cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
យសរាជា
ការភៀសព្រះកាយទៅក្រុងទេព
មហាឧបរាជភូសម្រេចការរាជការ (ភូ មានន័យថា អ្នក ឧទាហរណ៍ ភូឈួយ មានន័យថា អ្នកជួយ រឺជំនួយការ) មហាក្រស័ត្រសឹកបានដឹងថា អាណាខែត្ររាបទាបអស់ហើយ ក៏មានចិត្តត្រេកអរណាស់ ទើបឲ្យលើកកងទ័ពត្រឡប់មកក្រុងស្រីសន្ធរវិញ។ មហាឧបរាជលុះចូលទៅក្នុងព្រះរាជវាំងហើយ ក៏តាំងសម្ដេចចៅហ្វាកៅជាមាឲ្យជាធំសំរេចរាជការខាងទាហាន។ ក្រៅពីនោះ តាំងឲ្យជាសេនាបតីមន្ត្រីធំតូចតាមមានគុណបំណាច់រាល់រូប។ លុះរៀបចំសេនាបតីរួចស្រេចហើយមហាឧបរាជកនក៏ប្រកាសថា: បើអ្នកណារកព្រះខឌ្ដរាជ្យមកថ្វាយបាន មហាឧបរាជនឹងឲ្យរង្វាន់ជាមាស ៥០០ តម្លឹង តែរកពុំឃើញសោះ។ ស្ដេចកនឲ្យធ្វើព្រះខឌ្ដថ្មីវិចិត្ររចនាដោយសុវណ្ណរតន៍រួចស្រេចហើយ សម្ដេចចៅហ្វាកៅ និង អស់សេនាបតីមន្ត្រីតូចធំខ្ញុំព្រះរាជការជំនុំព្រមគ្នារៀបចំពិធីប្រាប្ដាភិសេកមហាឧបរាជ ឲ្យឡើងសោយរាជសម្បត្តិគ្រប់គ្រងក្រុងកម្ពុជាធិបតីតទៅ។
សមរភូមិខេត្តក្រគរ
នេះ​នឹង​និយាយ​អំពី​ចៅ​ឧទ័យធិរាជ ចៅហ្វាយស្រុក​អាសន្ទុក​វិញ។ ចៅហ្វាយស្រុក​ខេត្ត​អាសន្ទុក​លុះ​ដឹង​ថា “សម្ដេចចៅពញា​ចន្ទរាជា ស្ដេច​លើកទ័ព​ហួស​រហូត​ទៅ​ដល់​ខេត្ត​រលាប្អៀរ លង្វែកហើយ” ក៏​តាំង​កេណ្ឌ​កងទ័ព​គ្រប់​ខេត្ត​ដែល​ឡើង​ខេត្ត​អាសន្ទុក​នោះ គឺ​មឿងជីក្រែង ស្ទោង ព្រំទេព ព្រៃក្ដី សៀមបូក សៀមប៉ាង ព្រះប្រសប់ មឿង​ទាំង ​២៥​នេះ​កេណ្ឌ​បាន​ពល​ ៨០០០០ ​នាក់ ហើយ​ឲ្យ​កេណ្ឌ​ទូក​រាស្ដ្រ​សំរាប់ចំលង​កងទ័ព​ឆ្លង​ទៅ​ខេត្ត​ក្រគរដើម្បី​វាយ​កងទ័ព​សត្រូវ​ផ្ទប់​ពី​ខាងក្រោយ​កុំ​ឲ្យ​សម្ដេចចៅពញា​ចន្ទរាជា​រត់គេច​ខ្លួន​បាន។ ឯ​សម្ដេចចៅពញា​ចន្ទរាជា​ជា​អម្ចាស់ ព្រះ​អង្គ​ប្រថាប់​ទ័ព​នៅ​បន្ទាយ​ស្រុក​អមរគីរីន្ទបូរ (អម្រិន្ទបូរី)។ ក្នុង​មួយ​ថ្ងៃ​នោះ​ព្រះ​អង្គ​ជ្រាប​ថា “កង​ល្បាត​នៃ​ចៅពញា​ឧទ័យធិរាជ​កំពុង​ឲ្យ​កងទ័ព​ឆ្លងទន្លេ​សាប​មក​ខេត្ត​ក្រគរ​ហើយ” ទ្រង់​ឈ្វេងយល់​គ្រប់​ប្រការ​ស្រេច ទើប​ស្ដេច​ត្រាស់​បង្គាប់​បម្រើ​សេះ​ឲ្យទៅ​ទូល​ចៅពញា​យសរាជា​ដែល​នៅ​រក្សា​ ខេត្ត​ពោធិ៍សាត់​ថា ឲ្យ​លើក​កងទ័ព​ទៅ​ស្ទាក់​ចាំ​នៅ​កំពង់​ដៃទន្លេ​សាប កុំ​ឲ្យ​កងទ័ព​សត្រូវ​ឡើងគោក​រួច។ ឯ​ចៅពញា​យសរាជា​ជា​ស្ដេច​ព្រះ​ភាគិនេយ្យោ (របស់​ព្រះ​ចន្ទរាជា) ទ្រង់​ជ្រាប​ហើយ​ទ្រង់​ឲ្យ​នាយកង​ទ័ព​នាំ​រេហ៍ពល ​១០០០០ ​នាក់កាន់​កាំភ្លើង​ធំ​តូច​ទៅ​បង្កប់​ចាំ​នៅ​មាត់ព្រៃ​ទន្លេសាប​ពីរ​អន្លើ ហើយ​ឲ្យ​កេណ្ឌ​ទូក​បាន​ជា​ច្រើន។ ទ្រង់​ត្រាស់​កំណត់​ថា បើ​កងទ័ព​សត្រូវ​វា​ថយ​រត់​ទៅ​ត្រូវ​ឲ្យ​តាម​បាញ់​តាម​ចាប់​យកជ័យ​ជំនះ​ឲ្យ​បាន។
រក្សាបន្ទាយអម្រិន្ទបូរ
នេះ​នឹង ​និយាយ​អំពី​ព្រះ​ចៅ​ក្រុងស្រឡប់ពិជ័យ​ព្រៃនគរ​ទិស​ខាងកើត​វិញ។ លុះដល់​វស្សានរដូវ​ក្នុង​ឆ្នាំឆ្លូវ នព្វស័ក​នោះ សម្ដេចព្រះ​ស្រីជេដ្ឋា​ស្ដេច​កនព្រះ​អង្គ​ចេញ​ជួបជុំ​សេនាបតី មន្ដ្រី​តូច​ធំ ខ្ញុំ​ព្រះ​រាជការ ហើយ​ត្រាស់​ថា “ចៅពញា​ចន្ទរាជា​លើក​កងទ័ព​ទៅ​វាយ​យក​ផែនដី​ត្រើយ​ខាងជើង ហើយ​លើកខ្លួន​ជា​ម្ចាស់ផែនដី​ទៀត ដូច្នេះ​ឲ្យ​សេនាបតី​ចេញ​សំបុត្រ​កេណ្ឌ​រេហ៍ពល​ឲ្យ​មក​គ្រប់​ខេត្ត​ថា កាលណា​ចេញ​ព្រះ​វស្សា ព្រះ​អង្គ​នឹង​លើកទ័ព​ទៅ​វាយ​យក​ខេត្ត​អម្រិន្ទបូរ​ ពោធិ៍សាត់​វិញ​ឲ្យ​បាន។ សេនាបតី​ទទួល​ព្រះរាជ​បញ្ជាហើយ ក៏​ចេញ​សំបុត្រ​ប្រាប់​ទៅ​ចៅហ្វាយស្រុក ចៅ​មឿង ចៅ​បានឲ្យ​កេណ្ឌ​កងទ័ព​តាម​ត្រាស់​បង្គាប់។ លុះដល់​ខែ​នោះ គ្រប់​ចៅហ្វាយស្រុក​បញ្ជូន​រេហ៍ពល​មក​ជួបជុំ​បាន​ចំនួន​ ១២០០០០​ នាក់។ ទ្រង់​ត្រាស់​ឲ្យ​បង្ហាត់​កាន់​អាវុធ​ឲ្យ​ស្ទាត់​តាម​ក្បួន​ពិជ័យសង្គ្រាម ទ្រង់​ត្រាស់​ឲ្យ​ចៅពញា​លំពាំង ចៅពញា​ស្រាល​ឲ្យ​ឃុំ​កងទ័ព​ ២០០០០​ នាក់​ឆ្លង​ទៅ​តាំងទ័ព​នៅ​ខេត្ដ​សំរោងទងឲ្យ​សម្ដេច​ចៅហ៊្វា​កៅ​ឃុំ​ពល​ ៣០០០០​ នាក់​ទៅ​តាំង​បន្ទាយ​នៅ​ភ្នំពេញ។ ក្នុង​ខណៈនោះ​ សម្ដេចចៅពញា​ចន្ទរាជា ព្រះ​បរមបពិត្រ​ទ្រង់​ជ្រាប​ដោយ​បំរើ​សេះ​ពី​ខេត្ដ​លង្វែក​ចូល​ទៅ​ក្រាប​បង្គំ​ទូល​សព្វគ្រប់​ប្រការ​ហើយ ទ្រង់​ព្រះ​ពិរោធ​ជា​ខ្លាំង​ណាស់។ ទ្រង់​ប្រាប់​ឧកញ៉ា​ចក្រី​កែវ និង​ឧកញ៉ា​វង្សាអគ្គរាជ​កែឲ្យ​ឃុំ​ពល​ ២០០០០ នាក់​លើក​ចេញ​ទៅ។ ព្រះ​បរមបពិត្រ​អម្ចាស់​ត្រាស់​ឲ្យ​ស្ដេច​ព្រះ​ភាគិនេយ្យា​យសរាជា​នៅ​ចាំ​រក្សា​បន្ទាយ ហើយ​ព្រះ​អង្គ​ព្រម​ដោយ​សេនា​ទាហានរេហ៍ពល ​៣០០០០ ​នាក់លើក​ចេញ​ទៅ​តាំង​នៅ​ភូមិ​ជ័យសួគ៌ នៅ​ខេត្ដ​លង្វែករង់ចាំ​ស្ដាប់​រាជការ​សង្គ្រាម បើ​ឃើញ​អាសន្ន​ទ្រង់​នឹង​លើកទ័ព​ទៅ​ជួយ​ជា​ឆាប់។ ក្នុង​គ្រានោះ​ឧកញ៉ា​ចក្រី​កែវ ឧកញ៉ា​វង្សាអគ្គរាជ​កែ លើកទ័ព​ចូល​ច្បាំង​នឹង​កងទ័ព​ចៅពញា​ស្រាល។ វង្សាអគ្គរាជ​លើកទ័ព​តទល់​នឹង​ចៅពញា​លំពាំងជា​សេនាបតី​មេទ័ព​ត្រើយ​ខាងកើត។ ខណៈនោះ​សេនា​ទាហាន​រេហ៍ពល​ទាំង​សងខាង​ចូល​ប្រយុទ្ធ​គ្នា​ដោយ​អាវុធ​វែង​ខ្លី​ជា​សន្ធឹក​គឹកកង​កោលាហល។ ពួក​ពល​ស្លុត​ស្លាប់​ទាំង​សងខាងកងទ័ព​ដំរី (ទ័ព​ខាង​សម្ដេចចៅពញា​ចន្ទរាជា) ដែល​ឧកញ៉ា​ចក្រី​ឲ្យ​ឧកញ៉ា​នរិន្ទ​នាយក​ព្រះរាជា​នុកូល​ទៅ​បង្កប់​ក្នុង​ ព្រៃ​នោះ​ចំនួន​ដំរី​សឹក ​១៤០ ​នាក់វាង​បាន​ទៅ​ខាងក្រោយ​ទ័ព​សត្រូវ​ហើយ​ក៏​បរ​ចូល​ទៅ​រួសរាន់​ជាន់​ជល់​ពង្រាប​ពីក្រោយ​កងទ័ព។ ខណៈនោះ​ចៅពញា​លំពាំង ចៅពញា​ស្រាល ទ្រាំ​ពុំ​បាន​ក៏​បែក​ទ័ពរត់ទៅ​នៅ​ក្នុង​បន្ទាយ​ភ្នំពេញ​វិញ។
មេទ័ពនៃ​សម្ដេចចៅពញា​ចន្ទរាជា ព្រះ​បរមបពិត្រ​ទាំង​ពីរ​កង​ក៏​លើក​រហូត​ទៅ​វាយ​បាន​បន្ទាយ​ខេត្ដ​បាទី ខេត្ត​ទ្រាំង​មួយចាប់​បាន​ចៅហ្វាយស្រុក​បាទី​មួយ ចៅ​មឿង​ព្រៃកប្បាស​មួយ ចៅ​មឿង​កណ្ដាលស្ទឹង​មួយ ចៅ​មឿង​គងពិសី​មួយ ចៅ​មឿង​ភ្នំស្រួច​មួយ ព្រមទាំង​ចាប់​បាន​ចៅ​មឿង​បន្ទាយមាស​មួយ ចៅ​មឿង​ពាម​មួយ ចៅ​មឿង​ស្រែរនោង​មួយ ចៅ​មឿង​ជើងកញ្ជុំ​មួយ នាំ​មក​ក្រាបទូល​ថ្វាយ។ ព្រះ​បរមបពិត្រ​ទ្រង់​ចាត់​ឲ្យ​ទទួលទាន​បាយ​ទឹក​ព្រះ​ពិភ័ទ្ធ​សច្ចា ហើយ​ទ្រង់​ព្រះ​មេត្ដាប្រោស​លើកលែង​ខ្លួន និង​ឲ្យ​នៅ​រក្សាស្រុក​ខេត្ត​ដូច​ដើម​វិញ។ ចៅពញាពិស្ណុលោកឯក ជា​ចៅហ្វាយស្រុក​ខេត្ដ​ទ្រាំង ក្នុង​ពេល​នោះ​រត់​រួចហើយ​ទៅ​រួម​នឹង​ចៅហ្វាយស្រុក​បាសាក់​មួយ ព្រះត្រពាំង​មួយ ក្រមួនស​មួយ ឪម៉ៅ​មួយ តាំង​បន្ទាយ​មាំមួន​នៅ​ខេត្ដ​នោះ។ ដល់​រដូវ​ទ្វារទសមាស​អកអំបុក​នោះអស់​មុខមន្ដ្រី​ខាង​សម្ដេចចៅពញា​ចន្ទរាជាជា​ព្រះ​បរមបពិត្រ​អម្ចាស់​ផែនដី​ត្រើយ​ខាង​ចតុមុខ​ទៅ​ធ្វើ​ប្រាសាទ​គ្រឿង​ ឈើ ប្រក់ស្បូវ នៅ​កំពង់​ខេត្ត​លង្វែក។ លុះដល់​សម្រេច​ហើយ​ក៏​អញ្ជើញស្ដេច​ទៅ​ប្រថាប់​ទត​ប្រណាំងទូក និង​លយ​កន្ទោង​ធំ ទូក​ប្រទីបថ្វាយ​ទៅ​ព្រះ​ចង្កូម​កែវ ដែល​តំកល់​នៅ​ពិភពនាគ និង​អុជ​កាំជ្រួច​រន្ទា​ថ្វាយ​ទៅ​ចូឡាមណី​ចេតិយ​ដែល​តំកល់ព្រះ​ចង្កូម​កែវនៅ​ឋាន​ត្រៃត្រិង្ស​៣​ថ្ងៃ។ ទ្រង់​ប្រោស​ប្រទាន​ឈ្មោះ​ភូមិ​ជ័យសូរ​ដែល​ព្រះ​អង្គ​តាំង​បន្ទាយ​នោះ​ឲ្យ​ ហៅ​ថា “ភូមិ​សូរវង្ស” ។ ឯ​ភូមិ​កំពង់សែត​នោះ​ទ្រង់​ឲ្យ​ហៅ​ថា កំពង់​ប្រាសាទ។ ហេតុនេះ​ហើយ​បានជា​មាន​ឈ្មោះ​ហៅ​ថា ភូមិ​សូរវង្ស​កំពង់ប្រាសាទ​រៀង​មក។
សមរភូមិព្រែកហ្លួង
នេះនឹងនិយាយអំពីសម្តេចចៅហ៊្វាកៅ ដែលចាំរក្សាបន្ទាយស្រឡប់ពិជ័យព្រៃនគរនោះ មុននេះ ៣ថ្ងៃយល់សប្តិឃើញបណ្ឌិតកវី ស្រីព្រះស្នំ ក្រមការ និង ពួកសេវកាមហាមាត្យ យាត្រាចាកនិគមបរមនិវេសន៍ បន្ទាយពោធិ៍សាត់មកដល់ខែត្រអម្រិន្ទបូរ។ ព្រះអង្គចូលគង់ក្នុងព្រះពន្លាជ័យក្នុងបន្ទាយចាស់ ហើយទ្រង់បរិច្ចាគព្រះរាជទ្រព្យថ្វាយព្រះសង្ឃ និងព្រះរាជទាន រង្វាន់ឱ្យអស់អ្នកដែលដេញសាស្ត្រាបាលីប្រយោគ។ ខាងព្រះសង្ឃដេញប្រយោគបានលេខ ទ្រង់នឹងតាំងជាបាល័ដ្ឋសមុហ៍បៃដីកា។ បើខាងគ្រីហាវាសវិញ ទ្រង់ព្រះរាជទានជាមន្ត្រីខ្ញុំរាជការ ក្រុមស្រុកតាមគុណវិជ្ជាការ ហើយត្រាស់បង្គាប់ចាងហ្វាងមហោស្រពឱ្យតាំងហាត់ល្ខោនប្រុសស្រី ភ្លេងតូរ្យតន្ត្រីជាសំរាប់ព្រះឥស្សរិយយស។ ឃើញខ្យល់កំបុតត្បូងកួចទង់ជ័យសម្តេចព្រះស្រីជេដ្ឋាជាភ្លើងឆេះអណ្តែតកណ្តាលអាកាស ហើយធ្លាក់នៅកំពង់ចាម។ លុះភ្ញាក់ឡើងភ័យណាស់និយាយប្រាប់និមិត្តនោះឱ្យសម្តេចចៅពញាហែងជាបិតាក្មេកសម្តេចព្រះស្រីជេដ្ឋាស្តាប់ ហើយហៅហោរាមកប្រាប់ហេតុឱ្យទាយ។ ហោរាពិនិត្យទៅឃើញថា យល់សប្តិថ្ងៃអង្គារជាភ្លើង ហើយឃើញឆេះទង់ជ័យនោះ ទំនាយថា ទ័ពហ្លួងបរាជ័យហើយត្រង់ដល់ឃើញខ្យល់កំបុតត្បូងកួចនាំទៅកណ្តាលអាកាសនោះ ថាបុណ្យបារមីនៅមានទេវតានាំឱ្យរួចពីចំណោមត្រង់ដែលភ្លើងធ្លាក់ទឹកនៅកំពង់ចាមនោះ ថាហ្លួងនិងរត់ទៅដល់ទីនោះ។ សម្តេចចៅហ៊្វាកៅ ឮហើយភ័យណាស់ ក៏ឱ្យសម្ដេចចៅពញាហែងនៅរក្សាបន្ទាយរួចផ្តាំថាឱ្យខិតខំកេណ្ឌរេហ៍ពលទុកបំរុងឱ្យបានច្រើន។ ឯខ្លួនសម្តេចចៅហ៊្វាកៅនាំខ្មាន់ធ្នូ និងទាហានកាំភ្លើង ១០០០ នាក់ និង ព្រះទីនាំងគជេន្ទ្រយុទ្ធទៅបោះទីតាំងនៅដូនម៉ៅជាត្រើយខាងកើត។ លុះឃើញសម្តេចព្រះស្រីជេដ្ឋាគង់លើសេះនាំ ទាហានហែលឆ្លងមកដល់ច្រាំងហើយ សេះនោះក៏លិចវិនាសទៅក្នុងទឹកទៅ ចៅហ៊្វាកៅក៏ស្ទុះទៅទទួលយករួចតែសម្តេចព្រះស្រីជេដ្ឋា និងទាហានរួមមិត្ត ២០ នាក់នោះដល់ទៅមាត់ច្រាំងល្មមព្រះទីនាំងចក្រពត្តិនោះត្រឡប់មកដល់ សម្តេចចៅហ៊្វាកៅឱ្យទាហានបាញ់ធ្នូ បាញ់កាំភ្លើង កុំឱ្យព្រះភាគិនេយ្យយសរាជាឡើងតាមមកទាន់។ ព្រះយសរាជាក៏ត្រឡប់ព្រះទីនាំងមករកទ័ពទូក ដែលតាមមកពីក្រោយនោះវិញ លុះជួបហើយស្តេចឱ្យឈប់នៅទីមួយអន្លើ។ ជួនជាពេលនោះមានខ្យល់ព្យុះខ្លាំងណាស់ ស្តេចត្រាស់ឱ្យយកអាវុធសឹកទុកសិន ហើយចូលទូកចំបាំងទៅឈប់ក្នុងបឹងមួយអន្លើ។ ទ្រង់ឱ្យសាងវត្តមួយនៅទីនោះទុកជាព្រះកេរ្តិ៍ ហេតុនេះហើយបានជាជាប់ឈ្មោះថា វត្តព្រែកហ្លួងរៀងមកដល់សព្វថ្ងៃនេះ។
ឯសម្តេចចៅហ៊្វាកៅ កាលបានទទួលសម្តេចព្រះស្រីជេដ្ឋារួចហើយ ជួនជាវេលាយប់ ក៏យាងស្តេចផ្ទុំសំរាក កំលាំងនៅក្នុងព្រៃដូនម៉ៅនោះទៅ តែទីនោះមានមូសខាំខ្លាំងណាស់ទ្រាំពុំបាន ទើបសម្តេចព្រះស្រីជេដ្ឋា ទ្រង់ផ្សងមិនឱ្យមានមូស មូសក៏គ្មានក្នុងទីនោះរៀងមក។ លុះព្រឹកឡើងសម្តេចចៅហ៊្វាកៅយាងសម្តេចព្រះស្រីជេដ្ឋាឡើងគង់ព្រះទីនាំងពិជ័យគជយុទ្ធនាំរេហ៍ពលទាំង ១០២០ នាក់ស្រូតរូតទៅដល់ភូមិដំរីស ព្រះទីនាំងពិជ័យគជយុទ្ធនោះឈឺស្រុត (ងាប់) នៅទីនោះទៅ ព្រះស្តេចកនទ្រង់ធ្វើបុណ្យហើយឱ្យកប់ដំរីនៅទីនោះបានជាជាប់ហៅទួលកប់ព្រះដំរីរៀងមក។
ឯសម្តេចព្រះភាគិនេយ្យយសរាជាកែវនាយក ព្រះអង្គចាំបាត់ពុំឃើញទ័ពជើងគោកលើកមក ព្រះអង្គក៏ថយទ័ពទូកមកភ្នំពេញវិញដើម្បីនឹងស្តាប់ព្រះរាជាសម្តេចព្រះបិតុលារាជាធិរាជ។
ការចាត់តាំងជាមេទ័ពហ្លួង
សម្តេចព្រះបរមបពិត្រខត្តិយាចន្ទរាជាជាអម្ចាស់ជីវិតលើត្បូង ព្រះអង្គលើកពិជ័យសង្គ្រាមមកដល់ ស្រុកឧដុង្គហើយ ស្តេចទៅថ្វាយបង្គំព្រះចេតិយ ព្រះបដិមា ហើយស្តេចត្រឡប់មកគង់ព្រះពន្លាវិញ ហើយទ្រង់ត្រាស់ចាត់កងទ័ពជាច្រើនកង៖
ឱ្យសម្តេចចៅពញាយសរាជាជាព្រះរាជភគិនេយ្យោជាមេទ័ពហ្លូង ឃុំពល ៥០០០០ នាក់ឆ្លងទៅព័ទ្ធ ពីខែត្រព្រៃវែងស្ទាក់ផ្លូវកុំឱ្យសម្តេចចៅហ្វាកៅមកសួរគ្នាបាន។ ទើបទ្រង់ចាត់ទ័ពមួយផ្លូវទៀត៖
ទាំង៤កងឃុំពល ៥០០០០ នាក់លើកជាទ័ពជើងគោកទៅខែត្រកំពង់សៀមឆ្លងទៅមាត់ឃ្មុង និងភ្នំពានជាំងស្ទាក់ផ្លូវកុំឱ្យសម្តេចចៅពញាកំហែង ជាឪពុកក្មេកព្រះស្តេចកនលើកទៅជួយព្រះស្តេចកនបាន។ ទើបព្រះអង្គចាត់ទ័ពមួយផ្លូវទៀត៖
នេះនឹងនិយាយអំពីសម្តេចព្រះស្រីជេដ្ឋាម្ចាស់ត្រើយខាងកើត ដែលទ្រង់ចាត់ឱ្យចៅហ្វាកៅនាំគ្រប់គ្រួទៅ ហើយត្រាស់បង្គាប់ចៅពញាវៀង ចៅពញាវាំង ចៅពញាស្រាល ចៅពញាលំពាំង កេណ្ឌកងទ័ពមកឱ្យរក្សាព្រះនគរបានតែ ១០០០០ នាក់នោះនាយគយខាងពាមផ្កាយសម្រេច១ នាយគយខាងខែត្រព្រៃវែង១ នាយគយខាងពាមរ១ ទាំង៣មេគយនេះយល់កងទ័ពទាំងបីផ្លូវលើកមកដល់ហើយក៏ភិតភ័យឡើងសេះចូលទៅប្តឹងសេនាបតីឱ្យយកសេចក្តីក្រាបបង្គំទូលសម្តេចព្រះស្រីជេដ្ឋា សម្តេចព្រះស្រីជេដ្ឋាត្រាស់ថាយើ! ពញាចន្ទរាជាអញស្មានថាបានផែនដីតែប៉ុណ្ណោះក៏នឹងគិតនៅស្ងៀមរក្សាផែនដីដោយខ្លួនឯងឱ្យរាស្ត្ររកស៊ីឱ្យសុខសប្បាយទៅហើយ ឥឡូវរុករានទន្ទ្រានលើកយោធាទាហានតាមមកទៀត។ ខណៈនោះទ្រង់ត្រាស់សេនាបតីទាំង៤ឱ្យតឿនពលឡើងរក្សានាទីភាគបន្ទាយ តែកាលពិនិត្យរេហ៍ពលទៅឃើញបានចំនួនបានតែ ១០០០០ នាក់ទ្រង់យល់ថានឹងទប់រក្សាបន្ទាយព្រះរាជវាំងនោះពុំបានទើបទ្រង់ត្រាស់ឱ្យកៀរគ្រួលើកចោលបន្ទាយបាសាន។ លុះធ្វើដំណើរមក ទ័ពព្រះស្រីជេដ្ឋាក៏មកជួបប្រទះនឹងកងទ័ពចៅពញាសួគ៌ាលោកសុខ កូនពញាមឿង។ ទ័ពទាំងសងខាងក៏បានច្បាំងគ្នាពីព្រឹកលុះថ្ងៃត្រង់តែពុំទាន់ឈ្នះចាញ់។ ឧកញ៉ាចក្រីទេពកូនទី៣របស់ចៅពញាមឿង និងចៅពញាតេជោ ចៅហ្វាយស្រុកខែត្រសំរោងទងបានដឹងថា ព្រះស្តេចកននិងមុខមន្ត្រីរេហ៍ពលរត់ចោលបន្ទាយដូច្នោះហើយ ព្រមទាំងឮសូរកាំភ្លើងកំពុងច្បាំងគ្នាយ៉ាងខ្លាំងណាស់ទៀត ក៏តឿនកងទ័ពស្រូតតាមទៅហើយបានទាន់កំពុងច្បាំងគ្នា។ មេទ័ពខាងលិចទាំងពីរកងក៏ដេញពលឱ្យចូលជួយច្បាំងប្រកាប់គ្នាយ៉ាងសាហាវពលខ្មាំងស្លាប់ជាច្រើន។ មេទ័ពត្រើយខាងលិចព្រួតគ្នាចូលទៅប្រយុទ្ធនឹងព្រះស្តេចកនទៀត តែស្តេចកនខំបរពលវាយទំលាយ តែពុំរួចក៏ថយទ័ព និងគ្រប់គ្រួចូលទៅក្នុងបន្ទាយស្រីសឈរវិញ ហើយឱ្យបិទទ្វារបន្ទាយឱ្យរេហ៍ពលឡើងរក្សាបន្ទាយជាមាំមួន។ ឯស្នាព្រះអង្គជាក្មួយព្រះស្តេចកន ឃុំពល ៥០០ នាក់នៅក្រៅបន្ទាយលុះឃើញព្រះស្តេចកនជាប់ចំណងហើយ នាំពល ៥០០ នាក់នោះវាយជ្រែកចូលទៅក៏ពុំបានទើបស្នា ព្រះអង្គជិះសេះបរជាប្រញាប់ទៅជំរាបសម្តេចចៅហ្វាកៅនៅបន្ទាយពិជ័យព្រៃនគរតាមហេតុគ្រប់ប្រការ។ សម្តេចៅហ្វាកៅ លុះបានដឹងហើយក៏និយាយនិងសម្តេចចៅពញាហែង ជាបិតាក្មេកស្តេចកន និងឧកញ៉ាចក្រីជាមាព្រះស្តេចកនពញាស្នងធ្នឹមព្រះនគរជាលន់ ជាប្អូនថ្លៃព្រះស្តេចកនថាឱ្យទៅត្រួតបន្ទាយឱ្យមាំមួនកុំឱ្យធ្វេសប្រហែស។ កាលមន្ត្រីទាំង ៣ នាយទទួលពាក្យហើយសម្តេចចៅហ្វាកៅ ក៏ឡើងជិះសេះនាំពល ៥០០០០ នាក់លើកស្រូតទៅជួយព្រះស្តេចកន។ លុះឃើញទ័ពខាងលិចកំពុងចោម បន្ទាយដូច្នោះ ក៏បរពលវាយជ្រែកចូលទៅ។ សម្តេចព្រះស្រីជេដ្ឋាព្រះស្តេចកននៅលើក្បាលបន្ទាយឃើញ មានកងទ័ពវាយចូលមកអរណាស់ក៏នាំចៅពញាវៀង ចៅពញាវាំង ចៅពញាស្រាល ចៅពញាលំពាំង វាយជ្រែកចំណោមចេញទៅតែវាយបាន៣ថ្ងៃហើយក៏នៅតែចេញពុំរួច។
មេកងទាំងបីក៏ថ្វាយបង្គំលាធ្វើតាមត្រាស់បង្គាប់។ ចៅពញាតេជោមេទ័ពខាងលិចយល់ទ័ពខ្មាំងវាយផ្ទប់ទាំងសងខាងនឹងទ្រាំទៅមុខមិនបាន ទើបស្រែកឱ្យពលបើកផ្លូវឱ្យខ្មាំងចេញទៅ។ ឯព្រះស្តេចកនយល់ឃើញដូច្នោះហើយក៏នាំរេហ៍ពលចេញពីបន្ទាយទៅទំលាយទ័ពដែលព័ទ្ធ​ចេញទៅបាន។ ក្នុងគ្រានោះ មេទ័ពទាំងបីកងក៏ដេញពលសត្រូវចាក់កាប់សំលាប់ពលខ្មាំងសត្រូវ​អស់​ជាង ១០០០០ នាក់។ ស្តេចកន និងចៅហ្វាកៅខំបរពលស្រូតរូតឆ្លងទន្លេតូចទៅតាមផ្លូវមេស​ព្រះចន្ទកាត់តំរង់ទៅក្រុងពិជ័យព្រៃនគរ។
ពេលនោះសម្តេចចៅពញាបែន មេទ័ពខាងលិចលើកទៅប្រទះនឹងទ័ពខាងកើតដែលបែកខ្ចាត់​ខ្ចាយដូច្នោះ ក៏បរពលឱ្យចូលកាប់ចាក់សត្រូវអស់ជាច្រើន ហើយសម្តេចបែនជិះសេះរាំដាវបរដេញ​ទៅទាន់សម្តេចចៅហ្វាកៅ។
កងទ័ពទាំងនោះក៏ខំស្រូតរូតរត់ទៅដល់ច្រកចង្អៀតផ្លូវភ្នំពានជាំង អស់កំលាំងណាស់ក៏នាំគ្នាឈប់ដាំបាយស៊ី។ ឧកញ៉ាមហាទេពឃើញហើយក៏ប្រមៀលដុំថ្មបាញ់ កាំភ្លើង ធ្នូ ស្នាត្រូវពួកស្តេចកនស្លាប់ជាច្រើននាក់ទៀត។
ព្រះស្តេចកន និងចៅហ្វាកៅព្រមទាំងពលទាហាន ៥០០០ នាក់នាំគ្នារត់ទៅទៀត។ ឧកញ៉ាមហាទេពដេញតាមទៅឃើញច្រកចង្អៀតណាស់ក្រែងចាញ់កលឧបាយសត្រូវក៏វាយស្គរហៅពលថយមកជួបនឹងកងទ័ព ទាំង៥កងវិញហើយនាំគ្នាទៅក្រាបបង្គំទូលសម្តេចបរមខត្តិយាមហាចន្ទរាជា សូមទ្រង់ជ្រាបគ្រប់ប្រការ។
វេលានោះឧកញ៉ាចក្រីកែវ ចៅពញាសួគ៌ាលោកសុខ កូនពញាមឿងយកសេចក្តីក្រាបទូលពលយើង សម្តេចព្រះបរមបពិត្រជាអម្ចាស់ទ្រង់ឱ្យបន្ថយអស់ទៅហើយ បើយើងនឹងទៅកេណ្ឌថែមទៀត ក្រែងពុំទាន់ តែកាលបិតាទូលព្រះបង្គំលោតអន្លង់សំលាប់ខ្លួនទៅកេណ្ឌទ័ពបិសាចឱ្យជួយធ្វើការនោះបានផ្តាំទុកនឹងចៅពញាចាន់ មេស្មឹងជាភឿនថា បើម្ចាស់ផែនដីមានសេចក្តីទ័លធុរៈដូចម្តេច កុំឱ្យស្តេចមានបន្ទូលផ្ទាល់ថាឱ្យមេស្មឹងនិយាយឆ្លងព្រះបន្ទូលលោកនឹងកេណ្ឌទ័ពបិសាចមកជួយឱ្យបានសំរេច។ ឥឡូវ ការណ៍យើងក៏ប្រទាលខ្លួនណាស់ហើយ គួរយើងធ្វើតាមបណ្តាំនោះល្បងមើល សម្តេចព្រះភាគិ នេយ្យោយសរាជា ជាកែវនាយកទ្រង់ជ្រាបហើយ ទ្រង់ត្រាស់ឱ្យចៅពញាចាន់ មេស្មឹង ចូលមកត្រាស់ ប្រាប់ដូនកូនពញាមឿងពីរនាក់យកសេចក្តីក្រាបបង្គំទូល។ ខណៈនោះ ពញាចាន់មេស្មឹង ទទួលព្រះបន្ទូល ពិសេសហើយក៏ឱ្យធ្វើរោងរាជវ័តិ និងឆត្រ គ្រឿងសក្ការៈបូជា ស្លៀកសស្រេចហើយ ក៏ចូលទៅក្នុងរោង រាជពិធីឧទ្ទិសដល់ខ្មោចពញាមឿងថាសុំឱ្យពញាជួយឱ្យបានសំរេចដូចជួយការណ៍ក្នុងខែត្រពោធិ៍សាត់។ ក្នុងគ្រានោះបិសាចពញាមឿងចូលសណ្ឋិតនឹងមេស្មឹង ហើយប្រាប់កូនទាំងពីរថា ឱ្យយកចំបើងចងជារូបមនុស្សឱ្យកាន់ប្រឆេះឱ្យពួកពលចេះតែតាំងហ៊ោបាញ់កាំភ្លើងពីចំងាយទៅ សុំយើងកេណ្ឌទ័ពបិសាចទៅជួយឱ្យសំរេច។ វេលានោះកូនពញាមឿងទាំងពីរនាក់ លុះដល់ពេលយប់ហើយឱ្យរេហ៍ពលយកចំបើងចងជារូបមនុស្សរួចចងប្រឆេះនៅរូបចំបើងនោះ យកទៅដាក់នៅក្បាលត្រោកជុំវិញបន្ទាយព្រះស្តេចកន។ ឯបិសាចពញាមឿងក៏កេណ្ឌឱ្យតាំងហ៊ោបីដូចគេប្លន់យកបន្ទាយ។ ទ័ពស្តេចកនឮហើយ ក៏តាំងតែបាញ់កាំភ្លើង ធ្នូ ស្នា ចោលដុំថ្មពីក្នុងបន្ទាយមកជាច្រើនរាត្រី។ (នេះមិនគួរជាបិសាចប្រាកដជាក្បួនពិជ័យសង្គ្រាមរបស់ហ្លួងខាងលិចហើយ) សម្តេចចៅហ្វាកៅធ្វើតែដូច្នោះ ១៥ រាត្រី។ កងទ័ពក្នុងបន្ទាយបាញ់អស់ព្រួញ ធ្នូ ស្នា និងជិតអស់ទាំងគ្រាប់រំសេវ លុះដល់យប់គំរប់១៥នោះ ស្រាប់តែឮតាំងហ៊ោទូងស្គរក្រោមដី និងលើអាកាសដូចរន្ទះ កក្រើកទាំងព្រះធរណី ធូលីក៏បក់បោកចូលភ្នែក។ អស់សេនាទាហានទ្រាំពុំបានក៏បើកទ្វារបន្ទាយខាងកើត ហើយរត់ទៅទិស អាគ្នេយ៍ប៉ងទៅខែត្ររោងដំរីដើម្បីទៅពឹងប្រទេសចាមឱ្យជួយ។ កងទ័ពបិសាចបណ្តាលអាត្មាឱ្យឃើញ កងទ័ពឈរតាំងហ៊ោតាមផ្លូវថ្នល់ដល់ទៅខែត្ររោងដំរីនោះ។
ឯព្រះស្តេចកន សម្តេចចៅហ្វាកៅ ចក្រី និងស្នងធ្នឹមព្រះនគរ “ជាលន់” នាំអ្នកម្នាង “ជាលែង” រត់ចេញ តាមទ្វារប៉មទិសឦសានដើម្បីទៅទិសខាងជើងកាត់ស្រុកលាវ។ លុះទៅដល់ព្រៃមួយអន្លើឱ្យបោះទ័ព បង្អង់នៅទីនោះ យូរទៅជាប់ឈ្មោះបង្អង់យារៗមកហៅហូរជើងវាំង។ ទីនោះជាព្រៃគគីរមានដើមគគីរជាច្រើន ព្រះស្តេចកនឃើញដើមគគីរមួយធំក្រៃលែងឱ្យបាំងស្រមោលវាស់លមើល ឃើញ ២៤ ព្យាម សំណុំ៩ព្យាម ទើបព្រះស្តេចកនប្រឹក្សានឹងអស់មន្ត្រីនាយកងទ័ពថា ចៅពញាចន្ទរាជាមានទូកសារាយអណ្តែតវែងតែ១៨ព្យាម ទើបព្រះស្តេចកននិងអស់មន្ត្រីនាយកងទ័ពថា ចៅពញាចន្ទរាជាមាន ទូកសារាយអណ្តែតវែងតែ១៨ព្យាម។ ដូច្នោះគួរយើងឱ្យកាប់ដើមគគីរធ្វើទូកឱ្យបានជាស្រេច ហើយនឹងឱ្យ រាជសារទៅបបួលចៅពញាចន្ទរាជាអុំភ្នាល់ដាក់ព្រះនគរ។ បើមិនភ្នាល់ យើងនឹងឱ្យរេហ៍ពលតាំងហ៊ោ ចំអកចំអន់ឱ្យឈឺចិត្ត។ បើហ៊ានអុំភ្នាល់ ទូកយើងវែងជាងដល់ទៅ៧ព្យាមនោះ គង់មានជ័យ ជំនះដោយងាយបាន។
ពញាមន្ត្រីអ៌ជុនចាប់បានស្ដេចកន
ព.ស២០៦៩ គ.ស ១៥២៥. ម.ស ១៤៤៧. ច.ស ៨៨៧ ឆ្នាំរកាសប្តស័ក សម្តេចព្រះស្រីជេដ្ឋា គឺព្រះស្តេចកនបានចាក់ចោលគ្រាប់រំសេវ ហើយក៏នាំរេហ៍ពលមកដល់វត្តគរដែលព្រះនាងផាលែង សាងនោះ។ នៅទីនោះស្តេចកនឱ្យរេហ៍ពលជីកស្រះមួយនៅផ្នែកកើតព្រះវិហារទុកជាទីសំរាប់វត្ត។ ក្រោយមកស្តេចកននាំរេហ៍ពលទៅទិសខាងជើងដល់វត្តមួយដែលសម្តេចចៅពញាហែង បិតាព្រះម្នាង ផាលែងសាងនោះឱ្យឈ្មោះជាប់នឹងវត្តដែលសាងនោះហៅថា វត្តគរការទួលតាហែង តាមនាមសម្តេច ហែង។ រួចចេញទៅខាងលិចភូមិព្រះអង្គឱ្យជីកស្រះមួយ បណ្តោយប្រវែង៥០ព្យាម ទទឹង២៥ព្យាម ហើយ សាងវត្តមួយសាងព្រះពុទ្ធរូប និងដើមរកា៥ព្រះអង្គបានដាក់ឈ្មោះហៅថា វត្តភូមិរកាព្រះប្រាំរៀងមក។ ឯពញាមន្ត្រីអរជូនកែ មេគយទទួលដំណឹងនេះហើយ ក៏កេណ្ឌពលចោមចាប់បាននាងផាលែននិងស្តេចកន។ ស្តេចកនស្រែករោទិ៍ជាខ្លាំងហើយថា “អញមិនគួរជាឱ្យគេចាប់បានសោះ”។
ឯពញាមន្ត្រីអរជូនកែជាមេគយ កាលចាប់ដាក់ក្តីស្តេចកន និងនាងផាលែន បានហើយគិតថា បើអញនាំទៅទាំងរស់សម្តេចព្រះភាគិនេយ្យោយសរាជានោះ ត្រូវជាក្មួយស្តេចកនផង កាលណានឹងហ៊ានសំលាប់ស្តេចកនត្រូវជាឪពុកមា។ បើអញពុំហ៊ានសំលាប់ ហើយតែកាលណាស្តេចលែងខ្លួនវាចិញ្ចឹមវាឱ្យធំមុខជាងយើងនឹងស្លាប់ទាំងអស់គ្នាវិញពុំខាន។ លុះគិតយល់ព្រមគ្នាវិញហើយអរជូន “កែ” ក៏កាត់យកក្បាលស្តេចកន និងនាងលែនដាក់ជាលព្រមទាំងឱ្យប្រហារជីវិតទាំងអស់ស្ម័គ្រពួក២៥នាក់ទៀត។ ឯព្រៃដែលគេចោមចាប់ ស្តេចកននោះ សព្វថ្ងៃគេហៅថា ព្រៃចំណោម ហើយត្រង់កន្លែងដែលស្តេចកនស្រែករោទិ៍នោះ សព្វថ្ងៃ គេហៅថាព្រៃទំរនរោទិ៍ យារៗមកគេហៅថាព្រៃរោទិ៍។ ត្រង់កន្លែងដែលថា មិនគួរចាប់បាននោះ គេហៅថាព្រៃមិនគួរយារៗមកគេហៅថា ព្រៃជើងគួរ។
ការឡោមព័ទ្ធបន្ទាយស្រឡប់ដូនតីពិជ័យព្រៃនគរ
ឯសម្តេចព្រះភាគិនេយ្យាយសរាជាជាកែវនាយកព្រះអង្គមានកងទ័ព ៤០០០ នាក់ឯខាងស្តេចកនមាន កងទ័ពដល់ទៅ ៧ ស្បែក គឺ ១៤០០០០ នាក់ (១ ស្បែកត្រូវនឹង ២០០០០ នាក់)។ ស្តេចនឹងលើកវាយបន្ទាយនោះ ពលតិចក្រែងថ្លស់ការណ៍ ដ្បិតបន្ទាយនោះធំណាស់ ហើយខ្ពស់ផង ទាំងរេហ៍ពលក៏ច្រើនណាស់ទៀត។ ព្រះអង្គឱ្យរេហ៍ពលជញ្ជូន តែរូបចំបើង និងប្រឆេះទៅអុជតាំងហ៊ោនៅក្បាលត្រោករាល់ៗយប់។ ទាហានក្នុងបន្ទាយជ័យព្រៃនគរ ក៏បាញ់កាំភ្លើង ធ្នូ ស្នា តគ្នាយូរមកទៀត ស្រាប់តែបាត់ពុំឃើញមានឮសូរកាំភ្លើងបាញ់ចេញពីក្នុងបន្ទាយទាំងចៅពញាតេជោ ពញាសួគ៌ា លោកក៏នាំក្បាលចៅហ្វាកៅ និងចក្រីនី ហើយនិងក្បាល ចៅពញាវៀង ចៅពញាវាំង មកថ្វាយចំណែកឧកញ៉ាចក្រី “ទេព” កូន ពញាមឿងក៏ក្រាបទូលថា ក្នុងដប់យប់នោះ ពុំមានទ័ពខ្មាំងបាញ់តមកពីក្នុងបន្ទាយទេ គឺឃើញតែមនុស្សរត់ចេញពីក្នុងបន្ទាយទាំងយប់ទាំងថ្ងៃពុំដែលដាច់។ ខណៈនោះ សម្តេចចៅពញាយសរាជាភាគិនេយ្យាជាកែវនាយកទ្រង់ជ្រាបហើយមានព្រះបន្ទូលប្រឹក្សា នឹងនាយកងទ័ពថា អ្នករាល់គ្នាចំពោះការនេះយល់ដូចម្តេចខ្លះ? មេកងខ្លះទូលថា ការណ៍នេះគឺថា ព្រះស្តេច កនធ្វើឧបាយកលឱ្យយើងទៅឱ្យស៊ុនខ្លួនដើម្បីគេចោមព័ទ្ធយើង។ ខ្លះថា ព្រះស្តេចកនវា ឃើញកងទ័ព យើងតិចបានជាវាបន្ថយកងទ័ពខ្លះចេញ។ ក្នុងវេលាកំពុងជំនុំគ្នានោះ បណ្តាលឱ្យព្រះទ័យនៃព្រះអរិយបញ្ញាសាគរអាប៉ៅចៅអធិការដែលរក្សាវត្តប្រាសាទក្នុងឱ្យយល់ថា អាត្មាអញនឹងនៅបង្អង់ពុំថ្វាយ ព័ត៌មានទៅហ្លួងខាងលិចទេ តែហ្លួងខាងលិចចូលនគរបានហ្លួងនឹងយកទោសដល់អាត្មាអញជាពុំខាន។ គិតយល់ដូច្នោះហើយ ព្រះអង្គឡើងគង់លើគ្រែឱ្យរេហ៍ពលសែងបាំង សម្បទានមានពលហែរមុខក្រោយ ៥០០ នាក់ និងភិក្ខុសាមណេរ ១៦០ អង្គហែសម្តេចព្រះអរិយបញ្ញាសាគរអាប៉ោ ចេញពីបន្ទាយពិជ័យ ព្រៃនគរតំរង់ទៅបន្ទាយក្តុល។ លុះទៅដល់ហើយលោកឱ្យភិក្ខុជាសិស្សានុសិស្ស ទៅប្តឹងសេនាបតី ក្រាបបង្គំទូលសម្តេចយសរាជាជាកែវនាយក។ ទ្រង់ជ្រាបហើយ ទ្រង់ត្រាស់ឱ្យនិមន្តលោកចូលទៅក្នុងព្រះពន្លាទើបសម្តេចព្រះអរិយបញ្ញាសាគរអាប៉ោ ថ្វាយព្រះពរថា ស្តេចកនបែកបន្ទាយរត់ចោល បន្ទាយទៅ៣ខែហើយដោយភ័យនឹងសូរសព្ទ សន្ធឹកខាងក្រោមដី លើអាកាស ដាស់ព្រះធរណី ដូចជា រន្ទះជាអចិន្ត្រៃយ៍។ ហេតុនេះអាត្មាភាពមកថ្វាយព្រះពរសូមទ្រង់ជ្រាប។ សម្តេចព្រះយសរាជាជាកែវនាយក ទ្រង់ព្រះអំណរណាស់ហើយទ្រង់ត្រាស់ថាឧកញ៉ាចក្រី ចៅពញាសួគ៌ាលោក ក្រាបទូលនេះ ឃើញថាពិតណាស់។ ត្រាស់តែម៉្លោះហើយ ព្រះអង្គក៏លើកយោធាចូលទៅប្រថាប់ក្នុងបន្ទាយពិជ័យ ព្រៃនគរ ទ្រង់ទតប្រាសាទ ព្រះរាជវាំងសួនច្បារ ផ្កាដំណាំ ព្រះដំណាក់ ឃ្លាំង និងរោងដំរី សេះទាំង ប៉ុន្មានទ្រង់ស្ញើចទន់ព្រះហប្ញទ័យទ្រង់ត្រាស់សរសើរថា ព្រះស្តេចកននេះមានបុណ្យអស្ចារ្យណាស់ ហើយ ត្រាស់ឱ្យរឹបរើយករបស់ទ្រព្យទាំងនោះចាត់បំរើឱ្យនាំទៅក្រាបទូលថ្វាយព្រះបរមរាជបិតុលា ឯបន្ទាយខែត្រពោធិ៍សាត់ ហើយសម្តេចព្រះយសរាជាជាកែវនាយក ទ្រង់ប្រោសឱ្យសម្តេចព្រះអរិយបញ្ញាសាគរអាប៉ោ ឱ្យរួចទោសឱ្យគង់ទីគ្រងពលសំរាប់វត្តដូចដើម។ ទ្រង់ចាត់នាយកកងទ័ពឱ្យលើកតាមចាប់ព្រះស្តេចកនឱ្យបានហើយត្រាស់ឱ្យដាក់គយល្បាតស្ទាក់រកចាប់គ្រប់អន្លើ។
ឯពញាមន្ត្រីអរជូន លុះធ្វើគុតស្តេចកន និងនាងផាលែន ព្រមទាំងសេនាទាហាន២៥នាក់រួចហើយ ក៏ឱ្យ ធ្វើជាលដាក់ក្បាលទាំងអស់នាំយកទៅថ្វាយសម្តេចព្រះភាគិនេយ្យាកែវនាយកក្នុងបន្ទាយពិជ័យព្រៃនគរ។
ឯសម្តេចព្រះយសរាជាជាកែវនាយកព្រះអង្គស្គាល់ហើយ ឱ្យយកក្បាល ស្តេចកន និងម្នាងផាលែន ធ្វើបុណ្យបូជាព្រះភ្លើងសាងព្រះចេតិយ ដាក់ក្នុងវត្តប្រាសាទដោយហេតុជាប់សាច់សាលោហិតខាង ព្រះអង្គ ហើយទ្រង់ប្រោសលើកទោសអស់អាណាប្រជានុរាស្ត្រ ដែលចូលក្បត់ជាមួយនឹងស្តេចកន ទាំងប៉ុន្មានៗនោះ ឱ្យរួចទោសទៅរកស៊ីដូចប្រក្រតី។
បណ្តារាស្ត្រផងទាំងពួង ក៏មានចិត្តត្រេកអរសោមនស្សនាំគោ ក្របី ដំរី សេះរបស់ខ្លួន យកមកក្រោប ទូលថ្វាយដោយស្រលាញ់ព្រះរាជហប្ញទ័យបុណ្យបារមីជាអនេក។ ឯពញាមន្ត្រីអរជូនកែដែលមានគុណបំណាច់កាត់ក្បាល ស្តេចកន នាងផាលែននោះ ទ្រង់តាំងចៅហ្វាយស្រុកខេត្តត្បូងឃ្មុំថែមជាថ្មីទៀតជាចៅពញាអរជូនចាប់បាន។
ការបូជាព្រះស្ដេចកន និង អ្នកព្រះម្នាង
ម្យ៉ាងវិញ​ទៀត​ ក៏​ស័ក្តិសម​ដែរ​ ដែល​ព្រះអដ្ឋិធាតុ​ព្រះស្រីជេដ្ឋា​ព្រះស្ដេច​កន និង​អ្នក​ម្នាង​ជាលែង​ត្រូវ​បាន​យក​ទី​បញ្ចុះ​ក្នុង​ប្រាសាទ​នោះ​លើ​ខឿន​តែ​ មួយ​ជាមួយ​នឹង​ព្រះវិហារ ពីព្រោះ​ព្រះអង្គ​ជា​អ្នក​មាន​បុណ្យ ជា​ព្រះមហាក្សត្រ​មួយ​អង្គ​របស់​ប្រទេស​ខ្មែរ ទោះបីជា​ព្រះអង្គ​កើត​ចេញ​ពី​គ្រួសារ​អ្នក​ក្រីក្រជា​ពល​រតនត្រ័យ​ក៏​ដោយ។
ប្រហែល​ជា​ក្នុង​ន័យ​ដូច​នេះ​ហើយ ទើប​បាន​ជា​ខ្មែរ​អ្នកភូមិ​ព្រៃនគរក្នុង​បាន​ហៅ​ប្រាសាទ​ខាងត្បូង​ថា ប្រាសាទ​ស្រី​គ្រប់​លក្ខណ៍ជា​រៀង​រហូត​មកពី​ជំនាន់​មួយ​ទៅ​ជំនាន់​មួយ​ដោយ​មិន​ដឹង​ខ្លួន​ថា​កំពុង​តែ​គោរព​បូជា​អ្នកម្នាង​ជីលែង​ដែល​គេ​ចាត់​ទុក​ជា​ស្រី​គ្រប់​លក្ខណ៍។ ឯកសារ​វត្ត​ទឹកវិល​បាន​បញ្ជាក់​អំពី​អព្ភូតហេតុ​ជាច្រើន​ដែល​ជាប់​ទាក់​ទង​នឹង​អ្នកម្នាង​ក្នុង​ពេល​រត់​ភៀស​ខ្លួនក្រោយ​បែក​បន្ទាយ​ស្រឡប់​ដូនតី​ពីជ័យ​ព្រៃនគរ។
សុគត
​"សាស្ត្រាដទៃទៀត ក៏និយាយថា: ស្ដេចកន បរាជ័យដោយសារចាញ់សង្គ្រាមរបស់ព្រះអង្គចន្ទរាជា ប៉ុន្តែជាឧបាយកលប្លែកពីខាងលើនេះទៅទៀត"។
ឯសម្ដេចព្រះភាគិនេយ្យយសរាជាជាកែវនាយកនោះ ព្រះអង្គប្រាប់ប្រាម សឹកសង្គ្រាមបានរាបទាបសព្វគ្រប់ហើយ ព្រះអង្គតាំងចៅហ្វាយស្រុកឱ្យនៅរក្សាខែត្រខណ្ឌព័ទ្ធសីមាស្រេច ស្ដេចត្រឡប់ទ័ពទៅក្រាបបង្គំគាល់ ព្រះបរមរាជបិតុលាធិរាជ។ ព្រះបរមរាជបិតុលា ទ្រង់ជ្រាបហើយ ទ្រង់ព្រះអំណរណាស់ទ្រង់ព្រះរាជទានរង្វាន់ សម្ដេចព្រះភាគិនេយ្យ តាមមានគុណបំណាច់។ ឯសម្ដេចព្រះភាគិនេយ្យ យសរាជាព្រះអង្គមានព្រះរាជបុត្រាមួយព្រះអង្គ ព្រះនាមព្រះជ័យជេដ្ឋាក្នុងឆ្នាំនោះ ព្រះអង្គមានព្រះជន្មវស្សា ២៩ ឆ្នាំ ទ្រង់ព្រះអាពាធ សុវណ្ណគតតទៅ។
"ព្រះរាជពង្សាវតារភាគបីរបស់ព្រះរាជបណ្ណាល័យថា : ព្រះភាគិនេយ្យនេះមានព្រះជន្មាយុ ៣៣ ឆ្នាំ មានព្រះរាជបុត្រីមួយព្រះអង្គ ទ្រង់ព្រះនាមជា សុជាតិក្សត្រី ទ្រង់សុគតក្នុងឆ្នាំកុរ នព្វស័ក ព.ស. ២០៧១, គ.ស. ១៥២៧។ ចំណែកឯសាស្ត្រាវត្តសិទ្ធបូរ និង វត្តកោកកាក មិនបាននិយាយដល់ ព្រះអង្គយសរាជានេះទេ។
ប៉ុន្តែមានសៀវភៅមួយទៀត របស់លោកតាឌុច លោកយាយពិន ដែលជាបិតា មាតា លោកឌុច-ស៊ីឌឹម និយាយថា : ព្រះយសរាជា ស្ដេចសុវណ្ណគតក្នុងសង្គ្រាមក្នុងពេលដែលព្រះអង្គស្ទាក់វាយចៅហ៊្វាកៅ"។
សម្ដេចព្រះរាជបិតុលា ស្ដេចទ្រង់ស្ដាយពន់ប្រមាណណាស់ ទ្រង់ត្រាស់ឱ្យលើកព្រះសពតំកល់ក្នុងព្រះកោដ្ឋ ហើយទ្រង់ត្រាស់បង្គាប់ឱ្យមុខងារ ឱ្យទៅអញ្ជើញព្រះសពសម្ដេចតំកល់ក្នុងព្រះកោដ្ឋហើយទ្រង់ត្រាស់បង្គាប់ឱ្យមុខងារឱ្យទៅអញ្ជើញព្រះសពសម្ដេចព្រះឝ្រីឝៅគន្ធបទ អំពីស្រុកសំរោងសែន ខេត្តអាសន្ទុកមកហើយ ទ្រង់ត្រាស់ឱ្យសាងព្រះមេរុថ្វាយព្រះភ្លើងរំលាយព្រះបរមសពតាមរាជប្រវេណី។
ឯកសារយោង
ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ចៅពញានៃអាណាចក្រមានជ័យចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:មេទ័ពនៃអាណាចក្រមានជ័យចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:កែវនាយកនៃអាណាចក្រមានជ័យចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ព្រះអង្គម្ចាស់នៃអាណាចក្រមានជ័យចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:មេទ័ពនៃអាណាចក្រមានជ័យចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:រាជវង្សអង្គជ័យចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:រាជវង្សព្រះស្រីជេដ្ឋាចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ខ្មែរកាត់សៀម
ដូហា
ដូហា (الدوحة, តួរ៉ូម៉ាំង:ad-Dawḥa ឬ ad-Dōḥa, ប្រកប: អាដដូហា) គឺជារដ្ឋធានី និងជាទីក្រុងដែលមានប្រជាជនច្រើនជាងគេរបស់ប្រទេសកាតា​ មានប្រជាជនចំនួន 2,382,000 នាក់ (2018) ទីក្រុងនេះស្ថិតនៅលើឆ្នេរសមុទ្ររបស់ឈូងសមុទ្រពែក្សនៅភាគខាងកើតនៃប្រទេស​ ភាគខាងជើងរបស់អាល់វ៉ាក្រា និងភាគខាងត្បូងរបស់អាល់ខ័រ​​ ជាទីក្រុងដែលរីកចម្រើនលឿនបំផុតរបស់កាតា ជាមួយនឹងជាង 80% នៃចំនួនប្រជាជនរបស់ប្រទេសដែលរស់នៅក្នុងទីក្រុងដូហា ឬជាយក្រុងជុំវិញ ជាមជ្ឈមណ្ឌលនយោបាយ និងសេដ្ឋកិច្ចរបស់ប្រទេស
ឯកសារយោង
ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:រាជធានី ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:រាជធានីនៅអាស៊ី
ឃុំពង្រ(ស្រុកចុងកាល់)
($ Commune) ស្ថិតនៅក្នុង ស្រុកចុងកាល់ ខេត្តឧត្តរមានជ័យ មាន ៨ភូមិ÷
ព្រំប្រទល់នៃ Boundary East	ឃុំលំទង ស្រុកអន្លង់វែង West	ឃុំក្រសាំង ស្រុកចុងកាល់ South	ឃុំចុងកាល់ ស្រុកចុងកាល់ North	សង្កាត់សំរោង ក្រុងសំរោង
ចារឹក
រូបភាពតូច| [[រូបចំលាក់ចារឹកខ្មែរប្រាសាទភ្នំដា សារមន្ទីរជាតិហ្គីមេត បារាំង.]]
ចារឹក  (Stele) គឺ អ្វី​ៗ មាន​ផ្ទាំង​ថ្ម​ជាដើម ដែល​មាន​អក្សរ​ជា​សម្គាល់ : គោល​ចារឹក​ព្រំ​ដែន; សិលា​ចារឹក; មាន​ចារឹក​ជា​គ្រឿង​សំគាល់ ។ល។., និង គឺ ភូមិនៃឃុំស្យា  ស្រុកកណ្ដៀង ខេត្តពោធិ៍សាត់ ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា.
សិលាចារឹកទួលប្រាសាទ
សិលាចារឹកថ្មីនៅទួលប្រាសាទលេខKa-៦៤ ក្នុងភូមិមេលប់ជិតស្មាយពល ស្រុកពារាំង ដែលសិក្សាដោយលោក វង់ សុធារ៉ាជាមួយលោក ឡឹក សុវណ្ណ បានផ្តល់ដំណឹងពីជាតិពន្ទុនាមពីរគឺខ្មែរ និងមលេង ដែលពួកខ្ញុំបម្រើទាំងពីរក្រុមនេះ ត្រូវមន្ត្រីជាន់ខ្ពស់ម្នាក់នាម ម្រតាញកម្រតាងច្រង្គោស ថ្វាយដល់ព្រះព្រហ្មញ្ញសាសនាឱ្យនៅនឹងប្រាសាទទួលប្រាសាទ ដែលខូចខាតដល់ខឿន។ ក្រៅពីនេះមានសិលាចារឹកលង្វែកលេខK-១៣៧ ដែលបានបញ្ជាក់ពីការធ្វើអំណោយចំពោះព្រះនៅក្នុងព្រហ្មញ្ញសាសនា នូវខ្ញុំបម្រើជនជាតិព្រៅចំនួន ៤០០នាក់ និងសិលាចារឹកនៅភ្នំហូរព្នៅលេខK-៧៦ ដែលកត់ត្រាពីខ្ញុំបម្រើជនជាតិមន(រមញ)ប្រមាណ៦៥នាក់ ដែលគេបានថ្វាយចំពោះព្រះដែរ ។
មើលផងដែរ
​*ពិធីបង្វិលពពិល
ឃុំតាំងក្រាំង
( Tang Krasang Commune) ជាដែនរដ្ឋបាលស្ថិតនៅក្នុង ស្រុកបាធាយ ខេត្តកំពង់ចាម មាន ៨ភូមិ ៖
ព្រំប្រទល់នៃ
=រដ្ឋបាល= ឃុំតាំងក្រាំងមាន ៨ភូមិគឺ
=ប្រជាជន= =អប់រំ=
អនុវិទ្យាល័យ
=សាសនា=
វត្ត
=មន្ត្រី=
ឃុំជើងទៀន
(Cheung Tien Commune) ស្ថិតនៅក្នុង ស្រុកចុងកាល់ ខេត្តឧត្តរមានជ័យ មាន ៧ភូមិ÷
ព្រំប្រទល់នៃ Boundary East	ឃុំស្លែងស្ពាន ស្រុកស្រីស្នំ ខេត្តសៀមរាប West	ឃុំណាំតៅ ស្រុកភ្នំស្រុក ខេត្តបន្ទាយមានជ័យ South	ឃុំស្លែងស្ពាន ស្រុកស្រីស្នំ ខេត្តសៀមរាប North	ឃុំចុងកាល់ ស្រុកចុងកាល់
ផ្កាចម្ប៉ា
ផ្កាចំបុី (អង់គ្លេស: Plumeria) មានដើមកំណើតនៅតំបន់ត្រូពិកហើយលូតលាស់ដល់ប្រហែល ពីចន្លោះ 4.5 ម៉ែត្រទៅ 7.6 ម៉ែត្រ វាស្ថិតក្នុងអំបូររុក្ខជាតិ "ហ្វ្រង់ជីប៉ានី" (អង់គ្លេស: Frangipani) ផ្ការបស់វា មានកណ្តាលពណ៌លឿងនិងមានផ្កាពណ៌សចំនួន ៥ ដែលរៀបចំជាតំរៀបស្លឹក ។ រុក្ខជាតិអំបូរ "ហ្វ្រង់ជីប៉ានី" នេះវាលូតលាស់តែនៅក្នុងអាកាសធាតុក្តៅហើយសើមប៉ុនណោះ ។
ភូមិស្រឹង្គ(ឃុំសណ្ដែក)
ភូមិស្រឹង្គ(ឃុំសណ្ដែក) ស្រុកបាធាយ ខេត្តកំពង់ចាម
ឃុំចុងកាល់
(Chong Kal Commune) ស្ថិតនៅក្នុង ស្រុកចុងកាល់ ខេត្តឧត្តរមានជ័យ មាន ១០ភូមិ÷
ព្រំប្រទល់នៃ Boundary East	ឃុំស្លែងស្ពាន ស្រុកស្រីស្នំ ខេត្តសៀមរាប West	ឃុំក្រសាំង ស្រុកចុងកាល់ South	ឃុំជើងទៀន ស្រុកចុងកាល់ North	ឃុំពង្រ ស្រុកចុងកាល់
ភូមិព្រៃនគរ
ជាភូមិស្ថិតនៅឃុំដូនតី ស្រុក ខេត្ត ។ បើតាមឯកសារប្រវត្តិសាស្ត្រភូមិនេះមាន២គឺ
ភូមិឈូក(ឃុំគោករវៀង)
ភូមិឈូក ឃុំគោករវៀង ស្រុកជើងព្រៃ ខេត្តកំពង់ចាម
=រដ្ឋបាល= =មន្ត្រី=
សន្តិសុខភូមិ
=ប្រជាជន= =អប់រំ=
អនុវិទ្យាល័យ
=សាសនា=
ផ្កាមន្ទារ
ផ្កាមន្ទារ (អង់គ្លេស: Magnolia liliifera) (ថៃ: ផ្កាមន្ថា-มณฑา) ជារុក្ខជាតិអំបូរ "មេកណូលា" (Magnolia) វាមានសណ្ឋានស្រដៀងនិង ពងមាន់ និងមានរាង្គស្រដៀង និង ផ្កាយុីហុ៊ប ។ សម្ដេចសង្ឃរាជ ជួន ណាត លោក បាន​សរសេរ​ថា៖ ឈ្មោះ​ឈើ​សួគ៌​មួយ​ប្រភេទ ខ្មែរ​ហៅ​ឈើ​តូច​មួយ​ប្រភេទ ពួក​យីហ៊ុប ស្លឹក​និង​ផ្កា​ធំ​ជាង​យីហ៊ុប​ ផ្កា​ក្លិន​ក្រអូប​ឈ្ងប់ ។ "មន្ទារបុស្ស" ( មន់ទាបុស ) ផ្កា​មន្ទារ​, សរសេរ​ជា មន្ទារបុស្ប ក៏បាន ។ អ្នក​​ខ្លះ​សសេរ​ជា មន្ទារ និង មណ្ឌា ផង ។
ខេត្តកោះឫស្សីកែវ
បច្ចុប្បន្នស្ថិតនៅខណ្ឌឬស្សីកែវ រាជធានីភ្នំពេញ
វរ្ម័ន
តាំងពីដើមមក ប្រទេសកម្ពុជាបានស្ថិតនៅក្រោមឥទ្ធិពលនៃវប្បធម៌តាមិល។ ហេតុ​នេះ​ហើយ​បាន​ជា​ព្រះ​នាម​ក្សត្រិយ៍​ខ្មែរ​ទាំង​អស់​ត្រូវ​បាន​កំណត់​ជា​ភាសា​តាមីល។ ឈ្មោះមានភាពពិសិដ្ឋព្រោះមិនត្រឹមតែនាំមកនូវសុភមង្គល ភាពជោគជ័យ និងអំណាចដល់រាជវង្សក្នុងន័យបុរាណប៉ុណ្ណោះទេ ប៉ុន្តែពួកគេក៏តំណាងឱ្យភាពបរិសុទ្ធផងដែរ។ នោះហើយជាមូលហេតុដែលយើងរកឃើញនៅក្នុងសៀវភៅប្រវត្តិសាស្ត្រដែលឈ្មោះនៃអតីតស្តេចទាំងអស់បញ្ចប់ដោយពាក្យដូចជា រដ្ធវរ្ម័ន ស្រ៊ុតវរ្ម័ន សូរ្យវរ្ម័ន ជ័យវរ្ម័ន ជាដើម។ ដូច្នេះ​តើ​ពាក្យ «​វរ្ម័ន​» មានន័យ​ដូចម្តេច​? ឧទាហរណ៍មុនសម័យអង្គរ រួមមាន សិលាចារឹក K 968 ដែលចារឹកដោយព្រះបាទមហេន្ទ្រវរ្ម័ន ក្នុងសតវត្សទី៦នៃគ.ស។ វចនានុក្រមតាមីល-អង់គ្លេស ផ្តល់អត្ថន័យនៃពាក្យ “វរ្ម័ន” ជា “គ្រឿងសឹក ឬខែលការពារសត្រូវ” “ជ័យ” ជាជ័យ ឬជ័យ” ហេតុនេះ “ជ័យវរ្ម័ន = ខែលនៃជ័យជំនះ ឬខែលនៃជ័យជំនះ” ឬជ័យជំនះ ឬសុភមង្គលដល់ the dynasty. "វរ្ម័ន" ចំណុចសំខាន់មួយទៀតដែលលោកសាស្ត្រាចារ្យ បុលវរ័ លើកឡើងទាក់ទងនឹងប្រភពដើមនៃពាក្យនេះ គឺវាជាមូលដ្ឋានសមហេតុផល ដែលពាក្យនេះមកពីរាជវង្សឥណ្ឌាខាងត្បូង ជាពិសេសជនជាតិតាមីល។​ ម្យ៉ាងវិញទៀតនៅក្នុងឯកសារចិនរបស់ សតវត្សទី ៣ នៃគ.ស វាត្រូវបានសរសេរជាពាក្យថា "ហ្វាន" ឬ "ច័ន្ទ" ដូច្នេះ "ពាក្យ "វរ្ម័ន" ត្រូវបានកំណត់យ៉ាងត្រឹមត្រូវ។ សិលាចារឹករបស់ព្រះបាទមហេន្ទ្រវរ្ម័ន ត្រូវបានរកឃើញនៅក្នុងខេត្តឧប៊ុនរាជថានី ប្រទេសថៃ សព្វថ្ងៃមានព្រះនាមរបស់ស្តេចខ្មែរពីរអង្គ គឺព្រះបាទសូរវរ្ម័ន និងស្រីភវវរ្ម័ន។នៅទីនេះ វរ្ម័ន "ந" មិនមែន "ந" a គាត់សរសេរនៅចុងបញ្ចប់ដោយអក្សរ n ។ សូមរំលឹកថា មហេន្ទ្រវរ្ម័ន គឺជាព្រះរាជបិតារបស់ព្រះបាទឥសានវរ្ម័ន ដែលបានកសាងរាជធានីមុន ឥសានពោធិ៍ (បូរ) ឬ សំបូរព្រៃគុកអង្គរ ក្នុងខេត្តកំពង់ធំសព្វថ្ងៃ។ តើ​ខ្មែរ​សម័យ​អង្គរ​និង​អង្គរ​យើង​បញ្ចេញ​ពាក្យ​នេះ​ដោយ​របៀប​ណា? តើ​សព្វ​ថ្ងៃ​នេះ​ត្រូវ​ហៅ​ថា “វរ្ម័ន” ឬ​យ៉ាង​ណា? នៅសម័យបុរាណ ពាក្យ "វរ្ម័ន" ត្រូវបានអានឱ្យឮៗជាមួយពាក្យ "មួយ" ដូចជា អាតាប ពណ៌ ជាសំនៀងរបស់ប្រជាជនខេត្តសៀមរាប និងសុរិន្ទ ពោលគឺមិនមែនសូរសំឡេងដូចសព្វថ្ងៃនេះទេ។ ដែល​ជា​កំណត់​ត្រា​របស់​អ្នក​ប្រវត្តិសាស្ត្រ​និង​អ្នក​ប្រាជ្ញ​បារាំង​ដោយ​ផ្អែក​លើ​ពាក្យ​សំស្ក្រឹត​មុន​សម័យ​អង្គរ​ថា “វរ្ម័ន”។ ក្នុងករណីនេះ ព្រះនាម "ស្រីសុរិយោពណ៌" អាចបង្ហាញឱ្យឃើញពីការបន្តនៃពាក្យដែលស្ដេចខ្មែរប្រើក្នុងសម័យក្រោយអង្គរ ដូច្នេះពាក្យ "ពណ៌" មានតាំងពីសតវត្សទី 17 ។ វា​មិន​មែន​ជា​នាម​សម្រាប់​ពណ៌​ទេ ប៉ុន្តែ​ជា​ពាក្យ​ដែល​ចេញ​មក​ពី​ពាក្យ "វម៌្ម"។ ដូច្នេះហើយ នៅសម័យមុនអង្គរ “វរ្ម័ន” មានអក្សរ “ន” នៅខាងចុង ខុសពីសម័យអង្គរ ដែលមិនមានអក្សរ “ន” នៅខាងចុង។ នេះជាការកែទម្រង់ធម្មតាក្នុងវិស័យអក្សរសាស្ត្រខ្មែរ ព្រោះពាក្យ “វ” និង “បូ” អាចផ្លាស់ប្តូរគ្នាជាពាក្យដូចជា “លាវបូរី ឌូ ឡូពួរី/ ទេវដា ឌិបតា/ ណាវ៉ាសិលា ឌូ ណុបសិលា” ជាដើម។ ផ្អែកលើការស្រាវជ្រាវតាមវេយ្យាករណ៍ ពាក្យ "វរ្ម័ន" សព្វថ្ងៃនេះ ទោះបីជាអានខ្លាំងៗជាភាសាសំស្រ្កឹតក៏ដោយ ក៏ប្តូរទម្រង់សម័យអង្គរពី "វរ្ម័ន" ទៅជា "វរ្ម័ន" ដូចដែលយើងអានឮៗជាភាសាខ្មែរ។ ព្រះធម៌"។
ឯកសារយោង
លោកបណ្ឌិត មិសែល ត្រាណេ
ថាន់វ៉ា រ៉ាស៊ីធ្នូ
ថាន់វ៉ា រ៉ាស៊ីធ្នូ (ธันวา ราศีธนู) ជាតារាចម្រៀងប្រុសថៃ កើតនៅថ្ងៃទី 9 ខែធ្នូឆ្នាំ 1970
ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:អ្នកចម្រៀងថៃ ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:អ្នកចម្រៀងប្រុសថៃ
ចលនាឯករាជ្យរបស់ចម្ប៉ា
រូបភាពតូច| ផែនទី [[ចាម្ប៉ា|ចម្ប៉ា ក្នុងសម័យរុងរឿង]] រូបភាពតូច| ទង់ [[រណសិរ្សរំដោះចម្ប៉ា ដែលជារឿយៗត្រូវបានប្រើប្រាស់ដើម្បីតំណាងឱ្យចលនាឯករាជ្យរបស់ចម្ប៉ា។]] ចលនា​ឯករាជ្យ​ចាម្ប៉ា ​ជា​ចលនា​ទាមទារ​ឯករាជ្យ​របស់​ ​ប្រជាជនចាម និង​ការ​ប៉ុនប៉ង​បំបែក​ខ្លួន​ពី ​វៀតណាម ។
ផ្ទៃខាងក្នុង
ចាម្ប៉ា គឺជាបណ្តុំនៃនយោបាយចាមឯករាជ្យដែលលាតសន្ធឹងតាមឆ្នេរសមុទ្រនៃអ្វីដែលសព្វថ្ងៃនេះគឺវៀតណាមកណ្តាល និងភាគខាងត្បូង ចាប់ពីប្រហែលសតវត្សទី ២ នៃគ.ស រហូតដល់ឆ្នាំ ១៨៣២ នៅពេលដែលវាត្រូវបានបញ្ចូលដោយចក្រភពវៀតណាមនៅក្រោមស្តេច មិញ ម៉ាង ។ នៅពេលដែលនគរឯករាជ្យមួយ ចម្ប៉ាបានគ្រប់គ្រងដើម្បីអភិវឌ្ឍវប្បធម៌របស់ខ្លួនដែលទទួលឥទ្ធិពលយ៉ាងខ្លាំងពីតំបន់វប្បធម៌ឥណ្ឌា ជាលទ្ធផលជាមួយនឹងមរតកវប្បធម៌ផ្ទាល់របស់ខ្លួនដែលបានបំបែកពួកគេចេញពីពួកស៊ីនិកជនយួននៅភាគខាងជើង ធ្វើឱ្យចម្ប៉ាក្លាយជាផ្នែកដ៏សំខាន់បំផុតមួយនៃ វិស័យអរិយធម៌ឥណ្ឌូ ដោយសារតែសំណល់ហិណ្ឌូដ៏រឹងមាំរបស់វា។
ទោះជាយ៉ាងណាក៏ដោយ ជាមួយនឹងប្រជាជាតិវៀតណាមបានលេចឡើងបន្ទាប់ពីការកាន់កាប់របស់ចិន ចាម្ប៉ា និង ដាយវៀត បានចូលរួមក្នុងសង្រ្គាមជាច្រើន។ សង្រ្គាមថ្មីបានដំណើរការបន្តិចម្តងៗ ប៉ុន្តែបានធ្វើឱ្យចម្ប៉ាធ្លាក់ចុះយ៉ាងមានប្រសិទ្ធភាព ដោយសារប្រទេសនេះមិនអាចទប់ទល់បានទាំងការគំរាមកំហែងពី អាណាចក្រខ្មែរ នៅភាគខាងលិច និងពួកយួននៅភាគខាងជើង។ ដើម្បីសង្គ្រោះប្រទេស ចាមបានយក សាសនាឥស្លាម ជាសាសនារបស់ខ្លួនពីសតវត្សទី ១៥ ប៉ុន្តែការសញ្ជ័យរបស់វៀតណាមនៅឆ្នាំ ១៤៧១ ទីបំផុតបានធ្វើឱ្យ ចម្ប៉ា បញ្ចប់ជារដ្ឋឯករាជ្យ។
ចាប់តាំងពីពេលនោះមក ពួកចាមបានបះបោរជាច្រើនដងប្រឆាំងនឹងការត្រួតត្រារបស់វៀតណាម ការបះបោរដ៏សំខាន់បំផុតបានកើតឡើងនៅក្នុងសតវត្សទី ១៩ ជាមួយនឹង ការបះបោរ កាទីប ស៊ូម៉ាត និង ការបះបោរចាថាក់វ៉ា ដែលធ្វើឱ្យវាជាលើកដំបូង ហើយរហូតមកដល់ពេលនេះ សង្រ្គាមជីហាដតែមួយគត់នៅក្នុង ប្រវត្តិសាស្ត្រវៀតណាម។ អ្នកទាំងពីរត្រូវបានអាណាចក្រវៀតណាមវាយកម្ទេច។ នៅសតវត្សទី ២០ ជាពិសេស សង្រ្គាមវៀតណាម ពួកចាមបានសកម្មជាផ្នែកមួយនៃ រណសិរ្សរំដោះចម្ប៉ា ហើយក្រោយមក រណសិរ្សរួបរួមសម្រាប់ការរំដោះជាតិសាសន៍ ដែលត្រូវបានជិះជាន់បានបះបោរជាផ្នែកមួយនៃការចង់បានឯករាជ្យរបស់ពួកគេ។ ការបះបោរទាំងនេះនៅទីបំផុតត្រូវបានកំទេចដោយរដ្ឋាភិបាលកុម្មុយនិស្តបង្រួបបង្រួម ហើយចំនួនប្រជាជនចាមត្រូវបានកាត់បន្ថយយ៉ាងខ្លាំង។
ទឡ្ហីករណ៍ក្នុងការពេញចិត្តចំពោះឯករាជ្យភាព
ក្រុមអ្នកតស៊ូមតិរបស់ចាមបានប្រកែកថា ដោយសារចម្ប៉ាធ្លាប់ជាប្រទេសឯករាជ្យរហូតដល់ទីបំផុតត្រូវបានបញ្ចូលទៅក្នុងទឹកដីវៀតណាមនៅឆ្នាំ ១៩៣២ ជនជាតិចាមមានសិទ្ធិទទួលបានមកវិញនូវអ្វីដែលខ្លួនបានបាត់បង់។ ក្រុមអ្នកតស៊ូមតិរបស់ចាមក៏បានរិះគន់រដ្ឋាភិបាលវៀតណាមអំពីការដណ្តើមយកប្រវត្តិសាស្ត្រ និងបដិសេធអត្ថិភាពនៃចម្ប៉ាជារដ្ឋ និងអំពើឃោរឃៅជាប្រព័ន្ធប្រឆាំងនឹងចាម។
ជនជាតិចាមជាច្រើនជឿថា រដ្ឋាភិបាលវៀតណាមនឹងមិនអនុញ្ញាតឱ្យមានការស្រាវជ្រាវជាផ្លូវការណាមួយអំពីប្រវត្តិសាស្ត្រចាមឡើយ ដោយខ្លាចមានការបះបោរប្រឆាំងនឹងការគ្រប់គ្រងរបស់វៀតណាមដោយប្រជាជនចាម។ ទោះយ៉ាងណាក៏ដោយ ដោយសារចំនួនប្រជាជនចាមមានចំនួនតិចតួច សព្វថ្ងៃនេះ វាតែងតែជួបនឹងការប្រឆាំងយ៉ាងខ្លាំងពីភាគីវៀតណាម។
អ្នកតស៊ូមតិទាមទារឯករាជ្យរបស់ចាម តែងតែលើកយកសង្រ្គាមប្រឆាំងនឹងការពង្រីកនិយមរបស់វៀតណាម ជាឧទាហរណ៍អំពីរបៀបដែលចម្ប៉ាគួរតែឯករាជ្យដូចដែលធ្លាប់មាន។
អំណះអំណាងប្រឆាំងនឹងឯករាជ្យ
លោក ពូ ដារម៉ា ដែលជាអ្នកស្រាវជ្រាវប្រវត្តិសាស្ត្រចំប៉ាដ៏សំខាន់មួយរូប ខណៈពេលដែលមានការរិះគន់ចំពោះរដ្ឋាភិបាលវៀតណាមចំពោះការព្យាបាលជនជាតិចាមនោះ ជឿថា វៀតណាមគួរតែគោរពមរតកចាម ព្រោះថាប្រវត្តិសាស្ត្ររបស់ចាម្ប៉ាតែងតែជាប់ពាក់ព័ន្ធជាមួយប្រវត្តិសាស្ត្រវៀតណាម បើមិននិយាយទេ វាជាផ្នែកមួយ។
ក្នុងចំណោមកិច្ចព្រមព្រៀងសង្រ្គាមប្រវត្តិសាស្ត្រវៀតណាមទាំងអស់ សង្គ្រាមប្រឆាំងនឹងចម្ប៉ាក៏ទទួលបានអារម្មណ៍មោទនភាពក្នុងចំណោមប្រជាជនវៀតណាមភាគច្រើន ហើយការសញ្ជ័យត្រូវបានគោរពយ៉ាងខ្លាំងនៅក្នុងប្រទេស។
ជនជាតិវៀតណាមជាច្រើនក៏ជឿថា ប្រសិនបើមិនមែនសម្រាប់ការដណ្តើមយកទេ ចម្ប៉ាប្រហែលជានៅតែជាប្រទេសដែលមិនសូវមានការអភិវឌ្ឍន៍ដូចឡាវ និងកម្ពុជា ហើយការកែលម្អអាចត្រូវបានគេមើលឃើញនៅក្រោមការគ្រប់គ្រងរបស់វៀតណាមជាជាងការគ្រប់គ្រងរបស់ចាម។ ការនិទានរឿងវៀតណាមដ៏ពេញនិយមមួយទៀតគឺ ថ្វីត្បិតតែចម្ប៉ាមិនមានក៏ដោយ ប៉ុន្តែរដ្ឋាភិបាលវៀតណាមតាំងពីសម័យទំនើបបានព្យាយាមផ្សះផ្សា និងស្រាវជ្រាវប្រវត្តិសាស្ត្រចាម្ប៉ាជាអង្គភាព និងអរិយធម៌ វប្បធម៌ និងទំនៀមទម្លាប់របស់ជនជាតិចាម ដូច្នេះការនិទានរឿងជាតិនិយមចាមអំពីការបៀតបៀនគឺមិនពិត។
មតិផ្សេងទៀត។
នៅសហរដ្ឋអាមេរិក ចាមត្រូវបានចាត់ទុកថាជាសម្ព័ន្ធមិត្តក្នុងអំឡុង សង្គ្រាមវៀតណាម ប៉ុន្តែគោលបំណងសំខាន់របស់ជនជាតិអាមេរិកគឺដើម្បីជួយពង្រឹងចាម និង វៀតណាមខាងត្បូង ទៅជាសម្ព័ន្ធមិត្តរួមប្រឆាំងនឹង វៀតណាមខាងជើង ដែលមិនបានសម្រេចដោយសារការប្រឆាំងប្រវត្តិសាស្ត្រនៃភាគីទាំងពីរ។. បន្ទាប់ពីការដួលរលំនៃវៀតណាមខាងត្បូង និងការបៀតបៀនកាន់តែខ្លាំង ជនជាតិចាមជាច្រើនបានតាំងទីលំនៅថ្មីក្នុងសហរដ្ឋអាមេរិក ហើយបានស្វែងរកការរស់ឡើងវិញ និងការពារវប្បធម៌ចាម ខណៈពេលដែលកំពុងដោះស្រាយជាមួយនឹងសហគមន៍ជនជាតិអាមេរិកវៀតណាមដែលធំជាង និងមានប្រជាជនច្រើនជាង ដែលមិនពេញចិត្តនឹងគោលបំណងឯករាជ្យរបស់ចាម្ប៉ាផងដែរ។
ខ្មែរក្រហម ដំបូងឡើយជាសត្រូវនឹងចាម ហើយបានប្រព្រឹត្តអំពើឃោរឃៅយ៉ាងច្រើនប្រឆាំងនឹងជនជាតិចាម ប៉ុន្តែដោយសារសង្គ្រាម កម្ពុជា-វៀតណាម បានប្រែក្លាយ និងព្យាយាមស្វែងរកការគាំទ្រពីចាមដើម្បីប្រយុទ្ធប្រឆាំងនឹងការឈ្លានពានរបស់វៀតណាម។
ឯកសារយោង
ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ប្រវត្តិសាស្ត្រវៀតណាម
ភ្លេងជាតិឡាវ
ភ្លេងជាតិឡាវ ឬ ផេងសាតឡាវ (ເພງຊາດລາວ) គឺជាបទចំរៀងដែលត្រូវបានបញ្ជាក់ជាបទភ្លេងជាតិនៃព្រះរាជាណាចក្រឡាវ ជាផ្លូវការក្នុងឆ្នាំ គ.ស.១៩៤៧ សរសេរអត្ថបទចម្រៀងដំបូង តែងអត្ថបទចម្រៀងដោយ មហាភូមី ចិត្តផុង និង បានតែងនៅឆ្នាំ គ.ស.១៩៤១ ដោយ ថុងឌី ស៊ុនថូនវិចិត (ດຣ.ທອງດີ ສຸນທອນວິຈິດ) ក្រោយមកពីប្រទេសឡាវផ្លាស់ប្តូររបប សាធារណរដ្ឋ​ប្រជាធិបតេយ្យ​ប្រជាមានិត​ឡាវ នៅឆ្នាំ គ.ស.១៩៧៥
សាធារណរដ្ឋ​ប្រជាធិបតេយ្យ​ប្រជាមានិត​ឡាវ គ.ស.១៩៧៥ - បច្ចុប្បន្ន
តន្ត្រី : ថុងឌី ស៊ុនថូនវិចិត (ດຣ.ທອງດີ ສຸນທອນວິຈິດ - Thongdy Sounthonevichit)
អត្ថបទចម្រៀង : ស៊ីសះណះ សុីសាន (ສີຊະນະ ສີສານ - Sisana Sisane)
ព្រះរាជាណាចក្រឡាវ គ.ស.១៩៤១ - ១៩៧៥
តន្ត្រី : ថុងឌី ស៊ុនថូនវិចិត (ດຣ.ທອງດີ ສຸນທອນວິຈິດ - Thongdy Sounthonevichit)
អត្ថបទចម្រៀង : មហាភូមី ចិត្តផុង (ມະຫາພູມີ ຈິດຕະພົງ - Mahaphumi Jittaphong)
ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ប្រទេសឡាវ ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ភ្លេងជាតិ
ព្យុងយ៉ាង
ព្យុងយ៉ាង (평양, ប្រកប: ផ្យងយ៉ាង) គឺជារាជធានីនិងទីក្រុងធំរបស់ប្រទេសកូរ៉េខាងជើង កន្លែងដែលគេស្គាល់ថាជា "រាជធានីនៃបដិវត្តន៍" ទីក្រុងព្យុងយ៉ាងមានទីតាំងនៅលើទន្លេថែដុង ប្រហែល 109 គីឡូម៉ែត្រ (68 ម៉ាយ) ហូរចេញពីមាត់របស់វានៅលើសមុទ្រលឿង យោងតាមជំរឿនប្រជាជនឆ្នាំ 2008 មានប្រជាជនចំនួន 3,255,288 នាក់ ទីក្រុងព្យុងយ៉ាងគឺជាទីក្រុងដែលគ្រប់គ្រងដោយផ្ទាល់ ដែលមានឋានៈស្មើខេត្តនៅកូរ៉េខាងជើង​
ឯកសារយោង
ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:រាជធានីនៅអាស៊ី ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:រាជធានី ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ព្យុងយ៉ាង
ស្រុកកោះឫស្សីកែវ
បច្ចុប្បន្នស្ថិតនៅ ខណ្ឌឬស្សីកែវ។ ជាស្រុកដែល ឧកញ៉ាផ្លុង គ្រប់គ្រង។
វិថីឧញ៉ាឃ្លាំងមឿង
ជាវិថីដែលគិតចាប់ពីរង្វង់មូលគល់ស្ពានជ្រោយចង្វារ ត្រើយខាងលិច(រង្វង់មូលគួចកាណុង) ទៅទល់នឹង មហាវិថីព្រះស៊ីសុវត្ថិ(ខាងត្បូងស្ពានជ្រោយចង្វារ)។
សង្កាត់កោះទ្រង់
ព្រំប្រទល់
=អប់រំ=
អនុវិទ្យាល័យ
=សាសនា=
វត្ត
=កោះទ្រង់=
=រមណីដ្ឋាន= =មើលផងដែរ=
ឃុំក្រសាំង(ស្រុកចុងកាល់)
($ Commune) ស្ថិតនៅក្នុង ស្រុកចុងកាល់ ខេត្តឧត្តរមានជ័យ មាន ១០ភូមិ÷
មហេន្ទ្របវ៌ត
ស្ថិតនៅត្រង់ ភ្នំគូលែន ខេត្តសៀមរាប សតវត្សទី៩ រជ្ជកាលព្រះបាទជ័យវរ្ម័នទី២។
ឃុំក្រសាំង(ស្រុកចុងកាល់)
ព្រំប្រទល់នៃ Boundary East	ឃុំចុងកាល់ ឃុំពង្រ ស្រុកចុងកាល់ West	ឃុំបេង ស្រុកបន្ទាយអំពិល South	ឃុំណាំតៅ ស្រុកភ្នំស្រុក ខេត្តបន្ទាយមានជ័យ និងឃុំជើងទៀន ស្រុកចុងកាល់ North	សង្កាត់បុស្បូវ ក្រុងសំរោង ខេត្តឧត្តរមានជ័យ
អមរេន្ទ្របុរៈ
អមរេន្ទ្របុរៈមានទីតាំងស្ថិតនៅត្រង់ប្រាសាទអកយំ បារាយណ៍ខាងលិច ខេត្តសៀមរាប ដែលជាអតីតរាជធានីសម័យមុនអង្គរ កសាងដោយព្រះបាទភវវរ្ម័នទី១ក្នុងសម័យចេនឡា។ បន្ទាប់មកត្រូវបានព្រះបាទជ័យវរ្ម័នទី២ បានយកធ្វើរាជធានីនៅក្នុងសម័យអង្គរម្តងទៀត។
ឃុំត្រប់
( Trab Commune) ជាដែនរដ្ឋបាលស្ថិតនៅក្នុង ស្រុកបាធាយ ខេត្តកំពង់ចាម មាន ១១ភូមិ ៖
ព្រំប្រទល់នៃ
=រដ្ឋបាល= ឃុំត្រប់មាន ១១ភូមិគឺ =ប្រជាជន=
= គ្រឹះស្ថានអប់រំ = ១. សាលាបឋមសិក្សាត្រប់
២. សាលាបឋមសិក្សាពោធិឫស្សី
៣. សាលាបឋមសិក្សាថ្កូវ
៤. អនុវិទ្យាល័យត្រប់
=សាសនា= ព្រះពុទ្ធសាសនា
= វត្តអារាម = វត្តប្រើសមាស
= មន្ត្រី =
មន្ត្រីប៉ុស្តិ៍
=ផ្សារ= =តំបន់ទេសចរណ៍= ជួរភ្នំទាំង៧
ប្រាសាទទាំង៣ លើកំពូលភ្នំវិហារ
ម៉ិកកា
ឯកសារយោង
ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ទីក្រុងនៅអារ៉ាប៊ីសាអ៊ូឌីត
គិមិង៉ាយ៉ុ
From 1888 to 1945 "Kimigayo" served as the national anthem of the Empire of Japan. When the Empire was dissolved following its surrender at the end of World War II, the State of Japan succeeded it in 1945. This successor state was a parliamentary democracy and the polity therefore changed from a system based on imperial sovereignty to one based on popular sovereignty. Emperor Shōwa was not dethroned, and "Kimigayo" was retained as the de facto national anthem. The passage of the Act on National Flag and Anthem in 1999 recognized it as the official national anthem.
និរុត្តិសាស្ត្រ
"Kimi" has been used either as a noun to indicate an emperor or one's lord (i.e., master) since at least the Heian period; as an honorific noun or suffix to indicate a person or most commonly as a friendly, informal word for "you." For example, the protagonist Hikaru Genji (光源氏) of the Tale of Genji is also called "Hikaru no Kimi" or "Hikaru-gimi" (光の君 or 光君). But before Nara period, the emperor was often called "ōkimi" (great lord); so it is controversial whether the word "kimi" in "kimigayo" had meant emperor or not originally.
In Kamakura period, "Kimigayo" was used as a festive song among samurai and then became popular among the people in Edo period. In latter Edo period, "Kimigayo" was used in the Ōoku (harem of Edo Castle) and Satsuma-han (now Kagoshima Prefecture) as a common festive new year song. In those contexts, "kimi" never meant the emperor but only the Tokugawa shogun, the Shimazu clan as rulers of the Satsuma-han, guests of honour or all members of festive drinking party. After the Meiji Restoration, samurai from Satsuma-han controlled the Imperial Japanese government and they adopted "Kimigayo" as the national anthem of Japan. From this time until the Japanese defeat in World War II, "Kimigayo" was understood to mean the long reign of the emperor. With the adoption of the Constitution of Japan in 1947, the emperor became no longer a sovereign who ruled by divine right, but a human who is a symbol of the state and of the unity of the people. The Ministry of Education did not give any new meanings for "Kimigayo" after the war; this allowed the song to mean the Japanese people. The Ministry also did not formally renounce the pre-war meaning of "Kimigayo".
In 1999, during the deliberations of the Act on National Flag and Anthem, the official definition of Kimi or Kimi-ga-yo was questioned repeatedly. The first suggestion was given by Chief Cabinet Secretary Hiromu Nonaka that, due to the new status of emperor as established in Article 1 of the Constitution of Japan, kimi meant the "emperor as the symbol of Japan" and the entire lyrics wish for the peace and prosperity of Japan. Then Prime Minister Keizō Obuchi confirmed this meaning with a statement on June 29, 1999:
"Kimi" indicates the Emperor, who is the symbol of the State and of the unity of the people, and whose position is derived from the consensus-based will of Japanese citizens, with whom sovereign power resides. And, the phrase "Kimigayo" indicates our State, Japan, which has the Emperor enthroned as the symbol of the State and of the unity of the people by the consensus-based will of Japanese citizens. And it is reasonable to take the lyric of "Kimigayo" to mean the wish for the lasting prosperity and peace of such country of ours.
Parties opposed to the Liberal Democratic Party, which was in control of the government at the time Obuchi was prime minister, strongly objected to the government's meaning of kimi and "Kimigayo". From the Democratic Party of Japan, members objected due to the lack of any historical ties to the meaning. The strongest critic was Kazuo Shii, the chairman of the Communist Party of Japan, who strongly claimed that "Japan" could not be derived from "Kimigayo" because the lyrics only mention wishing for the emperor for a long reign. Shii also objected to the use of the song as the national anthem because for a democratic nation, a song about the emperor is not appropriate.
Empire of Japan (1868–1945)
The lyrics first appeared in the Kokin Wakashū, a poetry anthology, as an anonymous poem. The poem was included in many anthologies, and was used in a later period as a celebration song of a long life by people of all social statures. Unlike the form used for the current national anthem, the poem originally began with "Waga Kimi wa" ('you, my lord') instead of "Kimiga Yo wa" ('your reign'). The first lyrics were changed during the Kamakura period, while the rest of the lyrics stayed the same. Because the lyrics were sung on formal occasions, such as birthdays, there was no sheet music for it until the 19th century.
In 1869, John William Fenton, a visiting Irish military band leader, realized there was no national anthem in Japan, and suggested to Iwao Ōyama, an officer of the Satsuma Clan, that one be created. Ōyama agreed, and selected the lyrics. The lyrics may have been chosen for their similarity to the British national anthem, due to Fenton's influence. After selecting the anthem's lyrics, Ōyama then asked Fenton to create the melody. After being given just two to three weeks to compose the melody and only a few days to rehearse, Fenton debuted the anthem before the Japanese Emperor in 1870. This was the first version of "Kimigayo". Ths was discarded because the melody "lacked solemnity", according to the Japanese government although others believe it is because the melody was actually "unsingable" for the Japanese. However, this version is still performed annually at the Myōkōji temple in Yokohama, where Fenton served as a military band leader. Myōkōji serves as a memorial to him.
In 1880, the Ministry of the Imperial Household adopted a new melody composed by Yoshiisa Oku and Akimori Hayashi. The composer is often listed as Hiromori Hayashi, who was their supervisor and Akimori's father. Akimori was also one of Fenton's pupils. Although the melody is based on a traditional mode of Japanese court music, it is composed in a mixed style influenced by Western hymns, and uses some elements of the Fenton arrangement. The German musician Franz Eckert applied the melody with Western style harmony, creating the second and current version of "Kimigayo". The government formally adopted "Kimigayo" as the national anthem in 1888 and had copies of the music and lyrics sent overseas for diplomatic ceremonies. By 1893, "Kimigayo" was included in public school ceremonies due to the efforts of the then Ministry of Education.
At the turn of the 20th century, "Kimigayo" was beginning to be closely associated with the idea of honoring the Emperor. It was also associated as a part of Japanese education. However, opinions expressed in an Osaka paper in 1904 calls "Kimigayo" a song for the imperial family and not the state as a whole. Uchimura Kanzo, a Christian leader in Japan, stated at the turn of the 20th century that "Kimigayo" is not the anthem of Japan by saying the song's purpose is to praise the emperor. According to Kanzo, a national anthem should express the feelings of the people. The Japanese were not familiar with "Kimigayo" as the anthem until there was a surge of celebrations after victories in the First Sino-Japanese and Russo-Japanese Wars. Previously, papers were critical of fellow Japanese who could not sing "Kimigayo" properly at ceremonies overseas.
During World War II, the Japanese Empire ordered that schoolchildren, both from its homeland and its colonies, were to sing the "Kimigayo" anthem and salute Emperor Hirohito every morning.
Since 1999
The Act on National Flag and Anthem was passed in 1999, choosing both the Hinomaru and "Kimigayo" as Japan's national symbols. The passage of the law stemmed from a suicide of a school principal in Hiroshima who could not resolve a dispute between his school board and his teachers over the use of the Hinomaru and "Kimigayo".
Prime Minister Keizō Obuchi of the Liberal Democratic Party (LDP) decided to draft legislation to make the Hinomaru and "Kimigayo" official symbols of Japan in 2000. His Chief Cabinet Secretary, Hiromu Nonaka, wanted the legislation to be completed by the 10th anniversary of the coronation of Akihito as Emperor. This is not the first time legislation was considered for establishing both symbols as official. In 1974, with the backdrop of the 1972 return of Okinawa to Japan and the 1973 oil crisis, Prime Minister Tanaka Kakuei hinted at a law being passed legalizing both symbols.
Before the vote, there were calls for the bills to be separated at the Diet. Waseda University professor Norihiro Kato stated that "Kimigayo" is a separate issue more complex than the Hinomaru flag. Attempts to designate only the Hinomaru as the national flag by the DPJ and other parties during the vote of the bill were rejected by the Diet. The House of Representatives passed the bill on July 22, 1999, by a 403 to 86 vote. The legislation was sent to the House of Councilors on July 28 and was passed on August 9. It was enacted into law on August 13.
ពិធីការ
The lyrics and musical notation of the anthem are given in the second appendix of the Act on National Flag and Anthem. As for the sheet music itself, it displays a vocal arrangement with no mention of tempo and all of the lyrics in hiragana. The anthem is composed in 4/4 (common time) in the Dorian mode. The Act on National Flag and Anthem does not detail how one should show respect during performances of "Kimigayo". In a statement made by Prime Minister Obuchi, the legislation will not impose new regulations on the Japanese people when it comes to respecting the flag or anthem. However, local government bodies and private organizations sometimes suggest or demand certain protocols be followed. For example, an October 2003 directive by the Tokyo Metropolitan Government required teachers to stand during the national anthem at graduation ceremonies. While standing, the teachers are required to sing "Kimigayo" while facing the Hinomaru. United States military personnel are required by regulations to render honors with a hand salute, or when in civilian dress, to place their right hand over their heart when "Kimigayo", The Star-Spangled Banner, or any other national anthem is performed. The Act on National Flag and Anthem also does not dictate when or where "Kimigayo" should be played. The anthem, however, is commonly played at sporting events inside of Japan, or at international sporting events where Japan has a competing team. At sumō tournaments, "Kimigayo" is played before the awards ceremony.
Public schools
Since the end of World War II, the Ministry of Education has issued statements and regulations to promote the usage of both the Hinomaru and "Kimigayo" at schools under their jurisdiction. The first of these statements was released in 1950, stating that it was desirable, but not required, to use both symbols. This desire was later expanded to include both symbols on national holidays and during ceremonial events to encourage students on what national holidays are and to promote defense education. The Ministry not only took great measures to explain that both symbols are not formally established by law, they also referred to "Kimigayo" as a song and refused to call it the national anthem. It was not until 1977 that the Ministry referred to "Kimigayo" as the national anthem (国歌, kokka) of Japan. In a 1989 reform of the education guidelines, the LDP-controlled government first demanded that the Hinomaru flag must be used in school ceremonies and that proper respect must be given to it and to "Kimigayo". Punishments for school officials who did not follow this order were also enacted with the 1989 reforms.