cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
ហាណូយ
ទេសចរណ៍
ចាប់តាំងពីឆ្នាំ២០១៤មក ទីក្រុងហាណូយបានជាប់ឈ្មោះជាគោលដៅកំពូលទាំងដប់របស់ពិភពលោកដោយ TripAdvisor ។ វាជាប់ចំណាត់ថ្នាក់ទី៨ ក្នុងឆ្នាំ២០១៤  ទី ៤ក្នុងឆ្នាំ២០១៥  និងទី៨ ក្នុងឆ្នាំ២០១៦ ។  ហាណូយគឺជាគោលដៅអន្តរជាតិដែលមានតម្លៃសមរម្យបំផុតនៅក្នុងរបាយការណ៍ TripAdvisor ប្រចាំឆ្នាំរបស់ TripAdvisor ។ ក្នុងឆ្នាំ ២០១៧ ទីក្រុងហាណូយនឹងទទួលភ្ញៀវទេសចរអន្តរជាតិជាង ៥ លាននាក់។
ផ្នែកទំនាក់ទំនងអន្តរជាតិ
ទីក្រុងហាណូយមានទំនាក់ទំនងផ្នែកអន្តរជាតិជាមួយ:
ម៉ាស្ជិឌព្រែកប្រធាតុ
សាសនាឥស្លាមនៅប្រទេសកម្ពុជា
វិហារ អាល់សែកាល់ នៅ ភ្នំពេញ វិហារ នូរអ៊ុល-អ៊ីសាន់ សាសនាអ៊ិស្លាម គឺជាសាសនានៃភាគច្រើននៃ ជនជាតិចាម (ដែលហៅថា ខ្មែរ អ៊ិស្លាម) និងជនជាតិភាគតិច ម៉ាឡេ នៅ កម្ពុជា ។ យោងទៅតាមលោក ពុយធាម៉ា មាន ប្រជាជនម៉ូស្លីមពី 150.000 ទៅ 200.000 នាក់នៅក្នុងប្រទេសកម្ពុជានៅចុងឆ្នាំ 1975 ។ ការធ្វើទុក្ខបុកម្នេញក្រោម របបខ្មែរក្រហម បាន រារាំងតួលេខរបស់ពួកគេហើយនៅចុងទសវត្ស 1980 ពួកគេប្រហែលជាមិនបានទទួលកម្លាំងពីអតីតកាលរបស់ពួកគេទេ។ នៅឆ្នាំ 2009 មជ្ឈមណ្ឌលស្រាវជ្រាវ Pew បាន ប៉ាន់ប្រមាណថាប្រជាជនចំនួន 1,6 ភាគរយឬ 236,000 នាក់ជាប្រជាជនម៉ូស្លីម។ ដូច ប្រជាជនចាម អ៊ីស្លាមដទៃទៀតដែរនៅក្នុងប្រទេសកម្ពុជាគឺប្រជាជនម៉ូស្លីម និកាយស៊ុននី នៃ និកាយ សើហ្វីអ៊ី / ម៉ាទូរីឌី លោក ប៉ូដ្ឋីបានបែងចែកពួកចាមនៅកម្ពុជាទៅជាសាខាប្រពៃណីនិងជាសាខាប្រពៃណី។ ( សូមមើល សាសនាឥស្លាមនៅវៀតណាម )
សាវតារនៃឥស្លាមដំបូង
យោងទៅតាមកំណត់ហេតុខ្លះការចោទប្រកាន់ដំបូងរបស់ចាមជាមួយសាសនាអ៊ីស្លាមគឺនៅជាមួយឪពុកក្មេកម្នាក់នៃព្យាការីមហាម៉ាត់ [3] ដែលជាយ៉ាហាសជាឪពុករបស់ ហ្សាយ៉ានប៊ីនចហាស។ វាជាការភ្ញាក់ផ្អើលដោយប្រជាជនសាហាបាជាច្រើននាក់ដែលបានមកដល់ឥណ្ឌូចិនក្នុងឆ្នាំ 617-18 ពីអាប៊ីស៊ីស៊ីតាមផ្លូវសមុទ្រ។
ជីវិតសហគមន៍
ជនជាតិចាមមានវិហារអ៊ីស្លាមផ្ទាល់របស់ពួកគេ ។ នៅឆ្នាំ 1962 មានប្រហែល 100 វិហារអ៊ីស្លាមនៅក្នុងប្រទេស។ នៅចុងបញ្ចប់នៃសតវត្សទីដប់ប្រាំពីរជនជាតិឥស្លាមនៅកម្ពុជាបានបង្កើតសហគមន៍បង្រួបបង្រួមមួយក្រោមអំណាចរបស់ឥស្សរជនសាសនាចំនួនបួនគឺមពុធធកកាលីហាចាកាលីកនិងតានប៉ុក។ ក្រុមប្រឹក្សាគួរកត់សម្គាល់នៅភូមិចាមមានចារិកមួយនិងកាតីប, បាលីនិងឡាត។ ឥស្សរជនជាន់ខ្ពស់ 4 រូបនិងហាកិកត្រូវបានលើកលែងពន្ធផ្ទាល់ខ្លួនហើយពួកគេត្រូវបានអញ្ជើញឱ្យចូលរួមពិធីបុណ្យធំ ៗ នៅឯរាជវាំង។ នៅពេលដែលប្រទេសកម្ពុជាក្លាយជាឯករាជ្យសហគមន៍អ៊ីស្លាមត្រូវបានដាក់ក្រោមការគ្រប់គ្រងរបស់ក្រុមប្រឹក្សាដែលមានសមាជិក 5 រូបដែលតំណាងឱ្យសហគមន៍ក្នុងមុខងារជាផ្លូវការ និងនៅក្នុងទំនាក់ទំនងជាមួយសហគមន៍ឥស្លាមដទៃទៀត។ សហគមន៍មូស្លីមនីមួយៗមានអ្នកដែលដឹកនាំសហគមន៍និងវិហារអ៊ីស្លាមជាអ្នកនាំមុខការអធិស្ឋានហើយជាអ្នកដែលហៅអ្នកស្មោះត្រង់ទៅកាន់ការអធិស្ឋានជារៀងរាល់ថ្ងៃ។ ឧបទ្វីបជ្រោយចង្វារនៅជិតទីក្រុងភ្នំពេញត្រូវបានគេចាត់ទុកថាជាមជ្ឈមណ្ឌលវិញ្ញាណរបស់ចាមហើយមន្ត្រីមូស្លីមខ្ពស់ ៗ ជាច្រើនរស់នៅទីនោះ។ ជារៀងរាល់ឆ្នាំពួកចាមខ្លះទៅសិក្សានៅកូរ៉ាន់នៅ កូលតាន់ប្រទេសម៉ាឡេស៊ីហើយអ្នកខ្លះទៀតបន្តទៅសិក្សាឬធ្វើសក្ការបូជាដល់ម៉ាកា ។ យោងតាមតួលេខពីចុងទសវត្សឆ្នាំ 1950 ប្រហែលជា 7 ភាគរយនៃជនជាតិចាមបានបញ្ចប់ការធ្វើសក្ការបូជាហើយអាចពាក់ស្បៃឬក្បាលកជើងជាសញ្ញានៃសមិទ្ធផលរបស់ពួកគេ។
ប្រពៃណីទំនៀមទម្លាប់ជនជាតិចាម
នៅតែរក្សាប្រពៃណីនិងពិធីបុណ្យសាសនាមូស្លីមឬប្រពៃណីមុន ៗ ។ ពួកគេចាត់ទុក ព្រះអាឡស់ថាជាព្រះដែលមានអំណាចខ្លាំងក្លាប៉ុន្ដែពួកគេក៏ទទួលស្គាល់ការប្រព្រឹត្ដដែលមិនមែនជាឥស្លាមផ្សេងទៀត។ ពួកគេមានភាពជិតស្និទ្ធជាច្រើនចំពោះជនជាតិចាមនៅតាមឆ្នេរសមុទ្រវៀតណាមជាងអ្នកទៅមូស្លីមដទៃទៀត។ ឥស្សរជនសាសនានៃជនជាតិចាម (និងជនជាតិចាមនៅវៀតណាម) សុទ្ធតែស្លៀកពាក់សហើយពួកគេកោរក្បាលនិងមុខ។ ចាមទាំងនេះជឿលើអំណាចនៃមន្តអាគមនិងអាបធ្មប់ហើយពួកគេចាត់ទុកសារៈសំខាន់នៃការអនុវត្តមន្តអាគមដើម្បីជៀសវាងជំងឺឬយឺតយ៉ាវឬហិង្សា។ ពួកគេជឿលើអំណាចអបិយជំនឿជាច្រើន។ ទោះបីជាពួកគេបង្ហាញចំណាប់អារម្មណ៍តិចតួចក្នុងការធ្វើធម្មយាត្រាទៅកាន់ទីក្រុងមេកានិងការអធិស្ឋានជារៀងរាល់ថ្ងៃក៏ដោយក៏ចាមប្រពៃណីបានធ្វើបុណ្យពិធីបុណ្យនិងពិធីបុណ្យមូស្លីមជាច្រើន។
ធម្មជាតិនៃការបៀតបៀន
អ្នកប្រាជ្ញនិងអ្នកប្រវត្តិវិទូមានគំនិតផ្សេងគ្នាលើថាតើការធ្វើទុក្ខបុកម្នេញនិងការសម្លាប់នៅក្រោមកណ្ដាប់ដៃរបស់ពួកខ្មែរក្រហមគួរតែចាត់ទុកថាជាការប្រល័យពូជសាសន៍។ នេះដោយសារតែអាហារូបករណ៏មុន ៗ ដែលកើតមានឡើងបន្ទាប់ពីការដួលរលំនៃរបបខ្មែរក្រហមនៅឆ្នាំ 1979 បានអះអាងថាជនរងគ្រោះអាចគ្រាន់តែជាវត្ថុបញ្ចាំប៉ុណ្ណោះដោយសារតែស្ថានភាពដែលពួកគេស្ថិតនៅ។ ឧទាហរណ៍ ម៉ៃឃើលវិគីខឺរី បានធ្វើការពន្យល់ថាការសម្លាប់ភាគច្រើន លទ្ធផលនៃការលើសលប់ spontaneous នៃយុត្តិធម៌, កងទ័ពកសិករ undisciplined "។  ទិដ្ឋភាពបែបនេះក៏ត្រូវបានគាំទ្រដោយលោក អាឡិចសាន់ដិនហិននតុន ដែលបានរៀបរាប់រឿងរ៉ាវរបស់អតីតកម្មាភិបាលខ្មែរក្រហមដែលអះអាងថាការសម្លាប់នេះគឺជាការសងសឹកចំពោះភាពអយុត្តិធម៌របស់ទាហាន លន់នល់ នៅពេលពួកគេបានសម្លាប់មនុស្សដែលត្រូវបានគេស្គាល់ថាជាអតីត វៀតណាម ភូមា  មុនពេលប៉ុល - ពតនិងខ្មែរក្រហមឡើងកាន់អំណាច។ លោកវីខខឺរីដែលត្រូវបានរក្សាដោយអាហារូបករណ៍ថ្មីៗ របស់ លោកបិនខាយណាន់ បានអះអាងថាចំនួនជនរងគ្រោះនៃរបបខ្មែរក្រហមក្នុងរបបខ្មែរក្រហមមានប្រហែល 20.000 នាក់ដែលនឹងលុបចោលឧក្រិដ្ឋកម្មប្រល័យពូជសាសន៍ប្រឆាំងប៉ុលពតនិងខ្មែរក្រហម ។
ការសម្លាប់នេះគឺជាកិច្ចខិតខំប្រឹងប្រែងជាមជ្ឈការនិងការិយាធិបតេយ្យដោយរបបខ្មែរក្រហមដែលត្រូវបានចងក្រងដោយ មជ្ឈមណ្ឌលឯកសារកម្ពុជា (DC-Cam) តាមរយៈការរកឃើញឯកសារសន្តិសុខផ្ទៃក្នុងរបស់ខ្មែរក្រហមដែលបានណែនាំដល់ការសម្លាប់នៅទូទាំងប្រទេសកម្ពុជា។  ជាលទ្ធផលវាអាចត្រូវបានគេសន្មតថាការសំលាប់ទាំងនេះត្រូវបានប្រមូលផ្តុំដោយកិច្ចប្រឹងប្រែងរបស់របបនេះដែលបានបញ្ជាក់ដោយឯកសារផ្លូវការរបស់ខ្មែរក្រហម។ ទោះជាយ៉ាងណាក៏ដោយក៏មានករណីនៃការមិនទទួលស្គាល់និងដោយឯកឯងនៅក្នុងការសម្លាប់រង្គាលផងដែរ។  លើសពីនេះទៀត Etcherson ក៏បានអះអាងថាជាមួយនឹងការសម្លាប់រង្គាលជាប្រព័ន្ធផ្អែកលើទំនាក់ទំនងភូមិសាស្ត្រជាតិសាសន៍សាសនានិងសញ្ជាតិដែលជាលទ្ធផលបាត់បង់ មួយភាគបីនៃប្រជាជនកម្ពុជាខ្មែរក្រហមមានប្រសិទ្ធិភាពក្នុងការប្រព្រឹត្តអំពើប្រល័យពូជសាសន៍។
លោកដេវឆេនដល័របានលើកឡើងថាទោះបីជាជនជាតិដើមភាគតិចបានរងគ្រោះដល់របបខ្មែរក្រហមក៏ដោយក៏ពួកគេមិនបានផ្តោតជាសំខាន់លើជនជាតិភាគតិចនោះទេប៉ុន្តែដោយសារតែពួកគេភាគច្រើនជាសត្រូវនៃបដិវត្តន៍ (Kiernan, 2002: 252, សូមមើលផងដែរនូវលេខសម្គាល់របស់លោក Chandler ។ សោកនាដកម្មនៃប្រវត្តិសាស្ត្រខ្មែរ, ទំព័រ 4, 263-65, 285) ។ លើសពីនេះទៀតលោក Chandler ក៏បដិសេធការប្រើពាក្យ« chauvinism »និង«ប្រល័យពូជសាសន៍»ដើម្បីចៀសវាងការគូរគំនិតដែលអាចធ្វើទៅបានជាមួយហ៊ីត្លែរ។ នេះបង្ហាញថាលោក Chandler មិនជឿលើអំណះអំណាងនៃការចោទប្រកាន់របបខ្មែរក្រហមជាមួយបទឧក្រិដ្ឋប្រល័យពូជសាសន៍ ។
ដូចគ្នានេះដែរលោកម៉ៃឃើលវីកខឺរីទទួលបានឋានៈស្រដៀងគ្នានឹងលោកឆាន់ដឺហើយបដិសេធមិនទទួលស្គាល់អំពើឃោរឃៅនៃរបបខ្មែរក្រហមថាជាអំពើប្រល័យពូជសាសន៍។ លោកវីខឺរីបានចាត់ទុកខ្មែរក្រហមថាជា "របបអហឹង្សា" ដោយសារតែគោលនយោបាយប្រឆាំងនឹងវៀតណាមនិងប្រឆាំងសាសនា (Kiernan, 2002: 252 មើលវីគឃឺរីនៅ កម្ពុជា 1975-1982 ទំព័រ 181-82, 255, 258, 264-65) ។
លោក Ben Kiernan បានលើកឡើងថាវាពិតជាអំពើប្រល័យពូជសាសន៍ហើយមិនយល់ស្របជាមួយអ្នកប្រាជ្ញទាំងបីនេះដោយនាំមកនូវឧទហរណ៍ពីប្រវត្តិសាស្ត្ររបស់ប្រជាជនចាមនៅក្នុងប្រទេសកម្ពុជា។
ជនជាតិចាមបានចាប់ផ្ដើមលេចធ្លោឡើងតាមរយៈការចូលរួមជាមួយពួកកុម្មុយនិស្តនៅដើមទសវត្សឆ្នាំ 1950
ភូមិចាមដប់ត្រូវបានកាន់កាប់ដោយបក្សកុម្មុយនិស្តកម្ពុជានៅឆ្នាំ 1972-73 ដែលជាកន្លែងមេដឹកនាំចាមថ្មីត្រូវបានបង្កើតនិងដឹកនាំអ្នកភូមិឱ្យទៅធ្វើការនៅវាលស្រែឆ្ងាយពីស្រុកកំណើតរបស់ពួកគេ។ សាក្សីម្នាក់ដែលបានសម្ភាសដោយ Kiernan បានអះអាងថាពួកគេត្រូវបានទទួលការព្យាបាលយ៉ាងល្អដោយ CPK បន្ទាប់មកនិងត្រូវបានអនុញ្ញាតឱ្យត្រឡប់ទៅផ្ទះរបស់ពួកគេវិញនៅឆ្នាំ 1974 (ឆ្នាំ 2002: 259) ។ លើសពីនេះទៀតជនជាតិចាមក៏ត្រូវបានគេចាត់ថ្នាក់ថាជា "ប្រជាពលរដ្ឋមូលដ្ឋានប្រាក់បញ្ញើ" ដែលធ្វើឱ្យពួកគេងាយរងគ្រោះចំពោះការកាត់ទោស។
លោក Ben Kiernan បានជំទាស់ថាអំពើហឹង្សានិងការសម្លាប់នៅក្នុងតំបន់បូព៌ាមិនបានកើតឡើងឬមិនខ្លាំងក្លានៅមុនចុងឆ្នាំ 1976។  បញ្ហានេះភាគច្រើនកើតឡើងពីការសម្ភាសន៍របស់ Kiernan ជាមួយអ្នកស្រុកនៅឆ្នាំ 1979 ដល់ឆ្នាំ 1993. លោក Henri Locard ក្នុងឆ្នាំ 1995 បានអះអាងថាអំពើហិង្សានិងអំពើហឹង្សា ការសម្លាប់នៅតំបន់បូព៌ាមានភាពប្រហាក់ប្រហែលគ្នាដោយសារតែវត្តមាននៃ "បណ្តាញពន្ធនាគារបីជាន់ដែលជាប់ទាក់ទងយ៉ាងជិតស្និទ្ធ" នៅទូទាំងប្រទេសនៅក្នុងទម្រង់នៃមជ្ឈមណ្ឌលឃុំឃាំងនៅកម្រិតឃុំឃុំពន្ធនាគារស្រុកនៅថ្នាក់ស្រុកនិងពន្ធនាគារក្នុងតំបន់ ថ្នាក់ខេត្ត។  គំរូស្រដៀងគ្នានេះត្រូវបានរកឃើញនៅក្នុងតំបន់ទី 23 ក្នុងតំបន់បូព៌ាដែលពន្ធនាគារទាំងនោះត្រូវបានសាងសង់មុនពេលខ្មែរក្រហមឡើងកាន់អំណាចនៅខែមេសាឆ្នាំ 1975 ដែលបញ្ជាក់បន្ថែមទៀតអំពីអំណះអំណាងរបស់លោកឡូរ៉ង់ (2005: 104) ។  ហេតុដូច្នេះអត្រានៃអំពើហឹង្សានិងការសម្លាប់ត្រូវបានកត់សម្គាល់ខ្លាំងជាងមុនបន្ទាប់ពីការកើនឡើងនៃពួកខ្មែរក្រហមឡើងកាន់អំណាចចាប់តាំងពីឆ្នាំ 1978 ។ ប៉ុលពតបានចាត់ទុកថាប្រជាជននៅតំបន់ភាគខាងកើតជាជនក្បត់និង "ខ្មាំងដែលមានសាកសពខ្មែរប៉ុន្តែជាគំនិតរបស់វៀតណាម" គ្មានអរគុណដល់តំបន់ជិតព្រំដែននៃវៀតណាមក៏ដូចជាសមាគមមួយចំនួនដល់របបមុន។ ហេតុដូច្នេះហើយ Kiernan ពិតជាមានភាពត្រឹមត្រូវក្នុងការចង្អុលបង្ហាញថាការធ្វើទុក្ខបុកម្នេញមិនមានភាពរឹងមាំទេមុនពេលប៉ុលពតឡើងកាន់អំណាច។ ម៉្យាងទៀតការឈ្លោះប្រកែកគ្នារបស់លោកឡោកាដអំពីអត្រាទានធ្វើទុក្ខបុកម្នេញមុននិងក្រោយប៉ុលពតឡើងកាន់អំណាចក៏មិនមានសារៈសំខាន់ផងដែរដោយសារតែទិន្នន័យថ្មីដែលផ្តល់ដោយសាក្សី។  យ៉ាងណាក៏ដោយវាស្ទើរតែត្រឹមត្រូវដើម្បីបង្ហាញថាទម្រង់នៃការធ្វើទុក្ខបុកម្នេញត្រូវបានកើតមានឡើងមុនពេលប៉ុល - ពតឡើងកាន់អំណាច ។
ទោះបីជាយ៉ាងនេះក៏ដោយចាមនៅតាមតំបន់ជាច្រើនរស់នៅជាមួយគ្នាជាមួយប្រជាជនក្នុងស្រុកនិយាយភាសាខ្មែរហើយថែមទាំងរៀបការជាមួយខ្មែរភាគច្រើនក៏ដូចជាជនជាតិភាគតិចចិននិងវៀតណាម (Kiernan, 2002: 257) ។ ការអនុវត្តទំនៀមទំលាប់ជនជាតិភាគតិចរបស់ប្រជាជនកម្ពុជាបានចាប់ផ្តើមកាន់តែយ៉ាប់យ៉ឺនជាមួយនឹងការរើបឡើងនៃបក្សកុម្មុយនិស្តកម្ពុជានៅឆ្នាំ 1972 នៅពេលពួកចាមត្រូវបានហាមប្រាមមិនឱ្យអនុវត្តជំនឿនិងវប្បធម៌របស់ពួកគេ។ ស្ត្រីចាមត្រូវបានគេតម្រូវឱ្យរក្សាសក់ខ្លីដូចជនជាតិខ្មែរបានធ្វើ។ បុរសចាមមិនត្រូវបានអនុញ្ញាតិឱ្យដាក់លើសារ៉ុងទេ។កសិករត្រូវបានគេធ្វើឡើងដើម្បីស្លៀកពាក់ខ្មៅងងឹតឬខ្មៅ។ សកម្មភាពសាសនាដូចជាការអធិស្ឋានជាចាំបាច់ជារៀងរាល់ថ្ងៃត្រូវបានរារាំង (Kiernan, 2002: 258-259) ។ លោកវីកខឺរីបានកត់សម្គាល់ថាជនជាតិចាមត្រូវបានរើសអើងប្រឆាំងនឹងខ្មែរមុនពេលចាប់ផ្ដើមសង្គ្រាម "នៅតាមតំបន់មួយចំនួន" ដោយសារតែជនជាតិចាមត្រូវបានគេចាត់ទុកថាជាអ្នកអនុវត្តមន្តអាគមមិនខ្មៅ (Kiernan, 2002: 256, សូមមើលផងដែរនូវ ប្រទេសកម្ពុជាពីឆ្នាំ 1975-1982 របស់វីខឺរី) ។ ទំព័រ 181) ។ ទោះជាយ៉ាងណាក៏ដោយនៅក្នុងតំបន់ផ្សេងទៀតជនជាតិចាមត្រូវបានរួមបញ្ចូលគ្នាយ៉ាងល្អនៅក្នុងសហគមន៍ដោយនិយាយភាសាខ្មែរនិងការរៀបអាពាហ៍ពិពាហ៍រវាងគ្នារវាងជនជាតិខ្មែរវៀតណាមនិងចិន (ឆ្នាំ 2002: 256) ។
រវាងឆ្នាំ 1972 និង 1974 ការអនុវត្តការរឹតបន្តឹងបែបនេះត្រូវបានពង្រីកបន្ថែមទៀតនៅពេលដែលខ្មែរក្រហមបានរកឃើញថាចាមជាការគំរាមកំហែងដល់របៀបវារៈកុម្មុយនិស្តរបស់ខ្លួនដោយសារតែភាសាវប្បធម៌ជំនឿនិងប្រព័ន្ធសហគមន៍ឯករាជ្យរបស់ពួកគេ។ មិនតែប៉ុណ្ណោះពួកចាមក៏ត្រូវបានដាក់ឈ្មោះថ្មីថាជា "ខ្មែរឥស្លាម" ដើម្បីបំបែកពួកវាជាមួយកេរដំណែលនិងពូជពង្សនៃពួកបុព្វបុរសរបស់ពួកគេនិងធ្វើឱ្យពួកគេចូលទៅក្នុងកម្ពុជាប្រជាធិបតេយ្យដែលកាន់កាប់ដោយខ្មែរ។ ខ្មែរក្រហមជឿថាជនជាតិចាមនឹងធ្វើឱ្យប៉ះពាល់ដល់កិច្ចខិតខំប្រឹងប្រែងរបស់កុម្មុយនិស្តក្នុងការបង្កើតសហគមន៍ដែលមានភាពស្និទ្ធស្នាលដែលគ្រប់គ្នាអាចឃ្លាំមើលបានយ៉ាងងាយស្រួល។ ដូច្នេះហើយរបបនេះបានសម្រេចបំបែកក្រុមចាមដោយនិរទេសពួកវាពីតំបន់រៀងៗខ្លួនដើម្បីធ្វើជាកសិករនៅទូទាំងប្រទេសដែលនេះជាការរួមចំណែកដោយផ្ទាល់ដល់សេដ្ឋកិច្ចកម្ពុជា។ ការផ្លាស់ប្តូរនេះត្រូវបានធ្វើឡើងដើម្បីធានាថាចាមនឹងមិនប្រមូលផ្តុំបង្កើតសហគមន៍របស់ខ្លួនជាថ្មីម្តងទៀតដែលធ្វើឱ្យប៉ះពាល់ដល់ផែនការរបស់សហប្រជាជាតិក្នុងការបង្កើតសហករណ៍សេដ្ឋកិច្ចកណ្តាល។ យឺត ៗ អ្នកទាំងឡាយណាដែលប្រឆាំងនឹងការរឹតត្បិតទាំងនេះត្រូវបានចាប់ខ្លួនដោយរបបនេះ។ ដូច្នេះនៅខែតុលាឆ្នាំ 1973 ចាមមូស្លីមនៅភូមិភាគបូព៌ានៃសាធារណរដ្ឋប្រជាធិបតេយ្យប្រជាមានិតខ្មែរបានបង្ហាញពីការមិនពេញចិត្តចំពោះការរឹតបន្តឹងរបស់បក្សកុម្មុយនិស្តចិនតាមរយៈការវាយដំស្គរដែលត្រូវបានគេប្រើជាប្រពៃណីដើម្បីប្រាប់ដល់ពេលវេលានៃការអធិស្ឋានប្រចាំថ្ងៃនៅវិហារអ៊ីស្លាម។ ទង្វើនៃការប្រកាន់ខ្ជាប់សហគមន៍នេះបានជំរុញឱ្យមានការចាប់ខ្លួនអ្នកដឹកនាំនិងគ្រូបង្រៀនសាសនាជាច្រើននាក់មកពីសហគមន៍ឥស្លាមចាម (Kiernan, 2002: 260-261) ។
នៅខែកុម្ភៈឆ្នាំ 1974 ជនជាតិចាមនៅតំបន់ទី 31 ដែលស្ថិតនៅតំបន់ខាងលិចនៃសហគមន៍ប្រជាធិបតេយ្យប្រជាមានិតឡាវបានប្រឆាំងនឹងគោលនយោបាយរបស់បក្សកុម្មុយនិស្តដែលតម្រូវឱ្យអ្នកនេសាទចុះបញ្ជិកាជារៀងរាល់ថ្ងៃជាមួយសហករណ៍ក្នុងស្រុកហើយលក់ឱ្យសហករណ៍ក្នុងតម្លៃទាប។ជាមួយគ្នានេះដែរអ្នកស្រុកក៏ត្រូវបានទិញដើម្បីទិញត្រីទាំងនោះពីសហករណ៍ក្នុងតម្លៃខ្ពស់។ បញ្ហានេះបានជំរុញឱ្យប្រជាជនក្នុងតំបន់ប្រឈមមុខនឹងសហជីពដើម្បីបង្ហាញពីការមិនពេញចិត្តរបស់ពួកគេដែលត្រូវបានគេបាញ់សម្លាប់ដោយបានសម្លាប់និងធ្វើឱ្យរបួសជាង 100 នាក់។ មកដល់ខែធ្នូឆ្នាំ 1974 ការបះបោរមួយដោយពួកចាមនៅតំបន់ 21 នៃតំបន់បូព៌ាបានផ្ទុះឡើងប្រឆាំងនឹងបក្សកុម្មុយនិស្តកម្ពុជាបន្ទាប់ពីមេដឹកនាំសហគមន៍ត្រូវបានចាប់ខ្លួន។ ការបះបោរនេះត្រូវបានបង្ក្រាបយ៉ាងខ្លាំងក្លាដោយរបបគ្មានកំណត់ត្រាអំពីការស្លាប់និងរបួសដែលបានកត់ត្រា (Kiernan, 2002: 260-261) ។
មានកំណត់ត្រាអំពីការរឹតត្បិតទាំងនេះការតស៊ូនិងការបង្ក្រាបក៏មានកំណត់ហេតុពីសហគមន៍ចាមដែលបដិសេធការគៀបសង្កត់ពីសំណាក់របបនេះនៅចន្លោះឆ្នាំ 1970 និងដើមឆ្នាំ 1975 ។ ថ្វីបើការរឹតត្បិតលើសកម្មភាពមួយចំនួនដូចជាពាណិជ្ជកម្មនិងការធ្វើដំណើរបានកើតឡើងក្នុងអំឡុងពេលនោះក៏ដោយ អំឡុងពេលនោះពួកគេត្រូវបានយល់ថាជាអនុផលនៃសង្រ្គាមស៊ីវិលដែលកំពុងតែបន្ត។ លើសពីនេះទៅទៀតពួកចាមមួយចំនួនក៏បានចូលរួមបដិវត្តន៍ជាទាហាននិងសមាជិកនៃបក្សកុម្មុយនិស្តកម្ពុជាផងដែរ។ យោងទៅតាមកំណត់ហេតុក្នុងតំបន់មួយចំនួនប្រជាជនមានទំនុកចិត្តលើខ្មែរក្រហមនៅពេលពួកគេបានមកសហគមន៍ជាលើកដំបូងដែលបានជួយអ្នកស្រុកជាមួយម្ហូបអាហារនិងម្ហូបអាហារហើយមិនមានបំរាមលើវប្បធម៌ឬសាសនាក្នុងតំបន់ឡើយ។ ទោះបីជាមានការរឹតបន្តឹងក៏ដោយក៏ផលវិបាកមិនសូវធ្ងន់ធ្ងរ (Kiernan, 2002: 262) ។ CPK ត្រូវបានគេចាត់ទុកថាជាវីរបុរសនៃបដិវត្តន៍នៅពេលដែលពួកគេបានតស៊ូដើម្បីបុព្វហេតុរបស់កសិករនិងជាតិប្រឆាំងនឹងសហរដ្ឋអាមេរិក (Hinton, 2005: 58) ។ នៅពេលដែលសហគមន៍ចាមត្រូវបានរកឃើញនៅទូទាំងសហគមកម្ពុជាសហគមន៍ចាមមួយចំនួនអាចនឹងមានបទពិសោធន៍ខុសៗគ្នាពី CPK មុនឆ្នាំ 1975 ។ សហគមន៍មួយចំនួនបានជួបប្រទះការបង្ក្រាបនិងការរឹតបន្តឹងខណៈដែលអ្នកផ្សេងទៀតមិនបាន។ លុះត្រាតែប៉ុលពតបានពង្រឹងអំណាចនៅត្រឹមចុងឆ្នាំ 1975 ដែលការចោទប្រកាន់បានក្លាយជារឿងធ្ងន់ធ្ងរហើយបានប៉ះពាល់ដល់ប្រជាជនចាមទាំងអស់ដោយមិនរើសមុខ។
នេះអាចជាកត្តាសាមញ្ញមួយដែលថាហេតុអ្វីបានជារដ្ឋាភិបាលកម្ពុជានិង អង្គជំនុំជំរះវិសាមញ្ញក្នុងតុលាការកម្ពុជា (អ។ វ។ ត។ ក) មិនកាត់ទោសជនល្មើសខ្មែរក្រហមមុនឆ្នាំ 1975 មុនពេលប៉ុលពុលបានពង្រឹងអំណាចរបស់គាត់។ ដូច្នោះហើយកំណត់ហេតុនៃអ្នកដែលបានទទួលរងនូវការបង្ក្រាបមុនឆ្នាំ 1975 មិនត្រូវបានគេចាត់ទុកថាជាផ្នែកនៃអំពើប្រល័យពូជសាសន៍នោះទេព្រោះករណីបាត់បង់ជីវិតជាប្រព័ន្ធនៃប្រជាពលរដ្ឋដែលផ្អែកលើប្រវត្តិសាស្រ្តជនជាតិឬសាសនាគឺមិនគ្រប់គ្រាន់ទេ។
ការធ្វើទុក្ខបុកម្នេញពីឆ្នាំ 1975 ដល់ឆ្នាំ 1979
នៅឆ្នាំ 1975 នៅពេលដែលជ័យជម្នះរបស់បក្សកុម្មុយនិស្តកម្ពុជាលើកងកម្លាំងសាធារណរដ្ឋខ្មែរបងប្អូនប្រុសពីរនាក់នៃដើមកំណើតចាមដែលបានចូលរួមជាមួយខ្មែរក្រហមជាទាហានបានវិលត្រឡប់ទៅស្រុកវិញនៅក្នុងខេត្តកំពង់ចាមដែលជាកន្លែងដែលសហគមន៍មូស្លិមចាមធំជាងគេបំផុតអាចរកបាន។ បងប្អូនទាំងនោះបានប្រាប់ឪពុករបស់ពួកគេពីដំណើរផ្សងព្រេងដែលពួកគេធ្លាប់មានជាផ្នែកមួយនៃបដិវត្តន៍ដែលរួមមានការសម្លាប់ខ្មែរនិងការញ៉ាំសាច់ជ្រូកដោយសង្ឃឹមថានឹងបញ្ចុះបញ្ចូលឪពុករបស់ពួកគេឱ្យចូលរួមក្នុងបុព្វហេតុកុម្មុយនិស្ត។ ឪពុកដែលនៅស្ងៀមមិនច្បាស់ដោយសារកំណត់ត្រាដែលទាក់ទងនឹងកូនប្រុសរបស់គាត់។ ផ្ទុយទៅវិញគាត់បានចាប់កាំបិតមួយបានសម្លាប់កូនប្រុសរបស់គាត់ហើយបានប្រាប់អ្នកជិតខាងរបស់គាត់ថាគាត់បានសំលាប់សត្រូវ។ នៅពេលអ្នកភូមិបានចង្អុលបង្ហាញថាគាត់ពិតជាបានសំលាប់កូនប្រុសរបស់គាត់គាត់បានរៀបរាប់ពីរឿងដែលគាត់ត្រូវបានប្រាប់ដោយកូនប្រុសរបស់គាត់កាលពីមុនដោយលើកឡើងពីការស្អប់របស់ខ្មែរក្រហមចំពោះប្រជាជនឥស្លាមនិងប្រជាជនចាម។ នេះបានជំរុញឱ្យមានកិច្ចព្រមព្រៀងជាឯកច្ឆន្ទក្នុងចំណោមអ្នកភូមិដើម្បីសំលាប់ទាហានខ្មែរក្រហមទាំងអស់នៅក្នុងតំបន់នោះនៅយប់នោះ។ នៅព្រឹកថ្ងៃបន្ទាប់កងកម្លាំងខ្មែរក្រហមកាន់តែច្រើនបានទម្លាក់តំបន់នេះដោយអាវុធធុនធ្ងន់និងឡោមព័ទ្ធភូមិនេះដោយសម្លាប់អ្នកភូមិម្នាក់ៗនៅទីនោះ (Kiernan, 2002: 263) ។ ដូចគ្នាដែរនៅក្នុងខែមិថុនាឬកក្កដាឆ្នាំ 1975 ពួកអាជ្ញាធរ CPK នៅក្នុងតំបន់ 21 នៃភូមិភាគបូព៌ាបានព្យាយាមរឹបអូសយកច្បាប់ចម្លងកូរ៉ាន់ទាំងអស់ពីប្រជាជនខណៈពេលដូចគ្នានេះដែរតម្រូវឱ្យកាត់សក់ខ្លីសម្រាប់ស្ត្រីចាម។ អាជ្ញាធរបានជួបនឹងបាតុកម្មដ៏ធំដែលធ្វើដោយសហគមន៍ចាមក្នុងស្រុកដែលត្រូវបានបាញ់សម្លាប់ដោយពួកទាហាន។ ពួកចាមបានសងសឹកយ៉ាងសាហាវដោយដាវនិងកាំបិតដែលបានសម្លាប់ទាហានពីរបីនាក់តែប៉ុណ្ណោះដែលត្រូវបានពង្រឹងជាមួយនឹងការពង្រឹងយោធាពីរបបដែលបានបំផ្លាញអ្នកភូមិនិងទ្រព្យសម្បត្តិរបស់ពួកគេ (Kiernan, 2002: 263-264) ។ នៅក្នុងសៀវភៅមួយផ្សេងទៀតដោយជនភៀសខ្លួនចាមនៅម៉ាឡេស៊ីតួអង្គសំខាន់ៗចំនួន 13 នៅក្នុងសហគមន៍មូស្លិមចាមត្រូវបានសម្លាប់ដោយរបបនេះនៅខែមិថុនាឆ្នាំ 1975 ។ ហេតុផលនៅពីក្រោយការសំលាប់នេះគឺដោយសារតែមានអ្នកខ្លះកំពុង "អធិស្ឋានជំនួសឱ្យការចូលរួមកិច្ចប្រជុំ CPK" អ្នកផ្សេងទៀតត្រូវបានគេអះអាងថា "ដាក់ញត្តិសុំការអនុញ្ញាតលើពិធីអាពាហ៍ពិពាហ៍" (Kiernan, 2002: 263) ។
ព្រឹត្តិការណ៍បានទទួលពីអាក្រក់ទៅកាន់តែអាក្រក់នៅពាក់កណ្តាលឆ្នាំ 1976
ដោយសារតែការបះបោរនៅពេលជនជាតិភាគតិចត្រូវមានភក្តីភាពចំពោះសញ្ជាតិខ្មែរនិងសាសនាតែប៉ុណ្ណោះ។ ពុំមានអត្តសញ្ញាណផ្សេងក្រៅពីភាសាខ្មែរឡើយ។ ហេតុដូច្នេះហើយភាសាចាមមិនត្រូវបានគេនិយាយទេការញ៉ាំសហគមន៍ដែលគ្រប់គ្នាចែករំលែកអាហារដូចគ្នាត្រូវបង្ខំបង្ខំចាមមូស្លីមឱ្យចិញ្ចឹមសត្វជ្រូកនិងស៊ីសាច់ជ្រូកប្រឆាំងនឹងជំនឿសាសនារបស់ពួកគេ (Kiernan, 2002: 269) ។ ការពន្យល់មួយសម្រាប់ការកើនឡើងនៃការបះបោរទាំងនោះដែលបានផ្តល់ដោយអ្នកស្រុកនោះគឺថាពួកចាមខ្លះបានចូលរួមក្នុងរបបខ្មែរក្រហមក្នុងនាមជាទាហានដែលកំពុងទន្ទឹងរង់ចាំអំណាចនៃអំណាចនៅពេលប៉ុលពតពង្រឹងអំណាច។ នៅឆ្នាំ 1975 ទាហានចាមទាំងនេះត្រូវបានបណ្តេញចេញពីកងកម្លាំងខ្មែរក្រហមដែលត្រូវបានដកហូតពីការអនុវត្តអ៊ីស្លាមរបស់ខ្លួននិងបានបាត់បង់អត្តសញ្ញាណជនជាតិដើមរបស់ពួកគេ (Kiernan, 2002: 264) ។
នៅទីនេះយើងអាចចង្អុលបង្ហាញថាលំនាំទាំងនោះមានលក្ខណៈស្របតាមការសម្លាប់រង្គាលជនជាតិចាម។ ទី 1 ការរុះរើរចនាសម្ព័ន្ធសហគមន៍តាមរយៈការសម្លាប់មេដឹកនាំសហគមន៍ឥស្លាមចាមដែលរួមមាន Muftis, Imams និងមនុស្សដែលមានឥទ្ធិពលដទៃទៀត។ ទីពីរការរុះរើអត្តសញ្ញាណអ៊ីស្លាមនិងជនជាតិភាគតិចចាមតាមរយៈការដាក់កំហិតទៅលើការអនុវត្តន៍ខុសៗគ្នាដែលសម្គាល់ជនជាតិចាមពីជនជាតិខ្មែរ; ទីបីការបែកខ្ចាត់ខ្ចាយរបស់ជនជាតិចាមពីសហគមន៍រៀងៗខ្លួនទាំងដោយការបង្ខំឱ្យធ្វើការលើវាលស្រែឬការចាប់ខ្លួនពួកគេដោយសារតែមានការចោទប្រកាន់ឬការបះបោរប្រឆាំងនឹងបក្សកុម្មុយនិស្តកម្ពុជា។
កំឡុងសម័យខ្មែរក្រហម
ការបញ្ជាទិញដែលបានផ្តល់ឱ្យដោយរដ្ឋាភិបាលខ្មែរក្រហមនៅឆ្នាំ 1979 បានចែងថា "ប្រជាជាតិចាមលែងមាននៅលើដីកម្ពុជាដែលជាកម្មសិទ្ធិរបស់ខ្មែរ។ ដូច្នេះជនជាតិចាមភាសាភាសាទំនៀមទម្លាប់និងជំនឿសាសនាត្រូវតែលុបបំបាត់ជាបន្ទាន់ហើយអ្នកដែលមិនគោរពតាមបញ្ជានេះនឹងត្រូវលុបចោល។ ទទួលរងនូវផលវិបាកទាំងអស់ចំពោះទង្វើប្រឆាំងនឹងអង្គការរបស់ខ្លួន [មេបញ្ជាការខ្មែរក្រហម] " ។
បន្ទាប់ពីការបញ្ចប់ការគ្រប់គ្រងរបស់ខ្មែរក្រហមសាសនាទាំងអស់ត្រូវបានស្ដារឡើងវិញ
លោកវីកខឺរីជឿថាជនជាតិចាមប្រហែល 185.000 នាក់បានរស់នៅក្នុងប្រទេសកម្ពុជានៅពាក់កណ្តាលទសវត្សឆ្នាំ 1980 ហើយថាចំនួនវិហារអ៊ីស្លាមមានប្រហែលដូចគ្នាកាលពីឆ្នាំ 1975 ដែរ។ នៅដើមឆ្នាំ 1988 មានវិហារអ៊ីស្លាមចំនួន 6 នៅក្នុងតំបន់ភ្នំពេញហើយ "ចំនួនល្អ" នៅតាមបណ្តាខេត្តប៉ុន្តែឥស្សរជនមូស្លីមត្រូវបានរឹតបន្តឹង។ មានតែ 20 នាក់ក្នុងចំណោមបុព្វបុរសចាមភាគច្រើនដែលលេចធ្លោបំផុតនៅក្នុងប្រទេសកម្ពុជាបានរស់រានមានជីវិតពីសម័យខ្មែរក្រហម ។
បច្ចុប្បន្ន
សព្វថ្ងៃនេះអ្នកកាន់សាសនាអ៊ីស្លាមអាចអនុវត្តសាសនារបស់ពួកគេតាមធម្មតានិងចេញបាន។ នេះបានចាប់ផ្តើមនៅក្នុងសម័យសាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតកម្ពុជាដែលសាសនាត្រូវបានស្ដារឡើងវិញនិងត្រូវបានអនុញ្ញាតិឱ្យអនុវត្តម្តងទៀត។ ចាមក៏រីករាយនឹងសិទ្ធិប្រជាធិបតេយ្យដូចប្រជាពលរដ្ឋខ្មែរទាំងអស់ដែរដោយមានសិទ្ធិបោះឆ្នោតនិងជាប់ឆ្នោតជាអ្នកនយោបាយ និងមានសេរីភាពពេញលេញក្នុងការស់នៅមួយគ្នាប្រកបដោយសុខសន្តិភាព។
ព្រះរាជវាំងក្រុងធនបុរី
ស្តាំ|រូបភាពតូច|300x300ភីកសែល| ព្រះបរមរាជវាំងនៃសាលរាជបល្ល័ង្ក ព្រះរាជវាំងក្រុងធនបុរី ដែលគេស្គាល់ជាភាសាថៃថា ព្រះរាជវាំងដើម ( พระราชวังเดิม , អតីតរាជវាំង ) គឺជាអតីតរាជវាំងរបស់ស្តេចតាកស៊ីន ដែលគ្រប់គ្រងនគរសៀម( ថៃ ) នៃនរគធនបុរី បន្ទាប់ពីការដួលរលំនៃអយុធ្យានៅឆ្នាំ១៧៦៧ និងរហូតដល់ការបង្កើតនរគរតនកោសិន្ទ្រ៍ ក្នុងឆ្នាំ១៧៨២ ។ ក្រោយមកវាបានបម្រើការជាលំនៅឋានរបស់សមាជិកជាន់ខ្ពស់មួយចំនួននៃរាជវង្សចក្រី រហូតដល់ឆ្នាំ១៩០០ នៅពេលដែលព្រះរាជវាំងបានក្លាយជាទីតាំងរបស់រាជបណ្ឌិតសភាកងទ័ពជើងទឹកថៃ ។ ឥឡូវនេះ ព្រះរាជវាំងស្ថិតនៅក្នុងមូលដ្ឋាននៃទីបញ្ជាការកងទ័ពជើងទឹកថៃ ក្នុងទីក្រុងបាងកក ហើយត្រូវបានបើកសម្រាប់ការទស្សនាជាក្រុម ដែលរង់ចាំការណាត់ជួបជាមុន។
ឃុំល្វេ
សំដៅទៅដល់÷
ខេត្តលំពូន
ខេត្តលំពូន ឬ ខេត្តឡាំភូន​ (ลำพูน, ; ខាំមឿង: ) គឺជាខេត្ត (ចង្វាត) មួយក្នុងចំណោមខេត្តចំនួន 76 របស់ប្រទេសថៃ ស្ថិតនៅភាគខាងជើងភាគខាងលើប្រទេសថៃ ខេត្តជិតខាងគឺ (ពីខាងជើងតាមទ្រនិចនាឡិកា) ខេត្តឈៀងម៉ៃ ខេត្តលំប៉ាង និងខេត្តតាក
ការបែងចែករដ្ឋបាល
ខេត្តចែកចេញជា 8 ស្រុក (អាំភើ) ទាំងនេះត្រូវបានបែងចែកបន្ថែមទៀតជា 51 សង្កាត់ (តាំបល)​ និង​ 511 ភូមិ
ឯកសារយោង
ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ខេត្តនៅប្រទេសថៃ
លីប៊ី
ប្រទេសលីប៊ី (ភាសាអារ៉ាប់៖ ليبيا‎) ដោយមានឈ្មោះជាផ្លូវការថា រដ្ឋលីប៊ី (អារ៉ាប់៖ دولة ليبيا‎)   គឺជាប្រទេសមួយស្ថិតនៅតំបន់ម៉ាហ្គ្រីបនៃទ្វីបអាហ្វ្រិក។ ប្រទេសនេះមានព្រំដែនជាប់នឹងប្រទេសអេហ្ស៊ីបនៅភាគខាងកើត ស៊ូដង់នៅភាគអាគ្នេយ៍ ឆាដនៅភាគខាងត្បូង នីហ្សេនៅទិសនិរតី អាល់ហ្សេរីនៅភាគខាងលិច ទុយនេស៊ីនៅទិសពាយព្យ និងសមុទ្រមេឌីទែរ៉ាណេនៅភាគខាងជើង។ រដ្ឋ​អធិបតេយ្យ​មួយនេះ​​បានគ្របដណ្តប់លើ​តំបន់​ប្រវត្តិសាស្ត្រ​ចំនួន​បី​គឺ៖ ទ្រីប៉ូលីតានី ហ្វីហ្សង់ និង​ស៊ីរ៉ែណែក៍។ ប្រទេសលីប៊ីមានទំហំផ្ទៃដីជិត ១.៨ លានគីឡូម៉ែត្រការ៉េដោយធ្វើឱ្យវាក្លាយជាប្រទេសធំបំផុតទីបួននៅទ្វីបអាហ្វ្រិក លំដាប់ទីពីរនៅក្នុងពិភពអារ៉ាប់ និងទី ១៦ នៅលើពិភពលោក។ ទ្រីប៉ូលីគឺជារដ្ឋធានីនិងត្រូវជាទីក្រុងធំបំផុតនៅក្នុងប្រទេសដោយមានប្រជាជនរស់នៅជាងបីលាននាក់។
ជនជាតិប៊ែប៊ែរបានមកតាំងទីលំនៅលើទឹកដីលីប៊ីចាប់តាំងពីចុងយុគសំរឹទ្ធមកម្លេះដោយពួកនេះមានដើមកំណើតមកពីក្រុមវប្បធម៌អ៊ីបេរ៉ូម៉ារូស៊ីនិងកាបស៊ាន។ ជនជាតិភេនីស៊ីបានបង្កើតទីតាំងពាណិជ្ជកម្មនៅភាគខាងលិចទឹកដីលីប៊ី ហើយពួកអាណានិគមក្រិកបុរាណបានបង្កើតរដ្ឋបុរីនៅឯភាគខាងកើតលីប៊ី។ ផ្នែកជាច្រើននៃលីប៊ីត្រូវស្ថិតក្រោមគ្រប់គ្រងរបស់ពួកការតាជីណ័ស ពែក្ស និងជនជាតិអេហ្ស៊ីបមុនពេលដែលតំបន់ទាំងមូលត្រូវបង្រួមក្លាយជាផ្នែកមួយនៃចក្រភពរ៉ូម។ លីប៊ីគឺជាមជ្ឈមណ្ឌលដំបូងនៃសាសនាគ្រិស្ត។ បន្ទាប់ពីការដួលរលំនៃចក្រភពរ៉ូម៉ាំងខាងលិច តំបន់លីប៊ីភាគច្រើនត្រូវធ្លាក់ក្រោមការកាន់កាប់របស់ពួកវ៉ាន់ដាលរហូតដល់សតវត្សទី៧ នៅពេលដែលពួកឥស្លាមបានចូលលុកលុយមកក្នុងតំបន់នេះ។ នៅសតវត្សទី១៦ ចក្រភពអេស្ប៉ាញបានចូលត្រួតត្រាក្រុងទ្រីប៉ូលីមុនពេលប្រគល់វាទៅឱ្យពួកអូតូម៉ង់កាន់កាប់នៅក្នុងឆ្នាំ១៥៥១។ លីប៊ីត្រូវធ្លាក់ចូលទៅក្នុងសង្គ្រាមបារបារីនៅក្នុងសតវត្សទី១៨ និងទី១៩។ របបអូតូម៉ង់បានបន្តរហូតដល់សង្គ្រាមតួកគី-អ៊ីតាលីផ្ទុះឡើងហើយជាលទ្ធផល តំបន់លីប៊ីត្រូវបានប្រគល់មកឱ្យអ៊ីតាលីកាន់កាប់ រួចក៏បានវិវត្តទៅជាទឹកដីអាណានិគមមួយរបស់អ៊ីតាលី។
នៅអំឡុងសង្គ្រាមលោកលើកទី២ លីប៊ីគឺជាសមរភូមិនៃសឹកសង្គ្រាមដែលជាផ្នែកនៃយុទ្ធនាការអាហ្វ្រិកខាងជើង។ ក្រោយមក ចំនួនជនជាតិអ៊ីតាលីនៅក្នុងតំបន់ក៏បានធ្លាក់ចុះជាលំដាប់។ លីប៊ីបានទទួលឯករាជ្យជារដ្ឋរាជានិយមមួយនៅក្នុងឆ្នាំ១៩៥១។ នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៦៩ រដ្ឋប្រហារយោធាមួយដែលដឹកនាំដោយវរសេនីយ៍ឯកមូអាំម៉ា កាដាហ្វីបានផ្តួលរំលំស្តេចអ៊ីឌ្រីសទី១ និងបង្កើតជារបបសាធារណរដ្ឋ។ កាដាហ្វីក៏បានក្លាយជាមេដឹកនាំថ្មីនិងបន្តដឹកនាំប្រទេសលីប៊ីរហូតដល់ឆ្នាំ២០១១ ពោលគឺនៅពេលដែលរបបរបស់លោកត្រូវបានផ្តួលរំលំនៅក្នុងសង្គ្រាមស៊ីវិល ហើយអំណាចប្រទេសត្រូវបានប្រគល់មកឱ្យក្រុមប្រឹក្សាជាតិសកល។ ត្រឹមឆ្នាំ២០១៤ អាជ្ញាធរចំនួនពីរបានចេញមុខអះអាងថាខ្លួនគឺជារដ្ឋាភិបាលនៃប្រទេសលីប៊ី  ហើយមិនយូរប៉ុន្មាន ជម្លោះថ្មីក៏បានផ្ទុះឡើងនិងបន្តវិវត្តទៅជាសង្គ្រាមស៊ីវិលទីពីរ។ នៅទីបំផុត ភាគីទាំងសងខាងក៏សម្រេចចិត្តចុះហត្ថលេខាលើបទឈប់បាញ់ជាអចិន្ត្រៃយ៍នៅថ្ងៃទី២៣ ខែតុលា ឆ្នាំ២០២០ ហើយរដ្ឋាភិបាលរួបរួមជាតិមួយក៏បានឡើងកាន់អំណាចដឹកនាំប្រទេស។
ប្រទេសលីប៊ីគឺជាសមាជិកនៃអង្គការសហប្រជាជាតិ (ចាប់តាំងពីឆ្នាំ១៩៥៥) ចលនាមិនចូលបក្សសម្ព័ន្ធ សម្ព័ន្ធអារ៉ាប់ អង្គការសហប្រតិបត្តិការឥស្លាម និងអង្គការប្រទេសនាំចេញប្រេងកាត។ សាសនាផ្លូវការរបស់ប្រទេសនេះគឺសាសនាឥស្លាមដែលមានប្រជាជនប្រមាណ ៩៦,៦% ជាមូស្លីមនិកាយស៊ុននី។
លីប៊ីបុរាណ
វាលទំនាបឆ្នេរសមុទ្រនៃលីប៊ីត្រូវបានមនុស្សសម័យនីអូលីទិកមកតាំងទីលំនៅចាប់តាំងពីដើមឆ្នាំ ៨០០០ មុន គ.ស មកម្លេះ។ គេបានសន្មត់ថាបុព្វបុរសនៃជនជាតិប៊ែប៊ែរបានមកដល់តំបន់នេះនៅចុងយុគសម័យសំរិទ្ធ។ ឈ្មោះនៃកុលសម្ព័ន្ធដំបូងគឺ ហ្ការ៉ាម៉ាន់តេស ដែលមានមូលដ្ឋាននៅតំបន់ហ្កែរម៉ា។ ជនជាតិភេនីស៊ីគឺជាមនុស្សដំបូងដែលបានបង្កើតទីតាំងពាណិជ្ជកម្មនៅក្នុងទឹកដីលីប៊ី។ នៅសតវត្សទីប្រាំមុនគ្រឹស្តសករាជ រដ្ឋអាណានិគមរបស់ពួកភេនីស៊ីគឺ ការតាចបានពង្រីកអនុត្តរភាពខ្លួននៅទូទាំងតំបន់អាហ្រ្វិកខាងជើងហើយអរិយធម៌ដ៏ប្លែកមួយដែលគេស្គាល់ថាព្យូនិកក៏បាននិម្មិតឡើង។
នៅឆ្នាំ៦៣០ មុនគ្រិស្តសករាជ ជនជាតិក្រិកបុរាណបានចូលធ្វើអាណានិគមកិច្ចជុំវិញតំបន់បារកានៃភាគខាងកើតលីប៊ីនិងបានស្ថាបនាទីក្រុងមួយឈ្មោះថាស៊ីរ៉ែន។ ក្នុងរយៈពេល ២០០ ឆ្នាំ ទីក្រុងក្រិកសំខាន់ៗចំនួនបួនទៀតត្រូវបានស្ថាបនាឡើងនៅក្នុងតំបន់ដែលគេស្គាល់ពួកវាថាស៊ីរ៉ែណែក៍។
នៅឆ្នាំ ៥២៥ មុនគ.ស កងទ័ពពែក្សនៅក្រោមបញ្ជាការរបស់ស្តេចកាំប៊ីសទី២ បានវាយលុកតំបន់ស៊ីរ៉ែណែក៍ដាក់ក្រោមការគ្រប់គ្រងរបស់ខ្លួន។ មហារាជអាឡិចសាន់ដឺត្រូវបានស្វាគមន៍ដោយជនជាតិក្រិកនៅពេលដែលព្រះអង្គបានយាងចូលស៊ីរ៉ែណែក៍នៅក្នុងឆ្នាំ ៣៣១ មុន គ.ស ហើយលីប៊ីខាងលិចក៏ធ្លាក់ក្រោមការត្រួតត្រារបស់ពួកក្រិក។
បន្ទាប់ពីអាណាចក្រការតាចបានដួលរលំ ពួករ៉ូម៉ាំងមិនទាន់បានចូលមកកាន់កាប់តំបន់ទ្រីប៉ូលីតានីភ្លាមៗនោះទេតែផ្ទុយទៅវិញ ពួកគេបានបន្សល់តំបន់នេះឱ្យស្ថិតនៅក្រោមការកាន់កាប់របស់ស្តេចនៃអាណាចក្រនូមីឌីរហូតទាន់តែប្រជាជនទីក្រុងទ្រីប៉ូលីស្នើរកការការពារពីរ៉ូម។ ព្តូលេមី អាពីអ៊ុងដែលជាមេដឹកនាំជនជាតិក្រិកចុងក្រោយបង្អស់នៅលីប៊ីបានប្រគល់ក្រុងស៊ីរ៉ែណែក៍ទៅឱ្យរ៉ូមហើយតំបន់នេះត្រូវបានកាត់ជាទឹកដីរ៉ូមជាផ្លូវការនៅក្នុងឆ្នាំ ៧៤ មុន គ.ស។ ក្រោមការត្រួតត្រារបស់រ៉ូម ទ្រីប៉ូលីតានីគឺជាទឹកដីដ៏រីកចម្រើនមួយនិងបានឆ្លងកាត់យុគសម័យមាសនៅក្នុងសតវត្សទីពីរនិងទីបីនៃគ្រិស្តសករាជ។
នៅឯផ្នែកខាងកើត សហគមន៍គ្រិស្តសាសនាស៊ីរ៉ែណែក៍ដំបូងត្រូវបានបង្កើតឡើងក្នុងរជ្ជកាលព្រះចៅអធិរាជក្លូត។ នៅក្នុងឆ្នាំ១១៥ សង្គ្រាមមួយបានផ្ទុះឡើងដែលជាហេតុធ្វើឱ្យចំនួនជនជាតិក្រិកនិងជីហ្វធ្លាក់ចុះ។
ខណៈពេលចក្រភពរ៉ូមដួលរលំ ទីក្រុងបុរាណៗជាច្រើនក៏បានដួលរលំទៅតាមហើយក្នុងនោះក៏មានទីក្រុងនៅក្នុងតំបន់ទ្រីប៉ូលីតានីផងដែរ។ ដោយឃើញបែបនេះ ពួកវ៉ាន់ដាលក៏បានឆ្លៀតឱកាសចូលលុកលុយនិងធ្វើសញ្ជ័យនៅតាមតំបន់អាហ្វ្រិកខាងជើងនៅក្នុងសតវត្សទី៥។ មិនយូរប៉ុន្មាន ចក្រភពស្នងបន្តពីចក្រភពរ៉ូមគឺប៊ីហ្សង់ទីនក៏បានលេចឡើងហើយនៅក្នុងរជ្ជកាលស្តេចជូស្ទីនានទី១ ប៊ីហ្សង់ទីនបានផ្តើមយុទ្ធនាការយោធាវាយយកទឹកដីទាំងប៉ុន្មានដែលធ្លាប់ជាអតីតទឹកដីរបស់ពួករ៉ូម៉ាំងធ្វើជាទឹកដីរបស់ខ្លួន។ ស៊ីរ៉ែណែក៍បានដើរតួជាបន្ទាយយោធារបស់ពួកប៊ីហ្សង់ទីនទប់ទល់នឹងការវាយប្រហារជាប់ៗគ្នាពីវ៉ាន់ដាល។ ទីក្រុងនេះត្រូវទទួលរងការបំផ្លិចបំផ្លាញយ៉ាងធ្ងន់ធ្ងរព្រោះដោយការឆ្លងកាត់សមរភូមិយោធាមិនចេះឈប់មិនចេះហើយ, ប្រព័ន្ធទឹកនិងសេវាសាធារណៈត្រូវដួលរលំដែលធ្វើឱ្យមានការបះបោរផ្ទុះឡើងពីប្រជាជននៅក្នុងតំបន់ពោលគឺជនជាតិប៊ែប៊ែរ។ ដោយសារវិស័យហេដ្ឋារចនាសម្ព័ន្ធទន់ខ្សោយបែបនេះហើយទើបពួកឥស្លាមអាចវាយដណ្តើមកាន់កាប់តំបន់ទាំងមូលបានដោយងាយ។
លីប៊ីឥស្លាម
នៅឆ្នាំ ៦៤៧ កងទ័ពអេហ្ស៊ីបក្រោមបញ្ជាការរបស់អាប់ឌុលឡា អ៊ីប៊ីន សាអាដបានវាយដណ្តើមក្រុងទ្រីប៉ូលីពីអាណាចក្រប៊ីហ្សង់ទីនបានដោយជោគជ័យ។ ឧត្តមសេនីយ៍នៃអាណាចក្រឥស្លាមរ៉ាស៊ីដិនឈ្មោះអ៊ូកបា អ៊ីប៊ីន ណាហ្វីបានចូលត្រួតត្រាតំបន់ហ្វីហ្សង់នៅក្នុងឆ្នាំ ៦៦៣។ កុលសម្ព័ន្ធប៊ែប៊ែរនៅតាមតំបន់ដាច់ស្រយាលបានទទួលយកសាសនាឥស្លាមប៉ុន្តែពួកគេមិនទទួលស្គាល់របបនយោបាយរបស់អារ៉ាប់នោះទេ។
ក្នុងរយៈពេលជាច្រើនទសវត្សរ៍បន្ទាប់ លីប៊ីត្រូវស្ថិតនៅក្រោមការគ្រប់គ្រងរបស់កាលីហ្វអ៊ូម៉ាយ៉ាដនៃទីក្រុងដាម៉ាស់ (បច្ចុប្បន្នគឺស៊ីរី) រហូតដល់ពេលដែលអ៊ូម៉ាយ៉ាដត្រូវផ្តួលរំលំដោយពួកអាប់បាស៊ីដនៅក្នុងឆ្នាំ ៧៥០ ហើយលីប៊ីក៏បានស្ថិតនៅក្រោមការគ្រប់គ្រងរបស់បាកដាដ (អ៊ីរ៉ាក់)។ ដល់សតវត្សទី១០ ពួកហ្វាទីមីដ (អេហ្ស៊ីប) បានចូលគ្រប់គ្រងលើតំបន់ភាគខាងលិចលីប៊ីនិងបានត្រួតត្រាលីប៊ីទាំងមូលនៅក្នុងឆ្នាំ ៩៧២។
រាជវង្សហ្ស៊ីរីដរបស់ជនជាតិប៊ែប៊ែរបានផ្តាច់ខ្លួនចេញពីរបបហ្វាទីមីដហើយមកទទួលស្គាល់អាណាចក្រអាប់បាស៊ីដវិញថាជាមហាកាលីហ្វពិតប្រាកដ។ ជាការសងសឹក ពួកហ្វាទីមីដបានធ្វើចំណាកស្រុកក្រុមកុលសម្ព័ន្ធអារ៉ាប់កៃស៊ីសំខាន់ៗពីរគឺបានូស៊ូឡេម និងបានូហ៊ីឡាល់មកតំបន់អាហ្វ្រិកខាងជើង។ ទង្វើនេះបានផ្លាស់ប្តូរស្ថានភាពជនបទលីប៊ីយ៉ាងខ្លាំងហើយវាក៏បានពង្រឹងវប្បធម៌ និងភាសាអារ៉ាប់នៅក្នុងតំបន់ផងដែរ។
របបហ្ស៊ីរីដនៅទ្រីប៉ូលីតានីគឺមានរយៈពេលខ្លីហើយនៅឆ្នាំ ១០០១ ជនជាតិប៊ែប៊ែរនៃកុលសម្ព័ន្ធបានូកាហ្សរុនក៏បានផ្តាច់ខ្លួនចេញ។ ទោះជាយ៉ាងណា ទ្រីប៉ូលីតានីនៅតែស្ថិតនៅក្រោមការកាន់កាប់របស់ហ្ស៊ីរីដរហូតដល់ឆ្នាំ ១១៤៦ នៅពេលដែលតំបន់នេះបានទទួលរងការវាយប្រហារនិងត្រួតត្រាដោយជនជាតិស៊ីស៊ីលីន័រម៉ង់។ នៅឆ្នាំ ១១៥៩ អាណាចក្រអាល់ម៉ូហាដនៅភាគខាងលិចបានលើកទ័ពចូលដណ្តើមតំបន់ទ្រីប៉ូលីតានី។ ពីឆ្នាំ ១២០៧ ដល់ឆ្នាំ ១២២១ ឧត្តមសេនីយ៍មួយរូបនៃអាល់ម៉ូហាដឈ្មោះមហាម៉ាដ អ៊ីប៊ីន អាប៊ូ ហាហ្វស៍ត្រូវបានរដ្ឋចាត់តាំងឱ្យគ្រប់គ្រងតំបន់លីប៊ីមុនពេលបង្កើតរាជវង្សហាហ្វស៊ីដឡើង។ ក្រោយមក ហាហ្វស៊ីដក៏បានទទួលឯករាជ្យពីអាល់ម៉ូហ៊ីដហើយរាជវង្សមួយនេះបានបន្តគ្រប់គ្រងទឹកដីទ្រីប៉ូលីតានីអស់រយៈពេលជិត ៣០០ ឆ្នាំទៅមុខ។ នៅក្នុងសតវត្សទី ១៦ ហាហ្វស៊ីដបានធ្លាក់នៅចំកណ្តាលរវាងមហាអំណាចអេស្ប៉ាញនិងចក្រភពអូតូម៉ង់។
តំបន់ស៊ីរ៉ែណែក៍បានធ្លាក់ក្រោមការត្រួតត្រារបស់អូតូម៉ង់នៅក្នុងឆ្នាំ ១៥១៧។ ពួកអូតូម៉ង់បានបន្តយុទ្ធនាការយោធារបស់ពួកគេដោយបានកាន់កាប់តំបន់ហ្វីហ្សង់នៅរវាងឆ្នាំ ១៥៥៦ និងឆ្នាំ១៩៧៧។
ទ្រីប៉ូលីតានីអូតូម៉ង់ (១៥៥១–១៩១១)
នៅឆ្នាំ ១៥១០ អេស្ប៉ាញបានចូលកាន់កាប់តំបន់ទ្រីប៉ូលីតានីបានដោយជោគជ័យ ហើយដល់ឆ្នាំ ១៥៥១ ឧត្តមនាវីឯកអូតូម៉ង់ម្នាក់ឈ្មោះស៊ីណង់ ប៉ាស្យាបានវាយត្រួយត្រាលីប៊ីពីអេស្ប៉ាញវិញ។ អ្នកកាន់តំណែងបន្តពីស៊ីណង់ឈ្មោះថាដ្រាហ្គូតត្រូវបានរដ្ឋអូតូម៉ង់ប្រគល់ងារជាប្រមុខតំបន់ហើយក្រោយមកគឺមានងារជាបាស្យាទ្រីប៉ូលីនៅក្នុងឆ្នាំ ១៥៥៦។ នៅទសវត្សរ៍ឆ្នាំ ១៥៨០ មេដឹកនាំនៅតំបន់ហ្វីហ្សង់បានប្រគល់ភក្ដីភាពរបស់ពួកគេចំពោះស៊ុលតង់របសអូតូម៉ង់ហើយទោះបីជាអាជ្ញាធរអូតូម៉ង់អវត្តមាននៅតំបន់ស៊ីរ៉ែណែក៍ក៏ដោយក៏ ប្រមុខតំបន់នូវតែត្រូវបានចាត់តាំងឱ្យឈរជើងនៅបិនហ្កាស៊ីនៅចុងសតវត្សបន្ទាប់ដើម្បីដើរតួជាភ្នាក់ងាររបស់រដ្ឋាភិបាលនៅក្រុងទ្រីប៉ូលី។ ទាសករជនជាតិ​អឺរ៉ុបនិងរួមទាំង​ជន​ជាតិ​ស្បែក​ខ្មៅជា​ច្រើន​នាក់​ដែល​នាំ​មក​ពី​តំបន់​ស៊ូដង់ត្រូវបានគេឃើញមានវត្តមានជា​ប្រចាំ​​នៅ​ក្រុង​ទ្រីប៉ូលី​។ នៅឆ្នាំ ១៥៥១ ដ្រាហ្គូតបានចាប់យកប្រជាជនស្ទើរតែទាំងអស់នៅតំបន់ហ្កូសូនៃកោះម៉ាល់តាធ្វើជាទាសកររបស់ខ្លួនដោយក្នុងនោះមានមនុស្សប្រមាណ ៥,០០០ នាក់ត្រូវបានបញ្ជូនមកលីប៊ី។
នៅឆ្នាំ ១៦១១ ប្រមុខតំបន់ម្នាក់បានធ្វើរដ្ឋប្រហារទម្លាក់បាស្យាពីអំណាចហើយប្រមុខតំបន់ឈ្មោះស៊ូឡាយម៉ាន់ សាហ្វារត្រូវបានតែងតាំងជាប្រមុខរដ្ឋាភិបាល។ អស់រយៈពេលមួយរយឆ្នាំបន្ទាប់ អំណាចគ្រប់គ្រងនៅទ្រីប៉ូលីតានីត្រូវស្ថិតនៅក្នុងដៃប្រមុខតំបន់ទាំងស្រុង។ ប្រមុខតំបន់ដ៏សំខាន់បំផុតគឺ មេមេដ សាគីស៊្លី (១៦៣១–៤៩) និង អូសម៉ង់ សាគីស៊្លី (១៦៤៩–៧២)។ អូសម៉ង់គឺជាបុគ្គលដំបូងដែលកាន់កាប់ស៊ីរ៉ែណែក៍។
ដោយមិនមានការគ្រប់គ្រងដោយផ្ទាល់ពីរដ្ឋាភិបាលអូតូម៉ង់ ទ្រីប៉ូលីបានឈានចូលដល់សម័យកាលអនាធិបតេយ្យភាពយោធាដោយក្នុងអំឡុងពេលនោះ រដ្ឋប្រហារមួយហើយមួយទៀតត្រូវបានធ្វើឡើង ហើយប្រមុខតំបន់តិចតួចណាស់ដែលអាចកាន់អំណាចបានជាងមួយឆ្នាំ។ រដ្ឋប្រហារមួយត្រូវបានដឹកនាំដោយមន្ត្រីតួរគីម្នាក់ឈ្មោះ អាមេដ ការ៉ាម៉ាន់លី។ អាមេដបានបង្កើតរាជវង្សផ្ទាល់ខ្លួនមួយនៅក្រោមអធិបតេយ្យភាពអូតូម៉ង់ហើយរាជវង្សលោកបានគ្រប់គ្រងតំបន់ទ្រីប៉ូលីពីឆ្នាំ ១៧១១ ដល់ឆ្នាំ ១៨៣៥ ហើយក៏មានឥទ្ធិពលខ្លះៗដែរនៅស៊ីរ៉ែណែក៍និងហ្វីហ្សង់។ សង្គ្រាមស៊ីវិលទ្រីប៉ូលីបានផ្ទុះឡើងនៅរវាងឆ្នាំ ១៧៩៣ ដល់ឆ្នាំ ១៧៩៥។ នៅឆ្នាំ ១៧៩៣ មន្ត្រីតួកគីម្នាក់ឈ្មោះអាលី បាស្យាបានធ្វើរដ្ឋប្រហារទម្លាក់រាជវង្សការ៉ាម៉ាន់លីចេញពីអំណាចរួចបានស្តាររបបគ្រប់គ្រងដោយផ្ទាល់របស់អូតូម៉ង់នៅក្នុងតំបន់ឡើងវិញ។ នៅក្នុងឆ្នាំ ១៧៩៥ រាជវង្សការ៉ាម៉ាន់លីបានដណ្តើមអំណាចបានវិញ។
នៅដើមសតវត្សទី ១៩ សង្រ្គាមរវាងសហរដ្ឋអាមេរិក និងបណ្តារដ្ឋនៅតំបន់ទ្រីប៉ូលីតានីបានផ្ទុះឡើងដោយគេស្គាល់វាថាសង្គ្រាមបារបារីលើកទី១ និងសង្រ្គាមបារបារីលើកទី២។ នៅឆ្នាំ ១៨១៩ សន្ធិសញ្ញាផ្សេងៗនៃសង្គ្រាមណាប៉ូលេអូនិកបានបង្ខំបណ្តារដ្ឋបារបារីឱ្យលះបង់នូវសកម្មភាពចោរកម្មតាមសមុទ្រស្ទើរតែទាំងស្រុង។ ដោយសារតែពួកគេធ្លាប់តែពឹងពាក់លើចោរកម្មសមុទ្រច្រើនទើបបានជាសេដ្ឋកិច្ចរដ្ឋទ្រីប៉ូលីតានីចាប់ផ្តើមធ្លាក់ចុះ។ រាជវង្សការ៉ាម៉ាន់លីក៏ចាប់ផ្តើមចុះខ្សោយបន្តិចម្តងៗដែលជាហេតុនាំឱ្យមានបក្សសម្ព័ន្ធចំនួនបីលេចឡើងប្រឆាំងនឹងគ្នា។
ដោយឃើញបែបនេះ ស៊ុលតង់អូតូម៉ង់ព្រះនាមម៉ាមូដទី២ បានបញ្ជូនទ័ពមកតំបន់ទ្រីប៉ូលីតានីដើម្បីស្តារសណ្តាប់ធ្នាប់ឡើងវិញដោយបានដកអំណាចទាំងប៉ុន្មានពីរាជវង្សការ៉ាម៉ាន់លីនិងឯករាជ្យភាពទាំងមូលរបស់ទ្រីប៉ូលីតានី។ ច្បាប់និងបញ្ជារបស់អូតូម៉ង់មិនបានជ្រាបចូលទៅក្នុងសង្គមទ្រីប៉ូលីតានីបានដោយងាយឡើយព្រោះនៅអំឡុងពេលអូតូម៉ង់កំពុងស្តារសណ្តាប់ធ្នាប់សង្គម ការបះបោរមួយចំនួនបានផ្ទុះឡើងនៅក្នុងតំបន់ប្រឆាំងនឹងអូតូម៉ង់ដោយវាភាគច្រើនបានបញ្ចប់នៅក្នុងឆ្នាំ ១៨៥៨។ របបគ្រប់គ្រងដោយផ្ទាល់ទីពីររបស់អូតូម៉ង់បានឃើញមានការផ្លាស់ប្តូរផ្នែករដ្ឋបាល និងសណ្តាប់ធ្នាប់នៅក្នុងអភិបាលកិច្ចនៃខេត្តទាំងបីនៃរដ្ឋលីប៊ី។ អូតូម៉ង់បានចូលគ្រប់គ្រងតំបន់ហ្វីហ្សង់សារជាថ្មីនៅចន្លោះឆ្នាំ ១៨៥០ និង ១៨៧៥ ដើម្បីរកប្រាក់ចំណូលសេដ្ឋកិច្ចបន្ថែមពីការធ្វើពាណិជ្ជកម្មនៅសាហារ៉ា។
អាណានិគមកិច្ចអ៊ីតាលី (១៩១១–១៩៤៣)
បន្ទាប់ពីសង្គ្រាមតួកគី–អ៊ីតាលីបានបញ្ចប់ (១៩១១–១៩១២) តំបន់ទាំងបីនៃរដ្ឋលីប៊ីត្រូវបានប្រទេសអ៊ីតាលីកាត់យកធ្វើជាទឹកដីអាណានិគមរបស់ខ្លួន។ ពីឆ្នាំ ១៩១២ ដល់ឆ្នាំ ១៩២៧ ទឹកដីលីប៊ីត្រូវបានគេស្គាល់ថាលីប៊ីអ៊ីតាលី។ ពីឆ្នាំ ១៩២៧ ដល់ឆ្នាំ ១៩៣៤ ទឹកដីអាណានិគមលីប៊ីត្រូវបានបំបែកទៅជាទឹកដីអាណានិគមពីរផ្សេងគ្នាគឺ ស៊ីរ៉ែណែក៍អ៊ីតាលី និងទ្រីប៉ូលីតានីអ៊ីតាលី។ ជនជាតិអ៊ីតាលីប្រមាណ ១៥០,០០០ នាក់បានមកតាំងទីលំនៅថ្មីនៅលើទឹកដីលីប៊ីដោយចំនួននេះគឺស្មើនឹង ២០% នៃចំនួនប្រជាជនលីប៊ីសរុបនាពេលនោះ។
អូម៉ារ មូកតារបានក្លាយជាមេដឹកនាំចលនាតស៊ូប្រឆាំងនឹងអាណានិគមអ៊ីតាលី និងជាវិរបុរសជាតិដ៏សំខាន់មួយរូបបន្ទាប់ពីលោកត្រូវបានអាជ្ញាធរអាណានិគមចាប់ខ្លួននិងប្រហារជីវិតនៅថ្ងៃទី១៦ ខែកញ្ញា ឆ្នាំ១៩៣១។ បច្ចុប្បន្ន មុខរបស់គាត់ត្រូវបានរដ្ឋាភិបាលលីប៊ីបោះពុម្ពនៅលើក្រដាសប្រាក់ដប់ឌីណាទុកជាអនុស្សាវរីយ៍និងដើម្បីទទួលស្គាល់វិរភាពស្នេហាជាតិរបស់គាត់។ មេដឹកនាំតស៊ូដ៏ប្រជាប្រិយម្នាក់ទៀតគឺ អ៊ីឌ្រីស អាល់ម៉ាឌី អាស់-សេនូហ្ស៊ី (ក្រោយមកបានឡើងគ្រងរាជ្យជាស្តេចដោយមានព្រះនាមថាអ៊ីឌ្រីសទី១), ព្រះអង្គបានបន្តដឹកនាំចលនាតស៊ូរបស់លីប៊ីរហូតដល់ការផ្ទុះឡើងនៃសង្គ្រាមលោកលើកទី២។
គោលនយោបាយ"សន្តិភាវកម្ម"របស់អ៊ីតាលីបានបណ្តាលឱ្យជនជាតិដើមភាគតិចនៃតំបន់ស៊ីរ៉ែណែក៍ប្រមាណមួយភាគបួនបាត់បង់ជីវិតដែលស្មើនឹងចំនួន ២២៥,០០០ នាក់។ លោកអ៊ីឡង់ ប៉ាប៉េបានធ្វើការប៉ាន់ប្រមាណថា៖ នៅរវាងឆ្នាំ ១៩២៨ និងឆ្នាំ ១៩៣២ កងយោធាអ៊ីតាលី "បានសម្លាប់ប្រជាជនបេឌូអ៊ីនអស់ជាងពាក់កណ្តាល (ជាការសម្លាប់ដោយផ្ទាល់ ឬតាមរយៈជំងឺ និងការបង្អត់អាហារនៅតាមជំរុំឃុំឃាំងនៅជុំវិញប្រទេសលីប៊ី)"។
នៅឆ្នាំ ១៩៣៤ អ៊ីតាលីបានរួមបញ្ចូលអនុតំបន់ស៊ីរ៉ែណែក៍ ទ្រីប៉ូលីតានី និងហ្វីហ្សង់ជាទឹកដីអាណានិគមតែមួយដោយឱ្យឈ្មោះថា"លីប៊ី" (ជាឈ្មោះដែលប្រើប្រាស់ដោយជនជាតិក្រិកបុរាណសម្រាប់សម្តៅទៅលើតំបន់អាហ្វ្រិកខាងជើងទាំងមូលលើកលែងតែប្រទេសអេហ្ស៊ីប) ដែលមានរដ្ឋធានីនៅក្រុងទ្រីប៉ូលី។ ពួកអ៊ីតាលីបានផ្តោតលើការកែលម្អហេដ្ឋារចនាសម្ព័ន្ធ និងកិច្ចការសាធារណៈ។ ជាពិសេស ពួកគេបានពង្រីកបណ្តាញផ្លូវដែក និងផ្លូវថ្នល់នៅទូទាំងប្រទេសលីប៊ីពីឆ្នាំ ១៩៣៤ ដល់ឆ្នាំ ១៩៤០ ដោយបានកសាងផ្លូវ និងផ្លូវដែកថ្មីរាប់រយគីឡូម៉ែត្រ និងលើកទឹកចិត្តប្រជាជនក្នុងស្រុកឱ្យបង្កើតឧស្សាហកម្មថ្មី និងភូមិកសិកម្មថ្មីៗជាច្រើន។
នៅខែមិថុនា ឆ្នាំ ១៩៤០ ប្រទេសអ៊ីតាលីបានសម្រេចចូលរួមក្នុងសង្គ្រាមលោកលើកទី២។ ទឹកដីលីប៊ីបានក្លាយជាសមរភូមិប្រយុទ្ធនៃយុទ្ធនាការអាហ្រ្វិកខាងជើង ហើយទីបំផុតបានបញ្ចប់ដោយការបរាជ័យសម្រាប់អ៊ីតាលី និងសម្ព័ន្ធមិត្តអាល្លឺម៉ង់របស់ខ្លួននៅឆ្នាំ ១៩៤៣។
ពីឆ្នាំ ១៩៤៣ ដល់ឆ្នាំ ១៩៥១ ប្រទេសលីប៊ីបានស្ថិតនៅក្រោមការកាន់កាប់របស់សម្ព័ន្ធមិត្ត។ កងយោធា​អង់គ្លេស​បានគ្រប់គ្រងលើ​អតីត​ខេត្ត​លីប៊ី​របស់អ៊ីតាលី​ចំនួន​ពីរ​គឺ​ ទ្រីប៉ូលីតានី និង​ស៊ីរ៉ែណែក៍ ខណៈដែល​បារាំងបាន​គ្រប់គ្រង​លើខេត្ត​ហ្វីហ្សង់។ នៅឆ្នាំ ១៩៤៤ ព្រះអង្គម្ចាស់អ៊ីឌ្រីសបានយាងត្រឡប់មកពីនិរទេសខ្លួននៅទីក្រុងគែរ ប៉ុន្តែនឹងមិនបន្តតាំងលំនៅដ្ឋានអចិន្ត្រៃយ៍នៅស៊ីរ៉ែណែក៍ទេលុះត្រាតែកងកម្លាំងបរទេសទាំងអស់ត្រូវដកថយចេញពីមាតុប្រទេសរបស់ទ្រង់។ ក្រោមលក្ខខណ្ឌនៃសន្ធិសញ្ញាសន្តិភាពជាមួយសម្ព័ន្ធមិត្តក្នុងឆ្នាំ ១៩៤៧ អ៊ីតាលីត្រូវលះបង់ការទាមទារទាំងប៉ុន្មានដែលខ្លួនមានមកលើលីប៊ីទាំងស្រុង។
ឯករាជ្យភាព របបរាជានិយម និងរបបកាដាហ្វី (១៩៥១–២០១១)
នៅថ្ងៃទី២៤ ខែធ្នូ ឆ្នាំ១៩៥១ ប្រទេសលីប៊ីបានប្រកាសឯករាជ្យជាសហរាជាណាចក្រលីប៊ី ដែលជាប្រទេសប្រកាន់របបរាជាធិបតេយ្យអាស្រ័យរដ្ឋធម្មនុញ្ញនិងតំណពូជក្រោមការដឹកនាំរបស់ស្តេចអ៊ីឌ្រីសដែលត្រូវជាព្រះមហាក្សត្រតែមួយគត់នៃប្រទេសលីប៊ីសម័យទំនើប។ ការរកឃើញប្រេងកាតនៅក្នុងឆ្នាំ១៩៥៩ និងការទទួលបានប្រាក់ចំណូលជាបន្តបន្ទាប់ពីការលក់ប្រេងបានធ្វើឱ្យប្រទេសលីប៊ីប្រែក្លាយពីប្រទេសក្រីក្របំផុតមួយនៅលើពិភពលោកមកជារដ្ឋដែលមានទ្រព្យសម្បត្តិស្តុកស្តមបំផុត។ ទោះបីជាប្រេងបានធ្វើឱ្យស្ថានភាពហិរញ្ញវត្ថុជាតិមានភាពប្រសើរឡើងក្តីក៏នៅតែមានមនុស្សមួយចំនួនបានកើតអាក់អន់ចិត្តចំពោះសកម្មភាពគាបប្រមូលថវិកាជាតិរបស់ស្តេចអ៊ីឌ្រីសដើម្បីតែផលប្រយោជន៍រាជវង្សខ្លួន។ នៅថ្ងៃទី១ ខែកញ្ញា ឆ្នាំ១៩៦៩ មន្ត្រីយោធាមួយក្រុមដែលដឹកនាំដោយលោកមូអាំម៉ា កាដាហ្វីបានធ្វើរដ្ឋប្រហារប្រឆាំងនឹងស្តេចអ៊ីឌ្រីស។ កាដាហ្វី​ត្រូវ​បាន​គេ​ស្គាល់ជាទូទៅ​ថា ​"បង​ប្រុស​អ្នកដឹកនាំ និង​ជា​មគ្គុទ្ទេសក៍​នៃ​បដិវត្តន៍" នៅក្នុង​សេចក្តី​ថ្លែងការណ៍​របស់​រដ្ឋាភិបាល និង​សារព័ត៌មាន​ផ្លូវការប្រទេស​លីប៊ី។ ក្រោយឡើងកាន់អំណាច គាត់បានផ្តើមគោលនយោបាយកាត់បន្ថយឥទ្ធិពលរបស់អ៊ីតាលីហើយនៅអំឡុងខែតុលា ឆ្នាំ១៩៧០ ទ្រព្យសម្បត្តិទាំងអស់ដែលជាកម្មសិទ្ធិរបស់ជនជាតិអ៊ីតាលីត្រូវបានដកហូត ហើយសហគមន៍ជនជាតិអ៊ីតាលីដែលមានមនុស្សចំនួន ១២,០០០ នាក់ត្រូវបានបណ្តេញចេញពីប្រទេសលីប៊ីរួមជាមួយសហគមន៍តូចៗនៃជនជាតិយូដាលីប៊ីផងដែរ។ ថ្ងៃ​បណ្តេញក្រុមជនជាតិបរទេសនោះ​ក៏បាន​ក្លាយ​ជា​ថ្ងៃ​បុណ្យ​ជាតិរបស់ប្រទេសលីប៊ី​ដែល​គេ​តែងស្គាល់​ថា​"ទិវា​សងសឹក"។ ទោះជាប្រទេសលីប៊ីបានជួបនូវកំណើនវិបុលភាពមែនក្តីប៉ុន្តែការគាបសង្កត់ផ្នែកនយោបាយផ្ទៃក្នុងក៏បានកើនឡើងស្របគ្នាផងដែរហើយទង្វើប្រឆាំងនឹងនយោបាយរបស់កាដាហ្វីត្រូវបានគេចាត់ទុកថាជាសកម្មភាពខុសនឹងច្បាប់នៅក្រោមមាត្រា ៧៥ នៃរដ្ឋធម្មនុញ្ញឆ្នាំ១៩៧៣។ ការឃ្លាំមើលទ្រង់ទ្រាយធំមកលើប្រជាជនលីប៊ីត្រូវបានប្រព្រឹត្តិទៅតាមរយៈគណៈកម្មាធិការបដិវត្តន៍របស់កាដាហ្វី។
កាដាហ្វីមានបំណងប្រយុទ្ធប្រឆាំងនឹងច្បាប់សង្គមដ៏តឹងរ៉ឹងដែលត្រូវបានអនុវត្តមកលើស្ត្រីដោយរបបមុន ដូច្នេះលោកក៏បង្កើតអង្គការចលនាបដិវត្តន៍នារីដើម្បីលើកទឹកចិត្តឱ្យមានកំណែទម្រង់សង្គម។ នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៧០ ច្បាប់មួយត្រូវបានណែនាំដោយវាបានគាំទ្រសមភាពនៃភេទ និងទាមទារឱ្យភេទទាំងពីរទទួលបានប្រាក់ឈ្នួលស្មើៗគ្នា។ នៅឆ្នាំ១៩៧១ កាដាហ្វីបានឧបត្ថម្ភដល់ការបង្កើតនូវសហព័ន្ធស្ត្រីរួមលីប៊ី។ នៅឆ្នាំ១៩៧២ ច្បាប់មួយទៀតត្រូវបានអនុម័តដោយចាត់ទុកអាពាហ៍ពិពាហ៍ណាដែលមានកូនក្រមុំអាយុក្រោម ១៦ ឆ្នាំថាជាបទឧក្រិដ្ឋ និងបានធានាថាការយល់ព្រមពីស្ត្រីជាមុនគឺជាលក្ខខណ្ឌដ៏ចាំបាច់សម្រាប់អាពាហ៍ពិពាហ៍នីមួយៗ។
នៅថ្ងៃទី២៥ ខែតុលា ឆ្នាំ១៩៧៥ ការប៉ុនប៉ងធ្វើរដ្ឋប្រហារមួយត្រូវបានផ្តើមដោយមន្ត្រីយោធាចំនួន ២០ នាក់ដែលភាគច្រើនមកពីទីក្រុងមីស្ត្រាតាប៉ុន្តែវាត្រូវទទួលបរាជ័យ។ ជា​លទ្ធផល​ មន្ត្រីទាំង ២០ នាក់នោះត្រូវជាប់ឈ្មោះជាជនក្បត់ជាតិនិងត្រូវបាន​ចាប់​ខ្លួនរួច​ប្រហារ​ជីវិត។ នៅថ្ងៃទី២ ខែមីនា ឆ្នាំ១៩៧៧ ប្រទេសលីប៊ីបានប្តូរឈ្មោះផ្លូវការមកជា"ចាម៉ាហ៊ីរីយ៉ាអារ៉ាប់សង្គមនិយមប្រជាមានិតលីប៊ី" ("ចាម៉ាហ៊ីរីយ៉ា"គឺជាពាក្យអារ៉ាប់ដែលអាចបកប្រែមកថា"រដ្ឋមហាជន")។ កាដាហ្វី​បាន​ផ្ទេរ​អំណាច​ជាផ្លូវការ​ទៅ​គណៈកម្មាធិការ​ប្រជាជន​រួម ហើយ​ពី​ពេល​នោះមកលោកបាន​អះអាងថាខ្លួនលោក​គ្រាន់តែជាមេដឹកនាំ​និមិត្តប៉ុណ្ណោះ។ រចនាសម្ព័នអភិបាលកិច្ចថ្មីរបស់ចាម៉ាហ៊ីរីយ៉ាដែលគាត់បានបង្កើតឡើងត្រូវបានសម្តៅជាផ្លូវការថាជា"ប្រជាធិបតេយ្យផ្ទាល់"។
នៅអំឡុងខែកុម្ភៈ ឆ្នាំ១៩៧៧ ប្រទេសលីប៊ីបានចាប់ផ្តើមគាំទ្រដោយផ្តល់គ្រឿងសព្វាវុធឱ្យចលនាឧទ្ទាមមួយក្រុមដែលស្ថិតនៅក្រោមការដឹកនាំរបស់លោកគូគូនី អូវ័យឌីនៅប្រទេសឆាដ។ ក្រោយបន្តិចមក ជម្លោះលីប៊ី–ឆាដក៏បានផ្ទុះឡើងនៅពេលដែលកងកម្លាំងគាំទ្រចលនាឧទ្ទាមរបស់លីប៊ីនៅភាគខាងជើងប្រទេសឆាដបានផ្តើមធ្វើការឈ្លានពាន។ ក្រោយមកនៅឆ្នាំដដែរនោះ ប្រទេសលីប៊ី និងអេហ្ស៊ីបបានចេញប្រយុទ្ធប្រឆាំងគ្នាក្នុងសង្គ្រាមព្រំដែនរយៈពេលបួនថ្ងៃដែលត្រូវបានគេស្គាល់ជាទូទៅថាសង្រ្គាមលីប៊ី-អេហ្ស៊ីប។ ប្រទេសទាំងពីរបានយល់ព្រមលើបទឈប់បាញ់ក្រោមការសម្របសម្រួលពីប្រធានាធិបតីអាល់ហ្សេរីលោកហ៊ូអារី ប៊ូមេឌាន។ ទាហានលីប៊ីរាប់រយនាក់បានបាត់បង់ជីវិតនៅក្នុងការគាំទ្រប្រទេសអ៊ូកង់ដារបស់អ៊ីឌី អាមីននៅក្នុងសង្រ្គាមរបស់ពួកគេប្រឆាំងនឹងតង់សានី។ កាដាហ្វីបានផ្តល់ហិរញ្ញប្បទានដល់ក្រុមនិងអង្គការផ្សេងៗពីចលនាប្រឆាំងអាវុធនុយក្លេអ៊ែរដល់សហជីពអូស្ត្រាលី។
ចាប់ពីឆ្នាំ១៩៧៧ តទៅ ប្រាក់ចំណូលសម្រាប់មនុស្សម្នាក់ៗនៅក្នុងប្រទេសបានកើនឡើងដល់ជាង ១១,០០០ ដុល្លារអាមេរិកដែលជាកម្រិតខ្ពស់បំផុតទីប្រាំប្រចាំទ្វីបអាហ្រ្វិក ខណៈដែលសន្ទស្សន៍អភិវឌ្ឍន៍មនុស្សបានកើនឡើងខ្ពស់បំផុតនៅក្នុងទ្វីបអាហ្វ្រិកនិងលើសពីប្រទេសអារ៉ាប៊ីសាអូឌីតទៀតផង។ ទាំងអស់នេះត្រូវបានសម្រេចដោយការមិនខ្ចីប្រាក់កម្ចីពីបរទេសណាមួយដោយរក្សាលីប៊ីក្នុងស្ថានភាពគ្មានបំណុល។ កាដាហ្វីបានបញ្ជាឱ្យអាជ្ញាធរជីកដីបង្កើតបណ្តាញបំពង់ទឹកក្នុងគោលបំណងចង់ឃើញមានការប្រើប្រាស់ទឹកសាបដោយប្រជាជនខ្លួនទាំងអស់នៅគ្រប់ជ្រង់ជ្រោយនៃប្រទេស។ លើសពីនេះ ជំនួយហិរញ្ញវត្ថុត្រូវបានផ្តល់ជូនសម្រាប់អាហារូបករណ៍សាកលវិទ្យាល័យ និងកម្មវិធីការងារ។
ប្រាក់ចំណូលភាគច្រើនរបស់ប្រទេសលីប៊ីគឺបានមកពីរ៉ែប្រេងកាត ដែលបានកើនឡើងជាលំដាប់នៅក្នុងទសវត្សរ៍ឆ្នាំ១៩៧០ ហើយវាត្រូវបានចំណាយលើការទិញគ្រឿងអាវុធ និងលើការឧបត្ថម្ភដល់ក្រុមយោធាប្រតិព័ន្ធ និងក្រុមភេរវកររាប់សិបក្រុមនៅជុំវិញពិភពលោក។  នៅឆ្នាំ១៩៨៦ អាមេរិកបានលួចធ្វើការវាយប្រហារតាមអាកាសដែលបម្រុងមកសម្លាប់កាដាហ្វីប៉ុន្តែវាត្រូវទទួលបរាជ័យទាំងស្រុង។ ទីបំផុតលីប៊ីត្រូវបានអង្គការសហប្រជាជាតិដាក់ទណ្ឌកម្មបន្ទាប់ពីកងកម្លាំងខ្លួនបានបាញ់ទម្លាក់យន្តហោះពាណិជ្ជកម្មមួយគ្រឿងដែលបានសម្លាប់មនុស្សចំនួន ២៧០ នាក់។
សង្គ្រាមស៊ីវិលលើកទីមួយ
សង្គ្រាមស៊ីវិលលើកទីមួយបានផ្ទុះឡើងនៅអំឡុងចលនាវស្សានរដូវអារ៉ាប់ពោលគឺមហាបាតុកម្មប្រឆាំងនឹងរបបផ្តាច់ការនៅតាមប្រទេសអារ៉ាប់ភាគច្រើន ចំណែកឯប្រទេសលីប៊ីវិញបានធ្លាក់ចូលក្នុងវិបត្តិមួយនេះចាប់ផ្តើមពីថ្ងៃទី១៧ ខែកុម្ភៈ ឆ្នាំ២០១១។ ខុសពីរបបផ្តាច់ការនៅក្នុងប្រទេសអេហ្ស៊ីបនិងទុយនេស៊ីដែលបានដួលរលំភ្លាមៗ របបរបស់កាដាហ្វីបានព្យាយាមបង្ក្រាបមហាជនបះបោរវិញដែលជាហេតុនាំឱ្យចលនាបះបោរនៅលីប៊ីមានភាពជាប់គាំង។ សេចក្តីប្រកាសប្រឆាំងដំបូងបានលេចចេញឡើងនៅលើបណ្តាញអ៊ីនធឺណិតដោយក្រុមប្រឹក្សាជាតិអន្តរកាលបណ្តោះអាសន្នដែលបានប្រកាសខ្លួនឯងជារដ្ឋាភិបាលជំនួសថ្មីនៃប្រទេស។ ទីប្រឹក្សាជាន់ខ្ពស់របស់កាដាហ្វីម្នាក់បានឆ្លើយតបដោយការបង្ហោះសារនៅលើបណ្តាញធ្វីតធឺថាគាត់បានលាលែងពីតំណែង ចាកចោលស្រុក និងថែមទាំងណែនាំឱ្យកាដាហ្វីធ្វើតាមទៀតផង។ មកដល់ថ្ងៃទី២០ ខែកុម្ភៈ ភាពចលាចលបានរីករាលដាលដល់រដ្ឋធានីទ្រីប៉ូលី។ នៅថ្ងៃទី២៧ ខែកុម្ភៈ ឆ្នាំ២០១១ ក្រុមប្រឹក្សាជាតិអន្តរកាលត្រូវបានបង្កើតឡើងជាផ្លូវការដើម្បីគ្រប់គ្រងតំបន់ក្រោមការកាន់កាប់របស់ក្រុមឧទ្ទាម។ នៅថ្ងៃទី១០ ខែមីនា ឆ្នាំ២០១១ អាមេរិកនិងប្រទេសជាច្រើនផ្សេងទៀតបានទទួលស្គាល់ក្រុមប្រឹក្សាថ្មីដែលដឹកនាំដោយលោកម៉ាមូដ ជីប៊្រីលជានាយករដ្ឋមន្ត្រីស្តីទីនិងជាអ្នកតំណាងស្របច្បាប់នៃប្រជាជាតិលីប៊ី ហើយបានដកការទទួលស្គាល់របស់ពួកគេលើរបបកាដាហ្វី។
អង្គការស្ថាប័នរបស់អង្គការសហប្រជាជាតិរួមទាំងអគ្គលេខាធិការ អសប លោកបាន គីមូន និងក្រុមប្រឹក្សាសិទ្ធិមនុស្សអង្គការសហប្រជាជាតិបានប្រកាសថ្កោលទោសសកម្មភាពបង្រ្កាបរបស់រដ្ឋាភិបាលលីប៊ីថាជាការបំពានច្បាប់អន្តរជាតិដោយស្ថាប័នសិទ្ធិមនុស្សបានបណ្តេញប្រទេសលីប៊ីចេញទាំងស្រុង។
ប៉ុន្មានសប្តាហ៍ក្រោយមក កងកម្លាំងអាមេរិកបាននាំមុខគេនៅក្នុងប្រតិបត្តិការរបស់អង្គការណាតូប្រឆាំងនឹងប្រទេសលីប៊ី។ បុគ្គលិកយោធាអាមេរិកជាង ៨,០០០ នាក់ត្រូវបានបញ្ជូនតាមនាវាចម្បាំង និងយន្តហោះមកឈរជើងនៅក្នុងតំបន់ប្រទេសនេះ។ ការគាំទ្ររបស់កងកម្លាំងអាកាសអាមេរិកនិងណាតូគឺជាមូលហេតុចម្បងដែលនាំបដិវត្តន៍លីប៊ីប្រព្រឹត្តិទៅបានដោយជោគជ័យ។
នៅត្រឹមថ្ងៃទី២២ ខែសីហា ឆ្នាំ២០១១ យុទ្ធជនឧទ្ទាមបានចូលកាន់កាប់រដ្ឋធានីទ្រីប៉ូលី។ នៅថ្ងៃទី២០ ខែតុលា ឆ្នាំ២០១១ ការប្រយុទ្ធប្រឆាំងគ្នាដ៏ធំចុងក្រោយបានបញ្ចប់នៅទីក្រុងសៀត។ សមរភូមិទីក្រុងសៀតគឺជាសមរភូមិចម្បាំងចុងក្រោយនៃសង្រ្គាមស៊ីវិលលីប៊ីលើកទី១ ហើយជាលទ្ធផល កាដាហ្វីត្រូវបានគេចាប់ខ្លួននិងសម្លាប់ដោយកងកម្លាំងគាំទ្ររបស់ណាតូនៅថ្ងៃទី២០ ខែតុលា ឆ្នាំ២០១១។ ទីក្រុងសៀតគឺជាបន្ទាយដ៏រឹងមាំចុងក្រោយរបស់កងកម្លាំងស្មោះស្ម័គ្រកាដាហ្វីនិងក៏ជាទីកន្លែងកំណើតរបស់គាត់ផងដែរ។ ជ័យជម្នះរបស់ក្រុមពួកឧទ្ទាមត្រូវបានប្រារព្ធធ្វើឡើងនៅថ្ងៃទី២៣ ខែតុលា ឆ្នាំ២០១១ គឺរយៈពេលបីថ្ងៃក្រោយការដួលរលំនៃទីក្រុងសៀត។
សម័យក្រោយរបបកាដាហ្វី និងសង្គ្រាមស៊ីវិលលើកទីពីរ
ក្រោយពីកម្ទេចកងកម្លាំងស្មោះស្ម័គ្រកាដាហ្វីហើយ ប្រទេសលីប៊ីក៏ត្រូវធ្លាក់ក្រោមវិបត្តិនយោបាយយ៉ាងដុនដាបដោយមានចលនានិងក្រុមបក្សពួកជាច្រើនលេចមុខឡើងប្រឆាំងនឹងរដ្ឋាភិបាលថ្មី។ នៅថ្ងៃទី៧ ខែកក្កដា ឆ្នាំ២០១២ ប្រទេសលីប៊ីបានរៀបចំការបោះឆ្នោតសភាជាលើកដំបូងចាប់តាំងពីរបបមុនបានដួលរលំ។ នៅថ្ងៃទី៨ ខែសីហា ឆ្នាំ២០១២ ក្រុមប្រឹក្សាជាតិអន្តរកាលបានប្រគល់អំណាចជាផ្លូវការឱ្យទៅអាជ្ញាធរមហាសន្និបាតជាតិ (GNC) ទាំងស្រុងហើយក្រោយមកក្រុមជាប់ឆ្នោតថ្មីមួយនេះត្រូវបានគេប្រគល់ភារកិច្ចដូចជា ការបង្កើតរដ្ឋាភិបាលបណ្តោះអាសន្ន និងការព្រាងរដ្ឋធម្មនុញ្ញថ្មីនៃប្រទេសលីប៊ីដោយការធ្វើប្រជាមតិទូទៅ។
ពីថ្ងៃទី២៥ ខែសីហា ឆ្នាំ២០១២ សកម្មភាពបំផ្លិចបំផ្លាញទ្រព្យសម្បត្តិទីសាធារណៈនិងបេតិកភណ្ឌនានានៅលីប៊ីត្រូវបានប្រព្រឹត្តិធ្វើឡើងដោយក្រុមសកម្មប្រយុទ្ធឥស្លាមនិយមដែលមិនទាន់ស្គាល់មុខ។
នៅថ្ងៃទី១១ ខែកញ្ញា ឆ្នាំ២០១២ ក្រុមសកម្មប្រយុទ្ធឥស្លាមដែលមិនស្គាល់មុខនោះបានធ្វើការវាយប្រហារមកលើស្ថានកុងស៊ុលអាមេរិកនៅទីក្រុងបិនហ្កាហ្ស៊ីហើយជាលទ្ធផល វាបានសម្លាប់ឯកអគ្គរដ្ឋទូតសហរដ្ឋអាមេរិកប្រចាំប្រទេសលីប៊ីលោកចន គ្រីស្តុប ស្ទីវិនស៍ និងមនុស្សចំនួនបីនាក់ផ្សេងទៀត។ ឧប្បត្តិហេតុ​នេះ​បាន​បង្កឱ្យមាន​ការផ្ទុះកំហឹង​ទាំងភាគី​សហរដ្ឋ​អាមេរិក និង​ភាគីលីប៊ី។
នៅអំឡុងខែមិថុនា ឆ្នាំ២០១៤ ការបោះឆ្នោតសភាត្រូវបានប្រព្រឹត្តិធ្វើឡើងដែលមានគោលបំណងរួមចង់បានក្រុមនយោបាយថ្មីឡើងដឹកនាំបន្តពីមហាសន្និបាតជាតិ។ ការបោះឆ្នោតនេះ​ត្រូវ​បាន​រំខាន​ដោយ​អំពើ​ហិង្សា និង​ចំនួន​អ្នក​ចូលរួម​បោះឆ្នោត​ទាបដោយការិយាល័យ​បោះឆ្នោត​ខ្លះៗត្រូវ​បានបិទទ្វារនៅក្នុង​តំបន់​មួយ​ចំនួន។ អ្នកអព្យាក្រឹតសាសនា និងក្រុមសេរីនិយមបានទទួលលទ្ធផលបានយ៉ាងល្អនៅក្នុងការបោះឆ្នោតនេះបើប្រៀបធៀនទៅនឹងបក្ស GNC ដែលមានសមាជិកនិយមឥស្លាម។ ឃើញដូច្នេះ GNC ក៏បាននាំគ្នាកោះប្រជុំវែកញែករកវិធីបន្តក្តោបក្តាប់អំណាចបន្តហើយជាលទ្ធផល ពួកគេក៏សម្រេចចិត្តប្រកាសមិនទទួលស្គាល់នូវសមាជិកតំណាងថ្មីនៅក្នុងសភា។ ក្រុមប្រដាប់អាវុធដែលគាំទ្រមហាសន្និបាតជាតិបានចូលកាន់កាប់ទីក្រុងទ្រីប៉ូលីដែលជាហេតុបង្ខំឱ្យសមាជិកសភាដែលទើបតែជាប់ឆ្នោតថ្មីៗទាំងប៉ុន្មានរត់គេចចេញទៅក្រុងតូប៊្រូក។
ពីពាក់កណ្តាលឆ្នាំ២០១៤ ទៅ ប្រទេស​លីប៊ី​ត្រូវ​បាន​ហែកហួរ​ដោយ​សារជម្លោះ​យោធាម្តងទៀតរវាង​បក្សពួក​​គូ​ប្រជែង​នៅក្នុងសភា។ កងជីវពលកុលសម្ព័ន្ធ និងក្រុមជីហាដនិយមបានទាញយកផលប្រយោជន៍ពីការតស៊ូអំណាចនេះ។ យុទ្ធជនឥស្លាមជ្រុលនិយមមួយក្រុមដែលគេតែងស្គាល់ថារដ្ឋអ៊ីស្លាមអ៊ីរ៉ាក់និងឡេវ៉ាន (ISIL) បានដណ្តើមយកទីក្រុងដែរណានៅអំឡុងឆ្នាំ២០១៤ និងសៀតនៅក្នុងឆ្នាំ២០១៥ បានដោយជោគជ័យ។ នៅដើមឆ្នាំ២០១៥ ប្រទេសអេហ្ស៊ីបដែលជាប្រទេសជិតខាងបានបើកការវាយប្រហារតាមផ្លូវអាកាសសម្តៅលើក្រុម ISIL ដើម្បីគាំទ្ររដ្ឋាភិបាលក្រុងតូប៊្រូក។
នៅក្នុងឆ្នាំ២០១៥ ដដែរ ក្រុមប្រឹក្សាសិទ្ធិមនុស្សរបស់អង្គការសហប្រជាជាតិបានស្នើសុំរបាយការណ៍អំពីស្ថានភាពលីប៊ី ដូច្នេះ ឧត្តមស្នងការសិទ្ធិមនុស្សលោកអាល់ហ៊ូសេនក៏បានបង្កើតស្ថាប័នស៊ើបអង្កេត (OIOL) មួយដើម្បីឃ្លាំមើលនិងរាយការណ៍អំពីសិទ្ធិមនុស្ស និងការកសាងឡើងវិញនូវប្រព័ន្ធយុត្តិធម៌នៅលីប៊ី។
ប្រទេសលីប៊ីដែលកំពុងស្ថិតនៅក្នុងភាពចលាចលបានលេចឡើងក្លាយជាចំណុចឆ្លងកាត់ដ៏សំខាន់សម្រាប់អ្នកដែលព្យាយាមភៀសខ្លួនទៅនៅទ្វីបអឺរ៉ុប។ នៅចន្លោះរវាងឆ្នាំ២០១៣ និងឆ្នាំ២០១៨ ជនភៀសខ្លួនជិត ៧០០,០០០ នាក់បានរត់ចូលប្រទេសអ៊ីតាលីតាមផ្លូវទឹកដែលពួកគេភាគច្រើនមកពីប្រទេសលីប៊ី។
នៅខែមេសា ឆ្នាំ២០១៩ លោកកាលីហ្វា ហាហ្វតារបានផ្តើមប្រតិបត្តិការឈ្មោះ"រលកនៃការគោរព"ដោយធ្វើការវាយលុកលើទឹកដីភាគខាងលិចរបស់រដ្ឋាភិបាល GNA។
កាសែត The Guardian បានស៊ើបអង្កេត និងរកឃើញការបំពានយ៉ាងធ្ងន់ធ្ងរលើច្បាប់ហាមឃាត់អាវុធរបស់អង្គការសហប្រជាជាតិដោយអារ៉ាប់រួមនិងប្រទេសតួកគីកាលពីថ្ងៃទី៧ ខែតុលា ឆ្នាំ២០២០។ យោងទៅតាមរបាយការណ៍ដដែរនេះបានឱ្យដឹងថា ប្រទេសទាំងពីរបានបញ្ជូនយន្តហោះដឹកគ្រឿងយោធាទ្រង់ទ្រាយធំជាច្រើនទៅកាន់ប្រទេសលីប៊ី ដើម្បីគាំទ្រភាគីសង្គ្រាមរបស់ពួកគេរៀងៗខ្លួន។
នៅថ្ងៃទី២៣ ខែតុលា ឆ្នាំ២០២០ បទឈប់បាញ់ជាអចិន្ត្រៃយ៍ត្រូវបានចុះដើម្បីបញ្ចប់សង្រ្គាម។
ភូមិសាស្ត្រ
ប្រទេសលីប៊ីលាតសន្ធឹងលើផ្ទៃដី ១,៧៥៩,៥៤០ គីឡូម៉ែត្រការ៉េ (ស្មើនឹង ៦៧៩,៣៦២ ម៉ាយការ៉េ) ដែលធ្វើឱ្យវាក្លាយជាប្រទេសធំជាងគេទី ១៦ នៅលើពិភពលោកបើគិតតាមកក្រឡាផ្ទៃសរុប។ លីប៊ីមានព្រំដែនជាប់សមុទ្រមេឌីទែរ៉ានេនៅភាគខាងជើង ខាងលិចជាប់ប្រទេសទុយនីស៊ីនិងអាល់ហ្សេរី ភាគនិរតីជាប់ប្រទេសនីហ្សេ ខាងត្បូងជាប់ប្រទេសឆាដ ភាគអាគ្នេយ៍ជាប់ប្រទេសស៊ូដង់ និងខាងកើតជាប់នឹងប្រទេសអេហ្ស៊ីប។ លីប៊ីស្ថិតនៅចន្លោះរយៈទទឹងខាងជើងទី ១៩° និងទី ៣៤° និងរយៈបណ្តោយខាងកើតទី ៩° និង ២៦°។
ដោយអូសបន្លាយចម្ងាយ ១,៧៧០ គីឡូម៉ែត្រ (១,១០០ ម៉ាយ) ឆ្នេរសមុទ្ររបស់ប្រទេសលីប៊ីគឺជាឆ្នេរសមុទ្រជាប់ព្រំដែនសមុទ្រមេឌីទែរ៉ានេដែលមានប្រវែងវែងជាងគេក្នុងចំណោមប្រទេសអាហ្វ្រិកទាំងឡាយដែលមានព្រំដែនជាប់សមុទ្រនេះ។ ផ្នែកនៃតំបន់សមុទ្រមេឌីទែរ៉ានេនៅជុំវិញប្រទេសលីប៊ីត្រូវបានគេហៅជាទូទៅថាសមុទ្រលីប៊ី។ អាកាសធាតុភាគច្រើនមានលក្ខណៈស្ងួតខ្លាំង និងដូចវាលខ្សាច់ក្នុងធម្មជាតិ។ ទោះជាយ៉ាងណាក្តី តំបន់ភាគខាងជើងច្រើនទទួលបានអាកាសធាតុមេឌីទែរ៉ានេស្រាលជាងតំបន់ផ្សេងៗនៅក្នុងប្រទេស។
គ្រោះធម្មជាតិភាគច្រើនតែងកើតឡើងក្នុងទម្រង់ជាស៊ីរ៉ុកូក្តៅ ស្ងួត និងធូលី (ក្នុងប្រទេសលីប៊ីគេច្រើនហៅវាថា'គីប៊្លី')។ ស៊ីរ៉ុកូនេះគឺជាខ្យល់ធូលីល្បឿនលឿនដែលមានសកម្មភាពពីមួយទៅបួនថ្ងៃនៅនិទាឃរដូវ និងរដូវស្លឹកឈើជ្រុះ។ ភូមិសាស្ត្រប្រទេសលីប៊ីក៏អាចជួបនឹងព្យុះធូលី និងព្យុះខ្សាច់ផងដែរ។ តំបន់អូអេស៊ីសមានវត្តមាននៅពាសពេញផ្ទៃប្រទេសលីប៊ីហើយតំបន់អូអេស៊ីសដែលសំខាន់ជាងគេគឺ៖ ហ្កាដាម៉េសនិងគូហ្វ្រា។ ប្រទេសលីប៊ីគឺជាប្រទេសដែលទទួលពន្លឺថ្ងៃច្រើន និងស្ងួតបំផុតនៅលើពិភពលោក នេះក៏ដោយសារតែវាស្ថិតនៅលើបរិស្ថានវាលខ្សាច់។
វាលខ្សាច់ប្រទេសលីប៊ី
វាលខ្សាច់លីប៊ីដែលបានគ្របដណ្តប់លើទឹកដីមួយភាគធំនៃប្រទេសលីប៊ីគឺជាកន្លែងមួយដែលមានអាកាសធាតុស្ងួតហួតហែងបំផុតនៅលើភពផែនដី។ នៅទីកន្លែងនេះ ភ្លៀងគឺមិនងាយធ្លាក់មកស្រោះស្រោចលើដីនោះទេហើយសូម្បីតែនៅតំបន់ខ្ពង់រាប ទឹកភ្លៀងក៏កម្រនឹងកើតមានណាស់ដែរដោយវាធ្លាក់មករៀងរាល់ ៥–១០ ឆ្នាំម្តង។ នៅឯភ្នំអ៊ូវីយណាត បើគិតត្រឹមឆ្នាំ២០០៦ ដំណឹកទឹកភ្លៀងធ្លាក់ដែលបានកត់ត្រាទុកចុងក្រោយបង្អស់គឺនៅក្នុងខែកញ្ញា ឆ្នាំ១៩៩៨។
ដូចគ្នានេះដែរ សីតុណ្ហភាពនៅវាលខ្សាច់លីប៊ីអាចកើនឡើងយ៉ាងខ្ពស់។ នៅថ្ងៃទី១៣ ខែកញ្ញា ឆ្នាំ១៩២២ នៅទីក្រុងអាស៊ីស៊ីយ៉ាដែលមានទីតាំងស្ថិតនៅភាគនិរតីនៃរដ្ឋធានីទ្រីប៉ូលី បានកត់ត្រាសីតុណ្ហភាពអាកាសប្រមាណ ៥៨ °C (១៣៦.៤ °F) ដែលត្រូវបានគេចាត់ទុកថាជាកំណត់ត្រាពិភពលោកមួយនៅពេលនោះ។ ក៏ប៉ុន្តែនៅក្នុងខែកញ្ញា ឆ្នាំ២០១២ តួលេខកំណត់ត្រាពិភពលោក ៥៨ °C ត្រូវបានលុបចោលដោយអង្គការឧតុនិយមពិភពលោក។
លាភ
លាភ (labha) ការ​បាន, ដំណើរ​ប្រទះ​លើ​ការ​បាន, អ្វី​ៗ​ដែល​គួរ​បាន; ចំណេញ : មាន​លាភ, កើត​លាភ, ខាត​លាភ ។ ប្រើ​ជា​បទ​សមាស បើ​រៀង​ពី​ខាង​ដើម អ. ថ. លាភៈ, រៀង​ពី​ខាង​ចុង អ.ថ. លាប, ដូច​ជា : លាភ​គិទ្ធ ដែល​ជាប់​ជំពាក់​ដោយ​លាភ, ដែល​ញ៉ាម​ព្រោះ​ធ្លាប់​តែ​បាន; សេចក្ដី​ជាប់​ចិត្ត​ក្នុង​លាភ ។
លីប៊ី
វាលខ្សាច់ប្រទេសលីប៊ី
លីប៊ីមានវត្តមានអូអេស៊ីសតូចៗជាច្រើនដែលគ្មានមនុស្សរស់នៅ ជាធម្មតាត្រូវបានភ្ជាប់ទៅនឹងទំនាបដ៏ធំដែលគេអាចរកទឹកឃើញដោយការជីកទៅជម្រៅមួយម៉ែត្រទៅមួយម៉ែត្រកន្លះ។ នៅភាគខាងលិចប្រទេស មានអូអេស៊ីសដែលបែកខ្ចាត់ខ្ចាយពីគ្នាយ៉ាងច្រើននៅក្នុងទំនាបរាក់ៗដូចជាក្រុមគូហ្វ្រាជាដើមដែលត្រូវបែងចែកបន្តទៅជាអូអេស៊ីសតូចៗបន្ថែមទៀត។
វាលទំនាបនៅភាគខាងជើងនៃអ៊ូរីយណាតមានចំណុចៗដែលមានលក្ខណៈជាសំណឹកភ្នំភ្លើងជាច្រើន។ ជាមួយនឹងការរុករកឃើញប្រេងនៅអំឡុងទសវត្សឆ្នាំ១៩៥០ គេក៏បានរកឃើញនូវអាងទឹកក្រោមដីដ៏ធំមួយផងដែរ។ ទឹកនៅក្នុងប្រព័ន្ធទឹកក្រោមថ្មភក់នូប៊ីមានអាយុកាលតាំងពីសម័យយុគទឹកកកចុងក្រោយមកម្លេះ។
រដ្ឋាភិបាល និងនយោបាយ
កាលពីខែមីនា ឆ្នាំ២០២១ ប្រទេសនេះបានបង្កើតរដ្ឋាភិបាលរួបរួមបណ្តោះអាសន្នមួយដើម្បីដឹកនាំប្រទេសរហូតដល់ការបោះឆ្នោតនៅខែធ្នូ ឆ្នាំ២០២១ នេះ។ សភានីតិបញ្ញត្តិនៃប្រទេសលីប៊ីបច្ចុប្បន្នគឺគេហៅថាសភាតំណាងរាស្ត្រដែលតែងតែជួបប្រជុំនៅទីក្រុងតូប៊្រូក។
អតីតសភារបស់ប្រទេសគឺមហាសន្និបាតជាតិ (ហៅកាត់តាមអក្សរឡាតាំងថា "GNC") ដែលមានអាសនៈសរុបចំនួន ២០០។ មហាសន្និបាតជាតិថ្មីនៅឆ្នាំ២០១៤ ដែលធ្លាប់ជាក្រុមបក្សពួកប្រជែងនៅក្នុងសង្គ្រាមស៊ីវិលលីប៊ីលើកទីពីរភាគច្រើនមិនសូវជាត្រូវបានគេទទួលស្គាល់ជារដ្ឋាភិបាលស្របច្បាប់ប៉ុន្មានទេ។ វាមានមូលដ្ឋាននៅរដ្ឋធានីទ្រីប៉ូលីហើយតែងតែអះអាងថាខ្លួនជាអង្គភាពស្នងស្របច្បាប់ពីក្រុម GNC ដើម។
នៅថ្ងៃទី៧ ខែកក្កដា ឆ្នាំ២០១២ ប្រជាជនលីប៊ីបានចូលរួមបោះឆ្នោតនៅក្នុងការបោះឆ្នោតសភាមួយដែលនេះគឺជាការបោះឆ្នោតសេរីលើកដំបូងក្នុងរយៈពេលជិត ៤០ ឆ្នាំ។ ស្ត្រី​ប្រហែល​សាមសិប​នាក់​ត្រូវ​បាន​គេបោះឆ្នោត​ជ្រើសរើស​ឱ្យ​ក្លាយ​ជា​សមាជិក​សភា។ លទ្ធផលដំបូងនៃការបោះឆ្នោតនេះបានបង្ហាញថាបក្សសម្ព័ន្ធកងកម្លាំងជាតិដែលដឹកនាំដោយអតីតនាយករដ្ឋមន្ត្រីបណ្តោះអាសន្នលោកម៉ាមូដ ជីប៊្រីលជាអ្នកនាំមុខនៅក្នុងសភា។ គណបក្សយុត្តិធម៌ និងការកសាងដែលមានទំនាក់ទំនងជាមួយក្រុមភាតរភាពមូស្លីម បានទទួលលទ្ធផលល្អតិចជាងគណបក្សស្រដៀងគ្នានៅក្នុងប្រទេសអេហ្ស៊ីប និងទុយនីស៊ី។ វាបានឈ្នះអាសនៈចំនួន ១៧ ក្នុងចំណោមអាសនៈចំនួន ៨០ ដែលត្រូវបានប្រកួតប្រជែងដោយគណបក្សនានា ប៉ុន្តែចាប់តាំងពីពេលនោះមកមានអ្នកនយោបាយឯករាជ្យប្រហែល ៦០ នាក់បន្ថែមបានចូលរួមកាន់អាសនៈរៀងៗខ្លួនក្នុងសភា។
នៅថ្ងៃទី៣០ ខែមីនា ឆ្នាំ២០១៤ មហាសន្និបាតជាតិបានសម្រេចបោះឆ្នោតបង្កើតសភាតំណាងរាស្ត្រថ្មី។ នីតិប្បញ្ញត្តិថ្មីនោះបានបែងចែកអាសនៈចំនួន ៣០ សម្រាប់ស្ត្រី និងមាន ២០០ អាសនៈសរុប (ដោយបុគ្គលអាចឈរឈ្មោះជាសមាជិកគណបក្សនយោបាយបាន) និងថែមទាំងអនុញ្ញាតឱ្យជនជាតិលីប៊ីដែលមានសញ្ជាតិបរទេសឈរឈ្មោះបានទៀតផង។