cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
ភាសាសាស្ត្រ
Discourse
A discourse is a way of speaking that emerges within a certain social setting and is based on a certain subject matter. A particular discourse becomes a language variety when it is used in this way for a particular purpose, and is referred to as a register. There may be certain lexical additions (new words) that are brought into play because of the expertise of the community of people within a certain domain of specialization. Registers and discourses therefore differentiate themselves through the use of vocabulary, and at times through the use of style too. People in the medical fraternity, for example, may use some medical terminology in their communication that is specialized to the field of medicine. This is often referred to as being part of the "medical discourse", and so on.
Standard Language
The study of a language's universal properties, on the other hand, include some of the following concepts.
The Lexicon
The lexicon is a catalogue of words and terms that are stored in a speaker's mind. The lexicon consists of words and bound morphemes, which are parts of words that can't stand alone, like affixes. In some analyses, compound words and certain classes of idiomatic expressions and other collocations are also considered to be part of the lexicon. Dictionaries represent attempts at listing, in alphabetical order, the lexicon of a given language; usually, however, bound morphemes are not included. Lexicography, closely linked with the domain of semantics, is the science of mapping the words into an encyclopedia or a dictionary. The creation and addition of new words (into the lexicon) is called coining or neologization, and the new words are called neologisms.
It is often believed that a speaker's capacity for language lies in the quantity of words stored in the lexicon. However, this is often considered a myth by linguists. The capacity for the use of language is considered by many linguists to lie primarily in the domain of grammar, and to be linked with competence, rather than with the growth of vocabulary. Even a very small lexicon is theoretically capable of producing an infinite number of sentences.
Relativity
As constructed popularly through the Sapir–Whorf hypothesis, relativists believe that the structure of a particular language is capable of influencing the cognitive patterns through which a person shapes his or her world view. Universalists believe that there are commonalities between human perception as there is in the human capacity for language, while relativists believe that this varies from language to language and person to person. While the Sapir–Whorf hypothesis is an elaboration of this idea expressed through the writings of American linguists Edward Sapir and Benjamin Lee Whorf, it was Sapir's student Harry Hoijer who termed it thus. The 20th century German linguist Leo Weisgerber also wrote extensively about the theory of relativity. Relativists argue for the case of differentiation at the level of cognition and in semantic domains. The emergence of cognitive linguistics in the 1980s also revived an interest in linguistic relativity. Thinkers like George Lakoff have argued that language reflects different cultural metaphors, while the French philosopher of language Jacques Derrida's writings have been seen to be closely associated with the relativist movement in linguistics, especially through deconstruction and was even heavily criticized in the media at the time of his death for his theory of relativism.
Structures
Linguists focusing on structure attempt to understand the rules regarding language use that native speakers know (not always consciously). All linguistic structures can be broken down into component parts that are combined according to (sub)conscious rules, over multiple levels of analysis. For instance, consider the structure of the word "tenth" on two different levels of analysis. On the level of internal word structure (known as morphology), the word "tenth" is made up of one linguistic form indicating a number and another form indicating ordinality. The rule governing the combination of these forms ensures that the ordinality marker "th" follows the number "ten." On the level of sound structure (known as phonology), structural analysis shows that the "n" sound in "tenth" is made differently from the "n" sound in "ten" spoken alone. Although most speakers of English are consciously aware of the rules governing internal structure of the word pieces of "tenth", they are less often aware of the rule governing its sound structure. Linguists focused on structure find and analyse rules such as these, which govern how native speakers use language.
Linguistics has many sub-fields concerned with particular aspects of linguistic structure. The theory that elucidates on these, as propounded by Noam Chomsky, is known as generative theory or universal grammar. These sub-fields range from those focused primarily on form to those focused primarily on meaning. They also run the gamut of level of analysis of language, from individual sounds, to words, to phrases, up to cultural discourse.
Grammar
Sub-fields that focus on a grammatical study of language include the following.
Style
Stylistics is the study and interpretation of texts for aspects of their linguistic and tonal style. Stylistic analysis entails the analysis of description of particular dialects and registers used by speech communities. Stylistic features include rhetoric, diction, stress, satire, irony, dialogue, and other forms of phonetic variations. Stylistic analysis can also include the study of language in canonical works of literature, popular fiction, news, advertisements, and other forms of communication in popular culture as well. It is usually seen as a variation in communication that changes from speaker to speaker and community to community. In short, Stylistics is the interpretation of text.
Theoretical
One major debate in linguistics concerns how language should be defined and understood. Some linguists use the term "language" primarily to refer to a hypothesized, innate module in the human brain that allows people to undertake linguistic behaviour, which is part of the formalist approach. This "universal grammar" is considered to guide children when they learn languages and to constrain what sentences are considered grammatical in any language. Proponents of this view, which is predominant in those schools of linguistics that are based on the generative theory of Noam Chomsky, do not necessarily consider that language evolved for communication in particular. They consider instead that it has more to do with the process of structuring human thought (see also formal grammar).
Functional
Another group of linguists, by contrast, use the term "language" to refer to a communication system that developed to support cooperative activity and extend cooperative networks. Such theories of grammar, called "functional", view language as a tool that emerged and is adapted to the communicative needs of its users, and the role of cultural evolutionary processes are often emphasized over that of biological evolution.
Methodology
Linguistics is primarily descriptive. Linguists describe and explain features of language without making subjective judgments on whether a particular feature or usage is "good" or "bad". This is analogous to practice in other sciences: a zoologist studies the animal kingdom without making subjective judgments on whether a particular species is "better" or "worse" than another.
Prescription, on the other hand, is an attempt to promote particular linguistic usages over others, often favouring a particular dialect or "acrolect". This may have the aim of establishing a linguistic standard, which can aid communication over large geographical areas. It may also, however, be an attempt by speakers of one language or dialect to exert influence over speakers of other languages or dialects (see Linguistic imperialism). An extreme version of prescriptivism can be found among censors, who attempt to eradicate words and structures that they consider to be destructive to society. Prescription, however, may be practised appropriately in the teaching of language, like in ELT, where certain fundamental grammatical rules and lexical terms need to be introduced to a second-language speaker who is attempting to acquire the language.
Anthropology
The objective of describing languages is often to uncover cultural knowledge about communities. The use of anthropological methods of investigation on linguistic sources leads to the discovery of certain cultural traits among a speech community through its linguistic features. It is also widely used as a tool in language documentation, with an endeavour to curate endangered languages. However, now, linguistic inquiry uses the anthropological method to understand cognitive, historical, sociolinguistic and historical processes that languages undergo as they change and evolve, as well as general anthropological inquiry uses the linguistic method to excavate into culture. In all aspects, anthropological inquiry usually uncovers the different variations and relativities that underlie the usage of language.
Sources
Most contemporary linguists work under the assumption that spoken data and signed data is more fundamental than written data. This is because:
Nonetheless, linguists agree that the study of written language can be worthwhile and valuable. For research that relies on corpus linguistics and computational linguistics, written language is often much more convenient for processing large amounts of linguistic data. Large corpora of spoken language are difficult to create and hard to find, and are typically transcribed and written. In addition, linguists have turned to text-based discourse occurring in various formats of computer-mediated communication as a viable site for linguistic inquiry.
The study of writing systems themselves, graphemics, is, in any case, considered a branch of linguistics.
Analysis
Before the 20th century, linguists analysed language on a diachronic plane, which was historical in focus. This meant that they would compare linguistic features and try to analyse language from the point of view of how it had changed between then and later. However, with Saussurean linguistics in the 20th century, the focus shifted to a more synchronic approach, where the study was more geared towards analysis and comparison between different language variations, which existed at the same given point of time.
At another level, the syntagmatic plane of linguistic analysis entails the comparison between the way words are sequenced, within the syntax of a sentence. For example, the article "the" is followed by a noun, because of the syntagmatic relation between the words. The paradigmatic plane on the other hand, focuses on an analysis that is based on the paradigms or concepts that are embedded in a given text. In this case, words of the same type or class may be replaced in the text with each other to achieve the same conceptual understanding.
Early Grammarians
The formal study of language began in India with Pāṇini, the 5th century BC grammarian who formulated 3,959 rules of Sanskrit morphology. Pāṇini's systematic classification of the sounds of Sanskrit into consonants and vowels, and word classes, such as nouns and verbs, was the first known instance of its kind. In the Middle East, Sibawayh, a non-Arab, made a detailed description of Arabic in 760 AD in his monumental work, Al-kitab fi al-nahw (الكتاب في النحو, The Book on Grammar), the first known author to distinguish between sounds and phonemes (sounds as units of a linguistic system). Western interest in the study of languages began somewhat later than in the East, but the grammarians of the classical languages did not use the same methods or reach the same conclusions as their contemporaries in the Indic world. Early interest in language in the West was a part of philosophy, not of grammatical description. The first insights into semantic theory were made by Plato in his Cratylus dialogue, where he argues that words denote concepts that are eternal and exist in the world of ideas. This work is the first to use the word etymology to describe the history of a word's meaning. Around 280 BC, one of Alexander the Great's successors founded a university (see Musaeum) in Alexandria, where a school of philologists studied the ancient texts in and taught Greek to speakers of other languages. While this school was the first to use the word "grammar" in its modern sense, Plato had used the word in its original meaning as "téchnē grammatikḗ", the "art of writing", which is also the title of one of the most important works of the Alexandrine school by Dionysius Thrax. Throughout the Middle Ages, the study of language was subsumed under the topic of philology, the study of ancient languages and texts, practised by such educators as Roger Ascham, Wolfgang Ratke, and John Amos Comenius.
Comparative philology
In the 18th century, the first use of the comparative method by William Jones sparked the rise of comparative linguistics. Bloomfield attributes "the first great scientific linguistic work of the world" to Jacob Grimm, who wrote Deutsche Grammatik. It was soon followed by other authors writing similar comparative studies on other language groups of Europe. The scientific study of language was broadened from Indo-European to language in general by Wilhelm von Humboldt, of whom Bloomfield asserts:
"This study received its foundation at the hands of the Prussian statesman and scholar Wilhelm von Humboldt (1767–1835), especially in the first volume of his work on Kavi, the literary language of Java, entitled Über die Verschiedenheit des menschlichen Sprachbaues und ihren Einfluß auf die geistige Entwickelung des Menschengeschlechts (On the Variety of the Structure of Human Language and its Influence upon the Mental Development of the Human Race)."
Structuralism
Early in the 20th century, Saussure introduced the idea of language as a static system of interconnected units, defined through the oppositions between them. By introducing a distinction between diachronic and synchronic analyses of language, he laid the foundation of the modern discipline of linguistics. Saussure also introduced several basic dimensions of linguistic analysis that are still foundational in many contemporary linguistic theories, such as the distinctions between syntagm and paradigm, and the langue- parole distinction, distinguishing language as an abstract system (langue) from language as a concrete manifestation of this system (parole). Substantial additional contributions following Saussure's definition of a structural approach to language came from The Prague school, Leonard Bloomfield, Charles F. Hockett, Louis Hjelmslev, Émile Benveniste and Roman Jakobson.
Generativism
During the last half of the 20th century, following the work of Noam Chomsky, linguistics was dominated by the generativist school. While formulated by Chomsky in part as a way to explain how human beings acquire language and the biological constraints on this acquisition, in practice it has largely been concerned with giving formal accounts of specific phenomena in natural languages. Generative theory is modularist and formalist in character. Chomsky built on earlier work of Zellig Harris to formulate the generative theory of language. According to this theory the most basic form of language is a set of syntactic rules universal for all humans and underlying the grammars of all human languages. This set of rules is called Universal Grammar, and for Chomsky describing it is the primary objective of the discipline of linguistics. For this reason the grammars of individual languages are of importance to linguistics only in so far as they allow us to discern the universal underlying rules from which the observable linguistic variability is generated.
In the classic formalization of generative grammars first proposed by Noam Chomsky in the 1950s, a grammar G consists of the following components:
A formal description of language attempts to replicate a speaker's knowledge of the rules of their language, and the aim is to produce a set of rules that is minimally sufficient to successfully model valid linguistic forms.
Functionalism
Functional theories of language propose that since language is fundamentally a tool, it is reasonable to assume that its structures are best analysed and understood with reference to the functions they carry out. Functional theories of grammar differ from formal theories of grammar, in that the latter seek to define the different elements of language and describe the way they relate to each other as systems of formal rules or operations, whereas the former defines the functions performed by language and then relates these functions to the linguistic elements that carry them out. This means that functional theories of grammar tend to pay attention to the way language is actually used, and not just to the formal relations between linguistic elements.
Functional theories describe language in term of the functions existing at all levels of language.
Cognitive linguistics
Cognitive linguistics emerged as a reaction to generativist theory in the 1970s and 1980s. Led by theorists like Ronald Langacker and George Lakoff, cognitive linguists propose that language is an emergent property of basic, general-purpose cognitive processes. In contrast to the generativist school of linguistics, cognitive linguistics is non-modularist and functionalist in character. Important developments in cognitive linguistics include cognitive grammar, frame semantics, and conceptual metaphor, all of which are based on the idea that form–function correspondences based on representations derived from embodied experience constitute the basic units of language.
Cognitive linguistics interprets language in terms of concepts (sometimes universal, sometimes specific to a particular tongue) that underlie its form. It is thus closely associated with semantics but is distinct from psycholinguistics, which draws upon empirical findings from cognitive psychology in order to explain the mental processes that underlie the acquisition, storage, production and understanding of speech and writing. Unlike generative theory, cognitive linguistics denies that there is an autonomous linguistic faculty in the mind; it understands grammar in terms of conceptualization; and claims that knowledge of language arises out of language use. Because of its conviction that knowledge of language is learned through use, cognitive linguistics is sometimes considered to be a functional approach, but it differs from other functional approaches in that it is primarily concerned with how the mind creates meaning through language, and not with the use of language as a tool of communication.
Historical Linguistics
Historical linguists study the history of specific languages as well as general characteristics of language change. The study of language change is also referred to as "diachronic linguistics" (the study of how one particular language has changed over time), which can be distinguished from "synchronic linguistics" (the comparative study of more than one language at a given moment in time without regard to previous stages). Historical linguistics was among the first sub-disciplines to emerge in linguistics, and was the most widely practised form of linguistics in the late 19th century. However, there was a shift to the synchronic approach in the early twentieth century with Saussure, and became more predominant in western linguistics with the work of Noam Chomsky.
Ecolinguistics
Ecolinguistics explores the role of language in the life-sustaining interactions of humans, other species and the physical environment. The first aim is to develop linguistic theories which see humans not only as part of society, but also as part of the larger ecosystems that life depends on. The second aim is to show how linguistics can be used to address key ecological issues, from climate change and biodiversity loss to environmental justice. (Ecolinguistics Association)
Sociolinguistics
Sociolinguistics is the study of how language is shaped by social factors. This sub-discipline focuses on the synchronic approach of linguistics, and looks at how a language in general, or a set of languages, display variation and varieties at a given point in time. The study of language variation and the different varieties of language through dialects, registers, and ideolects can be tackled through a study of style, as well as through analysis of discourse. Sociolinguists research on both style and discourse in language, and also study the theoretical factors that are at play between language and society.
Developmental Linguistics
Developmental linguistics is the study of the development of linguistic ability in individuals, particularly the acquisition of language in childhood. Some of the questions that developmental linguistics looks into is how children acquire language, how adults can acquire a second language, and what the process of language acquisition is.
Neurolinguistics
Neurolinguistics is the study of the structures in the human brain that underlie grammar and communication. Researchers are drawn to the field from a variety of backgrounds, bringing along a variety of experimental techniques as well as widely varying theoretical perspectives. Much work in neurolinguistics is informed by models in psycholinguistics and theoretical linguistics, and is focused on investigating how the brain can implement the processes that theoretical and psycholinguistics propose are necessary in producing and comprehending language. Neurolinguists study the physiological mechanisms by which the brain processes information related to language, and evaluate linguistic and psycholinguistic theories, using aphasiology, brain imaging, electrophysiology, and computer modelling
Applied Linguistics
Linguists are largely concerned with finding and describing the generalities and varieties both within particular languages and among all languages. Applied linguistics takes the results of those findings and "applies" them to other areas. Linguistic research is commonly applied to areas such as language education, lexicography, translation, language planning, which involves governmental policy implementation related to language use, and natural language processing. "Applied linguistics" has been argued to be something of a misnomer. Applied linguists actually focus on making sense of and engineering solutions for real-world linguistic problems, and not literally "applying" existing technical knowledge from linguistics. Moreover, they commonly apply technical knowledge from multiple sources, such as sociology (e.g., conversation analysis) and anthropology. (Constructed language fits under Applied linguistics.)
Today, computers are widely used in many areas of applied linguistics. Speech synthesis and speech recognition use phonetic and phonemic knowledge to provide voice interfaces to computers. Applications of computational linguistics in machine translation, computer-assisted translation, and natural language processing are areas of applied linguistics that have come to the forefront. Their influence has had an effect on theories of syntax and semantics, as modelling syntactic and semantic theories on computers constraints.
Linguistic analysis is a sub-discipline of applied linguistics used by many governments to verify the claimed nationality of people seeking asylum who do not hold the necessary documentation to prove their claim. This often takes the form of an interview by personnel in an immigration department. Depending on the country, this interview is conducted either in the asylum seeker's native language through an interpreter or in an international lingua franca like English. Australia uses the former method, while Germany employs the latter; the Netherlands uses either method depending on the languages involved. Tape recordings of the interview then undergo language analysis, which can be done either by private contractors or within a department of the government. In this analysis, linguistic features of the asylum seeker are used by analysts to make a determination about the speaker's nationality. The reported findings of the linguistic analysis can play a critical role in the government's decision on the refugee status of the asylum seeker.
Interdisciplinary fields
Within the broad discipline of linguistics, various emerging sub-disciplines focus on a more detailed description and analysis of language, and are often organized on the basis of the school of thought and theoretical approach that they pre-suppose, or the external factors that influence them.
Semiotics
Semiotics is the study of sign processes (semiosis), or signification and communication, signs, and symbols, both individually and grouped into sign systems, including the study of how meaning is constructed and understood. Semioticians often do not restrict themselves to linguistic communication when studying the use of signs but extend the meaning of "sign" to cover all kinds of cultural symbols. Nonetheless, semiotic disciplines closely related to linguistics are literary studies, discourse analysis, text linguistics, and philosophy of language. Semiotics, within the linguistics paradigm, is the study of the relationship between language and culture. Historically, Edward Sapir and Ferdinand De Saussure's structuralist theories influenced the study of signs extensively until the late part of the 20th century, but later, post-modern and post-structural thought, through language philosophers including Jacques Derrida, Mikhail Bakhtin, Michel Foucault, and others, have also been a considerable influence on the discipline in the late part of the 20th century and early 21st century. These theories emphasize the role of language variation, and the idea of subjective usage, depending on external elements like social and cultural factors, rather than merely on the interplay of formal elements.
Language documentation
Since the inception of the discipline of linguistics, linguists have been concerned with describing and analysing previously undocumented languages. Starting with Franz Boas in the early 1900s, this became the main focus of American linguistics until the rise of formal structural linguistics in the mid-20th century. This focus on language documentation was partly motivated by a concern to document the rapidly disappearing languages of indigenous peoples. The ethnographic dimension of the Boasian approach to language description played a role in the development of disciplines such as sociolinguistics, anthropological linguistics, and linguistic anthropology, which investigate the relations between language, culture, and society.
Biolinguistics
Biolinguistics is the study of the biology and evolution of language. It is a highly interdisciplinary field, including linguists, biologists, neuroscientists, psychologists, mathematicians, and others. By shifting the focus of investigation in linguistics to a comprehensive scheme that embraces natural sciences, it seeks to yield a framework by which we can understand the fundamentals of the faculty of language.
Clinical linguistics
Clinical linguistics is the application of linguistic theory to the fields of Speech-Language Pathology. Speech language pathologists work on corrective measures to cure communication disorders and swallowing disorders
Chaika (1990) showed that schizophrenics with speech disorders, like rhyming inappropriately have attentional dysfunction, as when a patient, shown a colour chip and, then asked to identify it, responded "Looks like clay. Sounds like gray. Take you for a roll in the hay. Heyday, May Day." The color chip was actually clay-colored, so his first response was correct.'
However, normals suppress or ignore words which rhyme with what they've said unless they are deliberately producing a pun, poem or rap. Even then, the speaker shows connection between words chosen for rhyme and an overall meaning in discourse. schizophrenics with speech dysfunction show no such relation between rhyme and reason. Some even produce stretches of gibberish combined with recognizable words.
copyright Elaine Ostrach Chaika>
Computational linguistics
Computational linguistics is the study of linguistic issues in a way that is "computationally responsible", i.e., taking careful note of computational consideration of algorithmic specification and computational complexity, so that the linguistic theories devised can be shown to exhibit certain desirable computational properties and their implementations. Computational linguists also work on computer language and software development.
Evolutionary linguistics
Evolutionary linguistics is the interdisciplinary study of the emergence of the language faculty through human evolution, and also the application of evolutionary theory to the study of cultural evolution among different languages. It is also a study of the dispersal of various languages across the globe, through movements among ancient communities.
Forensic linguistics
Forensic linguistics is the application of linguistic analysis to forensics. Forensic analysis investigates on the style, language, lexical use, and other linguistic and grammatical features used in the legal context to provide evidence in courts of law. Forensic linguists have also contributed expertise in criminal cases.
External links
ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:វិទ្យាសាស្រ្តយល់ដឹង ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ភាសា
ទំនាក់ទំនងកម្ពុជា-វៀតណាម
ប្រវត្តិសាស្ត្រដើម
រូបភាពតូច| លោកនាយករដ្ឋមន្ត្រី [[ហ៊ុន សែន និងសមភាគីវៀតណាម លោកង្វៀន តាន់ដុង ក្នុងពិធីមួយនៅទីក្រុងបាវិត កាលពីឆ្នាំ២០០៧។]] ទាំងជនជាតិយួន និងជនជាតិខ្មែរ មានដើមកំណើតមកពីប្រជាជននិយាយភាសាអូទ្រីសបុរាណ ដែលបានតាំងលំនៅទូទាំងតំបន់ភាគខាងកើត និងភាគអាគ្នេយ៍នៃឥណ្ឌូចិន ។ សង្គមវៀតណាម ដែលបានចាប់ផ្តើមនៅតំបន់ដីសណ្ដទន្លេក្រហម ភាគខាងត្បូងនៃប្រទេសចិន ត្រូវបានស៊ីនិកយ៉ាងខ្លាំង ខណៈដែលសង្គមខ្មែរ ដែលស្ថិតនៅកណ្តាលទន្លេមេគង្គក្រោម ត្រូវបានជនជាតិឥណ្ឌា ។ ក្នុងអំឡុងពេលដំបូងនេះ នយោបាយផ្សេងៗនៃសង្គមទាំងពីរមិនមានព្រំដែនរួមទេ។
សិលាចារឹកខ្មែរចុះថ្ងៃទី៩៨៧ កត់ត្រាការមកដល់របស់ឈ្មួញវៀតណាម ឆ្លងកាត់ទន្លេអណ្ណាម កណ្ដៀងរ៉ា។ ការពង្រីកទឹកដីជាយថាហេតុបាននាំឱ្យមានឥទ្ធិពល នៃអាណាចក្រដាយវៀត ដែលកំពុងរីកចម្រើន និងអាណាចក្រខ្មែរដ៏ធំដែលបានបង្កើតឡើងយ៉ាងល្អត្រួតលើគ្នានៅសតវត្សទី១១ ដែលនាំឱ្យមានការកកិតនិងជម្លោះជាច្រើនសតវត្ស។ កាលប្បវត្តិប្រវិត្តសាស្ត្រយួនចែងថា ដំបូង អាណាចក្រខ្មែរបានបញ្ជូន"សួយសារអាករ" (ស្ថានទូត)ទៅដាយវៀត - តាមពិតប្រហែលជា ការធ្វើពាណិជ្ជកម្មដោយសន្តិវិធីបន្ថែមទៀត - នៅឆ្នាំ ១០១២ និង ១០១៤  ១០៨៨និង ១០៩៥   ចាប់ពីឆ្នាំំំ១១២៨  ដល់ឆ្នាំ១១៥០ ដាយវៀតបានវាយលុកដោយជោគជ័យនូវការឈ្លានពានជាច្រើនពីជនជាតិកម្ពុជា។
ការពង្រីកទឹកដីវៀតណាមភាគខាងត្បូងភាគច្រើន ចាប់ផ្តើមដោយពួកលី ហើយពង្រីកដោយស្តេចត្រឹង ចាប់ពីសតវត្សទី១៤ តទៅមកដោយចំណាប់ខ្មាំងនៃអាណាចក្រចាម្ប៉ាដែលបានក្លាយជានយោបាយបង្រួមកាន់តែខ្លាំង។ នៅសតវត្សទី១៧ រដ្ឋាភិបាលមេទ័ពវៀតណាម ស្តេចរាជវង្សង្វៀនបានលើកទឹកចិត្តអ្នកតាំងទីលំនៅឱ្យរុញចូលទៅក្នុងទឹកដីខ្មែរ ទីបំផុតដណ្តើមយកដីសណ្ដមេគង្គចេញពីទឹកដីកម្ពុជា។ សព្វថ្ងៃនេះ ប្រទេសកម្ពុជាមានព្រំដែនប្រវែង១ ១៣៧គីឡូម៉ែត្រជាមួយប្រទេសវៀតណាមនៅភាគខាងកើត និងភាគអាគ្នេយ៍។
បន្ទាប់ពីសង្រ្គាមកម្ពុជា-ហូឡង់ ស្តេចខ្មែរព្រះពុទ្ធសាសនាមួយអង្គដែលបានប្តូរសាសនាឥស្លាមត្រូវបានបណ្តេញចេញ និងចាប់ខ្លួនដោយស្តេចរាជវង្ស ង្វៀនវៀតណាម បន្ទាប់ពីបងប្អូនរបស់អ៊ីប្រាហ៊ីម(ពញាចន្ទ) ដែលនៅតែជាពុទ្ធសាសនិក បានស្នើសុំឱ្យយួនជួយស្ដារព្រះពុទ្ធសាសនាឡើងវិញដល់កម្ពុជាដោយដកព្រះអង្គចេញពីបល្ល័ង្ក។
The 16th and 17th centuries marked the height of the Kinh people's (ethnic Vietnamese) penetration into the southern Mekong Delta, displacing the Khmers. Military campaigns by Nguyen Phuoc Yen opened up more Khmer land for Vietnamese settlement which was followed by Nguyen Phuoc Lam's consolidation of Vietnamese control over the Prey Nokor (later Saigon) region in 1674. Both Mesa (modern Mỹ Tho) and Longhor (modern Vĩnh Long) fell to the Vietnamese by 1732. Nguyen Thien Chinh's and Nguyen Cu Trinh's armies in the 1750s took control of Mekong estuaries, cutting off Cambodia's riverine access to the sea. The Vietnamese presence was bolstered following the Qing conquest of the Ming (1618-1683) when groups of Ming loyalist refugees came to the region seeking the protection of the Nguyễn lords. Those led by Mạc Cửu (1655-1735) helped settle Hà Tiên while others flocked to Bien Hoa and My Tho, pushing out the Khmers. By 1775, the Cambodian court had ceded the areas of Praah-Trapeng (Trà Vinh), Srok Trang (Sóc Trăng), and Meat Chruk (An Giang) to the Vietnamese without bloodshed.
ការលុកលុយរបស់យួនមកកម្ពុជា ១៨១១-១៨៤៥
ជាមួយនឹងការកើនឡើងនៃរាជវង្សង្វៀន នៅដើមសតវត្សទី១៩ វៀតណាមភាគខាងត្បូងបានស្ថិតនៅក្រោមការគ្រប់គ្រងដ៏តឹងរ៉ឹងរបស់តុលាការ។ ព្រះចៅអធិរាជវៀតណាម មិញម៉ាង (១៨២០-១៨៤១) បានប្រកាន់យកទស្សនៈបែបបិណ្ឌបាតដែលថាខ្មែរដើរថយក្រោយ ហើយបានបញ្ជាឱ្យឧត្តមសេនីយ ទ្រឿងមិញ យ៉ាង ឱ្យ "ស៊ីវីល័យ" ជនជាតិខ្មែរ "ព្រៃផ្សៃ" ។ កម្ពុជា​ខ្លួន​ឯង​ត្រូវ​បាន​យួន​ចូល​មក​ក្រោម​ការ​ត្រួតត្រា​ជាមួយ​នឹង​ការ​កាន់កាប់​ទីក្រុង​ភ្នំពេញ។ លោកទ្រឿង បាន​រាយការណ៍​ថា​៖ «​យើង​បាន​សម្រេច​ថា​មន្ត្រី​កម្ពុជា​ដឹង​តែ​ពី​របៀប​សូកប៉ាន់​ហើយ​ត្រូវ​សូក។ ការិយាល័យត្រូវបានលក់។ គ្មាននរណាម្នាក់អនុវត្តការបញ្ជាទិញ; មនុស្សគ្រប់គ្នាធ្វើការសម្រាប់គណនីផ្ទាល់ខ្លួនរបស់គាត់" គោលនយោបាយវប្បធម៍វៀតណាមនីយកម្ម ("Nhat Thi Dong Nhan") ត្រូវបានដាក់ដោយបង្ខំឱ្យខ្មែរទទួលយកសំលៀកបំពាក់ នាមត្រកូល និង ភាសា របស់វៀតណាម។ ការតាំងទីលំនៅរបស់វៀតណាមដែលគាំទ្រដោយរដ្ឋនៅ ភ្នំពេញ ("Tran Tay") បានពន្លឿនហើយកងកម្លាំងកាន់កាប់របស់វៀតណាមបានជំរុញទឹកចិត្តមេដឹកនាំខ្មែរដើមដូចជាអង្គម៉ី ឱ្យទៅវៀតណាមក្នុងដី ដើម្បីកាត់បន្ថយការតស៊ូរបស់ខ្មែរ។ ទោះជាយ៉ាងណាក៏ដោយ ការបះបោររបស់ខ្មែរនៅភាគខាងត្បូងវៀតណាមពីឆ្នាំ 1840 ដល់ 1845 បានធ្វើឱ្យគោលនយោបាយគ្រប់គ្រងផ្ទាល់នេះមានការរអាក់រអួល និងមានតម្លៃថ្លៃសម្រាប់តុលាការវៀតណាម ដែលបានជ្រើសរើសរក្សាប្រទេសកម្ពុជាជារដ្ឋដៃទន្លេ បន្ទាប់ពីការសោយទីវង្គត់របស់ មិញ ម៉ាង។
សង្គ្រាមវៀតណាម
ក្រោយ​ទទួល​បាន​ឯករាជ្យព្រះរាជាណាចក្រ​កម្ពុជា ​បាន​រក្សា​ទំនាក់ទំនង​ការទូត​ជាមួយ ​វៀតណាម​ខាងជើង និង ​វៀតណាម​ខាងត្បូង ​។ ទោះជាយ៉ាងណាក៏ដោយ ពួកកុម្មុយនិស្តវៀតណាម ទាំង វៀតកុង ភាគខាងត្បូង និង កងទ័ពប្រជាជនភាគខាងជើងវៀតណាម បានប្រើប្រាស់ទឹកដីកម្ពុជាសម្រាប់ជាមូលដ្ឋាន និង ផ្លូវផ្គត់ផ្គង់ ដើម្បីប្រយុទ្ធនឹង សង្រ្គាមវៀតណាម បើទោះបីជាវៀតមិញ ធ្លាប់បានធានាអព្យាក្រឹតភាពកម្ពុជានៅក្នុង សន្និសីទទីក្រុងហ្សឺណែវឆ្នាំ 1954 ក៏ដោយ។ រដ្ឋបាលង៉ូ ឌិញឌៀម ភាគខាងត្បូងបានដេញតាមវៀតកុង សូម្បីតែចូលទៅក្នុងទឹកដីកម្ពុជា។ នៅដើមឆ្នាំ១៩៥៩ រដ្ឋបាលក្រុងបាងកក លោកឌៀមបានគាំទ្រផែនការរបស់អ្នកនយោបាយ សម សារី សឺង ង៉ុកថាញ់ និង ដាប ឈួន ដើម្បីផ្ដួលរំលំរដ្ឋាភិបាលរបស់សីហនុ ហើយជំនួសវាដោយរបបនិយមនិយមខាងត្បូង។ ថ្វីត្បិតតែស៊ីណាហុកបានព្យាយាមនៅខាងល្អរបស់ហាណូយ និងបង្វែរភ្នែកមើលមូលដ្ឋានទ័ព ក.ប.វ.អិន នៅក្នុងប្រទេសរបស់គាត់ក៏ដោយ ក៏ក.ប.វ.ណ.ក៏បានប្រដាប់អាវុធ និងផ្តល់ជម្រកដល់ការបះបោរប្រឆាំងរដ្ឋាភិបាលដែលគេស្គាល់ថាជា ខ្មែរក្រហម ដែលចាប់ផ្តើមនៅឆ្នាំ ១៩៦៨។ នៅឆ្នាំ 1969 ទោះបីជាធ្លាប់បានប្រកាន់ខ្ជាប់នូវអព្យាក្រឹតភាពរបស់កម្ពុជាក្រោមការដឹកនាំរបស់ Lyndon B. Johnson ក៏ដោយ សហរដ្ឋអាមេរិកបានសម្រេចចិត្តទម្លាក់គ្រាប់បែកលើកងកម្លាំងវៀតណាមខាងជើង និងវៀតកុងនៅក្នុងព្រំដែនកម្ពុជាក្នុងអំឡុង ប្រតិបត្តិការបញ្ជី ខណៈដែល PAVN កំពុងប្រើប្រាស់វាជាមូលដ្ឋានដើម្បីវាយប្រហារវៀតណាមខាងត្បូង។
ទោះបីជាមានការព្យាយាមចរចាជាមួយ "ណាមួយ (រដ្ឋវៀតណាម) នឹងក្លាយជាសមហេតុផលបំផុតនៅក្នុង ... [កំណត់ព្រំដែន] ព្រំដែនរួមរបស់យើង" មេដឹកនាំកម្ពុជា នរោត្តម សីហនុ បានបរាជ័យក្នុងការទទួលបានសវនាការពីរដ្ឋាភិបាលវៀតណាមអំពីជម្លោះទឹកដីមិនទាន់ឃើញច្បាស់នៅក្នុង កូសាំងស៊ីន និង ជាពិសេសកោះ Phu Quốc ។ ព្រះសីហនុខ្លួនឯងត្រូវបានចោទប្រកាន់ពីបទដាក់មូលដ្ឋានទ័ពវៀតណាមខាងជើងនៅក្នុងប្រទេសកម្ពុជា ហើយការរីករាលដាលនៃកុបកម្មប្រឆាំងវៀតណាមបានឈានដល់ទីបញ្ចប់នៅក្នុង រដ្ឋសភាបោះឆ្នោតដើម្បីទម្លាក់សីហនុនៅខែមីនាឆ្នាំ 1970 ។ ដោយ​សំដៅ​ទៅ​លើ​វៀតកុង​ដែល​កំពុង​ប្រតិបត្តិការ​នៅ​តាម​តំបន់​ព្រំដែន ប្រធានាធិបតី​កម្ពុជា​ថ្មី លន់ នល់ បាន​ប្រកាស​ថា កងទ័ព​វៀតណាម​ទាំងអស់​នៅ​កម្ពុជា​ត្រូវតែ​ចាកចេញ ដើម្បី​រក្សា​អព្យាក្រឹតភាព​របស់​ប្រទេស។ វៀតណាមខាងជើងបានឆ្លើយតបនឹងសំណើនេះ (ក៏ដូចជាការអំពាវនាវសុំជំនួយពីខ្មែរក្រហម) ដោយ ការឈ្លានពានប្រទេសកម្ពុជា ដោយបានវាយដណ្តើមយកប្រទេសជាង 40% យ៉ាងឆាប់រហ័ស។ ពួកគេបានបន្តប្រគល់ទឹកដីភាគច្រើនដែលពួកគេបានទទួលបានទៅឱ្យខ្មែរក្រហម ហើយបានបង្កើនការគាំទ្រយ៉ាងខ្លាំងសម្រាប់ពួកគេ។ ដោយ​សារ​ទាំង​ការ​នេះ និង​ការ​ឈ្លាន​ពាន ខ្មែរក្រហម​បាន​កើន​ឡើង​យ៉ាង​ឆាប់​រហ័ស​ពី​យុទ្ធជន​ពីរ​បី​ពាន់​នាក់​ទៅ​រាប់​ម៉ឺន​នាក់​ក្នុង​រយៈ​ពេល​ពីរ​ខែ។ កងកម្លាំងអាមេរិក និងវៀតណាមខាងត្បូងបានព្យាយាមបណ្តេញ ក.ប.វ.ណ ភ្លាមៗបន្ទាប់ពីក្នុងអំឡុង យុទ្ធនាការកម្ពុជា ប៉ុន្តែត្រូវបរាជ័យ ទោះបីជាមានការខាតបង់យ៉ាងធ្ងន់ធ្ងរក៏ដោយ។ ក្នុងរយៈពេលប្រាំឆ្នាំបន្ទាប់ សង្រ្គាមស៊ីវិលកម្ពុជាបាន ផ្ទុះឡើងដោយមានវៀតណាមខាងជើង និងចិនគាំទ្រខ្មែរក្រហម ខណៈដែលវៀតណាមខាងត្បូង និងសហរដ្ឋអាមេរិកបានគាំទ្រ សាធារណរដ្ឋខ្មែរ ដែលទើបប្រកាសថ្មីរបស់ លន់ នល់។ កងកម្លាំងក.ប.វ.ណ.នឹងចូលរួមជាមួយកងទ័ពសាធារណៈរដ្ឋខ្មែរ នៅតាមព្រំដែនកម្ពុជាជាច្រើនលើកទៀត ក្នុងអំឡុងសង្រ្គាមនេះ ដើម្បីគាំទ្រពួកខ្មែរក្រហម ដូចជានៅក្នុង ប្រតិបត្តិការចេនឡាទី២ ។
គណបក្សប្រឆាំង ខ្មែរក្រហម បានឡើងកាន់អំណាចនៅក្នុងប្រទេសកម្ពុជាក្នុងឆ្នាំ 1975 មិនយូរប៉ុន្មានមុនពេលការ ដួលរលំនៃទីក្រុងសៃហ្គន ទៅកាន់កងកម្លាំងភាគខាងជើង។
មនោសញ្ចេតនាប្រឆាំងវៀតណាមមានកម្រិតខ្ពស់នៅក្នុងប្រទេសកម្ពុជាក្នុងអំឡុងសង្គ្រាមវៀតណាម។ ជនជាតិយួនត្រូវបានកាប់សម្លាប់ និងបោះចោលក្នុងទន្លេមេគង្គក្រោមកណ្តាប់ដៃរបស់កងកម្លាំងប្រឆាំងកុម្មុយនិស្ត លន់ នល់។ ខ្មែរក្រហម ទោះបីមានសម្ព័ន្ធភាពជាមួយវៀតណាមខាងជើងក៏ដោយ ក្រោយមកបានធ្វើតាមទង្វើរបស់ លន់ នល់។
សង្រ្គាមកម្ពុជា-វៀតណាម
ទិដ្ឋភាព​នៃ​សង្គ្រាម​កម្ពុជា​-​វៀតណាម​នៅ​កម្ពុជា​សព្វ​ថ្ងៃ​ត្រូវ​បាន​បែង​ចែក។ អ្នកខ្លះជឿថា អន្តរាគមន៍របស់វៀតណាមបានជួយកម្ពុជាឱ្យរួចផុតពីរបបប្រល័យពូជសាសន៍របស់ខ្មែរក្រហម ខណៈពេលដែលអ្នកផ្សេងទៀតចាត់ទុកវាថាជាការឈ្លានពាន និងការកាន់កាប់ដែលបម្រើផលប្រយោជន៍ផ្ទាល់ខ្លួនរបស់វៀតណាមនៅកម្ពុជា។
ព្រឹត្តិការណ៍ថ្មីៗ
នៅឆ្នាំ ២០០៥ វៀតណាម និងកម្ពុជាបានចុះហត្ថលេខាលើសន្ធិសញ្ញាបន្ថែមមួយចំពោះសន្ធិសញ្ញាកំណត់ព្រំដែនជាតិឆ្នាំ ១៩៨៥ ដែលកម្ពុជាចាត់ទុកថាមិនអាចទទួលយកបាន។ ជាលទ្ធផល វៀតណាមបានធ្វើការទាមទារជាច្រើនដងមកលើទឹកដីកម្ពុជា ដោយផ្អែកលើសន្ធិសញ្ញាដែលបានលើកឡើងពីការទន្ទ្រានកាន់កាប់របស់វៀតណាម។ នៅក្នុងសេចក្តីថ្លែងការណ៍របស់រដ្ឋមន្ត្រីរដ្ឋាភិបាលនៃអតីតអាណានិគមឥណ្ឌូចិនរបស់បារាំង កម្ពុជានឹងត្រូវប្រគល់ភូមិចំនួនពីររបស់ខ្លួនទៅឱ្យប្រទេសវៀតណាមជាថ្នូរនឹងការរក្សាភូមិចំនួនពីរភូមិ ធ្លកត្រាច និង ភូមិអន្លង់ជ្រៃ ដែលត្រូវបានចាត់ទុកជាទឹកដីកម្ពុជាតាមសន្ធិសញ្ញាឆ្នាំ ១៩៨៥។. គេ​មិន​ដឹង​ថា តើ​ភូមិ​ពីរ​ណា​ដែល​កម្ពុជា​ត្រូវ​បោះបង់។ ដើម្បីដោះស្រាយវិវាទនេះ ក្នុងឆ្នាំ២០១១ រដ្ឋាភិបាលកម្ពុជាបានប្រកាសថា នឹងពន្លឿនដំណើរការបោះបង្គោលព្រំដែនជាមួយវៀតណាម។ កាលពីថ្ងៃទី២៤ ខែមិថុនា ឆ្នាំ២០១២ វៀតណាម និងកម្ពុជា បានប្រារព្ធពិធីបោះបង្គោលព្រំដែនចុងក្រោយ លើបង្គោលព្រំដែនរួមគ្នា លេខ៣១៤។ នាយករដ្ឋមន្ត្រី ង្វៀន តានដុង នៃប្រទេសវៀតណាម និង លោក ហ៊ុន សែន នៃកម្ពុជាផ្ទាល់បានចូលរួមក្នុងពិធីនេះ ដើម្បីបង្ហាញនូវសញ្ញាសម្គាល់ថ្មី និងបញ្ជាក់ឡើងវិញនូវកិច្ចសហប្រតិបត្តិការ និងមិត្តភាពនៃប្រទេសទាំងពីរ។
បាតុកម្មប្រឆាំងវៀតណាមឆ្នាំ២០១៤
ការ​តវ៉ា​ប្រឆាំង​នឹង​វៀតណាម​បាន​និង​កំពុង​បន្ត  តាំងពីខែកក្កដា ឆ្នាំ២០១៤។ បាតុកម្មបានធ្វើឡើងបន្ទាប់ពីស្ថានទូតវៀតណាមបញ្ជាក់ថាកម្ពុជាក្រោម (ដីសណ្ដទន្លេមេគង្គ) ជាផ្នែករបស់វៀតណាមយូរមកហើយ ហើយក្រុមអ្នកតវ៉ានិងសកម្មជនទាមទារឲ្យស្ថានទូតសុំទោស និងទទួលស្គាល់កម្ពុជាក្រោមជាអតីតទឹកដីរបស់កម្ពុជា។ កាលពីថ្ងៃទី៩ ខែកក្កដា ស្ថានទូតបានចេញសេចក្តីថ្លែងការណ៍មួយដោយអំពាវនាវឱ្យកម្ពុជាគោរពអធិបតេយ្យភាពរបស់វៀតណាម និងបដិសេធមិនសុំទោស។ បាតុករបានដុតទង់ជាតិវៀតណាម និងរូបិយប័ណ្ណ និងរួមបញ្ចូល សហគមន៍ខ្មែរក្រោម និង ព្រះសង្ឃ. ក្នុងដំណើរទស្សនកិច្ចផ្លូវរដ្ឋរបស់លោក ហេង សំរិន ប្រធានរដ្ឋសភាទៅវៀតណាម នាយករដ្ឋមន្ត្រីវៀតណាម លោក ង្វៀន តានឌុង បានអំពាវនាវឱ្យកម្ពុជាចាត់វិធានការប្រឆាំងនឹងពួកជ្រុលនិយមចំពោះការដុតទង់ជាតិវៀតណាម។ កាល​ពី​ខែ​តុលា ឆ្នាំ​២០១៤ ក្រុម​បាតុករ​បាន​គំរាម​ដុត​ស្ថានទូត​ខ្លួន​ឯង។ លោក ថាច់ សេដ្ឋា ប្រធាន​ក្រុមបាតុករបានរារាំងបាតុករមិនឲ្យដុតទង់ជាតិ​វៀតណាម ដែល​នាំ​ឲ្យ​បាតុករ​ម្នាក់​ហៅ​លោក​ថា «គ្មាន​ប្រយោជន៍»។
ការកើនឡើងនៃមនោសញ្ចេតនាប្រឆាំងវៀតណាមបានបណ្តាលឱ្យបុរសជនជាតិវៀតណាមម្នាក់ឈ្មោះត្រាន វ៉ាន់ជៀន ត្រូវបានហ្វូងមនុស្សវាយរហូតដល់ស្លាប់ ដែលនាំឱ្យមានការភ័យខ្លាចយ៉ាងទូលំទូលាយក្នុងចំណោមក្រុមហ៊ុន និងអ្នកវិនិយោគវៀតណាមនៅកម្ពុជា។ អាជីវកម្មវៀតណាមត្រូវបានវាយឆ្មក់ និងប្លន់ដោយប្រជាជនកម្ពុជា កម្មកររបស់ពួកគេត្រូវបានបង្ខំឱ្យភៀសខ្លួន ហើយមានករណីបុរសវៀតណាមចំនួន ២ នាក់ទៀតត្រូវបានហ្វូងមនុស្សចោមរោមសម្លាប់។  មនុស្សជាច្រើនបានមើលឃើញថា នេះគឺជាការវិលត្រឡប់ទៅកាន់កុបកម្មក្នុងទសវត្សរ៍ឆ្នាំ១៩៩០ ដែលជាកន្លែងដែលមានការសម្លាប់ជនជាតិភាគតិចវៀតណាមជាច្រើន។
កាល​ពី​ឆ្នាំ​២០១៥ ព្រះសង្ឃ​វៀតណាម​ត្រូវ​បាន​រដ្ឋាភិបាល​កម្ពុជា​បណ្ដេញ​ចេញ​ពី​កោះ​ឆ្នេរ​កោះកុង។
ហេតុផលនៅពីក្រោយមនោសញ្ចេតនាប្រឆាំងវៀតណាម
ការ​ប្រឆាំង​របស់​កម្ពុជា​ប្រឆាំង​នឹង​វៀតណាម​បាន​កើន​ឡើង​យ៉ាង​ខ្លាំង ជាពិសេស​បញ្ហា​ជម្លោះ​ព្រំដែន និង​ប្រឆាំង​នឹង​ជនអន្តោប្រវេសន៍​ខុស​ច្បាប់​វៀតណាម។ មនោសញ្ចេតនាប្រឆាំងវៀតណាមដែលកំពុងកើនឡើងនៅក្នុងប្រទេសកម្ពុជា អាចបណ្តាលមកពីកត្តាជាច្រើន។ ការតវ៉ាប្រឆាំងយួននៅទីក្រុងភ្នំពេញនាពេលថ្មីៗនេះ ត្រូវបានគេមើលឃើញថាជានិន្នាការប្រវត្តិសាស្រ្តចុងក្រោយរបស់អ្នកនយោបាយដែលនាំឲ្យមានការយល់ឃើញរបស់ជនបរទេសដែលចោទថាបានរំលោភយកទឹកដីខ្មែរមកឲ្យប្រជាជនកម្ពុជាទទួលបានការគាំទ្រ។ ការតវ៉ានាពេលថ្មីៗនេះបានទាមទារឱ្យមានការសុំទោសពីវៀតណាម និងទទួលស្គាល់ថាកម្ពុជាក្រោម ជាអតីតទឹកដីរបស់ខ្មែរ ។ ផ្នែកធំនៃសង្គមកម្ពុជា កាត់តាមវណ្ណៈ និងក្រុមផ្សេងៗ ជាអរិភាពជាមួយវៀតណាម ហើយជឿថាបញ្ហានៅក្នុងប្រទេសកម្ពុជាគឺបណ្តាលមកពីវៀតណាម ក៏ដូចជាមនោសញ្ចេតនាដែលថាជនជាតិវៀតណាមមានចេតនាទុច្ចរិត និងមានសមត្ថភាពធ្វើអំពើព្រៃផ្សៃ។ អ្នក​ខ្លះ​ជឿ​ថា «ជនជាតិ​វៀតណាម​នឹង​ជួយ​វៀតណាម​ក្នុង​គម្រោង​បន្ត​ធ្វើ​អាណានិគម​លើ​កម្ពុជា»។
ឧទាហរណ៍ពីមុននៃមនោសញ្ចេតនាកម្ពុជាប្រឆាំងវៀតណាម រួមមានកុប្បកម្មបន្ទាប់ពី ការបោះឆ្នោតជាតិឆ្នាំ២០១៣ ដែលត្រូវបានចោទប្រកាន់ថា "បែកបាក់ដោយភាពមិនប្រក្រតី ការបំភិតបំភ័យសមាជិក និងមេដឹកនាំគណបក្សប្រឆាំង"។ ក្រុមបាតុករមិនត្រឹមតែអះអាងថា ត្រូវបានគេ «ចាញ់បោក» នៅក្នុងការបោះឆ្នោតប៉ុណ្ណោះទេ ការចោទប្រកាន់ជនជាតិវៀតណាម ដែលត្រូវបាននាំមកពីប្រទេសវៀតណាម ដើម្បីបោះឆ្នោតជំនួសពួកគេ ត្រូវបានលើកឡើង។ ការចោទប្រកាន់លើការជាប់ពាក់ព័ន្ធរបស់ជនជាតិវៀតណាមនៅតែជារឿងធម្មតា ទោះបីជាមានភស្តុតាងច្បាស់លាស់ប៉ុណ្ណាក៏ដោយ។ កាល​ពី​ឆ្នាំ​២០១៤ អ្នក​រិះគន់​គណបក្ស​សង្គ្រោះ​ជាតិ​បាន​លើក​ឡើង​ថា គណបក្ស​នេះ​កំពុង​ប្រើ​ការ​មិន​ទុក​ចិត្ត​នេះ​ទៅ​លើ​ជនជាតិ​វៀតណាម ដើម្បី​ទទួល​បាន​ចំណុច​នយោបាយ។ ការ​ចោទ​ប្រកាន់​លោក សម រ ង្ស៊ី ប្រធាន​គណបក្ស​សង្គ្រោះ​ជាតិ ពី​បទ​ប្រើ​ជនជាតិ​វៀតណាម​ជា​មេ​ឈ្លើយ​ពាក់ព័ន្ធ​នឹង​បញ្ហា​ជាតិ​របស់​កម្ពុជា។ “ខណៈដែល លោកហ៊ុន សែន និង គណបក្សប្រជាជនកម្ពុជា មានការស្និទ្ធស្នាលជាមួយយួនពេក ហើយដូច្នេះជាផ្នែកនៃបញ្ហា។”
ថ្វីបើមានការប្រឆាំងក៏ដោយ ក៏វាកម្រណាស់សម្រាប់ជនជាតិវៀតណាមក្នុងការតបស្នងនូវមនោសញ្ចេតនានេះ។ យ៉ាងណាក៏ដោយ ប៉ុន្មានថ្ងៃមុនការបោះឆ្នោតជាតិរបស់កម្ពុជា លោក ង្វៀន ជីហ្ស៊ុង ប្រធានផ្នែកការពារពលរដ្ឋ និងកិច្ចការច្បាប់នៃផ្នែកកុងស៊ុលវៀតណាម ក៏បានរិះគន់លោកសម រង្ស៊ី ប្រធានគណបក្សប្រឆាំងផងដែរ ពីបទ “មូលធនលើបញ្ហាជនជាតិភាគតិច ដើម្បីផលប្រយោជន៍នយោបាយ។ "។
តាមប្រវត្តិសាស្ត្រ មនោសញ្ចេតនាប្រឆាំងវៀតណាមយ៉ាងខ្លាំងក្លាបានកើតឡើងចំពោះ ការដណ្តើមយកទឹកដីកម្ពុជាពីមុនរបស់ វៀតណាម ការតាំងទីលំនៅរបស់វៀតណាមនៅក្នុងប្រទេសកម្ពុជា និងការដណ្តើមកាន់កាប់ដោយយោធារបស់វៀតណាមនៅកម្ពុជា។ មនោសញ្ចេតនាប្រឆាំងវៀតណាមនេះត្រូវបានតម្រង់ទិសទាំងប្រឆាំងនឹងជនជាតិភាគតិចវៀតណាមនៅកម្ពុជា និងប្រឆាំងនឹងប្រទេសវៀតណាមខ្លួនឯង ដែលនាំឱ្យមានមនោសញ្ចេតនាគាំទ្រចិនក្នុងចំណោមរដ្ឋាភិបាលកម្ពុជា និងក្រុមប្រឆាំងកម្ពុជា ជាពិសេសលើជម្លោះសមុទ្រចិនខាងត្បូង។ បញ្ហា​ទឹក​ដីកម្ពុជាក្រោម ​ចាប់​តាំង​ពី​សម័យ​អាណានិគម​នៃ​ប្រទេស​ទាំង​ពីរ; នៅឆ្នាំ១៩៤៩ នៅពេលដែលបារាំងបានប្រគល់កូសាំងស៊ីន ទៅជារដ្ឋថ្មីរបស់វៀតណាម វាបានព្យាយាមដោះស្រាយវិវាទទឹកដីដើម្បីគាំទ្រ វៀតណាម នេះ​បាន​ធ្វើ​ឲ្យ​ប្រជាជនខ្មែរ ​មួយ​ចំនួន​ធំ​ស្ថិត​នៅ​ក្រោម​ការ​គ្រប់​គ្រង​របស់​ប្រទេស​វៀតណាម ជំនួស​ឲ្យ​ប្រទេស​កម្ពុជា។ កម្ពុជា​បាត់​បង់​៨៩.០០០​នាក់​ គីឡូម៉ែត្រ 2 នៃអ្វីដែលខ្លួនជឿថាជាទឹកដីរបស់ខ្លួន។
អ្នកប្រឆាំងជនជាតិចាមខ្មែរឥស្លាមម្នាក់ លោក ហាស្សាន់ អេ កាសេម អតីតអ្នកបើកបរឧទ្ធម្ភាគចក្រយោធាដែលត្រូវបានធ្វើទុក្ខបុកម្នេញ និងចាប់ដាក់គុកដោយខ្មែរក្រហម និងបានប្រឆាំងនឹងការឈ្លានពានរបស់វៀតណាម បានបរិហារវៀតណាមថាកំពុងព្យាយាមដាក់ខ្លួនជាអ្នកសង្គ្រោះប្រទេសកម្ពុជាពីការគ្រប់គ្រងរបស់ខ្មែរក្រហម។ គាត់បានសរសេរថា វៀតណាមបានបោកបញ្ឆោតលោកខាងលិចឱ្យគិតថាខ្លួនជា "អ្នករំដោះដ៏អស្ចារ្យ" កំឡុងពេលឈ្លានពានកម្ពុជា និងបណ្តេញខ្មែរក្រហម នៅពេលដែលការពិតវៀតណាមបានប្រើសង្រ្គាមដើម្បីផលប្រយោជន៍របស់ខ្លួន ដូចជាការកាន់កាប់ទ្រព្យសម្បត្តិហិរញ្ញវត្ថុរបស់កម្ពុជា និងជាតិ។ ប្លន់យកទ្រព្យសម្បត្តិ ដោះស្រាយជម្លោះព្រំដែន ដើម្បីផលប្រយោជន៍របស់ខ្លួន ព្យាយាមបំផ្លាញជាតិនិយមខ្មែរប្រឆាំងនឹងវៀតណាម ផលប្រយោជន៍ខ្មែរភាគច្រើនលើអំពើហឹង្សារបស់ខ្មែរក្រហម និងបង្កើតរដ្ឋាភិបាលអាយ៉ងកុម្មុយនិស្តផ្ទាល់ខ្លួនដើម្បីគ្រប់គ្រងប្រទេសកម្ពុជាជាមួយមន្ត្រីវៀតណាម។ ក្លែងខ្លួនជាខ្មែរ។ អត្ថបទ​របស់កាសេម ត្រូវ​បាន​ចុះ​ផ្សាយ​ឡើង​វិញ​នៅ​លើ​អង្គការ​សកម្មជន​ចាម «ការិយាល័យ​អន្តរជាតិ​នៃ​ប្រទេស​ចម្ប៉ា» គេហទំព័រ Cham Today។
ថៃ និង​ចិន​ត្រូវ​បាន​ខ្មែរ​មើល​ឃើញ​អវិជ្ជមាន​តិច​ជាង​ជនជាតិ​វៀតណាម ដោយសារ​ចិន​ជា​អ្នក​វិនិយោគ​ធំ​ជាង​គេ​របស់​កម្ពុជា។
ទំនាក់ទំនងសេដ្ឋកិច្ច
ចាប់តាំងពីទសវត្សរ៍ឆ្នាំ១៩៩០ ទំនាក់ទំនងរវាងប្រទេសទាំងពីរបានចាប់ផ្តើមប្រសើរឡើង។ ទាំង​វៀតណាម និង​កម្ពុជា​គឺ​ជា​សមាជិក​នៃ​អង្គការ​តំបន់​ពហុភាគី​ដូច​ជា​អាស៊ាន និង​កិច្ច​សហប្រតិបត្តិការ​មេគង្គ-គង្គា ។ ប្រទេសទាំងពីរបានបើកនិងអភិវឌ្ឍពាណិជ្ជកម្មឆ្លងព្រំដែន ហើយបានព្យាយាមបន្ធូរបន្ថយបទប្បញ្ញត្តិទិដ្ឋាការដល់ទីបញ្ចប់នោះ។ រដ្ឋាភិបាលទាំងពីរបានកំណត់គោលដៅផ្លូវការនៃការបង្កើនពាណិជ្ជកម្មទ្វេភាគីចំនួន២៧% ដល់ ២.៣ពាន់លានដុល្លារនៅឆ្នាំ២០១០ និងដល់ ៦.៥ពាន់លានដុល្លារនៅឆ្នាំ២០១៥ ។ វៀតណាម​បាន​នាំ​ចេញ​ទំនិញ​តម្លៃ​១,២​ពាន់​លាន​ដុល្លារ​មក​កម្ពុជា​ក្នុង​ឆ្នាំ​២០០៧។ ខណៈដែលកម្ពុជាគ្រាន់តែជាប្រទេសនាំចូលទំនិញវៀតណាមធំជាងគេទី១៦ប៉ុណ្ណោះ វៀតណាមគឺជាទីផ្សារនាំចេញធំទីបីរបស់កម្ពុជា។
វិថី ឧកញ៉ា ឈុន
វិថីឧញ៉ាឈុន(២៤០) ជាវិថីដែលគិតចាប់ពី តិរវិថីព្រះស៊ីសុវត្ថិ ខាងលិចសាលមហោសព្រចតុមុខ ទៅទល់នឹង មហាវិថីព្រះនរោត្តម ខាងជើងវិទ្យាល័យព្រះស៊ីសុវត្ថិ។
វត្តសូភាស
រូបភាពតូច វត្តសុភារង្សី ហៅវត្តសូភាស ស្ថិតនៅក្នុងឃុំសូភាស ស្រុកស្ទឹងត្រង់ ខេត្តកំពង់ចាម។នៅទីតាំងវត្តនេះគេរកឃើញសិលាចារឹកមួយផ្ទាំងមានចុះលេខសារពើភ័ណ្ឌ K.115 ចារក្នុងស.វ.ទី៧នៃគ.ស.ជាពីរភាសា គឺភាសាសំស្ក្រឹតនិងភាសាខ្មែរបុរាណសម័យមុនអង្គរ។វត្តសូភាសបានសាងសង់នៅលើទីតាំងប្រាសាទឥដ្ឋសម័យមុនអង្គរចំនួន៤ ដែលនៅទីនោះគេរកឃើញសិលាចារឹកមួយផ្ទាំងមានកម្ពស់១ម៉ែត្រ ទទឹង០,៣៣ម៉ែត្រ កម្រាស់០,១១ម៉ែត្រ។ សិលាចារឹកនេះមានចារឹកសង្ខាង ដែលផ្ទៃមុខទី១មានចារឹកអក្សរ១៨បន្ទាត់ មាន៤បន្ទាត់ជាភាសាសំស្ក្រឹត និង១៤បន្ទាត់ទៀតជាភាសាខ្មែរបុរាណ។ នៅផ្ទៃមុខទី២ មានចំនួនពីរឬបីបន្ទាត់ដែលគេមិនអាចអានបាន។ សិលាចារឹកនេះធ្លាប់បានសិក្សាដោយអ្នកប្រាជ្ញបរទេសដូចជាលោក ហ្ស៊ក សឺដែស និងលោក ហ្វី លីពជេន្នើរ។ក្នុងសិលាចារឹកនេះមានចំនួន១៨បន្ទាត់ ចារជាពីរភាសាគឺភាសាសំស្ក្រឹតចំនួន៤បន្ទាត់(បន្ទាត់ទី១-៥)និងភាសាខ្មែរសម័យមុនអង្គរចំនួន១៤បន្ទាត់(បន្ទាត់ទី៥-១៨)។ នៅផ្នែកសំស្ក្រឹតនិយាយអំពីពេលវេលាប្រតិស្ថានលិង្គ គឺនៅបរិច្ឆេទនាឆ្នាំ៥៨៧នៃមហាសករាជ ថ្ងៃទី៩កើត ខែជេស្ឋ ស្ថិតក្នុងសីហរាសី ត្រូវនឹងឆ្នាំ៦៦៥ ថ្ងៃទី២៩ ខែឧសភា ប្រហែលនឹងម៉ោង៩និង១២នាទីព្រឹក។ ក្នុងអត្ថបទភាសាខ្មែរបានបញ្ជាក់ថាលិង្គនោះឈ្មោះស្រីមទាម្រាត និងបានរៀបរាប់ពីតង្វាយជាអ្នកបម្រើប្រាសាទចំនួន៤៩នាក់ ស្រែចំនួន៣។ អ្នកធ្វើតង្វាយចំពោះប្រាសាទនិងព្រះសិវលិង្គនោះគឺក្លោញពៅអញ(វៅអញ៑)និងម្ដាយរបស់បោញនិជ៌ិតសិង្ហ។ តង្វាយទាំងនេះដាក់នៅក្រោមការគ្រប់គ្រងរបស់បោញចន្ទ្រវិន្ទុ។ អ្វីដែលសោកស្ដាយ សិលាចារឹកនេះពុំត្រូវបានរក្សាទុកក្នុងទីតាំងសមរម្យឡើង ពោលគឺទុកហាលវាលដែលនាំឱ្យសិលាចារឹកនេះខូចខាតសឹករេចរិល នៅសល់អក្សរបន្ដិចបន្ដួច ដែលខុសប្លែកពីជំនាន់មុនដែលនៅសល់អក្សរស្ទើរពេញដែលនាំឱ្យអ្នកសិក្សាជំនាន់មុនអាចអាននិងបកប្រែបាន។ សិលាចារឹកនិងវត្ថុសិល្បៈផ្សេងទៀតគឺជាអត្តសញ្ញាណដែលបានបង្ហាញអំពីចំណាស់ភាពរបស់ទីតាំងនោះនិងវប្បធម៌ខ្មែរផងដែរ។ កន្លងមកគេរមែងទទួលស្គាល់ថា វត្តអារាមគឺជាជង្រុកវប្បធម៌។ ប៉ុន្ដែក្រោយមកយើងឃើញថា វត្ថុសិល្បៈ វត្ថុបុរាណជាដើមដែលនៅក្នុងវត្តអារាមមួយចំនួនបែរជាពុំមានការយកចិត្តទុកដាក់ទៅវិញ។ វត្តអារាមខ្លះ ឈូសឆាយទួលប្រាសាទដើម្បីសាងសង់សំណង់ថ្មីជាដើម។ រូបភាពនេះជារូបភាពដែលពុំគួរកើតមានឡើងទាល់តែសោះ។ យើងខ្ញុំព្រះករុណាខ្ញុំសូមសំណូមពរនិងបិណ្ឌបាត្រពីព្រះចៅអធិការនិងគណៈកម្មការវត្តទាំងអស់ មេត្តាថែរក្សានិងស្វែងយល់ពីតម្លៃនៃវត្ថុដ៏មានតម្លៃទាំងនេះ​ដើម្បីឱ្យបរិស័ទនិងប្រជាពលរដ្ឋទូទៅបានស្វែងយល់។ សូមឱ្យទីអារាមក្លាយជាជង្រុកវប្បធម៌ដ៏ពិតប្រាកដ។
សូភាស