cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
ទំនាក់ទំនងកម្ពុជា-កូរ៉េខាងជើង
ប្រវត្តិសាស្ត្រ
កម្ពុជា​ត្រូវ​បាន​គេ​ស្នើ​ថា​ជា​អន្តរការី​រវាង​កូរ៉េខាងជើង និង​កូរ៉េ​ខាង​ត្បូង។ គណៈប្រតិភូពាណិជ្ជកម្មកូរ៉េខាងជើងបានធ្វើទស្សនកិច្ចនៅកម្ពុជាក្នុងឆ្នាំ២០១១។
ពាណិជ្ជកម្ម
កូរ៉េខាងជើងក៏មានភោជនីយដ្ឋានស្នេហាជាតិក្នុងប្រទេស ការសម្តែង និងវត្តមានការទូតខ្លាំងនៅក្នុងប្រទេស។
ពេជ្រ សុខា
ជីវប្រវត្តិ
លោក ពេជ្រ សុខា បានប្រសូតឡើងក្នុងគ្រួសារកសិករដ៏ក្រីក្រមួយក្នុងអំឡុងឆ្នាំ១៩៤៩ នៅក្នុងភូមិតាជូរ ឃុំសង្កែ ស្រុករំដួល ខេត្តស្វាយរៀង។ កាលពីកុមារាភាពលោកបានចូលរឿននៅសាលាវត្តក្នុងភូមិនៅក្នុងឃុំសង្កែនោះ ក៏ប៉ុន្តែប្រទេសកម្ពុជាកំពុងស្ថាននៅក្នុងអាណានិគមន៍និយមបារាំង និងម៉្យាងដោយសារគ្រួសារមានភាពក្រីក្រលោកមិនបានសិក្សារៀនសូត្របានច្រើនទេ ក្រោមមកលោកក៏បានបោះបង់កាសិក្សា និងបានមកជួយធ្វើការងារស្រែចម្ការជាមួយឪពុកម្តាយវិញព្រោះមិនថាសម័យនោះ និងសម័យនេះទេអ្នកស្រុកស្វាយរៀងភាគច្រើនមានជីវភាពក្រីក្រជាងគេក្នុងចំណោមប្រជាពលរដ្ឋខ្មែរដែលរស់នៅតាមបណ្តាលខេត្តផ្សេងៗឯទៀតៗ ប៉ុន្តែទោសជាលោកបានបោះបងើការសិក្សាទាំងវ័យក្មេងក៏ដោយ ក៏លោកនៅចង់ចេះចង់ដឹងនិងស្រលាញ់ការរៀនសូត្រដែរ ដូចនេះហើយពីទំនេរពីការធ្វើស្រែចម្ការ លោកពេជ្រ សុខា បានសិក្សារៀនសូត្របន្ថែមពីសំណាក់ព្រះសង្ឈ ចាស់ទុំ ដែលចេះដឹងផ្នែកពុទ្ធចក្រ និងចំនេះដឹងផ្សេងៗទៀត ជួនកាលលោកទៅតាមតាយាយរបស់លោក ដើម្បីស្តាប់លោកទេសនាជារឿយៗកាលពីកុមារាភាព ដោយសារប្រការទាំងនេះហើយ ដែលជាហេតុធ្វើឱ្យលោកចេះដឹងច្រើនអំពីធម៌អាថ៌នៃសាសនាព្រះពុទ្ធ និងនាំឱ្យលោកបានដិតដាម និងចងចាំពុទ្ធដិកាអប់រំផ្សេងៗរបស់ព្រះពុទ្ធ ក៏ដូចជាការទូន្មានព្រៀនប្រដៅរបស់ឪពុកម្តាយនិងចាស់ទុំនៅក្នុងភូមិផងដែរ។ លោក ពេជ្រ សុខា មានចរិកសុភាពរាបសា និងស្លូតបូតតាំងពីក្មេង ម្យ៉ាងទៀតមានទម្លាប់ស្តាប់គេស្មូតតាំងពីកុមារាភាព ទើបចាស់ៗស្មូតមុនលោកទេសនាម្តងលោកបានផ្ចិតផ្ចង់អារម្មណ៍ស្ងាត់ស្ងាមស្តាប់ និងយកចិត្តទុកដាក់ ដើម្បីរៀនស្មូតតាមពេលទៅខ្វាលគោ ពេលនៅផ្ទះ ឬនៅពេលទំនេរពីការងារផ្សេងៗ គឺដោយសារ ដោយការមានការចូលចិត្តបែបនេះហើយ ដែលក្រោយមកនាំឱ្យលោកក្លាយសិល្បករខាងស្មូតដោយទេពកោសល្យ និងត្រូវបានគេចង់ចាំឈ្មោះរហូតមកដល់ពេលបច្ចុប្បន្ននេះ។ ក្រៅពីមានការចូលចិត្តខាងស្មូតធម្មបទផ្សេងៗ លោក ពេជ្រ សុខា ក៏មានចំណូលចិត្តសិល្បៈផ្សេងៗទៀតផងដែរដូចជា អាយ៉ៃ យីកេ និហល្ខោនបាសាក់ជាដើម។ កាលនោះលោកចូលចិត្តស្តាប់សិល្បៈបុរាណទាំងនេះ ដែលបានចាក់ផ្សាយពីវិទ្យុជាតិបានចាក់ផ្សាយពីភ្នំពេញទៅរាល់ពេលវេលាពិសេសចម្រៀងអាយ៉ៃ ហើយលោកក៏បានរៀនច្រៀងតាមសិល្បករល្បីៗនៅសម័យនោះ យ៉ាងយកចិត្តទុកដាក់ថែមទាំងសេចក្តីប្រាថ្នាចង់ក្លាយជាអ្នកអាយ៉ៃល្បីឈ្មោះដូចគេទៀតផង។ សូមបញ្ជាក់ថាលោក ពេជ្រ សុខាក៏ជាប់ឈាមជ័រអ្នកសិល្បៈផងដែរ ដែលមានលោកមាពីរនាក់ ដែលសុទ្ធសឹងតែជាសិល្បករដ៏ល្បីល្បាញកាលពីទសវត្សរ៍ទី៦០ និង៧០នោះគឺលោក អីន យ៉ុង ដែលមនុស្សភាគច្រើនហៅថាស្មានយ៉ុង ជាអ្នកចម្រៀងអាយ៉ៃ ដែលល្បីល្បាញនៅសម័យនោះ ដែលក្រោយមកក្លាយជាតំណាងរាស្រ្តនៅក្នុងរបបសង្គមរាស្រ្តនិយមនៅក្នុងអំឡុងឆ្នាំ១៩៦០ទៀតផង។ ចំណែកមារបស់លោកម្នាក់ទៀតជាអ្នកចម្រៀងសម័យដ៏ល្បីល្បាយមួយរូបផងដែរនៅសម័យនោះគឺលោកអីន យ៉េង។ ដោយសារការតាំងចិត្តយ៉ាងម៉ឹងម៉ាត់ លោក ពេជ្រ សុខា បានសិក្សារៀនសូត្រសិល្បៈទាំងនោះមានយ៉ាងស្ទត់គ្រប់មុខពិសេសចម្រៀងអាយ៉ៃ លោក ពេជ្រ សុខាក៏បានរៀនសូត្ររបៀបច្រៀងអាយ៉ៃពីលោកពូអិន យ៉ុងរបស់លោក និងបានយកកាសែតរបស់ពូលោកស្តាប់និងរៀនច្រៀងជារៀងរាល់ថ្ងៃ បន្ថែមលើនេះលោកក៏បានទទួលដំបូន្មានផ្ទាល់ពីលោកពូអិនយ៉ុងរបស់លោកពីរបៀបនិងបច្ចេកទេសពីការច្រៀងអាយ៉ៃនេះ ខិតខំព្យាយាមក្រោយមកលោកក៏បានដឹងពីរបៀបនៃការច្រៀងនិងច្រៀងអាយ៉ៃបានយ៉ាងចំណាន តែសម័យនោះលោកមិនបានប្រកបមុខរបបនេះបានពេញដៃពេញជើងនោះទេ ។
ឃុំស្វាយចេក(ស្រុកអង្គរធំ)
( Svay Chek Commune) ជាដែនរដ្ឋបាលស្ថិតនៅក្នុង ស្រុកអង្គរធំ ខេត្តសៀមរាប មាន  ០៦ភូមិ៖
ព្រំប្រទល់នៃ
=រដ្ឋបាលឃុំចាស់= ឃុំលាងដៃ ស្ថិតនៅក្នុង ស្រុកអង្គរធំ ខេត្តសៀមរាប។
ឃុំលាងដៃ មាន ៨ភូមិ÷
ឃុំជប់តាត្រាវ
( Chob Ta Trav Commune) ជាដែនរដ្ឋបាលស្ថិតនៅក្នុង ស្រុកអង្គរធំ ខេត្តសៀមរាប មាន  ៥ភូមិ៖
ព្រំប្រទល់នៃ
ឃុំលាងដៃ ស្ថិតនៅក្នុង ស្រុកអង្គរធំ ខេត្តសៀមរាប។
ឃុំលាងដៃ មាន ៨ភូមិ÷
ឃុំជប់តាត្រាវ ស្ថិតនៅក្នុង ស្រុកអង្គរធំ ខេត្តសៀមរាប។
ឃុំជប់តាត្រាវ មាន ៥ភូមិ÷
ម៉ឺនពេជ្រ (ដំរី)
ម៉ឺនពេជ្រ ជាដំរីជំនិះនៃឧកញ៉ាសួគ៌ាលោកសុខ កាលក្នុងសង្គ្រាមនៅវាលព្រះម្លូ បង្ក្រាបប្រាបប្រាមព្រះឱកញាឱង។ កាលណោះឆ្នាំ ១៥៣៦ ដែលគេបានរំលឹកក្នុងពង្សាវតារខ្មែរ។
ឯកសារយោង
ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ដំរីផ្ទាល់ខ្លួនចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ដំរីសឹកសម័យលង្វែក
ម៉ឺនកែវ (ដំរី)
ម៉ឺនកែវ ជាដំរីជំនិះនៃឧកញ៉ាអធិរាជវង្សា កាលក្នុងសង្គ្រាមនៅវាលព្រះម្លូ បង្ក្រាបប្រាបប្រាមព្រះឱកញាឱង។ កាលណោះឆ្នាំ ១៥៣៦ ដែលគេបានរំលឹកក្នុងពង្សាវតារខ្មែរ។
ឯកសារយោង
ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ដំរីផ្ទាល់ខ្លួនចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ដំរីសឹកសម័យលង្វែក
ភាសាឡាតាំង
ព្រះសហគមន៍កាតូលិក (Catholic Church) នៅតែប្រើភាសាឡាតាំងជាភាសាផ្លូវការ។
ពាក្យបែបវិទ្យាសាស្រ្តជាច្រើនពាក្យ គឺជាពាក្យដែលជាភាសាឡាតាំងឬបង្កើតឡើងពីភាសាឡាតាំង. ភាសាជាច្រើនដែលមានការប្រើនៅបច្ចុប្បន្ន បានអភិវឌ្ឍពីភាសាឡាតាំង ដោយហៅក្រុមភាសានេះថា ក្រុមភាសារ៉ូម៉ាន់ (Romance languages) ភាសាសំខាន់នៅក្នុងក្រុមភាសានេះមាន៖ ភាសាបារាំង (French), ភាសារ៉ូម៉ានី (Romanian), ភាសាអ៊ីតាលី (Italian), ភាសាព័រទុយហ្គាល់ (Portuguese) និងភាសាអេស្ប៉ាញ់ (Spanish)។ ភាគច្រើននៃ ភាសាក្រុមឥណ្ឌូ-អឺរ៉ុប មានទំនាក់ទំនងជាមួយនឹងភាសាឡាតាំងមួយចំនួន។
ឃុំលាងដៃ
( Leang Dai Commune) ជាដែនរដ្ឋបាលស្ថិតនៅក្នុង ស្រុកអង្គរធំ ខេត្តសៀមរាប មាន  ០៨ភូមិ៖
ភាសារូម៉ានី
ភាសារ៉ូម៉ានី (limba română) គឺជាភាសាផ្លូវការនៅប្រទេសរ៉ូម៉ានី និងភាសានៅក្រុមរ៉ូម៉ាន់ខាងកើតដែលមានអ្នកមិយាយពីកំណើតប្រមាណ ២៤ លាននាក់។
ឯកសារយោង
ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ភាសា
ឃុំពាក់ស្នែង
ព្រំប្រទល់នៃ
ឃុំបែកចាន
=រដ្ឋបាល= ឃុំបែកចាន មាន 22ភូមិគឺ
ព្រំប្រទល់
=មន្ត្រី=
មន្ត្រីភូមិ
=មន្ត្រីនគរបាល និង សន្តិសុខភូមិ=
មន្ត្រីសន្តិសុខភូមិព្រែកតាព្រីង
=អប់រំ=
អនុវិទ្យាល័យ
=សាសនា=
វត្ត
=ផ្សារ= =រមណីដ្ឋាន=
=ឯកសារពិគ្រោះ= = ឯកសារយោង=
= សូមមើលផងដែរ=
ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ឃុំនៃស្រុកអង្គស្នួល
សង្កាត់ស្លក្រាម
(Sla Kram Sangkat) ដែនរដ្ឋបាលស្ថិតនៅក្នុង ក្រុងសៀមរាប ខេត្តសៀមរាប មាន ភូមិ÷
ភាសាព័រទុយហ្គាល់
ភាសាព័រទុយហ្គាល់ (português) គឺជាភាសាមួយនៅក្នុងក្រុមភាសារ៉ូម៉ាន់ដែលនិយាយនៅក្នុងប្រទេសព័រទុយហ្គាល់ ប្រទេសប្រេស៊ីល ប្រទេសអង់ហ្គោឡា ប្រទេសម៉ូសំប៊ិក និងប្រទេសទីម័រខាងកើត. មានអ្នកនិយាយពីកំណើតប្រមាណ ២០០ លាននាក់ ធ្វើឱ្យភាសានេះជាភាសាមួយនៃពីរបីភាសាដែលនិយាយនៅទូទាំងពិភពលោក។
ឯកសារយោង
ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ភាសា
ឡេមន្ធ៏
ឡេមន្ធ៏ (လိပ်မွတ်ထော, [ឡេមន្ធ៏]; មន: MY မမောဟ်ထာဝ်; រ. ១៤៣២–១៤៥៤) គឺជាព្រះមហាក្សត្រទី១៤នៃនគរហង្សាវត្តីពគោនៅភូមាសោយរាជ្យបានរយៈពេលប្រាំពីរខែក្នុងឆ្នាំ១៤៥៣-៥៤។ ព្រះអង្គបានឡើងកាន់អំណាចដោយការធ្វើឃាតព្រះភាតាអយ្យកោមួយរបស់ទ្រង់ ព្រះបាទពញាចាន់។ ពញាចាន់ខ្លួនព្រះអង្គឯងបានឡើងកាន់អំណាចក្នុងឆ្នាំ១៤៥១ ដោយធ្វើឃាតព្រះភាតាអយ្យកោមួយរបស់ទ្រង់ ព្រះបាទពញាហ្វារ្យូ ហើយបានបន្តកាប់សំលាប់ព្រះសាច់សែលោហិតជាព្រះឱរសខាងព្រះបាទរាជាធិរាជចោល។ ឡេមន្ធ៏ ជាបុត្រានៃព្រះបាទពញារាមទី១ និង ជាព្រះនត្តានៃព្រះបាទរាជាធិរាជបានជ្រែករាជ្យពញាចាន់ ដែលពញាចាន់ក៏ត្រូវជាព្រះនត្តានៃព្រះបាទរាជាធិរាជខាងព្រះរាជបុត្រច្បងរបស់ព្រះអង្គ។ ឡេមន្ធ៏បានបន្តសំលាប់គូសត្រូវជាច្រើនទៀត។ នៅដើមឆ្នាំ១៤៥៤ ពួកមន្ត្រីវាំងបានធ្វើគតព្រះឡេមន្ធ៏ ដែលទ្រង់មិនបានបន្សល់ទុកនូវរជ្ជទាយាទជាព្រះឱរសនៃខ្សែស្រឡាយរបស់រាជាធិរាជមួយអង្គណាសោះ។ ពួកមន្ត្រីទាំងនោះក៏បានជ្រើសរើសបុត្រីរបស់ព្រះអង្គ ព្រះនាងឝ៊ីនចៅពូឱ្យឡើងសោយរាជ្យជាអ្នកគ្រងហង្សាវត្តីបន្ត។
សង្ខេប
ពង្សាវតារភូមាផ្សេងៗមិនបានស្របគ្នានូវកាលបរិច្ឆេទសំខាន់ៗអំពីខ្សែជីវិតរបស់ព្រះមហាក្សត្រអង្គនេះឡើយ។ ជាការពិតទៅ មហារាជវង្ស និង ប្រាសាទកែវរាជវង្ស រាយការណ៍អញ្ចេះ អញ្ចុះក្នុងអត្ថបទសំណេររៀងៗខ្លួន។
ដើមអណ្តាតគោ
ដើមអណ្តាតគោ ជាប្រភេទរក្ខជាតិដុះពាស់ពេញក្នុងតំបន់អាស៊ី ភាសាសំស្ត្រិត ហៅថា अपामार्ग apamarga។ ជារក្ខជាតិក្នុងអម្បូរ Achyranthes aspera។
ពណ៌នា
ជាប្រភេទស្មៅ អាច់រស់បានជាង ១ ឆ្នាំ។ កំពស់ពី 20 ទៅ 120 ស.ម ដើមអណ្តាតគោរាងមូលជ្រុង មានរោមខ្លះៗ ដើមមានថ្នាំកំប៉ោង ដុះមែកពីថ្នាំង សន្លឹកដុះជាគូដូចអណ្តាតគោ ទើបគេហៅថាដើមអណ្តាតគោ។ ផ្កាដុះចេញពីបណ្តូលវែងឡើង ហើយអាចមុតដូចបន្លា។ ចេញផ្កាត្រឹមខែ មិថុនា ដល់ខែ សីហា ទើបមានគ្រាប់។ ផ្លែរាងមូលស្រួច វាងាយនិឹងតោងជាប់អាវខោប្រសិនបើបះវា។
ប្រភេទពូជ
Achyranthes aspera var. argentea: អណ្តាតគោមានរោមស Achyranthes aspera var. aspera: អណ្តាតគោបែកគុម្ពសាខាAchyranthes aspera var. indica: អណ្តាតគោឥណ្ឌា Achyranthes aspera var. rubrofusca: អណ្តាតគោពណ៌ក្រហម ស្តាំ|រូបភាពតូច|នៅឥណ្ឌា
ដុះពង្រាយ
អណ្តាតគោដុះពង្រាយភាគច្រើននៅអាស៊ី និងអាស៊ីអាគ្នេយ៍ ដូចជា កូរេ ជប៉ុន ចិន កម្ពុជា វៀតណាម ឡាវ ថៃ ឥណ្ឌូណេស៊ិ ម៉ាលេស៊ី ភូមា ឥណ្ឌា ស្រីលង្កា ។ល។
ឈ្មោះរបស់ប្រទេសមួយចំនួន
Achyranthes aspera has different names in various languages:
ចន្ទមូលី
ព្រះអង្គចន្ទមូលទ្រង់ត្រូវជាព្រះរាជបុត្រីនៃព្រះរាមាធិបតី និង ជាព្រះនត្តាក្សត្រីនៃព្រះបាទចន្ទរាជា សម័យលង្វែក។ នាក្នុងឆ្នាំគស. ១៥៤៤ ឆ្នាំរោង អដ្ឋស័កនោះ សម្ដេចព្រះរាមាធិបតី មហាឧបយោវរាជ ព្រះអង្គចង់រួមប្រតិព័ទ្ធនឹងព្រះរាជបុត្រីនោះពន់ប្រមាណណាស់។ មានថ្ងៃមួយ ព្រះអង្គចេញគង់ចុងព្រះរាជរោងដូចប្រក្រតី ទើបព្រះអង្គត្រាស់ជាឧបាយសួរអស់នាម៉ឺនសព្វមុខមន្ត្រីថា: បើយើង គេដាំសារពើដំណាំបានផលផ្លែឡើងនឹងឱ្យអ្នកដទៃស៊ីប្រសើរ ឬស៊ីខ្លួនឯងប្រសើរជាង ខណៈនោះនាម៉ឺនសព្វមុខមន្ត្រីពុំយល់ឧបាយ ក៏ក្រាបទូលថា: ទទួលព្រះរាជទានខ្លួនឯងប្រសើរជាង។ សម្ដេចព្រះមហាឧបយោវរាជ ព្រះអង្គទ្រង់ត្រូវព្រះទ័យណាស់ ទ្រង់ត្រឡប់ចូលទៅក្នុងព្រះបរមរាជវាំងវិញ ទ្រង់ចូលរួមប្រតិព័ទ្ធនឹងព្រះអង្គចន្ទមូលីជាព្រះរាជបុត្រីអស់ ៧ ថ្ងៃក៏ស្រាប់តែ ឮលាន់ខ្ទ័រខ្ទារទាំងព្រះរាជវាំងហាក់នឹងរលើងរលំព្រះរាជវាំង។ នោះព្រះអង្គស្ទុះចេញមកក្រៅ ឃើញជាស្រុតព្រះរាជវាំង។ ព្រះអង្គស្រែកហៅក្រុមមន្ត្រីសេះឱ្យចងគ្រឿងមង្គលស្សតរនោះ ស្ទុះបោលរួចទាំងគ្រឿងទៅគង់នៅតែសេះមួយនៅជិតខាងព្រះអង្គឈ្មោះអាខ្នារ។ ទ្រង់ក៏ត្រាស់បង្គាប់ឱ្យចងគ្រឿងអាខ្នារនោះ ហើយក៏គង់បរទៅទិសបស្ចឹម។ លុះដល់វាលមួយអន្លើ ព្រះធរណីស្រូបទាំងព្រះអង្គទាំងអាខ្នារសេះនោះទៅបានជាមានឈ្មោះហៅបឹងអាខ្នារស្រុត តែយារៗមកហៅថា ខ្នារស្រុតរៀងមកមានសណ្ឋានវែងពីខាងកើតទៅខាងលិចនៅក្នុងខែត្រលង្វែកសព្វថ្ងៃនេះ។ (ត្រង់ចំណុចអាចថាយករឿងនិទានមកបញ្ចូលដើម្បីបង្កើតនិយាយពីប្រវត្តិ បឹងខ្នារស្រុត)
ឯកសារយោង
ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ព្រះអង្គម្ចាស់ក្សត្រីសម័យលង្វែកចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:រាជវង្សអង្គជ័យចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ខ្មែរកាត់សៀម
មនុស្ស
ក្នុងចំណោម hominids ទាំងអស់ក្នុងពេលបច្ចុប្បន្ន មនុស្សមានភាពលេចធ្លោតាមបែបសរីរសាស្ត្រ ព្រោះវាជាប្រភេទសត្វដែលធ្វើចលនាដោយជើងពីរនៅលើដី វាមានខួរក្បាលធំជាង hominids ដទៃ និងវាមិនសូវមានរោមច្រើនដូច hominids ដទៃ។ មនុស្សស្រីក៏មានរយៈពេលឈប់មានរដូវ ដែលមានភាពកម្រក្នុង hominids ដទៃទៀត។
ប្រសិនបើគេមើលមកពូជសត្វនេះតាមរយៈឥរិយាវិទ្យា ហើយប្រៀបធៀបវាជាមួយពូជសត្វផ្សេងទៀត គេឃើញថា មនុស្សមានភាពលេចធ្លោ ដោយមានទំនាក់ទំនងសង្គមស្មុគស្មាញ ដោយចេះប្រើប្រាស់ភាសាប្រកបដោយភាពល្អិតល្អន់និងវោហារសព្ទដែលចែករំលែកបន្តគ្នាដោយការរៀនសូត្រ ដោយចេះផលិតឧបករណ៍ផ្សេងៗ ដោយចេះប្រើប្រាស់សម្លៀកបំពាក់ ដោយចេះប្រើប្រាស់ភ្លើងដោយភាពប៉ិនប្រសប់ ដោយការចេះផ្សាំងរុក្ខជាតិនិងពូជសត្វដទៃទៀត និងដោយមានសម្បទានៃប្រព័ន្ធយល់ដឹងសម្រាប់គំនិតអរូបី អត្តពិគ្រោះ និងព្រលឹងនិយម។ លក្ខណៈនៃឥរិយាបថមនុស្សដូចបានរៀបរាប់ខ្លះ មានភាពដូចគ្នានឹងពូជសត្វដទៃទៀតក្នុង Homo genus ដែរ។
បំណែងចែកតាមសាខាពន្ធុវិទ្យា
អូម៉ូសាព្យាង ដូចជាសត្វដទៃទៀតដែរស្ថិតនៅក្នុងក្រុមដែលកើតឡើងបន្តបន្ទាប់គ្នា ដែលក្នុងក្រុមនីមួយៗមានពូជថ្មីមួយឬច្រើនប្រភេទបានកកើតបន្ត ឬជំនួសពូជបុព្វបុរសរបស់វា។
នៅក្នុងចំណោមថ្នាក់ថនិកសត្វ អាម៉ូសាព្យាង ស្ថិតនៅក្នុង :
សាខាពន្ធុវិទ្យានៃសត្វស្វាដោយ ប៉េរេលមែន(២០១១) និង ស្ព្រីងហ្គ័រ(២០១២) (ភាសាបារាំង):
សាខាពន្ធុវិទ្យានៃ hominid genera សព្វថ្ងៃ ដោយសូសានី (១៩៩៦) និង ស្ព្រីងហ្គ័រ (២០១២):
សត្វស្វាធំ ដែលជិតមនុស្សជាងគេតាមពន្ធុវិទ្យា គឺពូជស្វាសាំប៉ង់ស៍ពីរប្រភេទ: Pan troglodytes (ស្វាសាំប៉ង់ស៍ធម្មតា) និង Pan paniscus (ស្វាបូណូបូ)។ បណ្ដុំពន្ធុមនុស្សសព្វថ្ងៃ (ប្រវែងប្រមាណជា ៣.២ ពាន់លានគូនុយក្លេអូទីត) ខុសពីបណ្ដុំពន្ធុស្វាសាំប៉ង់ស៍ប្រហែលតែ ១.២% (ឬ ៣៨.៤ លានគូនុយក្លេអូទីត)។
អ្នកជំនាញខាងប៉ាឡេអង់ត្រូប៉ូឡូស៊ីភាគច្រើន គិតថាការបែកចេញពីគ្នា រវាង Hominina និង Panina (ពូជស្វាសាំប៉ង់ស៍) កើតឡើងយ៉ាងតិច ៧ លានឆ្នាំមុន។
ប្រវត្តិនៃការវិវត្ត
សម្គាល់:ជាភាសាបារាំង។
Les Hominines au cours du temps (échelle : milliers d'années)
ពី Hominina ទៅ Homo
Hominina ចាស់បំផុតដែលគេធ្លាប់រកឃើញមកទល់បច្ចុប្បន្នគឺ Sahelanthropus tchadensis មានអាយុកាល ៧ លានឆ្នាំ រកឃើញនៅប្រទេសឆាត នៅឆ្នាំ ២០០១ និង Orrorin tugenensis មានអាយុកាល ៦ លានឆ្នាំ រកឃើញនៅប្រទេសកេនយ៉ា នៅឆ្នាំ ២០០០។ Grecopithecus ដែលមានផូស៊ីលពីរមានអាយុកាលជាង ៧ លានឆ្នាំ ក៏ប្រហែលស្ថិតនៅក្នុង Hominina ដែរ។
វាំងសាន
ពញាវាំងសាន (ប្រ.កា.១៥៣៦) ជាចៅហ្វាវាំងនៃព្រះចៅឌៀររាជាកាលទ្រង់នៅជាព្រះមហាឧបរាជសោយរាជ្យនៅសុខោទ័យ។ លោកបានធ្វើដំណើរនាំទ័ពមកច្បាំងជាមួយឱកញាឱង ដែលត្រូវជាព្រះរាជបុត្រារបស់ព្រះបាទស្រីរាជា ឱកញាឱងជាចៅហ្វាយស្រុកសួគ៌លោក (សុវ៉ានៈខាក់លោក) ចុះមកច្បាំងនឹងចន្ទរាជាជួស ព្រះឌៀររាជា។
ចំបាំងនៅវាលព្រះម្លូ
"សាស្ត្រាវត្តកំពង់ត្រឡាចក្រោម ដែលយើងបានចំលងតាំងពីដើមរហូតមកដល់ត្រឹមនេះបាត់អស់មួយកណ្ឌគឺកណ្ឌទី១៧ កណ្ឌដែលសំដែងអំពីសង្គ្រាមរវាងព្រះបរមខត្តិយា មហាចន្ទរាជ នឹងព្រះចៅឌៀររាជា (ស្ដេចសៀម) និងដែលសំដែងអំពីសង្គ្រាមរវាងសម្ដេចព្រះបរមខត្តិយា មហាចន្ទរាជានិងចៅពញាអុង ដែលជាព្រះរាជបុត្រធម៌ស្ដេចសៀមទៀត។ ឯព្រះរាជពង្សាវតាររបស់ព្រះរាជបណ្ណាល័យមាននិយាយត្រង់នេះដែរ តែខ្លីណាស់ គឺគ្រាន់តែនិយាយថា ស្ដេចស្រុកសៀមឱ្យរាជសារមកសុំដំរី ទ្រង់ពុំព្រមថ្វាយ។ ស្ដេចសៀមខ្ញាល់ណាស់ លើកកងទ័ពមកច្រើន។ សម្ដេចព្រះបរមបពិត្រ ទ្រង់លើកសេនាទាហានទៅទទួលច្បាំងនៅមហានគរវត្ត។ ទ័ពសៀមបរាជ័យ រត់ខ្ចាត់ខ្ចាយអស់។ ទ័ពខ្មែរដេញតាមទាល់តែផុតដែនហើយ ទ្រង់លើកទ័ពត្រឡប់មកបន្ទាយមានជ័យវិញ។
(សាស្ត្រវត្តកំពង់ត្រឡាចក្រោម មានសេចក្ដីដូចតទៅ) "ពីក្រោមបែរក្បាលផ្អៀង សម្ដេចព្រះបរមរាជាធិរាជជាអម្ចាស់ជីវិតលើត្បូង ទ្រង់បានចំណាប់ស្ដេចកាប់នឹងព្រះសែងដាវត្រូវព្រះអង្សា "ស្មា" ចៅពញាអុងរាជា ព្រះអង្គសួគ៌លោកដាច់ចង្ហូតស្ពាយឆៀង ក៏ដល់ព្រះវិលាល័យក្ស័យព្រះជន្មាយុនៅនាកដំរី ព្រះទីនាំងគជេន្ទ្រ។ កាលព្រះមហាក្សត្រ ស្ដេចធ្វើការសង្គ្រាមមានជ័យហើយ សេនាបតី មន្ត្រី យោធាទាហាន ក៏មានចិត្តអំណរតាំងហ៊ោចូលច្បាំង សំរុកគ្រលុកកាប់ទ័ពសៀមឥតសំចៃដៃឡើយ។ ទ័ពសៀមក៏បាក់បែកខ្ចាត់ខ្ចាយអន្តរាយក្នុងវេលារាត្រីនោះ ទើបព្រះបរមបពិត្រមានព្រះរាជឱង្ការឱ្យចៅពញាមហាសេនា ចៅពញាយោធាសង្គ្រាម ចៅពញាសួគ៌ាលោក ចៅហ្វាយស្រុកបាត់ដំបង ចៅហ្វាយស្រុកនគរវត្ត និងចៅហ្វាយស្រុកបរិបូណ៌ឱ្យឃុំពលដេញតាមទ័ពសៀមឱ្យដល់ផុតដែនកម្ពុជា។ ព្រះបាទសម្ដេចព្រះបរមបពិត្រជាអម្ចាស់ជីវិតលើត្បូង ស្ដេចក៏មានជ័យជំនះដោយព្រះបញ្ញាធិការចេស្ដានុភាព។ វេលានោះទ័ពខ្មែរចាប់បានសៀមឈ្លើយ ១០០០០ ប្លាយនាក់បានដំរី ៩០ ប្លាយបានសេះ ៤៥០ បានដាវកាំភ្លើង គ្រឿងសស្ត្រាវុធ រទេះគោ គ្រឿងស្បៀងអាហារ នូវគ្រឿងបរិភោគ ឧបភោគជាច្រើន។ ឯពលសៀមស្លាប់នៅទីចំបាំង ខ្មោចរាយរៀងតាមផ្លូវប្រមាណជា ២០០០០ នាក់ប្លាយ។ ក្រោយមកសម្ដេចព្រះបរមបពិត្រ ស្ដេចឱ្យនាំព្រះសពពញាអុងដាក់លើព្រះទីនាំង ដែលពញាអុងគង់មកធ្វើសង្គ្រាម ទើបស្ដេចលើកក្បួនទ័ពចូលមកបន្ទាយមានជ័យវិញ"។ ខាងទ័ពជើងទឹក ពញាយមរាជលើកពលសៀមមកដល់ស្រុកកំពតមកដល់ច្បាំងនឹងចៅពញាពិស្ណុលោក ចៅពញាអធិកវង្សា កងទ័ពខ្មែរមានជ័យ ទ័ពសៀមបរាជ័យចាញ់រត់ទៅស្រុកសៀមវិញ។ ខ្មែរយកដាវ កាំភ្លើង គ្រឿងសស្ត្រាវុធបានជាច្រើន។ ទ័ពគោក ដែលសល់ពលប្រមាណជា ៥០០០០ ប្លាយនាក់នោះរត់វិលទៅទូលព្រះចៅក្រុងស្រីអយុធ្យាវិញ។ ស្ដេចសៀមទ្រង់ព្រះសណ្ដាប់ហើយ ទ្រង់ក្រែងថ្វីព្រះហស្ថ សម្ដេចព្រះបរមរាជាណាស់ស្ដេចក៏លែងលើកសឹកសង្គ្រាមទៅទៀត។
ឯកសារយោង
ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ពញានៃអយុធ្យាចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:វាំងនៃអយុធ្យាចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:មេទ័ពនៃអយុធ្យា
រាជវង្សហានខាងលិច
រាជវង្សហានខាងលិច (ឆ្នំា ២០២ មុនគ.ស-ឆ្នាំ ៨ នៃគ.ស)
ប្រវត្ដិការបរាជ័យរបស់សៀងវីឬឆប៉ាអង ដែលនំាទៅរកការបើកទំព័រប្រវត្ដិសាស្ដ្រថ្មីរបស់ចិន បានត្រូវយកមកសម្ដែងជារឿងល្ខោននៅមហោស្រពប៉េកាំង ដោយភាគច្រើនសំដែងវគ្គ “ប៉ាវ៉ាំងចៀជី” ដែលជាវគ្គដែលឆប៉ាអងលានាងស្អំសំណប់ចិត្ដ មុនពេលសម្លាប់ខ្លួននៅមាត់ទន្លេអ៊ូចៀន។
រាជវង្សហានស្ថាបនាឡើងដោយលិវប៉ាំងឬបឋមក្សត្រហានកៅជូ ដែលចាត់ទុកជាស្ដេចចក្រព័ត្ដិដ៏អស្ចារ្យអង្គទី ២ នៃជនជាតិចិនដែលអាចរួបរួមប្រទេសចិនឲ្យមានឯកភាព។ រាជវង្សហានបែងចែកជា​ ២ ដំណាក់កាល រាជវង្សហានដំបូងមានរាជធានីនៅឆាងអាន ទើបបានទទួលនាមថា ហានខាងលិច ពេលមកដល់ចុងសម័យហានបានប្ដូររាជធានីមកនៅលួយ៉ាង ទើបហៅគេហៅថា ហានខាងកើត។
លិវប៉ាំងអ្នកបង្កើតរាជវង្សហាន ពីដើមគ្រាន់តែជាមន្ដ្រីតូចតាចប៉ុណ្ណោះ ពេលឈិនស៊ីហួងឬជិនស៊ីហង់តេនៃរាជវង្សឈិនអស់ព្រះជន្ម អំណាចរបស់រាជវង្សឈិនរង្គោះរង្គើ​ មានការងើបឡើបបះបោរពីបណ្ដាប្រជារាស្ដ្រនិងខ្សែស្រឡាយស្ដេចនគរមុនៗ មានការតាំងខ្លួនជាធំនៅគ្រប់ទិសទី។ លិវប៉ាំងក៏ជាក្រុមមួយដែលកើតឡើងពីការរួមកម្លាំងតូចតាច ក្រោយមកបានលើកទ័ពចូលរាជធានីសៀនយ៉ាងបិទទំព័រប្រវត្ដិសាស្ដ្ររាជវង្សឈិន និងប្រគល់នគរឲ្យទៅសៀងអ៊ីឬឆប៉ាអងដែលមានមូលដ្ឋានអំណាចនៅនគរអ៊ូនិងគ្រប់គ្រងកម្លាំងរឹងមាំជាងគេនាពេលនោះ ទើបលិវប៉ាំងបានទទួលការតម្លើងយសឡើងជាហានចុងអង។ ក្រោយពេលសន្សំកម្លាំងទ័ពបានច្រើននិងរឹងមាំហើយ បានបើកការប្រយុទ្ធដណ្ដើមបល្ល័ង្កពីសៀងវី។ សង្គ្រាមលើកនេះមានឈ្មោះថា សង្គ្រាមឈូហាន ស៊ីពេលដល់ទៅ ៤ ឆ្នាំ រហូតដល់ឆ្នាំ ២០២ មុនគ.ស លិវប៉ាំងបានទទួលជ័យជម្នះទាំងស្រុង ឈានឡើងគ្រងបល្ល័ង្កស្ដេចចក្រព័ត្ដិ បង្កើតរាជវង្សហាន។
ប្រព័ន្ធគ្រប់គ្រងប្រទេសរបស់រាជវង្សហានជាទូទៅយកទម្រង់តាមរាជវង្សឈិន តែដោយសាររាជវង្សឈិនគ្រប់គ្រងផ្ដាច់ការពេកជាហេតុធ្វើឲ្យរលំរលាយយ៉ាងលឿន ទើបស្ដេចហានកៅជូ ប្រកាសឈប់ប្រើច្បាប់ទារុណនិងសាហាវមួយចំនួន ថែមទាំងធ្វើនយោបាយជាមិត្ដនឹងប្រជាជន ដូចជា កាត់បន្ថយការយកភាស៊ីនិងការកេណ្ឌកម្លាំងទាសករ ដោះលែងកម្លាំងទាហាននិងប្រជាជនឲ្យទៅស្រុកកំណើតរបស់ខ្លួន រៀបចំចាត់ចែងបែងចែកដីធ្លីឲ្យបណ្ដាទាហានដែលច្បាំងឈ្នះសឹកសង្គ្រាម ថែមទាំងប្រទានរង្វាន់ជាស្បៀងអាហារនិងតំណែងរាជការឲ្យទៀតផង។ ក្រៅពីនេះ នៅមានការគ្រប់គ្រងពានិជ្ជករអ្នកមាន មិនឲ្យឆ្លៀតឱកាសឡើងថ្លៃទំនិញ។ ផ្ទៃដីកសិកម្មបានទទួលការទំនុកបម្រុងម្ដងទៀត។ ពេលធ្វើបានដូច្នេះ ធ្វើឲ្យសភាពសង្គមបានមានពេលក្នុងការស្ដារនិងរៀបចំជាថ្មី និងឈានទៅរកភាពសុខសាន្ដដូចដែលធ្លាប់មានពីមុនមក។
រហូតមកដល់រជ្ជកាលរបស់ស្ដេចវ៉ើនទី​ និងជិងទី ក្នុងរយៈពេលជាង ៦០ ឆ្នាំក្រោយមកទៀត ក៏នៅតែផ្ដល់ភាពសំខាន់លើកសិកម្ម មានការប្រមូលភាស៊ីតិចតួចនិងកេណ្ឌកម្លាំងទាសករក្នុងកម្រិតទាប។ សភាពសេដ្ឋកិច្ចនិងសង្គមបានទទួលការអភិវឌ្ឍន៍រហូតមានការរីកចម្រើនយ៉ាងលឿន មិនថាជាពានិជ្ជកម្មអំបិល ពានិជ្ជកម្មដែកថែប ការងារហត្ថកម្ម និងការលក់ដូរផ្សេងៗ ក៏កាន់តែរីកចម្រើនឡើងជាលំដាប់។ ដោយសារនៅកំឡុងពេលដើមសម័យរាជវង្សហានបានមានការផ្ដល់គុណសម្បតិ្ដដល់មន្ដ្រីនិងញាតិវង្សចំនួនជាច្រើន ដូច្នេះអំណាចរបស់មន្ត្រីនិងញាតិវង្សអស់ទាំងនេះកាន់តែរឹងមាំឡើងជាលំដាប់ ទើបក្នុងរជ្ជកាលស្ដេចជិងទីកើតហេតុការណ៍ “ក្បត់ ៧ នគរ” ឡើង។ ក្រោយពេលពួកក្បត់ត្រូវបង្ក្រាបរាបទាបអស់ហើយ ឥទ្ធិពលអំណាចអស់បណ្ដាមន្ដ្រីក៏ធ្លាក់ចុះ អំណាចកណ្ដាលក៏រឹងមាំឡើង។ ពេលដល់រជ្ជកាលស្ដេចអ៊ូទី (រយៈពេលគ្រងរាជ្យ ៥៤ ឆ្នាំ ជាស្ដេចហានដែលគ្រងរាជ្យយូរជាងគេបំផុតនៅចិន) ទើបចាត់ទុកជាយុគមាសរបស់រាជវង្សហានខាងលិច សេដ្ឋកិច្ចរុងរឿង ទ្រព្យសម្បត្ដិក្នុងព្រះរាជឃ្លាំងសល់ហូរហៀរ។
ក្នុងរជ្ជកាលស្ដេចអ៊ូទី មានបង្កើតប្រាក់ធ្វើពីលោហៈចាយទូទាំងប្រទេស មានច្បាប់ហាមមិនឲ្យលួចផលិតប្រាក់លោហៈប្រើដោយខ្លួនឯង។  ឧស្សាហកម្មស្លលោហៈក្លាយជាកិច្ចការរបស់រដ្ឋ មានការបង្កើតច្បាប់ដឹកជញ្ជូន ធ្វើច្បាប់អនុញ្ញាតផ្សេងៗ ធ្វើឲ្យចំណូលរបស់រដ្ឋកើនឡើងយ៉ាងខ្លាំង។ ដោយហេតុនេះហើយទើបស្ដេចហានអ៊ូទីងាកទៅចាប់អារម្មណ៍នយោបាយក្រៅប្រទេស ដូចជា កុលសម្ព័ន្ធសុងនូដែលតែងតែវាយរុករាននៅតំបន់ជាយដែនភាគខាងជើងអស់រយៈពេលជាយូរមកហើយ។ ស្ដេចហានអ៊ូទីបានលើកទ័ពទៅបង្ក្រាបដល់ទៅ ៣ លើក រុញច្រានកុលសម្ព័ន្ធសុងនូឲ្យត្រឡប់ទៅតំបន់វាលសមុទ្រខ្សាច់ភាគខាងជើង នាំសន្ដិសុខមកឲ្យដែនដីព្រំដែនភាគខាងលិចរបស់ចិន ថែមទាំងរុករានដីកសិកម្មថ្មីៗ នៅដែនដីភាគខាងលិចឆៀងខាងជើង ជួសជុលមហាកំពែងចិន រៀបចំភ្លើងសញ្ញាតឿនគ្រោះអាសន្នតាមជាយដែន និងបានបញ្ជូនចាងឆៀនទៅធ្វើជាមន្ដ្រីទូតចងសម្ព័ន្ធមេត្រីជាមួយដែនដីភាគខាងលិច ដើម្បីបើកផ្លូវពានិជ្ជកម្មនៅកាន់អាស៊ីកណ្ដាល ដែលយើងស្គាល់ក្នុងឈ្មោះជា “ផ្លូវសូត្រ” ។
ការរកឃើញផ្លូវសូត្រនាំមកនូវការផ្លាស់ប្ដូរវប្បធម៌រវាងលោកខាងកើតនិងលោកខាងលិច តាមរយៈពានិជ្ជកម្មផ្លូវគោក។ ហានអ៊ូទីបានទទួលយកគំនិតរបស់តុងចុងស៊ូ លើតំកើងទសន្សៈខុងជឺ លះបង់ទស្សនៈនៃសំណាក់ទស្សនវិជ្ជាផ្សេងៗ សិក្សាគម្ពីរអ៊ូជិង ដែលជាតម្រាស្ដីអំពីការប្រតិបត្ដិខ្លួននៃបញ្ញាជន ក្នុងការនៅរួមគ្នាក្នុងសង្គម ជាហេតុធ្វើឲ្យទស្សនៈខុងជឺបានផ្សព្វផ្សាយទៅកាន់សាធារណជនយ៉ាងទូលំទូលាយនាពេលក្រោយមកទៀត។ ក្នុងពេលជាមួយគ្នាដែរ ក៏មានការសាងសង់បណ្ណាល័យជាតិ ដើម្បីរក្សាឯកសារនិងតម្រាផ្សេងៗ ដែលជាកន្លែងបណ្ដុះចំណេះដឹង និងមានការរីកចម្រើនផ្នែកវប្បធម៌យ៉ាងខ្លាំងនាពេលក្រោយមក ដូចដែលអ្នកជំនាញប្រវត្ដិសាស្ដ្រចិនស៊ឺម៉ាឆៀន បានរៀបចំធ្វើកំណត់ត្រាប្រវត្ដិសាស្ដ្រ ដែលប្រើជាមូលដ្ឋានឯកសារយោងប្រវត្ដិសាស្ដ្រចិនរហូតដល់បច្ចុប្បន្ន។
ពេលដល់រជ្ជកាលស្ដេចចៅទី និងស្វៀនទី ថ្វីបើសេដ្ឋកិច្ចចិននៅឈានទៅមុខ តែបែរជាបង្កប់នូវស្រមោលរារាំងនៃនយោបាយ កើតការលាក់លួចអំណាចនិងការព្យាយាមរំលំអំណាចរដ្ឋបាលហាន ធ្វើឲ្យប្រជាជនកើតការភ័យខ្លាច។ ចំណែកនយោបាយចំពោះកុលសម្ព័ន្ធក្រៅប្រទេសគឺ កុលសម្ព័ន្ធសុងនូ ស្ដេចហានបានងាកទៅប្រើនយោបាយចងសម្ព័ន្ធមេត្រីជំនួសវិញ ដោយមានការចាត់បញ្ជូនអង្គបុត្រីរបស់ថ្នាក់ដឹកនាំធំៗ ទៅរៀបការជាមួយមេដឹកនាំកុលសម្ព័ន្ធរហូតកើតជារឿងតំណាលវ៉ាំងចៅច្វិន។
ក្នុងរជ្ជកាលស្ដេចហានយួនទី ក្រុមមន្ដ្រីដែលពុំមានខ្សែស្រឡាយជាអ្នកខ្ពស់ខ្ពស់កាន់តែមានអំណាចខ្លាំងជាងមុន ប្រព័ន្ធការគ្រប់គ្រងទន់ខ្សោយ កើតទំនាស់បុណ្យសក្ដិនិងការបះបោរពីសំណាក់ប្រជារាស្ដ្រជាប្រចាំ។ ពេលដល់រជ្ជកាលស្ដេចហានឆឺងទី ក្រុមត្រកូលវ៉ាំងដែលជាញាតិខាងព្រះមាតារបស់ឆឺងទីចូលគ្រប់គ្រងអំណាចនយោបាយ។ ត្រកូលវ៉ាំងមានបងប្អូន ៤ នាក់និងក្មួយប្រុសឈ្មោះវ៉ាំងម៉ាំង ចូលកាន់កាប់តំណែងមេទ័ពនិងមានទ្រព្យសម្បត្ដិមហាសាល។
លុះមកដល់រជ្ជកាលស្ដេចហានអៃទី រាជវង្សហានខាងលិចត្រូវពួករាស្ដ្របះបោររង្គើរាជបល្ល័ងសឹងនឹងពុំអាចគ្រងរាជបល្ល័ង្កបាន។ វ៉ាំងម៉ាំងយកយុទ្ធសាស្ដ្រ “បញ្ជាទេវតា” មកប្រើដើម្បីដោះស្រាយបញ្ហា តែត្រូវបរាជ័យ។ ពេលហានភិងទី ឡើងគ្រងរាជ្យបល្ល័ង្ក វ៉ាំងម៉ាំងមានអំណាចជាថ្មី ទើបផ្គុំកម្លាំងកម្ចាត់សត្រូវនយោបាយជាថ្មី ថែមទាំងចាត់តាំងស្ម័គ្របក្សពួក រកវិធីទិញទឹកចិត្ដប្រជាជននិងបញ្ញាជន ដើម្បីគាំទ្រអំណាចខ្លួន។ ពេលហានភិងទីអស់ព្រះជន្ម យូជឺអ៊ិង ដែលនៅក្មេងឡើងគ្រងរាជ្យបន្ដ។ វ៉ាំងម៉ាំងឃើញឱកាសមកដល់ បានដកអំណាចយូជឺអ៊ិង ហើយតែងតាំងខ្លួនឯងឡើងជាហង់តេ (គ.ស ៨-២៣) ចាប់ពីពេលនោះមករាជវង្សហានខាងលិចក៏ដល់តំណាក់កាលរលំរលាយ។
សម័យរាជវង្សហានខាងលិច ត្រូវគេចាត់ទុកជាសម័យកាលដែលមានការរីកចម្រើនរុងរឿងបំផុតក្នុងសម័យប្រវត្ដិសាស្ដ្រចិន ជាយុគសម័យបង្កើតមជ្ឈមណ្ឌលរួមចិត្ដនៃភាពជាជនជាតិចិន ឬដែលក្រោយមកហៅថាជនជាតិហាន។ ក្រោយពេលឈិនស៊ឺហួងឬជិនស៊ីហង់តេបឋមក្សត្រចិនដែសអាចបង្រួបបង្រួមផែនដីចិនឲ្យមានឯកភាពហើយ ក្នុងសម័យចាន់កួ ការប្រយុទ្ធគ្នារវាងនគរផ្សេងៗ បានធ្វើឲ្យកើតការលាយបញ្ជូលគ្នានៃវប្បធម៌ជនជាតិផ្សេងៗ ។ ពេលដល់សម័យរាជវង្សហានខាងលិច មិនថាជាទម្រង់នៃប្រព័ន្ធគ្រប់គ្រង ភាសាអក្សរ ការសិក្សាវប្បធម៌ ទំនាមទម្លាប់ប្រពៃណីផ្សេងៗ ក៏បានទទួលរងនូវការរួមបញ្ចូលគ្នា កើតជាវប្បធម៌រួមគ្នាដែលហៅថា “វប្បធម៌នៃជនជាតិហាន” ។ ចាប់តាំងពីពេលនោះមក ជនជាតិហានដែលមានការរីកចម្រើនជាង តែងតែត្រូវបានទទួលឲ្យធ្វើជាមេដឹកនាំក្នុងដែនដីនេះ ហើយនេះជាលទ្ធផលនៃការវិវត្ដន៍ក្នុងប្រវត្ដិសាស្ដ្រនិងការលាយបញ្ចូលគ្នាដោយធម្មជាតិ។ នៅក្រោយសម័យរាជវង្សហាន ថ្វីបើមានការផ្លាស់ប្ដូរមេដឹកនាំឬរាជវង្សជាច្រើន តែក្រុមមេដឹកនាំនៅតែជាជនជាតិហានដដែល។
រាជវង្សហានខាងកើត (គ.ស ២៥-២២០)
ក្រោយពេលចប់សង្គ្រាមនៅឃុនយ៉ាំង ជ័នជម្នះជាស្ថាពររបស់កងកម្លំាងលីវលិនលើកងទ័ពរាជវង្សថ្មី ធ្វើឲ្យលិវស៊ិវឆ្លៀតឱកាសចូលដណ្ដើមកងកម្លាំងប្រដាប់អាវុធនៅភាគខាងជើង ពង្រីកមូលដ្ឋានរបស់ខ្លួនទៅហឺប៉ិយ ដែលជាដែនដីភាគខាងជើងរបស់ចិនបច្ចុប្បន្ន។ ពេលដល់ពាក់កណ្ដាលគ.ស ២៥ លិវស៊ិវក៏តាំងខ្លួនឡើងធ្វើជាហង់តេគ្រប់គ្រងដែនដីហឺប៉ិយ ក្រោមព្រះនាមថា កួងអ៊ូទី និងប្រើឈ្មោះរាជវង្សហានដូចដើម ដោយអ្នកប្រវត្ដិសាស្ដ្របានបែងចែកយុគសម័យនេះជាសម័យហានខាងកើត ដោយសាររាជធានីស្ថិតនៅក្នុងក្រុងលួយ៉ាង។
ភារកិច្ចដំបូងរបស់កួងអ៊ូទីគឺការបង្ក្រាបកងកម្លាំងចិញ្ចើមក្រហមដែលកំពុងឡោមព័ទ្ធក្រុងឆាងអាន ពេលដល់ឆ្នាំរជ្ជកាលទី ១២ ក៏អាចបង្ក្រាបក្រុមរបស់ស៊ុនស៊ូនៅសេឆួនបានយ៉ាងរាបទាប បង្រួបបង្រួមប្រទេសចិនឲ្យមានឯកភាពជាថ្មីម្ដងទៀត។ ក្រោយមកបានប្រកាសដោះលែងទាសករ​ ដែលចាត់ទុកជាការដោះលែងកម្លាំងការផលិតដ៏ធំមួយ។ ក្រៅពីនេះ នៅមានការជួសជុលប្រព័ន្ធធារាសាស្ដ្រនៅទូទាំងប្រទេស ស្ដារវិស័យកសិកម្មឲ្យមានជីវិតរស់ឡើងវិញ។ ពេលដល់រជ្ជកាលស្ដេចមិងទី ក៏បានលុបចោលការធ្វើជំនួញអំបិលនិងដែកថែបបែបផ្ដាច់មុខ និងពានិជ្ជកម្មផ្សេងៗ ទៀត មានជាអាទិ រោងចក្រស្លនិងរំលាយទង់ដែង ជំនួញក្រណាត់ជាដើម ធ្វើឲ្យប្រទេសជាតិនិងការធ្វើជំនួញនៅសម័យរាជវង្សហានខាងកើតចម្រើនរុងរឿងឡើង ក្រុងលួយ៉ាងក្លាយជាមជ្ឈមណ្ឌលពានិជ្ជកម្មក្នុងប្រទេស។ ចំណែកមជ្ឈមណ្ឌលខាងត្បូង មានដូចជា ក្រុងយ៉ាំងចូវ ជិងចូវ អ៊ីចូវ ក៏រីកចម្រើនខាងពានិជ្ជកម្ម ហត្ថកម្ម ចំនួនប្រជាជនក្នុងក្រុងកើនឡើងយ៉ាងលឿន។
ក្នុងរជ្ជកាលស្ដេចចាងទី និងហឺទី មានការធ្វើដំណើរចេញទៅទាក់ទងចងសម្ព័ន្ធមេត្រីជាមួយដែនដីខាងលិច ដើម្បីភ្ជាប់ពានិជ្ជកម្មផ្លូវសូត្រ។  ក្នុងពេលនោះដែរ បណ្ដាម្ចាស់ដីទាំងផ្នែកទាហាននិងស៊ីវិលក៏ស្ថិតនៅក្នុងកំឡុងនៃការសន្សំបារមី។ ក្រោយរជ្ជកាលស្ដេចហឺទី បណ្ដាខ្សែញាតិវង្សនិងមន្ដ្រីថ្នាក់ខ្ពស់មានអំណាចខ្លាំងឡើង ឃើញថាញាតិវង្សនិងមន្ដ្រីបានផ្លាស់គ្នាឬរួមគ្នាចូលគ្រប់គ្រងអំណាចជាញឹកញាប់ក្នុងពេលផ្លាស់រាជការផែនដី ក្នុងបួនរជ្ជកាលផែនដីក្រោយមកដូចជា ស៊ុនទី ឆុងទី ជឺទី និងហឺងទី ក្សត្រទាំង ៤ អង្គជាប់ខ្សែព្រះវង្សលៀងជី ចាំជាទីប្រឹក្សារាជាការផែនដីដល់ទៅ ២០ ឆ្នាំ សន្សំមាសប្រាក់បានជាង ៣ ០០០ លាន។
នៅក្រោយសម័យកណ្ដាលនៃរាជវង្សហានខាងកើត ក្រុមគ្រួសារត្រកូលធំៗ ចូលមកកាន់អំណាចនយោបាយ ធ្វើឲ្យកើតជាសភាពប៉ូលនយោបាយបែបផ្ដាច់មុខ។ ពេលដល់ចុងសម័យរាជវង្សហានខាងកើត បានកើតចរន្ដរិះគន់នយោបាយគ្រប់គ្រងនៅសម័យនោះ រហូតធ្វើឲ្យកើតព្រឹត្ដិការណ៍នយោបាយ។ ក្រោយពេលចប់រជ្ជកាលស្ដេចហឺងទី ក្រុមមន្ដ្រីក៏ផ្ដើមមានអំណាចខ្លាំង រហូតដល់មានការទិញលក់តំណែងរាជការយ៉ាងបើកចំហ អំណាចប្រទេសធ្លាក់ចុះ សង្គមពោរពេញទៅដោយមនុស្សពនេចរគ្មានទីលំនៅ កើតគ្រោះទុរ្ភឹក្សគ្រប់ទីកន្លែង។
ពេលដល់រជ្ជកាលស្ដេចលិងទី កើតចលនាក្បត់ចងកន្សែងលឿងនាភាគខាងជើង ចូលមករំលំរាជវង្សហានខាងកើត បណ្ដាម្ចាស់ដីដែលមានកម្លាំងរឹងមាំក៏ឆ្លៀតឱកាសនេះតាំងខ្លួនជាធំ វាយប្រយុទ្ធគ្នាដណ្ដើមអំណាច រហូតដល់ចុងក្រោយនៅសល់តែ ៣ ក្រុមអំណាចធំៗ ដែលកើតជានគរបីនោះគឺ នគរវ៉ុយ នគរស៊ូ និងនគរអ៊ូ ឬដែលយើងស្គាល់ក្នុងឈ្មោះថា “សាមកុក” នេះឯង។
ចំពោះការរីកចម្រើនផ្នែកអរិយធម៌និងបច្ចេកទេសនៅសម័យរាជវង្សហានខាងកើតមានច្រើនណាស់ ដូចជា នៅដើមសម័យ កើតមានទស្សនវិទូវត្ថុនិយមដែលលេចធ្លោឈ្មោះវ៉ាំងឆុង។ ចំណែកការសិក្សាផ្នែកប្រវត្ដិសាស្ដ្រក៏មានការកត់ត្រាប្រវត្ដិជនជាតិហាន។ ខាងផ្នែកអក្សរសិល្ប៍ដែលជាតួអង្គជំនួសឲ្យសម័យកាលនេះមានដូចជា រឿងប្រជាប្រិយនិងចម្រៀងប្រជាប្រិយផ្សេងៗ ។ ក្នុងកំឡុងចុងសម័យបានលេចឡើងនូវ កវីតែងកំណាព្យប្រចាំសម័យកាល មានដូចជា ខុងយ៉ុង ឆឺនលិន វ៉ាំងឆាន់ ស្វីកាន់ យួនវី អ៊ិងយ៉ាំង និងលិវឺន ដែលមានស្នាដៃលេចធ្លោជះឥទ្ធិពលដល់សម័យសាមកុកដែលជាសម័យកាលបន្ទាប់។
ក្នុងកំឡុងពាក់កណ្ដលនៃសម័យរាជវង្សហានខាងកើត មានអ្នកប្រាជ្ញដែលមានឈ្មោះល្បី ដូចជា ចាងហឺង ដែលទស្សនវិទូផង កវីនិពន្ធផង និងបច្ចេកទេសផង ដោយគាត់បានបង្កើតឧបករណ៍វាស់ទីតាំងផ្កាយនិងឧបករណ៍វាស់ផែនដីរញ្ជួយដែលអាចប្រើក្នុងផ្នែកវិទ្យាសាស្ដ្របានទៀតផង។ ក្នុងរជ្ជកាលស្ដេចហឺទី មានឆៃលុន ជាអ្នកបង្កើតបច្ចេកទេសផលិតក្រដាសពីរុក្ខជាតិ ដែលធ្វើឲ្យក្រដាសមានតម្លៃចុះថោកនិងនិយមប្រើយ៉ាងទូលំទូលាយ ដែលជាការសាងគុណសម្បត្ដិឲ្យពិភពលោកយ៉ាងអស្ចារ្យ។ ក្រៅពីនេះ បច្ចេកទេសផ្សេងៗ លើផ្នែកកសិកម្ម ការគណនានិងវេជ្ជសាស្ដ្រ ក៏ជួបភាពជោគជ័យធំធេងដែរ។ សាសនាព្រះពុទ្ធនិងសាសនាតាវដែលមានឥទ្ធិពលស៊ីជម្រៅក្នុងផ្នត់គំនិត វប្បធម៌ និងជីវភាពរស់នៅប្រចាំថ្ងៃក្នុងសង្គមចិន ក៏សុទ្ធតែចម្រើនរុងរឿងក្នុងយុគសម័យនេះដែរ។
ឃុំពើក
=រដ្ឋបាល= ឃុំពើក មាន 19ភូមិគឺ
ព្រំប្រទល់
=មន្ត្រី=
មន្ត្រីភូមិ
=មន្ត្រីនគរបាល និង សន្តិសុខភូមិ=
មន្ត្រីសន្តិសុខភូមិព្រែកតាព្រីង
=អប់រំ=
អនុវិទ្យាល័យ
=សាសនា=
វត្ត
=ផ្សារ= =រមណីដ្ឋាន=
=ឯកសារពិគ្រោះ= = ឯកសារយោង=
= សូមមើលផងដែរ=
ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ឃុំនៃស្រុកអង្គស្នួល
រមណីយដ្ឋានទឹកធ្លាក់មនោរម្យ
ព័ត៌មានទូទៅ
thumb|រមណីយដ្ឋានទឹកធ្លាក់សែនមនោរម្យ ទឹកធ្លាក់មនោរម្យ (ឬសែនមនោរម្យ) ឬទឹកធ្លាក់ដំណាក់ស្តេច មានទីតាំងស្ថិតនៅក្នុងភូមិដើមស្រល់ ឃុំមនោរម្យ ក្រុងសែនមនោរម្យ ខេត្តមណ្ឌលគិរី ដែលអមសងខាងផ្លូវមានចម្ការដំណាំឧស្សាហកម្មដូចជា កៅស៊ូ កាហ្វេ ស្វាយចន្ទី សាវម៉ាវ ក្រូចវល្លិ និងផ្លែប៊័រ ជាដើម។ ទឹកធ្លាក់នេះ ត្រូវបានប្រជាពលរដ្ឋហៅថា «ទឹកធ្លាក់ដំណាក់ស្តេច» មានទឹកធ្លាក់ធម្មជាតិ ព្រៃឈើ និងខ្យល់អាកាសបរិសុទ្ធ។ ដើមឈើងាប់រលំគងទទឹងលើផ្លូវទឹកហូរ គឺជាទីតាំងថតរូបអនុស្សាវរីយ៍ដ៏ស្រស់ស្អាតសម្រាប់ភ្ញៀវទេសចរ។ ពាក់ព័ន្ធប្រវត្តិពីការដាក់ឈ្មោះ«ទឹកធ្លាក់មនោរម្យ ឬដំណាក់ស្តេច» លោក ដួង វេហា ដែលជាមគ្គុទ្ទេសក៍ទេសចរណ៍ប្រចាំខេត្តមណ្ឌលគិរី បានដំណាលឱ្យដឹងថា៖ «ដើមឡើយ ពេលសម្តេចយាងមកសង់រាជដំណាក់មួយនៅក្នុងឆ្នាំ១៩៦០ ចម្ងាយប្រមាណ១គីឡូម៉ែត្រពីទឹកធ្លាក់នេះ ព្រះអង្គហៅឈ្មោះថា ទឹកធ្លាក់មនោរម្យ តាមឈ្មោះឃុំមនោរម្យតែម្តង។ ចាប់ពីរាជដំណាក់ រហូតដល់កាំជណ្តើរទៅកាន់ទឹកធ្លាក់ សុទ្ធតែមានចម្លាក់គ្រប់កាំ»។ ជាអកុសលទាំងរាជដំណាក់ និងកាំជណ្តើរទឹកធ្លាក់ត្រូវបានក្រុមប៉ុល ពតបំផ្លិចបំផ្លាញស្ទើរតែខ្ទេចដល់ដី។ លោក ដួង វេហា បានបង្ហើបប្រាប់ទៀតថា បច្ចុប្បន្ននៅក្រោមជម្រាលភ្នំនៃរាជដំណាក់មានរូងធំមួយ ដែលលោកធ្លាប់ប្រទះឃើញសត្វពស់ដ៏ធំ២ ទៅ៣គូរស់នៅ។ លោកមគ្គុទ្ទេសក៍ទេសចរណ៍វ័យ៣៧ឆ្នាំ បានបញ្ជាក់ថា៖«សព្វថ្ងៃនេះ យើងក៏អាចនៅមើលឃើញចម្លាក់មួយចំនួន នៅតាមថ្មក្បែរមាត់អូរ នៃទឹកធ្លាក់ផងដែរ។ ភាគច្រើនមានតែមនុស្សចាស់ៗ អភិបាលក្រុង អភិបាលខេត្ត និងមគ្គុទ្ទេសក៍មួយចំនួនប៉ុណ្ណោះ ដែលបានដឹងអំពីបញ្ហានេះ»។ លោកបានរំឭកថា ក្រោយពីសម្តេចតា យាងមកតំបន់នេះដោយព្រះអង្គទតឃើញពីសក្តានុពលល្អ ចំពោះដែនដីសម្បូរភ្នំ និងទឹកធ្លាក់ជាច្រើន ព្រះអង្គក៏សម្រេចហឫទ័យបង្កើតខេត្តមណ្ឌលគិរី ដែលបំបែកចេញពីស្រុកឆ្លូងលើ ខេត្តក្រចេះ ក្នុងឆ្នាំ១៩៦៣ ។
ឧកញ៉ាម៉ម
ចំបាំងនៅវាលព្រះម្លូ
"សាស្ត្រាវត្តកំពង់ត្រឡាចក្រោម ដែលយើងបានចំលងតាំងពីដើមរហូតមកដល់ត្រឹមនេះបាត់អស់មួយកណ្ឌគឺកណ្ឌទី១៧ កណ្ឌដែលសំដែងអំពីសង្គ្រាមរវាងព្រះបរមខត្តិយា មហាចន្ទរាជ នឹងព្រះចៅឌៀររាជា (ស្ដេចសៀម) និងដែលសំដែងអំពីសង្គ្រាមរវាងសម្ដេចព្រះបរមខត្តិយា មហាចន្ទរាជានិងចៅពញាអុង ដែលជាព្រះរាជបុត្រធម៌ស្ដេចសៀមទៀត។ ឯព្រះរាជពង្សាវតាររបស់ព្រះរាជបណ្ណាល័យមាននិយាយត្រង់នេះដែរ តែខ្លីណាស់ គឺគ្រាន់តែនិយាយថា ស្ដេចស្រុកសៀមឱ្យរាជសារមកសុំដំរី ទ្រង់ពុំព្រមថ្វាយ។ ស្ដេចសៀមខ្ញាល់ណាស់ លើកកងទ័ពមកច្រើន។ សម្ដេចព្រះបរមបពិត្រ ទ្រង់លើកសេនាទាហានទៅទទួលច្បាំងនៅមហានគរវត្ត។ ទ័ពសៀមបរាជ័យ រត់ខ្ចាត់ខ្ចាយអស់។ ទ័ពខ្មែរដេញតាមទាល់តែផុតដែនហើយ ទ្រង់លើកទ័ពត្រឡប់មកបន្ទាយមានជ័យវិញ។
(សាស្ត្រវត្តកំពង់ត្រឡាចក្រោម មានសេចក្ដីដូចតទៅ) "ពីក្រោមបែរក្បាលផ្អៀង សម្ដេចព្រះបរមរាជាធិរាជជាអម្ចាស់ជីវិតលើត្បូង ទ្រង់បានចំណាប់ស្ដេចកាប់នឹងព្រះសែងដាវត្រូវព្រះអង្សា "ស្មា" ចៅពញាអុងរាជា ព្រះអង្គសួគ៌លោកដាច់ចង្ហូតស្ពាយឆៀង ក៏ដល់ព្រះវិលាល័យក្ស័យព្រះជន្មាយុនៅនាកដំរី ព្រះទីនាំងគជេន្ទ្រ។ កាលព្រះមហាក្សត្រ ស្ដេចធ្វើការសង្គ្រាមមានជ័យហើយ សេនាបតី មន្ត្រី យោធាទាហាន ក៏មានចិត្តអំណរតាំងហ៊ោចូលច្បាំង សំរុកគ្រលុកកាប់ទ័ពសៀមឥតសំចៃដៃឡើយ។ ទ័ពសៀមក៏បាក់បែកខ្ចាត់ខ្ចាយអន្តរាយក្នុងវេលារាត្រីនោះ ទើបព្រះបរមបពិត្រមានព្រះរាជឱង្ការឱ្យចៅពញាមហាសេនា ចៅពញាយោធាសង្គ្រាម ចៅពញាសួគ៌ាលោក ចៅហ្វាយស្រុកបាត់ដំបង ចៅហ្វាយស្រុកនគរវត្ត និងចៅហ្វាយស្រុកបរិបូណ៌ឱ្យឃុំពលដេញតាមទ័ពសៀមឱ្យដល់ផុតដែនកម្ពុជា។ ព្រះបាទសម្ដេចព្រះបរមបពិត្រជាអម្ចាស់ជីវិតលើត្បូង ស្ដេចក៏មានជ័យជំនះដោយព្រះបញ្ញាធិការចេស្ដានុភាព។ វេលានោះទ័ពខ្មែរចាប់បានសៀមឈ្លើយ ១០០០០ ប្លាយនាក់បានដំរី ៩០ ប្លាយបានសេះ ៤៥០ បានដាវកាំភ្លើង គ្រឿងសស្ត្រាវុធ រទេះគោ គ្រឿងស្បៀងអាហារ នូវគ្រឿងបរិភោគ ឧបភោគជាច្រើន។ ឯពលសៀមស្លាប់នៅទីចំបាំង ខ្មោចរាយរៀងតាមផ្លូវប្រមាណជា ២០០០០ នាក់ប្លាយ។ ក្រោយមកសម្ដេចព្រះបរមបពិត្រ ស្ដេចឱ្យនាំព្រះសពពញាអុងដាក់លើព្រះទីនាំង ដែលពញាអុងគង់មកធ្វើសង្គ្រាម ទើបស្ដេចលើកក្បួនទ័ពចូលមកបន្ទាយមានជ័យវិញ"។ ខាងទ័ពជើងទឹក ពញាយមរាជលើកពលសៀមមកដល់ស្រុកកំពតមកដល់ច្បាំងនឹងចៅពញាពិស្ណុលោក ចៅពញាអធិកវង្សា កងទ័ពខ្មែរមានជ័យ ទ័ពសៀមបរាជ័យចាញ់រត់ទៅស្រុកសៀមវិញ។ ខ្មែរយកដាវ កាំភ្លើង គ្រឿងសស្ត្រាវុធបានជាច្រើន។ ទ័ពគោក ដែលសល់ពលប្រមាណជា ៥០០០០ ប្លាយនាក់នោះរត់វិលទៅទូលព្រះចៅក្រុងស្រីអយុធ្យាវិញ។ ស្ដេចសៀមទ្រង់ព្រះសណ្ដាប់ហើយ ទ្រង់ក្រែងថ្វីព្រះហស្ថ សម្ដេចព្រះបរមរាជាណាស់ស្ដេចក៏លែងលើកសឹកសង្គ្រាមទៅទៀត។
ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ឧកញ៉ាសម័យលង្វែកចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:មេទ័ពសម័យលង្វែក
ឃុំលំហាច
=រដ្ឋបាល= ឃុំលំហាច មាន 20ភូមិគឺ
ព្រំប្រទល់
=មន្ត្រី=
មន្ត្រីភូមិ
=មន្ត្រីនគរបាល និង សន្តិសុខភូមិ=
មន្ត្រីសន្តិសុខភូមិព្រែកតាព្រីង
=អប់រំ=
អនុវិទ្យាល័យ
=សាសនា=
វត្ត
=ផ្សារ= =រមណីដ្ឋាន=
=ឯកសារពិគ្រោះ= = ឯកសារយោង=
= សូមមើលផងដែរ=
ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ឃុំនៃស្រុកអង្គស្នួល
ពើយតារួន
ព័ត៌មានទូទៅ
thumb|ពើយតារួន ក្បែររមណីយដ្ឋានប្រវត្ដិសាស្ដ្រ កន្លែងកាត់ទោសប៉ុលពត កន្លែងដុតសពប៉ុលពត ស្ថិតនៅលើខ្នងភ្នំដងរែកនៃច្រកព្រំដែនអន្ដរជាតិជាំ បត់ស្ដាំឆ្ពោះទៅផ្លូវក្បាលទន្សោង ចម្ងាយប្រមាណ ៥ គីឡូម៉ែត្រឆ្លងកាត់រមណីយដ្ឋានប្រវត្ដិសាស្ត្រ ផ្ទះតាម៉ុក គឺនៅមានរមណីយដ្ឋានក្រៅបញ្ជីពើយតារួន អតីតពើយតាម៉ុកមួយទៀត។ ពើយតារួន ស្ថិតក្នុងភូមិអូរគ្រញូង ឃុំត្រពាំងប្រីយ៍ ស្រុកអន្លង់វែង ខេត្ដឧត្ដរមានជ័យ ដែលមានពើយថ្មលយលើជ្រលងជម្រៅរាប់រយម៉ែត្រពីកំពូលភ្នំដងរែក ជាទីឋាន ដ៏ស័ក្ដិសមសម្រាប់ទស្សនាព្រៃព្រឹក្សា ភូមិឋាន ជាពិសេសដែនដីសុវណ្ណភូមិ ដ៏គួរឲ្យព្រឺព្រួចចំពោះចំណោតថ្មមួយផ្ទាំងធំ។ម្ចាស់រមណីយដ្ឋានឯកជននេះ អ្នកស្រី ប៊ុត ឆានី ហៅ បូ បានឲ្យដឹងថា ជាទូទៅ ភ្ញៀវទេសចរ ដែលមកអើតឈ្ងោកមើលទេសភាព និងថតរូបលេងកម្សាន្ដ មានជាប់ជាហូរហែតាំងពីព្រឹករហូតដល់ព្រលប់ ហើយភ្ញៀវខ្លះក៏ឆ្លៀតពេលសម្រាក ទទួលទានអាហារថ្ងៃពីរទៅបីក្យូសផងដែរ។អ្នកស្រី បូ បានប្រាប់ថា៖ «សម្រាប់រដូវបុណ្យកាន់បិណ្ឌ និងភ្ជុំបិណ្ឌ ជាពិសេស ថ្ងៃបុណ្យចូលឆ្នាំថ្មីប្រពៃណីជាតិ ភ្ញៀវទេសចរមកពីខេត្ដឧត្ដរមានជ័យ សៀមរាប ក៏ដូចជាអ្នកភ្នំពេញមកលេងកម្សាន្ដច្រើន ដែលរកក្យូសអង្គុយទទួលមិនបានផង។ អ្នកខ្លះក្រាលកន្ទេលជួបជុំគ្រួសារ មិត្ដភក្ដិយ៉ាងត្រៀបត្រា»។ម្ចាស់អាហារដ្ឋាននៅពើយតារួនរូបនេះ បាននិយាយថា អាហារដ្ឋានរបស់អ្នកស្រីមាន ១១ ក្យូស និងមានបម្រើម្ហូបកុម្ម៉ង់ជាច្រើនមុខ រួមទាំងគ្រឿងក្លែមទៀតផង។អ្នកស្រី បូ បានបន្ថែមថា៖ «ម្ហូបប្រចាំហាង ដែលភ្ញៀវនិយមកុម្ម៉ង់ច្រើនជាងគេ គឺម្ជូរគ្រឿងស្លឹកក្រឡាញ់ ឬទ្រមូង តម្លៃចាប់ពី ២៥ ០០០ ទៅ ៣៥ ០០០ រៀល បាញ់ឆែវសាច់មាន់តម្លៃ ៦០០០ រៀល សាច់ជ្រូក តម្លៃ ៥០០០ រៀល និងគ្រឿងក្លែមជាច្រើនមុខទៀត»។អ្នកស្រី បូ ដែលបន្ដអាជីវកម្មពីឪពុកលើដីឯកជន បានឲ្យដឹងទៀតថា នៅចម្ងាយប្រមាណ ៣០០ ម៉ែត្រពីពើយតារួនមានទឹកធ្លាក់មួយទៀត ដែលរង់ចាំភ្ញៀវ មកងូតលេងកម្សាន្ដត្រជាក់កាយក្រោយពីគយគន់ទេសភាពដ៏ត្រជាក់ភ្នែកមក ៕
រមណីយដ្ឋានទឹកធ្លាក់អន្លង់រ័ត្ន
ព័ត៌មានទូទៅ
thumb|រមណីយដ្ឋានទឹកធ្លាក់អន្លង់រ័ត្ ទឹកធ្លាក់«អន្លង់រ័ត្ន» គឺមិនមែនជារមណីយដ្ឋានល្បីល្បាញ និងគួរជាទីមនោរម្យ សម្រាប់អ្នកទេសចរទូទៅនោះទេ។ ទីនេះមានភាពស្ងប់ស្ងាត់ និងលាក់ខ្លួនកណ្តាលទ្រូងព្រៃ ក្បែរជើងភ្នំស្រួច ខេត្តកំពង់ស្ពឺ។ ខែវស្សាទីនេះ គឺពិតជាមានទឹកហូរខ្មួលខ្មាញ់ ថ្លាត្រជាក់ និងអមដោយធម្មជាតិបៃតងស្រស់ត្រកាល គួរជាទីមនោរម្យក្រៃលែង។«អន្លង់រ័ត្ន» ស្ថិតនៅក្នុងភូមិសាស្ត្រឃុំចំបក់ ស្រុកភ្នំស្រួច ខេត្តកំពង់ស្ពឺ។ នៅពេលលោកអ្នកមកដល់ច្រកចូលទឹកធ្លាក់ចំបក់ ក្នុងស្រុកភ្នំស្រួច ខេត្តកំពង់ស្ពឺ ហើយលោកអ្នកចង់ធ្វើដំណើរបន្តទៅកាន់ទីនេះបាន គឺទាល់តែលោកអ្នកមានមាត់ ចេះនិយាយសួរនាំភូមិសាស្ត្របន្ថែម ពីអ្នកភូមិនៅតាមដងផ្លូវលំជនបទនេះផង ទើបអាច ទៅដល់«ទឹកធ្លាក់អន្លង់រ័ត្ន» ព្រោះទីនេះគ្មានស្លាកសញ្ញាបង្ហាញផ្លូវទាល់តែសោះ។ នេះហើយជាទម្លាប់នៃការសាកល្បងដើរលេងកម្សាន្តជាលក្ខណៈក្រុមគ្រួសារ ញាតិមិត្ត ទៅតាមសហគមន៍ជនបទរបស់អ្នកទេសចរបែបផ្សងព្រេង នៅតាមតំបន់ទេសចរណ៍ ប្លែកៗក្នុងពិភពលោកស្រុកខ្មែរមួយនេះ។ទីនេះ ស្ទើរតែគ្មានមនុស្សរស់នៅជិតៗ នោះឡើយ ថែមទាំងគ្មានលក់ចំណីអាហារ ភេសជ្ជៈ ឬចំណីចំណុកទាល់តែសោះ។ លោកអ្នកត្រូវត្រៀមចំណីអាហារ ភេសជ្ជៈ និងទឹកសម្រាប់ទទួលទានដោយខ្លួនឯងផង។ ពិសេសជាងនេះទៅទៀត លោកអ្នកត្រូវចងចាំជានិច្ច គឺការវេចខ្ចប់កាកសំណល់ ចំណីអាហារសេសសល់ទុកដាក់ឲ្យបានស្អាត ហើយយកមកបោះចោលនៅឆ្ងាយ ពីទឹកធ្លាក់នេះផង ដើម្បីចែករំលែកបទពិសោធន៍ល្អៗទាំងនេះដល់ អ្នកទេសចរក្រោយៗ ទៀត និងដើម្បីថែរក្សាសោភ័ណភាពដល់តំបន់ទេសចរណ៍កម្សាន្តផ្សេងៗសម្រាប់ ប្រជាសហគមន៍ និងអ្នកទេសចរដទៃទៀតផង ។
រមណីយដ្ឋានទឹកជ្រោះដាចំប៉ី
ព័ត៌មានទូទៅ
រូបភាពតូច|ទឹកធ្លាក់ដាចំប៉ី ទោះរមណីយដ្ឋានក្បែរព្រំដែនអូរស្មាច់នេះមិនមានទស្សនីយភាពលេចធ្លោ ដែលអាចកញ្ឆក់អារម្មណ៍ភ្ញៀវទេសចរខ្លាំងក៏ដោយ ក៏ទឹកធ្លាក់ដាចំប៉ីសម្បូរទីកម្សាន្ដងូតទឹកលេងស្ថិតនៅរាយប៉ាយតាមជម្រាលល្អាងតាថុង ក្នុងភូមិរូតចំប៉ី សង្កាត់អូរស្មាច់ ក្រុងសំរោង ខេត្ដឧត្ដរមានជ័យ។ចម្ងាយជាង ៣០ គីឡូម៉ែត្រពីក្រុងសំរោង ឆ្ពោះទៅសង្កាត់អូរស្មាច់ ស្លាកសញ្ញាសម្គាល់រមណីយដ្ឋាន«ទឹកធ្លាក់ ដាចំប៉ី» បាន និងកំពុងរង់ចាំស្វាគមន៍ ភ្ញៀវទេសចរយ៉ាងអន្ទះសារបំផុត នៅឯនាយខាងស្ដាំដៃ ហៀបនឹងទៅដល់ព្រំប្រទល់ដែន អន្តរជាតិអូរស្មាច់។ ភ្ញៀវអាចធ្វើដំណើរតាមរថយន្ដ ឬម៉ូតូឡើងភ្នំដោយឆ្លងកាត់វត្ដល្អាងតាថុង អែបរូបចម្លាក់អណ្ដើកធំ តម្រង់ទៅស្នាក់ការប៉ុស្ដិ៍អង្គភាពនគរបាលទេសចរណ៍ដ៏ស្ងាត់ជ្រងំ រួចដើរថ្មើរជើងទៅខាងស្ដាំដៃ ប្រមាណ៣០០ម៉ែត្រទៀត លោកអ្នកនឹងឃើញទឹកធ្លាក់ រាយប៉ាយពីលើកំពូលភ្នំរហូតដល់ចង្កេះភ្នំ(ល្អាងតាថុង)។ពីចំណុចតូបលក់ដូរចំណី និងភេសជ្ជៈត្រជាក់ៗរបស់អ្នកស្រី វី រហូតឡើងដល់កំពូលភ្នំ ទឹកហូរបាចសាចលើជម្រាលភ្នំថ្មជាច្រើនកន្លែងបន្ដរង់ចាំភ្ញៀវជាហូរហែ។ទីនេះមានទឹកហូរកម្ពស់ទាបតែប្រមាណ១ម៉ែត្រ និងហូរច្រោះតាមរូងថ្មរាងជារង្វង់។ចំណុចទាបបំផុត ក្បែរតូបភេសជ្ជៈចម្ងាយប្រមាណ៥០ម៉ែត្រ ចុះតាមជ្រលងឡោមព័ទ្ធ ដោយរុក្ខជាតិតូចធំឈរច្រូងច្រាងបន្ដជាម្លប់យ៉ាងត្រឈឹងត្រឈៃ។ទឹកធ្លាក់ខ្ពស់បំផុតជាង ៥ម៉ែត្ររំលេចទស្សនីយភាពទាក់ទាញបំផុត។ជ្រលងទឹកធ្លាក់ជ្រកក្រោមម្លប់ឈើស៊ុបទ្រុបនេះ តែងតែទាក់ទាញទ័ពស្វាជាច្រើនរយក្បាល មករកផលានុផលបរិភោគប្រចាំរដូវមិនដាច់រយៈដល់ការវាតទីបំភ័យភ្ញៀវផងដែរ។អ្នកស្រី វី ជាអ្នកលក់ដូរក្បែរទីឋានទឹកធ្លាក់នោះជាង១០ឆ្នាំឲ្យដឹងថា៖ «ដល់រដូវមានផ្លែឈើព្រៃសម្បូរ ហ្វូងស្វារាប់រយក្បាលនឹងនាំគ្នាមកកាន់ទីនេះ ហើយប្រញាយគ្នាពាសពេញលើដើមឈើ និងដី។ ខ្ញុំភ័យណាស់ ហើយពួកវាមិនខ្លាចមនុស្សទេ។ ទុករបស់ប្រហែសវានឹងអូសយកទៅហើយ» ។
ភ្នំ​សរសៀ​
នៅប្រមាណ ១៤ គីឡូម៉ែត្រពីក្រុងកែប មានរមណីយដ្ឋានមួយទៀតដែលមានឈ្មោះ ថា ភ្នំសសៀរ ភ្នំនេះស្ថិតនៅចម្ងាយប្រហែល ២-៣ គីឡូម៉ែត្រពីរង្វង់មូលសេះស។ នៅទីនោះមានរូងថ្មសំខាន់ៗចំនួនបួន គឺ ល្អាងស្តេចដំរីស ល្អាងវាលស្រែមួយរយ ល្អាងស-ខ្មៅ និង ល្អាងប្រចៀវ។ ល្អាងស្តេច ដំរីស គឺជាល្អាងមួយធំហើយសំខាន់ជាងគេ សម្រាប់គោរពបូជា ព្រោះទីនេះមានថ្មពណ៌ស ដុះដូចរូបសត្វដំរី រីឯល្អាងប្រចៀវនៅផ្នែកម្ខាងទៀតនៃភ្នំ មុននឹងចូលមកដល់ទីនេះលោកអ្នកអាចនឹងឮស្នូរ សំឡេងរងំនៃសត្វប្រចៀវ។វាក៏ជារូងធំហើយជ្រៅ និង មានទឹកខួបប្រាំងខួបវស្សានៅទីនោះ។ ទោះបីទីនេះមានភាពល្បីល្បាញយ៉ាងណាក្តី ក៏ពុំសូវមានទេសចរក្នុងស្រុកទៅទស្សនាច្រើន ប៉ុន្មានឡើយ នៅភ្នំសសៀរនេះ ពោល​គឺ​ភាគ​ច្រើន​ទៅហួសមកហួស ប៉ុន្តែសម្រាប់ភ្ញៀវបរទេសវិញ រមណីយដ្ឋានភ្នំសសៀរ គឺជារមណីយដ្ឋានវប្បធម៌ និង ទេសចរណ៍ដ៏សំខាន់សម្រាប់ពួកគេ ។
ទំនប់ម្លេច
ព័ត៌មានទូទៅ
thumb|ទំនប់ម្លេច ទំនប់ម្លេច ជារមណីយដ្ឋានធម្មជាតិមួយកន្លែង ដែលមានទីតាំងស្ថិតនៅព្រំប្រទល់រវាងខេត្តកំពត និងខេត្តតាកែវ ក្នុងឃុំច្រេស ស្រុកជុំគិរី ខេត្តកំពត មានចម្ងាយប្រមាណ៩០គីឡូម៉ែត្រ ពីរាជធានីភ្នំពេញ។ ដើម្បីទៅដល់រមណីយដ្ឋាននេះ បើលោកអ្នកធ្វើដំណើរតាមផ្លូវជាតិលេខ៣ ពីរាជធានីភ្នំពេញទៅដល់ព្រំប្រទល់រវាងខេត្តតាកែវ និងខេត្តកំពត នៅដើមផ្លូវខាងស្តាំដៃ មានស្លាកអតីតសាកលវិទ្យាល័យ"ភូមិន្ទតាកែវ-កំពត" ដែលសាកលវិទ្យាល័យនេះ នៅសល់តែស្លាកឈ្មោះតែប៉ុណ្ណោះ រួចបត់ស្តាំចូលតាមផ្លូវដីប្រមាណ៦គីឡូម៉ែត្រ នឹងទៅដល់រមណីយដ្ឋានធម្មជាតិទំបន់ម្លេច ដែលស្ថិតនៅក្បែរភ្នំនារាយណ៍ និងភ្នំមេអំបៅ។ ទីតាំងរមណីយដ្ឋាន"ទំនប់ម្លេច" ប្រកបដោយសម្រស់ធម្មជាតិបៃតងស្រស់ ធ្វើឲ្យលោកអ្នករំសាយអស់ក្តីកង្វល់ និងភាពនឿយហត់ទាំងឡាយជាមួយជួរភ្នំប្រជុំដោយទេសភាពបៃតងខៀវស្រងាត់ និងទឹកថ្លាឈ្វេងគួរឱ្យចង់ចុះងូតហែលលេង ខណៈខ្យល់ជំនោរបក់ត្រសៀកៗ ត្រជាក់អង្គប្រាណ។ ភ្ញៀវទេសចរទាំងឡាយអាចជួលតូបតូចៗ សង់ពីឈើប្រក់ស្បូវសម្រាប់សម្រាកលម្ហែ ដែលត្រូវបានសង់ជាជួរហូរហែច្រើនតូបនៅជាប់មាត់ទឹក និងអាចកុម្ម៉ង់ម្ហូបអាហារមកពិសាជុំក្រុមគ្រួសារដោយសប្បាយរីករាយផងដែរ ។
បារាជិកកណ្ឌ​នៃ​ភិក្ខុ
បារាជិកកណ្ឌ​សិក្ខាបទ​ទី ១
សៀវភៅ​លេខ ១ និទាន​សុទិន្នភិក្ខុ ទំព័រ ៣៥ សេចក្តី​បញ្ញត្តិ​ជា​ដំបូង ទំព័រ​ ៥៩ សេចក្តី​បញ្ញត្តិ​ជា​បន្ទាប់ ទី ១ និទាន​មេស្វា ទំព័រ ៦៥ សេចក្តី​បញ្ញត្តិ​ជា​បន្ទាប់​ ទី ២ និទាន​វជ្ជីបុត្តកភិក្ខុ​ ទំព័រ ៧១ ចំណែក​សិក្ខាបទ ទំព័រ ៧៣ លក្ខណៈ​មិន​ពោល​លា​សិក្ខា ទំព័រ​ ៧៥ លក្ខណៈ​ពោល​លា​សិក្ខា ទំព័រ ៨៣ លក្ខណៈ​មិន​ពោល​លា​សិក្ខា ទំព័រ ៨៧ របៀប​សំដែង​អំពី​អង្គជាតិ​ និង ទ្វារ​មគ្គ​ឥត​ស្រោម​ទ្រនាប់ ទំព័រ ៩១ របៀប​សំដែង​អំពី​អង្គជាតិ និង ទ្វារ​មគ្គ​មាន​ស្រោម​ទ្រនាប់ ទំព័រ ១០៧ វិនីតវត្ថុ រឿង​ភិក្ខុ​មិន​បាន​ពោល​លា​សិក្ខា​ជា​ដើម ទំព័រ ១១៣
បារាជិកកណ្ឌ​សិក្ខាបទ​ទី ២
សៀវភៅ​លេខ ១ និទាន​ធនិយភិក្ខុ ទំព័រ ១៣៥ សេចក្តី​បញ្ញត្តិ​ជា​ដំបូង ទំព័រ​ ១៤៧ សេចក្តី​បញ្ញត្តិ​ជា​បន្ទាប់  ទំព័រ ១៤៧ ចំណែក​សិក្ខាបទ ទំព័រ ១៥១ និយាយ​អំពី​ទ្រព្យ​ដែល​ស្ថិត​នៅ​ក្នុង​ផែនដី ទំព័រ​ ១៥៥ និយាយ​អំពី​ប្រយោគ​បង្គាប់​ ទំព័រ​ ១៧៣ អាការ​នៃ​អវហារ ទំព័រ​ ១៧៥ វិនីតវត្ថុ រឿង​ភិក្ខុ​ត្រេច​ទៅ​បិណ្ឌបាត​ជា​ដើម​ ទំព័រ​ ១៨៥
បារាជិកកណ្ឌ​សិក្ខាបទ​ទី ៣
សៀវភៅ​លេខ ១ និទាន​​ក្នុង​សេចក្តី​បញ្ញត្តិ​ជា​ដំបូង ទំព័រ ២២២ និយាយ​អំពី​អានាបានស្សតិសមាធិ ទំព័រ​ ២២៩ និទាន​ក្នុង​សេចក្តី​បញ្ញត្តិ​ជា​បន្ទាប់ ទំព័រ ២៣៣ ចំណែក​សិក្ខាបទ ទំព័រ ២៣៩ និយាយ​អំពី​ប្រយោគ​បង្គាប់​ ទំព័រ​ ២៤៣ និយាយ​អំពី​ពណ៌នា​សេចក្តី​ស្លាប់ ទំព័រ​ ២៤៧ និយាយ​អំពី​ដំណើរ​សម្លាប់​ដោយ​រូប​ជា​ដើម ទំព័រ​ ២៥១ និយាយ​អំពី​ដំណើរ​បង្គាប់​ឲ្យ​ស្លាប់​ជា​ដើម ទំព័រ​ ២៥៥ វិនីតវត្ថុ រឿង​ភិក្ខុ​ពណ៌នា​សេចក្តី​ស្លាប់​ជា​ដើម ទំព័រ​ ២៥៧
បារាជិកកណ្ឌ​សិក្ខាបទ​ទី ៤
សៀវភៅ​លេខ ១ ទំព័រ ២៨៥ រឿង​ភិក្ខុ​ពោល​អួត​ឧត្តរិមនុស្សធម្ម ទំព័រ ២៨៧ រឿង​ពួក​ភិក្ខុ​នៅ​ទៀប​ឆ្នេរ​ស្ទឹង​វត្តុមុទា ទំព័រ​ ២៨៩ និយាយ​អំពី​មហាចោរ ៥ ពួក ទំព័រ ២៩៣ សេចក្តី​បញ្ញត្តិ​ជា​ដំបូង ទំព័រ ២៩៧ សេចក្តី​បញ្ញត្តិ​ជា​បន្ទាប់ ទំព័រ​ ២៩៧ ចំណែក​សិក្ខាបទ ទំព័រ​ ២៩៩ និយាយ​អំពី​ឧត្តរិមនុស្សធម្ម​មាន​ឈាន​ជា​ដើម ទំព័រ​ ៣០៣ និយាយ​អំពីសុទ្ធិកជ្ឈាន ទំព័រ​ ៣១១ និយាយ​អំពី​មគ្គ​ជា​ដើម ទំព័រ​ ៣១៣ និយាយ​អំពី​ខណ្ឌចក្ក ទំព័រ​ ៣១៩ និយាយ​អំពី​ពុទ្ធចក្ក ទំព័រ​ ៣២៥ និយាយ​អំពី​បេយ្យាល ១៥ ទំព័រ​ ៣៣៩ វិនីតវត្ថុ និយាយ​អំពី​សេចក្តី​តាំង​ចិត្ត​ជា​ដើម ទំព័រ​ ៣៤៧ វិនីតវត្ថុ និទាន​អដ្ឋិសង្ខលិកប្រេត​ជា​ដើម ទំព័រ​ ៣៦១
ឃុំម្កាក់(ស្រុកអង្គស្នួល)
=រដ្ឋបាល= ឃុំម្កាក់ មាន 29ភូមិគឺ
ព្រំប្រទល់
=មន្ត្រី=
មន្ត្រីភូមិ
=មន្ត្រីនគរបាល និង សន្តិសុខភូមិ=
មន្ត្រីសន្តិសុខភូមិព្រែកតាព្រីង
=អប់រំ=
អនុវិទ្យាល័យ
=សាសនា=
វត្ត
=ផ្សារ= =រមណីដ្ឋាន=
= សូមមើលផងដែរ=
ភ្នំ​វល្លិ៍
ភ្នំវល្លិ៍ ភ្នំវល្លិ៍បានក្លាយទៅជាតំបន់គួរឱ្យទាក់ទាញយ៉ាងខ្លាំងចាប់តាំងពីពាក់កណ្តាលទសវត្សរ៍ឆ្នាំ ១៩៩០ ពោលគឺតាំងពីតំបន់នេះត្រូវខ្មែរក្រហមធ្វើសមាហរណកម្ម ចូលជាមួយរាជរដ្ឋាភិបាលមកម៉្លេះ ពិសេសទីនេះមានការចាប់អារម្មណ៍យ៉ាងខ្លាំងពីភ្ញៀវបរទេស ដោយសារតែនៅភ្នំវល្លិជាកន្លែងដែលមេបញ្ជាការខ្មែរក្រហមម្នាក់ ឈ្មោះឈូក-រិន សម្លាប់ចំណាប់ខ្មាំងលោកខាងលិចបីនាក់។ សព្វថ្ងៃផ្នូររបស់ជនបរទេសទាំងបីនាក់ដែលមាន បារាំង អង់គ្លេស និង អូស្ត្រាលី នៅក្នុងភូមិចម្ការបី ឃុំភ្នំវល្លិ ស្រុកដំណាក់ចង្អើរ បានក្លាយទៅជាកន្លែង ជាទីចាប់អារម្មណ៍របស់ភ្ញៀវទេសចរជាតិ និង បរទេស។ ចំណុចដែលជាទីចាប់អារម្មណ៍ថ្មីមួយទៀតនោះ គឺចម្ការម្រេចនៅភ្នំវល្លិបានទាក់ទាញភ្ញៀវទេសចរមកពី អាមេរិក និង បារាំង ឱ្យចង់មកទស្សនាទេសភាពដ៏ស្រស់ត្រកាលនៃចម្ការម្រេច ចម្ការទុរេន ចម្ការស្វាយ។ បើចង់ទៅទស្សនាភ្នំវល្លិដោយចេញពីទីប្រជុំជន កំពង់ត្រាចឆ្ពោះទៅកែបបានប្រមាណជិត ១០ គីឡូម៉ែត្រ នឹងបានឃើញស្លាកសញ្ញាចូលភ្នំវល្លិនៅខាងស្តាំដៃ ហើយបន្តដំណើរតែជាង ៥ គីឡូម៉ែត្រទៀត នឹងបាន ដល់ភ្នំវល្លិ។
ទឹកធ្លាក់សិលាមានជ័យ
ព័ត៍មានទូទៅ
thumb|រមណីយដ្ឋានទឹកធ្លាក់សិលាមានជ័យ រាប់ចាប់ពីតំបន់រមណីយដ្ឋានធម្មជាតិ ជីផាត់ ត្រពាំងរូង ទឹកធ្លាក់តាតៃ ព្រៃកោងកាង ពាមក្រសោប ឆ្នេរសមុទ្រ កោះតូចធំ ដល់ តំបន់ព្រៃឈើអារ៉ែង គឺសុទ្ធសឹងជាតំបន់ទេសចរណ៍មានឈ្មោះល្បីរបស់ខេត្ត កោះកុង ដែលភ្ញៀវទេសចរជាតិ និងអន្តរជាតិ ធ្លាប់បានឮ បានស្គាល់ និងខ្លះក៏ធ្លាប់បានទៅឃើញផ្ទាល់។ ប៉ុន្តែសម្រាប់ខេត្តនៅភាគនិរតីរបស់កម្ពុជាមួយនេះ ក៏នៅមានទឹកធ្លាក់មួយទៀត កំពុងចង់បង្អូតសម្រស់ខ្លួន អន្ទងចិត្តភ្ញៀវទេសចរជិតឆ្ងាយ មកកម្សាន្តលេងផងដែរ។ នោះគឺ តំបន់សហគមន៍ទេសចរណ៍ធម្មជាតិទឹកជ្រោះ សិលាមានជ័យ ឬអ្នកស្រុកនិយមហៅថា ទឹកធ្លាក់ តាយ៉ុង។ មូលហេតុ ដែលអ្នកស្រុកនិយម ហៅឈ្មោះទឹកធ្លាក់នេះថា «ទឹកធ្លាក់ តាយ៉ុង» គឺដោយសារយកតាមឈ្មោះ ចៅសង្កាត់ ស្មាច់មានជ័យ លោកតាយ៉ុង ជាអ្នកផ្តួចផ្តើមបង្កើតជាសហគមន៍ទេសចរណ៍នេះ និងធ្វើផ្លូវទៅលេងទឹកធ្លាក់។ នេះបើយោងតាមលោក សៅ ចក់ ជាអ្នកលក់សំបុត្រចូលទស្សនា និងជាសមាជិកសហគមន៍ ប្រាប់ក្រុមការងារភ្នំពេញ ប៉ុស្តិ៍ ពេលចុះទៅដល់។ ទឹកធ្លាក់នេះ ស្ថិតនៅក្នុងសង្កាត់ ស្មាច់មានជ័យ ក្រុងខេមរភូមិន្ទ មានចម្ងាយតែប្រមាណ ៧ គីឡូម៉ែត្រពីទីរួមខេត្ត តាមផ្លូវឆ្ពោះទៅខេត្ត ពោធិ៍សាត់ លើផ្លូវចាក់បេតុង។មកដល់ត្រង់ចំណុចមួយមានលើកស្លាកសញ្ញាសម្គាល់ ទឹកជ្រោះរួចបត់ឆ្វេង តាមផ្លូវក្រាលក្រួសក្រហម ដែលទើបនឹងឈូសស្អាត នោះលោកអ្នកនឹងទៅដល់ទឹកជ្រោះនេះ។ វាពិតជាមានអារម្មណ៍ស្រស់ថា្ល និងរំភើបណាស់នៅពេល ដែលបានគយគន់សម្លឹងមើលព្រៃព្រឹក្សាតាមបណ្តាយផ្លូវឡើងភ្នំចុះភ្នំ ដែលអំណោយផលដល់ភ្ញៀវទេសចរ អាចឈប់ផ្តិតយកទេសភាព ដ៏ស្រស់ត្រកាលនៃសម្បត្តិធម្មជាតិនានា មើលពីខាងលើ។ ទឹកធ្លាក់តាយ៉ុង ហូរតាមជម្រាលថ្ម ជា ៤ ដំណាក់។ ប៉ុន្តែជាទូទៅ ភ្ញៀវទេសចរនិយមទៅងូតទឹកលេងនៅដំណាក់ទី ១ និងទី ២ ដែលនៅជិតគ្នា និងមានល្បាក់ទឹកធ្លាក់ខ្ពស់ជាង ១០ ម៉ែត្រ និងមានមុខកាត់រហូតដល់ជាង ៥០ ម៉ែត្រ។ ភ្ញៀវទេសចរ ក៏អាចហែលទឹកលេងកម្សាន្ត ព្រោះមានអន្លង់ទឹក ប្រៀបបីដូចអាងទឹកធម្មជាតិមួយ ដែលមានទឹកថ្លាឈ្វេង។ ពីទឹកធ្លាក់ជាន់ខាងលើទាំង ២ ហូរទៅដំណាក់ខាងក្រោម ភ្ញៀវទេសចរ អាចដើរលេង ថតរូបកម្សាន្ត ផ្តិតយកទិដ្ឋភាពតាមជម្រាលទឹកហូរ ដែលមានផ្ទៃស្ទើររាបស្មើ។ នៅតាមបណ្តោយទឹកធ្លាក់ហូរ ដែលមានទីធ្លាស្រឡះល្អ ភ្ញៀវទេសចរក៏អាចអង្គុយលេង ឬបរិភោគអាហារ ដែលបានវេចខ្ចប់មក ក្លែមជាមួយសម្រស់ធម្មជាតិនៃទឹកធ្លាក់នេះផងដែរ។ សហគមន៍ទេសចរណ៍ធម្មជាតិទឹកជ្រោះ សិលាមានជ័យ ឬទឹកធ្លាក់ តាយ៉ុងនេះ ទើបតែត្រូវបានបើកទ្វារស្វាគមន៍ភ្ញៀវទេសចរបានជិត ២ ខែប៉ុណ្ណោះ ក្រោយលោកចៅសង្កាត់ និងសហគមន៍ធ្វើការឈូសឆាយផ្លូវថ្មី។ នេះបើលោក នាក់ សារឿន អនុប្រធានសហគមន៍ទេសចរណ៍បានប្រាប់។លោក សារឿន និយាយថា៖ «បច្ចុប្បន្ន ភ្ញៀវទេសចរមកលេងនៅទឹកធ្លាក់នេះ ជាអ្នកខេត្តកោះកុង និងសម្បូរភ្ញៀវមកលេង ភាគច្រើននៅថ្ងៃសៅរ៍ និងអាទិត្យ។ ប៉ុន្តែមានអ្នកមកលេងរៀងរាល់ថ្ងៃផងដែរ»។ លោកបន្តថា ពុំទាន់មានសេវាកម្មម្ហូបអាហារនៅឡើយទេ ប៉ុន្តែថ្ងៃអនាគត សហគមន៍នឹងមានគម្រោងច្រើន ដោយសារបច្ចុប្បន្ន កំពុងនៅខ្វះថវិកា បង្វិលទៅអ្នកធ្វើផ្លូវវិញ ក្រោយពីធ្វើឲ្យស្រួលមកកាន់ទឹកធ្លាក់នេះហើយ។សូមបញ្ជាក់ថា សំបុត្រចូលកម្សាន្តលេងនៅក្នុង តំបន់សហគមន៍ទេសចរណ៍ ធម្មជាតិនេះមានតម្លៃ ៣០០០ រៀលក្នុងមួយនាក់ សម្រាប់ទ្រទ្រង់សហគមន៍ និងអភិរក្សតំបន់ទេសចរណ៍ធម្មជាតិដ៏ស្រស់ស្អាតមួយន េះ៕
ឧទ្យានប៊ីសាន-អាំងម៉ូគៀវ
ឧទ្យាន ប៊ីសេន អាងម៉ូគៀវ (ត្រូវបានគេស្គាល់ជាទូទៅថា ឧទ្យាប៊ីសេន) វាជាសួនធំមួយនៅ សិង្ហបុរី, មានទីតាំងនៅចន្លោះទីក្រុងរណបពីរ គឺទីក្រុង ប៊ីសេន និងក្រុងរណបអាងម៉ូគៀវ។ Serving the residents of Bishan and Ang Mo Kio, the park sits entirely within Bishan, running along the Ang Mo Kio–Bishan boundary line, which is situated at Ang Mo Kio Avenue 1. In the middle of the park lies the Kallang River, which channels through it in the form of a flat riverbed.
ព័តមានអំពី អ្នកទស្សនា
ស្តាំ|រូបភាពតូច|ការហាត់ថៃជី គឺជាសកម្មភាពក៏ពេញនិយមបំផុតនៅពេលព្រឹក។ ស្តាំ|រូបភាពតូច|Families often get close to the water to fish for guppies ឧទ្យាននេះបានសាងសង់ឡើងនៅឆ្នាំ១៩៨៨, និងជាសួនធំជាងគេមួយ ព្រមទាំងជាសួនដ៏ពេញនិយមនៅសឹង្ហបុរីនេះផងដែរ។
លោកនាយករដ្ឋមន្ត្រី លី ស៊ានឡុង បានប្រកាសឲ្យបើកការិយាល័យ ABC Waters@Kallang ដែលជាអ្នកធ្វើគម្រោង River-Bishan Park នេះ នៅថ្ងៃទី៣ ខែតុលា ឆ្នាំ២០០៩។ គម្រោងនេះ ត្រូវបានផ្ដួចផ្ដើមឡើងដោយ ក្រុមប្រឹក្សាអភិបាល the Public Utilities Board (PUB) និង ក្រុមប្រឹក្សាឧទ្យានជាតិ ដែលនឹងកែប្រែប្រឡាយដែលបានស្រាប់ ឲ្យក្លាយទៅជាទន្លេបែបធម្មជាតិមួយ នាទីបញ្ចប់នៃគម្រោង។ ការងារនេះ គ្រោងនឹងបញ្ចប់នៅឆ្នាំ២០១១ ដោយនឹងធ្វើឲ្យទន្លេនេះ ក្លាយជាទីលំហែកាយ និងបង្កើតទីកម្សាន្ត៣កន្លែងផ្សេងទៀត សម្រាប់ប្រជាជន។
ប្រវត្តិ
ឧទ្យាន ប៊ីសេន សាងសង់នៅចន្លោះក្រុងរណបថ្មីៗទាំង២គឺ អាំង ម៉ូគៀវ និងក្រុងរណប ប៊ីសេន។ It was also envisioned as a leisure destination for residents ranging from children to nature-lovers, containing facilities such as a football field, a floating amphiteatre and a natural pond. Construction took place in two stages. The park, costing SGD$8.5 million to build, is one of the biggest park projects by the Housing Development Board at the time of its construction.
ការអភិវឌ្ឍន៍ម្ដងទៀត
ស្តាំ|រូបភាពតូច|400x400ភីកសែល|រូបពីមុន និងពេលក្រោយមក
Background
នៅឆ្នាThe Active, Beautiful, Clean Waters (ABC Waters) Programme was launched in 2006 to transform the country’s water bodies beyond their functions of drainage and water supply into beautiful and clean rivers and lakes with new spaces for community bonding and recreation. At the same time, it promotes the application of a new, water-sensitive urban design approach (also known as ABC Waters design features in Singapore) to managing rainwater sustainably. A long-term initiative, over 100 locations have been identified for project implementation in phases by 2030, with 20 projects already completed, bringing people closer to water. ABC Waters @ Kallang River – Bishan Park is one of the flagship projects under this programme. The park was due for major refurbishment and the Kallang River in the form of a concrete channel along the park edges was also due for upgrading to cater to increased rainwater runoff from the catchment due to urbanisation. Plans were thus made to carry out redevelopment works together, transforming Kallang River from a linear utilitarian concrete drainage channel into a meandering, natural river through the park.
ដំណើរការ ការឌីហ្សាញ
The integration of the river and park involved joint responsibilities between government agencies in charge of different areas (parks and water). National water agency, PUB, and NParks engaged Ramboll Studio Dreiseitl (design) and CH2M Hill (engineering) to look at how the park, river and surrounding residential estates could be integrated as one. This took place through a series of workshops, on-site tours and discussions where issues were thrown out and ideas were exchanged and debated. The suitability of plant species for soil bioengineering, for example, had not been implemented in Singapore prior to this, and thus had to be tested – this was done through a year-long survey at the test reach (see Techniques). Other parties which came on board included bioengineering specialists and horticulturists
Soil bioengineering
រូបភាពតូច|The test bed in 2008 The use of soil bioengineering techniques (a combination of vegetation, natural materials and civil engineering techniques) to stabilize the river banks and prevent erosion was a first for Singapore and is a new reference for soil stabilisation in the tropics, which have otherwise rarely been used or documented. In 2009, a test bed was constructed, testing about 10 different soil bioengineering techniques and a wide variety of tropical plant species along a length of 60 metres at one of the side drains in the park. Seven of these techniques were then selected for use along the main river. These include fascines, rip-rap with cuttings, geotextile wrapped soil-lifts, brush mattresses with fascines, reed rolls, planted gabions, and geotextile with plantings. The test bed was used to refine the selection of appropriate techniques and plants, as well as the most efficient and effective construction methods. Extensive systematic testing was carried out, including measuring the depth and tenacity of root development.
Park features
សួនកុមារថ្មីចំនួនបីត្រូវបានសាងសង់ឡើងសម្រាប់ក្មេងៗលេងកម្សាន្ត។ ស្ពានថ្មីថ្មើរជើងនៅក្នុងទឹក និងវិចិត្រសាលមាត់ទន្លេក៏ត្រូវបានសាងសង់ផងដែរ ដើម្បីលើកទឹកចិត្តឱ្យមានអន្តរកម្មជាមួយទឹក។ លក្ខណៈពិសេសដែលមានស្រាប់ដូចជា មុខងារឆ្លុះជើង សួនសហគមន៍ កន្លែងរត់ឆ្កែ និងកន្លែងហាត់ប្រាណត្រូវបានកែលម្អ ដើម្បីធ្វើបច្ចុប្បន្នភាពរូបរាងទាំងមូលនៃឧទ្យាន។
Opening
Amidst a crowd of 2000 people including residents, local community partners such as schools and non-profit groups, Prime Minister Lee Hsien Loong officially opened the redeveloped park on 17 March 2012, renaming it Bishan-Ang Mo Kio Park.
ភូមិសំរិត
​​​​​​​​​​​​​​​​​​​​​ ភូមិសំរិត ៖គីជាភូមិមួយដែលស្ថិតនៅក្នុង ឃុំសំបូរ ស្រុកប្រាសាទសំបូរ ខេត្តកំពង់ធំ ស្រុកប្រាសាទសំបូខេត្តកំពង់ធំ ភូមិនេះស្ថិតនៅភូមិភាគឥសាន្ដ នៃខេត្តសៀមរាប  ហើយភូមិតាទេនមានផ្ទៃដីប្រម៉ាន ៤០០០ ម៉ែតការេ​ ។​ ភូមិសំរិតនេះមានបណ្តាញផ្លូវដែលភ្ជាប់ពីភ្នំពេញទៅ  សៀមរាបនៅលើផ្លូវជាតិលេខ 6 និងបំបែកទៅខេត្តព្រះវិហារនៅតាមផ្លូវជាតិលេខ 64​ មានចម្ងាយ 126 គីឡូម៉ែត្រ ។ ហើយមានប្រជាជនប្រម៉ាន 1430 នាក់ ។ ស្រីចំនួន ៧០០ នាក់។ ប្រុសចំនួន ៧៣០ នាក់។ ក្នុងនោះមានក្មេងចាប់ពីអាយុមួយខួប រហូតដល់​ ប្រាំខួប ចំនួន ១៥០ នាក់។ ក្មេងប្រុសចំនួន ៧០នាក់
thum|300px|right|ទេសភាពភូមិតាទេន
ក្នុងនោះបានបែងចែកជា១២ក្រុម ។ ហើយក្រុមនីមួយៗមានប្រជាជនជាច្រើនគ្រួសារ។ ភូមិនេះនៅជនបទឆ្ងាយពីផ្សារ ប្រសិនបើប្រជាជនចង់ទៅផ្សារដើម្បីទិញ ម្ហូប ឬ របស់របរផ្សេងៗត្រូវចំនាយពេលយូរ។ ហើយប្រជាជនក្នុងភូមិនេះភាគច្រើនគឺជាកសិករ ហើយមានប្រជាជនតិចតួចណាស់ដែលធ្វើចំនាកស្រុក ដើម្បីចេញទៅរកការងារនៅតាមខេត្តនានា និងទៅប្រទេសថៃ ។ នៅក្នុងភូមិនេះសំបូរទៅដោយដំណាំ និងបន្លែផ្លែឈើ ដូចជា ដើមត្នោត​ ល្ហុង ស្វាយ ក្រូច​ ត្របែក ទៀប ចេក តំឡូង ត្រាវ ស្ពៃ ខ្ទឹម សាល័ត ត្រសក់ -ល-។
ប្រវត្តិសាស្រ្ត
ភូមិតាទេន ពីមុនមានលោកតាម្នាក់ឈ្មោះតាទេន ។ គាត់បានសាងសង់សាលារៀនដែលធ្វើអំពីឈើមួយអាគារ នៅចំកណ្ដាលភូមិនោះសំរាប់អោយក្មេងៗទៅរៀននៅទីនោះ។ បន្ទាប់មកគេបានបញ្ជូនកេ្មងៗមករៀនជាច្រើននាក់ ហើយពួកគេមានចំនេះដឹង យូរៗទៅច្រើនជំនាន់ក៏បានដាក់ឈ្មោះថាភូមិតាទេនតរៀងមក។មិនតែប៉ុនោះក្មេងពីមុនពួកគេចូលចិត្តលោកតាខ្លាំងណាស់។