cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
វេយ្យាករណ៍នៃភាសាខ្មែរ
អាយតនិបាតទី៦
មានអត្ថ ៥យ៉ាងគឺ៖ ១. “នៃ”ឬ “របស់” ជាគ្រឿងជាប់ដោយម្ចាស់។ ឧទាហរណ៍ៈ ផ្ទះនៃអ្នកស្រែឬរបស់អ្នកស្រែ ជាត្រកូលនៃអ្នកក្រទ្រព្យ។ ២. “នៃ” ជាគ្រឿងជាប់ដោយពួក ដោយក្រុម។ ឧទាហរណ៍ៈ ប្រជុំនៃជនទាំងឡាយ ហ្វូងនៃគោទាំងឡាយ ជននៃបាតសង្គម។ ៣. “នៃ” ជាគ្រឿងជាប់ដោយភាវសព្ទខាងដើម។ ឧទាហរណ៍ៈ ភាវនៃអត្ថ គឺកុលបុត្រគម្បីដឹងបានដោយកម្រ កិច្ចដោយប្រទិបមិនបានឡើយព្រោះភាវៈនៃពន្លឺព្រះអាទិត្យមានក្នុងកាលឥឡូវនេះ បុគ្គលដែលប្រព្រឹត្តនូវអំពើល្អតែង ផ្តល់ផលវិជ្ជមាននៃសង្គម។ ៤. “កាល”ឬ “កាលបើ”ឬ “កាលដែល” ជាសេក្តីជ្រែកចូលមកប្រហែលជាបទប្រធានដោយឡែក។ ឧទាហរណ៍ៈ កាលដែលទារកកំពុងយំបិតាចេញទៅហើយ អ្នកទាំងឡាយចូររង់ចាំក្នុងទីនុះបន្តិចសិនកាលបើខ្ញុំនិយាយាថា អ្នកទាំងឡាយចូរចូលមកចុះចូរមកឱ្យឆាប់។ ៥. “ជំនុំ”ឬ “បណ្តា” ជាសេក្តីដកញែកចេញឱ្យដាច់ដោយឡែកអំពីចំនួនដែលរួម ដែលប្រមូល។ ឧទាហរណ៍ៈ មនុស្សទាំងឡាយ ក្សត្រីក្លៀវក្លាបំផុត។
អាយតនិបាតទី៧
មានអត្ថ ៩យ៉ាងគឺ៖ ១. “ក្នុង” ជាទីកំបាំង។ ឧទាហរណ៍ៈ គេអង្គុយក្នុងខាងក្នុងនៃបន្ទប់។ ២. “ក្នុង” ជាទីជ្រួតជ្រាបឬលាយគ្នា។ ឧទាហរណ៍ៈ ប្រេងស្ថិតនៅក្នុងល្ងទាំងឡាយ ទឹកដោះស្រស់ស្ថិតនៅក្ននុងទឹក។ ៣. “ក្នុង”ជាទីអាស្រ័យ។ ឧទាហរណ៍ៈ ត្រីទាំងឡាយនៅក្នុងទឹក។ ៤. “ក្នុង” ជាកាល ជាពេល។ ឧទាហរណ៍ៈ កុសលចិត្ត ជាចិត្តកើតឡើងហើយមានក្នុងសម័យឯណា។ ៥. “លើ”ឬ “ព្ធដ៏”ឬ “ត្រង់”ឬ “នា” ជាទីរង ទ្រផ្ទាប់ ជ្រៀតជ្រែក។ ឧទាហរណ៍ៈ ព្រះដ៏មានព្រះភាគគង់ហើយលើអាកាសដែលក្រាលហើយ រោមទាំងឡាយព្ធដ៏ទ្រូងឬត្រង់ទ្រូង។ ៦. “នាកាល”ឬ “កាលបើ”ឬ “កាលដែល” ជាសេក្តីជ្រែកចូលប្រហែលដូចជាបទប្រធាន។ ឧទាហរណ៍ៈ នាកាលព្រះអាទិត្យអស្តង្គតហើយ ព្រះចន្ទរះឡើង កាលបើយ៉ាងនេះមានតែយើងកុំទៅ កាលដែលមាណពនោះនិយាយច្រើនៗទៅសរីរៈទាំងអស់នៃព្រាហ្មណ៍ ពេញផ្សព្វផ្សាយហើយដោយបីតិ។ ៧. “និមិត្ត” ជាគ្រឿងចំណាំ ជាហេតុ។ ដំរីគឺគេសម្លាប់ និមិត្តភ្លុក(ព្រោះភ្លុក ព្រោះតែភ្លុក)។ ៨. “ជំនុំ”ឬ “បណ្តា” ជាសេក្តីដកញែកចេញឱ្យដាច់ដោយឡែកអំពីចំនួនដែលរួម ដែលប្រមូលគ្នា។ ឧទាហរណ៍ៈ ជំនុំឬបណ្តាភិក្ខុទាំងឡាយពីររូបនោះ ភិក្ខុមួយរូបដល់ហើយនូវសោតាបគ្គិផល។ ៩. “ជិត”ឬ “ទៀប” ជាទីជិត ប្រប។ ឧទាហរណ៍ៈ ស្រុកទាំងឡាយជិតក្រុងឬទៀបក្រុង ព្រះដ៏មានព្រះភាគគង់នៅក្នុងវត្តជេតពនជិតក្រុងសាវត្ថី។
និបាតសព្ទ
និបាត គឺជាសព្ទសម្រាប់ផ្សំសម្តីត្រង់ឃ្លាល្បៈមួយៗ ជាជំនួយនាមសព្ទនឹងកិរិយាសព្ទ ឱ្យមានសេក្តីស្រឡះច្បាស់លាស់ ពិរោះស្រួលស្តាប់ដូចពាក្យថា ក៏ ក៏ដោយ ក៏ដែរ ដែរ ផង ឯ បើ ទោះ ទោះបី បើទុកជា ទើប ពុំនោះសោត កាល លឹ្គកតែ ព្រោះ ត្បិត ជាដើម។ និបាតសព្ទមានច្រើនយ៉ាងគឺ៖ អាយតនិបាតជាសព្ទសម្រាប់ចងក្រងពាក្យ ដែលជាកម្មរបស់កិរិយាឬជាពាក្យបំពេញបទរបស់នាមដូចជាពាក្យថា ខ្ញុំស្តាប់នូវពាក្យ វាទៅកាន់ផ្ទះ កូនរបស់ខ្ញុំ ភូមិផងយើង... ពាក្យថា នូវ កាន់ របស់ នៃ ... ជាអាយតនិបាត។ អាយតនិបាតទាំងឡាយគឺៈ ហេតុ ព្រោះ ដល់ បំរុង អំពី របស់ នៃ កាលបើ ទៀប ជិត និមិត្ត។ (ដូចមានពិស្តារក្នុងខាងលើ)។
និបាតប្រាប់កាល ប្រាប់ពេល(កាលត្ថាចកៈ)
គ្រានោះលំដាប់នោះ ដងនោះ កាលនោះ ក្សិណនោះ ព្រឹក អំពីព្រឹក ថ្លៃ ក្នុងវេលាថ្ងៃ ល្ងាច វេលាល្ងាច ម្សិល ម្សិលមិញ ពីម្សិលមិញ ស្អែក ខានស្អែក ខាស្អែកមួយ អម្បាញ់មិញ ភ្លាម រំពេច សិន តទៅ ក្នុងខាងមុខ។ល។ ឧទាហរណ៍ រំពេចភ្លាមនោះលោកពូខ្ញុំក៏មកដល់។
និបាតប្រាប់ទី(ឋានត្ថវាចកៈ)
ខាងលើ ខាងក្រោម ខាងក្រោម ខាងក្នុង ខាងក្រៅ ចន្លោះ រវាង ស្ងាត់ ទីស្ងាត់ កំបាំង កំបាំងពីមុខ ចំពោះមុខ នៅមុខ ដទៃ ឯមុខ ឯនាយ ឯអាយ ខាងនាយ អាយ។ល។។ ឧទាហរណ៍ នៅទីនោះមានភ្នំមួយយ៉ាងខ្ពស់។
និបាតប្រាប់សេក្តីប្រៀបប្រដូច(បរិច្ឆេទត្ថវាចកៈ)
ដូច ដូចជា បីដូច ហាក់ដូច ប្រដូច ប្រហែលដូច យ៉ាងណា យ៉ាងណាមិញ យ៉ាងណា យ៉ាងណាមិញ យ៉ាងនេះ យ៉ាងនោះ ដូច្នេះ ដូច្នោះ ដូចម្តេចមិញ។ល។។ ឧទាហរណ៍ ខ្ញុំហាក់ដូចជាស្គាល់លោកពីមុនមក។
និបាតប្រាប់ប្រការ(បការត្ថវាចកៈ)
ម្តេច ដូចម្តេច ដោយប្រការដូចម្តេច ដោយប្រការនោះ។ល។ និបាតប្រាប់សេក្តីឃាត់ហាមដាច់ខាត(បដិសេធនត្ថវាចកៈ)=== កុំ ពុំ មិន ឥត ខាន ពិត មែន តែប៉ុណ្ណោះ ក្រាន់តែ មិនមែន មែនពិត វៀរលែង វៀរលែងតែ លើកលែងតែ កុំឡើយ ណ្ហើយ ល្មមហើយ។ល។។ ឧទាហរណ៍ អ្នកជាឪពុកខ្ញុំមែន អ្នកមានគុណចំពោះខ្ញុំមែន តែអ្នកមិនមានទំនួលខុសត្រូវចំពោះខ្ញុំទេ។ ចំណាំ មានកន្លែងទីសាធារណៈខ្លះមានសរសេរពាក្យថា “ហាមមិនឱ្យចតយាន្តយន្តនៅទីនេះ”។ ពាក្យថា ហាម ជាប្រយោគបដិសេដ ហើយវានៅក្បែរពាក្យ មិន ដែលជាប្រយោគបដិសេដដូចគ្នា វាអាចក្លាយទៅជាសំនួនស្រប។
និបាតប្រាប់សេក្តីតាមបានឮ(អនុស្សវនត្ថវាចក)
ឮថា បានឮថា មានដំណាលថា។ល។។ ឧទាហរណ៍ ខ្ញុំបានឮថាគាត់ជាឪពុកឯងមែនឬ?
និបាតប្រាប់សេក្តីសញ្ជឹង ប្រមើល ស្មាន ណាត់(បរិកប្បត្ថវាចកៈ)
បើ បើថា ប្រសិនបើ ទោះបី ល្គឹកតែ បើដូច្នោះ ធ្វើដូច ម្តេចហ្ន៎ឬឬក៏ឬទេ ដូចម្តេច ដែរឬ យ៉ាងដូចម្តេច យ៉ាងណា ទេដឹង យ៉ាងណានេះ អេះ ហ៏ ហ្ន៏។ល។។ ឧទាហរណ៍ ខ្ញុំមកយូរណាស់ហើយគាត់ប្រហែលជាបារម្ភហើយមើលទៅ។
និបាតប្រាប់សេក្តីសួរដំណឹង(បុច្ឆនត្ថវាចកៈ)
ឬក៏ ឬអ្វី ឬទេ ដូចម្តេច ដែរឬ យ៉ាងដូចម្តេច យ៉ាងណា ដឹងទេ យ៉ាងណានេះ អេះ ហ៏ ហ្ន៏។ល។។ ឧទាហរណ៍ ម្តាយខ្ញុំទៅលេងខេត្តសៀមរាបមិនដឹងគាត់សុខជាយ៉ាងណាទេ?
និបាតប្រាប់សេក្តីឆ្លើយ ទទួល(សម្បដិច្ឆនត្ថវាចកៈ)
អើ បាទ ព្រះបាទ ព្រះបាទម្ចាស់ ករុណា ករុណាពិសេស ច៎ាះ ច៎ះ ពរម្ចាស់ មែ ព្រះមែម្ចាស់ ចម្រើនពរ ថ្វាយព្រះពរ។ល។។ ឧទាហរណ៍ បាទលោកពូខ្ញុំទើបនឹងមកពីភ្នំពេញ។
និបាតប្រាប់សេក្តីតឿន(ឧយ្យោជនត្ថវាចកៈ)
ហ៏ ដូចជាតឿន ឆាប់ៗ។ល។។ ឧទាហរណ៍ សូមម៉ែវិលត្រលប់មកវិញឆាប់ៗមក។
និបាតប្រាប់សេក្តីគ្រាន់តែបំពេញបទ(បទបូរណត្ថវាចកៈ)
ហ្ន ហ៏ ហៈ យី យើ ឯង ទ យីអើ។ល។។ ឧទាហរណ៍ យីអើស្មានថាគ្រាន់បើជាឪពុកគេ ដែលគ្មានភាពទទួលខុសត្រូវសោះ។
និបាតប្រាប់សេក្តីផ្សេងៗ(នានត្ថវាចកៈ)
មែន ខុស ទទេ ទៀត វិញ ខ្ពស់ ទាប ប្រាកដ ដោយពិត មួយវិញទៀត ក្រៃពេក ក្រៃលែង រឿយៗ ញឹកញយ ជាក់លាក់ ពីចម្ងាយ ក៏មែនហើយ សូម្បី តិចតួច ចាប់ផ្តើម តាំអពី បីដូច កុហក មួយគ្រា ម្តង តិចៗ សន្សឹម សំរៀម ថ្នមៗ ញើបៗ មួយរយដង មួយអន្លើ ជាមួយ ខ្លួនឯង។ល។។ ឧទាហរណ៍ ខ្ញុំបាទសូមក្រាបប្រណិប័តន៍ពីចំងាយ(ប្រើចំពោះសំបុត្រឬក៏តាមទូរសព្ទ)។
ក្រុមអក្សរ ក
=គន្លាស់កាត់= គឺជាសិល្បិ៍វិធីក្នុងការបណ្តូរសម្លេងនៃពាក្យមួយឱ្យមានសូរ និងន័យខុស ពីសូរ និងន័យដើមទាំងស្រុង ដោយមិនឱ្យបាត់នូវតួព្យព្ជានៈណាមួយនោះទេ។ ហើយវាមានលក្ខណៈជាល្បែងកំសាន្តប្រជាប្រិយខ្មែរពីសម័យបុរាណ មានទម្រង់ស្រដៀងនឹងបរិវារសព្ទដែរ។ ក្នុងករណីពាក្យនោះពីព្យាង្គ ការគន្លាក់គឺ យកព្យព្ជានៈ ឬស្រៈនៃព្យាង្គទី១ ទៅជំនួសព្យព្ជានៈឬស្រៈនៅក្នុងព្យាង្គទី១ ក៏ប៉ុន្តែបើជាបីព្យាង្គវិញការគន្លាស់នៃគឺ ព្យាង្គកណ្តាលមិនមានការផ្លាស់ប្តូរ ឬប្រែប្រួលទេគឺនៅដដែល។ រីឯបួនព្យាង្គគេមិនផ្លាស់តួអក្ខរានៅព្យាង្គទីពីរ និងទីបីនោះទេ។ ឧទាហរណ៍ ពាក្យពីព្យាង្គ កន្ទួយមុយ           កន្ទុយមួយ ដេកចាំ               ដាំចេក ចានបាយ            ចាយបាន សាយកុក            សុកកាយ ចារែខ្មឹក              ចារឹកខ្មែរ កែខ្មូន                កូនខ្មែរ បុកសាន             បានសុខ ចៅខ្មិត               ចិត្តខ្មៅ ឆ្នាយបាំង            ឆ្នាំងបាយ សិតចុខ              សុខចិត្ត ពាក្យបីព្យាង្គ ខ្មន់ចារឹកអែ         ខ្មែរចារឹកអន់ ខ្មួយពុករលែ        ខ្មែរពុករលួយ ពាក្យបួនព្យាង្គ ឡាយមានសាហួច  លួចមានសាហាយ។ =សំខ្យាសព្ទ= សព្ទសម្រាប់រាប់នាមហៅថា“សំខ្យាសព្ទ”។​​​សំខ្យាសព្ទមានពីរយ៉ាងគឺ បកតិសំខ្យា និងបូរណសំខ្យា។
បកតិសំខ្យា
ជាសំខ្យាដែលរាប់តាមប្រក្រតីឱ្យដឹងចំនួនរបស់នាមថា ប៉ុណ្ណេះ ប៉ុណ្ណោះ ដូចរាប់ថាៈ មួយ ពីរ បី បួន ប្រាំជាដើមហៅថា បកតិសំខ្យា។
បូរណសំខ្យា
ជាសំខ្យាដែលរាប់នាមបង្គ្រប់ជាជាន់ៗ តាមលំដាប់ តាមថ្នាក់ ដូចជាពាក្យថា ដំបូង(ទីមួយ) គំរប់ពីរ គំរប់បី គំរប់បួន គំរប់ប្រាំ ជាដើម និងដូចជាពាក្យ បឋម ទុតិយ ចតុត្ថៈ បញ្ចឹមៈ ឆដ្ឋៈ ហៅថា បូរណសំខ្យា។
បកតិសំខ្យា
មានពីរពួកគឺៈ សំខ្យាសព្ទនាម១ សំខ្យាគុណនាម១។ សំខ្យាសព្វនាមមានបួនគឺៈ មួយ ពីរ បី បួន។ សំខ្យាសព្ទតាំងពីប្រាំតទៅសឹងជាគុណនាមទាំងអស់។ ឯបូរណសំខ្យាជាគុណនាមទាំងអស់ដែរ។ វិធីប្រើសំខ្យាសព្ទ នឹងរាប់រត្ថុអ្វីៗ គេដាក់សំខ្យារៀងភ្ជាប់ពីក្រោយនាមឬភ្ជាប់ខាងមុខនាម តាមដោយទំនងស្រួលថាក្នុងភាសា។ ដូចរាប់ថា ១រៀល ពីរៀល មួយពាន់ម៉ែត្រ មួយសែនហាប មួយលាននាក់ ... គោពីរ សេះហុកសិប ឥដ្ឋមួយម៉ឺនដុំ ទាហានមួយកោដិ ស្វាយប្រាំស្លឹក... កូនដំបូង ថា្នក់បន្ទាប់ សេក្តីគំរប់ប្រាំពីរ បឋមជ្ឈាន បឋមាសាធ ទុតិយវិជ្ជា បញ្ចមីឧបោសថ។ល។។
ក. ចំពោះព្រះសង្ឃ និងព្រះរាជា
ដើម្បីរាប់កំណត់ចំនួនព្រះរាជា គេត្រូវប្រើពាក្យភ្ជាប់ថា អង្គ។ ឧទាហរណ៍ ព្រះមហាក្សត្រា ក្សត្រី យាងចូលប្រថាប់ក្នុងរាជរោងមាន ១៧អង្គ។ ដើម្បីកំណត់ចំនួនព្រះសង្ឃ គេប្រើពាក្យភ្ជាប់ថា អង្គ។ ឧទាហរណ៍ ក្នុងពិធីចម្រើនព្រះបរិត្តបុណ្យទក្ខិណានុប្បទាននេះ គេនិមន្តព្រះសង្ឃ ១០អង្គ។ បញ្ជាក់៖ ពាក្យសង្ឃ និងរាជសព្ទ មួយចំនួន គឺជាន់គ្នាតែមួយប្រើពាក្យដូចគ្នា ដូចករណីខាងលើជាភស្តុតាងស្រាប់។ ពាក្យថា ព្រះរាជាឈឺ និងព្រះសង្ឃឈឺ ហៅថា អាពាធ ដូចគ្នាបានតែចំពោះព្រះរាជា មានម្យ៉ាងទៀតថា ប្រឈួន។ ខ្មែរយើងប្រើពាក្យេពិសេសៗ សម្រាប់តម្រូវការនឹងឋានៈមនុស្សនៅក្នុងសង្គម។ ដូច្នេះព្រះសង្ឃ និងព្រះរាជាជាជនមានឋានៈខ្ពង់ខ្ពស់យកមកប្រើ ឱ្យត្រូវទៅតាមឋានៈតួនាទីក្នុងសង្គមដូចជម្រាបខាងលើ។ ខ. ចំពោះមនុស្សដែលមានឋានន្តរសក្តិខ្ពង់ខ្ពស់ ដើម្បីកំណត់ចំនួនមនុស្សមានយសសក្តិខ្ពង់ខ្ពស់វិញគេប្រើពាក្យ រូប។ ឧទាហរណ៍ នៅក្នុងពិធីសម្ភោធការដ្ឋាន នៅខេត្តកណ្តាល មានអស់លោកមន្ត្រីតំណាងរាស្ត្រចូលរួមប្រមាណ ៣០រូប។ គ. ចំពោះមនុស្សសាមញ្ញធម្មតា ក្នុងការរាប់អានកំណត់ចំនួនមនុស្សសាមញ្ញធម្មតាគេប្រើពាក្យ នាក់។ ឧទាហរណ៍ នៅក្នុងពិធីបុណ្យ សុំទឹកភ្លៀងនៅទីទួលអ្នកតាដើមពោធិ៍ មានមនុស្សប្រុសស្រីក្មេងចាស់ចំនូនប្រមាណជាង ៥០០នាក់ចូលរួម។ តែបើ របស់ ឬសំភារៈប្រើប្រើប្រាស់វិញ ក៏គេហៅថា ក្បាល សៀភៅ ១០ក្បាល(ដែរ)។ ឧទាហរណ៍ សៀវភៅនៅលើតុចំនួន ២ក្បាល។ គោរត់ទៅទិសខាងលិច ១ក្បាល។ ឃ. ចំពោះវត្ថុផ្សេងៗ ផ្ទះ គេប្រើពាក្យ ខ្នង យកមកភ្ជាប់ក្រោយ។ ឧទាហរណ៍ ផ្ទះ ៣ខ្នង។ ឥដ្ឋ គេប្រើពាក្យ ដុំ យកមកភ្ជាប់ពីក្រោយ។ ឧទាហរណ៍ ឥដ្ឋ ២០០ដុំ។ ក្បឿង គេប្រពាក្យ សន្លឹក យកមកភ្ជាប់ពីក្រោយ។ ឧទាហរណ៍ ក្បឿង ៥០០០សន្លឹក។ ស័ង្កសី គេប្រើពាក្យ សន្លឹក យកមកភ្ពាប់ពីក្រោយ។ ឧទាហរណ៍ ស័ង្កសី ៧០សន្លឹក។ ក្តារ គេប្រើពាក្យ សន្លឹក យកមកភ្ជាប់ពីក្រោយ។ ឧទាហរណ៍ ​ក្តារ ១៨០សន្លឹក។ ក្រដាស គេប្រើពាក្យ សន្លឹក យកមមកភ្ជាប់ពីក្រោយ។ ឧទាហរណ៍ ក្រដាស ១០០០សន្លឹក។ គ្រឿងឈើធ្វើសំណង់ គេប្រើពាក្យ ផ្លាន យកមកភ្ជាប់ពីក្រោយ។ ឧទាហរណ៍ រនូត រត ប្រម៉េ ផ្ទោង ៤០ផ្លាន។ រថយន្ត កប៉ាល់ ទូក គេប្រើពាក្យ គ្រឿង យកមកភ្ជាប់ពីក្រោយ។ ឧទាហរណ៍ រថយន្ត ៣គ្រឿង កប៉ាល់ ២គ្រឿង ទូក ៥គ្រឿង។ ង. ចំពោះរុក្ខជាតិ ដំណាំដើមឈើធំៗគេប្រើពាក្យ ដើម យកមកប្រើភ្ជាប់ពីក្រោយ។ ឧទាហរណ៍ ខ្នុរ ៣០ដើម ដូង ៥០ដើម។ ច. ចំពោះសត្វទូទៅ ដើម្បីកំណត់ចំនួនសត្វសម្រាប់ទឹម គេតែងយកពាក្យ នឹម មកភ្ជាប់ពីក្រោយ។ ឧទាហរណ៍ គោ ១នឹម។
ឆ. ចំពោះដំណាំវារ ទ្រើងតូចតាច ដើម្បីគណនាចំនួនដំណាំប្រភេទនេះ គេប្រើពាក្យ គុម្ព មកភ្ជាប់ពីក្រោយ។ ឧទាហរណ៍ កសិករគំរូនៅភូមិព្រែកតាព្រីង បានដាំដំណាំបន្លែជាច្រើន សម្រាប់លក់ និងសម្រាប់ផ្គត់ផ្គង់ក្នុងគ្រួសារ។ ឧទាហរណ៍ ត្រឡាច ២០គុម្ព។ ស្ពៃខ្មៅ ១០០គុម្ព។ ខាត់ណា ៥០គុម្ព។ ជ. ចំពោះដំណាំយកស្លឹក ផ្លែ ជាវល្លិ៍ ក្នុងការគណនារាប់ដំណាំប្រភេទនេះ គេប្រើពាក្យ ជន្លង់ ពីក្រោយ។ ឧទាហរណ៍ ពូសុខៈ ដែលមានចម្ការជាប្រភេទដីក្រហម គាត់ដាំម្រេច ៥០០ជន្លង់ នៅដីមួយងារនៅខាងក្រោយផ្ទះ គាត់ដាំ ម្លូក្រហម ២០ជន្លង់។ ឈ. ចំពោះសម្លៀកបំពាក់ឬវត្ថុផ្សេងៗទៀត បើរាប់ខោមួយ អាវមួយឬសំពត់មួយ អាវមួយ គេថា ប្រដាប់។ គឺខោអាវ សំពត់អាវ ប្រដាប់។ ឧទាហរណ៍ ខោអាវ ១កុំប្លេ។ បើរាប់ឬគណនាសំពត់ គេប្រើពាក្យ ក្បិន។ ឧទាហរណ៍ សំពត់ ១ក្បិន។ បើរាប់កំណត់ទំហំល្មម កាត់ខោអាវបានគេថា អាវ។ ឧទាហរណ៍ កំណាត់ ១អាវ។ បើរាប់គណនាស្បែកជើង គេប្រពាក្យ សម្រាប់។ ឧទាហរណ៍ ស្បែកជើង ១សម្រាប់។ បើរាប់គណនាចង្កឹះ គេប្រើពាក្យ គូ។ ឧទាហរណ៍ ចង្កឹះ ១គូ។ បើរាប់ឬគណនាខ្សែវិញ គេភ្ជាប់ពាក្យ កន្ទុយ ពីខាងក្រោយ។ ឧទាហរណ៍ ខ្សែគោ ១កន្ទុយ។ បើរាប់ឬគណនាចានវិញ គេភ្ជាប់ពាក្យ ស្រាក់ឬ ឡូ ពីខាងក្រោយ។ ឧទាហរណ៍ ចាន ១ស្រាក់ឬ ចាន ១ឡូ។ ញ. ចំពោះផ្លែឈើ បើរាប់ឬគណនាផ្លែឈើ គេភ្ជាប់ពាក្យជាច្រើនប្រភេទដូចខាងក្រោម៖ បើផ្លែឈើ ៤ គេថាផ្លែឈើ ១ដំប។ បើផ្លែឈើ ៤០ គេថាផ្លែឈើ ១ផ្លូន។ បើផ្លែឈើ ៤០០ គេថាផ្លែឈើ ១ស្លឹក។ របៀបរាប់សំណាប់ដែលដកចងជាកណ្តាប់បម្រុងយកស្ទូច ក៏គេគិតជា ដំប ផ្លូន ស្លឹក ដូចផ្លែឈើដែរ។ បើរាប់ផ្លែស្លា គេគិតជា ដៃ។ ក្នុង ១ដៃមាន ១០ផ្លែ(ស្លា)។ បើរាប់ស្លា គិតជា ធ្លាយឬ ស្មែង គឺចង្កោមផ្លែស្លាដែលចេញពីទងមួយ។ ឧទាហរណ៍ ដូង ១ធ្លាយ ស្លា ១ស្មែង។ បើរាប់សម្លៀកបំពាក់ ដែលគេវេច គេហៅថា ១ឬ២ បង្វេច។ ឧទាហរណ៍ សម្លៀកបំពាក់ ១បង្វេច។ បើរាប់សម្លៀកបំពាក់ ដែលគេវេចល្មមស្ពាយបាន គេហៅថា ១​ឬ២ សម្ពាយ។ ឧទាហរណ៍ ខោអាវ ១សម្ពាយ។ បើរាប់អ្វីដែលគេយកមកឆ្វាយបានគេហៅថា ខ្សែមួយចង្វាយ។ ឧទាហរណ៍ ខ្សែគោ ១ចង្វាយ។ បើរាប់របស់អ្វីដែលគេយកមកយួរបានគេហៅថា មួយយួរ។ ឧទាហរណ៍ ទឹកបរិសុទ្ធ ១យួរ។
ដ. ការវាស់ពេលវេលាតាមបែបបុរាណ កាលដើមឡើយខ្មែរយើង ពុំទាន់មានវិធីសាស្ត្រ ឬឧបករណ៍សម្រាប់វាស់ពេល(លម្អិតខ្លី) ដូចគ្រាបច្ចុប្បន្នឡើយ។ ហេតុនេះចាស់បុរាណលោកកំណត់ពេលខ្លីតាមរយៈការបង្កើតពាក្យផ្សេងៗ ហើយពាក្យខ្លះនៅតែប្រើរហូតមកទល់សព្វថ្ងៃ មានដូចជា៖ យាម៖ ក្នុង២៤ម៉ោង លោកចែកជា ៦ឬ៨យាមក្នុងមួយយាមៗមានប្រមាណពី ៣ម៉ោង ទៅ៤ម៉ោង។ គេគិតរាមយាម១ ចាប់ពីថ្ងៃរះគិតជាយាម៣ឬយាម៤នៅពេលថ្ងៃលិច។ ក្នុង១យប់ គិតជា ៤យាមគឺពីព្រលប់គិតជាយាម ៤... ដល់ភ្លឺគិតជាយាម ៨។ ខួប៖ ការគិតអាយុក្មេងគេរាប់ពីខែដែលវាកើត ​រហូតដល់ថ្ងៃដដែលនេះវិញ គេហៅថា មួយខួបគឺត្រូវជា ១២ខែ។ ឧទាហរណ៍ ក្មេងកើតនៅថ្ងៃ ២កើត ខែមាឃ... លុះដល់វិលមួយជុំខួបមកដល់ថ្ងៃ ២កើត ខែមាឃនេះ គេសន្មតថា ក្មេងនេះអាយុបាន ១ខួបហើយ។ ការរាប់ឆ្នាំកំណើតខ្មែរយើង មិនគិតតាមពុទ្ធសករាជឬគ្រិស្តសករាជទេ គឺកំណត់តាមឆ្នាំទាំង ១២គឺ ឆ្នាំជូត ឆ្លូវ ខាល ថោះ រោង ម្សាញ់មមី មមែ វក រកា ច កុរ។ ក្នុង ១ជុំ ខួបមាន ១ឆ្នាំ...។ មួយសន្ទុះ៖ ជារយៈពេលជាកំណត់មួយ អាចស្មានបានប្រហែលជា ១ម៉ោង។ ឧទាហរណ៍ដើរបានមួយសន្ទុះក៏ចូលដល់ព្រៃធំមួយ...។ មួយបោក​៖ ជារយៈពេលជាកំណត់មួយ ប្រមាណជាកន្លះម៉ោង។ ឧទាហរណ៍ ដេកបានមួយបោក ភ្ញាក់ឡើងភ្លឺល្មម។ មួយបារី៖ ជារយៈពេលប្រមាណ ១៥នាទី។ ឧទាហរណ៍ច្រកថ្នាំចំនួនពេល ១បារី អ្នកជំងឺក៏ដឹងខ្លួនវិញ។ មួយសាបស្លា៖ ជារយៈពេលប្រហែល ២០នាទី។ ឧទាហរណ៍ចម្ងាយផ្លូវពីភូមិ ធ្លកទ្រេតទៅ ឈើទាលជ្រំគេត្រូវដើរ តែ១សាបស្លាប៉ុណ្ណោះ នឹងបានទៅដល់ហើយ។ ចំណាំ៖ ពេល ១បារី គឺជារយៈពេលដែលគេជក់ថ្នាំអស់ ១បារី ឯពេល ១ស្លាបស្លាគឺជារយៈពេលដែលអ្នកស៊ីស្លា កំណត់ថាស្លាសាបអស់រសជាតិ ត្រូវខ្ជាក់ចោលកាកស្លា។ មួយស្រឡេត៖ គឺរយៈពេលខ្លីប្រមាណ ៥ ទៅ ១០នាទី។ ឧទាហរណ៍ធ្មេចមួយស្រឡេតទៅ ក៏យល់សប្តិឃើញដំរីដេញ...។ មួយភ្លែត៖ ស្មើនឹងរយៈពេល ៥នាទី។ ឧទាហរណ៍កុំតាមម៉ែអី ម៉ែទៅតែមួយភ្លែតនឹងវិលមមកវិញហើយ។
=រាជសព្ទ= ព្រះ​ថេរៈ គឺព្រះ​មហា​ព្រហ្មមុន នាម អ៊ូ ព្រះ​ភិក្ខុ ធម្មសិរិ នាម សុវណ្ណ ពួក​ឧបាសក គឺព្រះ​វរវោហារ នាម កែវ ក្រុម​រាជ​បណ្ឌិត្យ អាចារ្យ ម៉ូត រាជលេខានុការ ក្នុង​សម្ដេច​ព្រះរាជ​អយ្យកា។ មហា ទិន ហួត ក្រុម​ពុទ្ធសាសនបណ្ឌិត្យ មក​ជួយ​រើស​សព្ទ​ណា គួរ​ប្រើ​ឲ្យ​សម​បែប​ខ្លី​ម្ដងទៀត​ជា​គ្រា​ទី​៣។ ក៏​ឯ​ពាក្យ​ដែល​ហៅថា​រាជសព្ទ​នោះ ពុំ​ចំពោះ​តែ​យក​មគធភាសា និង​សំស្ក្រឹត​ភាសា​មក​ប្រើ​ទេ សូម្បី​ខេមរភាសា លោក​បុរាណាចារ្យ​ក៏​មាន​យក​មក​ប្រើ​ដែរ ក៏ប៉ុន្តែ​មក​សន្មត​ហៅ​ឲ្យ​ខុស​នឹង​ពាក្យ​ប្រើ​ធម្មតា ដូច​ពាក្យ​ថា ផ្ទំ និង ស្រង់ ជាដើម។ ឯ​រាជសព្ទ​ដែល​បោះពុម្ព​ក្នុង​ព្រះពុទ្ធ​សករាជ ២៤៨៥ (គ.ស ១៩៤១) នេះ​ពុំ​បាន​ផ្លាស់​ផ្លែង​សព្ទ​ដើម ឬ​បញ្ញត្ត​ថែម​សព្ទ​ថ្មី​ទៀត​ទេ គ្រាន់តែ​កែ​អក្សរ​ឲ្យ​ត្រឹមត្រូវ និង​រៀប​ពាក្យ​ឲ្យ​រៀង​តាម​លំដាប់​អក្សរ តាម​សំដី​ដែល​ប្រើ​ធម្មតា ដើម្បី​ឲ្យ​ងាយ​រក​រាជសព្ទ​ដែល​ត្រូវការ។ ពាក្យ​ជា​រាជសព្ទ​នោះ បើ​នឹង​បញ្ញត្ត​ឲ្យ​គ្រប់​សម្ដី​ដែល​ត្រូវ​ការ​និយាយ​ទាំងអស់ ក៏​នឹង​ក្លាយ​ទៅ​ជា​ភាសា​មួយ​ដោយ​ឡែក នាំ​ឲ្យ​ចេះ​មិន​ចប់ នឹង​នាំ​ឲ្យ​ពួក​លោកអ្នក​មិន​ប៉ិនប្រសប់​រាជសព្ទ ធុញទ្រាន់​ ខ្លាច​មិន​ហ៊ាន​ចូល​មក​កាន់​ព្រះរាជ​សំណាក់​ផង។ ជា​ទំនៀម​របស់​ភាសា​គ្រប់​ជាតិ តែង​មាន​បញ្ញត្ត​សព្ទ​ខ្លះ​ជាពិសេស សម្រាប់​និយាយ​គោរព​ដល់​ក្សត្រ​ខត្តិយត្រកូល ឬ​លោកអ្នក​មាន​សក្ដានុពល​ធំ​ជាង​ជា​ដរាប។ កាល​បើ​ពាក្យ​ជា​រាជសព្ទ ឬ​ពាក្យ​ខ្ពស់​សម្រាប់​ជាតិ​ត្រូវ​តែ​និយាយ​ខានមិនបាន ដូច្នេះ​ហើយ​ បានជា​អញ​ខ្ញុំ​ព្យាយាម​រៀបចំ​ក្បួន​រាជសព្ទ​នេះ ទុកជា​សម្បត្តិ​ជួយ​ឲ្យ​ងាយ​ដល់​អ្នក​ត្រូវ​ការ។ ក្នុង​ក្បួន​រាជសព្ទ​នេះ បាន​កាត់​ចោល​ពាក្យ​ណា​ដែល​មិន​សូវ​ត្រូវ​ការ​ប្រើ​ញឹកញយ​បន្ថយ​ឲ្យ​តិច​ចុះ ដើម្បី​ឲ្យ​ងាយ​សិក្សា ប្រសិនបើ​ពាក្យ​ណាមួយ​ជា​ខេមរភាសា​ក្ដី ភាសា​អ្នក​បរទេស​ក្ដី ដែល​គ្មាន​បញ្ញត្តិ​ក្នុង​ក្បួន​រាជសព្ទ​នេះ​ទេ ត្រូវ​និយាយ​តាម​សម្ដី​ដែល​ធ្លាប់​និយាយ​ដដែល តែ​ត្រូវ​ថែម​ពាក្យ​ថា ទ្រង់ ឬ ព្រះ នាំ​មុខ​ពាក្យ ដូច​កិរិយាសព្ទ​ថា ឈ្ងោក, ងាក ថា ទ្រង់​ឈ្ងោក, ទ្រង់​ងាក ឬ​ពាក្យ​ជា​នាមសព្ទ ថា រូប, អង្គ ថា ព្រះ​រូប ឬ​ព្រះ​បរម​រូប, ព្រះអង្គ ជាដើម តាម​សម​គួរ​ដល់​ពាក្យ​ដែល​គួរ​ថែម។ មាន​ពាក្យ​ខ្លះ​ដូច នាឡិកា, សៀវភៅ, ផើង​ផ្កា នឹង​ប្រើ​ពាក្យ ព្រះ នាំ​មុខ​មិន​ពីរោះ​ត្រូវ​ប្រើ​ពាក្យ ព្រះរាជទ្រព្យ ភ្ជាប់​ខាងក្រោយ​ថា នាឡិកា​ព្រះរាជទ្រព្យ បើ​ជា​ត្រី​សាច់​បន្លែ ត្រូវ​ភ្ជាប់​ពាក្យ​ថា ព្រះស្ងោយ ដូច បន្លែ​ព្រះស្ងោយ… វិញ ចំណែក​ឈ្មោះ​រោគ​ផ្សេងៗ ខ្លះ​នឹង​ប្រើ​ពាក្យ ព្រះ ឬ ព្រះរាជទ្រព្យ ក៏​មិន​សម គួរ​និយាយ​ថា ប្រឈួន​ព្រះរោគ….. វិញ។ ន័យ​មួយ​ទៀត តាម​ទំនៀម​រាជសព្ទ បើ​ពាក្យ​ណា​ជា​នាមសព្ទ ច្រើន​ប្រើ​ពាក្យ ព្រះ នាំមុខ ពាក្យ​ណា​ជា​កិរិយាសព្ទ ច្រើន​ប្រើ​ពាក្យ ទ្រង់ នាំមុខ តែ​គង់​លើក​ទុក​ពាក្យ​ខ្លះ ដូច​ពាក្យ​ថា ស្វេតច្ឆត្រ… មិន​មាន​ពាក្យ ព្រះ នាំមុខ​ពាក្យ​ថា ស្រង់ មិន​មាន​ពាក្យ ទ្រង់ នាំមុខ​ក៏​បាន។ នាមសព្ទ​រួម​ចូល​គ្នា​ពីរ​ម៉ាត់​ដូច ក​ព្រះហស្ត, ស្នាប់ព្រះសិរ ជាដើម មិន​ប្រើ​ពាក្យ ព្រះ ពីរ​ដង​ថា ព្រះ​ក​ព្រះហស្ត, ព្រះ​ស្នាប់ព្រះសិរ ក៏​មាន ព្រះ​ក​និច្ឆា​ព្រះ​ឱស្ឋ នៅ​ប្រើ​ពាក្យ ព្រះ ទាំង​ពីរ​ក៏​មាន។ នាមសព្ទ​ណា ប្រើ​ជា​កិរិយាសព្ទ​ត្រូវ​ថែម​ពាក្យ​ថា ទ្រង់ ដូច​ពាក្យ​ថា ទ្រង់​ព្រះនិច្ចា តែ​ពាក្យ​ខ្លះ​ដូចជា ទ្រង់ក្រោធ, ទ្រង់ប្រហារ… មិន​បាន​មាន​ពាក្យ ព្រះ ទេ ដោយ​ហេតុ​មិន​ស្រួល​ស្ដាប់​មិន​ពីរោះ​ត្រចៀក អ្នក​ត្រូវ​ការ​គួរ​សង្កេត​និង​លៃលក​ ប្រើ​ឲ្យ​សមគួរ​តាម​សេចក្ដី​នោះៗ ដូច​បាន​អធិប្បាយ​ពន្យល់​មក​ខាងលើ​នោះ​ចុះ។ វរចក្ររណរិទ្ធិ វាចា​អ្នក​វាយ​អក្សរ​សាឡើងវិញ
៙ ក ៚ ក = ព្រះសុរង កជើង = ព្រះនិពន្ធបាទ, កព្រះបាទ កដៃ = ព្រះករ, កព្រះហស្ត កង = ព្រះវល័យ កងកន់ = ព្រះពាហុរ័ក្ស, ព្រះពាហុរ័តន៍ (ព្រះពាហុរត្ន) កង្វេរ = ព្រះអង្កុសា កញ្ចក់​ឆ្លុះ = ព្រះឆាយ កញ្ជ្រឹល = ព្រះទទ្ទុ កន្តើយ​ព្រងើយ = ទ្រង់ព្រះឧបេក្ខា កន្ត្រៃ = ព្រះទម្រង់សុក័ន្ត កន្ថោរ​តូច = ព្រះសុពណ្ណស្រី កន្ថោរ​ធំ = ព្រះសុពណ្ណរាជ កន្ទក់​លាងដៃ = ព្រះកុណ្ឌកី កន្ទូតអូង = ព្រះគីវង្គ កន្លើត = ព្រះតាលុ កន្សែង​ទ្រាប់​ថ្វាយបង្គំ = ព្រះកនិច្ឆាបង្គំ កន្សែង​ជូត​ខ្លួន = ព្រះកនិច្ឆាព្រះអង្គ កន្សែង​ជូត​ដៃ = ព្រះកនិច្ឆាព្រះហស្ត កន្សែង​ជូត​មាត់ = ព្រះកនិច្ឆាព្រះឱស្ឋ កន្សែងជូតមុខ = ព្រះកនិច្ឆាព្រះភក្ត្រ កន្សែង​ជួត​ក្បាល = ស្នាប់ព្រះសិរ កម្រាល, កន្ទេល, ចៀមចំ, ព្រំ = ព្រះនិសជ្ជនីយ៍ កាត់សក់ = ចម្រើនព្រះកេសា កាល់ចិញ្ចើម = វិចិត្រព្រះភូមោ កាវ​ពាក់​ត្រចៀក = ព្រះកុណ្ឌល កុណ្ឌី​ទឹក = ព្រះសុវណ្ណភិង្គារ កូនប្រសា​ប្រុស = ព្រះធីតុបតី កូនប្រសា​ស្រី = ព្រះសុណិសា កូប​ដំរី = ព្រះនាគាសនៈ កើតទុក្ខ = ទ្រង់សោយទុក្ខ កោរសក់ = ដាក់ព្រះកេសា កៅអី = ព្រះសុវណ្ណកោច្ឆៈ កាំបិតកោរ = ព្រះទម្រង់ខុរៈ កាំបិតបត់ = ព្រះទម្រង់បិប្ផលី កាំបិតបន្ទោះ = ព្រះទម្រង់ដងវែង (ដងង) កាំបិតព្រា = ព្រះទម្រង់វាសី កាំបិតស្នៀត ឬ​ក្រឹស = ព្រះទម្រង់ឆុរិកា កាំបិតស្លា = ព្រះទម្រង់បូគៈ កំភួនជើង = កំភួនព្រះបាទ កំភួនដៃ = កំភួនព្រះហស្ត កម្លាំងកាយ = ព្រះកាយពល កំហាក = ព្រះខេឡាសុចិ កម្អួត = ព្រះអាចៀន, ព្រះវមកៈ កាំភ្លើង = ព្រះទម្រង់អគ្គី ក្នាញ់ = ទ្រង់បដិឃៈ ក្បាល = ព្រះសិរ ក្បាលជង្គង់ = ព្រះជានុ ក្មួយប្រុស = ព្រះភាគិនេយ្យ ក្មួយស្រី = ព្រះភាគិនេយ្យា ក្រចក = ព្រះនខា -ក្រដាស ​ប្រោះ​ទឹកមាស​បិទភ្ជាប់​នឹង​ព្រែ ឬ​ក្រដាស​បារាំង​សរសេរ​តាំង​តំណែង​យស​មន្ត្រី​ទាំងពួង តាំងពី​ឧកញ៉ា​ដរាប​ដល់​ឃុន ម៉ឺន = សញ្ញាប័ត្រ។ -ក្រដាស​សេនាបតី​ធ្វើ​តាំង​តំណែង​យស ឲ្យ​ក្រមការ = ត្រាតាំង។ -ក្រដាស​សរសេរ​តាំង​តំណែង​យស​ព្រះភិក្ខុ​សង្ឃ​ទាំងពួង = សមណប័ត្រ។ ក្រមា​បង់ក = ព្រះសុភាក់ ក្រពះ = ព្រះបិហកៈ ក្រមួនមាត់ = នួនព្រះឱស្ឋ ក្រយៅ = ព្រះបទរាជី ក្រលៀន = ព្រះអនុជង្គ ក្រឡេកមើល = ទ្រង់ឆ្មៀងព្រះនេត្រ ក្រាស = ព្រះសម្អាងកេសី ក្រោកពីដេក = ទ្រង់តើន, ទ្រង់បពុជ្ឈនាការ ក្លស់ = ព្រះក្លស់ ក្លាហាន = ព្រះវិសារទៈ ក្លៀក = ព្រះកច្ឆៈ ក្អក = ព្រះកាសៈ ក្អមពួច = ព្រះសុវណ្ណកុម្ភៈ ក្អួត = ទ្រង់អាចៀន ក្អែល = ព្រះរជ្ជោជល _____________________________________________
៙ ខ ៚
ខាក = ទ្រង់កក្ខារី ខឹងច្រើន = ទ្រង់ក្រោធ, ទ្រង់ពិរោធ ខឹងតិច = ទ្រង់ខ្ញាល់ ខឹមខាត់, ខ្សែក្រវាត់ = ព្រះកាយពន្ធន៍ ខួរក្បាល = ព្រះមត្ថលុង្គ ខោជើងវែង = ស្នាប់ព្រះជង្ឃ ខោស្នាប់ភ្លៅ = ស្នាប់ព្រះឧរូ (ឧរុ) ខ្ជិល = ទ្រង់កោសជ្ជៈ ខ្នង = ព្រះប្រឹស្ដាង្គ ខ្នើយ = រងព្រះបាទ ខ្នើយផ្អែក = ព្រះខ្នល់ ខ្នើយរងស្មង = រងព្រះជង្ឃ ខ្នើយឱប = នែបព្រះអង្គ ខ្នៀរអាចម៍ = ព្រះខ្នាច់ ខ្ពុរមាត់ = ទ្រង់វិក្ខាលនៈ ខ្មាស​របស់​ប្រុស = ព្រះសិដ្ឋលិង្គ ខ្មាស​របស់​ស្ត្រី = ព្រះយោនី ខ្មៅដុស = ព្រះមសិ ខ្យល់ចាប់ = ព្រះវាយុរោគ ខ្លាច = ទ្រង់ព្រះភិរុកា ខ្លាញ់ខាប់ = ព្រះមេទោ ខ្លាញ់រាវ = ព្រះវសា ខ្លួន = ព្រះកាយ ខ្សៀ = ព្រះទំរង់ធុមវដ្ដី _____________________________________________
៙ គ ៚
៙ ឃ ៚
ឃើញ = ទ្រង់ទស្សនាការ ឃ្លង់ = ព្រះកុដ្ឋរោគ ឃ្លាន = ទ្រង់ជិឃច្ឆា _____________________________________________
៙ ង ៚
ងងុយ = ទ្រង់ព្រះថីនៈ ងូតទឹក = ស្រង់ព្រះវារី ងោកងុយ = ទ្រង់ព្រះមិទ្ធៈ _____________________________________________
៙ ច ៚
ចង្កា = ព្រះហនុកា ចង្កើះ = ព្រះយមកា ចង្កៀង = ព្រះតេលបទីប ចង្កៀល​ក្រចក = ព្រះទម្រង់សុពណ្ណនខា ចង្កួយស្មា = ព្រះអង្សកូដ ចង្កៀលត្រចៀក = ព្រះទម្រង់សុវណ្ណកាណ៌ ចង្កេះ = ព្រះអង្កៈ, ព្រះកដី ចន្ទាស = ព្រះសណ្ឌាស ចង្អុល​ម្រាមដៃ = ព្រះតជ្ជនាបាទ ចារុ៍​ចងដៃ = កែមព្រះករ ចិញ្ចើម = ព្រះភូមោ, ព្រះភមុកា ចិញ្ចៀន = ព្រះទម្រង់ ចិត្ត = ព្រះហឫទ័យ ចិត្តជា (បាត់ខឹង) = ទ្រង់ក្សាន្តព្រះហឫទ័យ ចូលចិត្ត = ទ្រង់សន្និដ្ឋាន ចែងថ្ងៃ = ព្រះខុទ្ទកបិឡកា ចៅស្រី-ប្រុស = ព្រះរាជនត្តា ចំណី​បង្អែម = ព្រះឱជា ចំឡក = ព្រះបស្សការ ច្របាច់ = សម្ពាហណៈ ច្រមុះ = ព្រះនាសា ច្រូច​ទឹក = ទ្រង់ទក្សិណោទក ច្រៀង = ទ្រង់គីតាភិរម្យ _____________________________________________
៙ ឆ ៚
ឆត្រ = ព្រះក្លស់ ឆ្លាក់ = ទ្រង់រចនា ឆ្អឹង = ព្រះអដ្ឋិ ឆ្អឹងដងកាំបិត = ព្រះអក្ខកា _____________________________________________
៙ ជ ៚
ជក់ = ទ្រង់សោយ ជញ្ជឹង = ទ្រង់ព្រះវិចារណ៍ ជន្លួញ = ព្រះបដោទ ជាន់ = ទ្រង់អក្កមៈ ជណ្ដើរ = ព្រះអឌ្ឍចន្ទ ជីដូន = ព្រះអយ្យិកា ជីដូនទួត = ព្រះអយ្យិកាទួត ជីតា = ព្រះអយ្យកោ ជីតាទួត = ព្រះអយ្យកោទួត ជិនឆ្អន់ = ទ្រង់និព្វិទា ជុក = ព្រះមោលី ជុះ​អាចម៍ = ទ្រង់ចូល​ព្រះបង្គន់ធំ ជម្រះ​ធ្មេញ = ទ្រង់សោយព្រះស្ទន្ត _____________________________________________
៙ ឈ ៚
ឈរ = ទ្រង់ស្ថិត ឈមមុខ​ត្រង់ = ទ្រង់ឆ្ពោះព្រះភក្ត្រ ឈានជើង = ស្ដេចឈានព្រះបាទ ឈាម = ព្រះលោហិត ឈឺ = ប្រឈួន, ទ្រង់ព្រះអាពាធ, ទ្រង់ព្រះអផាសុក ឈើខ្នាត = ព្រះរាជមានៈ ឈើខ្នោសអណ្ដាត = ព្រះជីវ្ហាវិសោធន៍ ឈើចាក់ធ្មេញ = ធ្នាក់ព្រះទន្ត, ព្រះទន្តកដ្ឋ ឈើច្រត់ = ព្រះទណ្ឌៈ ឈ្នួត = ព្រះវេដ្ឋនៈ ឈ្លី = ទ្រង់បរិមទ្ទៈ _____________________________________________
៙ ញ ៚
៙ ដ ៚
ដន្លាប់ = ព្រះក្នក់ ដប​កែវ = ព្រះករណ្ឌកៈ ដប​តែ = ព្រះបានកោសៈ ដាវ = ព្រះទម្រង់អសិ ដាវ​វែង = ព្រះទម្រង់អសិដងវែង ដីខ្មៅ​សរសេរ = ព្រះកាឡមត្តិកា ដីស = ព្រះបុស្សមត្តិកា ដឹង = ទ្រង់ជ្រាប ដើមទ្រូង = ព្រះឧរា ដើរ = ទ្រង់យាងព្រះបាទ ដើរដំណើរ = ទ្រង់ព្រះរាជដំណើរ ដេក = ទ្រង់ផ្ទំ ដេកលក់ = ទ្រង់ផ្ទំស្កល់ ដៃ = ព្រះហស្ត ដំបង = ព្រះទម្រង់គទាវុធ ដំរី​សម្រាប់​គង់ = ព្រះទីន័ងគជេន្ទ្រ ដោះ = ព្រះថ័ន _____________________________________________
៙ ត ៚
តម = ទ្រង់ព្រហ្មចេត តោក = ព្រះសុដ្ឋិការ តាំង = ព្រះបីថំ តែងរឿង-កាព្យ = ទ្រង់និពន្ធ ត្បាល់បុក​ស្លា = ព្រះសុវណ្ណទន្ត, ស្នងព្រះទន្ត ត្រកូល = រាជត្រកូល, ខត្តិយត្រកូល ត្រចៀក = ព្រះស្រោត ត្រា = ព្រះរាជវលញ្ឆករ ត្រិះរិះ = ទ្រង់ព្រះតំរិះ _____________________________________________
៙ ថ ៚
ថើប = ទ្រង់ចុម្ពិត ថ្ងាស = ព្រះនលាត ថ្ងូរ = ទ្រង់អដ្ដសរៈ ថ្នាំ​រក្សា​រោគ = ព្រះឱសថ ថ្ពាល់ = ព្រះគណ្ឌៈ ថ្លើម = ព្រះយកនៈ _____________________________________________
៙ ទ ៚
ទាច = ព្រះវក្កៈ ទិកោទឹក = ព្រះបានភិង្គារ ទឹកកាម = ព្រះអសុចិ ទឹកដោះ = ព្រះក្សីរ ទឹកតែ = ព្រះបានរស ទឹកត្រជាក់ = ព្រះសីតរស ទឹកនោម = ព្រះមូត្រ ទឹកភ្នែក = ព្រះអស្សុ ទឹកមាត់ = ព្រះខេឡៈ ទឹករំអិល = ព្រះលសិកា ទឹកលាងអាចម៍ = ព្រះធារាបង្គន់ ទឹកអប់ = ព្រះសុគន្ធ ទឹកអប់សម្រាប់ងូត = ព្រះសុគន្ធវារី ទូ = ព្រះកុញ្ជិកកោសៈ ទូកគង់ = ព្រះទឺន័ងនាវា ទួញ = ទ្រង់សោក ទៀន = ព្រះសិខាទីប ទៅលេង = ស្ដេចប្រពាត ទ្រគាក = ព្រះសុសោណី ទ្រហោយំ = ទ្រង់ពិលាប ទ្វារជុះ = ព្រះវច្ចមគ្គ ទ្វារនោម = ព្រះបស្សាវមគ្គ _____________________________________________
៙ ធ ៚
ធ្នូ = ព្រះទម្រង់កៅទណ្ឌ ធាត់ = ព្រះថូលោ, មានព្រះអង្គ ធូប = ព្រះធូប ធ្មេញ = ព្រះទន្ត _____________________________________________
៙ ន ៚
និយាយ = ទ្រងមានព្រះបន្ទូល, ទ្រង់មានព្រះតម្រាស់, ព្រះសវនីយ (ព្រះអគ្គមហេសី) និយាយ​ការ = ទ្រង់មានព្រះរាជឱង្ការ និយាយ​ចំពោះ, ផ្ដើម​ឡើង, និយាយ​បន្លឺ​ឲ្យដឹង = ទ្រង់ប្រារព្ធ ផ្សាយ​ទូទៅ = ព្រះបន្ទូលសុរសីហនាទ នោម = ទ្រង់ចូលព្រះបង្គន់តូច, ទ្រង់បន្ទោបស្សាវៈ នៅ = គង់ នៅផ្ទះ = គង់ព្រះដំណាក់ _____________________________________________
៙ ប ៚
បបោសអង្អែល = ទ្រង់បរាមាស បង = ព្រះរាម, ព្រះជេដ្ឋា បង្គាប់ = ទ្រង់បញ្ជា បង្អួច​មាន​គន្លឹះ = ព្រះសីហបញ្ជរ បង្អួច​បើក​ទល់ = ព្រះកវាតា បន្ទាត់ = ព្រះតន្តិ (ព្រះតន្តី) បារី = ព្រះធុមវដ្ឋី, ព្រះស្រីសួង បាយ = ព្រះក្រយាស្ងោយ បេះដូង = ព្រះហទយៈ ប្ដី = ព្រះស្វាមី, ព្រះភស្ដា ប្រជុំចិញ្ចើម = ព្រះឧណ្ណាលោម ប្រពន្ធ = ព្រះមហេសី, ព្រះជាយា ប្រមាត់ = ព្រះបិត្តៈ ប្រជ្រុយ = ព្រះតិលកា ប្រឡែង (ប្រលែង) ​ឬ​លេង = ទ្រង់ក្រសាល ប្រាប់ = ទ្រង់ត្រាស់ ប្រេង = ព្រះតេលៈ ប្អូន = ព្រះអនុជ _____________________________________________
៙ ផ ៚
-ផែន​ប្រាក់​ចារិក​អក្សរ​តាំង​តំណែង​យស​សេនាបតី​នូវ​ព្រះភិក្ខុ​រាជាគណៈ​ធំ = ហិរញ្ញបត្រ។ -ផែន​មាស​ចារិក​អក្សរ​ទាំង​ព្រះនាម​ម្ចាស់​ផែនដី​នូវ​ក្សត្រិយ៍​ទាំងពួង និង​ព្រះសង្ឃនាយក = ព្រះសុវណ្ណប័ត្រ។ ផើម (ស្ដេចស្រី) = ទ្រង់ព្រះគភ៌ ផើម (ស្ត្រី​ទាំងពួង​ជា​ម្នាង​ស្ដេច) = មានគភ៌ ផឹក = ទ្រង់សោយ ផ្កា = ព្រះបុប្ផា ផ្ចិត = ព្រះនាភី ផ្ដាសាយ = ទ្រង់ព្រះបិនាសា ផ្តិល = ព្រះស្រាពក៍ ផ្នត់​ជង្គង់ = ផ្នត់ព្រះជានុ ផ្ទះ = ព្រះទីន័ងដំណាក់ ផ្លិត​កោង = ព្រះវីជនី ផ្លិត​ដង​ង = ព្រះពាតវីជនី ផ្លិត​ស្លឹក​ត្នោត = ព្រះតាលប័ត្រ ផ្លិត​ស្លាប​សត្វ = ព្រះវាលវិជនី _____________________________________________
៙ ព ៚
ពក = ព្រះបីឡកា ពុកមាត់ = ព្រះមស្ស ពងស្វាស = ព្រះអណ្ឌៈ ពាន = ព្រះពាន ពានស្លា = ពានព្រះស្រី ពិតាន = ព្រះពិតាន ពូថៅ = ព្រះទម្រង់ផរសុ ពូក = ព្រះសុខសេយ្យាស ពែង​ផឹកទឹក = ព្រះមណិថាលកៈ ពែងតែ = ព្រះបានថាលកៈ ពោះ = ព្រះឧទរ ពោះវៀនតូច = ព្រះអន្តគុណៈ ពោះវៀនធំ = ព្រះអន្តៈ ព្យាយាម = ទ្រង់ឧស្សាហ៍ ព្រួញ = ព្រះទម្រង់កាំសរ ព្រួយចិត្ត = ព្រួយព្រះហទ័យ (ព្រួយព្រះទ័យ, ព្រួយព្រះរាជហឫទ័យ) ព្រះខាន់ = ព្រះខាន់ _____________________________________________
៙ ភ ៚
ភាជន៍​ព្រះស្ងោយ = ព្រះសុវណ្ណភាជន៍ ភូមិ​មាន​ផ្ទះ​ដាក់​ស្វេតច្ឆត្រ = ព្រះបរមរាជវាំង ភូមិ​មាន​ផ្ទះ​ឥត​ស្វេតច្ឆត្រ = ព្រះរាជនិវេសន៍ ភូមិ​ស្ដេច​ទី​ព្រះអង្គ​ម្ចាស់​គង់ = វាំង ភួយ = ព្រះឧណ្ហសុភាក់ ភ្នែក = ព្រះនេត្រ ភ្នែកគោ = ព្រះគោប្ផកៈ ភ្លេច = ទ្រង់សម្មោសា _____________________________________________
មកុដ = ព្រះមកុដ មា​ ឬ​អាពុក​ធំ​ខាង​អាពុក = ព្រះបិតុលា មាត់ = ព្រះឱស្ឋ មុខ = ព្រះភក្ត្រ មុង = ព្រះសុកល់ប្រសើរ មុន (រោគ) = ព្រអសា មួក = ព្រះមាលា មើល = ទ្រង់ទត មេជើង = ព្រះអង្គុដ្ឋបាទ ម្ដាយ​ជា​ស្ដេច​ទី​ព្រះអង្គម្ចាស់ = ព្រះមាតា ម្ដាយ​ជា​សាស្ត្រ​កូន​ជា​ស្ដេច​ទ្រង់​រាជ្យ = សម្ដេចព្រះរាជជននី ម្ដាយ​ជា​ស្ដេច​កូន​ជា​ស្ដេច​ទ្រង់រាជ្យ = សម្ដេចព្រះវររាជជននី ម្ដាយមីង​ខាង​អាពុក = ព្រះបិតុច្ឆា ម្ដាយមីង​ខាង​ម្ដាយ = ព្រះមាតុច្ឆា ម្រាម​កណ្ដាល​ដៃ = ព្រះមជ្ឈិមមង្គុលី ម្រាម​កូនជើង = ព្រះអនុជបាទ ម្រាម​កូនដៃ = ព្រះអនុជង្គុលី ម្រាមជើង​កណ្ដាល = ព្រះមជ្ឈិមបាទ ម្រាមនាង​ជើង = ព្រះកនិដ្ឋបាទ ម្រាម​នាងដៃ = ព្រះកនិដ្ឋង្គុលី ម្រាម​មេដៃ = ព្រះអង្គុដ្ឋង្គុលី ម្លូ​បាយ = ព្រះស្រីសន្លឹក ម្លូ​លឿង = ព្រះស្រីបណ្ឌា ម្សៅ = នួនព្រះភក្ត្រ ម្សៅ​រមៀត = ព្រះហលិទ្ទចុណ្ណ ម្ហូប = ព្រះឱជារស _____________________________________________
៙ យ ៚
យំ = ទ្រង់ព្រះកន្សែង _____________________________________________
៙ រ ៚
រទេះ = ព្រះទីន័ងរាជរថ របស់​ទ្រព្យ​ស្ដេច​ទ្រង់រាជ្យ = ព្រះរាជទ្រព្យ របស់​ទ្រព្យ​ស្ដេច​ទី​ព្រះអង្គម្ចាស់​និង​​អ្នកអង្គម្ចាស់ = ព្រះធនទ្រព្យ រង = ព្រះសថា រង​ដាក់គ្រឿង​តែ = ព្រះបានភាជន៍ រង​ដាក់គ្រឿង​បូជា = ព្រះសក្ការភាជន៍ រាប់អាន = ទ្រង់ព្រះមេត្តា រាស្ត្រ​ជា​ម្ដាយ​ក្សត្រ​ទី​ព្រះអង្គម្ចាស់ = ព្រះមាតា រួម​ប្រវេណី = ទ្រង់ព្រះសយុម្ពរ, សយម្ពរ រោង​សំណាក់ = ព្រះពន្លា រោង​ទទួល​ភ្ញៀវ = ព្រះរាជរោង រោមក្លៀក = ព្រះលោមកច្ឆៈ រោមភ្នែក = ព្រះលោមនេត្រ រោម​អស់ទាំង​ខ្លួន = ព្រះលោមា រាំ = ទ្រង់ព្រះនច្ចា _____________________________________________
៙ ល ៚
លុប ឬ​លាង = ទ្រង់ស្រប់ លម = ព្រះថវិកា លាជ = ព្រះលាជ លេងល្បែង​ផ្សេងៗ = ទ្រង់ក្រសាល, ទ្រង់កីឡា លំពែង = ព្រះទម្រង់អសុឡី វធម្មតា = ព្រះវ វរចនា = ព្រះទីន័ងសិរិកា វាយ = ទ្រង់ព្រះរាជទណ្ឌ វាវ = ព្រះកិលោមកៈ វែក​រាប់បាត្រ = ស្នងព្រះហស្ត វាំងនន = ព្រះសាណិយា វ៉ែនតា = ស្នងព្រះនេត្រ _____________________________________________
៙ ស ៚
៙ អ ៚
-អក្សរ​ក្សត្រិយ៍​ខត្តិយត្រកូល​ផង​ទាំងពួង = ឡាយព្រះហស្តលេខា។ -អក្សរ​ម្ចាស់ផែនដី​ទ្រង់​សរសេរ ដោយ​ព្រះហស្ត​ឯង​ទុកជា​ចំណាំ​នៃ​ព្រះអង្គ = ព្រះរាជហត្ថលេខា។ អង្គុយ = ទ្រង់គង់, ទ្រង់និសីទនាការ អង្អែល = ទ្រង់បរាមាសៈ អណ្ដាត = ព្រះជីវ្ហា អផ្ទង់ = ព្រះសិទ្ធលិង្គរោគ អផ្ទាញ = ព្រះរោគសិទ្ធលិង្គ អំបែងក្បាល = ព្រះមត្ថកៈ អាណិត = ទ្រង់ព្រះករុណា អាចម៍ = ព្រះករីសៈ អាចម៍ច្រមុះ = ព្រះឃានមលៈ អាចម៍រុយ (ប្រជ្រុយ) = ព្រះកាឡកៈ អាជ្ញា = ព្រះរាជអាជ្ញា អាវ = ព្រះភូសា អុតធំ = ព្រះគណ្ឌរោគ អុតស្វាយ = ព្រះគណ្ឌយា ឧស្សាហ៍ = ព្រះឧស្សាហ៍ ឪពុកធំ ឬ​មា​ខាងម្ដាយ = ព្រះមាតុលា ឱប = ទ្រង់អាលិង្គនៈ អំពល់​ចិត្ត = ទ្រង់អនីឃៈ បើ​ម្ចាស់ផែនដី​ទ្រង់​យក​ស្ត្រី​ទាំងពួង ក្រៅ​ចាក​អំពី​ក្សត្រ​ខត្តិយកញ្ញា​មក​ជា​បាទបរិចារិកា ហើយ​បាន​ទ្រង់​ព្រះ​មេត្តាប្រោស​ព្រះរាជទាន​ទឹក​ស័ង្ខ​ដោយ​ព្រះហស្ត​ឯង រី​ស្ត្រី​នោះ​ហៅថា ចៅចម ឯ​ចៅចម​មាន ៦ ជាន់ ដូច​មាន​នាម​ដូច្នេះ ៖ ទី១ – ព្រះបិយា ងារ​ជា​ព្រះបរម ទី២ – ព្រះស្នំ ងារ​ជា​ព្រះម្នាង ទី៣ – ព្រះស្រីង្គារ ងារ​ជា​ព្រះម៉ែនាង ទី៤ – ព្រះក្រុមការ ងារ​ជា​ព្រះនាង ទី៥ – ព្រះស្រីការ ងារ​ជា​អ្នកម្នាង ទី៦ – ព្រះ​កំណាន់ ងារ​ជា​អ្នកនាង =ពាក្យកម្ចី=
ការសម្គាល់ពាក្យកម្ចីពីបាលីសំស្ក្រឹត
នៅក្នុងភាសាខ្មែរ គេអាចសម្គាល់ពាក្យកម្ចីពីបាលីសំស្ក្រឹតបានតាមបែបបទខាងក្រោម៖ ឧទាហរណ៍៖ គមនាគមន៍ ពិសោធន៍ ព្រឹត្តិការណ៍ សម័យ សព៌ាង្គកាយ ទុយ៌ស គភ៌ ... ។ ឧទាហរណ៍៖ ជន ធន ... ។ ឧទាហរណ៍៖ នានា ... ។ ឧទាហរណ៍៖ ប្រមាទ ប្រមាណ នាគ ភាគ គ្រុឌ ទ្រុឌ ភាព អាពាធ... ។ ឧទាហរណ៍៖ សម្បត្តិ ប្រតិបត្តិ ... ។ ឧទាហរណ៍៖ ជាតិ មាតុ ហេតុ ... ។ ឧទាហរណ៍៖ មិត្ត បរិសុទ្ធ អង្គ ចន្ទ កម្ម បក្ស ... ។ តោងចាំថា ត្រួតជើងខ្លួនឯងបាលី ត្រួតជើងអ្នកដទៃសំស្ក្រឹត ឧទាហរណ៍៖ ជាភាសាគ្រឹះរបស់ខ្មែរនាសម័យដើមក្នុងនោះ ហើយខ្មែរយកមកសំយោគទៅជាភាសារបស់ជាតិផងដែរ។ ឧទាហរណ៍ ទុក្ខ មេត្តា វិចារណ៍ សីល សីមា លង្កា លតា លទ្ធិ។
ពាក្យកម្ចីបារាំង
យើងបានដឹងហើយថាព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជាជាប្រទេសមួយដែលស្ថិតនៅក្រោមអាណានិគមនិយមបារាំងតាំងពីស.ទ.វទី ១៦មកម្លេះ។ ពាក្យកំចីទាំងនោះរួមមាន៖ បេតុង កុង្សីយ៍ កុងតាក់ កុងស៊ុល (consul) ស៊ីម៉ង់ ស៊ីក្លូ រ៉ឺម៉ក ស៊ីញេ ស៊ីរ៉ូ ស៊ីហ្លេ ឡាវហាវ ការាត់ កាសែត ក្រាម កៅស៊ូ ក្រែប ឡូ អាវ៉ូកាចេរ (avocatie) អាស៊ី អាហ្រ្វិច អូសេអានី អូស្ត្រាលី គីមី គីឡូ គីឡូស៊ីក គីឡូម៉ែត្រ គីឡូវ៉ុល ហ្រ្វង់ ហ្រ្វាំង ភ្លើងហ្វារ  ឆែកឆេរ ឆែកែវ សង់ទីម៉ែត្រ។
ពាក្យកម្ចីសៀម
ភាសាដែលខ្មែរបានយកពីសៀមមកប្រើមានដូចជា៖ ចៃ ចោងហោង យាយ យីថោ យីស៊ុន យីហ៊ុប យោក យោក្ប័ត្រ យោនយាន យ៉ យ៉ាក យ៉ាដាំ យ៉ាប់ឆា កាប៉ៅ កាពិ កាពិផៅ កាឡៃ ឡាំ ឡក ឡត ឡប់ឡែ ឡាក ឡាយឡុង ឡិន ឡឺត ឡុងបុត ឡុងសុង ឡេវ ឡេវឡៃ ឡោ ឡោម ឡៅ អង្វរ អាប៉ោង អាប់ចុន អារីអារ៉ប ខៅតាក ខ្វាន់នាគ ខ្វាម អុង ហ្មត់ចត់ ហ្មត់ហ្មង ហ្មប ហ្មាយ ហ្លាក់ ហ្លាក់ហ្លាំង ហ្លួង ហ្វឹក ហ្វួង ហ្លួងដិន ហ្វូងហ្វាយ លវោ អយុធ្យា ពញ្ញា ផាប៉ា ផាប់ ផាមួង ផាយោង ផាហ៊ុម ផិត ផូក ផឿក ផែន ផៅ ណាំ ណាំនួន ណែណន តាប់ ណាំយ៉ា ស៊ុម ឆាន់ ង៉ាវ ចក ដើមចម សាមសិប សែសិប ហាសិប ហុកសិប ចិតសិប ប៉ែតសិប កៅសិប លយ លយកែវ លយឆាយ ក្រនៀវកែវ ក្រសែ បៀលៀង បែន បៃដីកា បៃតង បៃមន់ មាក់ប្រេង មាក់ប្រាង មាក់ដោក សក្លាត សងខាង សង៉ា សង់ខ្យា សង្វារ សង្វៀន​ (สังเวียนมวย) សជី សណ្ដាន់ សន្លប់ សប សាដៀវ សានណូវ ពិន ពិនតូ ពិផាត ពិភេក សាវ សាវកែ សាំ សាវឡិក សាវជៃ សាំម៉ា​សាំប៉ៃ (สัมมาสัมไป)។ ចំណាំ៖ អ្នកនិពន្ធបទចម្រៀងខ្មែរមួយចំនួនបានប្រើពាក្យខ្លះមិនត្រឹមត្រូវ ដូចជាពាក្យថា ដូងចៃ (ดวงใจ) ព្រោះពាក្យ “ចៃ” មាន​ន័យ​ថា “ចិត្ត” រួចហើយ ។
ពាក្យកម្ចីចិន
ភាសា ដែលក្លាយមកពីពាក្យចិនដូចជាពាក្យ៖ កុង កុងស៊ី យីហោ កាវ កៅយក់ កៅសិប កៅឡាក់ កៅឡៅ កៅអី កៅអូរ ឡាំសាំ ឡុងចុង ឡៅតេង អាំងយី អុងប៉ាង អាំឡូ អៀម គុយទាវ ផាវ ផូយ ផួយ ផេង ទឹកស៊ីអ៊ីវ ឆា ឆាឆៅ ឆាប ឆុង ឆែ ឆៃថាវ ឆៃប៉ូវ ងីវ ចាប់ឆាយ ចិក។
ពាក្យកម្ចីយួន
ជាភាសា ដែលក្លាយមកពីភាសយួនដូចជា៖ បាយក្តាំង កំពង់ដរ ឡុកឡាក់ ឡាញ់ ឡាំប៉ា ឡូ អុង ខ្វែវ ហ្វេ ផឹង ណែម ណែវ ងឿក។
ពាក្យកម្ចីឡាវ
អស់កម្លាំង
ហេវ ពាក្យសូរដូចគ្នាតែមានន័យផ្សេងគ្នា ឧទាហរណ៍៖ តំបន់ស្វាយរៀងជាដើមប្រើពាក្យ ឈ្នួត ក្នុងន័យក្រមា។ ឯតំបន់ខ្លះទៀតប្រើពាក្យ ឈ្នួតក្នុងន័យ អ្វីដែរគេជួតក្បាល។ ក្រមា
ឈ្នួត ការវិវត្តនៃភាសាខ្មែរ ភាសាខ្មែរកើតឡើងតំាងពីយូរយារណាស់មកហើយ។ តាមកំណាយបុរាណវិទ្យានៅ ល្អាងស្តានភ្នំទាបទ្រាំង”៥គ.ម ពីអណើ្តតហែប”ខេត្តបាត់ដំបង អ្នកបុរាណវិទ្យាបានរកឃើញថាធ្យូរស្រទាប់ទី៤ នៃកំណាយនោះមានអាយុ ៤២៩០ឆ្នាំ មុនគ.ស.។ បានសេចក្តីថា នៅលើទឹកដីខ្មែរយើងមនុស្សរស់នៅយ៉ាងហោចណាស់ក៏ តំាងពី៤ពាន់ឆ្នាំមុនគ.ស.មកម៉្លេះ។ ភាសាវិទូនៅក្នុងលោកភាគច្រើនបានចាត់ទុកភាសាខ្មែរជាភាសានៃអំបូរខ្មែរ-មន។ ហើយអំបូរខ្មែរ-មន នេះចេញមកពីអំបូរធំមួយទៀតគឺ អំបូរ “អូស្រ្តូអាស៊ី” µ ភាសាខ្មែរមនការវិវត្តធំៗ៣លើកគឺ៖ µ ភាសាខ្មែរបុរាណ(ចាប់ពីកំណកំណើតដល់ស.វទី១៦) µ ភាសាខ្មែរកណ្តាល(ស.វទី១៦ដល់ស.វទី១៩) µ ភាសាខ្មែរបច្ចុប្បន្ន(ចាប់ពីស.វទី២០មក) លក្ខណៈពិសេសនៃភាសាខ្មែរ ដើមី្បស្គាល់ភាសាយើងឱ្យបានច្បាស់លាស់ យើងគួរតែស្គាល់លក្ខណៈពិសេសខ្លះៗរបស់ភាសាយើងសិន។ ក. ការបន្លឺសំឡេង ក្នុងការបន្លឺសំឡេង សូរព្យាង្គខ្មែរពុំមាន ”ស្នៀង”ទេ។ គឺថាក្នុងភាសាខ្មែរពុំមានបម្រែបម្រួលកំពស់ សូរទាបឬខ្ពស់ ដើម្បីបង្កើតពាក្យច្រើនម៉ាត់ផ្សេងគ្នា(មានន័យផ្សេងគ្នា)នោះទេ។ ភាសាវៀតណាម ឡាវ សៀម ចិន ជាដើមតែងប្រើ ”ស្នៀង” នេះដើម្បីបង្កើត ពាក្យឱ្យកាន់តែច្រើនទៀត។ ជាន័យរបស់ពាក្យប្រែប្រួលទៅតាម “ស្នៀង”នេះឯង។ ចំណែកភាសាខ្មែរមានលក្ខណៈសម្គាល់ ខុសប្លែកពីភាសាដទៃ ដូចជា៖ ការបន្លឺសំឡេងពុំមានការឡើងចុះ មានសំឡេងស្មើមានការបង្រួមព្យាង្គច្រើនមកព្យាង្គតិច។ ភាសាខ្មែរយើងមានទំនោរទៅរក ការបង្រួញព្យាង្គនេះជាមូលហេតុ ដែលនាំឱ្យបុព្វបុរស យើងយកជាមធ្យោបាយខ្មែរនីយកម្ម ពាក្យពហុព្យាង្គ បាលីសំស្រឹ្កតឬ ពាក្យបរទេសឯទៀត។ ឧទាហរណ៍៖ សមាជិ → ស្មាធិ៍ ប្រសាសន → ប្រសាសន៍ ប្រយោជន → ប្រយោជន៍។ ខ. ការបង្កើតពាក្យ ក្នុងការបង្កើតពាក្យ ខ្មែរមានវិធីកម្លាយពីរយ៉ាងគឺ វិធីកម្លាយដោយផ្នត់ដើម និងវិធីកម្លាយដោយផ្នត់ជែក។ ផ្នត់ដើម
=ផ្នត់ដើម= គឺជាវិធីសាស្ត្រមួយសម្រាប់ធ្វើការញែកព្យាង្គឬក៏ព្យពា្ជនៈនៅក្នុងអក្សរសាស្ត្រខ្មែរដែលចេញមកពីពាក្យឫសជាច្រើន ហើយគេបានបែងចែក ជា៤ទម្រងង់៖ ផ្នត់ដើម ឋិតនៅខាងដើមពាក្យឫស។ ផ្នត់ដើមមានទំរង់គឺ ៖ -    ព្យព្ជានៈទោល(ព-) -    ព្យព្ជានៈ + ស្រៈ ( ពស-) -    ព្យព្ជានៈ + ស្រៈ + ព្យព្ជានៈ (ពសព-) កម្លាយផ្នត់ដើម -    ទម្រង់(ព-) ទម្រង់(ព-) មានប្រាំគឺ [ក-] [ច-] [ប-] [ត-] និង[ស-]។ ផ្នត់ដើម[ក-] ង៉ក → ក្ងក់ ជា (គុ.) កោងកាច់ចូល មិនត្រង់ កក្ងក់, កោងក្ងក់ ជាដើម។
ង៉ុក → ក្ងុក ជា (គុ.) ដែលកោងដូចជាតម្ពក់។
ចប់ → ខ្ចប់ ជា (កិ.) រុំឬវេចជាកញ្ចប់, ធ្វើឱ្យមានជាកញ្ចប់(ខ្ចប់បាយមួយកញ្ចប់ទៅបរិភោគនៅសាលារៀន)។
ជាប់ → ខ្ជាប់ ជា (គុ.) ឋិតឋេរ, មាំមួន,ជាប់លាប់។
ញោច → ខ្ញូច ជា (កិ.វិ) ពាក្យសម្រាប់ចម្រើនពាក្យញាក់ ភ្ញាក់ដោយរសើប, ពាក្យកម្រើក, ពាក្យញោចឱ្យប្លែកឡើង ញាក់ខ្ញូច កម្រើកខ្ញូច ញោចខ្ញូច។
ទប់ → ខ្ទប់ ជា (កិ.) បិទស្ទះ ដូចជា ខ្ទប់ទ្វារ, ខ្ទប់រន្ធសត្វ។
ទាស់ → ខ្ទាស់ ជា (កិ.) ធ្វើឱ្យជាប់គ្នាដោយក្លាស់នឹងកន្លាស់ឬម្ជុលជាដើម ខ្ទាស់កន្ទោងដោយកន្លាស់។
បើជានាម ជាម្ជុលបត់មួយយ៉ាង សម្រាប់ខ្ទាស់អ្វីៗ ម្ជុលខ្ទាស់។
ទើត → ខ្ទើត ជា (កិ.) ប្រឹងឡើង, ចំកោងឡើង, មិនងាយចុះទៅក្រោមដោយបោះដោយវាយ : វាយមិនចុះ សង្កត់មិនចុះ ចេះតែខ្ទើតឡើង។
បាំង → ក្បាំង ជារបាំងមុខ : ក្បាំងណា, ក្បាំងទូ, ក្បាំងមុខ ជាដើម។
មូរ → ខ្មូរ ជា(កិ.ឬគុ.) រួញក្រញង់់ដូចគេមួរ :ស្លឹកត្រចៀកខ្មួរ។ មនុស្សខ្មូរមុខ។
រាប → ក្រាប ជា(កិ.) ឱនខ្លួន, ឱនក្បាលរាបដល់ទីទាបបំផុត : ក្រាបក្បាលដល់កន្ទេល, ក្រាបថ្វាយបង្គំ។
លប → ខ្លប ជា(គុ.) ដែលស្របទន់បណ្តោយ :ស្លឹកត្រចៀកខ្លប។
លាយ →ក្លាយ ជា(គុ.) មិនសុទ្ធ, មិនដូច, ប្រែប្រួល។
លូត → ខ្លូត ជា(ន.) ផ្លែត្រសក់, ឪឡឹក, ត្រឡាច, ល្ពៅ, ឃ្លោកឬននោងខ្ចីៗ ដែលធំជាងក្តឹបតូចជាងចាស់ :ខ្លូតត្រសក់ ...។ វាអាចជាគុណនាមក៏មាន ត្រសក់ខ្លូត។
វល់ → ខ្វល់ ជា(គុ.) វិលវល់, ច្របល់ :ខ្វល់ចិត្ត, ខ្វល់គំនិត, ទឹកល្អក់ខ្វល់។
សោះ →ខ្សោះ ជា(គុ.) ដែលស្ងួតសោះ, ផ្អោះឥតរសជាតិ, ឥតឆ្ងាញ់ពិសារ :បាយខ្សោះ, អំពៅខ្សោះ។
ផ្នត់ដើម[គ-]
វៀន → ខ្វៀន ជា(កិ.ឬកិ. វិ.) វៀចជាប់ជាវង់ :កន្ទុយខ្វៀន, ឆ្មាដេកខ្វៀន។
វិល → ខ្វិល ជា(កិ.វិ) ពាក្យសម្រាប់ចម្រើនពាក្យវិល, ដើរឱ្យប្លែកឡើង :វិលខ្វិល, ដើរខ្វិល។
វាង → ឃ្វាង ជា(កិ.ឬកិ. វិ) ដើរជ្រួស, ដើរជ្រួសគ្នា :ដើរឃ្វាងគ្នា, ឃ្វាងផ្លូវ, ឃ្វាងសេក្តី។
មាន → គ្មាន ជា(កិ.) ពាក្យបដិសេដប្រាប់សេក្តីថា មិនមាន, ឥត។
លាត → ឃ្លាត ជា(កិ.) ងាកចេញផុតពីគ្នាឬបែកពីគ្នាទៅឆ្ងាយ :អង្គុយឱ្យឃ្លាតពីគ្នា, បងប្អូនឃ្លាតគ្នាយូរឆ្នាំហើយ។
ផ្នត់ដើម[ច-]
បូត → ច្បូត ជា(កិ.) ចាប់បូត, ចាប់ច្របាច់បូត :ច្បូតសក់។
ហ្នឹង  → ច្នឹង ជា(ន.) ហ្នឹង, ប៉ុណឹ្ណង(ក្លាយមកពីដូចហ្នឹង) មិនសូវប្រើ, ប្រើក្នុងពាក្យកាព្យ។
បិច → ច្បិច ជា(កិ.) ចាប់យកបន្តិចៗ ដោយម្រាមដៃ។
រ៉ិច  → ច្រិចៗ ជា(ឧ.) សូរទឹកចេញពីប្រហោងតូចៗ មានអាក់ៗម្តងៗ។
រ៉ិល  → ច្រិល ជា(កិ. វិ) រអិលឥតទាក់, រលេញស្រួល :ក្មេងរត់ច្រិល។
រឹង  → ច្រឹង ជា(គុ.) ដែលរឹងដោយប្រឹង(មិនសូវប្រើ)។
រុះ → ជ្រុះ ជា(កិ.) ធ្លាក់ដោយរបេះ, របូត :ផ្លែឈើជ្រុះ។
កាង → ឆ្កាង ជា(កិ.) ដោតនឹងឈើអណ្តោតឱ្យលាចំកោង :ឆ្ពាងមាន់។ បើជា គុណកិរិយាក៏បាន មាន់ឆ្កាង។
កូត → ឆ្កូត ជា(កិ.) ជាស្នាមឬឆ្នូតនៅលើរបស់អ្វីមួយ។
កៀស →ឆ្កៀស ជា(កិ.) កៀសឆ្កៀស :ឆ្កៀសអំបុក។
គង → ឆ្គង ជា(គុ.)ដំណើរខុសទំនង, មិនគប្បី, មិនសម :សំដីឆ្គងមនុស្សឆ្គង។
ង៉ក់ → ឆ្ងក់ ជា(កិ. វិ) ដែលមានដំណើរត្រង់ហើយរលាក់ផង :ដើរឆ្កក់ៗ។
ងើយ → ឆ្ងើយ ជា(គុ.) ដែលងើយឆ្គង, ដែលឆ្វេងឥតសណ្តាប់, ឥតបែបបទ :គាត់ហ្នឹងជាមនុស្សឆ្ងើយណាស់។
ងោក → ឈ្ងោក ជា(កិ.) បង្អោន, បន្ទោរក្បាលទាំងខ្លួនទៅមុខ :ឈ្ងោកតាមបង្អួច, ឈ្ងោកមើលមុខ។
នេះ → ច្នេះ ជា(និ.) នេះ, ប៉ុណ្ណេះ(ក្លាយមកពីដូចនេះ) មិនសូវប្រើ, ប្រើខ្លះតែក្នុងកាព្យ។
នោះ → ច្នោះ ជា(និ.) នោះ, ប៉ុណ្ណោះ(ក្លាយមកពីដូច្នោះ) មិនសូវប្រើ, ប្រើខ្លះតែក្នុងកាព្យ។
បង  → ច្បង ជា(គុ.) ដែលជាបងបង្អស់, ដែលជាដើមបង្អស់, ដែលជាប្រធានធំជាងគេ :កូនច្បង។
បាំង  → ច្បាំង ជា(កិ.) បប្រណាំងយកជ័យជំនះ ដោយគ្រឿងសាស្ត្រាវុធ។
មៀង → ឆ្មៀង ជា(កិ.) បែរមើលចំហៀង :ឆ្មៀងមើល, ឆ្មៀងភ្នែកមើល។
ផ្នត់ដើម[ជ-]
បូត  → ច្បូត មាននៅខាងលើ។
មូល →ឆ្មូល មាននៅខាងលើ។
មៀង → ឆ្មៀង មាននៅខាងលើ។
រាល → ជ្រាល ជា(គុ.) ទេរ, ទាបម្ខាង ខ្ពស់ម្ខាង :ដីជ្រាល។
រាវ → ជ្រាវ ជា(កិ.) កកូរច្របល់, រាវរក។ បើជានាម ឈ្មោះភ្នំ១, ឈ្មោះភូមិ១, ក្នុងស្រុកថ្ពងក្នុងខេត្តកំពង់ស្ពឺ។
រ៉ាវ  → ច្រាវ ជា(ឧ.) សូរសម្លេងលាន់ឮបែបស្រួយ :កែវបែក, សូរប្រាក់ធ្លាក់។
រុល → ជ្រុល ជា(កិ.ឬ កិ. វិ) ហួសកំណត់ :ជ្រុលពេក, ដើរជ្រុល, ដេកជ្រុល។
រួញ → ជ្រួញ ជា(កិ.) ដំណើរនៃស្បែកដែលមានសណ្ឋានជាផ្នត់ៗ :មុខជ្រួញ។
រើស → ជ្រើស ជា(កិ.) រើសរក, ស្រាល់រក, រើសសម្រាំង។
រេ → ជ្រេ ជា(គុ.)ដែលទេរ, ងាកបែរ មិនចំកណ្តាល ដែលល្អៀង :ថ្ងៃជ្រេរៀបនឹងលិច។
រែក → ជ្រែក ជា(កិ.) ជែកវែលចូល, ញែកចូល :ជ្រែកចូល, មារជ្រែក។
លប → ឈ្លប ជា(កិ.) លបមើលដោយស្ងាត់, លបស្តាប់។
លេច → ឈ្លេច ជា(កិ.) ចាប់ច្របាច់ឱ្យបែក, ឱ្យពៀច, ឱ្យទ្រុឌ, ឱ្យទ្រោម។
ផ្នត់ដើម[ត-]
បក → ត្បក ជា(កិ.) ខោកដោយក្រញរដៃ :ត្បកក្បាល។
ឡើង → ថ្លើង ជា(ន.) អ្នកដែលឡើងចាង, ដែលប្រហើន, មហាត។ ពួកល្មើសច្បាប់ឬអាជ្ញា)(ឧទ្ទាមបះ)។
បារ →  ត្បារ ជា(កិ.) មូរបង្វិល, ដុសខាត់រន្ធឬប្រហោងដោយតម្បារ :ត្បារត្រចៀក, ត្បាខ្ទុះបួស។
រុល → ត្រុល ជា(កិ. វិ) ដែលចេះតែរអិលទើសទាក់ :និយាយត្រុល។
រួត → ត្រួត ជា(កិ.) ពិនិត្យមើលឱ្យដឹងជាត្រឹមត្រូវឬមិនត្រឹមត្រូវទេ ហើយបង្គាប់បញ្ជាឱ្យធ្វើថែមទៀតដោយត្រឹមត្រូវ :ត្រួតមើល, ត្រួតបញ្ជី, ត្រួតពល។
កល់ → ថ្កល់ ជា(កិ.ឬកិ. វិ) តម្កល់ឬនឹងណាស់, ដែលនឹងដូចគេតម្កល់។
រៀប → ត្រៀប ជា(កិ. វិ) ដែលដេរដាសដោយមានរបៀប ហាក់ដូចគេតម្រៀប :ឈរមើលត្រៀប, មើលទៅឃើញត្រៀប។
រង → ត្រង ជា(កិ.) ច្រោះ, ទ្រ, រងដោយតម្រង :ត្រងទឹក, ត្រងត្រី។
ផ្នត់ដើម[ទ-]
រាប → ទ្រាប ជា(ន.) បង្អែបធ្វើដោយអង្ករដំណើបឬល្ងឬដូង លាយកូរនឹងទឹកស្ករស្អិត រួចយកទៅសង្កត់ជាផែនៗ :ទ្រាបលាជ, ទ្រាបល្ង, ទ្រាបបាយ។ រីឯជា(កិ.) ផ្កាប់មុខគ្របសង្កត់ពីលើឬសង្កត់ដោយបាតដៃលើឈ្នក់ដាក់ផ្កាប់ទៅផ្ទាល់នឹងផ្ទៃភក់ក្នុងទឹក :ទ្រាបត្រី។
នឹម → ធ្នឹម ជាគ្រឿងគេហដ្ឋានជាមេផ្ទឹមសរសរទ្រជើងគកឬទោះឥតជើងគកក៏អាចប្រើបាន។
រឹង → ទ្រឹង ជា (កិ.) ឈប់ស្ងៀម, ដំអក់, ក្រាញដោយរឹងត្អឹង :ទ្រឹងមួយស្របក់, ឈរទ្រឹងដល់ណាទៀតម្តេចក៏មិនទៅ?
រេល → ទ្រេល ជា (កិ.ឬ កិរិ.) ធ្លាយជ្រាលចេញមក  :គំនរស្រូវទ្រេល, ធ្លាយទ្រេល។ រីឯជា (ន.) គំនរអ្វីៗដែលកើតដោយធ្លាយឬដោយស្រាវដាក់ :ពោះវៀនមួយទ្រេល, ស្រូវមួយទ្រេលជាដើម។
លុង → ធ្លុង ជា (ន.) តួសរសៃខ្មាញ់ដែលត្រកួញឬធ្លូញ : វេញបញ្ចូលធ្លុង, ខ្សែពីធ្លុង, ខ្សែមីធ្លុង។ ព. ប្រ. ធ្លុងមួយឬត្រូវធ្លុងគ្នា គឺរួមគំនិតគ្នា, វេញគំនិតចូលគ្នាគេវេញខ្សែបញ្ចូលធ្លុង។ រីឯជា (កិ.) ដែលច្រហឥតមានទើស : ទ្វារច្រហធ្លុង, មើលទៅឃើញធ្លុង(ធ្លួង)។
ផ្នត់ដើម[ប-]
ដឹង → ប្ដឹង ជា (កិ.) ចោទប្រកាន់, តវ៉ា, ពោលទោសដោយមិនសុខចិត្ត ឱ្យអ្នកធំឬតុលាការបានជ្រាប, ជូនដំណឹង។ ប្តឹងផ្តល់ឬប្ដឹងផ្តល់ ប្ដឹងញូយៗឬប្ដឹងពីគ្នាទៅវិញទៅមក។
ងូត → ផ្ងូត ជា (កិ.) ញ៉ាំងឱ្យងូត, ងូតទឹកឱ្យ :ម្តាយងូតទឹកកូន។ តាមប្រភពពាក្យ ងូត (ញ៉ាំងអ្នកដទៃឱ្យ ងូត) គួរតែប្រើ ភ្ងួត ប៉ុន្តែធ្លាប់តែប្រើ ផ្ងូត យូរហើយ,ឬបើត្រូវការប្រើ ភ្ងូត ក៏សឹកតែបាន។
អូន → ប្អូន ជា (ន.) អ្នកដែលទីទៃពីបទ គឺអ្នកកើតក្រោយ ដែលឃើញពន្លឺព្រះអាទិត្យក្រោយដែលមានអាយុតិចជាងបង :ប្អូនប្រុស, ប្អូនស្រី, ប្អូនបង្កើត, ប្អូនបង្កើតពោះមួយ, ប្អូនបង្កើតម្តាយទីទៃ, ប្អូនបង្កើតឪពុកទីទៃ, ប្អូនថ្លៃស្រី, ប្អូនជីដូនមួយ, ប្អូនជីទួតមួយ, ប្អូនជីលួតមួយ, ប្អូនធម៌, ប្អូនសុំ ...។ពាក្យទំយើយថា អូន  និងបង។
គូ → ផ្គូ ជា (កិ.) ធ្វើជាគូ គឺផ្សំអ្វីៗដែលធៀប, ដែលផ្ទឹមនឹងគ្នាឱ្យបានជាមួយគូ :ផ្គូចំបាច់, ផ្គូទូកប្រណាំង។
គួប → ផ្គួប ជា (កិ.) ធ្វើឱ្យគួបគ្នា :ផ្គួបចេស, ផ្គួបខ្សែ, ផ្កួបដៃ។
ងំ → ផ្ងំ  ជា (ក.) ធ្វើឱ្យងំ, ដាក់បង្អង់ទុកឱ្យងំចំហាយក្តៅ :ផ្ងំបាយ។
ញ៉ាច់ →   ផ្ញាច់ ជា (ឧ.) សូរឮដោយទំពា :ទំពាផ្ញាច់ៗ។
ដុំ → ផ្ដុំ ជា (កិ.) ធ្វើឱ្យជាដុំ, ប្រមូល, រួបរួមឱ្យជាដុំឬជាពួក :ផ្តុំគ្នានៅមុខសាលារៀន។
ដូរ → ប្ដូរ ជា (កិ.) ផ្លាស់ពីមួយទៅមួយ, ផ្លាស់យកមួយមកឱ្យមួយទៅ, ផ្លាស់ពីនេះដាក់ទៅនោះ, ដូរ។ ប្តូរជីវិត ប្រថុយស្លាប់។
ដួច → ផ្ដួច ជា (កិ.) ដូចឡើង, កកើតឡើង, តាំងឡើងជាងមុន។ ផ្តួចផ្តើម តាំងកកើតឡើងជាមុនបង្អស់, ដូចឡើងដើមដំបូង។
ដេក → ផ្ដេក ជា (កិ.) ញ៉ាំងអ្នកដទៃឱ្យដេកឬរបស់អ្វីមួយឱ្យដេក :ផ្តេកកូន, ផ្តេកសសរ។ ផ្តេកចិត្ត បង្អោនចិត្តឱ្យស៊ប់ទៅរក។
ទាត់ → ផ្ទាត់ ជា (កិ.) រលាស់, វាត់, ខ្ចាតចេញឬលោតដោយកម្លាំងដែលប្រឹងចំកោងផ្ទាត់ម្រាមដៃ, កំពឹសផ្តាត់លោតព្រាត ...។ ផ្ទៀងផ្ទាត់ ផ្ទៀងឱ្យទៀងទាត់។
ទីង → ផ្ទីង ជា (កិ.) ធ្វើឱ្យដាំទីង, គំហុក, ចាប់លើកផ្អៀងឬផ្កាប់សម្រេងទឹកឱ្យអស់ឥតសំចៃ :ផ្ទីងឱ្យអស់, ចាក់ផ្ទីង។
រាំង → ប្រាំង (គ.ឬ ន.) ឈ្មោះរដូវក្តៅរាំងឥតទឹកភ្លៀង, ដែលមាននៅក្នុងសម័យរាំងភ្លៀងឬទាក់ទងដោយរដូវរាំង ឥតមានទឹកភ្លៀង :រដូវប្រាំង, ពោតប្រាំង។ ស្រែប្រាំង ស្រែសម្រាប់ស្ទូងបានតែក្នុងរដូវប្រាំង។ មនុស្សប្រាំង ជាមនុស្សដែលកំណាញ់ស្វិតស្វាញ សូម្បីមានស្មូមមកឈរស្រែសូមទាននៅមុខផ្ទះ ក៏ឥតដែលឱ្យទានដល់តិចតួចឡើយ។
រាវ → ប្រាវ ជា (ឧ.) សូរឮដោយកាច់, ជាន់, សង្កត់អ្វីៗដែលស្ងួតស្រួយឬវត្ថុនោះបាក់, ធ្លាក់ជាដើម។
លោត → ប្លោត (កិ.រិ.) ដែលមានអាការរលាតរំលងឬបោលលោតៗផ្លោះៗ ដោយរហ័សភ្លែតកង្កែបលោតប្លោត, ទន្សាយលោតប្លោត, លោតប្លោតចុះ ប្លោតឡើង។
សាយ → ផ្សាយ (កិ.) ធ្វើឱ្យសាយចេញទៅ, ចេញសាយទៅទៅៈ ផ្សាយដំណឹង, ផ្សាយពាក្យ។
សឹក → ផ្សឹក (កិ.) បង្ខំឱ្យសឹកចេញចាកផ្នួស។ ធ្វើឆ្នាំងដីដែលនៅថ្មីមិនទាន់ប្រើសោះឱ្យស្និទ្ធសាច់ ដើម្បីនឹងប្រើកុំឱ្យជាប់ទឹកចេញបានៈ ផ្សឹកឆ្នាំងទឹក។
អួ  → ផ្អួរ (គុ.) ដែលខួចរសជាតិមិនបប្រក្រតី ព្រោះអាប់អួ, ព្រោះទុកយូរហួសកាលកំណត់ៈ អង្ករផ្អួរ។ ដែលមានក្លិនក្តឹះបនន្តិចព្រោះអាប់អួៈ ក្លិនផ្អួរ, ធុំផ្អួរ។
ដឹង → ប្ដឹង(កិ.) ចោទប្រកាន់, តវ៉ា, ពោលទោសដោយមិនសុខចិត្ត ឱ្យអ្នកធំឬតុលាការបានជ្រាប, ជូនដំណឹង។ ប្តឹងផ្តល់ ប្តឹងញយៗឬប្តឹងពីគ្នាទៅវិញទៅមក។
ដាច់ → ផ្ដាច់(ក.) ធ្វើឱ្យដាច់។ ផ្ដាច់ផ្ដិលឬផ្ដិលដាច់ ផ្តិលឱ្យដាច់លែងមានតទៅទៀត។
ជុំ → ភ្ជុំ(កិ.) ធ្វើឱ្យជុំ, ឱ្យជួបជុំគ្នា, ឱ្យប្រជុំគ្នាៈ ភ្ជុំគ្នា, ភ្ជុំពល។
រិច → ព្រិច(កិ.) ញាក់ទទាក់ស្លាបឬទទះស្លាបខ្លាំងដោយអំណាចកម្លាំងក្លៀវក្លារកញី (និយាយចំពោះតែលលកឈ្មោលមួយប្រភេទ) លលកព្រិច។ រីឯជា(ន.) ឈ្មោះរុក្ខជាតិព្រៃមួយប្រភេទ ស្លឹកប្រជាបន្លែ(អ្នកស្រុខ្លះហៅថា ស្លឹកប្រិច)។
រុល → ព្រុល(កិ.) ផ្អើលជ្រួលឡើង, ខ្ពុរឬហុយឡើងខ្ជោលទ្រលោមឡើង មូលព្រុលគឺមូសផ្អើលហើរមីរដេរដាស់, រំកាច់ភ្លើងព្រុលឡើង គឺរំកាច់ភ្លើងខ្ពុរខ្ជោលឡើងដោយបុករុក។ រីឯជា(ន.) ឈ្មោះសត្វចតុប្បាទព្រៃមួយប្រភេទ មានរូបរាងស្រដៀងនឹងជ្រូក ប៉ុន្តែមានមាឌតូចជាងច្រើន ជាសត្វរហ័សរហួនណាស់ ហៅថា ជ្រូកព្រុល គេយកខ្លាញ់ វាធ្វើជាឱសថឬតរម្ងោប់រោគងាស់សរសៃៈ ខ្លាញ់ជ្រូកព្រុល។
ងក់ → ភ្ងក់(កិ. វិ.) អំពីដំណើរងក់ងើយរឿយៗ ដោយមានអាការនៃជរាបៀតបៀន ជាដើមៈ ដើរផ្ងក់ៗ, ធ្វើការផ្ងក់ៗ។
ងប់ → ភ្ងប់(កិ.) ធ្វើឱ្យងប់ចុះ, ឱ្យទោរទៅមុខៈ ផ្ងុបចុះ, ចាប់ផ្ងុប។
ងូត → ភ្ងូត(កិ.) ញ៉ាំងអ្នកដទៃឱ្យងូត ម្តាយងូតទឹកឱ្យកូន។
យួរ → ព្យួរ(ក.) ពាក់, ថ្កក់, ចងបន្តោក, បន្តោងៈ ព្យួរសម្លៀកបំពាក់, ព្យួរសម្ពាយនឹងមែកឈើ។ ព្យួរទោស កាត់ទោសផ្អាកទុកមានកំណត់កាល។
រួម → ព្រួម(កិ.) ធ្វើឱ្យមានរាងរួមជមតូចខាងចុងៈ ប្រួមបន្ទោះ ប្រួមធាងត្នោត, បិទបន្ទោះប្រួមខាងចុងឱ្យតូចជាងខាងគល់។
រែក → ព្រែក(ន.) ជ្រលងឬប្រឡាយធំជាងផ្លូវទឹកទន្លេទៅបឹងឬពីទីឯទៀតចូលមកទន្លេ, សមុទ្រ, បើកើតដោយជីកហៅថា ព្រែកជីក។ រីឯជា(គុ.) ដែលរយមឬភ្លោះជាប់គ្នាពីកំណើតៈ ម្រាមដៃព្រែក, ម្រាមជើងព្រែក, ផ្លែចេកព្រែក។ ចិត្តព្រែក ចិត្តដែលជាប់ដោយក្តីស្រឡាញ់បែកជាពីរងាកបែររកតែមួយចោលមួយក៏ពុំកើត។
ផ្នត់ដើម[ម-]
ង៉ក់ → ម្ងក់(កិ. វិ.ឬគុ.) ដែលធ្វើឬកមាយាង៉ិកង៉ក់ៈឬកម្ង៉ិកម៉្ងក់, ធ្វើម្ង៉ិកម្ង៉ក់(ច្រើនតែស្ត្រីឬកូនក្មេងតូច)។
រីក → ម្រីក(ន.) ដែលចេញអាការរិកៗរឿយៗ ធ្វើមុខម្រីកៗ, មេអំបៅធ្វើស្លាបម្រីកៗ។
ជូរ → ម្ជូរ(ន.)វត្ថុមានរសជូរ, ស្លឹក ឬផ្លែសម្រាប់ប្រើជាគ្រឿងជូរ ម្ជូរសណ្តាន់, ម្ជូរស្លឹកថ្នឹង, ម្ជូរក្រូចឆ្មា, ម្ជូរអំពិល។ល។ ឈ្មោះសម្លរដែលគេបង់ម្ជូរ សម្លរម្ជូរ។
រោម → ម្រោម(ន.) ឈ្មោះភមរជាតិពួកមួយ ស្រដៀងនឹងទឹកឃ្មុំតែតូចៗ, មិនចេះទិចទេ(ព្រោះគ្មានទ្រនិច) ចេះតែខាងរោមខាំបន្តិចៗ, ត្រឹបយកទឹកដម  និងលម្អងផ្កាដូចឃ្មុំ តែធ្វើសំបុកនៅក្នុងរន្ធឈើ មានទឹកផ្អែមឈ្ងុយ មានក្រមួនពណ៌ខ្មៅហៅថា ជ័រម្រោម, ម្រោមមានពីរយ៉ាងគឺ ម្រោមខ្សោយឬម្រោមតូចមានរូបរាងតូចៗបន្តិចមាន
មានទឹកផ្អែមឈ្ងុយស្រាល ម្រោមដំណើបឬម្រោមធំមារូបធំៗបន្តិច មានទឹកផ្អែមឈ្ងុយឆ្អិត។
ហេប → ម្ហេប(គុ.) ដំណើរហត់ហេវឬខ្សោយ ឈឺនិយាយម្ហេបៗ ដើរម្ហេបៗ។
ហប → ម្ហប(កិ. វិ.ឬគុ.) ដែលធ្វើមាត់ទុលហើបៗដោយមាត់ហបៗព្រោះខ្លាចឬព្រោះស្លន់ខ្លាំង។
ហូប → ម្ហូប(ន.) ភោជនមានសម្លជាដើមសម្រាប់ហូបគឺ សម្រាប់បរិភោគផ្សំនឹងបាយឬបបរឬក៏ផ្សំជាមួយនឹងនំដែលប្រើជាជំនួយបាយ ម្ហូបក្រៀម, ម្ហូបទឹក, ម្ហូបឆ្ងាញ់ពិសា, បរិភោគតែម្ហូបទទេ(ឥតបាយ)។
ហើប → ម្ហើប(កិ. វិ.) ដែលហើយៗរឿយៗ។
ផ្នត់ដើម [រ-]
ផ្នត់ដើម[ល-]
កម → ល្កម(គុ.) ដែផុយខ្លាំង ផុយល្កម។
ហាច → ល្ហាច(គុ.) ដែលរាចរាយឬសាយរាយពេញពាសមើលទៅឃើញស្ងាច ទឹកល្ហាច។ ព.ប្រ សម្តីល្ហាច សម្តីរាយពពាយឬភរភាយមិនចេះអស់មិនចេះហើយ។
គង → ល្គង(គុ.) ដែលតូចៗមូលៗរៀវចុងរៀបរៀងគ្នាឥតឆ្គង ម្រាមដៃរល្គង។ ដែលវាល្គងលើគ្នាស្រួលៗមើលទៅមិនទាស់ភ្នែក ទងត្រឡាចល្គងៗ(និយាយ រគងក៏បាន)។
ងើ → ល្ងើ(គុ.) ដែលមិនយល់សាច់ការអ្វីទាល់តែសោះឬមិនដឹងបែបបទ ល្ងើពកថ្ងាស់។
បត់ → ល្បត់(ន.) កំណត់ឬកម្រិតដែលលត់លោហជាតិមានដែកជាដើម ជាងអ្នកស្គាល់ល្បត់ទើបរលត់កាំបិតមុតល្អ។ ដែកអស់ល្បត់ ដែលជាងលត់ច្រើនដងអស់សាច់មុតហើយ។ ព.ប្រ. មនុស្សអស់ល្បត់ មនុស្សដែលគេស្តីប្រដៅច្រើនលើកច្រើនដង ហើយនៅតែមិនកើតឬដែលអស់ទំនងអស់ឧបាយនឹងកែឱ្យល្អឡើងបាន អស់ល្បត់ប៉ុណ្ណឹងហើយ អស់ឧបាយនឹងស្តីប្រដៅទៅទៀតហើយ។
បាក់ → ល្បាក់(ន.) ថ្នាក់ដែលពាត់របេះឬដែលមានសណ្ឋានដូចគេលាក់ឬដូច
ជាបាក់ ល្បាក់ច្រាំងទន្លេ, ល្បាក់ភ្នំ។
មួត → ល្មួត(គុ.) ដែលស្អិតជាប់គ្នាល្អួត ស្អិតល្មួត។(កិ. វិ.) ដែលចាប់ក្រណាន់ឬចាប់មាំស្អិតមិនងាយលែង ធ្វើការល្មួត, ចាប់គ្នាល្មួត, ចាប់សម្តីគ្នាល្មួត។