cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
ឧបទ្វីបឥណ្ឌូចិន
ពាក្យថាឥណ្ឌូចិន (ដើមឡើយឥណ្ឌូ–ចិន) ត្រូវបានគេចាប់ប្រើប្រាស់នៅអំឡុងដើមសតវត្សទី១៩។ ពាក្យនេះគឺសម្តៅមកលើទីតំបន់ដែលទទួលឥទ្ធិពលពីអរិយធម៌ឥណ្ឌានិងអរិយធម៌ចិន។ ក្រោយមក ពាក្យនេះត្រូវបានបារាំងយកមកធ្វើជាឈ្មោះតំណាងឱ្យអាណានិគមខ្លួននៅអាស៊ីអាគ្នេយ៍ដែលហៅថា សហភាពឥណ្ឌូចិន (មានប្រទេសកម្ពុជា ឡាវ និងវៀតណាម)។
វាក្យស័ព្ទ
ឈ្មោះថា"ឥណ្ឌូ-ចិន"ត្រូវបានលើកឡើងដំបូងដោយភូមិវិទូជនជាតិបារាំងកាត់ដាណឺម៉ាកម្នាក់ឈ្មោះកនរ៉ាត ម៉ាល់តេ-ប៊្រុនដោយគាត់បានសម្តៅលើតំបន់នេះថា indo-chinois នៅអំឡុងឆ្នាំ១៨០៤ ហើយនៅអំឡុងឆ្នាំ១៨០៨ មានភាសាវិទូជនជាតិស្កុតម្នាក់ឈ្មោះចន លីយដិនបានសម្តៅលើតំបន់នេះផងដែរថា Indo-Chinese បន្ទាប់ពីបានយល់ដឹងខ្លះៗអំពីជនជាតិនិងភាសានៃតំបន់នេះ។ ក្រោយមកទៀត ពួកបារាំងក៏បានចូលមកធ្វើអាណានិគមកម្មនៅក្នុងតំបន់នេះហើយបានដាក់ឈ្មោះឱ្យវាថា "Indochine française" ក្នុងគោលបំណងចង់បញ្ជាក់ថាឥណ្ឌូចិនគឺជាទឹកដីអាណានិគមរបស់បារាំង។ នៅអំឡុងពីពាក់កណ្តាលសតវត្សទី២០ ដល់ទី២១ គេច្រើនសម្តៅលើតំបន់នេះថាឥណ្ឌូចិន ជាពិសេសគឺអ្នកបស្ចឹមបូព៌ាហើយចាប់ពីសតវត្សទី២១ មក ពាក្យថា"អាស៊ីអាគ្នេយ៍ដីគោក"ត្រូវបានគេចាប់ប្រើប្រាស់ជារឿយៗ។
ជីវភូមិសាស្ត្រ
និយាយទៅតាមជីវភូមិសាស្ត្រ ជីវតំបន់ឥណ្ឌូចិនគឺជាតំបន់ដ៏សំខាន់មួយដែលស្ថិតនៅចក្រឥណ្ឌូម៉ាឡាយ៉ាហើយជាតំបន់ភូតគ្រាមរុក្ខភូគព្ភលេខន៍នៅក្នុងរជ្ជៈប៉ាលេអូត្រូពិចទិសបូព៌ា។ វារួមមានពពួកភូតគ្រាមនិងសត្វនិករនៃប្រទេសដែលបានរៀបរាប់នៅខាងលើ។ ផ្ទុយពីតំបន់នេះគឺមានតំបន់ម៉ាឡេស៊ីដែលគ្របដណ្តប់លើប្រទេសអាស៊ីអាគ្នេយ៍ដីកោះហើយលាតត្រដាងតាមចក្រឥណ្ឌូម៉ាឡាយ៉ានិងចក្រអូស្ត្រាឡាស៊ី។
ភូមិសាស្ត្រ
ឧបទ្វីបឥណ្ឌូចិនគឺស្ថិតនៅភាគខាងត្បូងបង្អស់ពីទ្វីបអាស៊ីកណ្តាល។ វាសម្បូរទៅដោយជួរភ្នំជាច្រើនលាតសន្ធឹងពីតំបន់ខ្ពង់រាបទីបេពីភាគខាងជើងប្រសព្វគ្នាជាមួយដីទំនាបដែលមានប្រព័ន្ធទន្លេចំនួនបីហូរកាត់ពីជើងទៅត្បូងមាន៖ ទន្លេឥរាវតី (ប្រទេសភូមា) ទន្លេចៅពញា (ថៃ) និងទន្លេមេគង្គ (ដែលហូរកាត់តំបន់ទិសឥសាន្តនៃប្រទេសថៃ ឡាវ កម្ពុជា និងវៀតណាម)។
វប្បធម៌
អាស៊ីអាគ្នេយ៍ដីគោកគឺមានលក្ខណៈផ្ទុយពីអាស៊ីអាគ្នេយ៍ដីកោះតាមរយៈរបៀបរស់នៅដោយនៅឥណ្ឌូចិនគេរស់នៅដោយពឹងផ្អែកលើ"ដីគោក" រីឯអាស៊ីអាគ្នេយ៍ដីកោះ (រួមមានប្រជុំកោះម៉ាឡេនិងហ្វីលីពីន) គឺគេរស់នៅពឹងផ្អែកលើទឹកសមុទ្រ។ លក្ខណៈខុសគ្នាមួយទៀតគឺភាសាដោយនៅអាស៊ីអាគ្នេយ៍ដីគោកមានគេនិយាយអំបូរភាសាដូចជា៖ ភាសាអូស្ត្រូអាស៊ីទិច ភាសាថៃ–កៈដៃ និងភាសាចិន–ទីបេជាដើមចំណែកឯអាស៊ីអាគ្នេយ៍ដីកោះវិញគឺគេនិយាយភាសាអូស្ត្រូនេស៊ី។ ទោះជាភាសានៃតំបន់អាស៊ីអាគ្នេយ៍ដីគោកជាក្រុមភាសាឯករាជ្យមែនតែពួកវាសុទ្ធតែមានលក្ខណៈស្រដៀងគ្នា (ឧទាហរណ៍៖ ភាសាខ្មែរ ថៃ និងលាវ)។
បណ្តាប្រទេសអាស៊ីអាគ្នេយ៍ដីគោកបានទទួលឥទ្ធិពលវប្បធម៌ពីឥណ្ឌានិងចិនទៅតាមកម្រិតផ្សេងៗគ្នា។ វប្បធម៌ខ្លះដូចជា វប្បធម៌ខ្មែរ ថៃ ឡាវ និងម៉ាឡេគឺទទួលឥទ្ធិពលវប្បធម៌ភាគច្រើនពីឥណ្ឌានិងមានមួយផ្នែកតូចប៉ុណ្ណោះដែលមកពីចិន។ វប្បធម៌ផ្សេងៗទៀតដូចជាវៀតណាមគឺទទួលបានពីចិននិងភាគតិចប៉ុណ្ណោះដែលបានមកពីឥណ្ឌា។ គេយល់ឃើញថា វៀតណាមបានទទួលវប្បធម៌ឥណ្ឌាតាមរយៈការឈ្លានពាននិងកាន់កាប់ទឹកដីចម្ប៉ានិងទឹកដីខ្មែរក្រោម។
បច្ចុប្បន្ន បណ្តាប្រទេសអាស៊ីអាគ្នេយ៍ដីគោកក៏មាននូវវប្បធម៌មួយចំនួនដែលមានដើមកំណើតមកពីបស្ចឹមលោកផងដែរ។ ឥទ្ធិពលទាំងនេះបានឆ្លងមកដល់ឥណ្ឌូចិននៅសម័យកាលនៃការពង្រីកអាណានិគមនិយមនិងចក្រពត្តិនិយមរបស់មហាអំណាចអឺរ៉ុប។
ព្រះពុទ្ធសាសនាគឺជាសាសនាចម្បងនិងនិយមបំផុតនៅអាស៊ីអាគ្នេយ៍ដីគោក។
តំណភ្ជាប់ក្រៅ
ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ភូមិសាស្ត្រអាស៊ីអាគ្នេយ៍ ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ឈ្មោះទីកន្លែងនៅអាស៊ី ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ឧបទ្វីបនៃអាស៊ី ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:តំបន់ប្រវត្តិសាស្ត្រ
របៀបនៃការសសេរអត្ថបទរឿង(សសេរស្គ្រីប)
Boy
សេចក្ដីផ្ដើម
ជាធម្មតានៅក្នុងជីវិតពិត គំនិត និង អារម្មណ៍ ចិត្ត និង តណ្ហា គឺទាក់ទងគ្នាទៅវិញទៅមក។ នៅក្នុងរឿង បើយើងឃើញមានសាកសព យើងនឹងមានប្រតិកម្មយ៉ាងរហ័ស ជាមួយនឹងភាពរំជើបរំជួលប្រហែលជាពេលខ្លះយើងពិចារណាទៅលើខ្សែជីវិត និងមានសំនួរយ៉ាងច្រើនកើតមានចំពោះខ្លួនយើងផ្ទាល់ ។ប៉ុន្តែទោះបីជាយ៉ាងណា បើយើងមើលឃើញសាកសពនៅលើផ្លូវដែលយើងបានបើកបរនោះ ប្រតិកម្មភា្លមៗរបស់យើងគឺរន្ធត់ប្តូរទៅជាការស្អប់ខ្ពើមយ៉ាងខ្លាំង ។ ការរំជួលចិត្ត បានចូលទៅក្នុងរូបភាព បន្ទាប់ពីពីព្រឹត្តិការណ៍មួយបានបញ្ចប់ទៅ។នៅក្នុងជីវិតពិត បទពិសោធន៍គឺមានអត្ថន័យជាមួយនឹងការជះត្រលប់នៃពេលវេលា។នៅក្នុងជីវិតពិត អត្ថន័យរបស់ពួកគេគឺ ស្ថិតនៅលើអ្វីដែលកើតឡើង។ គម្រោងនៃការសសេររឿង គឺជាឧបករណ៍ ដែលអាចឲ្យអ្នកបង្កើតនូវភាពរំជើបរំជួល និងអវសាន្តនៃជីវិត។ នោះគឺជាហេតុផលមួយដែលអ្នកមើលស្ទើរតែទាំងអស់​ តបមកអ្នករៀបចំផលិតរឿង។ គម្រោងគឺ ជាទូទៅមានការវាយតម្លៃទាប នៃដំណើរការឯកសារ ។ មតិជាច្រើន ដែលបានផ្តល់យោបល់មក ថាដំណើរការនៃការបង្កើតឯកសារ រៀបចំទៅតាមបទពិសោធន៍របស់អ្នកដែលបានផលិតវា។ អ្នកផលិតកុនជាច្រើនអ្នកបានសសេរពីការកាត់ ក្រដាស ”paper edit”។ បន្ទាប់ពីជ្រើសរើសពេលវេលា ក្នុងការសសេរគម្រោង។ ដំណើរការនេះត្រូវបានយកទៅប្រើនៅក្នុងការថតកុនជាច្រើនបែបបទ ជាពិសេសនៅពេលដែលអ្នកផលិតកុនកំពុងតែថត ក្នុងការគ្រប់គ្រងរបស់គាត់ដូចជា ការប្រជុំ នយោបាយ ព្រឹត្តិកាណ៍ គ្រោះធម្មជាតិ កុប្បកម្ម បាតុកម្ម ។ល។ អ្នកផលិតកុន បានស្វែងរក ឆ្លើយនូវសំនួរដោយខ្លួនឯង “តើខ្ញុំគួរធ្វើយ៉ាងណា?” នេះគឺជាអាជ្ញាបញ្ជា ដើម្បីបង្ហាញ នូវគម្រោងការសសេរល្អ គ្មានការផ្លាស់ប្តូរ ក្នុងពេលដំនើរការផលិតនោះទេ។ ជារឿយៗការរៀបចំគម្រោង មុនពេលថតកុនអាចធ្វើឲ្យមានភាពខុសគ្នារវាងកុនមិនល្អ និងកុនល្អ ឬកុនមិនល្អ និងកុនដែលល្អជាង។
របៀបនៃការសសេរអត្ថបទរឿង(សសេរស្គ្រីប)
រូបភាពតូច
ការសសេរអត្ថបទជារឿងសំខាន់ដែលអ្នកនិពន្ធត្រូវតែធ្វើដើម្បីអោយការផលិតនោះទទួលបានរឿងមួយដ៏ល្អ។ ក្នុងនោះយើងបានបែកចែកការសសេរស្រ្គីបជាបីដំណាក់កាលធំៗ គឺ ១. អត្ថបទសសេរព្រាង ២. អត្ថបទជិតចប់បរិបូរណ៍ ៣. អត្ថបទចប់បរិបូរណ៍
អត្ថបទសសេរព្រាង
រូបភាពតូច
គឺជាដំណាក់កាលដំបូងបង្អស់ក្នុងការសសេរអស្រ្គីប មានន័យថាជាការកំណត់នូវចំនុចសំខាន់ៗដែលចង់បង្ហាញនៅក្នុងរឿងមួយនោះ។ ប៉ុន្តែវាជាមូលដ្ឋានដ៏សំខាន់សម្រាប់ធ្វើជាគោលដៅក្នុងការផលិត។
អត្ថបទជិតចប់បរិបូរណ៍
រូបភាពតូច
តួគម្រោងនៃ ការសសេរអត្ថបទ( តួស្គ្រីប) គឺជាផ្នែកបញ្ចប់នៃ ការសសេរស្គ្រីប។ វាគឺ ជាការកែប្រែឬ ការសសេរឡើងវិញនៃ ការសសេរស្គ្រីប ហើយវាជា ការបង្កើតនៃ ការសសេរ និង ការបន្ថែមទៅលើឯកសារ។ តួស្គ្រីបគឺ បញ្ជូលនិង ធាតុផ្សំនៃគំនិត ព័ត៌មានដែលប្រសើរជាង វគ្គនៃផលិតកម្ម ហើយប្រហែលជា អាចរាប់បញ្ចូលទាំងគំនិតថ្មីៗ ស្របទៅតាមវិធីសាស្ត្រ របស់យើង។
អត្ថបទចប់បរិបូរណ៍
រូបភាពតូច គឺជាដំណាក់កាលចុងក្រោយក្នុងការសសេរស្រ្គីប គឺយើងត្រូវសរសេរអោយអស់ពីចំនុចដែលមាននៅក្នុងរឿងនោះមួយ។​ វាជាការប្រឌិត ដែលរួមផ្សំភាពយន្ត ដែលផលិតករ កែវាទៅក្នុងឯកសារ។ តួនៃស្គី្របគឺ រាប់បញ្ចូលទាំង ការពិពណ៌នា សកម្មភាព និងការយល់ដឹងពីសាច់រឿងឲ្យកាន់តែស៊ីជម្រៅ។
ជាថ្មីម្តងទៀត តួស្គី្របមិនគួរច្រឡំនឹងក្រដាសកាត់តទេ ដែលផ្ទុកនូវព័ត៌មានលម្អិត និងព័ត៌មានផលិតកម្ម។ ទោះបីជាមានការរួមបញ្ចូលទាំងពីរនេះរបស់ម្ចាស់ផលិតកម្ម និងអ្នកសសេរស្គី្រប វាត្រូវតែបំបែក ។ ក្រដាសកាត់តគឺជា ឧបករណ៍ម្យ៉ាងសម្រាប់កាត់តប្រវែង ហើយរាប់បញ្ចូលទាំងធាតុផ្សំដូចជា ការរាប់ពេលវេលា ចំនួន និង ចំនុចក្នុង និងចំនុចក្រៅ។ រីឯស្គី្រប គឺជាគំនិតនិងការពិពណ៌នានៃសកម្មភាព ប៉ុន្តែគួរតែរក្សាទុកនូវកន្លែងទំនេរមួយសម្រាប់ទុកនូវការកែប្រែនៃផ្នែកចុងបញ្ចប់នៃអត្ថបទ។ ការសសេរស្រ្គីប គឺត្រូវតែបញ្ជាក់ពីពេលវេលាច្បាស់លាស់ ។ ធាតុផ្សំ​ និងវិធីសាស្ត្រគឺអាចយកទៅប្រើប្រាស់ទាំងបី តែអាស្រ័យទៅលើព័ត៌មានដែលមានរយះពេលពិតប្រាកដ។ .
ភាពខុសគ្នានៃការសសេរអត្ថបទរឿង និងវិដេអូឯកសារ
ការសសេររឿងប្រឌិត ឬមិនប្រឌិត គឺមានលក្ខណះខុសគ្នាពីការសសេរដើម្បីបោះពុម្ព។ ទាំងនេះ គឺជាទម្រង់តែមួយដើម្បីសសេររឿងដែលអ្នកនិពន្ធត្រូវតែគិតដល់។ រឿងគឺជា សោតទស្សន៍ ពាក្យពេចន៍ដែលអ្នកនិពន្ធសសេរ គឺមិនត្រូវបានគេអានទាំងអស់នោះទេ។ ពួកគេគ្រាន់តែបានឃើញ និងបានឮដូចជា រូបភាពនៅលើអេក្រង់។ ជំនាញដែលសំខាន់បំផុតនៃអ្នកសសេរ គឺសសេរនូវអ្វីដែលគេបានឮ ។ ទ្រឹស្ដី និងការពន្យល់គឺជា ផ្នែកដ៏តូចមួយនៃការសសេរស្គី្រប។ ប្រសិនបើប្រិយមិត្តមិនបានរកឃើញនូវទ្រឹស្ដីវាមិនមែនជាការសសេរដែលអាក្រក់នោះទេ។ អ្នកនិពន្ធ គួរតែគិតថា “”តើអ្វីដែលខ្ញុំត្រូវតែសសេរនៅក្នុងការយល់ឃើញពីធម្មជាតិ”” ប្រសិនបើ វាមិនមែនទេតើខ្ញុំគួរធ្វើរបៀបណាដើម្បីរកឃើញសោតទស្សន៍? រឿងដែលបង្ហាញពីចលនា រូបភាពភាគច្រើន ដែលអ្នកបានឃើញតែងមានចលនា ។ វាជា ការបំបែកចលនារូបភាពពីរូបថត។ រឿងជាច្រើនត្រូវបាន បកប្រែដោយអ្នកនិពន្ធក្នុងចលនានៃរូបភាព។ រឿងដែលមានបរិហារដែលមិនអាចមើលឃើញដោយភ្នែកទទេ មានកោសិការតូចៗ នៅក្នុងរាង្គកាយរបស់យើង ប្រទេសណាមួយដែលយើងធ្លាប់ទៅព័ត៌មានដែលពេលខ្លះយើងភ្លេច។ អ្នកនិពន្ធគួរតែ ប្រមូលនូវរឿងរ៉ាវដែលកើតមាននៅក្នុងជីវិតទៅកាន់ប្រិយមិត្តរបស់គេដែលពួកគេគ្មានបទពិសោធន៍នូវអ្វីដែលពួកគេបានឃើញនៅលើអេក្រង់។
ស្វាយជ្រះ
=រដ្ឋបាល= ឃុំ មាន ភូមិគឺ÷
ព្រំប្រទល់
=អប់រំ=
អនុវិទ្យាល័យ
=សាសនា=
វត្ត
=ផ្សារ= =រមណីដ្ឋាន=
ឦសានវរ្ម័នទី១
វ្រះបាទឦឝានវម៌្មទី១ ឬ ឦឝានសេនា ឬឦសានវរ្ម័នទី១  (គ.ស ?-៦៣៥) រជ្ជកាល (គ.ស ៦១០-៦៣៥) ទ្រង់ជាព្រះមហាក្សត្រខ្មែរនៃរាជាណាចក្រកម្វុជនៅក្នុងសតវត្សទី៧ ដែលក្រោយមកទៀតក្លាយជាអធិរាជាណាចក្រកម្វុជទេឝ។ ព្រះអង្គជាបុត្រ និង អ្នកស្នងរាជ្យបន្តពីវ្រះបាទមហេន្ទ្រវម៌្ម។
បន្ទាប់ពីវ្រះបាទមហេន្ទ្រវម៌្មសោយទិវង្គតទៅ វ្រះបាទឦឝានវម៌្មទ្រង់បានប្រែឈ្មោះរាជធានីឝម្ភុបុរទៅជាឦឝានបុរវិញ។ សម្បូរព្រៃគុហ៍ សំណង់ប្រាសាទប្រវត្តិសាស្ត្រត្រូវបានគេបញ្ជាក់ថាជាឦឝានបុរ រាជធានីនៃកម្វុជនាសតវត្សទី៧។ ប្រាសាទសំខាន់ៗនៅសម្បូរព្រៃគុហ៍ត្រូវបានគេនិយាយថាបានស្ថាបនាដោយវ្រះបាទឦឝានវម៌្មទី១។ សួយឝ៊ូ (វស្សប្បវត្តិនៃរាជវង្សសួយចិន) បានចងក្រងនៅឆ្នាំ៦៣៦នៃគ.ស ថ្លែងថានៅចំណាប់ផ្ដើមនៃសតវត្សទី៧ត្រូវបានគ្រប់គ្រងដោយ ក្សត្រមួយអង្គ យីឝឹណាឝៀនតាយ (伊奢那先代)។ សិលាចារឹកនៅប្រាសាទតូច ប្រាសាទបាយ៉ង់ វត្តចក្រឹត ក្ដីអង្គជំនីក និង សម្បូរណ៍ព្រៃគុហ៍ត្រូវបានគេសន្មតថានៅក្នុងរជ្ជកាលនៃព្រះបានឦឝានវម៌្មទី១។ សិលាចារឹកចុងក្រោយបង្អស់បានសន្មតថាព្រះអង្គដែលត្រូវចោះកាលបរិច្ឆេទដល់ឆ្នាំ៦២៧នៃគ.ស (ស័ក៥៤៩) ដែលសិលាចារឹកមានកាលបរិច្ឆេទតែមួយប៉ុណ្ណោះសន្មតថាត្រូវនឹងស្ដេចស្នងរាជ្យបន្តពីព្រះអង្គ គឺវ្រះបាទភវវម៌្មទី២ ក្នុងឆ្នាំ៦៣៩នៃគ.ស។ សិលាចារឹកជាច្រើនបានបញ្ជាក់ពីជោគជ័យរបស់ព្រះអង្គ។ នៅពេលដែលគេនិយាយពីព្រះអង្គ គេតែងនិយាយពីការធ្វើសឹកសង្គ្រាមពង្រីកទឹកដី។ នៅក្នុងរជ្ជកាលរបស់ព្រះអង្គ វិសាលភាពទឹកដីរីកធំទូលាយយ៉ាងខ្លាំង ដែលព្រំដែនខាងលិចទៅទល់នឹងជ្រលងខាងលើនៃទន្លេមេទឹក (ដែលពេលនោះគ្រប់គ្រងដោយរាជាណាចក្រទ្វារវតី) និងខាងជើងទៅដល់កណ្ដាលប្រទេសលាវ​បច្ចុប្បន្ន។
រាជធានី
យើងទទួលបានព័ត៌មានឣំពីរាជធានីឦឝានបុរតាមរយៈ កំណត់ហេតុនៃរាជវង្សសួយ ដូចមានជាឣាទិ៍ ទីក្រុងនេះមានប្រជាជនរស់នៅជាងពីរមឺុនគ្រួសារ ហើយនៅចំកណ្ដាលទីក្រុងមានឣាសនៈធំសម្រាប់ព្រះរាជសវនការរបស់ព្រះរាជា។ នៅសតវត្សទី៧ ឣ្នកធម្មយាត្រាចិនដ៏ល្បីល្បាញមួយរូបឈ្មោះ ស្ឈៀនហ្សាង (玄奘 ថាងចេង រឺ ថាងស្ឈៀនហ្សាងប្អូនធម៌របស់ស្ដេចលីស៊ឺមិង ដែលមានព្រះនាមសម្រាប់រាជ្យថាថាងថាយជុង) បាន ប្រើឈ្មោះរាជធានីឦឝានបុរ សម្រាប់សំគាល់ ប្រទេសកម្ពុជាទាំងមូលនាសម័យនោះ។ តំលៃផ្នែកនយោបាយនិងសាសនានៃរាជធានីឦឝានបុរស្ដែងឡើងតាមរយៈវិសាលភាពនៃសំណង់សាសនានិងការរៀបចំដែនដីនៅក្រោមរាជ្យ វ្រះបាទឦឝានវម៌្មទី១។ ក្នុងចំណោមប្រាង្គប្រាសាទទាំងឣស់ដែលមានចំនួនរាប់រយក្រុមប្រាសាទខាងត្បូង និងក្រុមខាងជើងមានសារៈសំខាន់ជាងគេ។
នយោបាយ
ព្រះមហាក្សត្រអង្គទី៣ នៃចេនឡាព្រះនាមថាឦឝានវម៌្មទី១ ទ្រង់មានអំណាចខ្លាំងក្លាណាស់ ទ្រង់បានបង្រ្កាបអាណាចក្រភ្វូណានរឹបអូសបញ្ចូលជាដែនដីអាណាចក្រចេនឡាទាំងស្រុងក្នុងព.ស ១១៧០ ហើយពង្រីកអាណាខេត្តចេញទៅស្ទើរគ្រប់ទិសជាពិសេសទិសខាងលិចលាតសន្ទឹងទៅដល់ខេត្តចន្ទបុរី។
សាសនា
ឯកសារ​សិលាចារឹក​ទាំង​នេះ បាន​រាប់រៀប​អធិប្បាយ​បញ្ជាក់​អំពី​ជំនឿ​របស់​ព្រះមហាក្សត្រ​ អ្នក​ដឹកនាំ និង​ប្រជារាស្ត្រ​ដែល​គោរពបូជា​ព្រហ្មញ្ញសាសនា តែ​ឲ្យ​តំលៃ​ទៅ​លើ​ព្រះហរិហរៈ។ ព្រះហរិហរៈ ជា​ព្រះបដិមា​មួយ​អង្គ​ដែល​មាន​ពាក់​កណ្ដាល​ជា​ព្រះវិស្ណុ និង​ពាក់​កណ្ដាល​ទៀត​ជា​ព្រះឥសូរ។ ដូច្នេះ ព្រះបដិមា​តែ​មួយ​តំណាង​ព្រះវិស្ណុ​ផង ព្រះឥសូរ​ផង។ ប៉ុន្តែ​ព្រះពុទ្ធសាសនា និង​ព្រហ្មញ្ញសាសនា រួម​រស់​នៅ​ជាប់​ជាមួយ​គ្នា​ដោយ​សុខសាន្ត គ្មាន​ការ​ប្រកាន់ ឬ​ប៉ះទង្គិច​គ្នា​​ឡើយ។ នៅ​តាម​កន្លែង​គោរព​បូជា នៅ​តាម​សាលា ឬ​នៅ​ផ្ទះសំណាក់​តាម​ដង​ផ្លូវ​សម្រាប់​អ្នកដំណើរ គេ​ឃើញ​មាន​ព្រះពុទ្ធបដិមា និង​រូប​ព្រះអាទិទេពទាំងឡាយ​ក្នុង​ព្រហ្មញ្ញសាសនា​ដាក់​តាំង​លើ​ហ៊ឹង​លើ​អាសនៈជាមួយ​គ្នា។ ប្រាសាទដែលស្ថិតនៅចំកណ្តាលនៃទីកក្រុងនេះឧទ្ទិសទៅព្រះសិវៈ (ព្រះហសិតេស្វរ)ហើយជាទីតម្កល់នូវរូបសិវលិង្គធ្វើរឣំពីមាសដែលជានិមិត្តរូបនៃព្រះឣាទិទេព។ លទ្ធិដែលចម្លងចេញមកពីប្រទេសឥណ្ឌានេះត្រូវបានគេប្រណិប័តន៍នៅក្នុងរាជវង្សខ្មែរចាប់តាំងពីរាជ្យវ្រះបាទចិត្រាសេនា-មហេន្ទ្រវម៌្មមកម្ល៉េះ។ ក្រៅឣំពីប្រាសាទដែលជាស្នាព្រហស្ថរបស់វ្រះបាទឦឝានវម៌្មទី១ ព្រះមហេសីរបស់ព្រះឣង្គព្រះនាមសករមន្ជរិ ក៏បានកសាងប្រាសាទមួយចំនួនដើម្បីឧទិ្ទសទៅព្រះសិវៈ និងឣាទិទេពផ្សេងៗទៀតនៅក្នុងព្រហ្មញ្ញសាសនា។ ជាមួយគ្នានេះក៏មានការប្រណិប័តន៍ព្រះពុទ្ធសាសនាដោយសំឣាងទៅ លើសិលាចារឹក ជាភាសាសំស្ក្រឹតមួយផ្ទាំង រៀបរាប់ឣំពីសេនាជំនិតព្រះមហាក្សត្រមួយរូបឈ្មោះវិទ្យយវិសេស ដែលជាជនប្រកបដោយចំណេះដឹងនិងប្រណិប័តន៍យ៉ាងខ្ជាប់ក្នុងវិស័យព្រះពុទ្ធសាសនា។ តម្រាមួយចំនួនពោលថា សាសនាព្រហ្មញ្ញលទ្ធិហរិហរៈកើតឡើងក្នុងរជ្ជកាលនេះ ហើយក៍បានបៀតបៀនព្រះពុទ្ធសាសនាយ៉ាងខ្លាំងរហូតដល់ស្ទើរតែសាបសូន្យ។
ប្រាសាទ
ប្រាសាទសម្បូរណ៍ព្រៃគុហ៍ មានទីតាំងស្ថិតនៅក្នុងភូមិសំបូរ ស្រុកប្រាសាទសំបូរ ដែលមានចម្ងាយ ២៥ គ.ម ពីទីរួមខេត្តកំពង់ធំ តាមផ្លូវជាតិលេខ៦៤ បត់ស្តាំតាមផ្លូវកូនត្នោត។ សំបូរព្រៃគុហ៍ជារាជធានីចាស់បុរាណ ឈ្មោះ ឦឝានបុរ ដែលកាលពីសម័យនោះជាមជ្ឈមណ្ឌលនៃសាសនា ឧទ្ទិសថ្វាយដល់សិវនិយម។ ក្រុមប្រាសាទនេះ សាងសង់អំពីឥដ្ឋតាន់ ថ្មបាយក្រៀម និងថ្មភក់​ ដែលលំអដោយចម្លាក់ពីលើឥដ្ឋ ឬ ចាក់ពុម្ពដោយបាយអ ជាផ្ទាំងៗលើជញ្ជាំងឥដ្ឋ តែត្រូវរបេះអស់។ ក្បាច់ផ្តែរ និងសសរពេជ្រ ប្រអប់ទ្វារធ្វើអំពីថ្មភក់ទាំងអស់។ ប្រាសាទ នេះកសាងឡើងនៅរជ្ជកាលវ្រះបាទឦឝានវម៌្មទី១ ក្នុងសតវត្សទី៧។ ក្រុមប្រាសាទសម្បូរណ៍ព្រៃគុហ៍ត្រូវបានបោះបង់ចោលតាំងពីឆ្នាំ ១៩៧១ មកម៉្លេះ ហើយត្រូវបានរៀបចំសាជាថ្មី នៅឆ្នាំ១៩៨០។ ក្នុងការកាប់ឆ្ការព្រៃ គេរកឃើញប្រាសាទទាំងអស់ចំនួន ១៤០ ប្រាសាទ។ រមណីដ្ឋានសម្បូរណ៍ព្រៃគុហ៍ ចែកចេញជា៤ក្រុមធំៗគឺ៖
ឯកសារយោង
Published as “Coedès‟ Histories of Cambodia”, in Silpakorn University International Journal (Bangkok,), Volume 1, Number 1, January–June 2000, pp. 61–108.
តំណខាងក្រៅ
ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:រាជវង្សកៅណ្ឌិន្យវម៌្ម ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ខ្មែរកាត់ឥណ្ឌា
អាន់តូនីអូ ហ្គូតេរ៉េស
លោក អាន់តូនីអូ ម៉ានុលដឺអូលីវីរ៉ាហ្គូតេរ៉េស (កើតថ្ងៃទី៣០ ខែមេសា ឆ្នាំ១៩៤៩) គឺជាអ្នកនយោបាយ និងជាអ្នកការទូតព័រទុយហ្គាល់ ។ ចាប់តាំងពីឆ្នាំ២០១៧ លោកបានបម្រើការជាអគ្គលេខាធិការអង្គការសហប្រជាជាតិ ដែលជាមនុស្សទីប្រាំបួនដែលកាន់តំណែងនេះ។ សមាជិកនៃគណបក្សសង្គមនិយមព័រទុយហ្គាល់ លោកបានបម្រើការជានាយករដ្ឋមន្ត្រីនៃប្រទេសព័រទុយហ្គាល់ ពីឆ្នាំ១៩៩៥ ដល់ឆ្នាំ២០០២ ។
លោក បានបម្រើការជាអគ្គលេខាធិការនៃគណបក្សសង្គមនិយមពីឆ្នាំ១៩៩២ ដល់ឆ្នាំ២០០២ ។ គាត់ត្រូវបានជាប់ឆ្នោតជានាយករដ្ឋមន្ត្រីនៅឆ្នាំ១៩៩៥ ហើយបានប្រកាសលាលែងពីតំណែងនៅឆ្នាំ២០០២ បន្ទាប់ពីគណបក្សរបស់គាត់ត្រូវបានចាញ់នៅក្នុងការបោះឆ្នោតក្នុងស្រុក២០០១ព័រទុយហ្គាល់ ។ បន្ទាប់ពីរយៈពេលប្រាំមួយឆ្នាំដែលគ្រប់គ្រងដោយគ្មានសំឡេងភាគច្រើនដាច់ខាត និងជាមួយនឹងសេដ្ឋកិច្ចក្រីក្រ គណបក្សសង្គមនិយមបានធ្វើអាក្រក់ជាងការរំពឹងទុកដោយសារតែការខាតបង់នៅក្នុងទីក្រុងលីស្បូន និង ព័រតូ ដែលជាកន្លែងការស្ទង់មតិបង្ហាញថាពួកគេមានការនាំមុខដ៏រឹងមាំ។ អេឌូអាដូ ហ្វ្រេរ៉ូរ៉ូឌ្រីហ្គេស បានចូលកាន់តំណែងជាអ្នកដឹកនាំគណបក្សសង្គមនិយមនៅខែមករា ឆ្នាំ២០០២ ប៉ុន្តែលោក នឹងនៅតែជានាយករដ្ឋមន្ត្រីរហូតដល់ការបោះឆ្នោតទូទៅត្រូវបានចាញ់ទៅឱ្យ គណបក្សសង្គមប្រជាធិបតេយ្យ ដឹកនាំដោយ ចូស្ស ម៉ានុលប៉ារ៉ូសូ ។ ទោះបីជាមានការបរាជ័យនេះក៏ដោយ ការស្ទង់មតិសាធារណៈជនព័រទុយហ្គាល់ទាំងនៅក្នុងឆ្នាំ២០១២ និង ២០១៤ បានដាក់ចំណាត់ថ្នាក់លោកជានាយករដ្ឋមន្ត្រីល្អបំផុតក្នុងរយៈពេល ៣០ ឆ្នាំមុន។
លោកបានបម្រើការជាប្រធានអង្គការសង្គមនិយមអន្តរជាតិ ពីឆ្នាំ១៩៩៩ ដល់ឆ្នាំ ២០០៥ និងជា ឧត្តមស្នងការអង្គការសហប្រជាជាតិទទួលបន្ទុកជនភៀសខ្លួន ពីឆ្នាំ២០០៥ ដល់ឆ្នាំ២០១៥។ លោក ត្រូវបានជ្រើសរើសជាអគ្គលេខាធិការ នៅក្នុងខែតុលា ឆ្នាំ២០១៦ ដោយបន្តពី បាន គីមូន នៅដើមឆ្នាំបន្ទាប់ និងក្លាយជាជនជាតិអឺរ៉ុបដំបូងគេដែលកាន់តំណែងនេះចាប់តាំងពី កឺត វាលហ៊ីម ក្នុងឆ្នាំ១៩៨១។
ឯកសារយោង
ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:បុគ្គលនៅរស់
ពិធីបុណ្យបួសខែទីប្រាំបួន
រូបភាពតូច| [[ពិធីហែអ្នកតាក្នុងពិធីបុណ្យបួសខែទីប្រាំបួននៅភូកេត ប្រទេសថៃ. ]]
ពិធីបុណ្យបួសខែទីប្រាំបួន ( 九皇爺誕Nine Emperor Gods Festivalเทศกาลกินเจ ) ឬ ពិធីបុណ្យព្រះអធិរាជទីប្រាំបួន ឬ ពិធីបុណ្យនៃអ្នកហូបម្ហូបបួស ការប្រារព្ធពិធីនេះមានរយះពេល ប្រាំបួនថ្ងៃ ចាប់ផ្ដើមពីថ្ងៃទីប្រាំបួន នៃខែចន្ទគតិ របស់ជាជាតិចិន. ត្រូវបានគេស្គាល់ផងដែរថាជាពិធីបុណ្យព្រះអធិរាជទីប្រាំបួន (九皇大帝Nine Emperor Gods) ឬ ពិធីបុណ្យបួស (九皇爺誕Vegetarian Festival‎, Kin Jay Festival) ពិធីបុណ្យបួស គឺជាព្រឹត្តិការណ៍ប្រចាំឆ្នាំដែលប្រារព្ធឡើងដោយសហគមន៍ជនជាតិចិននៅក្នុង ជុំវិញអាស៊ីអាគ្នេយ៍និងប្រទេសថៃ។
ពិធីបុណ្យបួស
ដំណើរការរយៈពេលប្រាំបួនថ្ងៃ, ផ្កាយទាំងប្រាំពីរដែលបង្កើតជាក្រុមតារានិករ Big Dipper របស់យើងបូកនឹងផ្កាយពីរដែលមើលមិនឃើញត្រូវបានគេចាត់ទុកថាជាព្រះអធិរាជទាំងប្រាំបួនដែលត្រូវបានប្រារព្ធ។
អ្វីដែលត្រូវរំពឹងនៅពិធីបុណ្យបួស
កុំ​រំពឹង​ថា​នឹង​មាន​បទពិសោធន៍​ប្រាសាទ​អាប់អួរ! ពិធីបុណ្យបួសគឺមានភាពរស់រវើក វឹកវរ និងឮខ្លាំង។ ហ្វូង​មនុស្ស​ជុំ​វិញ​ដង្ហែ ខណៈ​កំពុង​ជជែក​ដេញដោល និង​គប់​ដុំ​ភ្លើង។ របាំ​សត្វ​តោ​កំពុង​រាំ​ពេញ​ហ្វូង​មនុស្ស។ អ្នកចូលរួមស្លៀកពណ៌សខណៈពេល mah ច្រៀង - អ្នក​កាន់​សាសនា​ដែល​បាន​សុំ​ព្រះ​ចូល​ក្នុង​ខ្លួន​របស់​ខ្លួន - ស្លៀក​សំលៀកបំពាក់​យ៉ាង​ល្អិតល្អន់​និង​ទម្លុះ​រាងកាយ​របស់​ខ្លួន​។
ច្បាប់សម្រាប់ពិធីបុណ្យ
អ្នកដើរតាមត្រូវបានគេរំពឹងថានឹងស្លៀកពាក់ពណ៌សនិងរក្សាគំនិតស្អាតស្អំ។ ពួកគេបោះបង់ចោលសាច់ ការរួមភេទ គ្រឿងស្រវឹង សារធាតុរំញោច និងអាហារខ្លាំងៗដូចជាខ្ទឹម។ អ្នកទេសចរត្រូវបានអញ្ជើញឱ្យចូលរួមដង្ហែ និងថតរូប។ ខណៈពេលដែលពិធីបុណ្យបួសអាចហាក់ដូចជាពិធីបុណ្យដ៏ចម្លែកមួយ វានៅតែជាព្រឹត្តិការណ៍សាសនាដ៏ជ្រាលជ្រៅ។ បង្ហាញការគោរព និងនៅក្រៅផ្លូវ!អ្នកដែលកើតទុក្ខ និងមានផ្ទៃពោះ ឬស្ត្រីមានរដូវ មិនគួរចូលរួមពិធីនេះទេ។
ម្ហូបបួស
ខណៈពេលដែលអ្នកទេសចរជាច្រើនគ្រាន់តែចូលរួមទស្សនាការចោះដ៏ខ្លាំងនោះ មនុស្សម្នាក់អាចរីករាយនឹងអាហារបួស។ ភោជនីយដ្ឋាន និង​តូប​លក់​អាហារ​ដែល​ចូល​រួម​លើក​ទង់​ពណ៌​លឿង​ជាមួយ​អក្សរ​ចិន​ក្រហម។ កំណែនៃគុយទាវល្បីៗត្រូវបានរៀបចំដោយគ្មានសាច់ ឬទឹកត្រី។ អាហារបួសដែលរកឃើញនៅក្នុងពិធីបុណ្យគឺដូចគ្នាបេះបិទទៅនឹងផលិតផលសាច់ដូចជាសាច់ជ្រូក និងសាច់មាន់ ប៉ុន្តែត្រូវប្រាកដថាវាជាអាហារបួស - សូម្បីតែស៊ុត និងផលិតផលទឹកដោះគោក៏មិនត្រូវបានប្រើប្រាស់ក្នុងពិធីបុណ្យនោះដែរ។ ការសង្កត់ធ្ងន់ជាពិសេសគឺត្រូវដាក់លើការផ្តល់អាហារឱ្យមានវាយនភាពដូចគ្នា និងរូបរាងរបស់សាច់ដែលពួកគេធ្វើត្រាប់តាម។
រឿង​បុណ្យ​ព្រះ​អធិរាជ​ទាំង​ប្រាំបួន
ដូចគ្នានឹងពិធីបុណ្យបុរាណជាច្រើនដែរ មនុស្សមិនយល់ស្របអំពីប្រភពដើមនៃពិធីបុណ្យព្រះអធិរាជទាំងប្រាំបួន។ ទ្រឹស្តីមួយគឺថាពិធីបុណ្យនេះត្រូវបាននាំយកទៅញអាស៊ីអាគ្នេយ៍និងភូកេតពីប្រទេសចិនដោយក្រុមតារាសម្តែងប្រហែលឆ្នាំ 1825 ។ ពិធីបុណ្យ​អធិរាជ​ទាំង​ប្រាំបួន​ត្រូវបាន​ប្រារព្ធ​ធ្វើឡើង​នៅក្នុង​ប្រទេស​ចិន ប៉ុន្តែ​ការ​ចាក់​ទម្លុះ និង​ការធ្វើអត្តឃាត​គឺមាន​លក្ខណៈ​ពិសេស​សម្រាប់​ប្រទេស​ថៃ​។ អ្នក​ខ្លះ​បាន​ផ្ដល់​យោបល់​ថា ការ​ចាក់​ទម្លុះ​ត្រូវ​បាន​ជះ​ឥទ្ធិពល​ដោយ​សកម្មភាព​ស្រដៀង​គ្នា​នេះ​ដែល​បាន​ធ្វើ​ក្នុង​អំឡុង​ពេល ​ពិធីបុណ្យថៃពូសម (Thaipusam) ប្រចាំ​ឆ្នាំ​របស់​ប្រទេស​ឥណ្ឌា។
កន្លែងដែលត្រូវពិសោធពិធីបុណ្យបួស
ពិធីបុណ្យបួសត្រូវបានប្រារព្ធក្នុងកម្រិតមួយចំនួននៅទីអាស៊ីអាគ្នេយ៍ ទីមានកេរ្តិ៍ឈ្មោះ គឺ ក្រុងបាងកក ឈៀងម៉ៃ និងសូម្បីតែទីក្រុងគូឡាឡាំពួ។ ទោះយ៉ាងណាក៏ដោយ ភូកេត ដែលមានប្រជាជនចិនប្រហែល 35% គឺជាកន្លែងមើលអ្នកកាន់សាសនាដែលជាប់គាំង ចាក់ទម្លុះរាងកាយរបស់ពួកគេ និងធ្វើអត្តឃាត។. , ទីសក្ការៈបូជាធំៗមួយចំនួននៅភូកេត ដើម្បីធ្វើជាសាក្សីក្នុងពិធី, ពិធីបុណ្យផ្លាស់ទីរវាងប្រាសាទផ្សេងៗគ្នាពេញមួយការប្រារព្ធពិធី; ការជ្រើសរើសកាលវិភាគព្រឹត្តិការណ៍គឺចាំបាច់ដើម្បីឱ្យមានកន្លែងត្រឹមត្រូវនៅពេលត្រឹមត្រូវ។
ពេលណាទៅមើលបុណ្យ
ពិធីបុណ្យបួសភូកេត ចាប់ផ្តើមនៅថ្ងៃដំបូងនៃខែទីប្រាំបួននៃប្រតិទិនច័ន្ទគតិចិន ដូច្នេះកាលបរិច្ឆេទផ្លាស់ប្តូរជារៀងរាល់ឆ្នាំ។ ពិធីបុណ្យនេះត្រូវបានប្រារព្ធឡើងជាធម្មតានៅរដូវស្លឹកឈើជ្រុះនៅចុងខែកញ្ញានិងដើមខែតុលា។. , កំពូល​នៃ​ពិធីបុណ្យ​ព្រះ​អធិរាជ​ទាំង​ប្រាំបួន​គឺជា​ថ្ងៃ​ទី​ប្រាំបួន ឬ​ជា​ថ្ងៃ​ចុងក្រោយ ខណៈ​ដែល​ពិធី​នេះ​ក្លាយជា​ការ​លាគ្នា​ដើម្បី​បញ្ជូន​ព្រះ​ទៅ​ឋានសួគ៌។
ខេត្តប្រចួបគីរីខ័ន្ធ
ខេត្តប្រចួបគីរីខ័ន្ធ (ភាសាថៃ៖ ประจวบคีรีขันธ์ អានថា: ប្រៈជួបឃីរីខាន់) គឺជាខេត្តមួយក្នុងចំណោមខេត្តភាគខាងលិច (ចង្វាត) នៃប្រទេសថៃ។  ស្ថិតនៅភាគខាងជើងនៃឧបទ្វីបម៉ាឡេ ចម្ងាយប្រហែល 240 គីឡូម៉ែត្រ (149 ម៉ាយ) ភាគខាងត្បូងនៃទីក្រុង បាងកក។  ខេត្តជិតខាងរួមមាន ខេត្តពេជ្របុរី នៅខាងជើង និងខេត្តជុម្ពរនៅភាគខាងត្បូង។  នៅភាគខាងលិច មានព្រំប្រទល់ជាប់នឹងតំបន់ តំបន់តានីនថារី របស់ប្រទេសមីយ៉ាន់ម៉ា
រាយព្រះនាមទេវតារក្សា ដែនទន្លេ នឹង ដែនទឹក
ព្រះបាទត្រសក់ផ្អែម(ឆ្នាំ១៣៣៦-ឆ្នាំ១៣៤០នៃគ.ស)
ព្រះបាទត្រសក់ផ្អែម ឬនាយជ័យជារាជសុណិសារព្រះបាទជ័យវរ្ម័នទី៩ព្រះអង្គគ្រងរាជ្យបន្តពីព្រះបាទជ័យវរ្ម័នទី៩ និងកសាងរាជ្យវង្សត្រសក់ផ្អែមរៀងមក។ ប្រវត្តិព្រេងនាយមានតាបសបានតាំងសមាធិក្នុងព្រៃ។ ក្រោយមកគាត់បានរៀបការជាមួយកូនក្រមុំអ្នកភូមិស្រុកបានកូនប្រុសពីរនាក់ឈ្មោះជ័យ និងសួស្តិ៍។ ចំណេរកាលកន្លងទៅ តាបសក៏សុគត កូនទាំងពីរបានដាំត្រសក់ដែលមានរស់ជាតិផ្អែមខុសគេ។ ព្រះបាទជ័យវរ្ម័នទី៩ បានសព្វព្រះទ័យនឹងត្រសក់ផ្អែម ក៏បានធ្វើលំពែងឱ្យតាសក់ផ្អែមទុកការពារចម្ការត្រសក់។ ថ្ងៃមួយព្រះអង្គចង់សាកល្បងក៏យាងចូលលួចត្រសក់ តែត្រូវនាយត្រសក់ផ្អែមចាក់នឹងលំពែងសុគតទៅ។ ដោយស្តេចនេះគ្មានរជ្ជទាយាទ ទើបនាម៉ឺនមន្ត្រីលើកនាយត្រសក់ផ្អែមធ្វើជាស្តេចផែនដី ។
ឯកសារយោង
พระแสงหอกลำแพงชัย
គណបក្សម៉ូលីណាកា និង អ្នកតស៊ូដើម្បីសេរីភាព
=អំពីគណបក្ស= ដើមឡើយគណបក្សនេះដឹកនាំដោយលោក គង់ ស៊ីឡោះ។
ឃុំត្នោត(ស្រុកបាទី)
មួយនៅក្នុងស្រុកបាទី ខេត្តតាកែវ មាន៨ភូមិ ។ =ភ្នំ=
ប្រភព
ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ស្រុកបាទី ត្នោត(ស្រុកបាទី)
ប្រាសាទកណ្តាលស្រះស្រង់
ប្រាសាទកណ្តាលស្រះស្រង់ទីតាំងស្ថិតនៅក្នុងកណ្តាលស្រះស្រង់ ប្រាសាទនេះកសាងឡើងនៅក្នុងសតវត្សរ៍ទី១២ ដោយព្រះបាទជ័យវរ្ម័នទី៧។ ប្រាសាទនេះត្រូវបានរងគ្រោះថ្នាក់ដោយសារកត្តាមនុស្ស និងធម្មជាតិជាច្រើនសតវត្សរ៍មកហើយ។ ប្រាសាទនេះត្រូវបានជុសជុលឡើងវិញនៅខែមីនា ឆ្នាំ២០២០ និងត្រូវបានបញ្ជប់នៅក្នុងចុងឆ្នាំ២០២០នេះ។ ប្រាសាទកណ្តាលស្រះស្រង់ត្រូវបានសម្ពោធបញ្ចប់ការជួសជុលនៅថ្ងៃទី២២ ខែកុម្ភៈ ឆ្នាំ២០២១ក្រោមអធិបតីភាពរបស់លោកជំទាវកិត្តិសង្គហបណ្ឌិត ម៉ែន សំអន ។
ឯកសារយោង
ចំនាត់ថ្នាក់ក្រុម:ខេត្តសៀមរាប កណ្តាលស្រះស្រង់
ពិធីបុណ្យថៃពូសម
រូបភាពតូច| ពិធីបុណ្យបួសខែទីប្រាំបួន នៅ[[ម៉ាឡេស៊ី. ]]
កំណត់
ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ពិធីបុណ្យ
ខេត្តពេជ្របុរី
ឯកសារយោង
ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ខេត្តនៅប្រទេសថៃ
សុីផាន់ដន
ស៊ីផាន់ដន ( ສີ່ພັນດອນ  ; មាន​ន័យ​ថា កោះបួនពាន់ ) គឹជា ​ប្រជុំ​កោះ ​តាមមាត់ទន្លេ ​ក្នុង ​ទន្លេ​មេគង្គ ខេត្ត​ចំប៉ាសក្តិ នៅ​ភាគ​ខាង​ត្បូង ​ប្រទេស​ឡាវ ។  ស៊ីផាន់ដន ជាផ្នែកនៃ ស្រុកខោង រួមទាំងកោះ និងជាផ្នែកមួយនៃដីគោកនៅភាគខាងកើត។ ស៊ីផាន់ដន មានកោះជាច្រើន ដែលពាក់កណ្តាលត្រូវលិចនៅពេលទឹកទន្លេមេគង្គលិច។ កោះសំខាន់ៗរបស់ស៊ីផាន់ដនគឺ ដនខង (ធំជាងគេ) ដនសោម (ធំទីពីរ) ដនដេត និង ដនខន ។ ស៊ីផាន់ដន ជាប់ព្រំដែន កម្ពុជា ហើយទំនាក់ទំនងប្រវត្តិសាស្ត្រ និងវប្បធម៌ ភ្ជាប់ប្រជាជននៅសងខាង ព្រំដែន ។ ប៉ាក់សេ គឺជាទីក្រុងដែលនៅជិតបំផុតនៃទីក្រុងធំៗនៅក្នុងប្រទេសឡាវទៅកាន់តំបន់នោះ។ រូបភាពតូច| ទន្លេមេគង្គរវាងដនដេត និងដនខន
មារសំយុត្ត
តបោកម្មវគ្គ ទី១
តបោកម្មសូត្រ ទី១ (សៀវភៅភាគ ២៩ ទំព័រទី ២៨០)
បឋមបាសសូត្រ ទី៤ (សៀវភៅភាគ ២៩ ទំព័រទី ២៨៥)
សប្បសូត្រ ទី៦ (សៀវភៅភាគ ២៩ ទំព័រទី ២៨៩)
សុប្បតិសូត្រ ទី៧ (សៀវភៅភាគ ២៩ ទំព័រទី ២៩២)
នន្ទនសូត្រ ទី៨ (សៀវភៅភាគ ២៩ ទំព័រទី ២៩៣)
បឋមអាយុសូត្រ ទី៩ (សៀវភៅភាគ ២៩ ទំព័រទី ២៩៤)
ទុតិយអាយុសូត្រ ទី១០ (សៀវភៅភាគ ២៩ ទំព័រទី ២៩៦)
បាសាណវគ្គ ទី២
បាសាណសូត្រ ទី១ (សៀវភៅភាគ ២៩ ទំព័រទី ២៩៨)
សីហសូត្រ ទី២ (សៀវភៅភាគ ២៩ ទំព័រទី ២៩៩)
សកលិកសូត្រ ទី៣ (សៀវភៅភាគ ២៩ ទំព័រទី ៣០១)
បដិរូបសូត្រ ទី៤ (សៀវភៅភាគ ២៩ ទំព័រទី ៣០៣)
មានសសូត្រ ទី៥ (សៀវភៅភាគ ២៩ ទំព័រទី ៣០៥)
បត្តសូត្រ ទី៦ (សៀវភៅភាគ ២៩ ទំព័រទី ៣០៦)
អាយតនសូត្រ ទី៧ (សៀវភៅភាគ ២៩ ទំព័រទី ៣០៨)
បិណ្ឌសូត្រ ទី៨ (សៀវភៅភាគ ២៩ ទំព័រទី ៣១១)
កស្សកសូត្រ ទី៩ (សៀវភៅភាគ ២៩ ទំព័រទី ៣១៣)
រជ្ជសូត្រ ទី១០ (សៀវភៅភាគ ២៩ ទំព័រទី ៣១៦)
សម្ពហុលវគ្គ ទី៣
សម្ពហុលសូត្រ ទី១ (សៀវភៅភាគ ២៩ ទំព័រទី ៣២០)
សមិទ្ធិសូត្រ ទី២ (សៀវភៅភាគ ២៩ ទំព័រទី ៣២៤)
គោធិកសូត្រ ទី៣ (សៀវភៅភាគ ២៩ ទំព័រទី ៣២៨)
សត្តវស្សសូត្រ ទី៤ (សៀវភៅភាគ ២៩ ទំព័រទី ៣៣៤)
មារធីតុសូត្រ ទី៥ (សៀវភៅភាគ ២៩ ទំព័រទី ៣៣៩)
ឯកសារយោង
ព្រះត្រៃបិដក > សុត្តន្តបិដក > សំយុត្តនិកាយ > មារសំយុត្ត
សម័យ 5 ជនជាតិ 16 នគរ
សម័យ ១៦ នគរ ៥ ជនជាតិ (ឆ្នាំគ.ស ៣០៤-៤៣៩)
ការដួលរលំនៃរាជវង្សជិនខាងលិច ធ្វើឲ្យផែនដីចិនបែកជាចំណែកៗ ។ រាជសំណាក់ជិនប្ដូររាជធានីទៅភាគខាងត្បូង ស្ថាបនារាជវង្សជិនខាងកើត (ឆ្នាំគ.ស ៣១៧-៤២០) ។ ខណៈដែលស្ថានការណ៍នាភាគខាងជើងជ្រួលច្របល់ខ្លាំង ផែនដីដែលបែងចែកទៅជានគរតូចៗ ដែលគ្រប់គ្រងដោយក្រុមជនជាតិភាគតិចផ្សេងៗ ប្ដូរគ្នាឈ្នះចាញ់ ឆ្លងកាត់ការរលំរលាយហើយក៏កើតថ្មីវិលសាចុះសាឡើង ឆ្ពោះទៅរកការរលាយចូលគ្នានៃជនជាតិផ្សេងៗ ជាតំណាក់កាលសំខាន់របស់ជនជាតិចិន។
ចំពោះ ៥ ជនជាតិក្នុងពេលនោះមានដូចជា សុងនូ សៀនប៉ើយ ចៀ ទី ឆៀង។  ១៦ នគរ និងពេលដែលរួមជាមួយនគរដែលស្ថាបនាដោយជនជាតិហានហើយ មានដូចជា៖
នគរ / ជានជាតិ / រយៈពេល
២. ហានចៅ សុងនូ ឆ្នាំគ.ស ៣០៤-៣២៩
៣. ឆៀនលៀង ហាន ឆ្នាំគ.ស ៣១៧-៣៧៦
៤. ស៊ឺចៅ ចៀ ឆ្នាំគ.ស ៣១៩-៣៥១
៥. ឆៀនអៀន សៀនប៉ើយ ឆ្នាំគ.ស ៣៣៧-៣៧០
៦. រ៉ាន់វុយ ហាន ឆ្នាំគ.ស ៣៥០-៣៥២
៧. ឆៀនឈិន ទី ឆ្នាំគ.ស ៣៥០-៣៩៤
៨. ហូវឈិន ឆៀង ឆ្នាំគ.ស ៣៨៤-៤១៧
៩. ហូវអៀន សៀនប៉ើយ ឆ្នាំគ.ស ៣៨៤-៤០៧
១១. ស៊ីឈិន សៀនប៉ើយ ឆ្នាំគ.ស ៣៨៥-៤៣១
១២. ហូវលៀង ទី ឆ្នាំគ.ស ៣៨៦-៤០៣
១៣. ណាន់លៀង សៀនប៉ើយ ឆ្នាំគ.ស ៣៩៧-៤១៤
១៤. ម៉ាន់អៀន សៀនប៉ើយ ឆ្នាំគ.ស ៣៩៨-៤១០
១៥. ស៊ីលៀង ហាន ឆ្នាំគ.ស ៤០០-៤២១
១៦. ស៊ីស៊ូ ហាន ឆ្នាំគ.ស ៤០៥-៤១៣
១៧. សៀ សុងនូ ឆ្នាំគ.ស ៤០៧-៤៣១
១៨. ប៉ើយអៀន ហាន + ឆៅសៀន (កូរ៉េ) ឆ្នាំគ.ស ៤០៧-៤៣៦
១៩. ប៉ើយលៀង សុងនូ ឆ្នាំគ.ស ៤០១-៤៣៩
២០. តៃ សៀនប៉ើយ ឆ្នាំគ.ស ៣១៥-៣៧៦
ម៉្យាង ការបែចែកនគរក្នុងទីនេះ ប្រវត្ដិវិទូចិនមានការរាប់ខុសគ្នាតិចតួច ខ្លះមិនរួមបញ្ចូលនគរដែលស្ថាបនាឡើងដោយជនជាតិហាន ខ្លះមិនរាប់នគរតៃដែលក្រោយមកក្លាយជារាជវង្សវុយខាងជើង។
ភាពច្របូកច្របល់ក្នុងប្រវត្ដិសាស្ដ្រនាយុគសម័យនេះ ចាត់ទុកជាកំឡុងពេលភ្ជាប់គ្នាដ៏សំខាន់នៃការរួបរួមផែនដីចិននាពេលអនាគត។ ដោយសារចលាចលនិងចម្បាំងដ៏សែនយូរនេះបានធ្វើឲ្យកើតការរលាយចូលគ្នាផ្នែកវប្បធម៌រវាងជនជាតិផ្សេងៗ ក្នុងប្រទេសចិន ដែលជះឥទ្ធិពលចំពោះការកកើតអាណាចក្រខាងជើងរបស់ចិននាពេលក្រោយមកទៀត។
ដើមសម័យ -- ស្ថាបនាជនជាតិភាគតិច
ក្នុងចំណោមជនជាតិទាំង​ ៥ អ្នកដែលចាប់ផ្ដើមផ្ដាច់ខ្លួនជាឯករាជ្យមុនគេគឺលីថឺមកពីកុលសម្ព័ន្ធទី។ ក្រោយពេលជិនអ៊ូទីនៃរាជវង្សជិនខាងលិចសុគត់ បណ្ដាញាតិវង្សនាំគ្នាដណ្ដើមអំណាចគ្នាយ៉ាងជ្រួលច្របល់។ ឆ្នាំគ.ស ២៩៨ កើតគ្រោះរាំងស្ងួតជាទម្ងន់ អ្នកស្រុកក្រីក្រពីតំបន់កាន់ស៊ូនិងសានស៊ី នាំគ្នាភាសខ្លួនចុះមកភូមិភាគខាងត្បូង រហូតដល់ខេត្ដសេឆួននាពេលបច្ចុប្បន្ន ដែលក្រុមត្រកូលលីបានក្លាយជាមេដឹកនាំក្រុមភាសខ្លួននេះ។
ខណៈដែលមន្ដ្រីក្នុងតំបន់ព្យាយាមកៀបឲ្យក្បួនអ្នកភាសខ្លួនត្រឡប់ទៅភាគខាងជើង តែដោយសារភាគខាងជើងកើតចលាចល ៨ អងឡើង ថែមទាំងក្រុមអ្នកភាសខ្លួនបានឃើញហើយថាសេឆួនសម្បូរណ៍រុងរឿងជាង ដូច្នេះ ទើបលីថឺនាំក្រុមខ្លួនងើបប្រឆាំងនិងវាយយកស្រុកឆឺងទូបានក្នុងឆ្នាំគ.ស ៣០៣ ស្ថាបនាជានគរឆឺងហាន។ ក្រោយមកបានពង្រីកអំណាចទៅស្រុកជិតខាង ហើយនេះជាចំណុចចាប់ផ្ដើមនៃការកើតឡើងនគរផ្សេងៗ របស់ជនជាតិទាំង ៥ ។
ខាងរាជសំណាក់ជិនថយចុះទៅភូមិភាគខាងត្បូង ស្ថាបនារាជវង្សជិនខាងកើត (៣១៧-៤២០) បង្កើតរាជធានីថ្មី នៅក្រុងចៀនខាំង (ក្រុងណានជិង) ដោយមានផ្ទៃដីការគ្រប់គ្រងត្រឹមតំបន់ភាគខាងកើតឆៀងខាងត្បូងនៃប្រទេសចិនបច្ចុប្បន្ន។
ក្នុងដំណាក់កាលនៃភាពជ្រួលច្របល់នេះ មានប្រជជនមកពីភូមិភាគកណ្ដលជាច្រើននាក់នាំគ្នាភាសខ្លួនទៅតាំងទីលំនៅនាភាគខាងលិច (ខេត្ដកាន់ស៊ូនិងស៊ិនកៀងបច្ចុប្បន្ន) ដែលដែនដីនេះនៅក្រោមការគ្រប់គ្រងរបស់ត្រកូលចាងដែលគ្រប់គ្រងកងកម្លាំងដែលធ្លាប់នៅក្រោមអំណាចរាជវង្សជិនខាងលិច និងក្រោយមកបានស្ថាបនាជានគរឆៀនលៀង។
លិវយួនពីដើមមានមេទ័ពខ្លាំងពីរនាក់ ម្នាក់ឈ្មោះស៊ឺឡឺ ជាជនជាតិចៀ និងលិវយ៉ៅ ដែលជាក្មួយប្រុសរបស់លិវយួន។ ក្រោយពេលលិវឆុងបុត្រាលិវយួនស្លាប់ លិវយ៉ៅក៏ដណ្ដើមរាជបល្ល័ង្កនិងប្ដូរឈ្មោះនគរពីហានទៅជានគរចៅ ឬអ្នកប្រវត្ដិវិទូហៅថានគរហានចៅ។ ចំណែកស៊ឺឡឺក៏ស្ថាបនានគរស៊ឺចៅ ក្នុងតំបន់ខេត្ដហឺប៉ិយបច្ចុប្បន្ន។ នគរចៅទាំងពីរប្រៀបដូចទឹកនិងភ្លើង តែងតែងាកមកប្រកាប់ប្រចាក់គ្នា រហូតដល់ឆ្នាំគ.ស ៣២៨ កងទ័ពរបស់ស៊ឺចៅវាយចូលក្រុងលួយ៉ាង ប្រហារលិវយៅ នគរហានចៅឈានដល់កាលអវសាន។
ស៊ឺឡឺព្រមទទួលយកជនជាតិហានបម្រើរាជការ រៀបចំច្បាប់ បង្កើតសាលារៀន យកប្រព័ន្ធការទារភាស៊ីពីរាជវង្សជិនខាងលិចមកប្រើ ធ្វើឲ្យជនជាតិហានទទួលស្គាល់ ចាត់ទុកជាអច្ឆរិយបុគ្គលដែលកម្ររកបានក្នុងយុគសម័យនោះ គួរឲ្យសោកស្ដាយដែលគាត់មានអាយុខ្លី។ ក្រោយពេលស៊ឺឡឺស្លាប់ ស៊ឺហ៊ូ ជាចៅប្រុសចូលបន្ដតំណែង បើកឆាកកាប់សម្លាប់កូនចៅរបស់ស៊ឺឡឺ ចុងក្រោយមិនផុតកម្មវេរា កូនចៅសុទ្ធតែជាពូជពង្សអកត្ដញ្ញូ ក្រោយស៊ឺហ៊ូស្លាប់ នគរស៊ឺចៅជ្រួលច្របល់ខ្លាំង ស៊ឺមិន ជនជាតិហានដែលស៊ឺហ៊ូយកមកចិញ្ចឹម ងាកមកប្រើសែហានរបស់ខ្លួនដូចដើម ហៅថា រ៉ាន់មិន ចូលផ្ដួលរំលំនគរស៊ឺចៅ ស្ថាបនានគររ៉ាន់វុយក្នុងឆ្នាំគ.ស ៣៥០ ​។ ក្រោមអំណាចរបស់រ៉ាន់មិន ជនជាតិហានដែលត្រូវរងការកៀបសង្កត់ជាយូរមកហើយបានងើបបះបោរបោសសម្អាតជនជាតិចៀ* ដែលនៅក្នុងក្រុងស្ទើរតែអស់។
*ជនជាតិចៀ ពីដើមរស់នៅតំបន់ស៊ីអ៊ីឬភាគខាងលិចនៃប្រទេសចិន មានភាពខុសគ្នាពីជនជាតិផ្សេងៗ ក្នុងចំណោមប្រាំជនជាតិ ដោយសារជនជាតិសុងនូ ទី ឆៀង​ សៀនប៉ើយ សុទ្ធតែជាជនជាតិស្បែកលឿង តែជនជាតិចៀបែរជាមានច្រមុះកោងមានខ្ទង់ ភ្នែកជ្រៅមុត ពុកមាត់ពុកចង្កាស្ដុកក្រាស ដូច្នេះជាការងាយក្នុងការសង្កេត។
ចុងសម័យនគរស៊ឺចៅ ប្រទេសជាតិច្របូកច្របល់ ទើបភូហុងប្ដូរមកប្រើត្រកូលហ្វូ។ ពេលហ្វូហុងស្លាប់ ហ្វូចៀន ជាបុត្រាលើកទ័ពវាយយកក្រុងឆាងអាន*ពីរាជវង្សជិនខាងលិចវិញ ហើយក៏ស្ថាបនានគរឆៀនឈិនក្នុងឆ្នាំគ.ស ៣៥១។
* ដើមឡើយឆាងអានជារាជធានីរបស់នគរឆឺនហានតាំងពីឆ្នាំគ.ស ៣០៤ រហូតដល់ឆ្នាំគ.ស ៣៤៧ មេទ័ពហួនវ៉ើនមកពីរាជវង្សជិនខាងកើតលើកទ័ពឡើងមកខាងជើង ផ្ដួលរំលំឆឺនហាន វាយយកដែនដីសេឆួនទៅទៀត។
ក្នុងបណ្ដានគរអៀនទាំងប្រាំនគរ បួននគរជាប់ខ្សែស្រឡាយមកពីជនជាតិសៀនប៉ើយត្រកូលមូរ៉ុង។ ចំណែកនគរប៉ើយអៀនជានគរអៀនតែមួយដែលស្ថាបនាឡើងដោយជនជាតិកូរ៉េនិងជនជាតិហាន តែក៏មានប្រភពមកពីនគរអៀនរបស់ត្រកូលមូរ៉ុងតែមួយ។
ក្រោយពីត្រកូលមូរ៉ុងផ្ដួលរំលំនគររ៉ាន់វុយ ក្នុងឆ្នាំគ.ស ៣៥២ ហើយក៏ស្ថាបនានគរអៀនឬដែលប្រវត្ដិវិទូចិន ហៅថា ឆៀនអៀន គ្រប់គ្រងដែនដីភាគឥសានរបស់ប្រទេសចិនស្ទើរទាំងអស់ ក្រោយមកត្រូវផ្ដួលរំលំដោយនគរឆៀនឈិន ក្នុងឆ្នាំគ.ស ៣៧០ ក្រោយមក នគរឆៀនឈិនក៏បោសសម្អាតនគរឆៀនលៀង បង្រួបបង្រួមដែនដីភាគខាងជើងនៃប្រទេសចិនឲ្យមានឯកភាព។
*ជនជាតិសៀនប៉ើយ មានដើមកំណើតនៅតាមទំនាបទន្លេលៀវ (ខេត្ដលៀវនិងតំបន់ភាគឥសានរបស់ចិន) មានអាជីពជាអ្នកចិញ្ចឹមសត្វពនេចរ (ជាប់ខ្សែស្រឡាយជនជាតិម៉ុងកូលនិងម៉ាន់ជូ) ។ ក្រោយពេលត្រូវជនជាតិសុងនូរុករានធ្វើឲ្យត្រូវភាសខ្លួនចូលមកភូមិភាគកណ្ដាល ដោយបែងចែកចេញជា ២ ខ្សែធំៗ ខ្សែទីមួយមកពីតំបន់តាស៊ិងអាន់លិង (ភាគខាងជើងនៃប្រទេសម៉ុងកូលបច្ចុប្បន្ន ជាប់នឹងខេត្ដហឺលុងចៀន) ហៅថាថួប៉ាសៀនប៉ើយ ឬសៀនប៉ើយខាងជើង។ មួយខ្សែទៀតហៅថាសៀនប៉ើយខាងកើត មកពីតំបន់តុងហ៊ូ ពេលតុងហ៊ូចាញ់ជនជាតិសុងនូ ក៏ភាសខ្លួនចូលមកភូមិភាគកណ្ដាល ក្រោយមកងាកមកប្រើត្រកូលតាមជនជាតិហាន មានជាអាទិ ត្រកូលមូរ៉ុង ត្រកូលតួន និងត្រកូលអ៊ីវ៉ើន សុទ្ធតែមកពីសៀនប៉ើយខាងកើត។
នគរឆៀនឈិននេះ ក្រោយពេលបង្រួបបង្រួមភាគខាងជើងបានហើយ បានលើកទ័ពវាយភាគខាងត្បូង ប្រយុទ្ធតទល់នឹងរាជវង្សជិនខាងកើត ក្នុងគោលបំណងបង្រួបបង្រួមផែនដីចិនឱ្យមានឯកភាពប្រកបដោយភាពក្លៀវក្លា។ តែក្នុងឆ្នាំគ.ស ៣៨៣ ត្រូវចាញ់ពួករាជវង្សជិនខាងកើតក្នុងសមរភូមិហ្វឺយស៊ុយ ជាហេតុធ្វើឲ្យក្រុមជនជាតិផ្សេងៗ នាំគ្នាងើបបះបោរបង្កចលាចល ផែនដីភាគខាងជើងត្រូវបែកជចំណែកតូចៗ ម្ដងទៀត។
សម័យក្រោយ -- ដែនមនុស្សស៊ីមនុស្ស
ឆ្នាំគ.ស ៣៨៤ យ៉ៅឆាង មេកុលសម្ព័ន្ធជនជាតិឆៀង ប្រហារហ្វូចៀន ផ្ដួលរំលំឆៀនឈិន ស្ថាបនានគរហូវឈិន ក្រោយមកឆ្នាំគ.ស ៤១៧ ត្រូវរាជវង្សជិនខាងកើតកម្ទេចចោលអស់។
នគរហូវលៀង ស្ថាបនាក្នុងឆ្នាំគ.ស ៣៨៦ ដោយលីកួង ជនជាតិទី មេទ័ពធំនៃនគរឆៀងឈិន ដែលត្រូវបានបញ្ជូនមកការពារដែនដីខាងលិច (ម្ដុំតំបន់កាន់ស៊ូ) ត្រូវកម្ទេចចោលដោយនគរហូវឈិនក្នុងឆ្នាំគ.ស ៤០៣ ។
នាភាគខាងលិចនៃនគរហូវលៀង គឺនគរស៊ីលៀង ស្ថាបនាក្នុងឆ្នាំគ.ស ៤០០ ដោយលីសុង ក្រោយមកត្រូវប៉ើយលៀង ផ្ដួលរំលំក្នុងឆ្នាំគ.ស ៤២០ ។ ស្លាបខាងកើតដែលជានគរម៉ាន់លៀង ស្ថាបនាដោយជនជាតិសៀនប៉ើយក្នុងឆ្នាំគ.ស ៣៩៧ (ម្ដុំតំបន់ឈិងហៃបច្ចុប្បន្ន) ផ្ដួលរំលំដោយនគរស៊ីឈិនក្នុងឆ្នាំគ.ស ៤១៤ ។ ចំណែកនគរប៉ើយលៀងវិញ ស្ថាបនាក្នុងឆ្នាំគ.ស ៣៩៧ ដោយជនជាតិសុងនូ ឆ្នាំគ.ស ៤៣៩ ត្រូវបោសសម្អាតដោយនគរវុយខាងជើង (ក្រោយមកក្លាយជារាជវង្សវុយខាងជើងត្រូវប្រឈមមុខនឹងរាជវង្សខាងត្បូងជាបន្ដទៀតសរុបជារយៈពេល ២០០ ឆ្នាំ) ។
ចំណែកត្រកូលមូរ៉ុង ងាកត្រឡប់ទៅដណ្ដើមយកដែនដីហឺប៉ិយ លៀវនិង និងសានស៊ី ស្ថាបនានគរហូវអៀន និងស៊ីអៀន ក្នុងឆ្នាំគ.ស ៣៩៤ ។  ក្រោយមកនគរស៊ីអៀនត្រូវនគរហូវអៀនផ្ដួលរំលំក្នុងឆ្នាំគ.ស ៣៩៤ ។ ក្រោយមកហូវអៀនត្រូវឈរជើងជំនួសដោយនគរប៉ើយអៀន ក្នុងឆ្នាំគ.ស ៤០៧ ដែលក្រោយមកត្រូវផ្ដួលរំលំដោយនគរវុយខាងជើង ក្នុងឆ្នាំគ.ស ៤៣៦ ។ ចំណែកនគរណាន់អៀនវិញ ស្ថាបនាឡើងក្នុងឆ្នាំគ.ស ៣៩៨ ក្នុងតំបន់សានទុងបច្ចុប្បន្ន និងត្រូវផ្ដួលរំលំដោយរាជវង្សជិនខាងកើតក្នុងឆ្នាំគ.ស ៤១០ ។
ឆ្នាំគ.ស ៤០២ រាជវង្សជិនខាងកើតដែលនៅភាគខាងត្បូងកើតការប្រែប្រួលផ្នែកនយោបាយដ៏ធំមួយ។ ហួនស្វៀន មេទ័ពធំដណ្ដើមកាន់កាប់រាជធានីចៀនខាំង បង្ខំស្ដេចជិនអាន់ទីឲ្យដាក់រាជ្យ ស្ថាបនាខ្លួនឯងឡើងធំ ។ ក្រោយមកឆ្នាំគ.ស ៤០៤ លិវអ៊ី លើកទ័ពវាយយករាជធានីមកវិញបាន ប្រហារហួនស្វៀននិងបក្សពួក។ ក្នុងកំឡុងពេលនៃការវាយប្រហារគ្នាចុះឡើងនេះ លិវឆៀវចុង មេទ័ពការពារក្រុងអ៊ីចូវ ឆ្លៀតឱកាសងាកមកវាយក្រុងឆឺងទូ តាំងខ្លួនជាអង ស្ថាបនានគរស៊ីស៊ូ ។ ក្រោយមកលិវអ៊ីនៃរាជវង្សជិនខាងកើតប្រើពេល ៩ ឆ្នាំ (៤០៥-៤១៣) ចូលបង្ក្រាបនគរស៊ីស៊ូបានសម្រេច ឆៀវចុងស្លាប់ នគរស៊ូត្រូវរាជវង្សជិនខាងកើតដណ្ដើមបានមកវិញ។
នគរសៀ ស្ថាបនាដោយហឺលៀនប៉ប៉​ មកពីជនជាតិសុងនូ ក្នុងឆ្នាំគ.ស ៤០៧ (ដើមឡើយរស់នៅម៉ុងកូលខាងក្នុង) ។ ក្រោយពីរាជវង្សជិនខាងលិចចូលបោសសម្អាតនគរហូឈិន ក្នុងឆ្នាំគ.ស ៤១៧ ហឺលៀនប៉ប៉ចូលវាយប្រហារកងទ័ពរាជវង្សជិនបែកខ្ចាត់ខ្ចាយ ដណ្ដើមបានក្រុងឆាងអាន។ ក្រោយមក្នុងឆ្នាំគ.ស ៤៣១ បង្ក្រាបនគរស៊ីឈិនបានទៀត តែចុងក្រោយត្រូវរងការវាយលុកពីសំណាក់ជនជាតិពនេចរធីអ៊ីហ៊ុន នគរត្រូវរលំរលាយ។
ក្នុងសម័យសាមកុក ជនជាតិថួប៉ាសៀនប៉ើយ ឬសៀនប៉ើយខាងជើង* ដែលមានលីវ៉ើយ ជាមេកុលសម្ព័ន្ធបានចូលមកតាំងទីក្នុងដែនដីនគរវុយរបស់ចូឆូ ។ ក្រោយមកក្នុងឆ្នាំគ.ស ៣១៤ ជនជំនាន់ក្រោយរបស់លីវ៉ើយ ស្ថាបនានគរតៃ។ ឆ្នាំគ.ស ៣៧៦ ហ៊្វូចៀននៃនគរឆៀនឈិនលើកទ័ពបង្ក្រាបនគរតៃ ក្រោយមកបញ្ជូនស៊ឺអ៊ីចៀន ដែលជាម្ចាស់នគរឲ្យទៅសិក្សាថៃសៀ (ស្ដីអំពីការវិទ្យាសាស្ដ្រនយោបាយ ជាមុខវិជ្ជាថ្នាក់ខ្ពស់សម្រាប់ជនថ្នាក់ខ្ពស់នៅសម័យនោះ) ។ ក្រោយពេលចប់ការសិក្សានៅហ្វឺយស៊ុយ នគរឆៀនឈិនរលំរលាយ។ ក្មួយប្រុសរបស់ស៊ឺអ៊ីចៀនវ័យ ១៤ ឆ្នាំ ដែលធំដឹងក្ដីឡើងពីតំបន់វាលស្មៅភាគខាងជើង បានដឹកនាំមនុស្សរបស់ខ្លួនបង្កើតនគរតៃឡើងម្ដងទៀតក្នុងឆ្នាំគ.ស ៣៨៦ ។ ក្រោយមកហៅថា ប៉ើយវុយឬនគរវុយខាងជើង ។ ក្រោយមកក្នុងឆ្នាំគ.ស ៣៩៦ នគរវុយខាងជើងផ្ដួលរំលំហូវអៀន គ្រប់គ្រងភូមិភាគខាងជើងរបស់ចិន ពេលដល់រជ្ជកាលស្ដេចថៃអ៊ូទី ក៏បានបន្ដនយោបាយបង្រួបបង្រួមផែនដី ក្រោយមក ក្នុងឆ្នាំគ.ស ៤២៧ បង្ក្រាបនគរសៀ ឆ្នាំគ.ស ៤៣២ បោសសម្អាតដែនដីលៀវតុងនគរប៉ើយអៀន ឆ្នាំគ.ស ៤៣៩ បង្ក្រាបប៉ើយលៀងនិងក្រុមកុលសម្ព័ន្ធផ្សេងៗ ដែលនៅសេសសល់។ ចាប់ពីពេលនោះមក ឆាកប្រយុទ្ធនៃការបែងចែកនគរ សង្គ្រាមវាយប្រហារគ្នានៃបណ្ដានគរនាភាគខាងជើងដែលស៊ីពេលជាង ១៣០ ឆ្នាំត្រូវបានបញ្ចប់។ ដែនដីភូមិភាគខាងជើងមានឯកភាពម្ដងទៀត។ សម័យសង្គ្រាមដណ្ដើមអំណាចគ្នានៃជនជាតិទាំងប្រាំត្រូវបានបញ្ចប់ទាំងស្រុង។
យុគសម័យ ១៦ នគរ ថ្វីបើជាយុគសម័យដែលពេញទៅដោយសភាពជ្រួលច្របល់ តែបានជះឥទ្ធពលចំពោះវិវឌ្ឍនាការផ្នែកប្រវត្ដិសាស្ដ្រចិនយ៉ាងខ្លាំងក្លា។ ក្រុមជនជាតិដែលធ្លាប់រស់នៅដែនដីឆ្ងាយៗ នាភាគខាងកើតឆៀងខាងជើង និងភាគខាងលិចរបស់ចិន បានចូលមកមានឥទ្ធិពលក្នុងដែនដីភាគកណ្ដាលឬចុងយួន ដែលពីដើមធ្លាប់គ្រប់គ្រងដោយជនជាតិហានរហូតមក កើតការរលាយបញ្ចូលគ្នាខាងជាតិសាសន៍និងវប្បធម៌។ ក្រៅពីនេះ ក្នុងផ្នែកការគ្រប់គ្រង អាចចាត់ទុកជារបត់ថ្មីក្នុងការដោះស្រាយបញ្ហាទំនាស់រវាងកុលសម្ព័ន្ធនិងតំណែងផ្សេងៗ ។ ពេលឆ្លងកាត់បទពិសោធន៍ត្រូវផងខុសផង មានជោគជ័យនិងបរាជ័យ បទពិសោធន៍របស់ពួកគេអស់ទាំងនោះ បានក្លាយជាមេរៀនសំខាន់ក្នុងការធ្វើបដិវត្ដន៍ការគ្រប់គ្រងនាសម័យក្រោយមកទៀត។
មារធីតុសូត្រ
បពិត្របិតា ​ព្រះ​អង្គតូចចិត្ត​ដោយ​ហេតុ​អ្វី​ ​?​ ព្រះ​អង្គសោកស្តាយបុរសណាហ្ន៎ ​? យើង​ខ្ញុំ​ម្ចាស់ ​នឹង​ចងបុរស​នោះ​ ​ដោយ​អន្ទាក់ គឺរាគៈ ​ហើយ​នាំមក ដូចជាបុគ្គលចង​ដំរីព្រៃ បុរស​នោះ​ ​នឹង​លុះ​ក្នុង​អំណាច​របស់​ព្រះ​អង្គ ។
[៥១០] មារ​តប​ថា ​ព្រះ​សុគត ជា​ព្រះ​អរហន្ត​ក្នុង​លោក មិនងាយ​នឹង​នាំមក ​ដោយ​រាគៈ​បាន​ឡើយ លោក​កន្លង​នូវ​វដ្តៈ ជាទីតាំងនៃមាររួច​ហើយ​ ​ព្រោះ​ហេតុ​នោះ​ ទើប​អញ​សោកស្តាយក្រែលែង ។
[៥១១] លំដាប់​នោះ​ ធីតា​របស់​មារ​ឈ្មោះ​ ​នាង​តណ្ហា, អរតី និង រាគា ​បាន​នាំ​គ្នា​ចូល​ទៅ​រក​ព្រះ​មាន​ព្រះ​ភាគ ។ លុះ​ចូល​ទៅ​ដល់​ហើយ​ ​បាន​ក្រាប​បង្គំ​ទូល​ព្រះ​មាន​ព្រះ​ភាគ ​ដូច្នេះ​ថា ៖ បពិត្រសមណៈ ​យើង​ទាំងឡាយ សូមបម្រើ​បាទា​ព្រះ​អង្គ ។ គ្រា​នោះ​ឯង ​ព្រះ​មាន​ព្រះ​ភាគ មិន​បាន​ធ្វើ​ទុក​ក្នុង​ព្រះ​ហឫទ័យ​ឡើយ ​ព្រោះ​ព្រះ​អង្គ ​មាន​ព្រះ​ហឫទ័យ​ចុះ​ស៊ប់ ​ក្នុង​ព្រះ​និព្វាន​ដ៏​ប្រសើរ​ ជាទី​អស់​ទៅ​នៃ​ឧបធិ​ហើយ​ ។
រានទេវតា
រូបភាពតូច| រានទេវតា នៅ[[សាសនាស្រុក|សាសនាខ្មោចនិងសាសនាស្រុក.]]
មារធីតុសូត្រ
[៥១២] គ្រា​នោះ​ឯង ធីតា​របស់​មារ ​ឈ្មោះ​នាង​តណ្ហា, អរតី និង រាគា គេចចេញ​ទៅ​ក្នុង​ទី​ដ៏​សមគួរ ​ហើយ​ក៏​គិតព្រម​គ្នា​ យ៉ាង​នេះ​ថា ​៖ សេចក្តី​ប្រាថ្នា​របស់​បុរស​ទាំងឡាយ ផ្សេងៗ​គ្នា​ បើដូច្នោះ គួរ​ពួក​យើង​និម្មិត​នូវ​វណ្ណៈ នៃ​នាង​កុមារី​មួយ​រយ ​ក្នុង​មួយ​ៗ ​ធ្វើ​ឲ្យបែក​ទៅ​ជា​មាន​វណ្ណៈ​មួយ​រយៗនាក់ ។ ទើបធីតា​របស់​មារ ​ឈ្មោះ​នាង​តណ្ហា, អរតី និង រាគា នាំ​គ្នា​និម្មិត​នូវ​វណ្ណៈ នៃ​នាង​កុមារី​មួយ​រយ ​ក្នុង​មួយ​ៗ ​ធ្វើ​ឲ្យបែក​ទៅ​ជា​មាន​វណ្ណៈ​មួយ​រយៗនាក់ ​ហើយ​ចូល​ទៅ​រក​ព្រះ​មាន​ព្រះ​ភាគ លុះ​ចូល​ទៅ​ដល់​ហើយ​ ​ក្រាប​បង្គំទូល​ព្រះ​មាន​ព្រះ​ភាគ ​ដូច្នេះ​ថា ៖ បពិត្រសមណៈ ​យើង​ទាំងឡាយ សូមបម្រើបាទា​របស់​ព្រះ​អង្គ ។ ​ព្រះ​មាន​ព្រះ​ភាគ មិន​បាន​ធ្វើ​ទុក​ក្នុង​ព្រះ​ហឫទ័យ​ ​នឹង​ពាក្យ​នោះ​ឡើយ ​ព្រោះ​ព្រះ​អង្គ ​មាន​ព្រះ​ហឫទ័យ​ចុះ​ស៊ប់ ​ក្នុង​ព្រះ​និព្វាន​ដ៏​ប្រសើរ​ ជាទី​អស់​ទៅ​នៃ​ឧបធិ​ហើយ​ ។
រានទេវតា
រានទេវតា ( 土地神屋Spirit housesศาลพระภูมิ ) គឺជា កន្លែងដាក់របស់របរថ្វាយទេវតាឬវិញ្ញាណរបស់សាសនាខ្មោចនិងសាសនាស្រុកក្នុងអាស៊ីអាគ្នេយ៍.
មារធីតុសូត្រ
[៥១៣] គ្រា​នោះ​ឯង ធីតា​របស់​មារ ​ឈ្មោះ​នាង​តណ្ហា, អរតី និង រាគា គេចចេញ​ទៅ​ក្នុង​ទីសមគួរ ​ហើយ​គិតព្រម​គ្នា​ យ៉ាង​នេះ​ថា ​៖ សេចក្តី​ប្រាថ្នា​របស់​បុរស​ទាំងឡាយ ផ្សេងៗ​គ្នា​ បើដូច្នោះ គួរ​ពួក​យើង​និម្មិត​នូវ​វណ្ណៈស្រីមិនទាន់សម្រាល​មួយ​រយ ​ក្នុង​មួយ​ៗ ​ធ្វើ​ឲ្យបែក​ទៅ​ជា​មាន​វណ្ណៈ​មួយ​រយៗនាក់ ។ ទើបធីតា​របស់​មារ ​ឈ្មោះ​នាង​តណ្ហា, អរតី និង រាគា និម្មិត​នូវ​វណ្ណៈស្រីមិនទាន់សម្រាល ​មួយ​រយ ​ក្នុង​មួយ​ៗ ​ធ្វើ​ឲ្យបែក​ទៅ​ជា​មាន​វណ្ណៈ​មួយ​រយៗនាក់ ​ចូល​ទៅ​រក​ព្រះ​មាន​ព្រះ​ភាគ លុះ​ចូល​ទៅ​ដល់​ហើយ​ ​ក៏​ក្រាប​បង្គំទូល​ព្រះ​មាន​ព្រះ​ភាគ ​ដូច្នេះ​ថា បពិត្រសមណៈ ​យើង​ទាំងឡាយ សូមបម្រើបាទា​ព្រះ​អង្គ ។ ​ព្រះ​មាន​ព្រះ​ភាគ មិន​បាន​ធ្វើ​ទុក​ក្នុង​ព្រះ​ហឫទ័យ​នឹង​ពាក្យ​នោះ​ឡើយ ​ព្រោះ​ព្រះ​អង្គ ​មាន​ព្រះ​ហឫទ័យ​ចុះ​ស៊ប់ ​ក្នុង​ព្រះ​និព្វាន​ដ៏​ប្រសើរ​ ជាទី​អស់​ទៅ​នៃ​ឧបធិ​ហើយ​ ។
[៥១៤] លំដាប់​នោះ​ ធីតា​របស់​មារ ​ឈ្មោះ​នាង​តណ្ហា, អរតី និង រាគា គេចចេញ​ទៅ​ក្នុង​ទី​ដ៏​សមគួរ ទើបគិតព្រម​គ្នា​ យ៉ាង​នេះ​ថា ​សេចក្តី​ប្រាថ្នា​របស់​បុរស​ទាំងឡាយ ផ្សេងៗ​គ្នា​ បើដូច្នោះ គួរតែ​ពួក​យើង​និម្មិត​នូវ​វណ្ណៈស្រី​មួយ​រយ ​ដែល​ទើប​សម្រាលម្តង ​ក្នុង​មួយ​ៗ ​ធ្វើ​ឲ្យបែក​ទៅ​ជា​មាន​វណ្ណៈ​មួយ​រយៗនាក់ ។ គ្រា​នោះ​ឯង ​នាង​តណ្ហា ។បេ។ និម្មិត​នូវ​វណ្ណៈស្រី​មួយ​រយ ​ដែល​ទើបសម្រាលម្តង ​ចូល​ទៅ​រក​ព្រះ​មាន​ព្រះ​ភាគ ។បេ។ ​ព្រោះ​ព្រះ​អង្គ ​មាន​ព្រះ​ហឫទ័យ​ចុះ​ស៊ប់ ​ក្នុង​ព្រះ​និព្វាន​ដ៏​ប្រសើរ​ ជាទី​អស់​ទៅ​នៃ​ឧបធិ​ហើយ​ ។
[៥១៥] លំដាប់​នោះ​ ​នាង​តណ្ហា ។បេ។ និម្មិត​នូវ​វណ្ណៈ ស្រី​មួយ​រយ ​ដែល​សម្រាល​អស់​វារៈពីរដង ​ចូល​ទៅ​រក​ព្រះ​មាន​ព្រះ​ភាគ ។បេ។ ​ព្រោះ​ព្រះ​អង្គ ​មាន​ព្រះ​ហឫទ័យ​ចុះ​ស៊ប់ ​ក្នុង​ព្រះ​និព្វាន​ដ៏​ប្រសើរ​ ជាទី​អស់​ទៅ​នៃ​ឧបធិ​ហើយ​ ។
[៥១៦] លំដាប់​នោះ​ឯង ​នាង​តណ្ហា ។បេ។ ​ពួក​យើង​និម្មិត​នូវ​វណ្ណៈស្រី​មួយ​រយ ​មាន​វ័យ​ជាកណ្តាល ។ គ្រា​នោះ​ឯង ​នាង​តណ្ហា១ ។បេ។ ​ក៏​និម្មិត​នូវ​វណ្ណៈស្រី​ ​មួយ​រយ ​មាន​វ័យ​ជាកណ្តាល ​ចូល​ទៅ​រក​ព្រះ​មាន​ព្រះ​ភាគ ។បេ។ ​ព្រោះ​ព្រះ​អង្គ ​មាន​ព្រះ​ហឫទ័យ​ចុះ​ស៊ប់ ​ក្នុង​ព្រះ​និព្វាន​ដ៏​ប្រសើរ​ ជាទី​អស់​ទៅ​នៃ​ឧបធិ​ហើយ​ ។
[៥១៧] លំដាប់​នោះ​ ​នាង​តណ្ហា ។បេ។ ​ពួក​យើង​និម្មិត​នូវ​វណ្ណៈស្រីចាស់ ​មួយ​រយ ។ ទើប​នាង​តណ្ហា ។បេ។ និម្មិត​នូវ​វណ្ណៈស្រីចាស់ ​មួយ​រយ ​ចូល​ទៅ​រក​ព្រះ​មាន​ព្រះ​ភាគ ។បេ។ ​ព្រោះ​ព្រះ​អង្គ ​មាន​ព្រះ​ហឫទ័យ​ចុះ​ស៊ប់ ​ក្នុង​ព្រះ​និព្វាន​ដ៏​ប្រសើរ​ ជាទី​អស់​ទៅ​នៃ​ឧបធិ​ហើយ​ ។
[៥១៨] លំដាប់​នោះ​ ធីតា​របស់​មារ ​ឈ្មោះ​ តណ្ហា, អរតី និង រាគា គេចចេញ​ទៅ​ក្នុង​ទីសមគួរ ​ហើយ​ពោល​ដូច្នេះ​ថា ​ឮ​ថា បិតា​របស់​យើង​ ​បាន​ពោល​ពិត​មែន​ថា ៖ ​ព្រះ​សុគត ជា​ព្រះ​អរហន្ត​ក្នុង​លោក មិនងាយ​នឹង​នាំមក ​ដោយ​រាគៈ​បាន​ឡើយ ​ព្រះ​អង្គ​កន្លង​វដ្តៈ ជាទីតាំងនៃមាររួច​ហើយ​ ​ព្រោះ​ហេតុ​នោះ​ ទើប​អញ​សោក​ស្តាយក្រែលែង ។
ព្រោះ​ថា​ពួក​យើង​ ព្យាយាម (​ធ្វើ​) សមណៈ ​ឬ​ព្រាហ្មណ៍​ណា ​ដែល​មាន​រាគៈ មិនទាន់​ទៅ​ប្រាស​នៅ​ឡើយ ​ដោយ​សេចក្តី​ព្យាយាម​នេះ​ ហឫទ័យ ​របស់​សមណព្រាហ្មណ៍​នោះ​ ​គប្បី​បែក ​ឬ​ឈាម​ដ៏​ក្តៅ ​គប្បី​ខ្ពុរ​ចេញ​អំពី​មាត់ ​ឬ​ដល់​នូវ​សេចក្តី​ឆ្កួត ពុំ​នោះ​ រាយមាយចិត្ត ដូចយ៉ាង​ដើម​បបុស ​មាន​ពណ៌ខៀវ ​ដែល​បុគ្គល​ដក​ចេញ តែង​ស្វិតស្រពោន ក្រៀម​ទៅ​យ៉ាងណា សមណព្រាហ្មណ៍​នោះ​ ​គប្បី​ស្វិត ស្រពោនក្រៀម​ទៅ​ ដូច្នោះ​ដែរ​ ។ លំដាប់​នោះ​ ធីតា​របស់​មារ ​ឈ្មោះ​នាង​តណ្ហា ១ អរតី ១ រាគា ១ ​បាន​នាំ​គ្នា​ចូល​ទៅ​រក​ព្រះ​មាន​ព្រះ​ភាគ លុះ​ចូល​ទៅ​ដល់​ហើយ​ ​ក៏​ឈរ​ក្នុង​ទី​ដ៏​សមគួរ ។
[៥១៩] លុះមារធីតា ​ឈ្មោះ​នាង​តណ្ហា ​ឈរ​នៅ​ក្នុង​ទី​ដ៏​សមគួរ​ហើយ​ ​បាន​ពោល​នឹង​ព្រះ​មាន​ព្រះ​ភាគ ​ដោយ​គាថា ​ដូច្នេះ​ថា ៖ ​ព្រះ​អង្គ ​មាន​សេចក្តី​សោក​គ្រប​សង្កត់ ទើបសញ្ជប់សញ្ជឹង​នៅ​ក្នុង​ព្រៃ​ឬ​ ​ព្រះ​អង្គ កាលប្រាថ្នា​នូវ​ទ្រព្យ ត្រូវចាញ់គេ​ហើយ​ឬ​ ​ឬ​ក៏​ព្រះ​អង្គ ​ធ្វើ​អំពើ​អាក្រក់​ណា​មួយ​ ​ក្នុង​ស្រុកទេ​ដឹង​ ​ព្រោះ​ហេតុ​អ្វី​ ​បាន​ជា​ព្រះ​អង្គមិន​ធ្វើ​នូវ​មិត្តភាព ជា​មួយ​នឹង​ពួក​ជន មិត្តភាព​របស់​ព្រះ​អង្គ មិនសម្រេច​ដោយ​ហេតុណា​មួយ​ឬ​ ។
[៥២០] ​ព្រះ​អង្គត្រាស់ថា តថាគត តែម្នាក់ឯង ​បាន​ឈ្នះ​នូវ​សេនា ​ដែល​មាន​សភាព​គួរ​ស្រឡាញ់ គួរ​ត្រេកអរ កំពុង​ចម្រើន​ឈាន​ ​ក៏​បាន​ចួប​នូវ​សេចក្តី​សុខ ​ក្នុង​ព្រះ​អរហត្ត ​ដែល​ជាចំណែក​នៃប្រយោជន៍ ​ឬ​ជា​សេចក្តី​ស្ងប់នៃហឫទ័យ ​ព្រោះ​ហេតុ​នោះ​ ​បាន​ជាតថាគត មិន​ធ្វើ​មិត្តភាព ជា​មួយ​នឹង​ពួក​ជន មិត្តភាព​របស់​តថាគត មិនសម្រេច ​ដោយ​ហេតុណា​មួយ​ឡើយ ។
[៥២១] ទើបមារធីតា​ឈ្មោះ​ អរតី ​បាន​ពោល​នឹង​ព្រះ​មាន​ព្រះ​ភាគ ​ដោយ​គាថា ​ដូច្នេះ​ថា ៖ ភិក្ខុ​ក្នុង​សាសនា​នេះ​ ជា​អ្នក​ច្រើន​ដោយ​វិហារធម៌ ដូចម្តេច ​បាន​ឆ្លង​នូវ​អន្លង់​ ប្រព្រឹត្ត​ទៅ​ក្នុង​ទ្វារទាំង ៥ ​ហើយ​ឆ្លង​អន្លង់ ប្រព្រឹត្ត​ទៅ​ក្នុង​មនោទ្វារ​មួយ​ទៀត ជាគម្រប់ ​៦ ​ក្នុង​អត្តភាព​នេះ​ កាមសញ្ញាទាំងឡាយ ជាខាងក្រៅ មិន​បាន​ប្រទះ​បុគ្គល​មាន​ឈាន​ច្រើន​នោះ​ ​ដោយ​ប្រការដូចម្តេច ។
[៥២២] ​ព្រះ​អង្គត្រាស់ថា បុគ្គល ​មាន​កាយស្ងប់រម្ងាប់ ​មាន​ចិត្តរួចស្រឡះ ​ដោយ​ប្រពៃ​ហើយ​ មិន​បាន​តាក់តែង ​មាន​ស្មារតី មិន​មាន​ទីអាល័យ ​បាន​ដឹង​ច្បាស់​នូវ​ចតុសច្ចធម៌ ​មាន​ចតុត្ថជ្ឈានប្រាស​ចាកវិតក្កៈ មិនកម្រើក (​ព្រោះ​ទោសៈ) មិនរឭក (​ព្រោះ​រាគៈ) មិនងោកងក់ (​ព្រោះ​មោហៈ) ភិក្ខុ​ក្នុង​សាសនា​នេះ​ ជា​អ្នក​ច្រើន​ដោយ​វិហារធម៌ យ៉ាង​នេះ​ ឆ្លង​នូវ​អន្លង់ ប្រព្រឹត្ត​ទៅ​ក្នុង​ទ្វារ​ទាំង​៥ ​បាន​ឆ្លង​នូវ​អន្លង ប្រព្រឹត្ត​ទៅ​ក្នុង​មនោទ្វារ​មួយ​ទៀត ​ជា​គម្រប់ ៦ ​ក្នុង​អត្តភាព​នេះ​ កាមសញ្ញា​ទាំងឡាយ ជា​ខាង​ក្រៅ មិន​បាន​ប្រទះបុគ្គល ​មាន​ឈាន​ច្រើន​នោះ​ យ៉ាង​នេះ​ឯង ។
[៥២៣] គ្រា​នោះ​ឯង មារធីតា​ឈ្មោះ​ រាគា ​បាន​ពោល​នឹង​ព្រះ​មាន​ព្រះ​ភាគ ​ដោយ​គាថា ​ដូច្នេះ​ថា ៖
បុគ្គល ជា​អ្នក​ប្រព្រឹត្ត​ទៅ​ក្នុង​គណៈ ​និង​សង្ឃ ​បាន​កាត់បង់​នូវ​តណ្ហា ​មួយ​ទៀត ​ពួក​ជន​ច្រើន​នាក់ ​មាន​សទ្ធា ​នឹង​ប្រព្រឹត្ត​ដោយ​ចំណែក​មួយ​ ​ព្រះ​សាស្តា​នេះ​ មិន​មាន​ទី​អាល័យ ​បាន​ដណ្តើម​យក ​នូវ​ប្រជុំជន​ដ៏​ច្រើន​ អំពីដៃ​នៃមច្ចុរាជ ​ហើយ​នាំ​ទៅ​កាន់​ត្រើយ ​គឺ​ព្រះ​និព្វាន ។
[៥២៤] ​ព្រះ​តថាគត​ទាំងឡាយ ​មាន​ព្យាយាមធំ តែងដឹកនាំសត្វ ​ដោយ​ព្រះ​សទ្ធម្ម ច្រណែន​អ្វី​ដល់​ព្រះ​តថាគត​ទាំងឡាយ ​ដែល​ជា​អ្នក​ប្រាជ្ញ ​អាច​ដឹកនាំ​សត្វ​ដោយ​ធម៌ ។
នាង​ទាំងឡាយជាពាល ញាំញីភ្នំ ​ដោយ​ដើមកុមុទ (ឈូកក្រហម​ឬ​លំចង់) ជីកភ្នំ ​ដោយ​ក្រចក ទំពា​ដែក ​ដោយ​ធ្មេញ ហាក់ដូចជាយកដុំថ្ម មកតំកល់លើក្បាល ​ហើយ​ស្វែងរកទីពឹង ​ក្នុង​បាតាល បៀតបៀន​ព្រះ​សមណគោតម ហាក់ដូចជាប្រហារ​នូវ​ដង្គត់ត្រង់ទ្រូង (ខ្លួនឯង) ចូរ​នាង​ទាំងឡាយចេញ​ទៅ​ ។ ​នាង​តណ្ហា អរតី រាគា ​ក៏​នាំ​គ្នា​ដើរមក ​ដោយ​សេចក្តី​រុងរឿង ​ព្រះ​សាស្តា បណ្តេញ​នូវ​នាង​ទាំង​នោះ​ ពីទី​នោះ​ចេញ ដូចជាខ្យល់ ​ដែល​បក់ផាត់​នូវ​ប៉ុយ ​ដែល​ធ្លាក់​ចុះ​អំពីផ្លែ ។
ឯកសារយោង
ព្រះត្រៃបិដក > សុត្តន្តបិដក > សំយុត្តនិកាយ > មារសំយុត្ត (សៀវភៅភាគ ២៩ ទំព័រទី ៣៣៩)
មហោទរាទេវី
មហោទរាទេវី (អង់គ្លេស: Mohoatora Devi) ជាបុត្រីមួយអង្គក្នុងចំណោម បុត្រីទាំង ៧អង្គ របស់អទិទេព មហាព្រហ្ម (Maha Brahma) ដែលជាអវតារ ព្រហ្មលោកកេរស្វរៈ (Brahma Lokesvara) នៃ ពុទ្ធសាសនា មហាយាន (Buddha Mahayana), ព្រះមាតា របស់នាងមាននាមថា ព្រះម៉ែមន្ទ្រា ជាអវតារ នៃ អវលោកកេតិស្វរៈ (Avalokitesvara) អទិទេពស្រីដែលមានដៃ ១០០០ (១ពាន់) ដែលអាចបែងភាគបានចំនួន ១០៨ អវតារ ដោយនាងជាអទិទេព មិនបង្ករកំណើតកូនដោយការរួមសង្វាសនោះទេ ទើបព្រះមហាព្រហ្ម ផ្ដល់នូវដួងគ្រាប់អង្កាំចំនួន ៧គ្រាប់ ដើម្បីឱ្យនាងអាចបង្ករកំណើតដោយឯងៗបាន នាងបានប្រសូត្របុត្រីទាំង ៧អង្គ ក្រោមដើមរាសីសួគ៌ាដ៏ពិសិដ្ឋមួយ ការផ្ដល់កំណើតដល់បុត្រីទាំង៧ បានតំណាងឱ្យថ្ងៃទាំង៧ នាជម្ពូទ្វីបយើងនេះ ក្នុងលទ្ធិពុទ្ធសាសនា មហាយាន ។
មហោទរាទេវី នៃទេវតាសង្ក្រាន្ត
Mohoatora Devi of Devata Sangkran
ទំនាក់ទំនង រវាងហិណ្ឌូសាសនា និង ពុទ្ធសាសនា មហាយាន បានចាក់ឬសគល់នៅក្នុងប្រទេសកម្ពុជាយ៉ាងរឹងមាំ ចាប់តាំងពីស.វទី១០ មកម៉្លេះ ដោយជំនឿនៃបរិបទសាសនាទាំងពីរ ត្រូវបានផ្គួបបញ្ចូលគ្នា តាមរយៈរឿងព្រេងទេវៈកថាជាច្រើន ដែលជាស្នាដៃនិពន្ធរបស់អ្នកប្រាជ្ញជនជាតិខ្មែរ ក្នុងការច្នៃ រឿងព្រេងទេវៈកថារបស់សាសនាហិណ្ឌូ ឱ្យទៅជារឿងព្រេងដែលមានចរឹតលក្ខណៈ ខុសប្លែកពីប្រទេសឥណ្ឌា ដើម្បីបង្កើតបាននូវរចនាបថដែលជារបស់ខ្លួនតាមរយៈការប្រែសម្រួល (Versions Edition) បើទោះជាប្រទេសកម្ពុជាទទួលឥទ្ធិពល សាសនា វប្បធម៌ពីប្រទេសឥណ្ឌាយ៉ាងណាក្ដី ក៏ផ្នត់គំនិតនៃបុព្វបុរសខ្មែរ បានធ្វើការប្រែសម្រួលកែច្នៃលម្អនូវសិល្បៈរបស់ខ្លួនឱ្យមានភាពខុសប្លែកដាច់ដោយឡែកពី ប្រទេសឥណ្ឌា ផងដែរ ។ តាមរយៈរឿងទេវៈកថា អំពីចូលឆ្នាំខ្មែរ យើងតែងសង្កេតឃើញថា ដំណើររឿង ធម្មបាលកុមារ ដែលជា អវតារ ព្រះពោធិសត្វ (Bodhisattva) នៃពុទ្ធសាសនាមហាយាន បានភ្នាល់គ្នាអំពីសិរី ទាំងបីប្រការ របស់មនុស្ស ជាមួយនិង មហាព្រហ្ម ដែលជាអទិទេព នៃហិណ្ឌូសាសនា ដែលជាអវតាររបស់ ព្រះព្រហ្ម ដែលភ្នាល់ចាញ់ នូវប្រស្នាទាំងបីប្រការនោះ ហើយព្រះសិរសា របស់ព្រះកុបិលមហាព្រហ្ម ត្រូវបានបុត្រីខ្លួន ទាំង៧អង្គ ផ្លាសវេនគ្នា មកដង្ហែរព្រះសិរសា ដែលជាក្បាលឪពុករបស់ខ្លួនជារៀងរាល់ឆ្នាំ ដែលត្រូវជាថ្ងៃសង្កាន្ត នៃពិធីបុណ្យ ចូលឆ្នាំខ្មែរ ។ អ្នកនិពន្ធកម្ពុជា បានបំប្លែងឱ្យយើងយល់បានថា ព្រះមហាព្រហ្ម ដែលជាហិណ្ឌូសាសនា បានភ្នាល់ចាញ់ ធម្មបាលកុមារ នៃ ព្រះពុទ្ធសាសនា និង បានបែងភាគទៅជាព្រះ ឈ្មោះ លោកកេរស្វរៈ នៃពុទ្ធសាសនាមហាយាន ដែលមានតឹកតាងជា ប្រាសាទបាយ័ន មកដល់សព្វថ្ងៃនេះ ។ មិនថា ហិណ្ឌូសាសនា មិនថា ពុទ្ធសាសនា មហាយាន សុទ្ធតែមានជំនឿគោរពទៅលើព្រះ និង ពួកទេវតា ដែលមានចំនួន ៣៣ពួក ដូចនេះហើយ ទើបហិណ្ឌូសាសនា និង ពុទ្ធសាសនា មហាយាន មានទំនាក់ទំនងនិងគ្នា យូរលង់ណាស់មកហើយ ដោយពាក្យនៃ ទេវតាសង្ក្រាន្ត មានន័យថា ទេវតានៃឆ្នាំថ្មី ដែលត្រូវបានពលរដ្ឋកម្ពុជា រៀបចំគ្រឿងដង្វាយ គោរពបូជាបួងសួងមកដល់ពេលបច្ចុប្បន្ននេះ ។ ដោយការយាងមកដល់ជម្ពូទ្វីបមនុស្សលោករបស់ទេវតា នៃហិណ្ឌូសាសនា និង ទេវតា នៃពុទ្ធសាសនាមហាយាន ទើបកម្ពុជាហៅថៃ្ងនៃការមកដល់នេះថា មហាសង្ក្រាន្ត (Maha Sangkran) ដែលមាននៃថា ឆ្នាំថ្មីដ៏ប្រសើរ (The Great New Year) ដែលធ្វើការហៅសម្គាល់មកដល់ពេលបច្ចុប្បន្ននេះ ។
រូបធាតុ នៃទេវតាសង្ក្រាន្ត
Physical of Devata Sangkran
ទេវតាសង្ក្រាន្ត ជាតួអង្គរូបធាតុមួយ តំណាងឱ្យ រាង្គកាយជាធម្មជាតិ ដែលផ្សារភ្ជាប់ទៅនិង វិជ្ជាហោរាសាស្ត្ររបស់កម្ពុជា គ្រប់តួអង្គអទិទេពទេវៈ របស់កម្ពុជា សុទ្ធតែបង្កើតឡើងតាមច្បាប់ធម្មជាតិ មិនមែនជាការនិពន្ធឱ្យតែបានៗ និងមិនមែនជាការបង្កើតតួអង្គ ដោយមិនមានអត្ថន័យពេញលេញនោះទេ ។ តួអង្គទេវតាសង្ក្រាន្ត គ្រងពណ៌សំលៀកបំពាក់ ទៅតាមចរឹតលក្ខណៈ នៃរូបធាតុ ដែលជារាង្គកាយធម្មជាតិ ដែលកើតមាននៅក្នុងចក្រវាឡ របស់យើងនេះ ដើម្បីផ្សារភ្ជាប់ទៅ និង សង្គមវិទ្យាសាស្ត្រពិត របស់មនុស្សននៅលើផែនដី ។
នាង មហោទរាទេវី គឺជាអទិទេព តំណាងឱ្យ ភពសៅរ៍ និង តំណាងឱ្យ ថ្ងៃសៅរ៍ នៃថ្ងៃទាំង៧របស់ផែនដី ។
ពណ៌មង្គល នៃ ទេវតាសង្ក្រាន្ត
The color of happiness of Devata Sangkran
ពណ៌មង្គល នៃទេវតាសង្ក្រាន្តទាំង៧អង្គ តំណាងឱ្យពណ៌នៃភាពរុងរឿង តាមច្បាប់ធម្មជាតិ ទៅផ្សារភ្ជាប់និង រូបធាតុ របស់ក្រុមតារានិករ នៅក្នុងប្រព័ន្ធចក្រវាឡ ទេវតាសង្ក្រាន្តទាំង៧ ដែលតំណាងឱ្យថ្ងៃទាំង៧ នៅលើផែនដី ក៏ដូចជាតំណាង ឱ្យភពទាំង៧នៅក្នុងប្រព័ន្ធព្រះអាទិត្យរបស់យើងនេះ ដើម្បីអាចផ្សារភ្ជាប់ ទៅនិងក្បួនវិជ្ជាហោរាសាស្ត្ររបស់កម្ពុជា ដើម្បីអាចធ្វើការបកស្រាយ ចរិតលក្ខណៈ របស់មនុស្សម្នាក់ៗ ទៅតាមពណ៌ដែលតំណាង ឱ្យថ្ងៃកំំណើត របស់ពួកគេ ។ ក្រុមបុរាណាចារ្យ មិនធ្លាប់ជួបទាល់តែសោះ ដែលពណ៌មង្គលរបស់ទេវតា សង្ក្រាន្តត្រូវបាន ក្រុមហោរាសាស្ត្រមួយចំនួននៅកម្ពុជា ផ្លាសប្ដូរជាពណ៌ខ្មៅ ជាពណ៌នៃភាពអពមង្គល និង ជាពណ៌ដែលត្រូវជានិមិត្តសញ្ញារូបធាតុរបស់ពួកបិសាច និង ពណ៌ស ជាពណ៌នៃភាពបរិសុទ្ធ និង ជាពណ៌ដែលត្រូវជានិមិត្តសញ្ញារូបធាតុនៃការបូជា នៅក្នុងកំណត់ត្រាពណ៌ សិរីមង្គលរបស់កម្ពុជា ពណ៌ដែលត្រូវបានដកចេញពីអត្ថន័យពណ៌មង្កល នៅក្នុងវប្បធម៌របស់កម្ពុជា នោះគឺពណ៌ខ្មៅ និង ពណ៌ស ។ ទេវតាសង្ក្រាន្តដែលយាងមកជម្ពូទ្វីបមនុស្សលោក ក្នុងវប្បធម៌កម្ពុជា តែងតែនាំមកសិរីរុងរឿង និង ភាពល្អនៅក្នុងប្រទេសកម្ពុជា ប្រជានុរាស្ត្រឯណាចង់ឃើញទេវតា នាំភាពអពមង្គលចូលមកក្នុងប្រទេសនោះ វាជារឿងដែលមិនអាចទទួលយកបាន ក្នុងការបំភ្លៃពណ៌មង្គលរបស់កម្ពុជា បកស្រាយតាមចិត្តគំនិតរបស់ខ្លួន ហ៊ានអារកាត់វែកញែកបែងចែក ពណ៌មង្គលទេវតាសង្ក្រាន្ត តាមអំពើចិត្ត ។
ទេវតាសង្ក្រាន្តទាំង៧
The 7 Devata Sangkran
ទេវតាសង្ក្រាន្តទាំង៧ សម្ដែងកិរិយា អំពីការចេញហែរ សិរសា កុបិលមហាព្រហ្ម ដោយកំណត់ទៅតាមពេលវេលាច្បាស់លាស់ ជាមួយនិង ឈ្មោះទេវតាសង្ក្រាន្តទាំង ៧ និង គ្រឿងអាភរណៈ នៃដំណើរមកដល់ដែលបានចងក្រងដោយក្រុម កិច្ចការនៃ ក្រុមជំនុំទំនៀមទម្លាប់ខ្មែរ ពុទ្ធសនបណ្ឌិត្យកម្ពុជាក្នុងឆ្នាំ ១៩៦០ ។
គំនិត នៃការបំពុល
តាមការសង្កេតមើលរបស់ក្រុមបុរាណាចារ្យ បច្ចុប្បន្ននេះពលរដ្ឋខ្មែរមួយចំនួន បានធ្លាក់ចុះនៅគតិយុត្តជាខ្លាំង ដែលជាហេតុ នាំឱ្យមានផ្នត់គំនិតនៃការបំពុល នៅក្នុងប្រទេសកម្ពុជាគួរឱ្យកត់សម្គាល់ ស ប្រែជាខ្មៅ ដោយការមោបាំង ភ្លើតភ្លើនលង់នូវគំនិតអវិជ្ជារបស់ខ្លួន ដែលយល់ថាខ្លួនគឺចេះ និងគិតត្រូវ ហើយអ្នកដទៃគឺគិតខុស បើសង្គមកម្ពុជាបណ្ដោយឱ្យពួកទាំងអស់នេះក្រឡុកសង្គមកម្ពុជាបន្តទៀតនោះ ប្រទេសកម្ពុជានិងសំបូរទៅដោយធនធានកាកសំណល់ ដែលមិនអាចប្រើប្រាសបាននាពេលអនាគត ។
សើចសប្បាយដោយមិនមានចំណាត់ការតាមច្បាប់អ្វីទាល់តែសោះ ។
ការរស់នៅស្អាត, ការពេញចេញនូវក្លិនក្រអូប, ការស្រលាញ់នូវភាពប្រណិត ភាពល្អស្អាតវិចិត្រ មានគំនិតថ្មី មានការគិតបែបវិជ្ជមាន មានគំនិតច្នៃប្រឌិតខ្ពស់ ។ ផ្ទុយនិង សេចក្ដីល្អនេះដែលបង្កើតបានការគិតអវិជ្ជមាននៅក្នុងសង្គមរស់នៅរបស់ពលរដ្ឋកម្ពុជា តាមរយៈ ពួកក្រុមមនុស្សអវិជ្ជា ដែលសាងសកម្មភាព និង រូបភាពខ្វះក្រមសីលធម៌ ខ្វះសេចក្ដីថ្លៃថ្នូរផ្សេងៗ ឱ្យមានជាទំនៀមទម្លាប់បាតសង្គមនៅកម្ពុជា ។
រាជវង្សឈីង
រាជវង្សឈិង “ឆេង” រាជវង្សចុងក្រោយនៃផែនដីចិន (ឆ្នាំគ.ស ១៦៤៤-១៩១១)
ឆ្នាំគ.ស ១៦៤៤ អ៊ូសានគុយបើកច្រកសាន់ហៃកួនឲ្យកងទ័ពឈិងវាយគ្រប់គ្រងផែនដីចិន។ ស្ដេចមិងស៊ឺចុងធ្វើអត្ដឃាត។ រាជវង្សមិងរាជវង្សចុងក្រោយរបស់ជនជាតិហានចូលដល់កាលអវសាន។ ក្នុងឆ្នាំនេះដែរតួអឺគុន មេទ័ពធំរបស់ម៉ាន់ជូបានលើកស៊ុនជឺឲ្យឡើងគ្រងរាជ្យបង្កើតរាជវង្សឈិងនៅក្រុងប៉េកាំង។
តែកាលនោះ កងកម្លាំងតាមិង និងកងទ័ពប្រជាជនប្រឆាំងកងទ័ពម៉ាន់ជូមាននៅពាសពេញផ្ទៃប្រទេស ធ្វើឲ្យរាជសំណាក់ឈិង ត្រូវរួមដៃជាមួយអតីតមន្ដ្រីរាជវង្សមិងដែលព្រមចុះចូល​ មានដូចជា អ៊ូសានគុយ កឺងចុងមិង សាំងខឺលី ខុងយ៉ូវតឺ ផ្ដុំកម្លាំងបង្ក្រាបកងកម្លាំងភាគខាងត្បូងមានដូចជា ហ្វូអង លូអង ថាងអង គុយអងនិងកងកម្លាំងផ្សេងៗ ដែលនៅសេសសល់។