cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
អម្ពបាលី
លុះ​រាត្រី​នោះ​កន្លង​ទៅ នាង​អម្ពបាលី​បាន​តាក់​តែង​មាទនីយ​ភោជនី​យាហារ ដ៏​ថ្លៃ​ថ្លា​ក្នុង​អម្ពវ័ន​របស់​ខ្លួន ថ្វាយ​ចំពោះ​ភិក្ខុ​សង្ឃ មាន​ព្រះ​ពុទ្ធ​ជា​ប្រធាន ហើយ​បាន​ថ្វាយ​អម្ពវ័ន​នោះ​ធ្វើ​ជា​អារាម​ទៀត ។ ព្រះ​មាន​ព្រះ​ភាគ​ទ្រង់​ទទួល​អារាម​នោះ​ហើយ សម្តែង​ធម្មីក​ថា​ឲ្យ​នាង​អម្ពបាលី​មាន​សេចក្តី​ជ្រះ​ថ្លា​ ទើប​ស្តេច​ក្រោក​ចាក​អាសនះ​យាង​ទៅ​កាន់​វេឡុគ្រាម​ទៀត ។
អត្តបទ​នេះ​ដក​ស្រង់​ចេញ​ពី​សៀវភៅៈ ប្រជុំជាតក
វាយ​អត្តបទ​ដោយៈ កញ្ញា ជា ម៉ានិត
ដោយ៥០០០ឆ្នាំ
អានលម្អិត | read more >>> http://www.5000-years.org/kh/read/1087#ixzz5KCa8wfvJ
សិទ្ធិ (គេហទំព័រ)
សិទ្ធិ (អង់គ្លេស៖ Sithi) គឺ​ជា​គម្រោង​មួយ​របស់ មជ្ឈមណ្ឌលសិទ្ធិមនុស្សកម្ពុជា ដែល​ត្រូវ​បាន​ដាក់​ឲ្យ​ប្រើប្រាស់​នៅ​ឆ្នាំ​២០០៩ ហើយ​មាន​គោល​បំណង​ក្នុង​ការ​លើក​កម្ពស់ និង​ផ្ដល់​ព័ត៌មាន​អំពី​សិទ្ធិ​មនុស្ស ដល់​បណ្ដា​សង្គម​ស៊ីវិល និង​ស្ថាប័ន​ដទៃ​ទៀត​ឲ្យ​កាន់​តែ​មាន​ប្រសិទ្ធភាព​ខ្ពស់។
សាវតារ
គេហទំព័រ sithi.org ត្រូវបាន​ដាក់ឲ្យ​ប្រើប្រាស់​នៅក្នុង​ឆ្នាំ​២០០៩​។ វា​ជា​គំរោង​មួយ​របស់​មជ្ឈមណ្ឌល​សិទ្ធិមនុស្ស​កម្ពុជា (Cambodian Center for Human Rights or CCHR) ដែលជា អង្គការ​មិនមែន​រដ្ឋាភិបាល មិន​បម្រើ​នយោបាយ ឯករាជ្យ និង​មាន​ទីតាំង​នៅ​រាជធានី​ភ្នំពេញ​ហើយ​ធ្វើការ​ក្នុង​ការលើកស្ទួយ និង​ការការពារ​លទ្ធិប្រជាធិបតេយ្យ​និង​សិទិ្ធ​មនុស្ស​នៅ​ទូទាំង​ប្រទេស​កម្ពុជា​។ គេហទំព័រ sithi.org ឆ្លុះបញ្ចាំង​ពី​តម្លៃ និង​យុទ្ធវិធី​របស់ CCHR ដែល​ជា​យុទ្ធសាស្ត្រ​ក្នុង​ការបង្កើតអោយមាន​ការចរចា​អហិង្សា​រាល់​គ្រប់​ភាគី​ទាំងអស់ និង លើកទឹកចិត្ត​ឲ្យ​ស្ថាប័ន​សង្គម​ស៊ីវិល​ទទួលយក​នូវ​ឧបករណ៍​ដ៏​ទាន់សម័យ​និង​កិច្ច​សហប្រត្តិបត្តិការ​ដើម្បី​នាំឲ្យ​មាន​ការផ្លាស់ប្តូរ ព្រមទាំង​ជា​ការផ្លាស់ប្តូរ​ចំណេះដឹង​ក្នុង​ទម្រង់​ថ្មីៗ ដើម្បី​ពង្រឹង​អំណាច​ដល់​អ្នក​ដែល​ធ្វើការ​លើ​សិទិ្ធ​មនុស្ស​នៅ​កម្ពុជា​។ ការបង្កើត​គេហទំព័រ sithi.org ពឹងផ្អែក​ទាំងស្រុង​លើ​កិច្ចសហការ​ដោយ​មាន​ការចូលរួម​ចែករំលែក​ព័ត៌មាន​ពី​អ្នក​ដែលមាន​ចំណាប់អារម្មណ៍​ទាំងអស់ និង​អ្នក​ដែល​ធ្វើ​ការលើកស្ទួយ​និង​ការការពារ​សិទិ្ធមនុ​ស្ស​នៅ​កម្ពុជា​។​
គោល​បំណង
សិទ្ធិ មាន​គោល​បំណង​ពីរ​សំខាន់ៗ​គឺ ៖
ការ​ប្រើប្រាស់
sithi.org មានបំណង​ដាក់​ជា​គំនិត​ផ្តួចផ្តើម​រួមគ្នា​មួយ​ដែល​បង្កើតឡើង​ដោយ​អ្នក​ដែល​ចាប់អារម្មណ៍​និង​ធ្វើ​ការលើកស្ទួយ​និង​ការការពារ​សិទិ្ធមនុ​ស្ស​នៅ​កម្ពុជា​។ ស្ថាប័ន​សង្គម​ស៊ីវិល​ស្ថាប័ន​ដែល​អាច​ទុកចិត្តបាន និង ស្ថាប័ន​ពាក់ព័ន្ធ​ផ្សេង​ទៀត​អាច​ចូលរួម​ផ្សព្វផ្សាយ​ព័ត៌មាន​នៅ​លើ​គ្រប់ផែ្នក​ទាំងអស់ក្នុង​គេហទំព័រ​នេះ​បាន​។ មនុស្ស​គ្រប់រូប​អាច​ចូល​អាន​និង​ទទួលបាន​ព័ត៌មាន​ទាំងនេះ​។
អ្នក​ផ្ដល់​ជំនួយ និង​គាំទ្រ
​គេហទំព័រ sithi.org ទទួលបាន​ការគាំទ្រ​ពី​ស្ថានទូតអង់គ្លេស​ប្រចាំ​នៅ​ទីក្រុង​ភ្នំពេញ ទីភ្នាក់ងារ​អាមេរិក​សម្រាប់​ការអភិវឌ្ឍន៍​អន្តរជាតិ (USAID) វិទ្យាស្ថានគ្រប់គ្រងបូព៌ា (EWMI) និង​វិទ្យាសា្ថន​សង្គម​បើកទូលាយ (OSI)​។​
កម្ពុជាក្រោម
ប្រវត្តិសាស្ត្រ
ការ​ដែល​មាន​ឈ្មោះ​កម្ពុជា​លិច​ទឹក​ ពីព្រោះ​កាលសម័យ​នោះ  ​មាន​តែ​ប្រទេស​​កម្ពុជា​កណ្ដាល​នេះ​ទេ​​  ដែល​ជា​ដែនដី​គោក  ។  ចំណែក​ដែនដី​ប៉ែក​ខាងកើត  (កម្ពុជា​ក្រោម​សព្វថ្ងៃ  មានផ្ទៃក្រឡាទំហំ ៦៧.៧០០ ​គីឡូ​ម៉ែត្រ​ក្រឡា  ដោយ​រាប់​ទាំង​កោះ​ត្រល់ និង​កោះ​ត្រឡាច)  នៅ​ជា​ប្រជុំ​កោះ​នៅ​ឡើយ  ​។  នៅ​ទី​​នោះ  ​ពុំ​សូវ​មាន​បណ្ដាជន​ខ្មែរ​រស់នៅ​ទេ​  (​ខ្មែរ​ពុំ​សូវ​ចូលចិត្ត​រស់នៅ​តាម​មាត់​ទឹក​ដែល​មាន​របរ​នេសាទ​ត្រី​ជាប្រ​មុខ​)  ​ម្ល៉ោះហើយ​ ព្រះមហាក្សត្រ​ខ្មែរ​ក៏​ពុំបាន​យក​ព្រះទ័យ​ទុកដាក់​ត្រួតពិនិត្យ​ផែនដី​នោះ​ឲ្យបាន​ហ្មតច​ត់​ប៉ុន្មាន​ដែរ។  មហា​អាណាចក្រខ្មែរ​នា​សម័យ​នោះ  ​មាន​ព្រំ​ប្រទល់​ដែន​ខាងជើង​ទល់​នឹង​ប្រទេស​ចម្ប៉ា​ (​ចាម​) ​ដែល​សព្វថ្ងៃ​នៅ​ត្រង់​ខេត្ត​ប៊ិញ​​ធន់ (Bình Thuận平顺), ខាងកើត​ទល់​សមុទ្រ​ចិន​, ខាងលិច​ទល់​នឹង​ទន្លេ​សា​លូ​អ​ង​​ប្រទេស​​មីយ៉ាន់ម៉ាសព្វថ្ងៃ  និង​ខាងត្បូង​ទល់​នឹង​ឈូង​សមុទ្រ​សៀម។​  លុះ​ប្រហែល​មួយ​សតវត្សរ៍​ក្រោយមក  កម្ពុជា​ទឹក​លិច​​ក្លាយ​ជា​ដែនដី​គោក ​(​ដោយ​ដីល្បាប់​ទន្លេមេគង្គ​ហូរ​ចាក់​)​  ។  ​ពេល​នោះ ​ប្រជារាស្ត្រ​ខ្មែរ​បាន​នាំគ្នា​ទៅ​រស់នៅ​យ៉ាង​កុះករ​​  ថែមទាំង​មាន​កំពង់ផែ​មួយ​យ៉ាង​ធំ​គឺ​កំពង់ផែ​ព្រៃនគរ (សាយ​ហ្កន​​ ឬ ហូ​ជី​មិញ) សព្វថ្ងៃនេះ  ។​
នៅ​ឆ្នាំ ​១៨៥៩ អាណានិគម​បារាំងសែស បាន​ចូល​មក​កាន់កាប់​ដែនដី​កម្ពុជា​ក្រោម​ប៉ែក​ខាងកើត និង​នគរ​ចម្ប៉ាដែល​ពេលនោះ​​ស្ថិតនៅក្រោម​អំណាច​យួន  ។ ក្រោយមក ​នៅ​ឆ្នាំ ​១៨៦២  រដ្ឋការ​អាណានិគម​បារាំងសែស បាន​ឃុបឃិត​លួច​ធ្វើ​សន្ធិសញ្ញា​បារាំង-យួន​មួយ​ដោយ​សម្ងាត់  (​ដែល​ប្រជារាស្ត្រ​ខ្មែរ​ជា​ម្ចាស់​ទឹក​ដី មិន​បាន​ដឹង​សោះ) ​ប្រគល់​ខេត្ត​ទាំង ​៣ ​នោះ​ឲ្យ​​ស្ដេច​យួនអាណ្ណាម​កាន់កាប់​តទៅ​  ដោយ​ស្ថិតនៅ​ជា​ប្រទេស​ក្រោម​អាណាព្យាបាល​បារាំង  ​។ ​ ប៉ុន្តែ បារាំងសែសដាក់​ឈ្មោះ​ភូមិភាគ​នេះ​ហៅថា <Cochinchine> 交趾支那 ​កូសាំងស៊ីន ។​
ស្ដេច​ជ័យ​ជេដ្ឋា​ទី ២
​តាម​ប្រវត្តិសាស្ត្រ​ឲ្យដឹងថា ដើមឡើយ យួន​មិនទាន់​មក​រស់នៅ​ក្នុង​ទឹកដី​កម្ពុជា​ក្រោម​នៅឡើយ  ។​  ​លុះ​ដល់​ស្ដេច​ជ័យ​ជេដ្ឋា​ទី ២ យក​បុត្រី​ស្ដេច​យួន​ឈ្មោះ ង៉ុក វ៉ាន់阮氏玉万 ( យួន៖ Nguyễn Phúc Ngọc Vạn ) ធ្វើ​ជា​មហេសី​មក  ជាតិ​យួន​ក៏​ចាប់​​ផ្ដើម​ទន្ទ្រាន​ចូលមក​រស់នៅ​ក្នុង​ទឹកដី​កម្ពុជា​ក្រោម​ បន្តបន្ទាប់​គ្នា​រហូត​មក  ។  នៅ​ឆ្នាំ ១៦២៣,  ស្ដេច​យួន​បាន​​បញ្ជូន​បេសកជន​មួយ​ក្រុម​  មក​ក្រាបបង្គំ​សុំ​ស្ដេច​​ខ្មែរអនុញ្ញាត្តឈ​ប់យក​ពន្ធអាករ​នានា​ក្នុង​ភូមិភាគ​ក្រុងព្រៃ​​នគរ  ។  ដោយ​ស្រលាញ់​ប្រពន្ធ​ស្រស់​ល្អ  និង​ដោយ​លង់​ក្នុង​កលល្បិច​ស្ត្រី​យួន  ស្ដេច​ជ័យជេដ្ឋា​ទី​ ២ ក៏​អនុញ្ញាត្តិ​​តាម​ពាក្យ​សុំ​របស់​ស្ដេច​យួន  ។  តាំងពី​ពេលនោះ​មក  យួន​ចាប់ផ្ដើម​វាយលុក​យក​ទឹកដី​កម្ពុជា​ក្រោម​បន្តិច​ម្ដងៗ​​  រហូត​ទាល់តែ​​ទឹកដី​កូស័ងស៊ីន​ទាំងមូល​ ធ្លាក់​ក្នុង​កណ្ដាប់ដៃ​យួន​ទើស​សព្វថ្ងៃនេះ  ។​
​ សស ម្យ៉ាងទៀត តាម​ប្រវត្តិសាស្ត្រ ជាតិ​យួន​នេះ  ​មាន​មធ្យោបាយ​ដ៏​ប្រសិទ្ធភាព​មួយ​  ដែល​គេ​តែង​បាន​​ទទួល​ជោគជ័យ​តាំងពី​អតីតកាល​មក  ​គឺ រឿងស្រី​យួន​នេះឯង  មើលចុះ ​ប្រទេស​ចម្ប៉ា  ដែល​ត្រូវ​រលាយបាត់​​ពី​ផែនទី​ពិភពលោក  ក៏​ព្រោះតែ​ស្ដេច​ចាម​យកប្រពន្ធ​យួន​ដែរ  ។  រឿង​ទាំងនេះ​ជា​ការពិត​ជាក់ស្ដែង ដែល​គេ​មិន​​អាច​ប្រកែក​បាន​ឡើយ  ។ ​
នៅក្នុង​រាជ្យ​ព្រះបាទ​ជ័យ​ជេដ្ឋា​ទី​ ២ ប្រទេស​កម្ពុជា​ស្ថិតនៅក្នុង​ស​ភាពវឹកវរ និង​ក្នុង​ឥទ្ធិពល​ជាតិ​​យួនកាន់តែ​ធ្ងន់​បន្តិច​ម្ដងៗ​  ។  ពី​ឆ្នាំ ​១៦២០ ដល់​ឆ្នាំ ១៦២៤,  ស្ដេច​អង្គ​នេះ បាន​កែប្រែ​ច្បាប់ទម្លាប់​នានា ក្នុង​ព្រះ​​រាជាណាចក្រ​កម្ពុជា​ទាំងមូល  រួច​ក៏​បាន​តាំង​ទីក្រុង​នៅ​ឧដុង្គ ។​
វិបត្តិ​រាជ​បល្ល័ង្គ
ព្រះបាទ​ជ័យ​ជេដ្ឋា​ទី ២ បាន​សុគត​ក្នុង​ចន្លោះ​ឆ្នាំ ១៦២២ និង ១៦២៧ ។ ព្រះបាទ​ជ័យ​ជេដ្ឋា​ទី​២ មាន​ព្រះ​រាជបុត្រ ​៣​ នាក់ ៖
១- ព្រះ​រាជបុត្រ​ទី ​១ ​គឺ ចៅ​ពញាតូ (១៦២៥ - ១៦៣១) ។
២- ព្រះ​រាជបុត្រ​ទី ២ (​គ្មាន​បាន​បញ្ជាក់​នៅក្នុង​ពង្សាវតា​រ​​ទេ​) ។​
នៅពេល​ព្រះបាទ​ជ័យ​ជេដ្ឋា​ទី​ ២ យាង​ចូល​សុវណ្ណ​គ​ត ព្រះ​ឧទ័យ ជា​ឧបរាជ ​(​បង​ព្រះ​ជ័យ​ជេដ្ឋា​ទី​ ២) បាន​ដណ្ដើម​រាជ្យ​អំពី​កូន​ព្រះបាទ​ជ័យ​ជេដ្ឋា​ទី ២ (​ការដណ្ដើម​រាជ្យ​រវាង​ក្មួយ​នឹង​មា​ បាន​ផ្ទុះ​ជា​សង្គ្រាម​ក្នុង​​ស្រុក​ក្លាយទៅជា​សោ​កនាដកម្មដ៏​សោកសៅ​មួយ​ក្នុង​រាជវង្សានុវង្ស​ក្សត្រ​អង្គ​នេះ  ​ត​រៀង​មក) ។​
​​
ចៅ​ពញាតូ បាន​គ្រងរាជ្យ​នៅ​ឆ្នាំ ១៦២៥ ហើយ​ទ្រង់​សុវណ្ណ​គ​ត​ទៅ​វិញនៅ​ឆ្នាំ ​១៦៣១ ។ ​ក្សត្រា​នេះ​ត្រូវបាន​ជ័យជេដ្ឋា​ទី ២ ជា​ព្រះ​រាជបិតា  ​អប់​រំ​យ៉ាង​ហ្មត់ចត់  ​។  ចៅ​ពញាតូមាន​គូ​ដណ្ដឹង​ម្នាក់​  គឺ​ព្រះ​នាង​ អង្គ​វត្តី  ​។  ​​ប៉ុន្តែនៅពេលដែល ចៅ​ពញាតូ ទ្រង់​ព្រះ​ផ្នួស​នៅឡើយ ព្រះ​ឧទ័យ ជា​មា បាន​រៀប​អភិសេកព្រះ​នាង​អង្គ​វត្តី​  ។  ​​ក្រោយមក​,  ចៅ​ពញាតូ​ចាក​ព្រះ​ផ្នួស​,  លប​ទាក់ទង​ព្រះ​នាង​អង្គ​វត្តីគេច​ភៀសខ្លួន​ចេញពី​វាំង  ។  ប៉ុន្តែ ព្រះ​​ឧទ័យ​​ចាប់​បាន​ទ្រង់​ក៏​ធ្វើ​គត់​ក្សត្រ​ទាំងពីរ​អង្គ​នោះ​ទៅ  ។  នៅ​ឆ្នាំ ១៦៤០  ព្រះ​ឧទ័យ​បាន​លើក​រាជ្យ​ឲ្យទៅ​កូន​​របស់​ខ្លួន​គឺ អង្គន​ន់​  ។  ពីរ​ឆ្នាំ​​ក្រោយ​មក  ​ចៅពញា​ចន្ទ​(​កូន​ទី ​៣ របស់​ជ័យជេដ្ឋា​ទី​ ២) បាន​ក្រោក​ឡើង​ប្រឆាំង​រួច​ក៏​​បាន​ធ្វើ​គត់ ព្រះ​ឧទ័យ និង​អង្គន​ន់  ។​
ឃាតកម្ម​ខាងលើនេះ បាន​ធ្វើឲ្យ​សង្គ្រាម​ក្នុងស្រុក​ផ្ទុះ​ឡើង​ជា​ថ្មី​ទៀត​ រហូតទល់​នឹង​រាជ្យ​ជ័យ​ជេដ្ឋា​ទី ​៤​  ។​
ចៅពញា​ចន្ទ​ ទ្រង់​ព្រះនាម ព្រះ​រាមា​ចូលសាសន៍  ​មាន​អគ្គមហេសី​ជា​ជាតិ​ជ្វា  ។  ​​ចំណែក​ព្រះ​បទុម​រាជា​វិញ​  (​កូន​របស់​ព្រះ​ឧទ័យ​)  ​កាល​បើ​ឃើញ​ចៅពញា​ចន្ទ​ធ្វើ​គត់​បិតា​និង​ព្រះ​រៀម​​របស់​​ខ្លួន​​ដូច្នោះ  ក៏​តាំង​បង្ក​ទ័ព  ក្រោក​ប្រឆាំង​ពញា​ចន្ទ​ភ្លាម​ដែរ  ។  ប៉ុន្តែ ត្រូវ​ទទួល​បរាជ័យ ក៏​ភៀសខ្លួន​ទៅ​ពឹង​​មហេសី​ជ័យជេដ្ឋា​ទី​ ២  ដែល​ជា​ជាតិ​យួន​ឲ្យជួយ​ច្បាំង  ។  ក្ស​ត្រីជាតិ​យួន​នេះ  ​ធ្វើ​អន្តរាគមន៍​ភ្លាម  ដោយ​នាំ​ទ័ព​ (​ជនជាតិ​យួន​)​ ដែល​ទើប​តែ​រំដោះ​រួច​ពី​នឹម​ពួក​តុងកឹង  ។  លនោះ ចៅពញា​ចន្ទ​ត្រូវ​យួន​ចាប់​ឃុំ​ក្នុង​ទ្រុង​ដែក​​  រួច​បន្ទាប់​មក​ទ្រង់​សុវណ្ណ​គត់  ។  ព្រះ​បទុម​រាជា​ឈ្នះ​សង្គ្រាម  ​(ដោយសារ​យួន​ជួយ​)  ក៏​ឡើង​សោយរាជ្យ​ហើយ​​​ទ្រង់​សុវណ្ណ​គត់នៅ​ឆ្នាំ ​១៦៧២  ។  ព្រះអង្គ​ជី ជា​បុត្រ​ច្បង ឡើង​ស្នងរាជសម្បត្តិ  ។  ប៉ុន្តែ ក្រោយ​មក  ​ព្រះអង្គ​ជី​​ត្រូវ​យួន​ធ្វើ​គត់​  ដើម្បី​លើក​អង្គន​ន់ ជា​ឧបរាជ  ។  ​
​ ពេល​ព្រះអង្គ​ជី​សុគត់ ប្អូន​របស់​ក្សត្រ​អង្គ​នេះ​  ឡើង​គ្រងរាជ្យ  ទ្រង់​សន្មតិ​នាម​ហៅថា ព្រះបាទ​ជ័យ​​ជេដ្ឋា​ទី ៤  ។​
កម្ពុជា​ក្រោម​មិនមែន​វៀតណាម​ខាងត្បូង​ទេ​  ។​ ប្រទេស​ដែល​ហៅ​ថា ​វៀតណាម​ខាងត្បូង​​  គឺជា​ដែនដី​រាប់​ចាប់តាំងពី​ខ្សែស្រប​ទី​ ១៧ ​ឆ្ពោះ​ទៅ​ប៉ែក​ខាងជើង  ។  ចំណែក​ប្រទេស​កម្ពុជា​​ក្រោម ឬ ​កូសាំងស៊ីន  គឺជា​ដែនដី​ស្ថិត​នៅ​ភាគខាងត្បូង​ប្រទេស​វៀតណាម​​ខាងត្បូង​  ចុះ​មក​ទល់​និង​សមុទ្រ​ចិន និង​ឈូង​សមុទ្រ​សៀម  ។​ នៅក្នុង​សតវត្ស​ន៍​ទី ១៦, ១៧, ១៨ សាកលលោក​មិនទាន់​ស្គាល់​ឈ្មោះ​កូសាំងស៊ីន​ទេ  គេ​ស្គាល់​​ឈ្មោះ​មួយ​ទៀត​សម្រាប់​ភូមិភាគ​នេះ  ​គឺ​ប្រទេស​កម្ពុជា​  ។​ ជនជាតិ​យួន​បាន​ចូល​មក​រាតត្បាត​ទឹកដី​កម្ពុជា​ក្រោម​ពី​ឆ្នាំ ១៦៣០ ប៉ុន្តែ ពុំទាន់​បាន​កាន់កាប់​ទឹកដី​​របស់​ខ្មែរ​នេះ​ផ្ទាល់​នៅឡើយ  ព្រោះ​ប្រជារាស្ត្រ​ដែល​ជា​ម្ចាស់​ទឹក​ដី​  បាន​ធ្វើ​សង្គ្រាម​ប្រឆាំង​តបត​ ទល់នឹង​ជនជាតិ​​យួន​ជានិច្ច​  ។  ជនជាតិ​យួន​បាន​ល្បង​ដណ្ដើម​យក​ទឹកដី​កម្ពុជា​ក្រោម ចាប់តាំងពី​ឆ្នាំ ១៦៣០ មកទល់នឹង ១៨៥៩  (​ក្នុង​រយៈពេល​អាណានិគមនិយម​បារាំងសែស​ត្រួតត្រា​ដែនដី​កម្ពុជា​ក្រោម​ពេញបន្ទុក​)  ។​
នៅ​ចំពោះមុខ​ការតស៊ូ​ដ៏​ខ្លាំងក្លា​របស់​ប្រជារាស្ត្រ​ខ្មែរ​ក្រោម ស្ដេច​យួន​បាន​ចុះ​សន្ធិ្ធសញ្ញា​មួយ​ជា​មួយអា​​ណា​និគម​បារាំង នា​ថ្ងៃ​ទី​ ១៥ មីនា ១៨៧៤ ដោយ​ស្ដេច​យួន​បានប្រកាសថា  យួន​គ្មាន​សិទ្ធិ​លើ​ទឹកដី​​កម្ពុជា​ក្រោម​ឡើយ  ។
ការ​បែង​ចែក​កម្ពុជា​ក្រោម​
កម្ពុជា​ក្រោម​ចែក​ជា​ពីរ​ផ្នែក​ ៖ កម្ពុជា​ក្រោម​ប៉ែក​ខាងកើត និង​កម្ពុជា​ក្រោម​ប៉ែក​ខាងលិច​
កម្ពុជា​ក្រោម​ប៉ែក​ខាងលិច​
thumb|right|250px|វត្ត​ឃ្លាំងក្នុង​ខេត្ត​ឃ្លាំង​ដែល​វៀតណាម​ហៅ​ថា​ខេត្ត​សុក​ចាំង ជា​ដែន​ដី​ស្ថិត​​នៅ​ភាគ​​ខាង​លិច កំពង់​ផែ​​ព្រៃ​នគរ ​គឺ ​ត្រើយ​​ខាង​ឆ្វេង​​ទន្លេ​សាយ​ហ្ក​ន​,  ​សព្វ​​ថ្ងៃ ​គេ​​ចូល​ចិត្ត​​ហៅ​ថា  ដែន​ដី​​សណ្ដ​​ទន្លេ​មេគង្គ  ។  ​ភូមិភាគ​នេះ​ មាន​​បណ្ដារាស្ត្រ​​ខ្មែរ​​រស់​នៅ​​យ៉ាង​កុះ​ករ​,​  សម្បូរណ៍​​ដោយ​ព្រែក​  ទន្លេ  ​អូរ  ជ្រលង ​បឹងបួរ  ។  ដី​​នៅ​​តំបន់​នេះ​  មាន​​ជី​ជាតិ​ល្អ​ណាស់  សម្រាប់​វិស័យ​កសិកម្ម  ។  កម្ពុជា​ក្រោម​ប៉ែក​​ខាងលិច ជា​ភូមិភាគ​ដី​វាលទំនាប  ​។  នៅក្នុង​សម័យ​នោះ​  ភូមិភាគ​​នេះ ចែក​ចេញ​តែ ៣ ខែត្រ​ធំៗ គឺ ​៖
២- ខេត្ត​​មាត់​ជ្រូក​ (​ក្នុង​អំឡុង​ចុង​ទសវត្សរ៍​ឆ្នាំ​ ១៩៦០​ យួន​ចែកជា​ខែ​ត្រចូ​វ​ដុក​, ឡុង​ស្វៀន​, កឹន​ថឺ​, និង​សុក​ត្រាំ​ង​)  ។
សូមបញ្ជាក់​ថា ដែនដី​កម្ពុជា​ក្រោម​ត្រូវ​រាប់​បញ្ជូ​លកោះ​ពីរផង គឺ កោះ​ត្រឡាច ​(យួន​ហៅ Côn Sơn 昆山 ​កូន​សឺន​) និង កោះ​​ត្រល់​ (យួន​ហៅ Phú Quốc 富国 ​ភូ​ក្វុក​)  ។​ ​
អាណាខេត្ត​នៅ​កម្ពុជា​ក្រោម​
នៅ​កម្ពុជា​ក្រោម​ទាំងមូល កាលពី​សម័យមុន ចែកចេញ​ជា​អាណាខេត្ត​ធំៗ ៤ ​គឺ ​៖
ការកែប្រែ​ឈ្មោះ​ខេត្ត​ខ្មែរ​ទៅ​ជា​ភាសា​យួន​នៅក្នុង​ជំនាន់​ ង៉ោ​ ឌិញ​​យៀម 吴廷琰 (ង៉ូ ឌិញ​យៀម)
១- ព្រះ​ត្រពាំង ​(Vĩnh Bình 永平 = ​វិញ​ប៊ិញ) ។​ ​ ​
២- ​ស្រុក​ឃ្លាំង​ (Sóc Trăng 滀臻 = ​សុក​ត្រាំ​ង​, Bạc Liêu 北辽 = ​បាក​លៀវ) ។
៣- មាត់​ជ្រូក ​(An Giang 安江 = ​អាន​យ៉ាង​, Chau Doc 朱笃 = ​ចូ​វ​ដុក​, Long Xuyên 龍川 = ​ឡុង​ស្វៀន​ ឬ ឡុង​ស្វៀង) ។
៤- ក្រមួន​ស ​(Chương Thiện 彰善= ​ជឿង​ធៀន​, Rạch Giá 沥架 = ​រ៉ាច​យ៉ា​, Cần Thơ 芹苴= ​កឹន​ថឹ ឬ កឹង​ថឺ​, Ba Xuyên = 巴川 ​បា​ស្វៀន ឬ បា​ស្វៀង​, An Xuyên 安川 = ​អាន​ស្វៀន ឬ អាង​ស្វៀង) ។
៦- ​ទឹកខ្មៅ​ (An Xuyên 安川 = ​អាន​ស្វៀន ឬ អាង​ស្វៀង​, [Cà Mau-Bạc Liêu = 哥毛- 北辽 ​កា​ម៉ៅ​-​បាក​លៀវ​]) ។
៧- ពាម​ (Kiên Giang 堅江 = ​កៀន​យ៉ាង ឬ កៀង​យ៉ាង ​[Hà Tiên-Rạch Giá 河仙 - 沥架 = ​ហា​ទៀន​-​រ៉ាច​យ៉ា​ ឬ ហា​តៀង-រ៉ាច​យ៉ា]) ។​ ​ ​ ​
៨- ​ព្រែក​ឫស្សី ​(Phong Dinh 丰盈 = ​ផុង​យិញ​) ។
៩- លង់​ហោរ ​(Vĩnh Long 永隆 = វិញ​ឡុង ​[Vĩnh Long-Sa Đéc 永隆 - 沙的 = ​វិញ​ឡុង​-​សា​ដែក​]) ។​ ​ ​
១០- ពាម​បា​រ៉ា​ជ្ញ ​(Long Xuyên 龍川 = ​ឡុង​ស្វៀន ឬ ឡុង​ស្វៀង​) ។
១១- រោងដំរី ​(Tây Ninh 西宁 = តី​និញ) ។
១២- ព្រៃនគរ​ (Sài Gòn 西贡 = ​សាយ​ហ្កន ឬ សាយ​ហ្កង​, [Gia Định-Chợ Lớn 嘉定 - 堤岸= ​យ៉ាឌិញ​-​ចឺ​ឡឺន ឬ ចឺ​ឡឺង]) ។
១៣- ទួល​តា​មោក ​(Bình Dương 平阳 = ​ប៊ិញ​យឿង ​[Bình Long 平隆 = ​ប៊ិញឡុង​]) ។​
១៤- ផ្សារ​ដែក​ (Kiến Phong = ​建丰 កៀន​ផុង​) ។
១៥- ​ចង្វា​ត្រពាំង​ (Phước Thành 福成 = ភឿក​ថាញ់​, Phước Long 福隆 = ​ផឿក​ឡុង​) ។
១៦- មេ​-ស ​(Định Tường 定祥 = ​ឌិញ​ទឿង​) ។
១៧- ​កោះគង ​(Định Tường 定祥 = ​ឌិញ​ទឿង​, Long An 隆安 =​ឡុង​អាន ឬ​ ឡុង​អាង) ។​ ​ ​
១៨- ព្រះ​សួគ៌ា​(Phước Tuy 福绥 = ​ផឿក​ទ្វី​, Bình Tuy 平绥= ​ប៊ិញ​ទ្វី) ។
១៩- ផ្សំ​អំបើស ​(Kiến Hòa 建和 = ​កៀន​ហ្វា ឬ កៀង​ហ្វា​)​ ។
២០- ​ឈ្មោះ​ថ្មី ​(Long An 隆安 = ឡុង​អាន ឬ ឡុង​អាង​) ។
២១- អូ​រកាប់ ​(Vũng Tàu 头顿 =​វុង​តៅ​ ឬ​ យុង​តៅ) ។
ការភ្ជាប់ដែនដីកម្ពុជាក្រោមទៅនឹងប្រទេសវៀតណាម (យួន)
សហភាព​ឥណ្ឌូចិន​ ដែល​ស្ថិត​ក្រោម​អាណានិគម​បារាំង តាំង​ពី​​សតវត្សរ៍​ទី​១៩ ​ត្រូវ​បែងចែក​ជា ៥រដ្ឋ​ផ្សេងគ្នា គឺ​ កម្ពុជា ឡាវ តុងកឹង (វៀតណាម​ខាង​ជើង) អណ្ណាម (វៀតណាម​កណ្តាល) និង​ កូសាំងស៊ីន (កម្ពុជាក្រោម) ដែល​ស្ថិត​នៅ​ប៉ែក​ខាង​ត្បូង​វៀតណាម​បច្ចុប្បន្ន។ កម្ពុជា ឡាវ តុងកឹង និង​ អណ្ណាម ថ្វីដ្បិត​តែ​ត្រូវ​ស្ថិត​ក្រោម​អំណាច​អាណានិគម​បារាំង ក៏ប៉ុន្តែ នៅមាន​ទម្រង់​ជា​ប្រទេស​ និង​មាន​អំណាច​នយោបាយ​ដាច់​ពី​បារាំង។ ផ្ទុយទៅវិញ កូសាំងស៊ីន​ត្រូវ​បាន​បារាំង​កាត់យក​មក​ធ្វើ​ជាអាណាខេត្ត​របស់​ខ្លួន​ទាំងស្រុង ដោយ​មាន​លក្ខន្តិកៈ​ជា​ដែនដីបារាំង​នៅ​នាយសមុទ្រ ​(Territoire d’Outre-mer)។
លោក Vincent Auriol ប្រធានាធិបតី​បារាំង​ពី​ឆ្នាំ​១៩៤៧ ដល់​១៩៥៤ និង​អតីត​អធិរាជ​​អាណ្ណាម បាវ ដាយ នៅឆ្នាំ​១៩៤៧ បារាំង​បាន​ចាប់ផ្តើម​ទាក់ទង​ជាមួយ​បាវដាយ ដើម្បី​សុំ​ឲ្យ​ទ្រង់មក​ដឹកនាំ​រដ្ឋាភិបាល​វៀតណាម​​ថ្មី ដែល​បារាំង​គ្រោង​បង្កើត ដើម្បី​ប្រឆាំង​នឹង​វៀតមិញ។ ក៏ប៉ុន្តែ បាវដាយ​មិនបាន​យល់ព្រម​ភ្លាមៗ​នោះទេ ដោយ​បាន​ធ្វើជា​កិកកុក ដើម្បី​ទាមទារ​នូវ​លក្ខខណ្ឌ​ជាច្រើន​ ជាពិសេស គឺ​ទាមទារ​​ឲ្យ​បារាំង​ទទួលស្គាល់​ឯករាជ្យ​របស់​វៀតណាម​ជា​ប្រទេស​រួមគ្នា​នូវ​ដែនដី​ទាំង៣ គឺ​តុងកឹង អាណ្ណាម និង​កូសាំងស៊ីន។ និយាយ​ឲ្យ​ចំ លក្ខខណ្ឌ​ដែល​បាវដាយ​ទាមទារ​នេះ គឺ​ដូចគ្នា​ទៅនឹង​ការទាមទារ​របស់​ហូ ជីមិញ ហើយ​ដែល​បារាំង​ធ្លាប់​បាន​បដិសេធ​រួចទៅហើយ។ ក៏ប៉ុន្តែ បារាំង​ក្នុងពេល​ចរចាជាមួយ​បាវដាយ គឺខុសគ្នា​ពី​បារាំង​ក្នុងពេល​ចរចា​ជាមួយ​ហូជីមិញ។ រដ្ឋាភិបាល​បារាំង​បាន​ផ្លាស់ប្តូរ​ប្រមុខ​ដឹកនាំ​ជាច្រើន​ដំណាក់កាល​រួច​ទៅហើយ ហើយ​​របប​នយោបាយ​ថ្មីមួយ​ត្រូវ​បាន​បង្កើត​ឡើង​នៅ​បារាំង គឺ​របបសាធារណរដ្ឋ​ទី៤ ដោយ​មាន​ប្រធានាធិបតី​ថ្មី គឺ​លោក Vincent Auriol ដែល​បាន​ឡើង​មក​កាន់​តំណែង នៅដើម​ឆ្នាំ​១៩៤៧។ លោក Thierry d’Argenlieu អគ្គស្នងការ​បារាំង​ប្រចាំ​តំបន់​ឥណ្ឌូចិន​ក៏​ត្រូវ​បាន​ផ្លាស់ចេញ នៅ​ខែ​មីនា ឆ្នាំ​១៩៤៧។ សម្រាប់​រដ្ឋាភិបាល​បារាំង​ថ្មី​ ការ​កម្ចាត់​ចលនា​កុម្មុយនិស្ត​វៀតមិញ ​ដើម្បី​បញ្ចប់​សង្រ្គាម​ឥណ្ឌូចិន គឺ​ជា​អាទិភាព​ធំជាង​ជោគវាសនា​នៃ​ដែនអាណានិគម​កូសាំងស៊ីន។ ហេតុដូច្នេះ​ហើយ​បាន​ជា​បារាំង​សុខចិត្ត​ប្រគល់​កូសាំងស៊ីន​ឲ្យ​ទៅ​វៀតណាម ទៅតាម​ការ​ទាមទារ​របស់​បាវដាយ ធ្វើ​យ៉ាងណា​ឲ្យ​តែ​បាវដាយ​សុខចិត្ត​​ទៅដឹកនាំ​រដ្ឋាភិបាល​វៀតណាម ប្រឆាំង​នឹង​ពួក​វៀតមិញ។ ការចរចា​​ជាមួយ​បាវដាយ​ក៏​បាន​ឈាន​ទៅដល់​ការ​ចុះ​កិច្ចព្រមព្រៀង នៅ​បេដាឡុង នៅថ្ងៃ​ទី៥ ខែ​មិថុនា ឆ្នាំ​១៩៤៨ ហើយ​នៅថ្ងៃ​ទី៨ ខែ​មីនា ឆ្នាំ​១៩៤៩ លោក Vincent Auriol ប្រធានាធិបតី​បារាំង​បាន​ផ្ញើ​លិខិត​​ជាលាយលក្ខណ៍​ទៅ​​បាវដាយ ដោយ​បញ្ជាក់​ពី​ការ​ព្រមព្រៀង​​ឲ្យ​វៀតណាម​ក្លាយ​​ទៅជា​ប្រទេសឯករាជ្យ​មួយ ដោយ​រួមបញ្ចូល​​តំបន់​ទាំង៣ គឺ តុងកឹង អាណ្ណាម និង​កូសាំងស៊ីន។
ឯកសារ​យោង​
ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:កម្ពុជាក្រោម
ចក្រភពរុស្ស៊ី
ចក្រភពរុស្ស៊ី (ភាសារុស្ស៊ី​៖ Российская Империя) គឺជា​រដ្ឋចក្រភពមួយដែលគ្របដណ្ដប់លើទ្វីបអឺរ៉ាស៊ីមួយភាគពី​ឆ្នាំ​១៧២១ រហូតដល់ឆ្នាំ១៩១៧​។ ចក្រភព​នេះគឺជា​រដ្ឋស្នងបន្ត​ពី​អាណាចក្រ​ត្សាររុស្ស៊ីបន្ទាប់ពីសន្ធិសញ្ញាទីក្រុងនីស្ដាដត្រូវបានចុះ ហើយវាបានរះឡើងស្របពេលដែលមហាអំណាចជិតខាងកំពុងដាំក្បាលចុះដូចជា៖ ចក្រភពស៊ុយអែត សហធនរដ្ឋប៉ូឡូញ–លីទុយអានី អ៊ីរ៉ង់កាចា ចក្រភពអូតូម៉ង់ និងរដ្ឋអំណាចឈីង។ បន្ទាប់ពីចក្រភពនេះបានដួលរលំ និងបដិវត្តន៍ខែកុម្ភៈ រដ្ឋាភិបាលបណ្ដោះអាសន្នរុស្ស៊ីថ្មីក៏បានប្រកាសការបង្កើតសាធារណរដ្ឋរុស្ស៊ីឡើងជារដ្ឋស្នងតពីចក្រភពរុស្ស៊ី។ ដោយគ្របដណ្តប់លើផ្ទៃដីប្រមាណ ២២,៨០០,០០០ គីឡូម៉ែត្រការ៉េ ចក្រភពរុស្ស៊ីគឺជាអាណាចក្រធំបំផុតទីបីនៅក្នុងប្រវត្តិសាស្ត្រ ដែលស្ថិតនៅពីក្រោយតែចក្រភពអង់គ្លេស និងចក្រភពម៉ុងហ្គោលប៉ុណ្ណោះ។ វាមានប្រជាជនរស់នៅចំនួន ១២៥.៦ លាននាក់ បើយោងទៅតាមជំរឿនឆ្នាំ១៨៩៧ ដែលជាជំរឿនតែមួយគត់ក្នុងសម័យចក្រពត្តិរុស្ស៊ី។ ដូចចក្រភពផ្សេងៗដែរ អាណាចក្ររុស្ស៊ីមានជនជាតិ ភាសា សាសនា និងសេដ្ឋកិច្ចចម្រុះជាច្រើនបែប។
កំណើននៃអំណាចរុស្ស៊ីបានចាប់ផ្តើមនៅក្នុងរជ្ជកាលព្រះបាទអ៊ីវ៉ានទី៣ (១៤៦២–១៥០៥) ដែលទ្រង់ជាមហាក្សត្រមួយអង្គដែលបានពង្រីកទឹកដីរុស្ស៊ីឡើងធំទ្វេជាបី រៀបចំកែលម្អវិមានក្រឹមឡាំងម៉ូស្គូ និងបំបាត់ឥទ្ធិពលរបស់មហានគរហ្វូងមាស។ ក្នុងមួយអត្ថិភាពនៃចក្រភពមួយនេះ ប្រទេសរុស្ស៊ីត្រូវស្ថិតនៅក្រោមការគ្រប់គ្រងផ្តាច់មុខរបស់រាជវង្សរ៉ូម៉ាណូហ្វ។ នៅដើមសតវត្សទី១៩ ទឹកដីនៃចក្រភពរុស្ស៊ីបានលាតសន្ធឹងពីមហាសមុទ្រអាកទិកនៅភាគខាងជើងទៅដល់សមុទ្រខ្មៅនៅភាគខាងត្បូង និងពីសមុទ្របាល់ទិកនៅភាគខាងលិចទៅទឹកដីអាឡាស្កា ហាវ៉ៃ និងកាលីហ្វ័រញ៉ានៅភាគខាងកើត។ នៅចុងសតវត្សទី១៩ រុស្ស៊ីបានបន្តពង្រីកទឹកដីរបស់ខ្លួនលើតំបន់អាស៊ីកណ្តាល និងផ្នែកខ្លះនៃអាស៊ីឦសាន។
អធិរាជរុស្ស៊ីដំបូងព្រះនាម ពីទ័រទី១ (១៦៨២–១៧២៥) បានដឹកនាំទ័ពប្រយុទ្ធក្នុងសង្រ្គាមជាច្រើន ហើយបានពង្រីកអាណាចក្រដ៏ធំស្រេចទៅជាមហាអំណាចថ្មីមួយនៅភូមិភាគអឺរ៉ុប។ ក្នុងអំឡុងរជ្ជកាលរបស់ព្រះអង្គ ទ្រង់បានផ្លាស់ប្តូររាជធានីរុស្ស៊ីពីទីក្រុងម៉ូស្គូទៅកាន់ទីក្រុងថ្មីមួយហៅថាសាំងពីទ័របួរ ដែលត្រូវបានកសាងឡើងស្របតាមរចនាបថលោកខាងលិច។ មិនតែប៉ុណ្ណោះ ព្រះអង្គក៏បានដឹកនាំបដិវត្តន៍វប្បធម៌ផងដែរ ដោយបានជំនួសទំនៀមទំលាប់ប្រពៃណីនិយម និងនយោបាយសង្គមមជ្ឈិមសម័យជាមួយនឹងប្រព័ន្ធទំនើបបែបវិទ្យាសាស្រ្ត សនិទាននិយម និងបស្ចិមនិយមថ្មីៗ។ ព្រះអធិរាជិនីកាធើរីនទី២ (១៧៦២–១៧៩៦) បានបង្វែរអាណាចក្ររុស្ស៊ីទៅរកយុគសម័យមាសដោយព្រះអង្គបានពង្រីករដ្ឋរុស្ស៊ីដោយការកាន់កាប់ដែនដីថ្មី អាណានិគមកិច្ច និងការងារទូត ខណៈពេលដែលបន្តប្រតិបត្តិគោលនយោបាយទំនើបកម្មរបស់អតីតពីទ័រទី១។ អាឡិចសាន់ដឺទី១ (១៨០១–១៨២៥) បានដើរតួនាទីយ៉ាងសំខាន់ក្នុងការកម្ចាត់មហិច្ឆិតាយោធានិយមរបស់ព្រះចៅណាប៉ូលេអុងនៃបារាំង ហើយបានបង្កើតសម្ព័ន្ធភាពពិសិដ្ឋដែលមានគោលដៅទប់ស្កាត់កំណើនលទ្ធិលោកិយនិយម និងសេរីនិយមនៅទូទាំងទ្វីបអឺរ៉ុប។ បន្ទាប់ពីចាញ់សង្គ្រាមគ្រីមៀ (១៨៥៣-១៨៥៦) រុស្ស៊ីបានធ្វើកំណែទម្រង់ជាច្រើន និងបែរមកពង្រីកអំណាចក្នុងតំបន់អាស៊ីកណ្តាលវិញ។ ព្រះចៅអាឡិចសាន់ដឺទី២ (១៨៥៥-១៨៨១) បានផ្តួចផ្តើមកំណែទម្រង់ជាច្រើន ជាពិសេសកំណែទម្រង់សេរីភាពឆ្នាំ១៨៦១ ដោយលុបបំបាត់ទាសភាពនៅទូទាំងចក្រភព។ គោលនយោបាយផ្លូវការមួយរបស់ព្រះអង្គគឺទំនួលខុសត្រូវនៃចក្រភពរុស្ស៊ីចំពោះកិច្ចការពារគ្រិស្តបរិស័ទអូស្សូដក់ខាងកើតដែលរស់នៅក្នុងទឹកដីអូតូម៉ង់។ ដោយនេះ​ជា​កត្តា​មួយ​ដែល​​នាំ​ឱ្យ​រុស្ស៊ី​លូកដៃចូល​ក្នុង​សង្គ្រាមលោកលើកទី១ ដោយឈរនៅ​ខាង​មហាអំណាច​សម្ព័ន្ធមិត្ត​ប្រឆាំង​នឹង​មហាអំណាច​កណ្តាល។
មុនឆ្នាំ១៩០៥ ចក្រភពរុស្ស៊ីជារដ្ឋប្រកាន់របបរាជាធិបតេយ្យផ្ដាច់ការ ប៉ុន្តែដោយសារបដិវត្តន៍រុស្ស៊ីឆ្នាំ១៩០៥ ប្រទេសមហាអំណាចមួយនេះក៏បានផ្លាស់ប្ដូរមកប្រកាន់របបរាជាធិបតេយ្យអាស្រ័យពាក់កណ្តាលរដ្ឋធម្មនុញ្ញវិញ។ ទោះជាយ៉ាងណាក្តី ប្រព័ន្ធដឹកនាំថ្មីក៏មិនបានផ្តល់ផ្លែផ្កាអ្វីដល់វឌ្ឍនភាពប្រទេសរុស្ស៊ីដែរដោយខ្លួនបានលួងលុងក្នុងសង្គ្រាមលោកលើកទី១ ដែលបន្តនាំជាតិឆ្លងចូលបដិវត្តន៍ខែកុម្ភៈ។ ក្រោយពីព្រះចៅនីកូឡាសទី២ បានដាក់រាជ្យនៅឆ្នាំ១៩១៧ របបរាជាធិបតេយ្យក៏ត្រូវបានលុបបំបាត់ចោលទាំងស្រុង។ ក្នុងអំឡុងបដិវត្តន៍ខែតុលា ក្រុមបុលសេវិកបានឡើងដណ្តើមអំណាចនៅសាធារណរដ្ឋរុស្ស៊ីថ្មីដែលបង្កឱ្យមានសង្គ្រាមស៊ីវិលរុស្ស៊ីផ្ទុះឡើង។ នៅឆ្នាំ១៩១៨ ពួកបុលសេវិកបានប្រហារជីវិតគ្រួសាររាជវង្សរ៉ូម៉ាណូហ្វទាំងមូល ហើយបន្ទាប់ពីទទួលបានជ័យជំនះពីសង្គ្រាមស៊ីវិលរុស្ស៊ីរវាងឆ្នាំ១៩២២-១៩២៣ ពួកគេក៏បានបង្កើតរដ្ឋថ្មីហៅថា សហភាពសូវៀត នៅលើទឹកដីនៃអតីតចក្រភពរុស្ស៊ី។
ឯកសារយោង
ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ចក្រភពអតីតកាល
ភាសាខ្មែរ និង ភាសាសៀម
ខ្មែរបានមានទំនាក់ទំនងជាមួយបរទេសតាំងពីសម័យបុរាណម្លេះតាមរយៈពាណិជ្ជកម្ម ការទូត ទេសចរណ៍និងទំនាក់ទំនងអរិយធម៌រវាងផងគ្នា។​
នៅសម័យបុរាណ ពេលខ្មែរមានទំនាក់ទំនងជាមួយបរទេស ខ្មែរបានផ្សព្វ ផ្សាយវប្បធម៌របស់ខ្លួន ហើយក៏ទទួលវប្ប ធម៌បរទេសមកវិញផងដែរ។
– កាពិ = ម្ហូបធ្វើពីគីនិងអំបឹលបុកឲល្អិត
– ក្លងខែក = ស្គរជ្វាគឺស្គរមួយប្រភេទដែលមានរាងវែងពាសស្បែកទាំងសងខាង។
– ក្លងឆ្នះ = ស្គរមួយប្រភេទមានទ្រង់ទ្រាយមិនខុសពីសរ្គជ្វា ប្រើសម្រាប់ទះបញ្ជើចលើខ្នងដំរីឲ្យកងទ័ពដើរស្រុះគ្នា
– ក្វែន = វៃ វាងវៃ ស្ទាត់ ជំនាញ
– ខុនហ្នឹង = មនុស្សម្នាក់
– ខុនណាង = ស្រីជាភរិយាមន្ត្រី ជំទាវខុនណាង
– ខៅតាក = បាយហាលឲ្យក្រៀម
– ខ្វាម = ចាប់ខ្វាម
– ចៃឬដួងចៃ = ចិត្ត
– ចៅ ឬព្រះចៅ = ម្ចាស់
– ឆាន់ = ខ្ញំុ(ពាក្យសង្ឃ)
– ដៀវ = មួយ តែមួយ
– ឌឺ = ផ្គើនឲ្យ និយាយផ្គើន
– ឌឺដង = និយាយដៀមដាម
– ណាំនួន = សមរម្យ សមសួន
– កុន = ឈ្មោះល្បែង ជាប់កុន ដោះកុន
លេងកុន មើលកុន
– ក្រុត =ធាតុគីមីមានរសជាតិជូរ ទឹកក្រុត
– ឆ្លាត = ប៉ិនប្រសប់
– ចំណាន = ពូកែ
– ចឺម = ចិញ្ចើម = ក្បិតចិញ្ចើម
– ទិតៀន = រិះគន់
– ប្រថាប់ត្រា = បោះត្រា
– សំខាន់ = ដែលគួរកត់សម្គាល់ សំគាល់
– សុភ័ន្ត = ការកាត់សក់
ប្រវត្តិ​ដើម​របស់​ជនជាតិ​ថៃ
ដើម្បី​ឲ្យ​យល់​ការ​ទាក់​ទង​គ្នា​ ដោយ​ច្បាស់​លាស់ រវាង​ភាសា​ខ្មែរ​និង​ភាសា​សៀម​ យើង​គួរ​ងាក​ទៅ​មើល​ប្រវត្តិសាស្រ្ត​បាន​មួយ​​ភ្លែត​សិន ។សៀម​ទើប​តែ​តាំង​ឈ្មោះខ្លួន​ជា​សៀម​ក្នុង​សតវត្ស​ទី​១៣​នេះ​ទេ, ពីដើម​ឈ្មោះថៃ ។​អ្នក​ប្រវត្តិសាស្រ្ត​សៀម​បាន​ខំ​ប្រឹង​ប្រែង​ស្រាវ​ជ្រាវ​រក​ដើម​ កំណើតរបស់​ជាតិ​ថៃ ដោយ​សេចក្តី​ព្យាយាម​យ៉ាង​មុត​មាំគួរ​សរសើរ​, រក​ទាល់​តែ​ឃើញ​ថា​ជាតិ​ថៃ​មាន​​កំណើត​តាំងពី ៤៥០០ឆ្នាំមុនពុទ្ធកាល គិតទៅ​៧០០០ឆ្នាំកន្លង​ទៅ​ហើយ​ ។ដើមឡើយ ជាតិថៃ​តាំង​ទី​លំនៅ​ក្នុង​ដែន​ម៉ុងហ្គោលី​ភាគខាង​លិច នៅ​ជើង​ជួរ​ភ្នំ​អាល់តាយ ទិស​ខាងត្បូង ។​រួច​រវាង២០០០ឆ្នាំមុនពុទ្ធ​កាល​ បាន​មក​នៅ​តាម​ដង​ទន្លេ​វ៉ាង​ហូ និង​ដង​ទន្លេ​អៀង​សេ​កៀង​ខាង​លើ ក្នុង​ខេត្ត​ចិន​ដែល​ហៅ​ថា សេឈួន ហ៊ូប៉េ អាន់ហ៊ុយកៀងស៊ី សព្វថ្ងៃនេះ តែ​កាល​នោះ​ មិន​ទាន់​មានចិន​នៅ​ទេ ។​នៅទី​នោះ​បាន​៣ឬ៤០០​ឆ្នាំ ជាតិថៃ ​ត្រុវ​ចិន​រុក​រាន​ដណ្ដើម​យក​ដី​នៅ​ ព្រោះទី​នោះ​ជា​ដី​ដ៏​ឧត្តម​សំបូរ ។ថៃ​ក៏ចុះមក​នៅ​ខាង​ត្បូង​មក​ទៀត​ ក្នុង​ខេត្ត​ដែល​ចិន​ហៅក្នុង​វេលា​នេះ​​ថា យុន​​ណាន គុយ​ជីវ ក្វាង​ស៊ី​ ក្វាង​ទុង ចែក​គ្នា​ជាច្រើនអាណា​ចក្រ ។​ក្នុង​ទី​ដី​នោះ​ ចិន​មិន​ទាន់​មក​នៅ​ តែ​ចិន​តាម​មក​រុក​រាន​ដណ្ដើម​យក​ដី​នោះទៀត ។​ដល់មក​ក្នុង​សម័យ​សាមកុក​ សតវត្ស​ទី៣ ខុង​ម៉ឹង​នាំ​ទ័ព​ព្រះចៅ​ឡៅពី ពីខេត្តសេឈួន មកវាយ​ដេញ​ពយក​ហ៊ន គឺ​ថៃ​​នេះ​ឯង ធ្វើឲ្យ​ថៃ​ពួក​ខ្លះរុល​មក​ទិស​ខាង​ត្បូងមកទៀត ចូលមក​ក្នុង​សុវណ្ណ​ភូមិ​(សុវណ្ណ=មាស, ភូមិ=ទីដី,ផែនដ។​សព្វ​ថ្ងៃ​នេះ​ក្នុង​សុវណ្ណ​ភូមិ​មាន​ប្រទេស​ភូមា, សៀម,​ មាឡាយូ, ខ្មែរ, យួន, លាវ។)​ ដែល​យើង​ហៅ​តាម​បារាំង​ថា ជ្រោយ​ឥណ្ឌូ​ស៊ិន ។​ដើម​ដំបូង​ចូល​មក​ដោយ​ចំនួន​តិច​,​ភាគ​ច្រើន​របស់​ជាតិ​ថៃ នៅ​តាំង​ខ្លួន​ជា​ប្រទេស​ឯក​រាជ្យ​មួយ​ឈ្មោះ​ណាន​ចៅ ក្នុង​ខេត្ត​យុនណាន មាន​រាជ​ធានី​ឈ្មោះ​ណង​សែ ។តែ​តាំងពី​សម័យ​សាមកុក​មក ជន​ជាតិ​ថៃចេះ​តែ​ចោល​ទី​លំនៅ​ខ្លួន​ក្នុង​ស្រុក​ណានចៅ ចូល​មក​ក្នុង​សុវណ្ណភូមិ​បន្តិច​ម្តង​ៗ ជា​ដរាប​មក ដោយ​ហេតុ​ការ​រុក​រាន​របស់​ចិន ភាសាខ្មែរ។
ស្យាម និង សុវណ្ណភូមិ
ត្រង់​នេះ​ខ្ញុំ​សូម​បើក​វង់​ក្រចក​មួយ​ ដើម្បីនិយាយ​ពី​ការ​រុក​រាន ​ដែល​ចិន​បាន​ធ្វើ​ទៅ​លើ​ជាតិ​ថៃ ក្នុង​សម័យ​បុរាណ ។​ ក្នុង​សៀវ​ភៅ​ "សយ៉ាម​និង​សុ​វណ្ណ​ភូមិ"(១) ហ្លួង​វិចិត្រ​វាតការ​ជាអ្នករៀបរៀង បានសរសេរ​ត្រង់​ទំព័រ៥០ថា ​ដូច្នេះ «តែ​យើង​ត្រូវ​ចោល​ដី​ដើម​របស់​យើង​ចុះ​មក​ខាង​ក្នុង ព្រោះ​ហេតុ​តែ​មួយ​យ៉ាង​ គឺយើង​ត្រូវ​ចិន​រុក​រាន​ ការដែល​ថៃ​ត្រូវ​ចិន​រុក​រាននោះ ចែក​បាន​ជា​សម័យ៣ ហើយ​មាន​វិធី​ផ្សេង​គ្នា សម័យ​ដើម​ក្នុង​រវាង​១៦៨០​ឆ្នាំ​មុន​ពុទ្ធ​សករាជ មក​ដល់ពុទ្ធ​សក​រាជ​២០០, ក្នុង​រវាង​១៨៨០ឆ្នាំ​នោះ ជាការ​រុក​រាន​បែប​ស្ងប់​ រុករាន​ដោយ​ដណ្តើមការ​រក​​ស៊ី បើ​ទុក​ជាមាន​ច្បាំង​កាប់​សំលាប់​គ្នា​ខ្លះ​ក៏​មិន​ច្រើន​ណាស់ ។​តាំង​ពី​ពុទ្ធ​សក​រាជ​ប្រហែល​១១០០​ក្នុង​រវាង​៩០០​ឆ្នាំ ចិន​ទើប​បាន​រុក​រាន​យើង​ដោយ​ចំបាំង ។​តាំងពី​ពុទ្ធសករាជ​រវាង​១១០០​មក ក៏រុករាន​បែប​ស្ងប់​ទៀត ។តែ​គ្រានេះ​ជាអន្តរាយ​ច្រើន​ជាង​ រុក​រាន​ដោយ​ចំបាំង​ទៅ​ទៀត ព្រោះចិន​មិន​បាន​រុក​រាន​ចូល​មក​ត្រឹម​តែ​ដណ្តើម​ការ​រក​ស៊ី ចិន​រុក​រាន​ដល់​ចូលទទួល​តំណែង​នាទី​ក្នុង​រាជការ​ស្រុក​ទេស​ ម្ចាស់​ផែន​ដី​ថៃ​បាន​អ​ភិសេក​នឹង​រាជ​ធីតា​ម្ចាស់​ក្រុង​ចិន​ ដល់​ជា​ឈាម​ថៃ​ចេះ​តែ​ថយ​តិចទៅ​រាល់​ដង, ជាតិ​ថៃក្នុង​ដែន​ចិន​ក៏សូន្យ​ជាតិ​ គង់​សល់​តែ​ថៃ​ដែល​រត់​គេច​ភ័យ​ចុះ​មក​កាន់​សុវណ្ណភូមិ​ប៉ុណ្ណោះ» ។​ ចិនដែល​លើក​មក​វាយ​ថៃ កាល​ពុទ្ធ​សក​រាជ១៨២៧​ (គ្រិស្តសករាជ១២៨៤)​នោះ​គឺ គូប៊ិឡាយខាន់​ ​ ដែល​ជាស្តេច​ជាតិ​ម៉ុងហ្គោល មានឬទ្ធានុភាព​ក្រៃលែង វាយ​យក​បាន​ស្រុក​ស្ទើរ​តែ​ទាំង​អស់​ក្នុង​ទ្វីប​អា​ស៊ី មានទាំង​ស្រុក​ចិន​ផង​ ។
ហ្លួង​វិចិត្រ​វាទ​ការ ក្នុង​សៀវ​ភៅ​ «សយ៉ាម​និង​សុវណ្ណ​ភូមិ» បានពោលអំពី​លក្ខណៈ​និស្ស័យ​របស់​ជាតិ​សៀម​ថា​ ជា​ជាតិ​ដែល​ចេះ​រេ​ទៅ​តាម​កាលៈទេសៈយ៉ាង​បំផុត រក​ជាតិ​ណា​ក្នុង​លោក​មក​ប្រៀប​ផងមិន​បាន ។ត្រង់​ទំព័រ​៨២-៨៣​មាន​សរសេរ​ដូច្នេះ៖ ​« ​យើង​ទទួលទាន​អាហារ​បានគ្រប់​យ៉ាង​ មិន​រើស​ថា​ជារបស់​ជាតិ​ណា យើង​ធន់​នឹង​អាកាស​បាន​គ្រប់​យ៉ាង​ មិន​ថា​ត្រជាក់​ក្តៅ​អាក្រក់យ៉ាងណា យើង​ចូល​ទៅ​ដល់​ទី​ណា​ ក៏​អាច​ធ្វើ​ខ្លួន​អោយល្មម​សម​នឹង​ទីនោះ​ យើង​ចូល​ពួកក្លឹង​យើង​ក៏ជា​ក្លឹង​បាន​ យើង​ចូល​ពួក​ចិន​យើង​ក៏ជា​ចិន យើង​ចូល​ពួក​ជាតិ​ណា​ យើងធ្វើខ្លួន​យើង​ឲ្យ​ត្រូវ​ទំនើប​ទំនៀម​​ជាតិ​នោះ​បាន​យ៉ាង​រហ័ស…​» ។​ក្នុង​សម័យ​មហា​សង្រ្គាម ដែល​​ទើប​នឹង​ផុត​ទៅ​នេះ ក្រោយ​ជប៉ុន​ចូល​ស្រុក​សៀម​បាន​មិន​យូរ​ប៉ុន្មាន សៀម​ក៏មាន​ក្បាច់រាំ​បែប​ជប៉ុន មានបទ​ច្រៀង​បែប​ជប៉ុន​សុទ្ធៗ តែ​ទំនុក​ជាសៀមច្រៀងដាក់​ក្នុង​វិទ្យុ​ផ្សាយ​ពេញទាំង​លោក,​ ធ្វើឲ្យឃើញ​ដោយ​ជាក់​ច្បាស់​ថា​លក្ខណៈ​និស្ស័យ ដែល​ហ្លួង​វិចិត្រ​វាទការពោល ​មក​នេះ​ ជាការណ៍ពិត​ប្រាកដ​មែន, ហើយ​ធ្វើ​ឲ្យ​យើង​អាច​ឃើញ​បាន​តាម​មនោ​គតិ​ថា រវាង១០០០​ឆ្នាំដែលជនជាតិ​ថៃ​មក​នៅ​ប៉ះ​ពាល់​នឹ​ង​អារ្យធម៌​ខ្មែរ មកនៅជា​ស្រុក​ប្រទេស​រាជ​របស់​ចក្រវត្តិ​ខ្មែរ ហើយ​ចូល​ជ្រៀត​ជ្រែក​មក​នៅ​ក្នុង​ព្រះរាជាណាចក្រ​ខ្មែរ នោះជាតិ​ថៃ​បាន​យក​ទំនើប​ទំនៀម យក​ពាក្យ​សំដី​របស់​យើងទៅប្រើ​ប៉ុន្មាន​ទៅ ។ អក្សរដែល​សៀម​ប្រើ​សព្វ​ថ្ងៃ​ ក៏គឺ​អក្សរ​ខ្មែរយើង​នេះ​ឯង គេខ្ចីទៅ​ពីមុន​សតវត្សទី១៣ព្រម ​ទាំង​ជើង​និង​សក់ ហើយ​កែប្រែ​សម្រួល​ទៅ​តាមសំលេង​គេ​រៀង​ៗ​មក​ ទើប​នឹង​ចោល​​ជើង​អក្សរ​សរសេរ​រាយ​តួក្នុង​សម័យ​ក្រោយ​នេះ កាលគេត្រូវ​ការ​បោះ​ពុម្ព​ឲ្យ​បាន​ស្រួល ។​ឯ​អក្សរ​​ខ្មែរបែប​បុរាណ ដែល​យើង​ហៅថា​អក្សរ​មូល​ អក្សរខម សៀម​ប្រើ​សម្រាប់សរសេរបាលី​ ដល់​មក​សព្វ​ថ្ងៃនេះ ក៏​មិន​​ទាន់​លើក​លែង​ប្រើ​សោះ​នៅឡើយ ។
ក្នុង​សៀវ​ភៅ​ដដែល​ ទំព័រ ៩១-៩២ ហ្លួងវិចិត្រវាទការ (Luang Wichit Wathakan) បានសរសេរ​ត្រង់​រឿង​នេះ តទៅទៀតថា៖​ «​ … ដល់ជាជាតិ​ថៃ​ដែល​​​ចូល​មក​​តាំង​នៅ​ក្នុង​(ប្រទេស)​សៀម​យើង​នេះឯង​ ក៏រក​កល់ក្លាយទៅ​ជាខ្មែរ​ទៅហើយ​ យើង​តាំងខ្លួន​យក​បែបខ្មែរ​ចូល​មកប្រើ​ក្នុង​រាជសំណាក់ យក​អក្សរ​ខម​មក​បូជា យក​ភាសាខ្មែរ​មក​ប្រើ​ជារាជ​សព្ទ(​ពាក្យ​ខ្មែរ​ដែល​សៀម​ខ្ចី​​យកទៅ​ប្រើ​ ជាពាក្យ​ខ្ពស់​នោះ គឺ​ជាពាក្យ​សាមញ្ញ​របស់​ខ្មែរ ដូចជា ខ្នើយ,​ ស្តាំ,​ ឆ្វេង,​ ស្តាប់ ។ល។ ) គ្រោះជា ​ដែល​យើង​រវល់​ច្បាំងនឹង​ភូមា មិន​សូវ​ទាក់​ទង​នឹង​ខ្មែរ ហើយ​ខ្មែរក៏​សាប​សូន្យទៅ​ភ្លាម បើខ្មែរ​នៅ​រុង​រឿង​តទៅ​ទៀត ប្រហែលពីររយ​ឆ្នាំ​ហើយ​យើង​ទាក់ទង​នឹង​ខ្មែរ​យ៉ាង​ល្អ​នៅ​ឡើយ យើង​ក៏គង់​ក្លាយ​ជា​ខ្មែរ​ទៅអស់» ។
ពាក្យ ទាំ និង កៈទាំ ដែល​ថា​ជាពាក្យ​សៀម​សុទ្ធនេះ ក៏​នៅ​ជាបញ្ហា​នៅ​ឡើយ ។ ទាំ ប្រែ​ថា​ ធ្វើ, ពាក្យ​កិរិ​យា ធ្វើ កាលទៅ​ជានាមនាម ថែម​បទ​ជ្រែក អន់ ទៅ​ ទម្វើ, ទំវើ ។សៀម​យក​តែ​មួយ​កំណាត់​ ទំ > ទាំ ​ទៅ​ប្រើ ចោល​ វើ ចេញ ។​ត្រង់​នេះ​ជា​យោបល់​របស់​ឪពុក​ខ្ញុំ ខ្ញុំ​ក៏​យល់​ថាសម​ជា​សេច​ក្តី​ពិត​មែន​ ដោយ​ហេតុផល​ដូច​តទៅនេះ ៖ ទំវើ តាម​របៀប​ខ្មែរ​ជា​នាម​នាម, ទាំ​ របស់ ​សៀម​ជា​កិរិយា​សព្ទ ។​ ការ​ត្រង់​នេះ មិន​ជា​ប្លែក​អ្វី​ណាស់​ទេ ។​សៀម​តែង​ខ្ចី​ពាក្យ​នាម​នាម​ខ្មែរ ទៅ​ប្រើ​ជា​កិរិ​យា​សព្ទ ដូចជា​ពាក្យ​នាម​នាម ដំណើរ ពំនាក់ សៀម​យក​ទៅ​ធ្វើ​កិរិ​យា​សព្ទ ។ឯ​ពាក្យ​ខ្មែរ​ទ្វី​ព្យាង្គ​ សៀម​យក​ទៅ​កាត់​ជា​ឯក​ព្យាង្គ​នោះ ក៏មិន​មែន​មាន​ត្រឹម​តែ ទំវើ ជា ទាំ នេះ​ទេ នៅ​មាន​ទៀត​ជា​ច្រើន​ដូច​ជា​ ដូច គ្នា >​ ឌុច​ក័ន(​គ្នា > គនា > គ័នា >គ័ន >​ក័ន​)​, កន្លែង > ហ្លែង, ថ្មី​ > ម៉ៃ (ថ្មី​ > ម៉ី​ > ម៉ៃ > ហ្មៃ​), របង​ > រ > ​រួ… ។​ ឯ​ ទប និង កៈ​ទប ដែល​ថា​ជាពាក្យ​សៀម​សុទ្ធដែរ​នោះ គឺពាក្យ​ខ្ចី​ពី​យើង​ទៅ​ពិត​ត​ៗ គឺ​ពាក្យ​ទប់, ខ្ទប់ យើង​នេះឯង ។​ក្នុង​អំ​បូរ​ពាក្យ​ខ្ទប់ យើង​នៅ​មាន​ បន្ទប់ ទំនប់ ពីរ​ម៉ាត់​ទៀត ។​ ត្រង់ពាក្យ​ សទឿន, កៈទឿន ដែលថា​ជាពាក្យ​ខ្មែរ​នោះ កៈទឿន ក្លាយ​ទៅ​ពី​ពាក្យ​ខ្មែរ ខ្ទ័រ, ឯ សទឿន នឹង​ថា​សៀម​ខ្ចី​ពី​ខ្មែរ​ដែរ នោះ​ក៏​មិន​ជាក់​ណាស់ ។​ប្រហែលជា​​ពាក្យ​នេះ​ សៀមយក​មូល​បទ​ខ្មែរ ទ័រ ទៅ​ផ្សំ​នឹង​បុព្វបទ ស តាម​បែប​សៀម​ក៏​មិន​ដឹង តែ​ពាក្យ ស្ទ័រ គ្មាន​ក្នុង​ភាសា​ខ្មែរ​ ។
ពាក្យ​ខ្មែរ​ដែល​សៀម​ខ្ចី​យក​ទៅ​ មិន​មែន​ត្រឹម​តែ​ពាក្យ​ខ្មែរ​សុទ្ធ​ទេ ។​ពាក្យ​ដែល​យើង​ខ្ចី​មក​ពី​សំស្រ្កឹត សៀម​ក៏​ខ្ចី​មួយ​ត​ទៅ​​ទៀត ។​ក្រោយ​មក​ កាល​ព្រះ​ពុទ្ធ​សាសនា​ចូល​មក​ស្ថិត​នៅ​ក្នុង​សុវណ្ណភូមិ ពាក្យ​បាលី​ក៏​ជ្រាប​ចូលទៅ​ក្នុង​ភាសា​សៀម​ ភាសាខ្មែរ​ព្រម​គ្នា ។​ទើប​ពាក្យ​សៀម​និង​ពាក្យខ្មែរ មាន​ដូចគ្នា​ច្រើនណាស់ ។
ហេតុ​ដែល​ញ៉ាំង​ពាក្យ​ក្នុង​ភាសា​ទាំង​ពី​រ​ ឲ្យ​ដូច​គ្នាជា​ច្រើននោះ​មាន​មួយ​ប្រការ​ទៀត ។​ សៀម​ដែល​ស្រូប​យកអារ្យ​ធម៌​ខ្មែរ​ទៅ មិនមែន​តែ​ក្នុង​រយៈវេលា១០០០ឆ្នាំ ពីសតវត្សទី៣ ដល់សតវត្សទី ១៣ ដែល​ថៃ​នៅ​ក្នុង​បង្គាប់​ខ្មែរ​នោះ​ទេ ។​ រហូត​​​វេលា​ដែល​សៀម​វាយ​ដណ្តើម​យកក្រុង​សុខោ​ទ័យពី​ខ្មែរ​បាន​ ទៅ(សតវត្សទី ១៣) រួច​វាយ​យសោធរៈ(អង្គរធំ)​បែក​ទៅ​ទៀត​(ចុង​សតវត្ស​ទី​១៤ ឬដើម​សត​វត្ស​ទី​១៥) ដរាប​មក​ដល់​សៀម​វាយ​បែក​បន្ទាយ​លង្វែក(ចុង​សតវត្ស​ទី​១៦) រួម​ ៣០០​ ឆ្នាំ សៀម ​កាន់​តែ​ទទួល​អារ្យ​ធម៌​ពី​យើងទៅ​ដោយ​ពេញ​ទី ដោយ​អាស្រ័យ​គម្ពីរសត្រា​តំរា​ផ្សេងៗ ដែល​សៀម​យក​ពី​ស្រុក​យើង​ទៅ​តាម​កង​ទ័ពសៀម​កាល​ត្រឡប់​ពី​ស្រុក​ខ្មែរ​ទៅ​ វិញ ហើយ​ដោយ​អាស្រ័យ​អ្នក​ប្រាជ្ញរាជ​បណ្ឌិត្យ​ខ្មែរ​ ដែល​​ត្រូវ​កៀរ​យកទៅ​នៅ​ស្រុក​សៀម។គម្ពីរ​សត្រា​តំរា​ខ្មែរ​នោះ សៀម​យក​ទៅ​សូត្រ​រៀន​ ហើយ​ប្រែ​ជាភាសាសៀម តែ​វេលា​នេះ​បាត់​បង់​ស្ទើរ​អស់ទៅ​ហើយ​ ដោយ​ភូមាដុត​ចោល​កាល​វាយ​យក​ក្រុង​អយុធ្យា​បាន​នា​ គ.ស.​ ១៧៦៧​(ព.ស.​២៣១០)​ ។សៀវ​ភៅ​រឿង​រាមកេរ្តិ៍​សៀម មិន​មែន​សៀម​ប្រែ​ពី​សំស្ក្រឹត​ដោយ​ត្រង់​មកទេ គឺ​ប្រែ​ពី​ខ្មែរ​សម័យ​ក្រោយ​អង្គរ ។ សេចក្តី​ត្រង់​នេះ មានឡាក់ឋានជាច្រើន ។​ ឡាក់ឋាន​ដែលសំខាន់​ជាង​គេ​នោះ​ គឺពាក្យ​ ផ្កាយ​ព្រឹក ដែលមាន​និយាយ​ត្រង់​វៃយរាពណ៍ លួចយក​ព្រះរាម​នាំទៅ​បាតាល ។វៃយរាពណ៍ឡើងទៅលើកំពូលភ្នំ គ្រវីអំពង់​កែវ​ឲ្យ​មាន​ពន្លឺ​ដូច​ផ្កាយ​ព្រឹក​ បញ្ឆោត​ពួក​ពល​ស្វា​​ដែលចាំ​យាម​​រក្សាព្រះរាម​ពេល​យប់​ ឲ្យ​ស្មាន​ថា​ជិត​ភ្លឺ​ហើយ​ ហើយ​ឲ្យ​លែង​យាម​ទៅ​ព្រោះ​ពិភេក​បាន​ទាយ​ថា​ ដល់​ភ្លឺ​ឡើង​ព្រះ​រាម​នឹង​អស់​គ្រោះ ។​ ក្នុង​សៀវ​ភៅ​រាម​កេរ្តិ៍​សៀម(មើល​សៀវ​ភៅ​សៀម «បទ​ល្ខោន​រឿង​រាម​កេរ្តិ៍» ក្បាល​ទី​១ ទំព័រ១៨៧ ។​​ ព្រឹក្ស សរសេរ​ដាក់​ជើង​ស​ដូច្នេះ ធ្វើ​ឲ្យ​ឃើញ​ថា​អ្នក​ចំឡងជាន់​ក្រោយ មិនស្គាល់​និរុត្តិសាស្ត្រ​របស់​ពាក្យ​នេះ ឬមិន​ចង់​ឲ្យគេ​ថា សៀម​ខ្ចី​ពាក្យពី​ខ្មែរ ។) ដាក់ «ដាវប្រៈកាយព្រឹក្ស» ៖ ដាវ ជាពាក្យ​សៀម​ប្រែ​ថា ផ្កាយ, ប្រៈកាយ គឺ​ពាក្យ​ខ្មែរ ផ្កាយ ។ «ដាវ​ប្រៈ​កាយ​ព្រឹក្ស» = ផ្កាយ​ផ្កាយ​ព្រឹក! ដូច​ពាក្យ​បារាំង choucroute: chou = ស្ពៃ,​ croute ក្លាយ​ពី​ពាក្យ​អាឡឺម៉ង់ប្រែ​ថា​ ស្ពៃ​ ដែរ choucroute = ស្ពៃ​ស្ពៃ ។
ពាក្យ​ដែល​សៀម​ខ្ចី​ពី​ខ្មែរ​ទៅ​ប្រើ​ មានចំនួន​តិច​ច្រើនប៉ុណ្ណា? សេចក្តី​ត្រង់​នេះ​ បើ​នឹង​អះ​អាង​ថា​ក្នុង​លិខិត​សៀម​ណា​មួយ​ក៏ដោយ​ ពាក្យ​ខ្ចី​ពី​ខ្មែរ​មាន​នៅ​គ្រប់​បន្ទាត់ យ៉ាង​តិច​ណាស់មាន​មួយ​ម៉ាត់​ដែរ ដូច្នេះដូចជា​ហួស​ហេតុ​បន្តិចតែ​ក៏​មិន​ហួស​ណាស់​ទេ ប្រសិន​ជា​ថា​មាន​ពាក្យ​ខ្ចី​ពីខ្មែរនៅ​គ្រប់​ទំព័រវិញ នោះយើងអាច​អះអាងបានដោយពេញមាត់ ហើយ​អាច​​បន្ថែម​ពាក្យ​ថា មាន​ច្រើន​ម៉ាត់​ផង ។
តាំង​ពី​ជាតិ​យើង​ធ្លាក់​ខ្លួន​ពេញទី​ ចាប់ពី​ខូច​បង់​បន្ទាយលង្វែក​មក អារ្យធម៌ដែល​ធ្លាប់​ហូរ​ពីស្រុក​ខ្មែរទៅ​តាម​ទិសឯជើង​និង​ឯ​លិច កាល​យើង​ជា​នាយ​ចៅ​ហ្វាយ​គេ ក៏​ត្រឡប់​ហូរ​បញ្ច្រាស់​មកពី​ទិស​ឯ​លិច កាល​យើង​បរា​ជ័យ​នៅ​ក្រោម​បង្គាប់​គេ​វិញ ។
ពាក្យ​សៀម​ទើប​ចូល​មក​ក្នុង​ភាសា​ខ្មែរ​តាំង​ពី​​ គ្រា​នោះ​មក ។​ ព្រះ​មហាក្សត្រិយ៍​ខ្មែរ​ដែល​បាន​​យាង​ទៅ​រៀន​សូត្រ​នៅ​ស្រុក​​សៀម​នៅ​វ័យ ​កុមារ តែង​តែ​សព្វ​ព្រះ​រាជ​ហឫទ័យ​ប្រើ​ភាសាសៀម ។​ រួច​ទ័ព​សៀម​ដែល​ចូល​មក​ធ្វើ​សង្រ្គាម​ច្រើន​លើក​ច្រើន​គ្រា​ក្នុង​ ស្រុកខ្មែរ ក៏​នាំ​ពាក្យ​សៀម​ចូល​មក​ក្នុង​ភាសា​យើង​ផង ។ ពាក្យ​ដូច ​វ៉ែនតា​ ផាហ៊ុម បៃតង​ ជា​ពាក្យ​សៀម​ តែ​ពាក្យ​ជំពូក​នេះ​មាន​ចំនួន​តិច, បើទុក​ជា​ដូច​ម្តេច​ក៏​មិន​មាន​ច្រើន​ ដូច​អ្នក​ផង​ស្មាន​នោះ​ទេ ។ខ្មែរ​ខ្លះ​មិន​ដឹង​ថា​ក្នុង​សម័យ​បុ​រាណ​ ជាតិ​ខ្មែរ​យើង​ថ្កុំ​ថ្កើង​ប៉ុណ្ណា ជឿ​ថា​ប្រាសាទ​អង្គរ​វត្ត​ ព្រះ​វិស្វកម្ម​ជា​អ្នក​កសាង​, បារាំង​ខ្លះ​ក្នុង​ភាគ​ដើមនៃ​សតវត្ស​នេះ គិត​ថា​ខ្មែរ​ជា​ជាតិ​ថោក​ទាប​ធ្លាប់​ជា​ខ្ញុំ​សៀម​ ។ មនុស្ស​ចំពូក​នេះ កាល​បើ​​ឃើញ​ពាក្យ​ខ្មែរ​ណា​ចំឡែក​ ក៏​ចាត់​ថា​ជា​ពាក្យ​ខ្ចី​ពី​សៀម ។​ការ​ត្រង់​នេះ​គួរ​ធ្វើ​ទៅ​ដោយ​ប្រយ័ត្ន​ប្រយែង​ឲ្យ​ណាស់ ព្រោះ​អាច​មាន​ការ​ភាន់​ច្រឡំ​ទៅ​បាន​ដោយ​ងាយ ។ ដូច​ពាក្យ​ យោក្ប័ត្រ ក្នុង​វចនានុក្រម​ខ្មែរ​ដាក់​ថា​មក​ពី​សៀម ។​ លោក ស.​ម៉ា​ស្ប៉េរ៉ូ ក្នុង​សៀវភៅ​វេយ្យាករណ៍​ខ្មែរ​ (Grammaire de la langue khmere) ទំព័រ ២៦​ ក៏​សរសេរ​ថា​ ពាក្យ​នេះ​មក​ពី​សៀម​ដែរ ។ ពាក្យ​យោក្ប័ត្រ យើង​មាន​ប្រើ​មក​តាំង​ពី​សៀម​មិន​ទាន់​តាំង​នាម​ជា​សៀម ។​ពាក្យ​នេះ​មាន​ឆ្លាក់​ក្នុង​សិលា​ចារឹក​ប្រាសាទ​ត្រពាំង​រុន គ.ស ១០០៦ (​មើល​សៀវ​ភៅ​ «សិលាចារឹក​ថ្មី​នៅ​ស្រុក​ខ្មែរ» Nouvelles Inscriptions du Cambodge ទំព័រ​ទី​៥៦ និង​ ៦៧ របស់​លោក ល.ហ្វីណូត៍) ។​កាល​នោះ​ថៃ​នៅ​ណាន ចៅ​នៅ​ឡើយ​ ក្រោ​ពី​នោះ​មាន​ស្រុក​ថៃ​តូចៗឯ​ទៀតក្នុង​បង្គាប់​ខ្មែរ ។មិន​សម​ជា​ខ្មែរ​ស្វែងទៅ​ខ្ចី​ពាក្យ​ថៃ​ ដែល​នៅ​ឆ្ងាយ ដល់​ម្ល៉ោះ​មក​ប្រើ​ឡើយ ។​សេចក្តី​ពិត​មានតែ​ថៃ​ខ្ចី​ពាក្យ​ខ្មែរ​សម្រាប់ឋានន្តរសក្តិ៍ទៅ​ប្រើ​វិញ ។​ដល់​មក​​សម័យ​​អយុធ្យា​ហើយ​ សៀម​ក៏​នៅ​តែ​ប្រើ​របៀប​ខ្មែរ ។ហ្លួង​វិចិត្រវាទការ (ក្នុង​សៀវ​ភៅ​ដដែល​ទំព័រ១៣៤) បាន​សរសេរ​ថា «​សម្តេច​ព្រះរាមា​ធិបតី(អ៊ូទង)​(គ.​ស.​១៣៥០) បាន​តាំង​របៀប​ការ​គ្រប់​គ្រង​ទី​រួម​ខេត្ត​ក្រៅ​ ដូច​ដែល​សុខោទ័យ​តាំង​ទុក​មក, តែ​របៀប​ការ​ក្នុង​ទី​ក្រុងនិង​រាជពិធីក្នុង​រាជ​សំណាក់​នោះ បានទ្រង់​ចម្លង​បែប​ខ្មែរមក​ច្រើន ទ្រង់​តាំង​ចតុ​ស្តម្ភគឺ មឿង វ័ង ឃ្លាំង​ ស្រែ តាម​បែប​ខ្មែរ» ។
ពាក្យ​យោក្ប័ត្រ សរសេរ​បែប​នោះ​ដោយ​យា​ក្លាយ​មកទេ ។​ក្នុង​អក្សរ​ថ្ម​ដាក់ យុគមត៑,​ ទំនងជា​មកពី​សំស្រ្កឹត ។​យុគ ជា​ពាក្យ​ឥណ្ឌូអឺរ៉ុប ប្រែ​ថា​ នឹម សំដៅ​សេចក្តីថា អំនាច​គ្រប​សង្កត់ ។​ ពាក្យ យុគ(yuga) យើង​ប្រទះ​ឃើញ​ក្នុង​ភាសា​បារាំង​​ជាពាក្យ joug ប្រែ​សេចក្តី​បាន​ពីយ៉ាង​ដូចគ្នា ។​ ក្នុង​សៀវ​ភៅ​លោក​ ស.​ម៉ា​ស្ប៉េរ៉ូ ដែល​ចេញ​ឈ្មោះ​មុន​នេះ ទំព័រ​ដដែល លោក​ថា​ពាក្យ​ សូភា(juge) ជា​ពាក្យ​សៀម។​សេចក្តី​ពិត​ សូភា សរសេរ​ខុស​ហើយ​មិនអស់​ពាក្យ​ទាំង​​មូល​​ផង​ ។​​ពាក្យ​ទាំង​មូល​គឺ សភាចារបុរស​ ។​ សភា​ ជា​ពាក្យ​សំស្រ្កឹត-បាឡី ដែល​ខ្មែរ​មាន​ប្រើ​មក​យូរ​ណាស់​ហើយ ។​ក្នុង​ប្រទេស​ឥណ្ឌា​សព្វ​ថ្ងៃ​នេះ​ក៏​មាន​ប្រើ​, ប្រែ​សេចក្តី​ថា ទី​ប្រជុំ ។​សភា​ចារបុរស ជា​មនុស្ស​ប្រុស​ដែល​ជា​សមាជិក​របស់​សភា​ចារ គឺ​របស់​ទី​ប្រ​ជុំ​ជំរះ​ក្តី​ បាន​ដល់​ចៅ​ក្រម​សាលា ។
ក្នុង​វចនា​នុក្រម​ខ្មែរ លោក​ថា​ពាក្យ​ លៀង ជា​ពាក្យ​សៀម ។​ តាម​យោ​បល់​ឪពុក​ខ្ញុំ​ ពាក្យ​នេះ​ជា​ពាក្យ​ខ្មែរ​ សៀម​ខ្ចី​យក​ទៅ​ប្រើ ។​ ហេតុ​ផល​ដែល​គាត់​អាង​ ដូច​មាន​តទៅ​នេះ ។​ ពាក្យ​ លៀង ជា​ពាក្យ​គន្លាស់​កាត់៖ លេង​ + ច្រៀង > ​លៀង​​(+ច្រេង) ។​ដើម​ដំបូង​ប្រើ​សម្រាប់​អារក្ស៖ លៀង​អារក្ស ។​លៀង​អា​រក្ស​ គឺ​បញ្ចូល​អារក្ស​ឲ្យ​លេងសប្បាយ មាន​ភ្លេង​មានចំរៀង​ឲ្យ​ស្តាប់ ដើម្បី​កុំ​ឲ្យ​​វាធ្វើ​អ្នក​ជម្ងឺ​ឲ្យ​ឈឺ​តទៅ​ទៀត ។ រូប​អារក្ស កាល​ខ្មោច​ចូល​មក​សណ្ឋិត​ហើយ ក៏​ផឹក​ស្រា​ហើយ​រាំ ។​ក្រោយ​ត​មក​ការ​ប្រជុំ​គ្នា​ស៊ីបាយ​ផឹក​ស្រា, លេង​ភ្លេង, ច្រៀង​តាម​ធម្មតាគ្មាន​បញ្ចូល​អារក្ស ក៏​ហៅ​ថា លៀង​ដែរ ។​ ត​មក​ទៀត​ ការ​ឲ្យ​អាហារ​មិត្ត​សម្លាញ់​ច្រើន​គ្នា​បរិភោគ ទោះ​មាន​ផឹក​ស្រា​, លេង​ភ្លេង, ច្រៀងរាំក៏​ដោយ​ ឬ​គ្មាន​ក៏​ដោយ​គង់​តែ​ហៅ​ថា លៀង ។​សៀម​ខ្ចី​ពាក្យ​ខ្មែរ​នេះ​ទៅ​ប្រើ សម្រាប់​សំដែង​សេចក្តី​ថា ឲ្យ​អាហារ​ដល់​មិត្តសម្លាញ់​បរិភោគ​ដូច​ខាង​លើនេះ​ផង​ ថាឲ្យអាហារ​បរិភោគ​ជានិច្ច​គឺ​ចិញ្ចឹម​ផង ។​ មិន​តែ​ប៉ុណ្ណោះ ស៊ី​សេចក្តី​ថា ថែ​ទាំ​រក្សាទៀត​ផង​​ក៏បាន​ ។
អារ្យ​ធម៌​ដែល​ហូរ​ត្រលប់​ពីទិស​ខាង​លិច​មក​វិញ​នោះ មិនមែន​នាំ​ពាក្យសៀម​សុទ្ធ​មក​ឲ្យ​យើង​តែ​ប៉ុណ្ណោះ​ទេ នាំ​ទាំង​ពាក្យ​ខ្មែរ​សុទ្ធ នឹង​ពាក្យ​សំស្រ្កឹត​ខ្លះ​ដែល​សៀមបាន​ខ្ចី​ពី​ខ្មែរ យក​ទៅ​ប្រើ​ហើយ​ប្រែ​សំឡេងឲ្យ​ស្រួល​និយាយ តាម​ច្បាប់​សូរ​សាស្រ្ត​សៀម​​មក​ឲ្យ​យើង​វិញ​ផង ។​ពាក្យចំ​ពូក​នេះ​គួរ​ហៅ​ថា ពាក្យ​សង​បំណុល ។ ពាក្យ​សង​បំណុល​មាន​ច្រើន​ណាស់​ ដូច​ពាក្យ​ សំខាន់​ ឆ្លាត ក្រុត សុកាន្ត​ ហ្លួង​ ប្រ​ថាប់… ។
សំខាន់​ គឺ​ពាក្យ​ខ្មែរ​ សំគាល់​ នេះ​ឯង ។​សំគាល់​របស់​ខ្មែរ​ជា​កិរិយា​សព្ទ កាល​ទៅ​ជា​ សំ​ខាន់​ សៀម​ប្រើ​ជា​កិរិយា​សព្ទ​ដូច​ខ្មែរ​ក៏​បាន ប្រើជា​គុណនាម​ក៏បាន ប្រែ​សេចក្តី​ថា​ គួរ​សំគាល់ (remarquable) ។​យើង​ទទួល​ពាក្យ​ សំ​ខាន់​ ជា​សំណង​ពី​សៀម ដែល​ជាគុណ​នាមមកវិញ បាន​សេចក្តី​ដូចគ្នាថា ប្រសើរ​ឬ​មាន​ខ្លឹម​សារ (important) ។
ឆ្លាត​ គឺ​ពាក្យ​ខ្មែរ ឈ្លាស ដែ​អាន​តាម​សំឡេងសៀម ។
ក្រុត គឺ​ពាក្យខ្មែរ ក្រូច ដោយ​ចំពោះ​ក្រូច​ដែល​ជូរ(argre, acide)​ អាន​តាម​សំឡេង​សៀម​ថា ក្រុត បាន​ដល់​ធាតុផ្សំ​គី​មី​មួយចំពូក​ដែល​មាន​រស​ជូរដោយ​ធម្មតា​ (acide) ។
សុកាន្ត ពីខ្មែរ​ សក់​ សៀម​អាន​ថា សុក និង​សំស្រ្កឹត កាន្ត​ ប្រែ​ថា ការ​កាត់​សក់ ។​ពាក្យ​ខ្មែរ​ដោយ​ចំ​នោះ​គឺ សក់កាន្ត តែ​យើង​អាន​តាម​សំឡេង​សៀម​ជា​ សុកាន្ត។
ហ្លួង ជាពាក្យសំរាប់​សំគាល់​ឋានន្តរសក្តិ៍មន្ត្រី ដូច​ជា​ ហ្លួង​ជំនិត​រាជា ។គួរ​សង្ស័យ​ថាពាក្យ​នេះ​ជាពាក្យ​សង​បំណុល ព្រោះ​ឋានន្តរសក្តិ៍ខ្មែរ​បុរាណ​មាន ងារ ខ្លោញ និង​រលាញ ។​រលាញ​ អាច​ទៅជា​លួង, ហ្លួង ។​សៀម​យក​ទៅ​ប្រើ​សំ​គាល់​សេច​ក្តី​ថា ធំ ៖ ប្រពន្ធ​ធំ​ ហៅ មៀ​ហ្លួង ។រួច​ពី​នោះ​សំ​គាល់​សេចក្តី​ថា ស្តេច​គ្រង​រាជ្យ ។សំរាប់​ពាក្យ​ ខ្លោញ សូម​ឲ្យ​យក​ទៅ​ប្រៀប​មើល​នឹង​ពាក្យ​សៀម ខា​ហ្លួង ។
ប្រថាប់​ត្រា ប្រថាប់​ សៀម​សរសេរ ប្រទ័ប គឺ​ខ្ចី​ពាក្យ​ខ្មែរ ផ្ទាប់​ទៅ​ប្រើ រួច​យើង​យក​ពាក្យ​យើង​នេះ​មកប្រើ​វិញ​ហៅ តាម​សំឡេង​សៀម ។ប្រថាប់​ត្រា​ គឺផ្ទាប់​ត្រា​ទៅ​លើ​ក្រ​ដាស់ គឺ​បោះ​ត្រា ។
ឯកសារ​យោង
- Luang Wichit Wathakan. "សយ៉ាម​និង​សុវណ្ណ​ភូមិ"​.
- ជំនុំ​ព្រះ​និពន្ធ​ភាគ​ ២.
- Louis Finot. (1928). Nouvelles Inscriptions du Cambodge. Vol. 28.
- Maspero, Georges. (1915). Grammaire de la langue khmere.
- Baker, Chris; Phongpaichit, Pasuk (2005). A History of Thailand. Cambridge University Press.
- Barmé, Scot (1993). Luang Wichit Wathakan and the Creation of a Thai identity. Social Issues in Southeast Asia. Institute of Southeast Asian studies.
រូបថតនៅក្នុងសង្គ្រាម
រូបថតសង្គ្រាមមានរូបថតនៃទាហ៊ាននិងជីវិតនៅក្នុងសង្គ្រាមជាច្រើន។ ទោះបីជារូបថត​អាចជួយអោយយើង​បង្ហាញច្បាស់ជាង​​គំនូរឺការគូក៏ដោយនៅពេលខ្លះគំនូររឺការ​គូរូប​អាចអោយយើងទទួលបានរូបភាពដែលមិនភាពលំអៀងនៅក្នុងសារព៌រមាន។
ប្រវត្តិសាស្រ្ត
រូបថត​បានបង្ហាញជា​សាធារណៈនៅឆ្នាំ​១៨៣៩ដែលត្រូវបានគេជឿថាដើម្បីបង្កើតរូបភាពបង្ហាញនៅលើពិភពលោក។ រូបថតត្រូវ​បានប្រើដើម្បី​រក្សាប្រវត្តិសាស្រ្ត​ប៉ុន្តែវាមិនតែងតែ​សុទិដ្ឋិនិយមទាំងអស់ទេ​​ដែលវាដូចដើមទាំងស្រុងទេ។ វាត្រូវបានធ្វើទុក្ខមុនពេលដែលយើងថត​ហើយ​វាមិនមែនជា​​សកម្មភាពជាក់ស្ដែងនៃសង្គ្រាម​ប៉ុន្តែច​ជាទិដ្ឋភាព​នៅក្នុងសង្គ្រាម​​ដែលអាចយកមកសំរាប់ជួយយើងអោយដឹងនៅក្នុងចំបាំងហើយ​នឹង​ទទួលបាន​នូ​វ​​សកម្មភាព​នៅក្នុង​សង្រ្គាមផងដែរ។ នេះមិនមែនជារឿងដែល​សំខាន់នោះ​ទេ​ពីព្រោះនៅពេលនោះ​មានបច្ចេកទេសមិនគ្រប់គ្រាន់ក្នុងការថតរូប។ ​នេះជាលើកដំបូង​នៃរូបថត​ដែលបានបង្កើត​រូបភាពតែមួយដែលប្រើ​មាសនិងទង់ដែងសំរាប់ចំនាំងផ្លាតអស់រយៈពេលយ៉ាងយូមកហើយ។ វាបានរក្សាសកម្មភាពផ្សេងៗនៅក្នុងរូបថត ហើយរូបភាពត្រូវធ្វើក្នុងរយៈពេលវែងមិនបានភ្លាមៗទេ។ អ្នកថតរូបនៅក្នុងសង្គ្រាម​ដំបូងគឺជនជាតិអាមេរិចកាំងមិនចេញមុខ ដែលបានធ្វើ​daguerreotypes អំឡុងសង្គ្រាម Mexican–American នៅឆ្នាំ១៨៤៧។​​​អ្នកថតរូបដែលគេបានស្គាល់ដំបូងនោះគឺ Hungarian-Romanian Carol Popp de Szathmàri ​ដែលបានថតរូបនៅក្នុងសង្គ្រាមផ្សេងៗ​នៅឆ្នាំ១៨៥៣ និង​រូបភាពសង្គ្រាមជិត Olteniţa និង Silistra ​នៅ​ឆ្នាំ​១៨៥៤ អំឡុងពេលសង្គ្រាមCrimean War។ គាត់បានថតរូបចំនួន​២០០អាល់បុម្ភ​ដែលជារូបថតផ្ទាល់ខ្លួន​​នៅក្នុងឆ្នាំ​១៨៥៥ នៃ Napoleon III of France and Queen Victoria of the United Kingdom។ រូបថតចំនួន៩របស់គាត់សល់រហូតដល់សព្វថ្ងៃ។ អ្នកថតរូបជនជាតិបារាំងឈ្នោះ Ernest Edouard de Caranza បានថតអ្នកស្រុកក្រៅរបស់គាត់នៅជំរុំរបស់ពួកគេ​ជិតVarna នៅឆ្នាំ១៨៥៤។ គាត់ត្រូវបានតាមដោយ Roger Fenton នៅឆ្នាំ១៨៥៥ទោះបីជាមានភាពសំពីងសំពោងក៏ដោយគាត់នៅ​តែធ្វើរូបថតរឺ​ទេសភាព​ដែលគាត់មានឡានមួយនិងអ្នកជំនួយការមួយត្រឡប់ទៅBritain ជាមួយរូបថតដែលមានទ្រង់ទ្រាយធំជាង​៣៥០។ នៅអំឡុងឆ្នាំ១៨៥០ លោកFelice Beato បានធ្វើដំនើរទៅឥណ្ឌា ថតរូបអំពីការប៉ះបោរថ្មីៗ​ហើយផលិតរូបថតដែលមានSiege of Lucknow and the Siege of Delhi ហើយគាត់បានទៅប្រទេសចិនថតលទ្ធផលទី២នៃសង្គ្រាមSecond Opium។ ការថតរូបមិនអាចថតប្រធានបទ​ដែលអនុវត្តនៅក្នុងសង្គ្រាមបានទេដូចជាៈលោកHaley SimsនិងAlexander Gardner។ ពួកគេបានចូលទៅថតនៅ​កន្លែងសង្គ្រាមស៊ីវិលអាមេរិចកាំងនៅឆ្នាំ១៨៦១ដល់១៨៦៥ ដើម្បីថតរូបជាក់ស្ដែងនិងភាពរន្ធត់នៅក្នុងសង្គ្រាម។ Alexander Gardner និងMathew Brady បានរៀបរាង្គកាយទាហ៊ានដែលបានស្លាប់ជាច្រើនអំឡុងពេលសង្គ្រាមស៊ីវិល ដើម្បីថតរូប​អោយបានច្បាស់អំពី​ភាពសាហាវឃោឃៅនៅក្នុងសង្គ្រាម។ មានទាហ៊ានជាច្រើននៅក្នុងសង្គ្រាមនៅ។ ឆ្នាំ១៨៦២ Bradyបានផលិតផ្ទាំងគំនូរសាកសពដែលមានភាពគ្រាមក្រំវេទនាជាខ្លាំង។ ការងារនេះធ្វើរយៈយ៉ាងយូរជាមួយកន្លែងធ្វើការរបស់លោកAlexander ជារូបថតGardner Rebel Sharpshooterហើយបានយកទៅបង្ហាញពីភាពយ៉ាងរន្ធត់នៃសង្គ្រាម។
អ្នកថតរូបនៅក្នុងសង្គ្រាម
==រូបថតនៃបដ
ត្រីកោណកែង
ចំណាប់អារម្មណ៍
ចំណេះដឹង​ទៅលើ​ត្រីកោណកែង និង ទំនាក់ទំនង​រវាង​ជ្រុង​និង​មុំ​ អាច​ឱ្យយើងដោះស្រាយចំនោទជាច្រើន ។ ឧទាហរណ៍៖
វ៉ិចទ័រ បង្កើតបានត្រីកោណកែង
ក្រលាផ្ទៃ
នៅក្នុងគ្រប់ត្រីកោណ ដើម្បី​គណនា​ក្រលាផ្ទៃ​ត្រីកោណកែង គេ​គុណ​កំពស់​នឹង​ជ្រុង​បាត​ដែល​ត្រូវ​នឹង​កំពស់នោះ​រួចចែក​នឹង ២ ។ ប្រសិនបើ ABC ជា​ត្រីកោណ​កែង​ត្រង់ A ជ្រុង​និមួយៗ AB និង AC ជា​កំពស់​នៃ​ត្រីកោណកែង​នេះ ដែល​បាត​ជា​ជ្រុង​ផ្សេងនៃមុំ​កែង (AB ជាកំពស់ នាំអោយ AC ជាជ្រុងបាត​នៃកំពស់នេះ) ។ គេបាន​ក្រលាផ្ទៃ​នៃ​ត្រីកោណកែងនេះ​កំនត់​ដោយ​៖
ឧទាហរណ៍៖ គេមានត្រីកោណកែង​ត្រង់ A ដែល AB = 4cm ; AC = 3cm និង​អ៊ីប៉ូតេនុស BC = 5cm ។ ដូចនេះ​ក្រលាផ្ទៃ​នៃត្រីកោណកែង ABC គឺ  ។
ទ្រឹស្តីបទពីតាគ័រ
ទ្រឹស្តីបទពីតាករ​ចែកថា៖
ទ្រឹស្តីបទ​នេះ​ជាវិបាក​នៃ​និយមន័យ​​នៃ​ចំងាយរវាងពីរចំនុចដោយ​ទាញ​ចេញ​​ពី​ការ៉េស្កាលែរ​នៃ​វ៉ិចទ័រ​របស់វា។ គេបាន
នៅពេល នោះគេបាន​វ៉ិចទ័រ  និង  អរតូកូណាល់​នឹងគ្នា (កែងគ្នា)​។
ទ្រឹស្តីបទមេដ្យាន
thumb|300px|right|មេដ្យាន​នៃមុំកែង​របស់ត្រីកោណកែង
ចំពោះ​ត្រីកោណកែង ទ្រឹស្តីបទមេដ្យាន​ពោលថា៖
មានសំរាយបញ្ជាក់​ច្រើន​ចំពោះ​ទ្រឹស្តីបទនេះ។ គេអាច​ស្រាយបញ្ជាក់​តាម​លក្ខណៈធរណីមាត្រសុទ្ធ៖ តាម​និយមន័យ M ជាចំនុចកណ្តាល [BC] ។ ត្រីកោណកែង ABC គឺជា​កន្លះ​ចតុកោណកែង ABCD ។ ចតុកោណកែង​គឺ​ជា​ប្រលេឡូក្រាម ហេតុនេះ​អង្កត់ទ្រូង​របស់វា​កាត់គ្នា​ត្រង់​ចំនុចកណ្តាល​ ។ នាំអោយ M ជាចំនុចកណ្តាល​នៃ [BC] ហើយ​ក៏ជា​ចំនុចកណ្តាល​នៃ [AD] ផងដែរ។ អង្កត់ទ្រូង​ទាំងពីរ​នៃ​ចតុកោណកែង​គឺ​មានប្រវែង​ស្មើគ្នា គឺ \ AD = BC និង  ។
គេ​ក៏អាច​ប្រើ​វ៉ិចទ័រ​បានដែរ៖
វ៉ិចទ័រ​ចុងក្រោយទាំងពីរ​កែងគ្នា គេបាន
ម្យ៉ាងវិញទៀត ដោយ​អនុវត្ត​ទ្រឹស្តីបទពីតាករ​ចំពោះ​ត្រីកោណ ABC គេទទួលបាន ។ ចុង​បញ្ចប់៖  ។
គេអាចអនុវត្តទ្រឹស្តីបទមុំផ្ចិត ដែលអាចជួយស្រាយបំភ្លឺ​ច្រាស់មកវិញ។ គេមានរង្វង់ផ្ចិត O ចារឹកក្រៅត្រីកោណ ABC ។ តាម​ទ្រឹស្តីបទមុំផ្ចិត មុំ BOC ធំជាងមុំ BAC ទ្វេដង​។ ដូចនេះ
នាំអោយចំនុច B, O និង C កូលីនេអ៊ែរ​នឹងគ្នា (ស្ថិតនៅលើ​បន្ទាត់​តែ​មួយ) ។ លើសពីនេះទៅទៀត BO=OC យើងឃើញថា O ជា​ចំនុចកណ្តាល [BC] ។ នាំអោយ O=M (O និង M ត្រួតស៊ីគ្នា) ។
ច្រាស់មកវិញ ប្រសិនបើគេដឹងថា A គឺជា​ចំនុចមួយនៅលើ​រង្វង់អង្កត់ផ្ចិត [BC] ។ តាម​ទ្រឹស្តីបទមុំផ្ចិត មុំ BAC ស្មើពាក់កណ្តាលនៃមុំ BOC នោះមុំ BAC មានតំលៃស្មើនឹង ។ ដូចនេះ​ត្រីកោណ ABC ជា​ត្រីកោណកែង​ត្រង់ A ។
ទ្រឹស្តីបទនេះ​មានលក្ខណៈទូទៅ​ចំពោះ​ត្រីកោណ​មួយចំនួន​។ សូមមើលបន្ថែមនូវ​ទ្រឹស្តីបទមេដ្យាន ​។
ទីប្រជុំទំងន់
គេមាន ABC ជា​ត្រីកោណកែង​ត្រង់ A និង M ជា​ចំនុចកណ្តាល​នៃ​ជ្រុង [BC] ទីប្រជុំទំងន់ G នៃ​ត្រីកោណកែង ABC ផ្ទៀងផ្ទាត់៖
M ត្រូវបានគេចោលចំនោលទៅកណ្តាលនៃ [AB] និង [AC] (ABM និង ACM ជា​ត្រីកោណសមបាត​) ។ ដូចនេះ​ចំនុច G ជាចំនោលមួយភាគបី​នៃ [AB] និង [AC]
ភ្នំឧដុង្គ
ទីតាំងភូមិសាស្រ្ត
ភ្នំឧដុង្តស្ថិតនៅក្បែររាជធានីឧត្គុងមានជ័យ ដែលជាអតីតរាជធានីខ្មែរនាសតវត្សរ៍ទី១៧ (ពីឆ្នាំ១៦១៨ ដល់ឆ្នាំ ១៨៦៦) ហើយត្រូវបានបោះបង់ចោលដោយព្រះបាទនរោត្តម នៅឆ្នាំ១៨៦៦ ដោយធ្វើការផ្លាស់ប្តូរាជធានីទៅកាន់រាជធានីចតុមុខវិញរហូតដល់សព្វថ្ងៃ។ ភ្នំឧដុង្តមានចំងាយប្រមាណ ៤០គីឡូម៉ែត្រពីភាគពាយព្យនៃរាជធានីភ្នំពេញ។ ទីកន្លែងនេះមានការទាក់ទាញជាថ្មី បន្ទាប់ពីការកសាង ព្រះសក្យមុនីចេតិយដ៏ធំនៅលើកំពូលភ្នំឧដុង្គជ្រុងខាងជើង ដែលមើលទៅឃើញធំខ្ពស់ និងមានភាពស្រស់បំព្រង។ ភ្នំឧដុង្តស្ថិតនៅក្នុងឃុំផ្សារដែក និងឃុំភ្នំបាត ស្រុកពញាឭ ខេត្តកណ្តាល។ ភ្នំឧដុង្គ ភ្នំព្រះរាជ្យទ្រព្យ និងភ្នំអដ្ឋរស្ស។ នៅលើកំពូលភ្នំ នៅពេលយើងឡើងដល់កំពូលភ្នំ បីដូចជាខ្លួនយើងកំពុងជិះលើយន្តហោះ ព្រោះមើលទៅឃើញដើមត្នោត ផ្ទះ ស្រែ ចម្ការ របស់អ្នកស្រុកព័ទ្ឋជុំវិញនោះហើយបើមើលទៅលិចឃើញ ភ្នំស្ទុងៗនៅឆ្ងាយសន្លឹម មើលទៅកើតឃើញ ដៃទនេ្លសាប និងភូមិអ្នកស្រុកកំពង់ហ្លួងមើលទៅជើងឃើញ ភូមិវាំងចាស់ និងផ្សារឧដុង្គ និខាងត្បូងឃើញផ្លូវជាតិលេខ៥ ទៅភ្នំពេញយ៉ាងវែងបីដូចខែ្សពួរមួយចង្វាយ ។ មានទីកនែ្លងបែ្លកៗ និងសម្រាប់សក្ការបូជា មានកនែ្លងសម្រាប់ អង្គុយលំហែមើល ទេសភាពដ៏ត្រកាលពីលើកំពូលភ្នំ និង មានម្អូបចំណីលក់ ជូនភ្ញៀវដែលបាន ទៅកម្សាន្តនៅភ្នំឧដុង្គ ឬជា ភ្នំព្រះរាជ្យទ្រព្យ និងខ្លះទៀតហៅថា ភ្នំអដ្ឋរស្ស ដែលទីនោះ ហើយជាអតីតរាជធានីនាសតវត្សរ៍ទី១៧ ។ ភ្នំនេះជាទីកនែ្លងសម្រាប់បញ្ចុះសពនៃ ព្រះរាជវង្សានុវង្ស និងជាកនែ្លងដែល ព្រះរាជាទ្រង់ព្រះរាជានុញ្ញាត ឲ្យសាងសង់វត្ត និងព្រះវិហារ ។ ការដែលគេហៅ "ភ្នំព្រះរាជ្យទ្រព្យ" ដោយសារព្រះមហាក្សត្រជំនាន់នោះយល់ថា ភ្នំនេះមិនខ្ពស់ពេក ហើយស្ថិតនៅកែ្បរ ឧដុង្គ ជារាជវាំងស្រាប់ ព្រះរាជាក៏ទ្រង់ចាត់ឲ្យសាងព្រះចេតិយធំៗ និងមានចម្លាក់លម្អ សម្រាប់បញ្ចុះព្រះបរមអដ្ឋិ និង ព្រះអដ្ឋិនៃព្រះរាជវង្សានុវង្ស ដោយចាប់សាងបូជនីយដ្ឋាននោះ ដោយកម្លាំងព្រះរាជទ្រព្យ ផ្ទាល់ព្រះអង្គទើបសន្មតថា" ភ្នំព្រះរាជទ្រព្យ " ។ បើគេធ្វើដំណើរ ឡើងលើភ្នំតាមជណ្តើរ ខាងជើងដែលទើប ធ្វើថ្មីនោះមានចំនួន ៥០៩កាំដំបូងនឹងបានឃើញ ព្រះសក្យមុនីចេតិយ៍ធំ និងស្អាត មានកម្ពស់ ៤០ម៉ែត្រ ។ ព្រះសក្យមុនីចេតិយ ចាប់បញ្ចុះបឋមសិលា នាថៃ្ងព្រហស្បតិ៏ ៩រោច ខែទុតិយាសាធ ឆ្នាំជូត អដ្ឋស័ក ពុទ្ឋសករាជ ២៥៤០ ត្រូវនឹងថៃ្ង៨ ខែសីហា ឆ្នាំ១៩៩៦ ។ រូបភាពតូច
ប្រវត្តិនៃក្រុងឧដុង្គ
បើតាមឯកសាររឿងព្រេងខែ្មរភាគ៥ របស់ក្រុមជំនុំទំនៀមទម្លាប់ខែ្មរ បញ្ជាក់ថា ទីក្រុងឧដុង្គចាប់កសាងឡើងក្នុងសតវត្សរ៍ទី១៧ ក្នុងរជ្ជកាល ព្រះបាទសមេ្តចព្រះជ័យជេដ្ឋាទី២ ។ ក្នុងពុទ្ឋសករាជ ២១៦៤ នៃគ្រិស្តសករាជ ១៦២០ ព្រះបាទសមេ្តចព្រះជ័យជេដ្ឋា សេ្តចគង់នៅ ព្រះរាជវាំងល្វាឯម ទ្រង់បាននាំ សេនាបតី និងនាមឺនសព្វមុខមន្រ្តីចុះ ព្រះរាជទីនាំងនាវាសេ្តចយាងទៅប្រពាតនៅ តំបន់អូរក្រុងលាយ ក្នុងខេត្តសំរោងទង ទ្រង់ប្រថាប់នៅ ព្រះពន្លាជាយូរថៃ្ង រួចសេ្តចយាង ទៅក្រសាលនៅតាដុងយាយជ័យ ទ្រង់ក៏ទត ឃើញទីទួលមួយនៅ តំបន់ស្រះកែវ ជាទីមានទេសភាពល្អក៏ទ្រង់ចាប់ ព្រះទ័យហើយទ្រង់មានព្រះតម្រាស់ជាមួយមន្រ្តី មានហោធិបតីជាដើមថា យើងចង់សាងព្រះរាជវាំងគង់នៅទីនេះ តើអស់អ្នកទាំងពួងយល់ថាមេ្តច? ឧកញ្ញ៉ាហោរាធិបតីមុំ គន់គូរពិនិត្យ មើលទីដីនោះដោយ ក្បួនហោរាសាស្រ្តហើយក្រាបបង្គំទូលថា " ទីនេះជាទីជយភូមិល្អណាស់ត្រូវតាមក្បួនទាយថា នឹងមានឬទ្ឋិតេជះ ឈ្នះអស់សត្រូវទាំង ៨ទិស " ព្រះរាជាទ្រង់ជ្រាបដូច្នោះ ក៏ចាត់ឧកញ៉ាក្រឡា-ហោមកែវ ឲ្យជានាយកចាត់ការកសាងព្រះរាជវាំងនៅតំបន់ស្រះកែវនេះ នៅថៃ្ង៥កើត ខែផល្គុណ ឆ្នាំវក ទោស័កពុទ្ឋ-សករាជ២១៦៤ គ្រិស្តសករាជ១៦២០ សេ្តចបានតាំងព្រះនាមព្រះនគរ (ទីក្រុង)ថ្មីនោះថា ព្រះបរមរាជវាំងមហានគរឧដុង្គ-មានជ័យបុរីរម្យឧត្តមរាជនិវេសនដ្ឋាន ដែលហៅខ្លីថា ក្រុងឧដុង្គមានជ័យ។
ព្រះចេតិយត្រៃត្រិង្ស
ឡើងទៅ ស្ថិតនៅខាងឆេ្វងដៃកែ្បរ ព្រះសក្យមុនីចេតិយទើបធ្វើថ្មីនោះ គឺឃើញមានចេតិយធំៗពីរ នៅកែ្បរគ្នា ក្នុងនោះចេតិយខាង ជើងមានឆ្លាក់រូបដំរី លេចក្បាលធ្លោ ឡើងប៉ុន ដំរីមែនទែន គេហៅថា "ចេតិយសាមពាន់" ត្រូវបានកសាងឡើងតាំងពី គ្រិស្តសករាជ ១៦២៣ ដោយព្រះបាទជ័យជេដ្ឋា ដើម្បីបញ្ចុះព្រះបរមអដ្ឋិនៃ ព្រះបាទស្រីសុរិយោពណ៍ ជាព្រះរាជបិតាចេតិយខាងត្បូង ជាប់គ្នានោះ កសាងឡើងក្នុងគ្រិស្តសករាជ ១៨៩១ ដោយ ព្រះបាទសមេ្តចព្រះនរោត្តម ដើម្បីបញ្ចុះ ព្រះបរមអដ្ឋិនៃព្រះបាទសមេ្តចព្រះអង្គឌួង ជាព្រះវររាជបិតា ចុះតាមជណ្តើរថ្មទៅត្បូងបន្តិច គេនឹងឃើញចេតិយដ៏ធំមួយទៀតដែលជាចេតិយរបស់ព្រះករុណាព្រះខត្តិយសកោដ្ឋព្រះបាទសមេ្តចព្រះស៊ីសុវត្ថិមុនីវង្ស មានក្បូរក្បាច់ហាក់ស្អាតបាត នៅឡើយចេតិយធំៗ ទាំង៣ ស្ថិតលើកំពូល ភ្នំឧត្តុង្គ ជ្រុងខាងជើង ត្រូវបានគេហៅថា " ចេតិយត្រៃត្រិង្ស ។
ទីកនែ្លងបែ្លកៗលើភ្នំឧត្តុង្គ
ចុះតាមជណ្តើរថ្មទៅត្បូងបានបន្តិច មានកនែ្លងមួយដែល អ្នកស្រុកប្រាប់ថាជា "មាត់រូង" ប៉ុនែ្តពុំឃើញមានរូងឡើយ កាលពីសម័យដើម គឺមានរូងធំមួយតែងត្រូវបាន ព្រះសង្ឃធុតង្គនិមន្ត ចេញចូលតាមរូងនេះ ដោយនិយាយថា រូងនោះចូលទៅដល់ ភ្នំប្រសិទ្ឋិ៏ឯណោះ ។ តែក្រោយមក ពុំដឹងមូលហេតុអ្វីទេ ក៏ស្រាប់តែមានការបិទមាត់រូង សន្ឋប់ចោលរហូតមក បន្តដំណើរទៅត្បូងទៀតគេនឹងឃើញគុហាជញ្ជាំងថ្មបាយកៀ្រមមួយតូច មានតម្កល់ព្រះពុទ្ឋរូប មួយអង្គហៅថា "លោកតាដំបងដែក" ដែលអ្នកស្រុកនៅទីនោះប្រាប់ថា គេតែងទៅធ្វើការបន់ស្រន់នៅទីនោះព្រោះល្បីថា ពូកែស័ក្តិសិទ្ឋិ នៅក្នុងវិហារមានព្រះពុទ្ឋរូបមារ វិជ័យមួយដ៏ធំសម្បើម តែមកដល់ពេលនេះ ខូចបាក់បែកអស់ ទៅហើយ ។ ដោយសារព្រះពុទ្ឋរូបមានកម្ពស់ដល់ទៅ ១៨ហត្ថទើបអ្នកស្រុកសន្មតនាមព្រះវិហារនេះថា "វិហារអដ្ឋរស្ស" មានន័យសំដៅព្រះពុទ្ឋរូបកម្ពស់ ១៨ហត្ថ។
ឯកសារយោង
ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ខេត្តកណ្តាល ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ភ្នំនៅកម្ពុជា
Kawasaki OH-1
300px|រូបភាពតូច Kawasaki Oh-1 (ឈ្មោះហៅក្រៅ: "Ninja") គឺជាឧទ្ធម្ភាគចក្រឈ្លបយកការណ៍យោធាពន្លឺសម្រាប់កំលាំងស្វ័យការពារដីប្រទេសជប៉ុនមានគោលបំណងដើម្បីជំនួស Oh-6 Loach ។ ក្នុងនាមជារបស់ខែមីនាឆ្នាំ 2012 34 បានចូលបម្រើ, បំព្រញកងនាវាដែលមានស្រាប់នៃ 111 Oh-6s ។
តំនភ្ជាប់ក្រៅ
ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ឧទ្ធម្ភាគចក្រ