cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
ព្រះពុទ្ធសាសនា​នៅ​វៀតណាម
ក. អាណាចក្រចម្ប៉ា
ប្រមាណ ព.ស. ១៤១៨ ព្រះបាទឥន្រ្ទវរ្ម័នទី ២ ទ្រង់បំលាស់មជ្ឈមណ្ឌលនៃអាណាចក្រឡើងទៅភាគខាងត្បូងទៀត ដោយទ្រង់សាងរាជធានីថ្មីឈ្មោះឥន្ទ្របុរៈ ក្នុងមណ្ឌលក្វាងណាម (អមរាវតី) នឹងបង្កើតរាជវង្សថ្មី ព្រមជាមួយនោះ ចិនក៏ផ្លាស់ឈ្មោះហៅចម្ប៉ាថ្មីទៀតថា ចាងចើង (Chang-cheng ត្រូវជាមួយសំស្ក្រឹតថា ចម្ប៉ាបុរៈ) ព្រះបាទឥន្ទ្រវរ្ម័នទី២ ទ្រង់ជ្រះថ្លាក្នុងព្រះពុទ្ធសាសនាណាស់ រហូតដល់ទ្រង់សាងវត្តយ៉ាងសម្បើមមួយនៅដុងយ៉ឿង (Dong-duong) នៅទិសអាគ្នេយ៍នៃម៉ីសន ឧទ្ទិសចំពោះព្រះលក្ស្មិន្ទ្រលោកេស្វារៈ (គឺព្រះអវលោកិតេស្វារៈពោធិសត្វនេះឯង ចំណែកលក្ស្មិន្ទ្រជាព្រះនាមរបស់ព្រះបាទឥន្ទ្រវរ្ម័នទី២ មុនឡើងគ្រងរាជសម្បត្តិ) ដែលប្រកាន់ថា ជាភស្តុតាងខាងសិល្បៈបុរាណវិទ្យាដំបូង ដែលស្តែងថា ព្រះពុទ្ធសាសនាផ្នែកខាងមហាយានរីកចំរើននៅក្នុងចម្ប៉ា (ព្រះពុទ្ធសាសនា ដែលផ្សាយចូលទៅចម្ប៉ាមុនពេលនេះទៀត ប្រាជ្ញយល់ថាគង់ជាបែបថេរវាទ)ក្ស័ត្រអង្គត ៗ មកក្នុងរាជវង្សឥន្ទ្រវរ្ម័ន សុទ្ធសឹងតែទ្រង់ប្រកបដោយសទ្ធា និង ទ្រង់ឧបត្ថម្ភកិច្ចការខាងសាសនាយ៉ាងម៉ឹងម៉ាតជាងក្ស័ត្រក្នុងសម័យមុនៗ ទ្រង់សាងសាសនស្ថានថ្មី ៗ នឹងយកព្រះទ័យទុកដាក់ការពារសាសនស្ថានផ្សេងៗ អំពីពួកចោរចាល័ត បើសាសនស្ថានត្រូវបំផ្លាញ់ក៏ទ្រង់សាងឡើងថ្មី នឹងចូលចិត្តសាងសីលាចារឹកប្រកាសការបរិចាគវត្ថុផ្សេងៗ ព្រះរាជទានចំពោះវត្ត និង ទេវាល័យទាំងឡាយ ក្រៅពីនេះនៅបានរក្សាសម្ព័ន្ធមេត្រីជាមួយនឹងជ្វាយ៉ាងល្អ ជាហេតុនាំឲ្យសិល្បៈបែបជ្វាមានឥទ្ធិពលចំពោះសិល្បៈចម្ប៉ាក្នុងសម័យតៗមកផង។
លុះដល់ ព.ស.១៤៥០ រាជវង្សថ័ងនៃប្រទេសចិនអស់អំណាច ពួកអណ្ណាមបានឱកាសរួបរួមរំដោះឯករាជ្យប្រកាសឥស្សរភាពសម្រេច តាំងជាអាណាចក្រហៅថា ដៃកូវៀត (បានដល់អណ្ណាម និង តុងកឹង) សម្រេចក្នុង ព.ស.១៤៨២ និង បានក្លាយជាគូសត្រូវប្រចាំជាហេតុនាំឲ្យចម្ប៉ាឈានដល់យុគនៃសេចក្តីទ្រុឌទ្រោម រហូតដល់បាត់បង់សាបសូន្យនៅទីបំផុត។ រាប់តាំងតែពីនេះទៅ ចម្ប៉ាចាំបាចរេរាចំពោះការណ៍ការពារ និង រួបរួមជួយខ្លួនឯងដែនដីក៏ខើចខ្លីទៅ ៗ ខ្វះកម្លាំង និង ធនធាន មិនអាចមានសមត្ថភាពសាងសិល្បៈវត្ថុ ស្ថានទីស្រស់ល្អធំសម្បើមដូចសម័យដើមទៀត។ សភាពបែបនេះចាប់ផ្តើមឡើងក្នុង ព.ស.១៥២២ ដោយមានហេតុតែមួយធ្វើឲ្យចម្ប៉ាវិវាទជាមួយពួកអណ្ណាម ពួកអណ្ណាមបានចោមវាយបំផ្លាញ់ក្រុងឥន្ទ្របុរៈ ព្រមទាំងប្រហារជីវិតព្រះមហាក្ស័ត្រចាមទៀតផង។ ចម្ប៉ាចាំបាចសាងរាជធានីថ្មីនៅវិជ័យ (ត្រូវនឹង Binh-Dinh បច្ចុប្បន្ន តែតម្រាខ្លះថាត្រូវនឹងក្រុង Qui Nhon ដែលនៅជិតខាងគ្នា) សូម្បីបំលាស់ត្រឡប់ទៅនៅក្រុងឥន្ទ្របុរៈបានម្តងទៀត ក៏បានត្រឹមតែមួយរយៈខ្លី ៗ ពេលដល់ ព.ស.១៥៤៣ ក៏ត្រូវលះក្រុងនោះ មកប្រថាប់នៅក្រុងវិជ័យទៀត តពីនេះទៅចម្ប៉ាត្រូវធ្វើសង្គ្រាមដេញពួករុករានទន្រ្ទានអណ្ណាមខ្លះ ជាមួយខ្មែរខ្លះ ជារឿយៗស្ទើរតែមិនស្រាកល្ហែ ពេលខ្លះធ្លាក់ទៅជាប្រទេសចំណុះរបស់ខ្មែរ ពេលខ្លះធ្លាក់ទៅជាប្រទេសចំណុះ និង បាត់បង់ដែនដីឲ្យដល់អាណាម អាណាច័ក្រក៏រួញចូលៗដោយលំដាប់។
មានវេលាយ៉ាងខ្លី ៗ តែមួយដងគត់ ដែលចម្ប៉ាមានអំណាចខាងនយោបាយយ៉ាងមាំទាំ គឺក្នុងសម័យព្រះបាទ ជេ បង ង៉ា បានឡើងគ្រងរាជ្យក្នុង ព.ស.១៩០៣ អ្នកប្រវត្តិសាស្ត្រចាត់ទុកថាជាព្រះមហាក្ស័ត្រ ដែលឃ្លាំងពូកែបំផុតរបស់ចម្ប៉ា នឹងនៅក្នុងពេលដ ដែលក៏ជារង្សីចុងក្រោយបង្អស់នៃព្រះអាទិត្យអស្តង្គត់ ព្រះបាទជេបងង៉ា ជាព្រះមហាក្ស័ត្រដ៏ខ្លាំងក្លាបំផុត ជាអ្នកមានទេពកោសល្យពិសេសក្នុងពិជ័យសង្គ្រាម បានវាយដណ្តើមយកទីក្រុងផ្សេងរបស់ចម្ប៉ាទាំងអស់ត្រឡប់មកវិញ និង ថែមទាំងរុករានចូលទៅក្នុងដែនដីរបស់អណ្ណាមទៀតផង វាយលុករហូតដល់ទីក្រុងហាណូយ ធ្វើឲ្យអណ្ណាមត្រឡប់ជាខ្លបខ្លាចគ្រប់ពេលវេលា រហូតដល់ព្រះបាទជេបងង៉ាសោយទិវង្គត់ក្នុងសមរភូមិកខាងផ្លូវទឹកកណ្តាលទន្លេនៅ ព.ស.១៩៣៣ តែពេលផុតរជ្ជកាលរបស់ព្រះអង្គមិនយូរប៉ុន្មាន ដែនដី ដែលបានមកក៏ត្រូវបាត់បង់ទៅវិញទាំងអស់។
វារៈចុងក្រោយរបស់ចម្ប៉ាមកដល់ ព.ស ២០១៤ ខណៈ ដែលចម្ប៉ាអន់ថយក្រោយពីកើតហេតុជ្រួលច្របល់ សង្គ្រាមកណ្តាលប្រទេសក្នុងកាលផ្លាស់ផែនដី និង ត្រូវអណ្ណាមវាយលុកម្តងហើយ ពួកអណ្ណាមក៏វាយលុកមួយលើកធំទៀត វាយដណ្តើមយករាជធានី ប្រជាជនត្រូវសម្លាប់មិនតិចជាង ៦០.០០០ នាក់ ពួកអណ្ណាមប្រល័យ បោសសម្អាតឥស្សរជនក្នុងរាជត្រកូល និង ប្រជាជនទៅជាឈ្លើយ ៣០.០០០ នាក់ ហើយផ្គួបដែនដីទាំងអស់រហូតដល់ Cap Varella រួបរួមចូលក្នុងអាណាចក្រអណ្ណាម ចំណែកខាងត្បូងចុះទៅពីនោះបណ្តោយឲ្យពួកចាមគ្រប់គ្រង មានអាណាចក្រតូចៗជាដើម។
រហូតដល់ ព.ស.២២៦៣ ព្រះមហាក្ស័ត្រចាមអង្គចុងក្រោយអត់ទ្រាំពួកអណ្ណាមគាបសង្កត់មិនរួច ក៏នាំប្រជារាស្ត្រភាគច្រើនរបស់ខ្លួនភាសខ្លួនចូលមកអាស្រ័យនៅដែនដីរបស់កម្ពុជា អាណាចក្រចម្ប៉ាបាត់បង់ទៅអស់រលីង ហើយតមកវង្សព្រះមហាក្ស័ត្រចាមក៏សាបសូន្យទៅដែរ។ នៅពេលពូជក្ស័ត្រចុងក្រោយបង្អស់របស់ចាមអស់ព្រះជន្ម ដើមគ្រឹស្តសតវត្សរ៍ទី ២០ ពេលអាណាចក្របានរលំរលាយហើយ ជនជាតិចាមភាគច្រើនត្រូវលេបបំបាត់ទាំងសញ្ជាតិ និង វប្បធ៌ម មនុស្សភាគច្រើនក្នុងបច្ចុប្បន្ន ដែលនៅក្នុងដំបន់ធ្លាប់ជាដែនដីរបស់ចាមក្នុងអតីត គឺប្រជាជនវៀតណាម ដែលកាន់ព្រះពុទ្ធសាសនាមហាយាន មានសម្ព័ន្ធអំបូរមកពីចិន និង មានវប្បធ៌ម ដែលបានទទួលឥទ្ធិពលអំពីចិន ចំណែកជនជាតិចាមឯងក្លាយជាអ្នកកាន់សាសនាឥស្លាម ជាជនភាគតិច ដែលនៅសល់ក្នុងបច្ចុប្បន្ន។ ក្នុងវៀតណាមភាគកណ្តាល និង ភាគខាងត្បូងមានប្រមាណ ២០.០០០ នាក់ (តម្រាមួយចំនួនថា ៣០.០០០ដល់ ៣៥,០០០ នាក់) អាស្រ័យនៅតាមជើងភ្នំ និង ដំបន់ជ្រៅ ៗ ប្រកប់អាជីពធ្វើស្រែចំការ និង លក់ដូររបស់បន្តិចបន្តួច ជាអ្នកកណ្តាលរវាងជនជាតិវៀតណាម និង ជនជាតិតំបន់ភ្នំ នៅនិយាយភាសាចាមតាមតំបន់របស់ខ្លួន ព្រមជាមួយប្រជជនមួយចំនួនទៀតប្រមាណ ១០០.០០០ នាក់អាស្រ័យនៅក្នុងប្រទេសកម្ពុជា នៅតែរក្សាទំនៀមទំលាប់ដើម ដែលកាន់ខ្សែខាងម្តាយជាធំ តែនិយាយភាសាខែ្មរ មានអាជីពតំបាញ់ និង លក់ដូរកាន់សាសនាឥស្លាមដូចគ្នា យ៉ាងណាក៏ដោយ សូម្បីអាណាចក្រចម្ប៉ា និង សូន្យរលាយទៅហើយតែវប្បមធ៌ចាមក៏មានចំណែកសំខាន់ក្នុងការករូបរាងសាងប្រទេសវៀតណាម ជាពិសេសឥទ្ធិពលផ្នែកខាងសិល្បៈ ដែលសម្តែងយ៉ាងច្បាស់ក្រឡែតក្នុងផ្លូវតន្ត្រីវៀតណាមបច្ចុប្បន្ន អ្នកប្រាជ្ញពោលថាវប្បធ៌មចាមនោះ យើងដឹងរឿងតិចណាស់ និង ផ្តល់សេចក្តីសំខាន់តិចតួចពេច។ ស្ថាបត្យកម្មរបស់ចាមមាននៅលស់មិនច្រើនប៉ុន្មាន និង មិនធំមហាសាល មិនវិចិត្រពិស្តារដូចខ្មែរ, សាហេតុមួយ ដែលនៅសល់មិនច្រើន ពីព្រោះជាវត្ថុកសាងដោយឈើសូម្បីតមកនឹងធ្វើឲ្យមាំមួនឡើង ក៏សាងដោយឥដ្ឋជាធំតិចណាស់ និង ធ្វើដោយថ្មដាដោយសំខាន់។ ប្រាជ្ញនៅឃើញសេចក្តីសំខាន់ខាងវប្បធម៌របស់ចម្ប៉ាថាជារឿងគួរសិក្សាយ៉ាងច្រើនណាស់ និង ប្រកាន់ថា ជាវប្បធ៌មបែបជ្វានៅតាមដងទន្លេធំបំផុតលើទ្វីបអាស៊ី។
សម័យទីមួយ
(រំដោះឯករាជ្យ និង រួបរួមផែនដីលើកទីមួយ)
ពេលអាណាចក្រវៀតណាមត្រូវរួបរួមចូលជាដែនដីរបស់ចិនក្នុងព.ស.៤៣៣ រួចហើយ ចិនបានប្រើនយោបាយលេបបញ្ចូល គឺព្យាយាមរួមវៀតណាមបញ្ចូលទៅជាចិនខាងជនជាតិ ភាសា វប្បធ៌ម និង នយោបាយ ដោយរៀបចំគ្រប់គ្រងវៀតណាមជាមណ្ឌលមួយរបស់ចិន ជំរុញឲ្រប្រជនចិនចូលមករស់នៅ រៀបចំការសិក្សា និង របៀបប្រឡងចូលទទួលតំណែងរាជការរបបចិន ប្រើភាសាចិនជាភាសារាជការ ធ្វើឲ្យភាសាចិនក្លាយទៅជាភាសាជនជាន់ខ្ពស់ និង ភាសាវណ្ណកម្មរបស់វៀតណាម, វៀតណាមប្រើអក្សរចិន មានរបបការគ្រប់គ្រង សាសនា ទស្សនៈ វប្បធម៌ និង ការរស់នៅស្រដៀងគ្នា ឬទទួលតមកពីចិន សាសនាវៀតណាម ដែលទទួលមកពីចិនគឺពុទ្ធសាសនា តៅ និង ការបូជាបុព្វបុរស (លទ្ធិខុងចឺក៏មានឥទ្ធិពលច្រើនដូចគ្នា ភស្តុតាងមួយចំនួនសឲ្យឃើញថា សាសនាទាំង ៣ ដែលជ្រាបចូលមកអំពីចីនគឺ ពុទ្ធ ខុងចឺ និង តៅ) ដែលបានរីកចម្រើនទន្ទឹមគ្នាមក និង សន្សឹមៗរួមបញ្ចូលគ្នារហូតដល់ទៅជាលទ្ធិផ្សំផ្គុំកគ្នាចូលតែមួយ។
យ៉ាងណាក៏ដោយបណ្តាសាសនាទាំងអស់នេះ ព្រះពុទ្ធសាសនាមានឥទ្ធិពលច្រើនបំផុត ព្រោះសម្របខ្លួនទៅតាមលក្ខណៈជនជាតិវៀតណាមបានល្អជាង និង មានវត្តមានព្រះសង្ឃ ដែលនៅជិតស្និតជាមួយប្រជាជន ជាមជ្ឈដ្ឋាននៃប្រជាជន សូម្បីព្រះពុទ្ធសាសនាផ្សាយចូលមកអំពីចិនក៏មែនពិត តែពេលជនជាតិវៀតណាមទទួលកាន់ហើយក្លាយទៅជាចំណែកជួយកសាងស្មារតីស្រឡាញ់ជាតិរបស់ខ្លួន ទើបប្រាកដជាវត្តក្នុងជនបទក្លាយទៅជាមជ្ឈមណ្ឌលក្រោកឡើងតវ៉ារដ្ឋាបាលចិនជារឿយៗ ដោយហេតុនេះរដ្ឋាភិបាលចិនទើបព្យាយាមចាត់របបគ្រប់គ្រងវត្ត និង ពុទ្ធសាសនស្ថានយ៉ាងតឹងរឹង ដោយតែងតាំងព្រះសង្ឃ ដែលគ្រប៉គ្រងមានឋានន្តរសក្តិតាមរបបការគ្រប់គ្រងរបស់ចិន និង ឧបត្ថម្ភទំនុកបំរុងព្រមទាំងអភិសិទ្ធិផ្សេង ៗ ដាក់ខកំណត់ឲ្យព្រះសង្ឃបង់ពន្ធដារ សេវាកម្មផ្សេង ៗ ដល់រដ្ឋាភិបាលជាដើម។ ទោះជាយ៉ាងណាក្តី ការគ្រប់គ្រងក៏ញ៉ាំងផលបានតែត្រឹងសម្បកខាងក្រៅ ឥទ្ធិពលឋានន្តរសក្តិថាមាំមួនក៏មិនមែន សភាពបែបនេះមិនមែនតែក្នុងសម័យ ដែលចិនគ្រប់គ្រងប៉ុណ្ណោះទេ សូម្បីធ្លាក់ទៅក្នុងកណ្តាបដៃរបស់បារាំងគ្រប់គ្រង ក៏មានដំណើរស្រដៀងគ្នានេះដែរ។
ការ ដែលចិនត្រូវការរួបរួមវៀតណាមចូលជាដែនដីរបស់ខ្លួននោះ រមែងមានហេតុផលទាំងផ្លូវនយោបាយ និង សេដ្ឋកិច្ចផ្សំគ្នា គឺក្នុងផ្លូវនយោបាយ ដើម្បីការពារមិនឲ្យមានអាណាចក្រដ៏រីកចំរើនឡើងមកមានកម្លាំងរឹងប៉ឹងប្រណាំងប្រជែងអំណាច ជាហេតុនាំឲ្យអន្តរាយដល់ជាយដែនខាងត្បូងរបស់ខ្លួន និង ពេលខ្លះត្រូវការឲ្យមានប្រទេសជារបាំងរវាងខ្លួនជាមួយពួក ដែលចិនហៅថាហួនណាំង (ជាតិមនុស្សនៅក្នុងព្រៃ) ក្នុងអាស៊ីអាគ្នេយ៍។ចំណែកឯផ្លូវសេដ្ឋកិច្ច ចិនត្រូវការបានផលប្រយោជន៍អំពីការលក់ដូរ ព្រោះវៀតណាមជាមាគ៌ានាំមុខ ក្នុងរបបពាណិជ្ជកម្មរវាងប្រទេសរបស់ខ្លួន និង ប្រទេសឥណ្ឌា ព្រមទាំងប្រទេសផ្សេងៗ រហូតទៅដល់ដែនម៉ែឌីទែរ៉ាណេ និង អាស្រ័យផ្លូវពាណិជ្ជកម្មនេះឯង អ្នកបន្ត និង អ្នកផ្សព្វផ្សាយសាសនាចំនួនច្រើន បានធ្វើដំណើរទៅមករវាងប្រទេសចិន និង ប្រទេសឥណ្ឌា ដោយសំចត់សំរាក់នៅវៀតណាម ជារយៈពេលខ្លីខ្លះវែងខ្លះ ធ្វើឲ្យវៀតណាមមានឱកាសស្វាគមន៍ ទាំងព្រះភិក្ខុសង្ឃឥណ្ឌា ដែលធ្វើដំណើរទៅចិន និង ព្រះភិក្ខុចិន ដែលធ្វើដំណើរទៅឥណ្ឌា បានស្តាប់ទាំងពាក្យប្រៀនប្រដៅទាំងផ្នែកមហាយាន និង ពាក្យប្រៀនប្រដៅផ្នែកថេរវាទផង។
ព្រះពុទ្ធសាសនាចូលមកកាន់ប្រទេសវៀតណាមមុនដំបូងពេលណានោះ មិនមានភ័ស្តុតាំងប្រាកដ តែកាន់យកតាមរឿងនិទានថាផ្តើមប្រម៉ាណ ព.ស. ៧៣២ ដោយសន្និដ្ឋានថា លោកមៀវប៉ោ (Meou-Po) អ្នកធ្លាប់កាន់លទ្ធិតៅ ហើយផ្លាស់មកកាន់ព្រពុទ្ធសាសនា បានធ្វើដំណើរមកពីប្រទេសចិនចូលផ្សព្វផ្សាយជាលើកដំបូង ទោះជាយ៉ាងណាក៏ដោយយល់ថាពីមុននេះបានមានព្រះសង្ឃជាច្រើនអង្គធ្វើដំណើរឆ្លងកាត់ចូលមក និង ឆ្ការផ្លូវទុកឲ្យស្រេចហើយ ដូចជាភិក្ខុមហាជីវក ភក្ខុកល្យាណរុចិ និង ភិក្ខុកាំងសេហោយ (យល់ថាជាជនជាតិឥណ្ឌាទាំង៣ព្រះអង្គ) ជាដើម ដែលធ្វើដំណើរចូលមកផ្សព្វផ្សាយព្រះពុទ្ធសាសនាក្នុង ព.សវ.៨ ដូចគ្នាជាមួយ និង លោកមៀវប៉ោ។ ព្រះពុទ្ធសាសនានៅក្នុងប្រទេសវៀតណាមរយៈមុនដំបូងនេះ មិនបានរីកចំរើនឬការផ្សព្វផ្សាយ ដែលជាសំខាន់យ៉ាងណាទេ ព្រោះវេលានោះចក្រពត្តិចិនចូលចិត្តតែក្នុងការប្រកាសពាក្យប្រៀនប្រដៅរបស់ខុងចឺ និង មិនពេញចិត្ត ដែលនឹងឃើញនរណាកាន់ព្រះពុទ្ធសាសនា។ រហូតតមកដល់ ព.ស.១០៨៧ ដល់ ១១៤៥ មានក្បួនការរួបរួមរដោះឥស្សរភាពរបស់ជនជាតិវៀតណាម តស៊ូដើម្បីឯករាជ្យច្រើនលើកច្រើនគ្រា បរាជ័យខ្លះរហូតដល់បានជ័យជំនះ តាំងខ្លួនជាឥស្សរៈបានក្នុងរយៈខ្លីៗខ្លះ ទោះបីនៅទីបំផុតក៏គង់ត្រឡប់ធ្លាក់ក្នុងអំណាចរបស់ចិនដូចដើម តែជាគ្រឿងដាស់សតិឲ្យភ្ញាក់រលឹកជាតិនិយមរបស់វៀតណាម ឲ្យរឹងប៉ឹងឡើង និង ក្នុងរយៈនេះឯង ព្រះពុទ្ធសាសនាក៏មានឱកាស និង ចាប់ផ្តើមរៀបខ្លួនឡើងយ៉ាងមាំមួន អ្នក ដែលជាអ្នកដឹកនាំការផ្សព្វផ្សាយសាសនាលើកនេះ ជាព្រះភិក្ខុជនជាតិឥណ្ឌា ព្រះនាម វិនីតរុចិ ព្រះតេជគុណអង្គនេះ បានសិក្សាព្រះពុទ្ធសាសនាក្នុងប្រទេសឥណ្ឌាខាងលេច ហើយធ្វើដំណើរទៅកាន់ប្រទេសចិន ត្រង់ពេល ដែលប្រទេចិនកំពុងគាបសង្កត់ព្រះពុទ្ធសាសនា ទើបព្រះអង្គធ្វើដំណើរមកកាន់ភាគខាងត្បូងនៃប្រទេសចិន បានសិក្សាព្រះពុទ្ធសាសនានិកាយឈាន (គឺនិកាយធ្យានៈ ដែលជប៉ុនហៅថាសេន)នៅទីនោះ ហើយធ្វើដំណើរចូលមកផ្សព្វផ្សាយពាក្យប្រៀនប្រដៅរបស់និកាយធៀន ( Thien ពាក្យវៀតណាម បានដល់ធ្យានៈឬឈានឬសែននោះឯង ) ក្នុងតុងកឹងពេល ព.ស. ១១២៣ និង បានទទួលសេចក្តីគោរពជាសង្ឃរាជនៃនិកាយធៀនទីមួយ នៅពេល ដែលព្រះអង្គទទួលមរណភាពហើយ សិស្សជាតិវៀតណាមនាម ផាប់ហ៊ាន បានដំណើរការ ផ្សព្វផ្សាយពុទ្ធធម៌ស្នងបន្តមក រហូតដល់បានទទួលការគោរពយ៉ាងទូលំទូលាយកើនឡើងជាលំដាប់ អាចចាត់បានថា បានតាំងគ្រឹស្តគង់វង់។ ហេតុការណ៍គ្រានេះ ហៅថា ជាការប្រតិស្ឋាននិកាយធៀន ឬធ្យាន គ្រាទីមួយ។
លុះ ព.ស.១១៦១ រាជវង្សថ័ងឡើងគ្រងផែនដីចិន អំណឹះអំពីនោះទៅ ៤ ឆ្នាំ ក៏ចាត់ របៀបគ្រប់គ្រងដែនដី ដែលធ្លាប់ជាអាណាចក្រវៀតណាមជាថ្មី មកឲ្យរឹងប៉ឹង មានប្រសិទ្ធភាព និង ហៅឈ្មោះថ្មីថា ង័នណ័ន ប្រែថាប្រទេសស្ងប់ ជាទីមករបស់ពាក្យថា អណ្ណាម ដែលជនជាតិបស្ចឹមហៅវៀតណាមរហូតដល់ព.ស.២៤៨៨ រាជវង្សថ័ងចាត់ការគ្រប់គ្រងវៀត ណាមបានត្រឹមត្រូវល្អ ធ្វើឲ្យកើតសន្តិសុខ និង រីកចម្រើនរុងរឿងអស់រយៈកាងយូរអង្វែងរហូតដល់អស់រាជវង្សនោះក្នុង ព.ស.១៤៥០ អស់ពេលប្រហែល ៣ សតវត្សរ៍ ក្រោយនោះមានជនជាតិវៀតណាមបះបោដើម្បីឯករាជ្យត្រឹមតែពីរបីដង ហើយបានជ័យជំនះ ត្រឹមតែម្តងគត់ក្នុង ព.ស.១៣៣៤ សឹងតាំងខ្លួនជាំឥស្សរៈ នៅមិនបានប៉ុន្មានឆ្នាំ ក៏ត្រឡប់ធ្លាក់នៅក្នុងអំណាចរបស់ចិនដូចដើមវិញ។
តមកព.ស.១៤៥០ រាជវង្សថ័ងអស់ទៅ ចិនបែបចេញជាច្រើនអាណាចក្រ និង ថមថយចុះ ជនជាតិអាណាមបានឱកាស ទើបតស៊ូដើម្បីឥស្សរភាព បានសម្រេចតាំងជាអាណាចក្រដៃកោវៀត ក្នុងព.ស.១៤៨២ មានអាណាខែត្រត្រឹមតែតុងកឹង និង ដែនអាណាម ៣ ដែនដី (Thanh hoa, nghe an, Ha tinh គឺចុះមកដល់ភាគខាងជើងខ្សែស្របទី ១៨ឬលួស Porte d’annan ឡើងទៅបន្តិចបន្តួច)។ ចំណែកខាងត្បូងឡើងទៅជាអាណាចក្រចម្ប៉ា ពេលបានឥស្សរភាព អាណាចក្រណាមវៀតក៏ក្តៅក្រហាយ ដោយអាស្រ័យដោយការដណ្តើមអំណាចផ្ទៃក្នុងប្រហែល ៣០ ឆ្នាំទើបស្ងប់។ រយៈកាលនេះ ព្រះពុទ្ធសាសនានៅក្នុងប្រទេសចិន ត្រូវបៀតបៀនយ៉ាងធ្ងន់ធ្ងូរ ពេលដល់រាជវង្សឌិនឡើងគ្រងរាជ្យក្នុង ព.ស.១៥១២ ព្រះពុទ្ធសាសនាចាប់ផ្តើមរីកចម្រើនមកជាថ្មី ព្រះមហាក្ស័ត្រស្ទើរតែគ្រប់អង្គក្នុងរាជវង្សនេះ និង រាជវង្សតៗមកទៀត ៤ រាជវង្ស (ដិនហ៍,លេ,លៃ,ត្រឹង) មកដល់ ព.ស ១៩៥៧សុទ្ធតែមានសទ្ធាក្នុងព្រះពុទ្ធសាសនា ទ្រង់បានទំនុកបំរុងព្រះសង្ឃ និង កិច្ចការព្រះសាសនាយ៉ាងល្អណាស់ ព្រះសង្ឃឯងក៏បានទទួលការគោរពពីប្រជាជនជាច្រើន ព្រោះទាំងព្រះ សង្ឃទ្រង់ព្រះធម៌ និង អ្នកប្រាជ្ញទ្រង់គុណវិទ្យា។
ធម្មតាជនជាតិវៀតណាមពេលនោះ មានសេចក្តីនិយមដូចជនជាតិចិន ក្នុងខ ដែលលើកស្ទួយអ្នកចេះដឹង កវី អ្នកចរិយាសាស្រ្ត អ្នកនិតិសាស្ត្រ ហោរាសាស្រ្ត និង ពេទ្យ។ ពេលជនជាតិវៀតណាមធ្លាក់ទៅជាប្រទេសចំណុះរបស់ចិនតាំងតែសម័យរាជវង្សហ័នពីដំបូងមក ក៏ត្រូវរៀនសរសេរភាសាចិន តែការរៀននោះបានត្រឹមតែឥស្សរជនតិចតួចប៉ុណ្ណោះ មិនបានជ្រួតជ្រាបដល់ប្រជាជនទេ មានតែព្រះសង្ឃប៉ុណ្ណោះ ដែលប្រាថ្នាសិក្សាព្រះធម៌ ទើបចាំបាច់សិក្សាស្រាវអំពីគម្ពីរភាសាចិន។ ពេលវៀតណាមបំបែកចេញពីចិនហើយ ទើបរកអ្នកប្រាជ្ញបានត្រឹមតែពួកអ្នកប្រាជ្ញគោរពសាសនាខុងចឺ តៅ ចំនួនតិចតួច ហើយក្នុងចំណោមព្រះសង្ឃប៉ុណ្ណោះ ធ្វើឲ្យព្រះសង្ឃជាបុគ្គលមានតម្លៃ ទៅណាក៏បានទទួលការគោរពពាសពេញផែនដី។ ការផ្សព្វផ្សាយព្រះធម៌ក៏ជ្រាបចូលដល់ប្រជាជនពិសេសបានទទួលរាជូបត្ថម្ភ ជាគ្រឿងជំរុញព្រះពុទ្ធសាសនាក៏រីកចំរើនផ្សាយជាទូទៅ ក្លាយទៅជាជំនឿសំខាន់របស់ប្រជាជនក្នុងពេលមិនយូរ។ មួយទៀតនៅក្នុង ព.ស. ១៥១១-១៥២២ រាជការបានរៀបចំអង្គការគ្រប់គ្រងគណៈសង្ឃឡើង ដោយរួមយកក្រុមអ្នកបួសតៅជាមួយព្រះសង្ឃក្នុងព្រះពុទ្ធសាសនាចូលក្នុងរបបឋានន្តរសក្តិដូចគ្នា ក្នុងគ្រានោះ ចក្រពត្តិវៀតណាមទ្រង់ស្តាប់ដំបូនមានរបស់ព្រះភិក្ខុមួយរូបឈ្មោះ ង៉ឆ័នហ្លូ ថាជាប្រាជ្ញជ្រៅជ្រះ មានសមត្ថភាពជាកវីនិពន្ធ និង ឆ្លាសវៃក្នុងការបំពេញសមាធិបែបនិកាយធៀន ទើបទ្រងបញ្ជាឲ្យអារធនាព្រះអង្គមកសំដែងធម៌ថ្វាយ ពេលជ្រះថ្លា ហើយតែងតាំងព្រះអង្គឲ្យឡើងជាប្រមុខនៃគណៈសង្ឃ ហើយក្នុងឆ្នាំបន្តមកបានតែងតាំងព្រះថេរៈអង្គនោះជាទីប្រឹក្សារបស់ចក្រពត្តិ។ នៅ ព.ស.១៥២៥ វៀតណាមចាប់ផ្តើមធ្វើសង្គ្រាមធំគ្រាដំបូងជាមួយអាណាចក្រចម្ប៉ា និង បានជាភាគីមានជ័យ ទំលាយរាជធានីចម្ប៉ាបាន តែផ្នែកខាងព្រះសាសនា កិច្ចការផ្សេង ៗ គង់ដំណើរការទៅតាមប្រក្រតី បើទោះបីជាមានការផ្លាស់ប្តូររាជវង្ស ។ ព្រះពុទ្ធសាសនាក៏រីកចំរើនលូតលាស់ឈានមុខតមកដោយល្អប្រពៃ។ ព្រះមហាក្ស័ត្រអង្គទី ២ នៃរាជវង្សលែ (ព.ស.១៥៤៨-១៥៥១) ទ្រង់បានបញ្ជូនគណៈទូតទៅកាន់ប្រទេសចិន សុំព្រះត្រៃបិដកមួយចប់ ហើយទ្រង់ព្យាយាមទាក់ទាញប្រជាជនឲ្យបែរមកគោរពព្រះពុទ្ធសាសនា ជំនួសលទ្ធិខ្មោច ព្រាយ ទេព្វារក្ស និង ការបូជាបុព្វបុរស តែហេតុការណ៍ប្រែត្រឡប់ជាថា បើទោះបីប្រជាជន ព្រមទទួលគោរពព្រះពុទ្ធសាសនា តែក៏គង់នៅគោរពខបដិបត្តិតាមលទ្ធិដើមយ៉ាងល្អិតរមួត ធ្វើឲ្យការគោរពពុទ្ធសាសនារបស់ប្រជាជនវៀតណាម ផ្សំផ្គុំបង្កប់នៅជាមួយលទ្ធិបុរាណទាំងនោះរៀងមក ។
ក្នុងរជ្ជកាលរបស់ព្រះបាទលៃថៃតោឯង ព្រះអាចារ្យនិកាយធានច្រើនអង្គ ដូចជា លោកវ៉ាំងហ័នជាដើម បានប្រកាស់ពុទ្ធធម៌ ទាំងផ្នែកខាងបរិយត្តិ និង បដិបត្តិ ឲ្យបានរុងរឿង ឡើងជាច្រើន ។ ក្នុងរជ្ជកាលតមក ព្រះបាទលៃថៃតង (រាជឱរសរបស់ព្រះបាទលៃថៃតោព.ស.១៥៧១-១៥៨៨) ទ្រង់ទំនុកបំរុងព្រះពុទ្ធសាសនាយ៉ាងច្រើនទូលំទូលាយ ដូចជា សព្វព្រះរាជហឫទ័យឲ្យកសាងព្រះវិហារ ៩៥ កន្លែង ហើយទ្រង់កសាងព្រះវិហារសសរមួយ កណ្តាលស្រះ នៅក្នុងរដ្ឋធានីហាណូយ តាមព្រះសុបិននិមិត្ត ដែលថាមានអ្នកនាំព្រះអង្គទៅទស្សនាឧបុលវាំង របស់ព្រះពោធិសត្វអវលោកិតេស្វារៈ ។ ប្រជាជនវៀតណាមជឿថា ព្រះអង្គបានសម្រេចពោធិញាណទៀតផង។ ព្រះមហាក្ស័ត្រអង្គបន្តមក គឺព្រះបាទលៃធនតង (ព.ស.១៥៩៧-១៦១៥) ប្រាកដព្រះ នាមល្បីល្បាញ ក្នុងផ្លូវព្រះមហាករុណា ហើយទ្រង់ដំណើរតាមព្រះចរិយាវត្តរបស់ព្រះបាទ អសោកមហារាជ។ ផ្នែកខាងការសង្រ្គោះប្រជាជន ដូចជា ទ្រង់យកព្រះទ័យទុកដាក់ជាមួយ ទុក្ខលំបាក ភាពក្រីក្រ និង អ្នកជាប់ពន្ធនាគារ ទ្រង់បារម្ភអ្នកអស់ទាំងនោះ ជាពិសេសក្នុងរដូវរងា បញ្ជាឲ្យចែកអាហារ និង សំពត់ ស្បាយ ខោអាវ ដល់ជនក្រក្រី និង ព្រះរាជទានអភ័យទោសដល់អ្នកទោសជាញឹកញាប់។
មានហេតុការណ៍ពិសេសម្យ៉ាងទៀតមុនព្រះអង្គសោយទិវង្គត់ ៣ ឆ្នាំ គឺក្នុងព.ស.១៦១២ ព្រះបាទលៃថៃតង ទ្រង់បានធ្វើសង្គ្រាមឈ្នះចម្ប៉ា ទ្រង់ត្រឡប់មកហើយ ទ្រង់ចែកចាយឈ្លើយសង្រ្គាមឲ្យបានទាសាទាសីដល់អភិជនក្នុងរាជសំណាក់។ អភិជន ដែលបានទទួលឈ្លើយសង្រ្គាមទៅនោះ ម្នាក់ជាភិក្ខុ ។ ថ្ងៃមួយនៅពេល ដែលព្រះអង្គបានចេញទៅបំពេញភារកិច្ចត្រឡប់មក ក៏ប្លែកក្នុងចិត្ត បានឃើញថាមានអ្នកសរសេរកំណែរសេចក្តីក្នុងគម្ពីរផ្សេង ៗ របស់លោក នៅពេលសាកសួរដឹងថា ជាទង្វើររបស់ទាសាម្នាក់ ដែលបានព្រះរាជទានមក។ ព្រះបាទលៃថៃតង ទ្រង់ជ្រាបដំណឹងនោះ បញ្ជាឲ្យហៅទាសានោះទៅសាកសួរសេចក្តីផ្សេង ៗ ប្រាកដថា ទាសនោះតបបញ្ហារៀបរយសម្បូណ៌ជាទីអស្ចារ្យ នៅទីបំផុតបានសេចក្តីថា ទាសនោះ ជាព្រះអាចារ្យជនជាតិចិន នាម ថៅដឿង ត្រូវចាប់មកក្នុងខណៈ ដែលព្រះអង្គបានចេញចារិកប្រកាសផ្សព្វផ្សាយព្រះធម៌នៅប្រទេសចម្ប៉ា ទើបទ្រង់សូមឲ្យទទួលព្រះអង្គចូលទៅក្នុងគណៈសង្ឃវៀតណាម ហើយទ្រង់អនុញ្ញាត ឲ្យព្រះអង្គសំដែងធម៌ទេសនាបាន។ ព្រះអង្គមានសិស្សចំនួនច្រើន ហើយប្រតិស្ឋានិកាយធៀនថ្មីមួយទៀតជាលើកទី ៣។ ព្រះបាទលៃធន់តង ក៏ទ្រង់ជាសិស្សរបស់ព្រះអង្គផង ហើយជឿថា ព្រះអង្គទ្រង់បានសម្រេចពោធិញាណ។ និកាយថៅដឿង (Thao Duong) នេះ នៅមានសេសសល់នៅឡើយនាពេលបច្ចុប្បន្ន ប៉ុន្តែគ្រាន់តែជានិកាយតូចតាចមួយប៉ុណ្ណោះ ។
ក្រោយរជ្ជកាលព្រះបាទលៃធន់តងហើយ រាជការចាប់ផ្តើមឲ្យមានការប្រឡងជ្រើសរើសមនុស្សចូលធ្វើការជាមន្ត្រីរាជការ ធ្វើឲ្យលទ្ធិខុងចឺចូលមកមានតួនាទីច្រើនក្នុងចំណោមបញ្ញាជនរបស់ប្រទេស តែមិនទាន់ជះឥទ្ធិពលព្រះពុទ្ធសាសនាដោយប្រការណាមួយឡើយ។ ចក្រពត្តិ ៣ ព្រះអង្គចុងក្រោយរបស់រាជវង្សលៃ ទ្រង់ពេញប្រទ័យក្នុងការបំពេញសមាធិបែបនិកាយធៀនណាស់។ ព្រះអង្គចុងក្រោយ ដល់ថ្នាក់លះបង់រាជសម្បត្តិឲ្យព្រះរាជធីតា ហើយស្តេចទ្រង់ចេញសាងព្រះផ្នួស ព្រះរាជធីតាទ្រង់ថ្វាយរាជអំណាចនោះដល់ ត្រឹងខាញ់ ជាព្រះស្វាមី ទើបផ្លាស់ប្តូរផែនដីពីរាជវង្សលៃ ទៅជារាជវង្សត្រឹងនោះ។ ក្នុងសម័យនៃរាជវង្សនេះ ការផ្សព្វផ្សាយព្រះពុទ្ធសាសនាអន់ថយចុះ ហើយលទ្ធិខុងចឺរីកចំរើនខ្លាំងឡើង តែចំពោះអង្គព្រះមហាក្ស័ត្រនៅតែមានព្រះរាជសទ្ធា ក្នុងព្រះពុទ្ធសាសនាយ៉ាងខ្លាំងក្លា។ ព្រះបាទត្រឹងខាញ់ ក្រៅពីទ្រង់ឧបត្ថម្ភទំនុកបំរុងខាងផ្លូវវត្ថុយ៉ាងច្រើនហើយ ទ្រង់នៅបាននិពន្ធសាសនបករណ៍ ២ រឿង ស្តីពីការបំពេញសមាធិ ១ រឿង និង ស្តីពីគោលធម៌ទូទៅ ១ រឿង។ ចំណែកព្រះរាជនត្តារបស់ព្រះអង្គ ពេលគ្រងរាជ្យ ១៥ ឆ្នាំហើយ ក៏បានលះរាជ្យសម្បត្តិចេញសាងព្រះផ្នួសនៅវត្តមួយលើភ្នំ ទ្រង់បំពេញសមាធិ និង បង្ហាត់បង្រៀនកូនសិស្សចំនួនច្រើនជាជនជាតិវៀតណាមខាងជើង ចាត់ថាព្រះអង្គជាបឋមសង្ឃរាជ នៃនិកាយត្រឹកឡឹម (និកាយព្រៃឫស្សី ឬនិកាយវេឡុវន)។ ដូច ដែលបានមកដល់ការអស់ទៅនៃរាជវង្សត្រឹងនេះ ឃើញថា ព្រះពុទ្ធសាសនា ដែល រីកចំរើនរុងរឿង គឺនិកាយធៀនឬធ្យាន ។ ការ ដែលព្រះមហាក្ស័ត្រច្រើនព្រះអង្គបានទ្រង់ព្រះផ្នួស ក៏សម្តែងដល់សេចក្តីនិយមក្នុងការសាងផ្នួស ដែលបានផ្សព្វផ្សាយពាសពេញដល់ថ្នាក់ឥស្សរជន ព្រះរាជវង្ស ក្រៅពីនោះ នៅប្រាកដថាមានវត្តប្រចាំគ្រប់ភូមិជន បង្ហាញ់ពីការគោរព ដែលរីកសាយពាយទូទៅក្នុងចំណោមប្រជារាស្រ្ត។
យុគជាតិទ្រុឌសាសនាទ្រោម
លុះ ព.ស.១៩៥៧ វៀតណាមបានក្លាយជាប្រទេសថិតនៅក្រោមអាណានិគមរបស់ចិនម្តងទៀត ទោះបីជាការបាត់បង់អំណាចរយៈពេលខ្លី ៗ ត្រឹមតែ ១៧ ឆ្នាំ ប៉ុន្តែបានធ្វើឲ្យព្រះពុទ្ធសាសនាទ្រុឌទ្រោមចុះយ៉ាងខ្លាំង ព្រោះឥទ្ធិពលរបស់ព្រះមហាក្ស័ត្ររាជវង្សម៉ីង ដែលគ្រប់គ្រងប្រទេសចិននៅពេលនោះ បានធ្វើឲ្យលទ្ធិខុងចឺ និង តៅ រីកចំរើនឡើងយ៉ាង រឹងប៉ឹង ក្នុងពេលជាមួយគ្នានោះដែរ ព្រះពុទ្ធសាសនាបែបតន្ត្រៈ របស់ទីបេក៏បានហូរចូល មកព្រមជាមួយផង។ ព្រមនោះដែរ រាជការចិនក៏បំផ្លិចបំផ្លាញវត្ត និង រឹបអូសគម្ពីរព្រះពុទ្ធសាសនាទៅទាំងអស់។ វៀតណាមបានទទួលឯករាជ្យមកវិញក្នុង ព.ស.១៩៧៤ តែស្ថានការណ៍ផ្នែកខាងព្រះពុទ្ធសាសនាមិនទាន់បានប្រសើរឡើងវិញឡើយ ព្រោះព្រះមហាក្ស័ត្ររាជវង្សថ្មី មិនអនុគ្រោះដល់ព្រះពុទ្ធសាសនា ទ្រង់រៀបចំប្រឡងចំណេះដឹងព្រះសង្ឃ ដោយឲ្យអង្គ ដែលប្រឡងធ្លាក់លាចាកសិក្ខាបទ ហើយចាត់វិធានការបង្ខិតបង្ខំផ្សេង ៗ ចូលទៅជ្រៀតជ្រែកក្នុងកិច្ចការរបស់សង្ឃ និង ហាមកសាងវត្តថ្មី។ ព្រះពុទ្ធសាសនានៅបានទទួលការឧបត្ថម្ភទំនុកបំរុងពីប្រជាជនក៏ពិតមែន ប៉ុន្តែបានសាប់រលាបចុះ ក្លាយជាគោលជំនឿ ដែលផ្សំផ្គុំដោយពាហិរលទ្ធិ មិនមែនពុទ្ធធម៌បរិសុទ្ធពិតដូចដើម ហើយក្នុងរយៈកាលនេះឯង ព្រះពុទ្ធសាសនានិកាយតិនឌោ (គឺនិកាយសុខាវតី គោរពព្រះអមិតាភៈ ដែលជប៉ុនហៅថា និកាយឈិន) ក៏បានផ្សព្វផ្សាយចូលមកកាន់ប្រទេសវៀតណាម។ និកាយនេះភាគច្រើនគោរពបដិបត្តិក្នុងចំណោមគ្រហស្ថ ហើយតែងតែបង្រីកចេញទៅក្នុងយាម ដែលខ្វះខាតព្រះភិក្ខុអ្នកទ្រង់នូវចំណេះដឹងក្នុងនិកាយ ធៀន (សេន)។ ព្រះភិក្ខុជាតិចិន នាម វ៉ានថេវ៉ាធឿង (ព.ស.២០៧៥-២១៥៥) បានផ្សំផ្គុំពាក្យប្រៀនប្រដៅក្នុងនិកាយធៀនជាមួយ និង និកាយតិនឌោ កើតជាព្រះពុទ្ធសាសនាមួយបែប ដែលគោរពនៅតាមសាលាចេត្តីយ៍ (chua ឬ Pagoda) ទាំងឡាយនាពេលបច្ចុប្បន្ន ។
ផ្នែកខាងនយោបាយ សង្គ្រាមរវាងវៀតណាមជាមួយប្រទេសចម្ប៉ា បានកើតឡើង ជារឿយមក ដោយភាគច្រើនប្រទេសវៀតណាមជាភាគីទទួលជ័យជំនះ ឬបានប្រៀប ហើយបានផ្គួបដែនដីរបស់ចម្ប៉ាចូលមកជាលំដាប់ រហូតដល់ ព.ស.២០១៤ ព្រះបាទលេធន់តង ទ្រង់បានបង្រួមយកអាណាចក្រចម្ប៉ាចូលជាដែនដីមួយភាគរបស់ប្រទេសវៀតណាមបានសម្រេច។ បណ្តោយទុកតែដែនបណ្ឌុរង្គៈ ខាងត្បូងឲ្យថិតនៅជាអាណាចក្រតូច ៗ របស់ចម្ប៉ា ប្រព្រឹត្តិទៅជាបណ្តើរ ៗ សិន ដែលនឹងមិនមានពិសភ័យអន្តរាយទាំងឡាយដល់ប្រទេសវៀតណាមនៅបន្តកើតមានទៀតឡើយ ហើយវៀតណាមសន្សឹមនឹងគាបសង្កត់រហូតដល់លេបត្របាក់បានទាំងស្រុងទៅ។
លុះដល់ផុតពីរជ្ជកាលព្រះបាទលេធន់តងហើយ ព្រះមហាក្ស័ត្រអង្គត ៗ មក ក៏ទន់ខ្សោយ កើតការប្រជែងអំណាចផ្ទៃក្នុងអស់រយៈកាលជាយូរ រហូតដល់ទីបំផុត ព.ស. ២០៧៦ វៀតណាមក៏បានបែងចែកចេញជាពីរអាណាចក្រ ជាអាណាចក្រភាគខាងជើង មានត្រកូលត្រឹន (Trinh) គ្រងអំណាច ហៅងាយ ៗ ថា ដែនតុងកឹង ជាមួយអាណាចក្រភាគខាងត្បូងរបស់រាជវង្ស ហ្ងៀន ហៅងាយ ៗ ថា ដែនអណ្ណាម។ អ្នកប្រវត្តិសាស្រ្តបស្ចឹមរមែងហៅថា ដែនតុងកឹង និង ដែនកូចិនសិន បែងព្រំប្រទល់ដែនជាក្រសែស្របទី ១៨ ដែលតមកពីភាគខាងត្បូងកសាងកំផែងធំ ទុកការពារការឈ្លានពានរបស់ភាគខាងជើង។ ដែនទាំងពីរភាគ តែងតែប្រជែងអំណាចគ្នា នឹងប្រទាញប្រទង់សង្រ្គាម ដើម្បីកំចាត់គ្នាជារឿយ ៗ មក អស់រយៈកាលប្រហែលជា ២៧០ ឆ្នាំ រហូតដល់បានទទួលឯកភាពជាតិម្តងទៀតក្នុង ព.ស. ២៣៤៥។ រវាងនោះដែរ ក្រៅពីការប្រជែងអំណាចរវាងវៀតណាមឯងហើយ អាណាចក្រភាគខាងត្បូងនៅបានពង្រីកអំណាចឆ្ពោះទៅទិសខាងត្បូងជាលំដាប់ទៀតផង ធ្វើឲ្យអាណាចក្រតូច ៗ របស់ពួកចាម ដែលសេសសល់នៅ បានរលាយទាំងស្រុងក្នុង ព.ស.២២៦៣។
រយៈកាលទន្ទឹមនឹងនេះដែរ អាណាចក្រខ្មែរ ដែលកំពុងតែមានអំណាចអន់ថយក៏បានជួបប្រទះគ្រោះអាក្រក់ស្រដៀងគ្នានេះដែរ ដោយសន្សឹម ៗ បាត់បង់ដែនដីបន្តិចម្តង ៗ ដល់ប្រទេសវៀតណាម ដោយវិធានការ ដែលវៀតណាមធ្លាប់ប្រើជាមួយចម្ប៉ាពីមុនមក ពោលគឺ ផ្តើមដំបូងដោយមានជនជាតិវៀតណាមភៀសខ្លួនខ្លះ អន្តោប្រវេសន៍ខ្លះ រសាត់បណ្តែតខ្លះ ជ្រៀតជ្រែកចូលមកនៅអាស្រ័យជាដុំកំពួននៅតាមជាយដែនរបស់ខ្មែរ។ តមកមានចំនួនច្រើនឡើង ៗ ក៏រួបរួមចូលជាក្រុម ក្លាយជាខេត្ត ដែលចំណុះចំពោះប្រទេសវៀតណាម នៅពេល ដែលខ្មែរចូលទៅពាក់ព័ន្ធជាមួយក្នុងខេត្តនោះ វៀតណាមក៏ប្រកាន់ថាខ្មែរចូលទៅឈ្លានពានដែនដី ហើយក៏លើទ័ពចូលទៅវាយប្រហារ ដោយវិធីនេះដល់ទៅ ព.ស. ២២២៨ ។ ទីក្រុងព្រៃនគរ ( ដែលជាមជ្ឈដ្ឋានរបស់កូសាំងស៊ីន) ធ្លាប់ជាដែនដីរបស់ចេនឡាទឹកនៃអាណាចក្រកម្ពុជា ក៏ត្រូវបានផ្គួបចូលជាដែនដីរបស់វៀតណាម។ ដល់ ព.ស.២២៥៧ អាណាចក្រវៀតណាមភាគខាងត្បូងរបស់រាជវង្សហ្ងៀន ក៏ពង្រីកចុះទៅដល់ទីបំផុតជ្រោយសមុទ្រកូសាំងស៊ីន ដល់ខេត្តពាម (ហាតៀង) ព្រោះភាព ដែលពោលមកនេះ ទើបមានប្រជាជនខ្មែរនៅ វៀតណាមភាគត្បូងបច្ចុប្បន្ន (ដែនដីកូសាំងស៊ីន) ប្រមាណ ៦០០,០០០ នាក់ ដែលភាគច្រើនកាន់ព្រះពុទ្ធសាសនាថេរវាទ លើសពីនោះ ក្នុង ព.ស.២៣០៣ រយៈ ដែលថៃកំពុងត្រូវបានភូមាគំរាមកំហែង មុនក្រុងបែក វៀតណាមនៅបានទៅវាយដល់ចម្ប៉ាស័ក្តិ ដែលគ្រានោះ ជារបស់ខ្មែរទៀតផង។ នៅពេលក្រុងស្រីអយុធ្យាបែកហើយ និង ព្រះយ៉ាតាក កំពុងរំដោះឯករាជ្យនៅវៀតណាម ក៏លូកដៃកិច្ចការរបស់ថៃ ដោយបានគាំទ្រក្រុមក្រមហ្មឺនទេព្វិពិធ ទើបបានជាហេតុនាំឲ្យកើតវិវាទជាមួយប្រទេសថៃ ហើយតមកក្នុង ព.ស.២៣១២ សម្តេចព្រះចៅក្រុងធនបុរី ក៏ទ្រង់លើកទ័ពមកវាយខេត្តពាម ចាប់ពីពេលនោះមក វៀតណាមជាមួយថៃ ក៏មានហេតុទាស់ទែងគ្នារឿយមក ជាមួយករណីប្រទេសកម្ពុជា រហូតដល់វៀតណាម និង កម្ពុជា បានធ្លាក់នៅក្រោមអាណានិគមរបស់ប្រទេសបារាំងសេសនៅទីបំផុត។ ក្នុងរយៈកាល ២៧០ ឆ្នាំនៃការបែកជាពីរអាណាចក្រនោះ ព្រះពុទ្ធសាសនាបានក្លាយដូចជាឧបករណ៍សម្រាប់ស្វែងរកកម្លាំងគាំទ្រនៃភាគីទាំងពីរ ដោយហេតុ ដែលប្រជាជនពាក់ព័ន្ធជាមួយសាសនាយ៉ាងជ្រាលជ្រៅ ទាំងអាណាចក្រភាគខាងជើង (ពួកត្រិន) និង អាណាចក្រភាគខាងត្បូង (ពួករាជវង្សហ្ងៀន) ទើបម្ខាង ៗ តែងប្រកួតប្រជែងស្តែងសទ្ធាទំនុកបំរុងព្រះពុទ្ធសាសនា មានការកសាង និង ជួសជុលវត្តអារាមជាចម្បង ហើយ បរិយាកាសក៏អំណោយផលឲ្យមានសាខាថ្មី ៗ នៃនិកាយធៀនកើតឡើងមកទៀត។ បន្ទាប់មកនៅចុងយុកនៃអាណាចក្រភាគខាងត្បូង កើតមានការក្បត់ ដណ្តើមអំណាចពីរាជវង្សហ្ងៀនបាន រជ្ជទាយាទនាម ព្រះអង្គម្ចាស់ហ្ងៀនអាន់ ព្រះជន្មាយុត្រឹមតែ ១៥ វស្សា បានភៀសខ្លួនបានដោយការជួយសង្រ្គោះរបស់សង្ឃកាតូលិកបារាំងសេសមួយអង្គ ហើយបន្ទាប់មករវាង ព.ស.២៣២៨ ដល់ ២៣៣០ ព្រះអង្គម្ចាស់ហ្ងៀនអាន់ ព្រះអង្គបានភៀសខ្លួនមកអាស្រ័យនៅក្នុងប្រទេសថៃ សម័យរជ្ជកាលទី ១ នៃក្រុងរតនកោសិន្ទ្រ និង បាននាំទាហានស្ម័គ្រចិត្តជាតិវៀតណាមចេញមកជួយប្រយុទ្ធជាមួយភូមា ជាការល្អប្រពៃចំពោះរាជការថៃ ។ ផ្នែកខាងវៀតណាម ពួកក្បត់បានឡើងគ្រប់គ្រងអាណាចក្រភាគខាងត្បូង ហើយនៅមានសមត្ថភាពវាយជម្រុញឡើងទៅភាគខាងជើង រហូតដល់រដ្ឋធានីហាណូយ បង្ក្រាបពួកត្រិនបានទាំងស្រុងក្នុង ព.ស.២៣៣១ រួចហើយស្ថាបនាខ្លួនជាចក្រពត្តិគ្រងផែនដីវៀតណាម ទាំងស្រុង ។
ប៉ុន្តែក្នុងខណៈ ដែលពួកអតីតក្បត់កំពុងវាយប្រយុទ្ធគ្នានៅភាគខាងជើងនោះឯង ព្រះអង្គម្ចាស់ហ្ងៀនអាន់ក៏បានឱកាស់ត្រឡប់ចូលមកកាន់វៀតណាម ហើយអាស្រ័យកម្លាំងទាហាន ព្រមទាំងយុទ្ធោបករណ៍របស់បារាំងសេស ដែលសង្ឃកាតុលិក អ្នកធ្លាប់ជួយសង្រ្គោះព្រះអង្គក្នុងគ្រាមុន ចាត់មកគាំទ្រ។ ព្រះអង្គម្ចាស់ហ្ងៀនអាន់ ក៏ទ្រង់ធ្វើសង្រ្គាមប្រជែងអំណាចត្រឡប់ពីពួកក្បត់ រហូតដល់បានសំរេច រួបរួមផែនដីវៀតណាម ឲ្យបានឯកភាពជាធ្លុងមួយ ហើយឡើងគ្រងរាជ្យក្នុង ព.ស.២៤៣៥ ទ្រង់ព្រះនាមថា ព្រះចក្រពត្តិយ៉ាឡុង (Gia Long)។
រាជវង្សហ្ងៀន តាំងតែព្រះចៅយ៉ាឡុងជាដើមទៅ បានទំនុកបំរុងព្រះពុទ្ធសាសនា ក្នុងរឿង ដែលគ្រឿងរួបរួមចិត្តមនុស្សឲ្យមានឯកភាពជាតិ ព្រះសង្ឃគ្រាន់តែចាំជួយថែរក្សាវត្តរាជការឲ្យបានបានគង់វង់ និង ប្រកបពិធីកម្មផ្សេង ៗ ទៅតាមសេចក្តីត្រូវការរបស់ប្រជាជន ក៏ជាការគ្រប់គ្រាន់។ ព្រះសង្ឃតាមវត្តផ្សេង ៗ ទើបប្រព្រឹត្តិធូររលងជាបន្តបន្ទាប់ ដោយទូទៅ ហើយការយល់គោលធម៌ក៏អន់ថយចុះ ៗ ប្រជាជនគោរពព្រះជាម្ចាស់ ដូចជាអាទិទេពនៅឋានលើ ដែលទ្រង់ចាំប្រទានផល តាមការប្រាថ្នារបស់ជន ដែលបានបួងសង្រួង បូជា ។
ចំណែកឯសាសនាដទៃ សាសនា ដែលទទួលសិទ្ធិពិសេស ដំណើរការផ្សព្វផ្សាយបានដោយស្រួលក្នុងរយៈមួយ ក៏គឺសាសនាគ្រឹស្ត ទាំងនេះ ព្រោះព្រះចៅយ៉ាឡុង ទ្រង់បានទទួលការជួយសង្រ្គោះពីព្រះសង្ឃកាតូលិកជាតិបារាំងសេស ដូច ដែលពោលមកហើយ ទើបសព្វព្រះរាជហឫទ័យប្រទានការឧបត្ថម្ភ ជាការតប់ស្នងជំនួស ដល់ថ្នាក់ទ្រង់បញ្ជាដល់អ្នកស្នងរាជបន្ត មុននឹងទ្រង់សោយទិវង្គត់ថា នឹងមិនឲ្យមានការគាបសង្កត់ គំរាមកំហែងដល់សាសនាទាំង ៣ ដែលបានប្រតិស្ឋានហើយក្នុងផែនដីរបស់ព្រះអង្គ ពោលគឺ ខុងចឺ ពុទ្ធសាសនា និង គ្រឹស្តសាសនា។ ទោះជាយ៉ាងណាក៏ដោយ ព្រះរាជឱរស ដែលឡើងគ្រងរាជ្យតមកក្នុង ព.ស.១២៦៣ គឺព្រះចៅម៉ីងម៉ាង (Ming Mang) ដែលព្រះអង្គជាអ្នកគោរពសាសនាខុងចឺ យ៉ាងខ្ជាប់ខ្ជួន និង ទ្រង់និយមវប្បធម៌ចិន (ឱរសអង្គរាមច្បងរបស់ព្រះចៅយ៉ាឡុង ដែលបានទទួលការឧបត្ថម្ភពីព្រះសង្ឃកាតូលិក និង បានទទួលការសិក្សាក្នុងប្រទេសបារាំងសេស បានអស់ព្រះជន្មមុនព្រះរាជបិតា) ទ្រង់រង្គាស “មនុស្សព្រៃផ្សាយមកពីបស្ចឹមប្រទេស” ទើបទ្រង់មិនបានអនុវត្តិតាមបញ្ជារបស់ព្រះរាជបិតា ទ្រង់ត្រឡប់ជាកាត់សម្ព័ន្ធមេត្រីជាមួយបារាំងសេសហើយបែរត្រឡប់មកប្រើនយោបាយបង្ក្រាបសាសនាគ្រឹស្ត ដែលព្រះមហា ក្ស័ត្រអង្គមុន ៗ អនុវត្តន៍មកហើយ។
ជាតិបស្ចឹម បានចាប់ផ្តើមធ្វើដំណើរចូលមកទំនាក់ទំនងជាមួយវៀតណាម ក្នុងផ្នែកពាណិជ្ជកម្ម និង ការផ្សព្វផ្សាយគ្រឹស្តសាសនានិកាយរ៉ូម៉័ងកាតូលិក តាំងតែដើមពុទ្ធសតវត្សរ៍ទី ២២ ក្នុងសម័យ ដែលវៀតណាមនៅបែងចែកជាពីរអាណាចក្រ គឺអាណាចក្រតុងកឹង និង អាណាចក្រអាណ្ណាម ចាប់ផ្តើមដោយពួកព័រទុយហ្គ័ល បន្តដោយដោយពួកហ៊ុលឡង់ និង បារាំងសេស រហូតដល់អេស្បាញ និង អង់គ្លេស។ អ្នកផ្សព្វផ្សាយសាសនានោះ ភ្ជាប់មកជាមួយពាណិជ្ជករខ្លះ ជាអ្នកផ្សាយសាសនាខ្លះ ប៉ុន្តែមកក្នុងនាមជាពាណិជ្ជករខ្លះ។ ពួកពាណិជ្ជករ និង អ្នកបង្រៀនសាសនាជាតិបស្ចឹម ពួកជនបរទេសអស់ទាំងនេះ បានកើតការវិវាទដណ្តើមគ្នា ក្នុងរឿងពាណិជ្ជកម្មខ្លះ ក្នុងរឿងដំណើរការផ្សព្វផ្សាយសាសនាខ្លះ ពេលខ្លះបានទទួលការសហការពីជនក្នុងដំបន់ ពេលខ្លះក៏មានហេតុឈ្លោះវិវាទគ្នា ធ្វើឲ្យការដំណើរការដួលរលំវៀចវេ។ ពួកខ្លះក៏លះបង់ការព្យាយាមតែម្តង ពួកខ្លះក៏បានខិតខំស្វែងរកមធ្យោបាយតាំងខ្លួនសាជាថ្មីរឿយ ៗ ព្រោះគ្រាដម្បូងនោះ ត្រូវបានជំទាស់ពីអាណាចក្រតុងកឹង តែបានទទួលការស្វាគមន៍ពីអាណចក្រភាគខាងត្បូង។ ក្នុងរយៈកាលនេះឯង (ចុង ព.សវ.២២) អ្នកបង្រៀនសាសនាជាតិព័រទុយហ្គ័ល និង ជាតិបារាំងសេស បានប្រតិស្ឋានវិធីសរសេរភាសាវៀតណាមដោយអក្សររ៉ូម៉័ងឡើង និង បានទទួលការនិយម ធ្វើឲ្យជាតិវៀតណាមឈប់ប្រើអក្សរចិន ហើយប្រើអក្សររ៉ូម៉័ងសរសេរជាភាសារបស់ខ្លួនរហូតដល់បច្ចុប្បន្ននេះ។ យ៉ាងណាក៏ដោយ មិត្តភាពរវាងជាតិបស្ចឹម ជាមួយអាណាចក្រភាគខាងត្បូង ជាសម្ព័ន្ធភាពខាងនយោបាយ កើតឡើងពីកិច្ចសន្យាជួយសង្គ្រោះខាងកម្លាំងអាវុធយុទ្ធោបករណ៍ នៅពេល ដែលមិនបានជួយសង្រ្គោះ ដូចបំណងប្រាថ្នានៃមិត្តភាពក៏បានបញ្ចប់នៅត្រឹមនោះ។ សម្ព័ន្ធភាពក្នុងការជួយសង្រ្គោះគ្នា ក៏ប្រព្រឹត្តិទៅបានជារយៈខ្លី ត្រឹមតែពាក់កណ្តាលសតវត្សរ៍ប៉ុណ្ណោះ។ ពីនោះមក រាជវង្សហ្ងៀនក៏បានក្លាយជាបដិបក្ខជាមួយជាតិបស្ចឹម ហើយតាមប្រក្រតី នយោបាយ ពាណិជ្ជកម្ម ទាហារ និង ការផ្សព្វផ្សាយរបស់ជាតិបស្ចឹម ដែលចូលមកទាំងនោះ រមែងច្រឡូកច្រឡំ មិនសូវជាបែងចែកដាច់ នៅពេល ដែលទទួលស្វាគមន៍យ៉ាងនេះ ក៏មានន័យថាទទួលស្វាគមន៍យ៉ាងទដៃដែរនៅពេល ដែលបដិសេធយ៉ាងនេះ ក៏មានន័យថាបដិសេធយ៉ាងដទៃផង។ អាណាចក្រភាគខាងត្បូង ទើបមានបដិបក្ខភាពចំពោះចំពោះសាសនាគ្រឹស្តផងដែរ ហើយចាប់ផ្តើមកំ ចាត់សាសនិក និង កិច្ចកម្មរបស់សាសនាគ្រឹស្តជាគ្រាធំ រួចហើយពាណិជ្ជកម្មជាមួយបស្ចឹមក៏ត្រូវបញ្ចប់ត្រឹមនោះទៅ។
យ៉ាងណាក៏ដោយ អ្នកប្រវត្តិសាស្រ្តពោលថា ការដំណើរនយោបាយបែបនេះ ជាទង្វើរមិនឆ្លាត ព្រោះពេលនោះបារាំងសេសកំពុងស្វែងរកខសំអាង ដែលនឹងចូលទៅជ្រៀតជ្រែកផ្ទៃក្នុង និង រឹបអូសដែនដីរបស់វៀតណាមទៅហើយ ជាងនេះទៅទៀត បារាំងសេសត្រូវការកម្លាំងធ្វើការ ព្រោះកម្លាំងប្រជែងអំណាចជាមួយប្រទេសអង់គ្លេស នៅពេល ដែលវៀតណាមដំណើរការបែបនេះ បារាំងសេសក៏នាំនាវាចម្បាំងមកគំរាងកំហែង ហើយបំផ្លាញ់ប៉ម ឬទីក្រុងតាមមាត់សមុទ្រ។ ទំនាស់ក៏បានកើតឡើងយ៉ាងហឹង្សាជារឿយ ៗ ដល់ ព.ស. ២៤០២ បារាំងសេសក៏បានកាន់កាប់ទីក្រុងសៃហ្កន ដល់ ព.ស.២៤០៥ ។ ព្រះមហាក្ស័ត្រវៀតណាម ត្រូវធ្វើសទ្ធិសញ្ញាប្រគល់ដែនដីភាគខាងកើតរបស់កូសាំងស៊ីនឲ្យទៅបារាំងសេស ត្រូវបង់ថ្លៃបដិកម្មសង្រ្គាមចំនួនច្រើន ត្រូវបើកឱកាសឲ្យកាតូលិកសាសនិកជនដំណើរការដោយសេរី ហើយបើកទីក្រុងធ្វើពាណិជ្ជកម្មជាមួយបារាំងសេស ចាប់ពីពេលនោះ ហេតុ ដែលជខសម្អាងដទៃ ៗ ក៏កើតតាមមកទៀត។
រហូតដល់ ព.ស. ២៤២៦ វៀតណាមក៏ថិតនៅក្រោមអាណានិគមរបស់បារាំងសេស ក្នុងពេល ដែលបារាំងសេសគ្រប់គ្រងរយៈកាល ៧១ ឆ្នាំ ប្រជាជនវៀតណាមក៏បានក្រោកឡើងប្រឆាំងជាច្រើនលើកច្រើនគ្រា ហើយស្មារតីជាតិនិយមក៏កើតមានកាន់តែខ្លាំងឡើង ៗ ប៉ុន្តែបារាំងសេសក៏បង្រ្កាបកាន់តែខ្លាំងដូចគ្នា។ បារាំងសេសបានប្រើនយោបាយបែងចែកការគ្រប់គ្រង ដោយចាត់បែងវៀតណាមចេញជា ៣ មណ្ឌល គឺ តុងកឹង អណ្ណាម និង កូសាំងស៊ីន ហើយយកមណ្ឌលទាំង ៣ នេះរួមជាមួយកម្ពុជា និង លាវ ជា ៥ មណ្ឌលគ្រប់គ្រងរួមចូលតែមួយហៅថា “ឥណ្ឌូចិនរបស់បារាំងសេស” ។ ចំពោះឥណ្ឌូចិនជាប្រទេសចំណុះដោយសម្បូរ បារាំងសេសគ្រប់គ្រងរក្សាឯងដោយត្រង់ ចំណែក ៤ មណ្ឌលទៀតមានព្រះមហាក្ស័ត្ររបស់ខ្លួន (អណ្ណាមជាមួយ និង តុងកឹងមានព្រះមហាក្ស័ត្រតែមួយ)។
នៅពេល ដែលបារាំងសេសគ្រប់គ្រង ព្រះពុទ្ធសាសនាកាន់តែអន់ថយ ទ្រុឌទ្រោមកាន់តែខ្លាំងឡើងទៅទៀត បារាំងសេសបានទំនុកបំរុងគ្រឹស្តសាសនានិកាយរ៉ូម៉័ងកាតូលិក ព្រមជាមួយគ្នានោះ ក៏កំណត់ និង រាំងរាសេចក្តីចំរើនលូតលាស់របស់ព្រះពុទ្ធសាសនា។ បារាំងសេស បាននាំយកមន្រ្តីសង្ឃកាតូលិកមកព្រមជាមួយអ្នកគ្រប់គ្រងអាណានិគមនំប៉័ង និង ស្រាទំពាំបាយជូរក្រហម។ នៅពេល ដែលបារាំងសេសក្លាយជាម្ចាស់ហើយ កាតូលិកសាសនិកជន ក៏មានអំណាចគំរាមកំហែងព្រះពុទ្ធសាសនាយ៉ាងចេញមុខលេចមាត់ ពុទ្ធសាសនិកជនវៀតណាមទើបជឿត ៗ គ្នាមកថា ពួកកាតូលិកជាដង្គាបក្តាម ដែលត្រគាបយកវៀតណាមទៅឲ្យក្តាម គឺប្រទេសបារាំងសេសគ្រប់គ្រងក្នុងកូសាំងស៊ីន ដែលចំណុះចំពោះបារាំងសេសដោយត្រង់នោះ។ អ្នក ដែលនឹងមានសិទ្ធិជ្រើសរើសអ្នកដំណាងមណ្ឌល ទៅប្រចាំនៅទីក្រុងបារីសក៏ដោយ អ្នកជារាជការថ្នាក់សាញ្ញាប័ត្រក៏ដោយ ត្រូវមានសញ្ជាតិបារាំងសេស ហើយអ្នក ដែលផ្ទេរសញ្ជាតិជាបារាំងសេសបាន ក៏ត្រូវគោរពសាសនាគ្រឹស្តនិកាយកាតូលិកដោយហេតុនេះ ទើបមិនមានពុទ្ធសាសនិកជនណាម្នាក់បានធ្វើជាមន្រ្តីរាជការធំដុំឡើយ ឬជាអ្នក ដែលមានសិទ្ធិមានសម្លេងធ្វើការអ្វីក្នុងដែនដីបាន ព្រះពុទ្ធសាសនាទើបត្រូវបានបណ្តែតបណ្ដោយព្រងើយកន្តើយយ៉ាងខ្លាំង។
ក្រៅពីនោះ បារាំងសេសនៅបានដាក់ខកំណត់ បង្ខិតបង្ខំផ្សេងៗ នានា ដូចជា កំណត់ចំនួនភិក្ខុក្នុងវត្តនិមួយ ៗ ហាមកសាងវត្តថ្មី លើកលែងតែបានទទួលអនុញ្ញាត។ កំណត់សិទ្ធិរបស់គណសង្ឃ ដែលនឹងទទួលទានបរិច្ឆាគ និង ទ្រព្យសម្បត្តិ ដែលមានអ្នក ឧទ្ទិសជាដើម។ ព្រះភិក្ខុទ្រង់សីស និង តាំងចិត្តបដិបត្តិសាសនកិច្ច នៅពេល ដែលសម្លឹងមើលមិនឃើញផ្លូវវិវឌ្ឈន៍របស់ព្រះពុទ្ធសាសនា ក៏គេចខ្លួនចេញទៅរកទីស្ងាត់វិវេគ។ ព្រះពុទ្ធសាសនាក៏ខ្វះខាតអ្នកយកចិត្តទុកដាក់ថែរក្សា ឃុំគ្រង ក៏កាន់តែអំណោយឱកាសដល់អ្នកបួសចូលមកដើម្បីស្វែងរកផលប្រយោជន៍ សាសនធម៌ក៏កាន់តែអន់ថយ ក្លាយទៅជាលទ្ធិផ្សែផ្សំទៅដោយតន្ត្រៈ អបិយជំនឿ ជឿខ្នោចព្រាយ ទេព្វារ័ក្សផ្សេង ៗ លទ្ធិផ្សំថ្មី ៗ ទាំងនេះ ជាពិសេសពួកហ្វាហាវ និង កាវដាយ (កាវដាយជាលទ្ធិពាក់កណ្តាលនយោបាយ ផ្សំផ្គុំគ្នារវាងពុទ្ធសាសនាតៅ ខុងចឺ និងគ្រឹស្តសាសនានិកាយរ៉ូម៉័នកាតូលិក កើតឡើងនៅ ព.ស.២៤៦២ ដោយអ្នកបង្កើតលទ្ធិប្រៀនប្រដៅថា សាសនាគ្រប់សាសនាមានទាំងចំណុចល្អ និងចំណុចអាក្រក់ ទើបពួកគេ បានរួបរួមយកចំពោះតែចំណុចដែល្អរបស់សាសនាទាំងនោះ។ លទ្ធិនេះ គោរពព្រះពុទ្ធជាម្ចាស់ ខុងចឺ ព្រះយ៉េស៊ូគ្រឹស្ត និងឡៅចឺ ជាអឌ្ឈទេពជាម្ចាស់ (ពាក់កណ្ដាលព្រះជាម្ចាស់) ហើយរួមយកបុគ្គលផ្សេង ៗ ដូចជា លោកវិគតើរ៍ ហ៊ីវកោ ចោនអបអារ៍គ និងស៊ុនយ៉ាសែន ជាដើម មកជាអ្នកបុណ្យ ជាលទ្ធិសំខាន់ ដែលធ្វើឲ្យជាតិនិយមរបស់ប្រជាជនវៀតណាម មានការចាត់តាំងជាលក្ខណៈគណបក្សនយោបាយ មានប៉ូប (Pop) និងក្រុមអ្នកបួសរបស់ខ្លួនឯង ដំណើរការប្រឆាំងបារាំងសេស ហើយបន្ទាប់មកប្រឆាំងង៉ោឌិនយ៉ីម ក្នុង ព.ស. ១៤៩៧ មានសាសនិកប្រមាណ ១៥០,០០០ នាក់ តែក្នុង ព.ស.២៥០៩ ប្រមាណថាមានសាវកពី ១ ដល់ ២ លានអ្នក។
ហ្វាហាវ ជាលទ្ធិឥស្សរៈរបស់ពួកជ្រុលនិយម (ក្បាលរឹង) ប៉ុន្តែសម្អាងព្រះពុទ្ធសាសនា, កើតឡើងនៅ ព.ស.២៤៨២។ អ្នងបង្កើតជាបុរសកើតរោគ ហើយតែងតែត្រូវបានគេហៅថាគ្រូខ្មោច និងជាសង្ឃឡប់សតិ មានគោលការណ៍និងពាក្យប្រៀនប្រដៅបែបងាយ ៗ ជឿអំណាចសក្តិសិទ្ធិក្នុងការរក្សារោគ និងឥទ្ធិបាដិហារិយ៍ ផ្សេង ៗ ចូលទៅដល់ប្រជាកសិករ និងអ្នកក្រីក្របានល្អ ។ ពួកហ្វាហាវមានកងទ័ពរបស់ខ្លួន ប្រឆាំងទាំងបារាំងសេសនិងង៉ោឌិនយ៉ីម។ នៅពេលដែលង៉ោឌិនយ៉ីម ឡើងគ្រងអំណាចហើយ បានចាប់មេទ័ពរបស់ហ្វាហាវប្រហារជីវិតក្នុង ព.ស.២៥០៧។ លទ្ធិនេះអាងថាខ្លួនមានសាសនិកជនដល់ទៅ ២ លានអ្នក។ ទាំងហ្វាហាវ និង កាវដាយ ស្ថិតនៅវៀតណាមភាគខាងត្បូង ដោយឆ្ពោះនៅម្តុំកូសាំងស៊ីនភាគច្រើន ដូចជាកាតូលិកដែរ។ ) បានចំរើនលូតលាស់ឡើង ក្នុងដំបន់កូសាំងស៊ីនយ៉ាងឆាប់រហ័ស ដូចជានិកាយរ៉ូម៉័ងកាតូលិកដែរ។ ចំណែកព្រះពុទ្ធសាសនាវិញនោះ ក៏ទ្រុឌទ្រោម រួញរាវយ៉ាងខ្លាំង រហូតដល់ពាក់កណ្តាលពុទ្ធសតវត្សរ៍ ២៥ មានការប៉ានប្រមាណថាជាទូទៅថា ព្រះពុទ្ធសាសនាក្នុងប្រទេសវៀតណាមនឹងអន្តរធានទាំងស្រុង។
យុគស្តារឡើង-រីកហើយបែរជាស្រពោន
ព្រះពុទ្ធសាសនាយុគនេះ ចាប់ផ្តើមក្នុងរយៈកាល ដែលការរំដោះឥស្សរភាពរបស់ជាតិវៀតណាមកំពុងកកើតរូបជាក្បួនការ ដែលស្អិតរមួតគង់វង់ ហើយផ្សាយចេញទូទៅ យ៉ាងទូលំទូលាយ។ កិច្ចការខាងព្រះពុទ្ធសាសនាក្នុងរយៈនេះ លាយលំជាមួយនយោបាយយ៉ាងខ្លាំង រហូតដល់ពិបាកនឹងញែកមកនិយាយបាន ទាំងនេះ ព្រោះការស្តារឡើងព្រះពុទ្ធសាសនាក្នុងគ្រានេះ មួយផ្នែកក៏បានដល់ការរំដោះខ្លួនឲ្យរួចផុតពីអំណាចនយោបាយបរទេស ដែលចូលមកគ្របដណ្តប និង គាបសង្កត់នោះឯង ម្យ៉ាងទៀតវត្តជាមជ្ឈដ្ឋានរួមស្មារតី និង ជាទីពឹងដ៏សំខាន់របស់ប្រជាជន។ នៅពេល ដែលប្រជាជនត្រូវការរួមកម្លាំងគ្នាប្រឆាំងអំណាចខ្ពស់ជាងខ្លួន ក៏យកវត្តជាទីកកើតខ្លួនខ្លះ ជាទីឃុំគ្រងខ្លួនខ្លះ ក្រៅពីនេះ អ្នកនយោបាយភាគីផ្សេង ៗ ក៏ព្យាយាមប្រើប្រាស់វត្ត និង ព្រះពុទ្ធសាសនាដើម្បីជាប្រយោជន៍ដល់ខ្លួន។ សភាពការណ៍បែបនេះ ធ្វើឲ្យព្រះពុទ្ធសាសនាចំបាច់ត្រូវតែធ្វើការកំ ណែរទម្រង់ និង ស្តារឡើងវិញ ប៉ុន្តែក្នុងពេលជាមួយគ្នានេះ ក៏ទំនាញទៅក្នុងលក្ខណៈ ដែលហាក់បីដូចជាខុសគោលដៅ ឈានហួសព្រំប្រទល់ ហើយអាចក្លាយជាភាពសាបសូន្យកាន់តែខ្លាំងទៅទៀតផង។ ការប្រព្រឹត្តិទៅរបស់ព្រះពុទ្ធសាសនានៅវៀតណាមយុគនេះ មានទាំងការកែ ទម្រង់ ការតស៊ូ និង ភាពច្របូកច្របល ចលាចល ហាក់បីដូចជាប្រវត្តិសាស្រ្តប្រទេសជាតិ។
នៅពេល ដែលជាតិវៀតណាមក្រោកឡើងតស៊ូ ហើយត្រូវបង្រ្កាបយ៉ាងខ្លាំងក្លាទៅ ជារយៈ ៗ ស្មារតីជាតិនិយមត្រឡប់ជារឹងប៉ឹងកាន់តែខ្លាំងឡើង ហើយភាពស្ទាត់ជំនាញយ៉ាងច្បាស់លាស់ក្នុងការតស៊ូក៏កើនឡើង រហូតដល់ពាក់កណ្តាល ព.សវ.២៥ ការតស៊ូជាក្បួនការ ដែលមានបណ្តាញការងារយ៉ាងទូលាយ មានគោលការណ៍សម្រាប់ប្រទាញឲ្យបានជាដុំកំភួនយ៉ាងស្អិតរមួត។ ក្រៅពីនោះ ការ ដែលបារាំងសេសបែងចែកវៀតណាម គ្រប់គ្រងជាចំណែក ៗ នោះ ក៏ធ្វើឲ្យកើតក្បួនការរំដោះជាតិ ដែលមានលក្ខណៈខុសគ្នា ខ្លាំងឡើងដែរ ហើយរឿងនេះជះឥទ្ធិពលដល់ហេតុការណ៍ ដែលកើតឡើងនៅវៀតណាមក្នុងពេលតមកមិនយូរ ចំពោះ ពេលនោះ ផល ដែលខុសពីគ្នាគឺ ក្នុងវៀតណាមភាគខាងជើង ហេតុបច្ច័យផ្សេង ៗ បានជម្រុញឲ្យលទ្ធិកុម្មុយនិស្ត៍ មានកម្លាំងរឹងប៉ឹងខ្លាំងឡើងជារឿយ ៗ រហូតដល់ការតស៊ូនៅភាគនេះ ជាក្បួនការនៃជាតិនិយមកុម្មុយនិស្ត៍។ ចំណែកវៀតណាមភាគខាងត្បូង ក្បួនការជាតិនិយមបែបពាក់កណ្តាលសាសនា ដូចជា ក្បួនការនៃលទ្ធិកាវដាយ និង លទ្ធិហ្វាហាវជាដើម។ ក្នុងរយៈនេះឯង ដែលព្រះពុទ្ធសាសនាកំពុងមានឥរិយាបទថា នឹងអន់ថយចុះដល់ថ្នាក់សូន្យ ហើយត្រឡប់ជាមានអារម្មណ៍ផ្ញាក់ខ្លួនឡើងវិញ និង ប្រញាប់ប្រញាលស្តារ កែទម្រង់ខ្លួនឯង។ បច្ច័យសំខាន់ម្យ៉ាង ដែលធ្វើឲ្យកើតការស្តារឡើង គឺពេលនោះ លោកគ្រូថៃស៊ី ឬថៃស៊ូ កំពុងដំណើរការរំដោះឋានៈរបស់ព្រះពុទ្ធសាសនាក្នុងប្រទេសចិន ទាំងខាងផ្នែកការសិក្សា និង ការបំពេញសាធារណៈប្រយោជន៍។ ពុទ្ធសាសនិកជនវៀតណាមបានមើលឃើញបែបយ៉ាងដូច្នោះ ក៏កើតកម្លាំងចិត្ត គិតចាប់ផ្តើមបំពេញក្នុងប្រទេសជាតិរបស់ខ្លួនខ្លះផង។ ការជីគាស់ស្តារចាប់ផ្តើមឡើងប្រមាណ ព.ស.២៤៦៣ ដោយពុទ្ធសាសនិកជនថ្នាក់បញ្ញាជន ដែលត្រូវការឲ្យមនុស្សយល់ចូលចិត្តពាក្យប្រៀនប្រដៅរបស់ព្រះពុទ្ធជាម្ចាស់យ៉ាងត្រឹមត្រូវតាមពិត ហើយប្រែសេចក្តីឲ្យទាន់សង្គមសម័យថ្មី។ ការផ្ញាក់ឡើង និង កំណែរទម្រង់នេះ បានប្រព្រឹត្តិទៅទូទាំង ៣ ភាគនៅវៀតណាម និង មានការសហការ ទំនាក់ទំនងដល់គ្នានិង គ្នា ប៉ុន្តែរយៈដំបូងការងារឈានទៅមុខយឹតយូរ។
រហូតដល់ឆ្នាំ ព.ស.២៤៧៤ ទើបមានការចាត់តាំងសមាគមពុទ្ធសាសនសិក្សានៃកូសាំងស៊ីន (Cochinchina Buddhist Study Society) ឡើងនៅទីក្រុងសៃហ្គន ហើយបន្ទាប់មកក៏មានសមាគមប្រភេទដូចគ្នាកើតឡើងនៅទីក្រុងហ្វេ (វៀតណាមកណ្តាល ឬអាណ្ណាម) ក្នុង ព.ស.២៤៧៥ និង នៅទីក្រុងហាណូយ (វៀតណាមខាងជើងឬតុងកឹង) ក្នុង ព.ស. ២៤៧៧។ គ្រប់សមាគមមានសមាជិកទាំងផ្នែកភិក្ខុ និង គ្រហស្ថ។ ការងារស្តារផ្តោតសំខាន់ ២ ប្រការគឺ ការសិក្សា និង សង្គមសង្គ្រោះ ដោយឲ្យមានការកំណែរទម្រង់សភាពក្នុងវត្ត ត្រួតពិនិត្យវិន័យរបស់ព្រះសង្ឃផ្តល់ការសិក្សាដល់ព្រះសង្ឃជំនាន់ថ្មី ឲ្យជាអ្នកសម្បទាព្រមទាំងផ្នែកសទ្ធាក្នុងព្រះពុទ្ធសាសនា និង មានចំណេះដឹង បញ្ជូនព្រះសង្ឃមួយចំនួនទៅសិក្សានៅប្រទេសចិន ថៃ និង ជប៉ុន។ ចាត់បោះពុម្ពទស្សនាវដ្តីផ្សព្វផ្សាយ និង សមិទ្ធិផលប្រែពីព្រះត្រៃបិដកទាំងផ្នែកខាងថេរវាទ និង មហាយាន ជាភាសាវៀតណាមអក្សររ៉ូម៉័ង ដោយឈប់ប្រើអក្សរចិន កំចាត់អបិយជំនឿងុបងល់ផ្សេង ៗ។
ចំណែកខាងសង្គមសង្រ្គោះ ពុទ្ធសាសនិកជនបង្កើតមន្ទីរពេទ្យ ស្ថានទីចិញ្ចឹមកុមារាកុមារី ស្ថានសង្រ្គោះកុមារកំព្រា និង សាលារៀនថ្នាក់ផ្សេង ៗ ផ្តល់ឲ្យដូនជី ដែលក្នុងអតីតធ្លាប់នៅក្នុងវត្តដោយស្ងប់ស្ងាត់ ចេញមកធ្វើការបំពេញប្រយោជន៍ក្នុងមន្ទីរពេទ្យ ស្ថាន សង្គ្រោះ និង សាលារៀនទាំងនេះ។ ក្នុងពេលជាមួយគ្នានេះ ក៏ស្រោចស្រង់ឲ្យយុវជន អ្នកទទួលការសិក្សាសម័យថ្មីតាមបែបបស្ចឹមមានឱកាសសិក្សាព្រះពុទ្ធសាសនា និង ជាឧបករណ៍ថតចម្លងពុទ្ធធម៌ទៅកាន់យុវជនដូចគ្នា ដល់ថ្នាក់មានការចាត់តាំង អង្គការពុទ្ធយុវជន ឬយុវពុទ្ធិកៈ ឡើងដម្បូងបំផុតនៅ ព.ស.២៤៨៣។ ក្បួនការយុវជននេះ ចម្រើនបន្តបន្ទាប់មក និង ជាបច្ច័យសំខាន់នាំឲ្យមានការបង្កើតសាលារៀនបឋមសិក្សា និង មធ្យមសិក្សា ហៅថា “សាលារៀនពោធិ” ឡើងនៅគ្រប់ខេត្តក្នុងវៀតណាមភាគខាងត្បូង។
មានខសង្កេតខ្លះទាក់ទងជាមួយកិច្ចកម្មព្រះពុទ្ធសាសនាក្នុងរយៈនេះពោលគឺ ព្រះពុទ្ធសាសនានិកាយធៀន ដែលធ្លាប់រុងរឿងក្នុងអតីតដ៏យូរយារមកហើយនោះ បានអន់ថយចុះទៅដូច ដែលពោលខាងដើមរួចហើយ លុះមកដល់វេលាគ្រានេះ និកាយធៀនឌោ (គឺនិកាយសុខាវតី ឬព្រះអមិតភៈ ដែលជប៉ុនហៅថានិកាយឈីន) បានចំរើនរុងរឿងរុងរោចន៍រឹងប៉ឹង និង សាយភាយទូទៅហើយ។ ការប្រើវិធីបង្រ្កាបតែម្យ៉ាងមិនអាចធ្វើបានសម្រេច រដ្ឋាភិបាលបារាំងសេសទើបព្យាយាមប្រើវិធីផ្សេង ៗ ទាំងបែបហឹង្សា និង សន្តិ ស្រេចតែនឹងយល់ឃើញថាវិធីណាមានផលល្អ ជាករណី ៗ ទៅ។ នៅពេល ដែលពុទ្ធសា សនិកជនវៀតណាមចាត់តាំងអង្គការ និង កិច្ចការផ្សេង ៗ ឡើងមកនេះ ទន្ទឹមនឹងបារាំងសេសបង្រ្កាប ត្រឡប់ជាទទួលស្គាល់ និង ចូលទៅគាំទ្រជាផ្លូវការ ទាំងនេះដើម្បីមានឱកាស ថែរក្សាឃុំគ្រងកិច្ចការផ្ទៃក្នុងបាន មិនដោយត្រង់ក៏ដោយប្រយោល។ ម្យ៉ាងទៀត ក៏ជាវិធានការ ដែលនឹងស្វែងរកការនិយមពីប្រជាជន ហើយប្រសិនបើប្រព្រឹត្តិទៅបាន ក៏នឹងទំនុកបំរុងឲ្យប្រជាជន ស្ថិតនៅនឹងទឹងជាមួយសមណវិធីផ្សេង ៗ ទៅចុះ។ ចិត្តគំនិត ដែលឃ្លាតឆ្ងាយពីការគិត និង អារម្មណ៍ទាក់ទងជាមួយការតស៊ូរំដោះជាតិ។
ការស្តារព្រះពុទ្ធសាសនាក្នុងប្រទេសវៀតណាម ត្រូវបញ្ឈប់ជាបន្ទាន់មួយរយៈរវាងការកើតសង្រ្គាមលោកលើកទី ២ ក្នុងព.ស.២៤៨៤ ដល់ ២៤៨៨ ។ រដ្ឋាភិបាលបារាំងសេស ដែលគ្រប់គ្រងឥណ្ឌូចិន បញ្ឈប់ការតស៊ូប្រយុទ្ធ និង ព្រមសហការជាមួយជប៉ុន តាំងតែពីខែ កញ្ញា ២៤៨៣។ ជប៉ុនបានគ្រប់គ្រងវៀតណាម និង ប្រើប្រាស់ដែនដីភាគខាងជើងមូលដ្ឋានវាយប្រហារម៉ាឡាយ៉ូ និង ភូមា។ អ្នកជាតិនិយមវៀតណាមបានទទួលការគាំទ្រពីសម្ព័ន្ធមិត្ត មានចិនជាដើម ដំណើរការក្រោមដី (សម្ងាត់) ប្រឆាំងជាមួយជប៉ុន។ ក្នុងគ្រានេះ ក្បួនការជាតិនិយមភាគីកុម្មុយនិស្ត៍ ហ៊ូជីម៉ីញ ជាមេដឹកនាំ បានបង្កើតគណៈកម្មការវៀតម៉ីញឡើងក្នុង ព.ស.២៤៨៤ និង មានកម្លាំងរឹងប៉ឹងឡើងជាលំដាប់។ បន្ទាប់មកដល់ខែមិនា ២៤៨៨ជប៉ុន ដែលរៀបនឹងចាញ់សង្គ្រាមរួចហើយ ត្រឡប់មកកំចាត់រដ្ឋាភិបាលឥណ្ឌូចិនរបស់បារាំងសេស ចាត់ការឲ្យវៀតណាមប្រកាសឥស្សរភាព បន្តុបចក្រពត្តិបាវដាយ ព្រះមហាក្ស័ត្រអង្គអាវសាននៃរាជវង្សហ្ងៀន ឲ្យជាអ្នកគ្រប់គ្រងប្រទេសឯករាជ្យថ្មីនេះ ប៉ុន្តែពួកវៀត ម៉ីញមិនព្រមទទួលស្គាល់ ហើយពួកជាតិនិយមភាគីព្រះមហាក្ស័ត្របាវដាយ ក៏ក្លាយជាអ្នកប្រហែសធ្វេស ព្រោះបានរួមដៃជាមួយជប៉ុន ធ្វើឲ្យបាត់បង់ការនិយមទៅ ទើបគ្រងរាជ្យបានត្រឹមតែ ៥ ខែ ក៏ត្រូវវៀតម៉ីញផ្តួលរលំអំណាចបានទៅ។
ព្រះមហាក្ស័ត្រឬចក្រពត្តិបាវដាយលះបង់រាជសម្បត្តិ ហើយពួកវៀតម៉ីញ ក៏បាន បង្កើតជាសាធារណរដ្ឋប្រជាធិបតេយ្យវៀតណាមឡើង ក្នុងខែកញ្ញា ២៤៨៨ នោះឯង។ បន្ទាប់មកមិនយូរ បារាំងសេសក៏បានបែរត្រឡប់មកទៀត ដោយការជួយសង្រ្គោះផ្នែកខាងទាហានរបស់អង់គ្លេស ចូលគ្រងអំណាចនៅវៀតណាមភាគខាងត្បូង។ នៅដើមឆ្នាំ ២៤៨៩ ប៉ុន្តែវៀតណាមភាគខាងជើង រដ្ឋាភិបាលវៀតម៉ីញនៅគ្រប់គ្រងនៅឡើយ ។
នៅចុងឆ្នាំ ២៤៨៩ នោះឯង សង្គ្រាមរ៉ាំរ៉ៃរវាងបារាំងសេសជាមួយវៀតម៉ីញក៏បានចាប់ផ្តើមឡើង។ នៅខាងដើមនៃសង្រ្គាម បារាំងសេសគ្រប់គ្រងទីក្រុងធំ ៗ គ្រប់ទីក្រុងទាំងអស់ ចំណែកវៀតម៉ីញមានកម្លាំងនៅនាជនបទ ដល់ឆ្នាំ ២៤៩១ បារាំងសេសបណ្តោយឲ្យមានការបង្កើតរដ្ឋាភិបាលត្រៀមឡើងគ្រប់គ្រងវៀតណាមទាំងស្រុង ដោយមានអតីតព្រះមហាក្ស័ត្របាវដាយជាប្រមុខ។
២ ឆ្នាំតមកទៀត សហរដ្ឋអាមេរិក និង ចក្រភពអង់គ្លេស ក៏បានទទួលស្គាល់វៀតណាមថ្មីនេះដែរ ហើយចំណុចនេះជាហេតុនាំឲ្យសហរដ្ឋអាមេរិកចាប់ផ្តើមចូលមកពាក់ព័ន្ធនៅវៀតណាម ព្រោះត្រូវជួយសង្រ្គោះបារាំងសេសក្នុងការប្រយុទ្ធជាមួយវៀតម៉ីញ។ សង្រ្គាមត្រូវបានបំបែកនៅ ព.ស.២៤៩៧ ពេល ដែលវៀតម៉ីញវាយគ្រប់គ្រងបានដៀនបៀនភូ របស់បារាំងសេសបាន សង្រ្គាមក៏បានបញ្ចប់។ បារាំងសេសបានចុះសទ្ធិសញ្ញាបញ្ចប់សឹកសង្រ្គាម ក្នុងថ្ងៃទី ២១ កក្កដា ២៤៩៧។ វៀតណាមបានទទួលឯករាជ្យ ព្រមជាមួយការបែងចែកជា ២ ប្រទេសគឺ វៀតនាមខាងជើង និង វៀតណាមខាងត្បូង។ បែងខ្សែព្រំប្រទល់តាមរយៈខ្សែស្របទី ១៧។ ក្នុងវៀតណាមខាងជើង ហ៊ោជីម៉ីញ ដែលជាមេដឹកនាំបន្តបន្ទាប់រហូតមួយជីវិត រួសរាន់ស្តារសេដ្ឋកិច្ច ដោះស្រាយការខូចខាតពីសង្រ្គាម ដោយទទួលការជួយសង្រ្គោះពីចិន និង សូវៀត។
ចំណែកឯវៀតណាមភាគខាងត្បូង ក៏បានទទួលការជួយសង្រ្គោះផ្នែកខាងសេដ្ឋកិច្ច ពីសហរដ្ឋអាមេរិក ប៉ុន្តែនយោបាយមិនមានសន្តិសុខ មានក្រុមអំណាចផ្សេង ៗ ដូចជា ហ្វាហាវ កាវដាយ កាតូលិក ប៊ិនស៊ូយ៉េនជាដើម ព្យាយាមប្រជែងដណ្ដើមភាពជាធំ និង គ្នា។ ក្រៅពីនេះ មេដឹកនាំគឺ ព្រះមហាក្ស័ត្របាវដាយ នៅគ្រងអំណាចបន្តមកបានមួយឆ្នាំទៀត ទាំងនេះព្រោះនៅចុងឆ្នាំ ២៤៩៧ នោះឯង ង៉ោឌិនយ៉ីម រឹបអូសអំណាចបានបានជានាយករដ្ឋមន្ត្រី ហើយបង្រ្កាបបក្សកុម្មុយនិស្ត៍ ព្រមទាំងបំផ្លាញអំណាចរបស់និកាយសាសនាពាក់កណ្តាលនយោបាយផ្សេង ៗ គឺ ហ្វាហាវ កាវដាយ និង ប៊ិនស៊ូយ៉េន និង ចាត់ឲ្យមានការបោះឆ្នោតរំលាយរបបក្ស័ត្រក្នុងថ្ងៃទី ២៣ តុលា ២៤៩៨ ហើយបានស្ថាបនាសាធារណរដ្ឋវៀតណាម(ខាងត្បូង)ឡើង ដោយមានង៉ោឌិនយ៉ីម ជាប្រធានាធិបតីជនដំបូង គ្រងអំណាចបន្ត មក។
ផ្នែកខាងព្រះពុទ្ធសាសនា នៅពេលសង្រ្គាមលោកចប់នៅ ព.ស. ២៤៨៨ ហើយ ប៉ុន្តែប្រទេសជាតិនៅមិនទាន់ស្ងប់ស្ងាត់រៀបរយ នៅមានឥទ្ធិពលរបស់បរទេសគ្រប់ដណ្តប់នៅឡើយ ក្បួនការជាតិនិយមផ្សេង ៗ ទើបនៅបានដំណើរការងារតទៅ ប្រជាជនវៀតណាមគ្រប់គ្នានឹងត្រូវណែនាំឲ្យចូលរួមក្បួនការផងក្នុងសភាពបែបនេះ សាសនិកជន និង អង្គការសាសនាទាំងឡាយ ទើបមានឱកាសជាប់ពាក់ព័ន្ធជាមួយ និង នយោបាយបានច្រើន ដូច្នោះ នៅពេលវៀតម៉ីញផ្តួលរលំអំណាចរដ្ឋាភិបាលរបស់ចក្រពត្តិបាវដាយ ដែលជប៉ុនចាត់តាំងឡើង ហើយរដ្ឋាភិបាលថ្មីឡើងជំនួសវិញ មានក្រុមឬអង្គការផ្សេង ៗ កើតលើងជាច្រើន ដូចជាសមាគមស្រ្តីរំដោះមាតុភូមិ យុវជនរំដោះមាតុភូមិ កាតូលិកសាសនិករំដោះមាតុភូមិ ពុទ្ធសាសនិករំដោះមាតុភូមិជាដើម។ ភិក្ខុមួយក្រុមក៏បានបង្កើតអង្គការពុទ្ធសាសនិក ដើម្បីប្រឆាំង និង លទ្ធិអាណានិគមឡើងប្រឆាំងបារាំងក្នុងគ្រានោះ។ អង្គការនេះបានរំសាយបាត់ទៅនៅពេល ដែលវៀតណាមខាងត្បូង បានទទួលឯករាជ្យភាពពីបារាំងសេសក្នុង ព.ស. ២៤៩៧ ។
ក្នុងផ្នែកការងារផ្សព្វផ្សាយ ក៏មានទិន្នានុប្បវត្តិថ្មី ៗ របស់ពុទ្ធសាសនិកកើតឡើង ដែលផ្តោតសំខាន់ការបញ្ចូលព្រះធម៌ ឲ្យចូលជាមួយការដំណើរជីវិតសម័យថ្មីខ្លះ ផ្តោតទៅលើជាតិនិយម និង ការបំពេញសារធារណៈប្រយោជន៍ខ្លះ ព្រមជាមួយគ្នានោះ ក៏បានផ្តល់គំនិត សម្តែងទស្សនៈខាងនយោបាយផង។ ក្នុងផ្នែកសាធារណូបការ និង សង្គមសង្គ្រោះ មានការជួសជុលវត្ត ដែលត្រូវបានបំផ្លាញ រើស្តារការងារស្ថានសង្រ្គោះកុមារកំព្រា សាលារៀន និង ជួយសង្រ្គោះអ្នកជួបប្រទះគ្រោះថ្នាក់សង្រ្គាមជាដើម។ ក្នុងផ្នែកសិក្សាក៏មានការបញ្ជូនព្រះភិក្ខុទៅសិក្សានៅប្រទេសឥណ្ឌា សិរីលង្កា និង ប្រទេសលោកខាងលិច។
ក្នុង ព.ស.២៤៩៤ មានការប្រជុំកំពូលថ្នាក់ជាតិ របស់ពុទ្ធសាសនិកទូទាំងប្រទេសនៅទីក្រុងហ្វេ មានព្រះសង្ឃ និង គ្រហស្ថ ដែលជាអ្នកដំណាងរបស់គណៈសង្ឃ និង ពុទ្ធសមាគមទាំង ៦ ក្នុងភាគទាំង ៣ (ជើង កណ្តាល ត្បូង) នៃវៀតណាមមករួមប្រជុំប្រហែល ៥០ នាក់ ។ អង្គប្រជុំមានមតិសំខាន់គឺ ប្រកាស់រួមអង្គការទាំង ៦ ចូលតែមួយ និង បង្កើតសមាគមសហពុទ្ធបរិស័ទវៀតណាមឡើង ក្រៅពីនោះ មានការការចាត់របៀបគណៈសង្ឃថ្មី បណ្តាក់មាត្រដ្ឋានទាក់ទងជាមួយការប្រកបពិធីកម្ម ការបង្រៀនពុទ្ធសាសនាដល់ជនមានវ័យចំណាស់ ការបង្កើតក្បួនការពុទ្ធយុវជន និង យល់ព្រមសហការឧបត្ថម្ភអង្គការពុទ្ធសាសនិកសម្ព័ន្ធពិភពលោក ដែលបង្កើតឡើងដោយផលនៃការប្រជុំពុទ្ធសាសនិកទូទាំងពិភពលោក នៅទីក្រុងកូឡ័មបូ (ប្រទេសសិរីលង្កា) នៅ ព.ស.២៤៩៣។
ឆ្នាំបន្តមក គឺនៅ ព.ស. ២៤៩៥ មានការអារាធនាព្រះបរមសារីកធាតុ ទៅកាន់ទីប្រជុំកំពូលរបស់អង្គការពុទ្ធសាសនិកសម្ព័ន្ធពិភពលោក នាទីក្រុងតូក្យូ ដោយដំកល់ប្រតិស្ឋានឲ្យប្រជាជននមស្សាការនៅទីក្រុងសៃហ្គន ២៤ ម៉ោង។ ប្រាដកថាមានប្រជាជនវៀតណាមអញ្ជើញទៅនមស្សការដល់ទៅ ៥០,០០០ នាក់។ ហេតុការណ៍គ្រានេះជាគ្រឿងបណ្តុះសទ្ធាពុទ្ធសាសនិកជន ធ្វើឲ្យកើតអារម្មណ៍រួមចិត្តគ្នា និង ខ្នះខ្នែងក្នុងផ្លូវពុទ្ធសាសនាកាន់តែខ្លាំងឡើង។ ម្យ៉ាងទៀត ពុទ្ធសមាគមសាកលវៀតណាមបានផ្សាយទិន្នានុប្បវត្តិ មួយឆ្បាប់ដើម្បីប្រកាសទិសដៅនយោបាយជាតិនិយម និង បំពេញប្រយោជន៍ហៅថា “Vietnamese Buddhism”។ កិច្ចការផ្នែកផ្សេង ៗ របស់ពុទ្ធសាសនាទាំងផ្នែកខាងសង្គមសង្រ្គោះ សាលា រៀនបរិយត្តិធម៌ សាលារៀនរាស្រ្តជាពុទ្ធសាសនិក និង អង្គការយុវជនទាំងឡាយបានចំរើនរុងរឿង ហើយពង្រីកចេញយ៉ាងច្រើនឡើង ចាត់បានថាជាការវិវឌ្ឈន៍យ៉ាងខ្លាំង រហូតដល់កើតឧបសគ្គថ្មីឡើងទៀត គឺការ ដែលប្រទេសបែងចែកចេញជាវៀតណាមខាងជើង វៀតណាមខាងត្បូង ក្នុង ព.ស.២៤៩៧ ធ្វើឲ្យសមាគមសហពុទ្ធបរិស័ទវៀតណាម ឬសហភាពពុទ្ធសាសនិកវៀតណាម ក៏បានបែងចែកចេញជាពីរក្រុមផងដែរ ហើយកិច្ចការផ្សេង ៗ ក៏អន់ថយកម្លាំងចុះ។ នៅពេល ដែលប្រទេសជាតិបែងចែកទៅហើយ នៅវៀតណាមភាគខាងជើង វៀតម៉ីញគ្រប់គ្រងព្រះពុទ្ធសាសនាក៏ឋិតនៅក្រោមការឃុំគ្រងរបស់របបការគ្រប់គ្រងបែបសង្គមនិយមកុម្មុយនិស្ត៍។ ចំណែកឯវៀតណាមភាគខាងត្បូង បន្ទាប់ពីការកើតជាប្រទេសថ្មីបានត្រឹមតែមួយឆ្នាំ ក៏ផ្លាស់ការគ្រប់គ្រងពីរបបមានក្ស័ត្រ មកជាសាធារណរដ្ឋ ង៉ោឌិនយ៉ីម ឡើងគ្រងអំណាចជាប្រធានាធិបតី។ យុគនៃក្តីទុក្ខសោក ក្តៅក្រហាយរបស់ពុទ្ធសាសនិកជនក៏ត្រឡប់មកចាប់ផ្តើមសាជាថ្មីទៀតហើយ។
យុគវិបត្តិពុទ្ធសាសនិក ដល់វិបត្តិនៃការរួមប្រទេស
(ព.ស. ២៥០៦ ដល់ បច្ចុប្បន្ន)
ការគ្រប់គ្រងប្រទេសវៀតណាមខាងត្បូង ក្នុងសម័យង៉ោឌិនយ៉ីមនោះ តែងនឹងហៅថា ការគ្រប់គ្រងរបស់ត្រកូលង៉ោ ព្រោះជាការក្តោមក្តាបអំណាចឋិតនៅក្នុងក្រុមបងប្អូនរបស់ប្រធានាធិបតីង៉ោឌិនយ៉ីមតែប៉ុណ្ណោះ។ បងប្អូនក្រុមនេះជាអ្នកគោរពគ្រឹស្តសាសនា និកាយរ៉ូម៉័ងកាតូលិកមានចំនួន ៦ នាក់គឺ៖ អាចារ្យង៉ោឌិនថឹក អារ៍ចបិសប នៃក្រុងហ្វេ ប្រធានាធិបតីង៉ោឌិនយ៉ីម ង៉ោឌិនខយ (ត្រូវវៀតម៉ីញប្រហារជីវិតនៅ ព.ស.២៤៨៨) ង៉ោឌិនខាន ជាអ្នកគ្រប់គ្រងវៀតណាមភាគកណ្តាល ដោយមានមជ្ឈមណ្ឌលនៅទីក្រុងហ្វេ។ ង៉ោឌិនញ៉ូ ជាម្ចាស់កងកម្លាំងពិសេស ដែលចូលមកមានអំណាចបញ្ជាបានដោយសេរី និង ឆាប់រហ័ស និង ង៉ោឌិនឡៀន ឯកអគ្គរដ្ឋទូតវៀតណាមប្រចាំនៅប្រទេសអង់គ្លេស។
ង៉ោឌិនយ៉ីម ជាកាតូលិកសាសនិកដ៏តឹងរឹង គឺប្រព្រឹត្តិព្រហ្មចារី គ្រងខ្លួនក្នុងភាពនៅលីវ បើទោះបីជាប្រធានាធិបតី ក៏មិនមែនជាអ្នកមានអំណាចយ៉ាងពិតប្រាកដ ងោឌិនញ៉ូប្អូនប្រុសជាអ្នកឃុំអំណាចនៅពីក្រោយ ទាំងជាអ្នកដាក់ផែនការ នយោបាយ និង ជាអ្នកបញ្ជាការបដិបត្តិផ្សេង ៗ របស់រដ្ឋាភិបាលភរិយារបស់ង៉ោឌិនញ៉ូ ដែលគេនិយមហៅថា មាដាមញ៉ូ បំពេញនាទីជាជាស្ត្រីលេខមួយរបស់វៀតណាម និង រួមជាមួយស្វាមី ក្នុងការដាក់ផែនការ និង បញ្ជាកិច្ចការផ្សេង ៗ របស់រដ្ឋាភិបាល ដំណើរការគ្រប់គ្រង បែបអំណាចផ្តាច់មុខ សាងភាពមិនពេញចិត្តដល់ប្រជាជនកាន់តែខ្លាំងឡើងជាលំដាប់ រហូតបានជាហេតុនាំឲ្យកើតហេតុការណ៍ហឹង្សា បានជាវិបត្តិនៅទីបំផុត។
សភាពការណ៍ខាងសាសនានៅវៀតណាមខាងត្បូង ដែលគួរជ្រាបគឺ បណ្តាប្រជា ពលរដ្ឋប្រមាណ ១៦ លាននាក់ មានពុទ្ធសាសនិកប្រមាណ ១២ លានកាន់ ឬប្រមាណ ៨០% បែងជាអ្នកគោរពមហាយានដោយសទ្ធាក្លៀវក្លា ៣៥% ដល់ ៤០% ជាពុទ្ធសាសនិកតែនាមប្រមាណ ៤០%។ ក្នុងចំនួនពុទ្ធសាសនិកប្រមាណ ១២ នាក់នោះ មានអ្នកគោរនិកាយថេរវាទប្រមាណ ២ លាននាក់ ភាគច្រើននៅម្តុំជាយដែនជាប់ជាមួយប្រទេសកម្ពុជា ក្រៅពីនេះជាក្រុមមហាយាន។ កាតូលិកសាសនិកមានចំនួនប្រមាណ ១.៧ នាក់ ឬប្រមាណ ១០% នៃប្រជាពលរដ្ឋទាំងអស់។ ប្រជាពលរដ្ឋ ដែលនៅសល់ពីចំនួនខាងដើម គឺប្រមាណ ១០ ឬ ១៥% គោរពលទ្ធិហ្វាហាវ កាវដាយ និង និកាយដទៃទៀត (តែពួកហ្វាហាវថា ខ្លួនមានសាសនិកដល់ទៅ ២ លានអ្នក និង ពួកកាវដាយថាមាន ១-២ លានអ្នក)។ វត្តពុទ្ធសាសនាទាំងផ្នែកមហាយាន និង ថេរវាទមានចំនួន ៦,០៧៩ វត្ត មានភិក្ខុ-ភិក្ខុនី និង ដូនជីទាំងពីរ និកាយ ២៣,២៣១ អង្គ (ចំនួនពីរលេខខាងចុងជាស្ថិតិ ព.ស.២៥១១) (សៀវភៅ Buddhism In Modern World បង្ហាញ់ស្ថិតិ ព.ស.២៥០៧ ថាប្រជាពលរដ្ឋវៀតណាមខាងត្បូងមាន ១៤ លាននាក់ ជាពួកហ្វាហាវ ២.៥ លាននាក់ កាវដាយ ២ លាននាក់ រ៉ុម៉័នកាតូលិក ២.២ លាននាក់ ប្រូតែសតង់ ០.៤ លាននាក់ ជនជាតិដំបន់ភ្នំគោរពសាសនាដើម ១ លាននាក់ ប្រជាជនដែលមិនមែនគ្រឹស្ត ឬកាវដាយហៅខ្លួនឯងថា ជាពុទ្ធរួមទៅមានពុទ្ធសាសនិកមិនដល់ ៦ លាននាក់ មាននិន្នាការនឹងបញ្ឈប់ការគោរពលទ្ធិផ្សំពុទ្ធ ខុងចឺ តៅ ហើយគោរពព្រះពុទ្ធសាសនាជាសាសនាប្រចាំជាតិ។)
ប្រធានាធិបតី ង៉ូឌិនយ៉ីម នាយង៉ូឌិនញ៉ូ និង មាដាមញ៉ូ ជាកាតូលិកប្រភេទវង្វេងក្នុងសាសនា ក្រៅពីទំនុកបំរុងនិកាយកាតូលិក និង ព្យាយាមកែប្រែវប្បប្រពៃណីវៀតណាម ឲ្យដូចទៅនឹងប្រទេសកាតូលិកនៅបស្ចឹមប្រទេស ហើយនៅមើលងាយ ជិជានគាបសង្កត់ ព្រះពុទ្ធសាសនា និង វប្បធម៌ប្រពៃណីដើមរបស់ជាតិផង ។ មាដាមញ៉ូធ្លាប់ថ្លែងជាមួយអ្នកពត៌មានម្នាក់ ក្នុង ព.ស.២៥០៥ ថា៖
“ព្រះពុទ្ធសាសនានៅវៀតណាមនោះអន់ខ្សោយ វៀតណាមទើបអាចផ្លាស់ជាប្រទេសកាតូលិកបានយ៉ាងល្អ”។ នៅចុងឆ្នាំដ ដែលនេះដែរ ព្រះភិក្ខុវៀតណាមមួយអង្គបានផ្តល់សម្ភាសដល់ទស្សនាវដ្តី “Life” របស់អាមេរិកថា “ប្រសិនបើអ្នកចង់ក្លាយជាអ្នកមានទ្រព្យសម្បត្តិ ប្រសិនបើអ្នកចង់បានជាមន្ត្រីរាជការតំណែងខ្ពស់ អ្នកត្រូវតែជាកាតូលិកសាសនិក”។
ប្រជាជនវៀតណាមមួយរូបនិយាយតវ៉ាជនជាតិអាមេរិក ជាអ្នកការសែតអាមេរិក ថា “គ្រប់ពេល ដែលបារាំងសេសចូលមកគ្រប់គ្រង មិន ដែលយកចក្រពត្តិកាតូលិកមកតាំង លើរាជបល្ល័ង្គវៀតណាមបានសម្រេចឡើយ ប៉ុន្តែមកដល់សម័យង៉ោឌិនយ៉ីម ពួកលោកជាតិអាមេរិក បានយកចក្រពត្តិកាតូលិកឲ្យយើងបានមួយអង្គ”។
ពាក្យសម្តីទាំងនេះ ល្មមនឹងឆ្លុះបញ្ចាំងឲ្យឃើញព្រិត្តិការណ៍របស់រដ្ឋាភិបាលង៉ោ ឌិនយ៉ីម និង សភាពការណ៍ប្រព្រឹត្តិទៅក្នុងផ្លូវសាសនាក្នុងសម័យនោះបានល្អសមគួរ ក្រៅពីសភាពការណ៍ទូទៅហើយ ក៏មានហេតុការណ៍សំខាន់ខ្លះ ជួយបន្ថែមការគាបសង្កត់ និង ភាពតានតឹងឡើងផង ដូចជា នៅពេល ដែលប្រធានាធិបតីង៉ោឌិនយ៉ីមឡើង គ្រងអំណាចថ្មី ៗ មានប្រជាជនវៀតណាមភាគខាងជើងភាសខ្លួនចូលមកជ្រកកោននៅ វៀតណាមខាងត្បូងប្រមាណ ៤០០,០០០ នាក់ ។ អ្នកទាំងនេះ ជាកាតូលិកប្រមាណ ៨០%។ គ្រានេះបានកើតទិទៀនថា ប្រធានាធិបតីង៉ោឌិនយ៉ីម បានលំអៀងក្នុងការជួយសង្រ្គោះ បែងចែកអាហារ និង ចាត់ចែងដីធ្លីដល់ពួកជនភាសខ្លួនកាតូលិកបានល្អជាងពួកពុទ្ធសាសនិក ហើយសង្ស័យថា លោកង៉ោឌិនយ៉ីម នឹងជួយជនភាសខ្លួនជាឧបករណ៍ផ្តុំអំណាចនយោបាយឲ្យបានគង់វង់ និង ស្ថាបនារដ្ឋកាតូលិកឡើងនៅវៀតណាមខាងត្បូង។ ស្មារតីជាតិនិយម ដែលធ្លាប់ធ្វើឲ្យកាតូលិកសាសនិក និង ពុទ្ធសាសនិករផ្តុំថាមពលគ្នាតស៊ូបារាំងសេស និង ហ៊ូជីម៉ីញ បានរលាយទៅ មានការមិនទុកចិត្តគ្នា ការបែកបាក់ និង ការប្រជែងបង្កើតបក្សពួកឡើងមកជំនួស ការគាបសង្កត់ និង ភាពតឹងតែងកាន់តែទ្វេឡើង រហូតដល់ទីបំផុត ក៏កើតហេតុការណ៍ហឹង្សា ដែលហៅថា “វិបត្តិពុទ្ធសាសនិក” ឡើងនៅចុង ព.ស.២៥០៦ ដែលកឲ្យកើតការរន្ធត់ផ្ញាក់ផ្អើល អំពល់ចិត្តពិភពលោក និង ធ្វើឲ្យរបបត្រកូលង៉ោឌិនយ៉ីម ដួលរលំនៅទីបំផុត។ លោក Jerrold Checter ប្រធានការិយាល័យនិពន្ធ “សៀវភៅ” Time Life នៅទីក្រុងតូក្យូ បាននិទានរឿននេះទុកក្នុង សៀវភៅព្រះភក្តិថ្មីនៃព្រះពុទ្ធជាម្ចាស់ (The New Face of Buddha) វែងអន្លាយដល់ទៅ ១០៨ ទំព័រ។