cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
ប្រវត្តិសាស្ត្រភូមា
ការវាតទីឆ្ពោះទៅភាគខាងលិច និង សង្គ្រាមជាមួយអធិរាជាណាចក្រប៊្រិតថេន
ដោយបន្តពីរឆ្នាំ និង អស់ថ្លៃ១៣លានផោនដ៍ សង្គ្រាមអង់គ្លេស-ភូមាលើកទីមួយគឺជាសង្គ្រាមដ៏យូរបំផុតនិងចំណាយច្រើនបំផុតក្នុងប្រវត្តិសាស្ត្រឥណ្ឌាប៊្រិតថេន ប៉ុន្តែបានបញ្ចប់ដោយជ័យជម្នះរបស់ប៊្រិតថេននៅទីបំផុត។ ភូមាបានប្រគល់លទ្ធកម្មភាគខាងលិចរបស់ព្រះបុឌផឹយ៉ាទាំងអស់ (អារ៉ាកាន មណិបុរៈ និង អសម) បូករួមតឹនីនសៃយី។ ភូមាត្រូវបានកម្ទេចអស់ជាច្រើនឆ្នាំដោយការបង់សំណងមួយលានផោនដ៍ដ៏ធំមួយ (ក្រោយម៥លាន$ស.រ.ទៀត)។ នៅឆ្នាំ១៨៥២ ពួកប៊្រិតថេនបានដណ្ដើមយកបានខេត្តបាគូជាឯកតោភាគីនិងងាយស្រួលក្នុងសង្គ្រាមអង់គ្លេស-ភូមាលើកទីពីរ។ បន្ទាប់ពីសង្គ្រាមនេះ ព្រះបាទមិនដូនបានព្យាយាមដើម្បីធ្វើទំនើបកម្មរដ្ឋនិងសេដ្ឋកិច្ចភូមា និងបានបង្កើតការជួញដូរនិងសម្បទានទឹកដីដើម្បីពន្យាពេលការទន្ទ្រានប៊្រិតថេនជាបណ្ដោះអាសន្ន រួមមានការផ្ទេរពួករដ្ឋការ៉ែននីទៅឱ្យពួកប៊្រិតថេននៅឆ្នាំ១៨៧៥។ យ៉ាងណាក៏ដោយ ពួកប៊្រិតថេន បានបារម្ភដោយការបញ្ចូលទៅក្នុងសហភាពឥណ្ឌូចិន ដែលបានបញ្ចូលអ្វីដែលសេសសល់នៃប្រទេសនេះនៅក្នុងសង្គ្រាមអង់គ្លេស-ភូមាលើកទីបីនៅឆ្នាំ១៨៨៥ និងបានបញ្ជូនស្ដេចភូមាចុងក្រោយ ព្រះស៊ីប៊ និង គ្រួសាររាជវង្សរបស់ព្រះអង្គដើម្បីនិរទេសទៅឥណ្ឌា។
កំណែទម្រង់រដ្ឋបាលនិងសេដ្ឋកិច្ច
ពួកព្រះមហាក្សត្រកូនបោនបានបន្តកំណែទម្រង់រដ្ឋបាលដំបូងបានចាប់ផ្ដើមនៅក្នុងសម័យរាជវង្សតោនងុស្ដារ (១៥៩៩-១៧៥២) និងបានសម្រេចដល់កម្រិតដែលមិនធ្លាប់មានពីមុនមកនៃការគ្រប់គ្រងខាងក្នុង និង ការពង្វាតទៅខាងក្រៅ។ ពួកព្រះមហាក្សត្រកូនបោនបានរឹតបន្តឹងការគ្រប់គ្រងនៅដែនដីទំនាបនិងបានកាត់បន្ថយឯកសិទ្ធិតពូជនៃពួកចៅហ្វាឝាន (ពួកមេកន្ទ្រាញ)។ ពួកមន្ត្រីកូនបោន ជាពិសេសបន្ទាប់ពីឆ្នាំ១៧៨០ បានចាប់ផ្ដើមកំណែទ្រង់ពាណិជ្ជកម្មដែលបានបង្កើនចំណូលរដ្ឋាភិបាលនិងបានធ្វើឱ្យវាអាចព្យាករបាន។ សេដ្ឋកិច្ចប្រាក់កាសបានបន្តមានវឌ្ឍនភាព។ នៅឆ្នាំ១៨៥៧ ស្ដេចបានសម្ពោធប្រព័ន្ធពេញលេញនៃពន្ធដារសាច់ប្រាក់និងប្រាក់ខែ បានជួយដោយការបោះប្រាក់កាសបមាណីយកម្មលើកទីមួយរបស់ប្រទេសនេះ។
វប្បធម៌
សមាហរណកម្មវប្បធម៌បានបន្ត។ ជាលើកទីមួយនៅក្នុងប្រវត្តិសាស្ត្រ ភាសានិងវប្បធម៌ភូមាបានមកមានអធិកភាពលើជ្រលងឥរាវតីទាំងមូល ជាមួយភាសានិងជាតិពន្ធុភាពមនបានលុបលើទាំងស្រុងនៅឆ្នាំ១៨៣០។ ពួកក្សត្របុរីឝានជិតៗបានកាន់យកធម្មនិយមដែនដីទំនាបថែមទៀត។ ការវិវត្តនិងការលូតលាស់នៃអក្សរសិល្ប៍និងល្ខោនភូមាបានបន្ត ដែលបានជួយដល់អត្រាអក្ខរភាពរបស់មនុស្សពេញវ័យខ្ពស់ក្រៃលែងសម្រាប់សម័យនោះ (ពាក់កណ្ដាលនៃបុរសភេទទាំងអស់ និង ៥%នៃស្ត្រីភេទ)។ ពួកឥស្សរជនក្នុងវិត្តនិងគ្រហស្ថក្បែរៗពួកព្រះមហាក្សត្ររបស់កូនបោន ជាពិសេសចាប់ពីរជ្ជកាលរបស់ព្រះបុឌផឹយ៉ា ក៏បានចាប់ផ្ដើមការកែប្រែយ៉ាងសំខាន់នៃជីវភាពបញ្ញាវន្ត និង អង្គការចាត់តាំងវត្តអារាមភូមា និង អនុវត្តស្គាល់ថាការកែប្រែសុធម្មៈ។ វាបាននាំទៅដល់ចំណោមអ្វីៗផ្សេងគ្នា នូវប្រវត្តិសាស្ត្ររដ្ឋដែលល្អលើកដំបូងរបស់ភូមា។
ការគ្រប់គ្រងរបស់ប៊្រិតថេន
ប៊្រិតថេនបានធ្វើឱ្យភូមាក្លាយជាខេត្តមួយនៃឥណ្ឌានៅឆ្នាំ១៨៨៦ ដែលមានទីរួមខេត្តនៅរ៉ង់គូន។ សង្គមភូមាតាមប្រពៃណីត្រូវបានផ្លាស់ប្ដូរប្រែប្រួលយ៉ាងខ្លាំងក្លាដោយការស្លាប់នៃរបបរាជាធិបតេយ្យនិងការបែកខ្ញែកនៃសាសនានិងរដ្ឋ។ ទោះបីជាសង្គ្រាមបានបញ្ចប់ជាផ្លូវការបន្ទាប់ពីពីរបីអាទិត្យតែប៉ុណ្ណោះ ការតស៊ូបានបន្តនៅភូមាភាគខាងជើងរហូតដល់ឆ្នាំ១៨៩០ ជាមួយពួកប៊្រិតថេនជាចុងក្រោយកំពុងកែប្រែចំពោះការបំផ្លិចបំផ្លាញប្រព័ន្ធភូមិនានានិងការតែតាំងនូវពួកមន្ត្រីរដ្ឋការថ្មីៗដើម្បីបញ្ឈប់សកម្មភាពទ័ពព្រៃទាំងអស់នៅទីបញ្ចប់។  ស្ថានភាពសេដ្ឋកិច្ចនៃសង្គមក៏បានផ្លាស់ប្ដូរទាំងស្រុង។  បន្ទាប់ពីការសម្ពោធព្រែកជីកស៊ុយអេមក តម្រូវការស្រូវភូមាបានកើនឡើងនិងផ្ទៃក្រឡាដីធ្លីធំទូលាយត្រូវបានបើកឡើងទូលាយសម្រាប់វប្បកម្ម។  យ៉ាងណាក៏ដោយ ដើម្បីរៀបចំដីធ្លីថ្មីសម្រាប់វប្បកម្ម ពួកកសិករត្រូវបង្ខំខ្ចីលុយពីពួកអ្នកចងការប្រាក់ឥណ្ឌាដែលគេហៅថាពួកឆេត្តីអ៌នៅក្នុងអត្រាកាប្រាក់ខ្ពស់និងជាញឹកញាប់ត្រូវបានគេរឹបអូស និងបញ្ចេញចេញពីដី និងសត្វពាហនៈ។ ភាគច្រើននៃការងារផងដែរក៏បានទៅលើពួកពលករឥណ្ឌាដែលមានកិច្ចសន្យា និងភូមិទាំងមូលបានប្រែជានៅក្រៅច្បាប់ពេលពួកគេបានធ្វើឱ្យមានឡើងវិញនូវ 'អំពើចោរកម្ម' (ចោរកម្មប្រដាប់អាវុធ)។  គ្រាដែលសេដ្ឋកិច្ចភូមាបានលូតលាស់ឡើង អំណាចនិងភោគទ្រព្យទាំងអស់នៅតែស្ថិតក្នុងកណ្ដាប់ដៃនៃសហគ្រាមប៊្រិតថេនជាច្រើន អង់គ្លេស-ភូមា និងពួកជនអន្តោប្រវេសន៍មកពីឥណ្ឌា។ សេវាសាធារណៈត្រូវបានកាន់ការដោយសហគមន៍អង់គ្លេស-ភូមា និងពួកឥណ្ឌា និងពួកភូមាត្រូវបានលើកលែងចេញស្ទើរទាំងស្រុងពីសេវាយោធា។ ទោះបីជាប្រទេសនេះធ្លាប់រុងរឿងក៏ដោយ ក៏ពួកភូមាបានរីកចម្រើនថ្កុំថ្កើនក៏ដោយ ក៏ប្រជាជនភូមាបានបរាជ័យដើម្បីប្រមូលយករង្វាន់ទាំងនោះ។ (សូមមើល ប្រលោមលោកសម័យ ប៉ុន្មានថ្ងៃភូមា (Burmese Days) ជាសាច់រឿងប្រឌិតនៃពួកប៊្រិតថេននៅភូមា។) ការគ្រប់គ្រងរបស់អាណានិគមទាំងមូលរហូតដល់ពាក់កណ្ដាលទសវត្សឆ្នាំ១៩៦០ ពួកអង់គ្លេស-ភូមាបានត្រួតត្រាប្រទេសនេះ ដែលបង្កឱ្យមានទោមនស្សចំណោមប្រជានុរាស្ត្រតាមស្រុកតំបន់។
រលកនៃកូដកម្ម និង ការតវ៉ាប្រឆាំង បានចាប់ផ្ដើមពីវាលប្រេងនៃភូមាកណ្ដាលនៅឆ្នាំ១៩៣៨បានក្លាយជាកូដកម្មសកលមួយជាមួយលទ្ធផលដែលកាន់តែឆ្ងាយទៅ។ នៅរ៉ង់គូន ពួកនិស្សិតតវ៉ាប្រឆាំង បន្ទាប់ពីការធ្វើបាតុកម្មនៅលេខាធិការដ្ឋានដោយជោគជ័យ ទីតាំងនៃរដ្ឋាភិបាលអាណានិគម ដែលបានទទួលបន្ទុកដោយពួកនគរបាលជិះសេះប៊្រិតថេនដែលកាន់ដំបងនិងសម្លាប់និស្សិតសកលវិទ្យាល័យរ៉ង់គូនឈ្មោះថាអង់-ឃ្យ។ នៅមណ្ឌាល័យ ពួកនគរបាលបានបាញទៅកាន់ហ្វូងពួកអ្នកតវ៉ាប្រឆាំងបានដឹកនាំដោយពួកព្រះសង្ឃពុទ្ធសាសនាដែលសម្លាប់មនុស្ស១៧នាក់។ ចលនានេះត្រូវបានគេស្គាល់ថា ហ្តូងធូនយ៉ាប្យ៉េអាយ៉េដបុន ('បដិវត្តន៍១៣០០'បានដាក់ឈ្មោះតាមឆ្នាំប្រតិទិនភូមា), និងថ្ងៃ ២០ ធ្នូ ទិវា ទុក្ខរជនទីមយយ អង់-ឃ្យបានស្លាប់ ដែលបានរំលឹកដល់ពួកនិស្សិតជា 'ទិវាប៊អង់ឃ្យ'។
សង្គ្រាមលោកលើទី២ និង ជប៉ុន
ពួកអ្នកជាតិនិយមភូមាខ្លះបានមើលឃើញការរីករាលដាលនៃសង្គ្រាមលោកលើកទី២ ជាឱកាលដើម្បីគំរាមកំហែងឱ្យមានការសម្បទានមួយចំនួនពីពួកប៊្រិតថេនក្នុងការដោះដូរចំពោះការគាំទ្រក្នុងការតស៊ូក្នុងសង្គ្រាមនេះ។ ពួកភូមាដទៃទៀត ដូចជាចលនាថាគីន បានប្រឆាំងការចូលរួមរបស់ភូមាក្នុងសង្គ្រាមនេះគ្រប់កាលៈទេសៈ។ លោកអង់-សានបានរួមគ្នាបង្កើតឡើងនូវបក្សកុម្មុយនិស្តភូមា (ប.ក.ភ.)ជាមួយពួកថាគីនដទៃទៀតក្នុងខែ សីហា ១៩៣៩។ អក្សរសិល្ប៍ម៉ាក្សនិយមក៏ដូចជាខិត្តបណ្ណមកពីចលនាឝ៊ិន-ផ្វឺននៅអៀរឡង់ត្រូវបានគេបាចសាចយ៉ាងទូលំទូលាយនិង អានក្នុងចំណោមពួកសកម្មជននយោបាយ។ លោកអង់-សានក៏បានចូលរួមបង្កើតបក្សបដិវត្តន៍ប្រជាជន (ប.ប.ប.) ដែរ ដែលបានដាក់ឈ្មោះឡើងវិញថាគណបក្សសង្គមនិយមបន្ទាប់ពីសង្គ្រាមលោកលើកទី២។ លោកក៏ជាឧបករណ៍ក្នុងការបង្កើត បាម៉ា ហ្ថ្វេត យ៉ាត ហ្គែង (ប្លុកសេរីភាព) ដោយការព្រមព្រៀងគ្នាបង្កើតសម្ព័ន្ធភាពនឹង ដុបាម៉ា ស.ន.ភ.ទ. ព្រះសង្ឃសកម្មនយោបាយនានា និង គណបក្ស ស៊ិនយ៉ែថា (របស់អ្នកក្រ) របស់បា-ម។ បន្ទាប់ពីអង្គការដុបាម៉ានេះបានអំពាវនាវការបះឡើងថ្នាក់ជាតិ ដីកាចាប់ខ្លួនត្រូវបានចេញដើម្បីចាប់ខ្លួនពួកមេដឹកនាំអង្គការមួយចំនួនរួមមានលោកអង់-សាន ដែលលោកបានគេចខ្លួនទៅចិន។ ចេតនារបស់លោកអង់-សានគឺដើម្បីទាក់ទងជាមួយពួកកុម្មុយនិស្តចិន ប៉ុន្តែលោកត្រូវបានស៊ើបអង្កេតដោយរដ្ឋអំណាចជប៉ុន ដែលផ្ដល់ឱ្យលោកជួយគាំទ្រដោយការបង្កើតអង្គភាពស៊ើបការណ៍សម្ងាត់ ហៅថា មីណាមីគីកាន់ ដឹកនាំដោយលោកវរសេនីយឯកស៊ឹហ៊្សឹគិជាមួយនិងគោលបំណងក្នុងការបិទផ្លូវភូមា និង ការគាំទ្រដល់ការបះឡើងថ្នាក់ជាតិ។ លោកអង់-សានរយៈពេលដ៏ខ្លីលោកបានវិលត្រឡប់មកភូមាវិញ ដើម្បីចូលរួមនឹងយុវជនវ័យក្មេងម្ភៃប្រាំបួននាក់ ដែលបានទៅជប៉ុនជាមួយលោកដើម្បីទទួលបានការហ្វឹកហ្វឺនយោធានៅកោះហៃណាន ចិន ហើយ ពួកគេត្រូវបានគេស្គាល់ថាសមមិត្តសាមសិប។ នោពេលដែលពួកជប៉ុនបានកាន់កាប់បានបាងកក នៅខែ ធ្នូ ១៩៤១ លោកអង់-សានបានប្រកាសការបង្កើតកងទ័ពឯករាជ្យភូមា (ក.ឯ.ភ.) ក្នុងការប្រឆាំងនឹងការឈ្លានពានរបស់ជប៉ុននៅភូមានៅឆ្នាំ១៩៤២។ ក.ឯ.ភ.បានបង្កើតឡើងនូវរដ្ឋាភិបាលបណ្ដោះអាសន្នមួយនៅតាមតំបន់ខ្លះនៃផ្ទៃប្រទេសនៅរដូវផ្ការីកឆ្នាំ១៩៤២ ក៏ប៉ុន្តែមានភាពចម្លែកគ្នាក្នុងក្រុមមេដឹកនាំជប៉ុនលើអនាគតនៃភូមា។ ពេលដែលវរសេនីយឯកស៊ឹហ៊្សឹគិបានជម្រុញសមមិត្តសាមសិបបង្កើតរដ្ឋាភិបាលបណ្ដោះអាសន្ន ក្រុមមេដឹកនាំយោធាជប៉ុនមិនដែលទទួលយកផែនការបែបនឹងជាផ្លូវការ។ នៅទីបញ្ចប់ កងទ័ពជប៉ុនបានងាកទៅរកបា-មដើម្បីបង្កើតរដ្ឋាភិបាលមួយ។ កំឡុងសង្គ្រាមនេះនៅឆ្នាំ១៩៤២ ក.ឯ.ភ.បានកើនឡើងក្នុងសភាពមិនអាចគ្រប់គ្រងបាន និងពួកមន្ត្រីស្រុកជាច្រើន និងមិនត្រឹមតែប៉ុណ្ណោះពួកឧក្រិដ្ឋជនបានលើកខ្លួនឯងឡើងជាក.ឯ.ភ.។ វាត្រូវបានរៀបចំឡើងវិញជាកងទ័ពការពារភូមា (ក.ក.ភ.) ក្រោមការដឹកនាំរបស់ពួកជប៉ុនប៉ុន្តែនៅតែដឹកនាំដោយលោកអង់-សាន។ ពេលក.ឯ.ភ.ធ្លាប់ជាកងកម្លាំងមិនត្រឹមត្រូវ ក.ក.ភ.ត្រូវបានកេណ្ឌឡើងដោយការជ្រើសរើសនិងបានហ្វឹកហ្វឺនជាកងទ័ពអនុសញ្ញាដោយពួកគ្រូបង្វឹកជប៉ុន។ បា-មត្រូវបានប្រកាសក្រោយមកទៀតជាប្រមុខរដ្ឋ និង គណរដ្ឋមន្ត្រីរបស់លោករួមមានទាំងលោកអង់-សានជារដ្ឋមន្ត្រីសង្គ្រាម និង ពួកមេដឹកនាំកុម្មុយនិស្តថាគីន-ថាន-ទុនជារដ្ឋមន្ត្រីដីធ្លីនិងកសិកម្មដូចគ្នានឹងពួកមេដឹកនាំសង្គមនិយមថាគីន្ស៍-នូ និង ម្យ៉ា។ នៅពេលនោះពួកជប៉ុនបានប្រកាសភូមា តាមទ្រឹស្ដី ឯករាជ្យនៅឆ្នាំ១៩៤៣ កងទ័ពការពារភូមា (ក.ក.ភ.) ត្រូវបានដាក់ឈ្មោះកងទ័ពជាតិភូមា (ក.ជ.ភ.)។
ឆាប់ភ្លាមៗបានប្រែប្រាកដថាការសន្យាឯករាជ្យរបស់ជប៉ុនគឺគ្រាន់តែជាការក្លែង និង ថាបា-មត្រូវបានគេបំភាន់។ ពេលសង្គ្រាមនេះបានប្រែប្រឆាំងនឹងពួកជប៉ុន ពួកគេបានប្រកាសថាភូមាជារដ្ឋអធិបតេយ្យពេញលេញ នៅថ្ងៃ ១ សីហា ១៩៤៣ ប៉ុន្តែនេះគឺគ្រាន់តែជាអាការៈខាងក្រៅផ្សេងទៀត។ ដោយបានស្រងាកចិត្ត លោកអង់-សានបានចាប់ផ្ដើមការចរចាជាមួយពួកមេដឹកនាំកុម្មុយនិស្ត ថាគីន-ថាន-ទុននិងសឹគីន-សុ និងពួកមេដឹកនាំសង្គមនិយម បាឝ្វិ និង ខ្យ-ញ៉េនដែលបាននាំឱ្យមានការបង្កើតអង្គការប្រឆាំងកលាបនិយម (អ.ប.ក.) នៅខែ សីហា ១៩៤៤ នៅក្នុងជំនួបសម្ងាត់មួយនៃប.ក.ភ. ប.ប.ប. និង ក.ជ.ភ.នៅបាគូ។ អ.ប.ក.នេះក្រោយត្រូវបានដាក់ឈ្មោះឡើងវិញថា សម្ព័ន្ធសេរីភាពប្រជាជនប្រឆាំងកលាបនិយម (ស.ស.ប.ប.ក.)។ លោកថាគីន-ថាន-ទុន និង លោកសុ កាលណោះនៅក្នុងគុកអ៊ីនសេន នៅខែ កក្កដា ១៩៤១ បានសរសេរសេចក្ដីថ្លែងការណ៍អ៊ីនសេន រួមគ្នា ដែល ប្រឆាំងនឹងគំនិតអួតអាងក្នុងចលនាដុបាម៉ា បានបង្ហាញឱ្យឃើញនូវកលាបនិយមពិភពលោកជាសត្រូវធំបំផុតក្នុងសង្គ្រាមដែលហៀបនឹងកើតឡើង និង បានប្រកាសឱ្យមានការសហការជាបណ្ដោះអាសន្តជាមួយពួកប៊្រិតថេនក្នុងសហបក្សសម្ព័ន្ធដែលគួរតែមានសហភាពសូវៀត។ លោកសុក៏បានដំណើរការក្រុមសម្ងាត់ដើម្បីរៀបចំការតស៊ូប្រឆាំងនឹងការកាន់កាប់របស់ជប៉ុន ហើយលោកថាន-ទុនអាចបញ្ជូនទីភ្នាក់ងារសើបការណ៍ជប៉ុនទៅកាន់លោកសុ ដែលកាលណោះពួកមេដឹកនាំកុម្មុយនិស្ត សឹគីន-សេន-ផែ និង ទិន-ឝ៊្វេបានធ្វើការទាក់ទងគ្នាជាមួយរដ្ឋាភិបាលអាណានិគមនិរទេសនៅឝិមលា ឥណ្ឌា។
ធ្លាប់មានការទាក់ទងគ្នាក្រៅផ្លូវការរវាងអ.ប.ក. និង ពួកសម្ព័ន្ធមិត្ត នៅឆ្នាំ១៩៤៤ និង ១៩៤៥ តាមរយៈអង្គការប៊្រិតថេន កងកម្លាំង១៣៦។ នៅថ្ងៃ ២៧ មីនា ១៩៤៥ កងទ័ពជាតិភូមាបានបះឡើងឧទ្ទាមកម្មតាមជនបទប្រឆាំងនឹងពួកជប៉ុន។ ២៧ មីនា ត្រូវបានគេប្រារព្ធជា 'ទិវាតស៊ូ' រហូតដល់ពួកយោធាដាក់ឈ្មោះសាជាថ្មីថា 'ទិវា តាអ់ម៉ឹឌ (កងកម្លាំងប្រដាប់អាវុធ)' ។ លោកអង់-សាន និង ពួកអ្នកផ្សេងបានចាប់ផ្ដើមការចរចាជាបន្តបន្ទាប់ជាមួយលោកម្ចាស់លូអិស-ម៉ោនបាអឹន និង បានចូលរួមជាផ្លូវការសម្ព័ន្ធភាពជាកងកម្លាំងភូមាស្នេហាជាតិ (ក.ភ.ស.)។ នៅក្នុងជំនួបដំបូង អ.ប.ក.បានតំណាងខ្លួនឯងទៅកាន់ពួកប៊្រិតថេនជារដ្ឋាភិបាលបណ្ដោះអាសន្ននៃភូមាដែលមានលោកថាគីន-សុជាប្រធាននិងលោកអង់-សានជាសមាជិកនៃគណៈកម្មាធិការកាន់អំណាច។ ពួកជប៉ុនត្រូវបានខ្ចាត់ខ្ចាយបែកទ័ពពីភូមាភាគច្រើននៅខែ ឧសភា ១៩៤៥។ ការចរចាជាច្រើនក្រោយមកបានចាប់ផ្ដើមជាមួយពួកប៊្រិតថេនលើការរំសាយអ.ប.ក. និង ការចូលរួមកងទ័ពខ្លួនទៅក្នុងកងទ័ពភូមាក្រោយសង្គ្រាម។ ពួកទាហានជើងចាស់ខ្លះត្រូវបានបង្កើតទៅជាកងកម្លាំងយោធាប្រតិព័ន្ធក្រោមការដឹកនាំរបស់លោកអង់-សាន បានហៅថា "ព្យិធុយ៉ែ-បតាត" រឺ អង្គការអ្នកស្ម័គ្រចិត្តប្រជាជន (អ.ស.ប.) និង កំពុងហ្វឹកហ្វឺនដោយបើកចំហក្នុងឯកសណ្ឋាន។ ការស្រូបទាញពួកPBFត្រូវបានបញ្ចប់ដោយជោគជ័យនៅក្នុងសន្និសីទកណ្ឌៈ នៅ សិង្ហលៈ នៅខែ កញ្ញា ១៩៤៥។
ចាប់ពីពួកជប៉ុនចុះចាញ់រហូតដល់ការធ្វើឃាតលោកអង់-សាន
ការចុះចាញ់របស់ជប៉ុនបាននាំមកនូវរដ្ឋការយោធាភូមា និង ទាមទារឱ្យមានការស៊ើបសួរលោកអង់-សាននូវការពាក់ព័ន្ធក្នុងឃាតកម្មកំឡុងប្រត្តិបត្តិការយោធានៅឆ្នាំ១៩៤២។ លោកម្ចាស់ម៉ោនបាអឹនបានដឹងថានេះគឺជាអលទ្ធភាពដែលពិចារណានូវការអំពាវនាវពេញនិយមរបស់អង់-សាន។ បន្ទាប់ពីសង្គ្រាមបានបញ្ចប់ អភិបាលប៊្រិតថេន លោករ៉ិជីណល-ឌ័រមែន-ស្មេតបានត្រឡប់មកវិញ។ រដ្ឋាភិបាលបានស្ដារឡើងវិញបានបង្កើតកម្មវិធីនយោបាយមួយដែលផ្ដោតទៅលើការកសាងឡើងវិញខាងរូបវន្តនៃប្រទេសនេះ និង បានពន្យារកិច្ចពិភាក្សាអំពីឯករាជ្យ។ ស.ស.ប.ប.ក.បានប្រឆាំងនឹងរដ្ឋាភិបាលនេះ ដែលនាំទៅដល់អស្ថេរភាពនយោបាយក្នុងប្រទេស។ ការប្រេះឆាក៏បានវិវត្តិក្នុងស.ស.ប.ប.ក. រវាងពួកកុម្មុយនិស្ត និង លោកអង់-សានរួមគ្នាជាមួយពួកសង្គមនិយមលើយុទ្ធសាស្ត្រ ដែលបានដឹកនាំទៅដល់លោកថាន-ទុនដែលកំពុងបានបង្ខំដើម្បីលាលែងពីអគ្គលេខានៅខែ កក្កដា ១៩៤៦ និង ការបណ្ដេញចេញពីគ.ក.ភ. ពី ស.ស.ប.ប.ក. នៅ ខែតុលា ជាបន្តបន្ទាប់។ លោកឌ័រមែន-ស្មេតត្រូវបានជំនួសវិញដោយលោកយូបឺត-រែន្ស៍ជាទេសាភិបាលថ្មី និង ស្ទើរតែភ្លាមៗបន្ទាប់ពីការតែងតាំងលោក នគរបាលរ៉ងគូនបានបន្តកូដកម្ម។ កូដកម្មនេះ ចាប់ផ្ដើមនៅខែ កញ្ញា ១៩៤៦ ក្រោយមកបានរីករាលដាល់ចាប់ពីពួកនគរបាលរហូតដល់ពួកនិយោជិករដ្ឋាភិបាល និង បានស្ងប់ទៅវិញហើយប្រែក្លាយជាកូដកម្មជាសកល។ លោករែន្ស៍បានស្ងប់ស្ងាត់ស្ថានការណ៍ដោយជំនួបជាមួយលោកអង់-សាន និង ជឿទុកចិត្តលោកដើម្បីចូលរួមក្រុមប្រឹក្សានីតិប្រតិបត្តិរបស់ទេសាភិបាលរួមជាមួយសមាជិកដទៃទៀតនៃស.ស.ប.ប.ក.។ ក្រុមប្រឹក្សានីតិប្រតិបត្តិថ្មី ដែលឥឡូវនោះបានបង្កើនភាពជឿជាក់បានក្នុងប្រទេសនេះ បានចាប់ផ្ដើមការចរចាដើម្បីឯករាជ្យភូមា ដែលត្រូវបានសម្រេចយ៉ាងជោគជ័យនៅឡុងដ៍តាមរយៈកិច្ចព្រមព្រៀងអង់សាន-អ៊ែត្តលីនៅថ្ងៃ ២៧ មករា ១៩៤៧។ កិច្ចព្រមព្រៀងនេះបានបន្សល់ពួកខាងពួកកុម្មុយនិស្តនិងពួកខាងអភិរក្សនៃស.ស.ប.ប.ក.មិនពេញចិត្ត យ៉ាងណាមិញ ក៏បញ្ជូនពួកកម្មុយនិស្តទង់ក្រហមបានដឹកនាំដោយក្រុមសម្ងាត់ថាគីន-សុនិងពួកអភិរក្សទៅជាការប្រឆាំង។ លោកអង់-សានក៏បានជោគជ័យក្នុងការសម្រេចឱ្យបានកិច្ចព្រមព្រៀងមួយជាមួយជនភាគតិចដើម្បីឱ្យភូមារួបរួមគ្នានៅក្នុងសន្និសីទប៉ាងឡុង នៅថ្ងៃ ១២ កុម្ភៈ ដែលបានប្រារព្ធឡើងចាប់តាំងពីពេល 'ទិវាសហភាព' មក។ លោកឧ-អូងហ្សានវ៉ៃ ឧ-ពេឃីន ម្យ៉ុម៉ា-ឧថានខ្យ្វេ វរសេនីយត្រីអូង លោកម៉ូង-ហ៊្គ្យី និង ប.សេន-ម្យ៉ាម៉ូង។ ធ្លាប់ជាពួកអ្នកចរចា និង អ្នកដឹកនាំសំខាន់បំផុតនៃសន្និសីទប៉ាងឡុងជាប្រវត្តិសាស្ត្រដែលបានចរចាជាមួយមេដឹកនាំកំពូលជាតិភូមា ឧត្តមសេនីយ៍អង់-សាន និង ពួកមេដឹកនាំកំពូលដទៃទៀតនៅឆ្នាំ១៩៤៧។ ពួកមេដឹកនាំទាំងអស់នេះបានសម្រេចចិត្តចូលរួមគ្នាដើម្បីបង្កើតសហភាពភូមា។ ការប្រារព្ធទិវាសហភាពគឺជាការប្រារព្ធធ្វើមួយក្នុងចំណោមអ្វីដែលអស្ចារ្យបំផុតក្នុងប្រវត្តិសាស្ត្រភូមា។ ប៉ុន្តែនៅខែ កក្កដា ១៩៤៧ ពួកគូប្រជែងនយោបាយបានធ្វើឃាតលោកអង់-សាន ពួកសមាជិកគណៈរដ្ឋមន្ត្រីជាច្រើននាក់ទៀត។ រយៈពេលខ្លីបន្ទាប់ពី ឧទ្ទាមកម្មបានផ្ទុះនៅអារ៉ាកានដែលបានដឹកនាំដោយព្រះសង្ឃជើងចាស់ ឧ-សេនដា ហើយក៏បានចាប់ផ្ដើមរីករាលដាលដល់បណ្ដាស្រុកដទៃទៀត។ ប្រជាប្រិយភាពនៃស.ស.ប.ប.ក. កាលណោះត្រូវបានលប់លើដោយលោកអង់-សាន និងពួកសង្គមនិយម នៅទីបញ្ចប់ត្រូវបានសបញ្ជាក់ឱ្យឃើញនៅពេលខ្លួនបានឈ្នះជ័យជម្នះដ៏លើសលប់ក្នុងការបោះឆ្នោតសភាធម្មនុញ្ញ ខែមេសា ១៩៤៧។
១៩៤៨–៦២
' ' ប៉ុន្មានឆ្នាំដំបូងនៃឯករាជ្យភាពភូមាត្រូវបានកត់សំគាល់ដោយបណ្ដាកុបកម្មបន្តបន្ទាប់គ្នាដោយពួកកុម្មុយនិស្តទង់ក្រហមដឹកនាំដោយថាគីន-ស៊ ពួកកុម្មុយនិស្តទង់សដឹកនាំដោយ*ថាគីន-ថានទុន យ៉េប៊ព្យូ (PVO ក្រុមស) ដឹកនាំដោយបូ-ឡយ៉ូង សមាជិកម្នាក់នៃសមមិត្តសាមសិប កងទ័ពបះបោរហៅខ្លួនឯងថាកងទ័ពភូមាបដិវត្តិន៍ ដឹកនាំដោយពួករដ្ឋការកុម្មុយនិស្ត បូ-ហ៊្សេយ៉ា បូ-យ៉ានអូង និង បូ-យ៉េហ៊្ទុត – ចំណោមពួកគេទាំងបីនាក់ ជាសមាជិកនៃសមាជិកសាមសិប ពួកមូស៊្លីមអារ៉ាកាន់ រឺ មូចាហ៊ីដ និង សហភាពជាតិការ៉ែន (ស.ជ.ក.)។
សាកលវិទ្យាល័យគ្រប់គ្រង និង សេដ្ឋកិច្ច
​ទស្សនវិស័យ
សាកលវិទ្យាល័យគ្រប់គ្រង និង សេដ្ឋកិច្ច ប្តេជ្ញាបណ្តុះបណ្តាលនិស្សិតឲ្យមាន គុណភាព សមត្ថភាព និង ក្រមសីលធម៌ នៅក្នុងកំរិតជាតិ និងអន្តរជាតិ។
ប្រវត្តិសាស្ត្រភូមា
១៩៤៨–៦២
បន្ទាប់ពីជ័យជំនះកុម្មុយនិស្តនៅចិននៅឆ្នាំ១៩៤៩ តំបន់ដាច់ស្រយាលនៃភូមាខាងជើងអស់រយៈពេលជាច្រើនឆ្នាំបានត្រួតត្រាដោយកងទ័ពគ័កមិនតាង (គ.ម.ត.) ក្រោមបញ្ជាការនៃឧត្តមសេនីយ៍លី-មីក។
សាកលវិទ្យាល័យគ្រប់គ្រង និង សេដ្ឋកិច្ច
បេសកម្ម
សាកលវិទ្យាល័យគ្រប់គ្រង និងសេដ្ឋកិច្ច ប្តេជ្ញានឹងអភិវឌ្ឍធនធានមនុស្សឱ្យមានជំនាញ វិជ្ជាជីវៈនិង ការសិក្សាស្រាវជ្រាវ ច្បាស់លាស់ប្រកបដោយគុណភាព នឹងមានសមត្ថភាព គ្រប់គ្រាន់ ដើម្បីចូលរួមលើក កំពស់សេដ្ឋកិច្ចរស់នៅ និងកិត្យានុភាពប្រទេសជាតិ តាមរយៈការអប់រំ និង កិច្ចសហប្រតិបត្តិការលើឆាកជាតិ-អន្តរជាតិផ្អែកលើគោលការណ៍សន្តិភាព អភិបាលកិច្ចល្អនិងអហឹង្សា ធម៌ជាមូលដ្ឋាន ។​គ្រប់គ្រង​បាន​។
គុណតម្លៃ
គុណភាព ក្លាហាន មោះមុត ក្រមសីលធម៌ និង មនសិការជាតិ
ប្រវត្តិសាស្ត្រភូមា
១៩៤៨–៦២
ភូមាបានទទួលយកជំនួយបរទេសក្នុងការកសាងប្រទេសឡើងវិញក្នុងប៉ុន្មានដំបូងៗ ប៉ុន្តែដោយបានបន្តឱ្យមានការគាំទ្ររបស់អាមេរិកសម្រាប់វត្តមានកងទ័ពជាតិនិយមចិននីភូមាទីបញ្ចប់បានហុចលទ្ធផលឱ្យប្រទេសនេះច្រានចោលជំនួយបរទេសភាគច្រើន ដោយការបដិសេធចូលរួមអង្គការសន្ធិសញ្ញាអាស៊ីអាគេ្នយ៍ (អ.ស.អ.អ. រឺ សេអាតូ) និងការគាំទ្រសន្និសីទបានឌុងឆ្នាំ១៩៥៥។ ភូមាជាសកលបានខិតខំយ៉ាងខ្លាំងដើម្បីនៅដោយមិនឱ្យមានភាពលំអៀងក្នុងកិច្ចការពិភពលោក និង ក៏ជាប្រទេសមួយក្នុងប្រទេសដំបូងៗក្នុងលោកទទួលស្គាលប្រទេសអ៊ីស្រាអែល និង សាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតចិន។
សាកលវិទ្យាល័យគ្រប់គ្រង និង សេដ្ឋកិច្ច
ពាក្យស្លោក
ប្តេជ្ញាផ្តល់នូវភាពជោគជ័យដល់និស្សិត ប្រកបដោយមនសិការជាតិ
គេហទំព័រ
គេហទំព័រផ្លូវការ
ប្រវត្តិសាស្ត្រភូមា
១៩៤៨–៦២
រដ្ឋាភិបាលបណ្ដោះអាសន្នរបស់នេ-វីនបានបង្កើតឡើងក្នុងស្ថានភាពនេះដោយជោគជ័យ និង បានត្រួសត្រាយផ្លូវឱ្យមានការបោះឆ្នោតសកលថ្មីនៅឆ្នាំ១៩៦០ដែលបានឱ្យគណបក្សសហភាពរបស់ឧ-នុវិលត្រឡប់វិញជាមួយសំឡេងភាគច្រើនដ៏សម្បើម។ ស្ថានភាពនេះមិននៅនឹងនរបានយូរឡើយ នៅពេលចលនាសហព័ន្ធឝាន បានចាប់ផ្ដើមឡើងដោយ ញ៉ូង-ឝ្វេ ស៊ប៊្វ សៅ-ឝ្វេថែខ (ប្រធានាធិបតីទីមួយនៃភូមាឯករាជ្យ ១៩៤៨–៥២) ហើយចង់បានសហព័ន្ធកម្ម 'ធូររលុង' ត្រូវបានគេមើលឃើញថាជាចលនាបំបែករដ្ឋនិយមដែលទទូចឱ្យរដ្ឋាភិបាលទទួលស្គាល់សិទ្ធិអបគមន៍ក្នុងរយៈពេល១០ឆ្នាំ ដែលបានផ្ដល់ឱ្យដោយរដ្ឋធមនុញ្ញ១៩៤៧។ លោកនេ-វីនបានបានកាន់តំណែងបន្តរួចហើយក្នុងការដកហូតចេញពួកចៅហ៊្វាឝានពីអំណាចសក្ដិភូមិរបស់ពួកគេក្នុងការដោះដូរសោធនសុខសាន្តអស់មួយជីវិតនៅឆ្នាំ១៩៥៩។
១៩៦២–៨៨
នៅថ្ងៃ ២ មីនា ១៩៦២ លោកនេ-វីន ជាមួយដប់ប្រាំមួយរូប មន្ត្រីយោធាជើងចាស់ដទៃទៀត បានចាប់ផ្ដើមធ្វើរដ្ឋប្រហារ បានចាប់ខ្លួន ឧ-នូ សៅ-ឝ្វេថែខ និង អ្នកដទៃទៀតជាច្រើន និង បានប្រកាសរដ្ឋសង្គមនិយមដែលដំណើរការដោយក្រុមប្រឹក្សាបដិវត្តន៍សហភាព។ កូនប្រុសលោកសៅ-ឝ្វេថែខ សៅ-ម្យ៉េថែខ ត្រូវបានគេបាញ់ស្លាប់ដែលជាអ្វីដែលគេពិពណ៌នាថាជារដ្ឋប្រហារ'គ្មានការបង្ហូរឈាម'។ ហ៊្សីប៉ាវ-ស៊ប៊្វសៅក្យ៉ាសេងក៏បានបាត់ខ្លួនដោយអាថ៌កំបាំងបន្ទាប់ពីការឈប់នៅកន្លែងឆែកឆេក្បែរតោនជីម្យ៉ុ។
សាកលវិទ្យាល័យគ្រប់គ្រង និង សេដ្ឋកិច្ច
គេហទំព័រ
ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:គ្រឹះស្ថានឧត្តមសិក្សានៅកម្ពុជា ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ភ្នំពេញ
ប្រវត្តិសាស្ត្រភូមា
១៩៦២–៨៨
បាតុកម្មប្រឆាំងមួយចំនួនបានមានបន្តបន្ទាប់ពីរដ្ឋប្រហារនេះ និង ជាដំបូងការតបតរបស់យោធាមិនបានខ្លាំងឡើយ។ យ៉ាងណាមិញ នៅថ្ងៃ ៧ ក្កដា ១៩៦២ បាតុកម្មប្រឆាំងរបស់និស្សិតដោយសន្តិភាពនៅបរិវេណសកលវិទ្យាល័យរ៉ង់ហ៊្គូនត្រូវបានបង្ក្រាបដោយយោធា ដែលស្លាប់និស្សិតជាង១០០នាក់។ ថ្ងៃបន្ទាប់ ពួកកងទ័ពបានធ្វើឱ្យអគារសហភាពនិស្សិតចោល។ កិច្ចពិភាក្សាសន្តិភាពត្រូវបានកោះប្រជុំឡើងរវាងក្រុមក.ប. និង កុបកម្មប្រដាប់អាវុធផ្សេងៗនៅឆ្នាំ១៩៦៣ ប៉ុន្តែគ្មានច្រកចេញណាមួយឡើយ និងកំឡុងការជជែកពិភាក្សានេះដូចគ្នាក្នុងលទ្ធផលបរាជ័យរបស់ពួកគេ រាប់រយនាក់ត្រូវបានចាប់ខ្លួននៅរ៉ង់ហ៊្គូន និង កន្លែងផ្សេងពីខាងពួកស្ដាំនិងឆ្វេងនៃវិសាលគមនយោបាយ។ ភាគីប្រឆាំងគ្នាទាំងអស់ត្រូវបានហាមឃាត់នៅថ្ងៃ ២៨ មីនា ១៩៦៤។ កុបកម្មកឹឈីនតាមរយៈអង្គការឯករាជ្យកឹឈីន (អ.ឯ.ក.) បានចាប់ផ្ដើមនៅដើមៗនៅឆ្នាំ១៩៦១ បានផ្ទុះអាវុធដោយសារការប្រកាសរបស់ឧ-នូថាពុទ្ធសាសនាជាសាសនារដ្ឋ និង កងទ័ពរដ្ឋឝាន (ក.រ.ឝ.) បានដឹកនាំដោយប្រពន្ធសោ-ឝ្វេថែក មហាទេវី និង កូនប្រុស ចៅ-ហ្សាងយ៉ូងហ្វេ បានចាប់ផ្ដើមការបះបោរមួយនៅឆ្នាំ១៩៦៤ ជាលទ្ធផលផ្ទាល់នៃរដ្ឋប្រហារយោធា១៩៦២។
លោកនេ-វីនបានឈានជើងយ៉ាងលឿនដើម្បីកែប្រែភូមាទៅតាមការមើលឃើញរបស់លោកអំពី 'រដ្ឋសង្គមនិយម' និង ធ្វើឱ្យប្រទេសដាច់ឆ្ងាយពីទំនាក់ទំនងជាមួយពិភពលោកខាងក្រៅ។ ប្រព័ន្ធបក្សមួយត្រូវបានបង្កើតឡើងជាមួយគណបក្សកម្មវិធីសង្គមនិយមភូមា (គ.ក.ស.ភ.) ដែលបានបង្កើតថ្មីរបស់លោកដោយការគ្រប់គ្រងទាំងស្រុង។ ពាណិជ្ជកម្មនិងឧស្សាហកម្មត្រូវបានធ្វើជាតូបនីយកម្មតាមរយៈគណៈនេះ ប៉ុន្តែសេដ្ឋកិច្ចមិនបានកើនឡើងទេនៅពេលដំបូង ទោះជាទាំងមូលដែលរដ្ឋាភិបាលបានដាក់ការសង្កត់ធ្ងន់លើការអភិវឌ្ឍឧស្សាហកម្ម ដោយការចំណាយកសិកម្ម។ នៅខែមេសា ១៩៧២ ឧត្តមសេនីយ៍នេ-វីនង ក្រុមប្រឹក្សាបដិវត្តន៍សហភាពដែលនៅសេសសល់បានលាចេញពីយោធា ប៉ុន្តែឥឡូវជាឧ-នេវីន លោកបានបន្តដំណើរការប្រទេសនេះតាមរយៈគ.ក.ស.ភ.។ រដ្ឋធម្មនុញ្ញថ្មីត្រូវបានប្រកាសឱ្យប្រើនៅខែមករា ១៩៧៤ ដែលជាលទ្ធផលឱ្យមានការបង្កើតនៃសភាប្រជាជន (ព្យីធុ ហ្លុត្ត) ដែលបានកាន់កាប់រដ្ឋអំណាចនីតិបញ្ញត្តិកំពូល នីតិប្រតិបត្តិ និង តុលាការ និង ក្រុមប្រឹក្សាប្រជាជនដែនដី។ លោកនេ-វីនបានក្លាយជាប្រធានាធិបតីនៃរដ្ឋាភិបាលថ្មី។
វ៉ាន់ឌី កាអុន
វ៉ាន់ឌី កាអុន (ឡាតាំង៖ Vandy Kaonn) កើត​នៅ​ឆ្នាំ​១៩៤២ គឺ​ជា​អ្នក​វិភាគ​ប្រវត្តិសាស្ត្រ​កម្ពុជា និង​អក្សរសិល្ប៍​ខ្មែរ ហើយ​លោក​ក៏​ជា​អ្នក​និពន្ធ​សៀវភៅ​មួយ​ចំនួន​ទាក់​ទង​នឹង ទស្សនវិទ្យា សង្គមវិទ្យា នយោបាយ និង​ប្រវត្តិសាស្ត្រ ជា​ភាសាខ្មែរ និង​បារាំង   ។ លោក វ៉ាន់ឌី កាអុន បាន​សិក្សា​ផ្នែក​សង្គមវិទ្យា​នៅ​ស៊របោន (Sorbonne) (សាកលវិទ្យាល័យ​ប៉ារីស) ហើយ​បាន​បញ្ចប់​នៅ​ឆ្នាំ​១៩៧០   ។  លោក​ត្រូវ​បាន​ប្រជាជន​ខ្មែរ​ស្គាល់​យ៉ាង​ទូលំទូលាយ​តាម​រយៈ​កម្មវិធី ប្រវត្តិសាស្ត្រ​ខ្មែរ និង អក្សរសិល្ប៍​ខ្មែរ របស់​វិទ្យុ​បារាំង​អន្តរជាតិ​ផ្សាយ​ជា​ខេមរភាសា   ។
ឯកសារយោង
ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:អ្នកនិពន្ធខ្មែរ
ព្រះច័ន្ទ
រូបភាពតូច|ស្តាំ|ព្រះច័ន្ទ ព្រះច័ន្ទ (និមិត្តសញ្ញា៖ ) គឺជាផ្កាយរណបធម្មជាតិតែមួយគត់នៃផែនដីនិងជាព្រះច័ន្ទធំបំផុតទីប្រាំនៅក្នុងប្រព័ន្ធព្រះអាទិត្យ។ ចម្ងាយជាមធ្យមរវាងព្រះច័ន្ទនិងផែនដីគឺ 384,402 គីឡូម៉ែត្រ ព្រះចន្ទគឺជាផ្កាយរណបដែលមានដង់ស៊ីតេទី ២ នៅផ្កាយរណបផ្កាយរណបដែលមានដង់ស៊ីតេទី ២ និងនៅក្នុងផ្កាយរណបដែលមានដង់ស៊ីតេច្រើនបំផុត។ ព្រះចន្ទត្រូវបានគេគិតថាបានបង្កើតឡើងប្រហែល 4,51 ពាន់លានឆ្នាំមុនមិនយូរប៉ុន្មានបន្ទាប់ពីផែនដី។ ការពន្យល់ដែលទទួលស្គាល់យ៉ាងទូលំទូលាយបំផុតគឺថាព្រះច័ន្ទបានបង្កើតឡើងពីកំទេចកំទីដែលបន្សល់ទុកបន្ទាប់ពីមានឥទ្ធិពលដ៏ធំមួយរវាងភពផែនដីនិងអង្គធាតុព្រះអាទិត្យដែលមានឈ្មោះថាថាធា។
ប្រវត្តិព្រះច័ន្ទ
ព្រះច័ន្ទត្រូវបានរកឃើញជាលើកដំបូងនៅក្នុងឆ្នាំ ១៩៥៩ ដោយយានអវកាសគ្មានមនុស្សបើកនៃកម្មវិធីលូណារបស់សហភាពសូវៀត។ កម្មវិធី (ណាហ្សា អាល់ប៊ូឡូ) របស់សហរដ្ឋអាមេរិកបានសម្រេចនូវបេសកកម្មដែលមានមនុស្សតែម្នាក់ប៉ុណ្ណោះរហូតមកដល់បច្ចុប្បន្នដោយចាប់ផ្តើមដោយបេសកកម្មផ្កាយរណបដែលត្រូវបានគេបង្កើតឡើងដំបូងដោយអាប៉ូឡូ ៨ នៅឆ្នាំ ១៩៦៨ និងការចុះចតចំនួន ៦ ដងនៅចន្លោះឆ្នាំ ១៩៦៩ និង ១៩៧២ ដោយដំបូងគឺអាប៉ូឡូ ១១ ។ បេសកកម្មទាំងនេះបានត្រឡប់ទៅវិញដែលត្រូវបានប្រើដើម្បីអភិវឌ្ឍការយល់ដឹងនៃប្រភពដើមព្រះច័ន្ទរចនាសម្ព័ន្ធផ្ទៃក្នុងនិងប្រវត្ដិសាស្ដ្រនៅពេលក្រោយមក។ ចាប់តាំងពីបេសកកម្ម អាប៉ូឡូ ១៧ នៅឆ្នាំ ១៩៧២ ព្រះចន្ទត្រូវបានទស្សនាដោយយានអវកាសគ្មានមនុស្សបើក។
ទាំងភាពលេចធ្លោធម្មជាតិរបស់ព្រះច័ន្ទនៅលើមេឃនិងវដ្តទៀងទាត់របស់វាដែលបានមើលឃើញពីផែនដីបានផ្តល់នូវសេចក្តីយោងនិងឥទ្ធិវប្បធម៌សម្រាប់សង្គមនិងវប្បធម៌មនុស្សតាំងពីយូរយារមកហើយ។ ឥទ្ធិពលវប្បធម៌បែបនេះអាចត្រូវបានរកឃើញនៅក្នុងភាសាប្រព័ន្ធប្រតិទិនដែលមានមូលដ្ឋាននៅតាមច័ន្ទគតិសិល្បៈនិងទេវកថា។
លក្ខណៈរូបរាង
ព្រះចន្ទគឺជារូបរាងប្លែកៗគ្នា: វាមានរូបរាងខុសៗគ្នាតាមភូមិសាស្ត្រ។ ព្រះច័ន្ទមានស្នូលខាងក្នុងសម្បូរដោយជាតិដែកដែលមានកាំតូចៗប្រហែល ២៤០ គីឡូមែត្រ (១៥០ មីលីម៉ែត្រ) និងរន្ធខាងក្រៅដែលត្រូវបានបង្កើតឡើងដោយជាតិដែករាវដែលមានកាំប្រហែល ៣០០ គីឡូម៉ែត្រ (១៩០ មីលីម៉ែត្រ) ។ នៅជុំវិញស្នូលគឺជាស្រទាប់ព្រំលាយដោយផ្នែកមួយដែលមានកាំប្រហែល ៥០០ គីឡូម៉ែត្រ (៣១០ ម៉ាយ) ។ រចនាសម្ព័ន្ធនេះត្រូវបានគិតថាត្រូវបានបង្កើតឡើងតាមរយៈគ្រីស្តាល់ប្រភាគនៃសមុទ្រម៉មម៉ាញ៉ុកទូទាំងពិភពលោកបន្ទាប់ពីការបង្កើតរបស់ព្រះចន្ទកាលពី ៤,៥ ពាន់លានឆ្នាំមុន។ការធ្វើឱ្យគ្រីស្តាល់ម៉្យាងនេះបង្កើតបានជារបាំងម៉េម៉ីពីទឹកភ្លៀងនិងការលិចអំបិលរ៉ែអូលីវីនថ្នាំគីរីកូហ្សែននិងអរតូត្រូសែន។ ប្រហែលបីភាគបួននៃសមុទ្រម៉ាម៉ាមបានស្រោបហើយក្រាសដែលមានដង់ស៊ីតេក្រាសហើយទាបអាចបង្កើតនិងអណ្តែតលើសំបកឈើ។ វត្ថុរាវចុងក្រោយដែលត្រូវបានគេប្រមូលផ្តុំគ្នានឹងត្រូវបានគេកាត់ផ្តាច់នៅចន្លោះសំបកដែលមានធាតុផ្សំដែលមិនមានប្រសិទ្ធភាពនិងមានកំដៅ។ ស្របតាមទស្សនវិស័យនេះការគូសផែនទីភូមិសាស្ត្រដែលបង្កើតឡើងពីគន្លងបង្ហាញថាសំបករបស់ភាគច្រើនត្រូវបានផ្សារភ្ជាប់ ។
តារាសាស្ត្រនៃព្រះច័ន្ទ
អស់រយៈពេលជាច្រើនឆ្នាំព្រះច័ន្ទត្រូវបានទទួលស្គាល់ថាជាកន្លែងដ៏ល្អឥតខ្ចោះសម្រាប់អ្នកដែលបានមើលតាមរយះកែវយឹត។ការមើលឃើញតារាសាស្រ្តមិនមែនជាការព្រួយបារម្ភនោះទេ ]]។ រណ្តៅខ្លះនៅក្បែរបង្គោលមានភាពងងឹតនិងត្រជាក់ជាអចិន្ត្រៃយ៍ហើយជាពិសេសវាមានប្រយោជន៍សម្រាប់កែវពង្រីកអ៊ីនហ្វ្រារ៉េដ។ដីខ្សាច់ទោះបីជាវាបង្កឱ្យមានបញ្ហាសម្រាប់ផ្នែកផ្លាស់ទីនៃកែវពង្រីកក៏ដោយក៏អាចលាយបញ្ចូលគ្នាជាមួយកាបូនណាណូនិងកាបូអ៊ីសនិងប្រើប្រាស់ក្នុងការសាងសង់កញ្ចក់ដែលមានអង្កត់ផ្ចិតរហូតដល់ ៥០ ម៉ែត្រ។នៅខែមេសាឆ្នាំ ១៩៧២ បេសកកម្មអាប៉ូឡូ 16 បានកត់ត្រានូវរូបភាពតារាសាស្ត្រជាច្រើននិងកាំរស្មីអ៊ុលត្រាវីយូអេយជាមួយកាំរស្មីអ៊ុលត្រាវីយូអេលកាមេរ៉ា។រូបភាពតូច|ស្តាំ|ស្ថានភាពរបស់ព្រះច័ន្ទ
ស្ថានភាព
ស្ថានភាពរបស់ព្រះច័ន្ទត្រូវបានប្រទេសរុស្ស៊ីនិងសហរដ្ឋអាមេរិកគឺជាភាគីនៃសន្ធិសញ្ញាអវកាសខាងក្រៅឆ្នាំ 1994 ដែលកំណត់ព្រះច័ន្ទហើយគ្រប់អាកាសខាងក្រៅជា "ខេត្តនៃមនុស្សទាំងអស់" ។ព្រះច័ន្ទចំពោះគោលបំណងសន្តិភាពដោយហាមឃាត់ការដំឡើងយោធានិងអាវុធនៃការបំផ្លិចបំផ្លាញដ៏ធំ។ កិច្ចព្រមព្រៀងព្រះចន្ទឆ្នាំ ១៩៧៩ ត្រូវបានបង្កើតឡើងដើម្បីរឹតបន្តឹងការទាញយកធនធានរ៉ែរបស់ព្រះច័ន្ទដោយប្រទេសណាមួយប៉ុន្តែនៅខែវិច្ឆិកាឆ្នាំ 2016 វាត្រូវបានចុះហត្ថលេខានិងផ្តល់សច្ចាប័នដោយមានតែ ១៨ ប្រទេសដែលគ្មានការចូលរួមនៅក្នុងការរុករកអវកាសមនុស្សដោយខ្លួនឯងឬមានផែនការ ដើម្បីធ្វើដូច្នេះ។ទោះបីជាបុគ្គលជាច្រើនបានអះអាងថាព្រះច័ន្ទទាំងមូលឬមួយផ្នែកក៏ដោយក៏គ្មានអ្វីដែលត្រូវចាត់ទុកថាគួរឱ្យទុកចិត្តនោះទេ។ រូបភាពតូច|ស្តាំ|ទំនាក់ទំនងព្រះច័ន្ទនិងផែនដី រូបភាពតូច|ស្តាំ|ទំហំដែលទាក់ទង
ទំនាក់ទំនងជាមួយផែនដី
ផែនដីមានភាពលំអៀងអ័ក្សបញ្ចេញសម្លេង។ គន្លងរបស់ព្រះច័ន្ទគឺមិនកែងទៅនឹងអ័ក្សរបស់ផែនដីទេប៉ុន្តែវាស្ថិតនៅជិតផែនដីគន្លងរបស់ផែនដី។ ប្រព័ន្ធផែនដី - ព្រះចន្ទ (គ្រោងឆ្អឹង)ផ្កាយរណបមើលឃើញព្រះច័ន្ទឆ្លងកាត់នៅពីមុខផែនដី ព្រះច័ន្ទបង្កើតគន្លងគោចរជុំវិញផែនដីដោយប្រើផ្កាយថេរប្រហែលជា ២៧,៣ ថ្ងៃម្តង។ ទោះជាយ៉ាងណាក៏ដោយដោយសារផែនដីកំពុងធ្វើដំណើរក្នុងគន្លងរបស់វានៅជុំវិញព្រះអាទិត្យក្នុងពេលតែមួយវាត្រូវការពេលវេលាយូរជាងមុនសម្រាប់ព្រះច័ន្ទបង្ហាញដំណាក់កាលដូចគ្នាទៅនឹងផែនដីដែលមានប្រហែល ២៩,៥ ថ្ងៃ [ម៉ោង] ។មិនដូចផ្កាយរណបរបស់ភពផ្សេងៗទៀតនោះព្រះច័ន្ទវិលជុំវិញភពអេកូស៊ីកជាងយន្តហោះអេក្វាទ័រ។ គន្លងរបស់ព្រះច័ន្ទត្រូវបានរំខានដោយព្រះអាទិត្យនិងផែនដីនៅក្នុងវិធីតូចៗស្មុគស្មាញនិងទំនាក់ទំនងគ្នា។ ឧទាហរណ៏, ប្លង់នៃគន្លងរបស់ព្រះច័ន្ទវិលម្តងបន្តិចម្តងក្នុងមួយ ១៨.៦១ ឆ្នាំ, ដែលប៉ះពាល់ដល់ទិដ្ឋភាពផ្សេងទៀតនៃចលនាព្រះច័ន្ទគតិ។ ផលប៉ះពាល់បន្តបន្ទាប់ទាំងនេះត្រូវបានពណ៌នាតាមបែបគណិតវិទ្យាដោយច្បាប់របស់កាស៊ីនី។ព្រះច័ន្ទមានទំហំធំគួរឱ្យកត់សម្គាល់ដែលទាក់ទងទៅនឹងផែនដី: អង្កត់ផ្ចិតរបស់វាគឺ ១/៤ និងម៉ាស់គឺ ១/៨១ នៃផែនដី។ វាគឺជាព្រះចន្ទធំជាងគេបំផុតនៅក្នុងប្រព័ន្ធព្រះអាទិត្យដែលទាក់ទងទៅនឹងទំហំនៃភពផែនដីរបស់វាបើទោះបីជាលោក ឆារ៉ូន មានទំនាក់ទំនងយ៉ាងជិតស្និទ្ធទៅនឹងភពព្រះពន្លាដ៏តូចតាច ផ្លូតូ នៅ ១/៩ ប្លាទីូម៉ាស់។ ផែនដីនិងព្រះច័ន្ទមរតក ដែលជាមជ្ឈមណ្ឌលដ៏ធំរបស់វាគឺមានចំងាយ ១.៧០០ គីឡូម៉ែត្រ (១.១០០ ម៉ាយ) (ប្រហែលមួយភាគបួននៃកាំផែនដី) នៅក្រោមផ្ទៃផែនដី។ភពផែនដីវិលជុំគ្នាជុំវិញរង្វង់ផែនដីព្រះច័ន្ទនៅពេលមួយខែពិតប្រាកដជាមួយ ១/៨១ ល្បឿនរបស់ព្រះច័ន្ទឬប្រហែល ១២,៥ ម៉ែត្រ (៤១ ហ្វីត) ក្នុងមួយវិនាទី។ ចលនានេះត្រូវបានដាក់បញ្ចូលនៅលើបដិវត្តធំជាងមុននៃផែនដីនៅជុំវិញព្រះអាទិត្យក្នុងល្បឿនប្រហែល ៣០ គីឡូម៉ែត្រក្នុងមួយវិនាទី។ រូបភាពតូច|ស្តាំ|ឈ្មោះនិងនិមិត្តសញ្ញា
ឈ្មោះនិងនិមិត្តសញ្ញា
ឈ្មោះធម្មតាសំរាប់ភាសាអង់គ្លេសរបស់ផ្កាយរណបធម្មជាតិរបស់ផែនដីគឺ "ព្រះចន្ទ" ដែលក្នុងអត្ថបទដែលគ្មានការយល់ដឹងជាទូទៅមិនត្រូវបានគេសរសេរជាអក្សរធំឡើយ ព្រះច័ន្ទត្រូវបានគេយកមកពីភាសាអង់គ្លេសបុរាណដែលមានន័យថាដូចគ្នានឹងអក្សរសិល្ប៍អាល្លឺម៉ង់ទាំងអស់ដែលមកពីភាសាអាលហ្សេឡែន * ម៉នណូដែលបានមកពីភពព្រះចន្ទ "មៈ" របស់ខែមិថុនា - អ៊ុរ៉ុបដែលបានមកពីទំរង់ រូបភាព- ឫសឥណ្ឌូ - អ៊ឺរ៉ុប "ដើម្បីវាស់", ខែដែលជាឯកតាសម័យកាលដែលវាស់ដោយព្រះច័ន្ទ។ ម្ដងម្កាលគេប្រើឈ្មោះ "ឡូណា" ។ នៅក្នុងអក្សរសិល្ប៍ជាពិសេសការប្រឌិតវិទ្យាសាស្រ្ត "ឡូណា" ត្រូវបានប្រើដើម្បីសម្គាល់វាពីព្រះច័ន្ទផ្សេងទៀតខណៈពេលដែលនៅក្នុងកំណាព្យឈ្មោះនេះត្រូវបានគេប្រើដើម្បីបញ្ជាក់មនុស្សម្នាក់នៃព្រះច័ន្ទរបស់យើង។ គុណនាមវិសេសភាសាអង់គ្លេសសម័យទំនើបដែលទាក់ទង់នឹងព្រះច័ន្ទគឺតាមច័ន្ទគតិដែលកើតចេញពីពាក្យឡាតាំងសម្រាប់ព្រះច័ន្ទ ឡូណា ។ សារធាតុ សេលែននិច្ច (ជាទូទៅត្រូវបានប្រើដើម្បីសំដៅទៅលើសារធាតុសេលេញ៉ូមធាតុគីមី) គឺកម្រប្រើដើម្បីយោងទៅលើព្រះច័ន្ទថាអត្ថន័យនេះមិនត្រូវបានកត់ត្រានៅក្នុងវចនានុក្រមសំខាន់ៗភាគច្រើនទេ។ វាត្រូវបានគេយកមកពីពាក្យក្រិចបុរាណសម្រាប់ព្រះចន្ទσελήνη (សេលែននិច្ច) ដែលពីមុនមកក៏មានបុព្វបទ "សេលែននូ" ដូចជានៅក្នុង ហ្សិនលែននូក្រាហ្វី សិក្សាអំពីលក្ខណៈរូបរាងនៃព្រះច័ន្ទក៏ដូចជាឈ្មោះធាតុ ហ្សិលែស្យូម ។ទាំងស្តេចក្រិកសេឡេន សេលែន និងព្រះនាងដាយអាណាដែលជាព្រះនាងរ៉ូម៉ាំងត្រូវបានគេហៅថាស៊ីធ្យា ។ ឈ្មោះ ឡូណា, ស៊ីឌីក និង សេលែនី ត្រូវបានឆ្លុះបញ្ចាំងក្នុងវាក្យស័ព្ទសម្រាប់គន្លងព្រះចន្ទនៅក្នុងពាក្យដូចជា អាប់ប៉ូលេនី, ផឺរីស៊ីហ្សឹន និង ស៊ីលេណូសិនត្រីក ។ ឈ្មោះដាយណាមកពីឌីវ៉ុយ៉ូ - ដុយវ៉ូដែលមានឈ្មោះថា "ស្ថានសួគ៌" ដែលមកពីដាប់ប៊ែរដូសរបស់ ភីអាយអឺ "ដើម្បីបញ្ចាំងពន្លឺ" ដែលមាននៅក្នុងឧបករណ៍និស្សន្ទវត្ថុជាច្រើនមានន័យថា "មេឃស្ថានសួគ៌និងព្រះ" ។ ដើមកំណើតឡាតាំង "ថ្ងៃ" ។ រូបភាពតូច|ស្តាំ|ទំនាក់ទំនងទឹកនិងព្រះច័ន្ទ
វត្តមាននៃទឹក
ត្រចៀកល្មូនគឺជាលក្ខណៈពិសេសដ៏ចម្លែកដែលត្រូវបានរកឃើញនៅលើផ្ទៃរបស់ព្រះច័ន្ទ។ ពួកវាត្រូវបានកំណត់លក្ខណៈដោយសារធាតុ អាល់បេដូ ខ្ពស់ដែលលេចឡើងជាលក្ខណៈអុបទិចអុបទិច (ឧទាហរណ៍លក្ខណៈអុបទិកនៃរូបរាងរបស់ក្មេងវ័យក្មេង) និងជាញឹកញាប់មានរាងស្រឡូន។ រូបរាងរបស់វាត្រូវបានគេសង្កត់ធ្ងន់ដោយតំបន់អាល់បឺតូដែលមានកម្រិតទាបបំផុតរវាងខ្យល់បក់ភ្លឺ។ វត្តមាននៃទឹក អត្ថបទដើមចម្បង: ទឹកច័ន្ទ ទឹករាវមិនអាចបន្តនៅលើផ្ទៃព្រះចន្ទបានទេ។ នៅពេលដែលបានប៉ះពាល់ទៅនឹងកាំរស្មីពន្លឺព្រះអាទិត្យទឹកភ្លាមៗនឹងរលាយតាមរយៈដំណើរការដែលត្រូវបានគេស្គាល់ថា photodissociation ហើយត្រូវបានបាត់បង់ទៅអវកាស។ ទោះយ៉ាងណាតាំងពីទសវត្សរ៍ឆ្នាំ ១៩៦០ អ្នកវិទ្យាសាស្ត្របានសន្មតថាទឹកកកទឹកអាចនឹងត្រូវបានរក្សាទុកដោយប៉ះពាល់ដល់ផ្កាយដុះកន្ទុយរឺក៏អាចបង្កើតឡើងដោយប្រតិកម្មនៃថ្មព្រះច័ន្ទដែលសម្បូរដោយអុកស៊ីសែននិងអ៊ីដ្រូសែនពីខ្យល់ព្រះអាទិត្យដែលបន្សល់ទុកនូវទឹកដែលអាចនឹងស្ថិតនៅក្នុងត្រជាក់ជារៀងរហូត។ រណ្តៅរណ្ដៅនៅលើបង្គោលនៅលើភពព្រះច័ន្ទ។ ការពិសោធន៏កុំព្យូទ័របានបង្ហាញថាផ្ទៃខាងលើរហូតដល់ទៅ ១៤.០០០ គីឡូម៉ែត្រការ៉េ (ទំហំ ៥.៤០០ គីឡូម៉ែត្រការ៉េ) ប្រហែលជាមានស្រមោលអចិន្រ្តៃយ៍។ វត្តមាននៃបរិមាណទឹកដែលអាចប្រើប្រាស់បាននៅលើព្រះច័ន្ទគឺជាកត្តាដ៏សំខាន់មួយក្នុងការបង្ហាញលំនៅដ្ឋានតាមច័ន្ទគតិដែលជាផែនការណ៍ដែលមានប្រសិទ្ធិភាពចំណាយ។ ជម្រើសនៃការដឹកជញ្ជូនទឹកពីផែនដីនឹងត្រូវបានគេហាមឃាត់។រូបភាពតូច|ស្តាំ|អាប៉ូឡូ
ក្នុងរយៈពេលជាច្រើនឆ្នាំតាំងពីទសវត្សរ៍ឆ្នាំ ១៩៧០ មកការចុះហត្ថលេខាលើទឹកត្រូវបានគេរកឃើញនៅលើផ្ទៃមេឃ។ នៅឆ្នាំ ១៩៩៤ ការពិសោធន៍រ៉ាដាដែលមានទីតាំងស្ថិតនៅលើយានអវកាស. ស្លេមែនទីន បានបង្ហាញពីអត្ថិភាពនៃហោប៉ៅទឹកកកតូចៗដែលនៅជិតដី។ ទោះជាយ៉ាងណាក៏ដោយការស្រាវជ្រាវរ៉ាដានៅពេលក្រោយដោយ អាល់បេដូ បានបង្ហាញថាការរកឃើញទាំងនេះអាចជាថ្មដែលត្រូវបានគេបោះចោលពីរណ្តៅដីកំបោរ។ នៅឆ្នាំ ១៩៩៨ បរិមាណនឺត្រុងនៅលើយានអវកាស Lunar Prospector បានបង្ហាញថាកំហាប់ខ្ពស់នៃអ៊ីដ្រូសែនមានវត្តមាននៅជម្រៅទី ១ នៃជម្រៅនៅជិត រីជីលេស នៅជិតតំបន់ប៉ូល។ ខ្សែក្រវាត់ធូលីភ្នំភ្លើងដែលត្រលប់មកផែនដីនៅលើអាប៉ូឡូ ១៥ បានបង្ហាញថាមានបរិមាណទឹកតិចតួចនៅក្នុងផ្ទៃខាងក្នុងរបស់ពួកគេ។
យានអវកាស ចាន់ដ្រាយ៉ាន ១ ឆ្នាំ ២០០៨ បានបញ្ជាក់ពីអត្ថិភាពនៃទឹកកកទឹកលើផ្ទៃទឹកដោយប្រើអង្កត់ផ្ចិត ម៉ូនមែននឺឡូជី មេប ។ បរិមាណចំហាយវិទ្យុសកម្មបានកត់សម្គាល់ឃើញថាស្រទាប់ស្រូបយកសារធាតុ អ៊ីដ្រូសែន ដែលត្រូវបានឆ្លុះបញ្ចាំងដោយពន្លឺព្រះអាទិត្យផ្តល់នូវភស្តុតាងនៃបរិមាណទឹកកកទឹកធំ ៗ នៅលើផ្ទៃព្រះចន្ទ។ យានអវកាសបានបង្ហាញថាកំហាប់អាចមានកម្រិតខ្ពស់រហូតដល់ ១០០០ppm ។ នៅឆ្នាំ ២០០៩ ឡាក្រោះ បានបញ្ជូនអំបិលផោនរហូតដល់ ២.៣០០ គីឡូក្រាមចូលទៅក្នុងរណ្តៅប៉ូល polar ដែលមានអាយុកាលជាអចិន្ត្រៃហើយបានរកឃើញទឹកយ៉ាងហោចណាស់ ១០០គីឡូក្រាមក្នុងគំនរសម្ភារៈដែលបានច្រានចេញ។ ការពិនិត្យមួយទៀតនៃទិន្នន័យ ឡាក្រោះ បានបង្ហាញថាបរិមាណទឹកដែលត្រូវបានរកឃើញជិតដល់ ១៥៥ ± ១២ គីឡូក្រាម (៣៤២ ± ១២ អេលប៊ី) ។ ក្នុងខែឧសភាឆ្នាំ ២០០ មានទឹកចំនួន ៦១៥-១៤១០ មែត្រក្នុងការរលាយបញ្ចូលគ្នានៅក្នុងគំរូចារកម្ម ៧៤២២០ ដែលត្រូវបានគេរាយការណ៍ថាជាវិទ្យុសកម្មដែលមានឈ្មោះថា "ទឹកក្រូចពោធិ៍សាត់" ដែលត្រូវបានប្រមូលក្នុងអំឡុងពេលបេសកកម្ម អាប៉ូឡូ ១៧ ក្នុងឆ្នាំ ១៩៧២ ។ ការបញ្ចូលត្រូវបានបង្កើតឡើងកំឡុងពេលផ្ទុះ ការផ្ទុះនៅលើព្រះច័ន្ទមានប្រមាណជា ៣,៧ ពាន់លានឆ្នាំមុន។ ការប្រមូលផ្តុំនេះគឺអាចប្រៀបធៀបជាមួយនឹងម៉ាញ៉េនៅលើអាវធំខាងលើរបស់ផែនដី។ ទោះបីជាមានចំណាប់អារម្មណ៍ខាងសរីនវិទ្យាយ៉ាងណាក៏ដោយការប្រកាសនេះផ្តល់នូវភាពកក់ក្តៅបន្តិចបន្តួចចំពោះពួកអាណានិគមលូទឹកនិយម - គំរូនេះមានប្រភពដើមជាច្រើនគីឡូម៉ែត្រនៅក្រោមផ្ទៃដីហើយការរួមបញ្ចូលមានការពិបាកក្នុងការចូលប្រើវាហើយវាត្រូវចំណាយពេល ៣៩ ឆ្នាំដើម្បីស្វែងរកវាជាមួយនឹងស្ថានភាពនៃរដ្ឋឧបករណ៍អុបទិក អាយអន
នមស្ការព្រះពុទ្ធរតនៈ
នមស្ការព្រះពុទ្ធរតនៈ
ប្រែៈ ព្រះសម្មាសម្ពុទ្ធអង្គឯណា ទ្រង់គង់ចម្រើននូវ ព្រះអនាបានស្សតិកម្មដ្ឋានលើរតនបល្ល័ង្ក ក្រោមម្លប់ពោធិព្រឹក្សដ៏ប្រសើរ
បានផ្ចាញ់នូវមារាធិរាជ ព្រមទាំងសេនាដ៏ច្រើន ហើយទ្រង់ត្រាស់ដឹងនូវ សម្មាសម្ពោធិញ្ញាណ មានប្រាជ្ញារកទីបំផុតគ្មាន ព្រះអង្គប្រសើរ
ជាងសត្វលោក ខ្ញុំព្រះករុណាសូមក្រាបថ្វាយបង្គំ នូវព្រះសម្មាសម្ពុទ្ធអង្គនោះ ដោយគោរព ។ (ក្រាបថ្វាយបង្គំម្តង)
ប្រែៈ ព្រះសម្មាសម្ពុទ្ធទាំងឡាយអង្គឯណា ដែលបានត្រាស់ជាព្រះពុទ្ធ និព្វានកន្លងទៅហើយក្តី ព្រះសម្មាសម្ពុទ្ធទាំងឡាយអង្គឯណា ដែលបានត្រាស់ជាព្រះពុទ្ធក្នុងកាលខាងមុខក្តី ព្រះសម្មាសម្ពុទ្ធទាំងឡាយអង្គឯណា ដែលបានត្រាស់ជាព្រះពុទ្ធក្នុងភទ្រក័ល្បនេះក្តី ខ្ញុំព្រះករុណា សូមក្រាបថ្វាយបង្គំ នូវព្រះសម្មាសម្ពុទ្ធទាំងឡាយនោះ គ្រប់កាលទាំងពួង ។ (ក្រាបថ្វាយបង្គំម្តង)
ប្រែៈ ឥតិបិ សោ ភគវា អរហំ ព្រះដ៏មានព្រះភាគអង្គនោះ ទ្រង់ព្រះនាមថា អរហំ ព្រោះព្រះអង្គឆ្ងាយចាកសឹកសត្រូវ ពោលគឺកិលេស ព្រមទាំងវាសនា គឺកាយបយោគ និងវចីបយោគ
ទ្រង់ព្រះនាមថា សម្មាសម្ពុទ្ធោ ព្រោះព្រះអង្កត្រាស់ដឹងនូវ ញេយ្យធម៌ទាំងពួង ដោយប្រពៃចំពោះព្រះអង្គឥតមានគ្រូអាចារ្យណា ប្រដៅព្រះអង្គឡើយ
ទ្រង់ព្រះនាមថា វិជ្ជាចរណសម្បន្នោ ព្រោះព្រះអង្គបរិបូណ៌ ដោយវិជ្ជា៣និងវិជ្ជា៨ និងចរណៈ១៥
ទ្រង់ព្រះនាមថា សុគតោ ព្រោះព្រះអង្គមានដំណើរល្អ យាងទៅកាន់សុន្ទរស្ថាន គឺអមតមហានិព្វាន
ទ្រង់ព្រះនាមថា លោកវិទូ ព្រោះព្រះអង្គជ្រាបច្បាស់នូវត្រៃលោក
ទ្រង់ព្រះនាមថា អនុត្តរោ ព្រោះព្រះអង្គប្រសើរដោយសីលាទិគុណ រកបុគ្កលណាមួយស្មើគ្មាន
ទ្រង់ព្រះនាមថា បុរិសទម្មសារថិ ព្រោះព្រះអង្គជាអ្នកទូន្មាន នូវបុរសដែលមានឧបនិស្ស័យ គួរនឹងទូន្មានបាន
ទ្រង់ព្រះនាមថា សត្ថា ទេវមនុស្សានំ ព្រោះព្រះអង្គជាសាស្តាចារ្យ នៃទេវតានិងមនុស្សទាំងឡាយ
ទ្រង់ព្រះនាមថា ភគវា ព្រោះព្រះអង្គមានដំណើរទៅកាន់ត្រៃភព ខ្ជាក់ចោលហើយ គឺថាព្រះអង្គមិនត្រឡប់កើតទៀតឡើយ ។
ប្រែៈ វត្ថុដទៃជាទីពឹងទីរលឹក នៃខ្ញុំព្រះករុណា មិនមានឡើយ មានតែព្រះពុទ្ធជាម្ចាស់ជាទីពឹងទីរលឹកដ៏ប្រសើរ របស់ខ្ញុំព្រះករុណា សូមសិរីសួស្តីជយមង្គល ចូរមានដល់ខ្ញុំព្រះករុណា ដោយកិរិយាពោលនូវពាក្យ សច្ចៈនេះ ។
ប្រែៈ ខ្ញុំព្រះករុណា សូមថ្វាយបង្គំ នូវល្អងធូលីព្រះបាទ នៃព្រះសម្មាសម្ពុទ្ធដ៏ប្រសើរខ្ពង់ខ្ពស់ ដោយអវយវៈដ៏ឧត្តមគឺត្បូង ទោសឯណាដែល
ខ្ញុំព្រះករុណា ធ្វើឲ្យភ្លាំងភ្លាត់ហើយ ក្នុងព្រះពុទ្ធជាម្ចាស់ សូមព្រះពុទ្ធជាម្ចាស់អត់នូវទោសនោះ ដល់ខ្ញុំព្រះករុណា ។ (ក្រាបថ្វាយបង្គំម្តង)
ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ព្រះពុទ្ធសាសនា ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ធម៌វន្ទនា
គល់ បញ្ញា
គល់ បញ្ញា (ឡាតាំង៖ Koul Panha) ជា​នាយក​ប្រតិបត្តិ​នៅ​អង្គការ ខុមហ្វ្រែល (គណៈកម្មាធិការដើម្បីការបោះឆ្នោតដោយសេរី និងយុត្តិធម៌នៅកម្ពុជា) ក្នុង​ប្រទេស​កម្ពុជា។ ខុមហ្វ្រែល ត្រូវ​បាន​បង្កើត​ឡើង​នៅ​ឆ្នាំ​១៩៩៧ ក្នុង​គោលដៅ​ពង្រឹង​ការ​បោះឆ្នោត​នៅ​ប្រទេស​កម្ពុជា ឲ្យ​មាន​យុត្តិធម៌ និង​សេរីភាព​ពេញ​លេញ។ លោក គល់ បញ្ញា បាន​ធ្វើ​ជា​នាយក​ប្រតិបត្តិ​នៅ ខុមហ្វ្រែល ក្នុង​ឆ្នាំ​១៩៩៨។
ដំណើរ​ជីវិត
ឪពុក​របស់​លោក បញ្ញា បាន​ទទួល​អនិច្ចកម្ម​ក្នុង​វេលា​វឹកវរ​នៅ​ក្នុង​ប្រទេស​កម្ពុជា ដែល​នៅ​ពេល​លោក​ទើប​មាន​អាយុ ៨ ឆ្នាំ​ប៉ុណ្ណោះ។ លោក បញ្ញា បាន​ចាប់​ផ្ដើម​ធ្វើ​ជា​គ្រូ​បង្រៀន​ក្នុង​ទីក្រុង​ភ្នំពេញ ក្រោយ​ពេល​លោក​បាន​ទទួល​បាន​សញ្ញាបត្រ​ពី​សាកលវិទ្យាល័យ។ នៅ​ដើម​ទសវត្សរ៍​ឆ្នាំ​១៩៩០ លោក​បាន​ចូលរួម​យ៉ាង​សកម្ម​នៅ​ក្នុង ចលនាសិទ្ធិមនុស្ស របស់ គណៈកម្មាធិការ​ដើម្បី​ការ​បោះ​ឆ្នោត​ដោយ​សេរី និង​យុត្តិធម៌​នៅ​កម្ពុជា។ ក្រោយ​ពេល​ចូលរួម​ក្នុង​សកម្មភាព​របស់ ខុមហ្វ្រែល ហើយ លោក​ក៏​បាន​ទទួល​សញ្ញាបត្រ​អនុបណ្ឌិត​ក្នុង​ផ្នែក គោល​នយោបាយ​នៃ​ការអភិវឌ្ប​ផ្សេងៗ​គ្នា (Politics of Alternative Development) ។
ពាន​រង្វាន់ Ramon Magsaysay
នៅ​ឆ្នាំ​២០១១ លោក គល់ បញ្ញា បាន​ទទួល ពានរង្វាន់Ramon Magsaysay Award ដល់​ការងារ​របស់​គាត់​ក្នុង​ការ​កែ​ទម្រង់​ការ​បោះឆ្នោត​នៅ​កម្ពុជា។
ឯកសារ​យោង
__បង្ខំមាតិកា____ផ្នែកមិនត្រូវកែប្រែ__
១៣៨
១៣៨ ជាចំនួនគត់ ឬជាចំនួនគត់រឺឡាទីបនៅបន្ទាប់ពីលេខ១៣៧ និងពីក្រោយលេខ១៣៩។
ព្រះពុទ្ធ​២៨​ព្រះអង្គ
ព្រះនាមព្រះពុទ្ធ​ ដែលបានត្រាស់ក្នុងអតីតកាល
ចំពោះព្រះនាមព្រះពុទ្ធបីអង្គខាងលើ នៅមិនទាន់មានឯកសារច្បាស់លាស់បញ្ជាក់ពីប្រវត្តិព្រះអង្គឡើយ។
មើលផងដែរ
ព្រះពុទ្ធសាសនា
ពុទ្ធប្រវត្តិសង្ខេប
ព្រះពុទ្ធ
ឯកសារយោង
មាគ៌ាជីវិតព្រះពោធិសត្វ (ដោយ បណ្ឌិត កុល ផេង)
http://de.wikipedia.org/wiki/Liste_von_Buddhas
១៣៧
១៣៧ ជាចំនួនគត់ ឬជាចំនួនគត់រឺឡាទីបនៅបន្ទាប់ពីលេខ១៣៦ និងពីក្រោយលេខ១៣៨។
ក្រមសីលធម៌សំរាប់អ្នកសារព័ត៌មានកម្ពុជា
ក្រមសីលធម៌សំរាប់អ្នកសារព័ត៌មានកម្ពុជា ​​​​​
- អ្នកសារព័ត៌មានត្រូវគោរព និងអនុវត្តតាមអនុសញ្ញា និងកតិកាសញ្ញាអន្តរជាតិស្តីពីសិទ្ធិមនុស្ស និងការ លុបបំបាត់រាល់ទំរង់នៃការរើសអើង ប្រកាន់ពូជសាសន៏ សាសនា និងបញ្ហាភេទ។ - អ្នកសារព័ត៌មានត្រូវជៀសវាងការប្រើពាក្យរិះគន់ ឬ សេចក្តីបញ្ជាក់ដែលធ្វើអោយមានគ្រោះថ្នាក់ដល់    ពូជសាសន៏ ពណ៌សំប្បុរ សាសនា យេនឌ័រ ភេទ របស់បុគ្គល ឬ ធ្វើអោយមានគ្រោះថ្នាក់ដល់ជនពិការ ឬ អ្នកដែលមានជម្ងឺផ្លូវកាយ និងផ្លូវចិត្ត។ - អ្នកសារព័ត៌មានត្រូវចៀសវាងការស្អប់ បុរេវិនិច្ឆ័យ អាកប្បកិរិយាមើលងាយ និងការប្រកាន់ពូជសាសន៏ យេនឌ័រ ភេទ ភាសា សាសនា នយោបាយ ពិការរាងកាយ ពិការស្មារតី ឬ អ្វីផ្សេងៗទៀតរបស់សារវតា សង្គម។ - សេចក្តីលំអិត ពូជសាសន៏ ពណ៌សំប្បុរ សាសនា ភេទ ជម្ងឺផ្លូវកាយ និងផ្លូវចិត្តរបស់បុគ្គល ឬ ជនពិការ ត្រូវជៀសវាងមិនត្រូវលើកទ្បើងទេ លុះត្រាតែលក្ខណ:ទាំងនោះវាទាក់ទងទៅនឹងសំណុំរឿង។
- មិនត្រូវផ្សព្វផ្សាយនូវព័ត៌មានណាដែលបង្ខូចកេរ្តិ៍ឈ្មោះបុគ្គល ឬ បំភ្លៃសភាពការណ៏ផ្សេងៗ ខុសពីការពិត ដែលនាំអោយមានការចលាចលសង្គម និង ប្រទេសជាតិ។ - អ្នកសារព័ត៌មានត្រូវចាត់ទុកថាមានកំហុសវិជ្ជាជីវៈធ្ងន់ធ្ងរ ចំពោះការប្រើពាក្យអសុរស មួលបង្កាច់ និងការចោទប្រកាន់ដោយគ្មានភស្តុតាង ព្រមទាំងការក្រទ្បៃព្រឹត្តិការណ៏ផ្ទុយពីការពិត។
- អ្នកសារព័ត៌មានមិនត្រូវទទួលយកការផ្គាប់ផ្គុន    ឬ  ការតម្រូវចិត្តណាមួយដែលនាំឲ្យអាប់ឱនប៉ះពាល់ ដល់កិត្តិយសវិជ្ជាជីវៈ និងសេចក្តីថ្លៃថ្នូររបស់ខ្លួនទ្បើយ។ - ហាមដាច់ខាតមិនត្រូវទទួលយកនូវសំណូកសូកប៉ាន់ ដើម្បីជាថ្នូរនឹងការផ្សព្វផ្សាយព័ត៌មានមិនពិតដែល បណ្តាលអោយសាធារណជនមានការយល់ខុស។ - អ្នកសារព័ត៌មានត្រូវចូលរួមចំណែកប្រយុទ្ធប្រឆាំងនឹងអំពើពុករលួយ ដែលនាំអោយប្រទេសជាតិធ្លាក់ ទៅក្នុងគ្រោះមហន្តរាយ។
-   អ្នកសារព័ត៌មាន ត្រូវគោរពប្រពៃណីទំនៀមទំលាប់ល្អ របស់សង្គមជាតិ។ - ត្រូវរក្សានូវអត្តសញ្ញាណ សាសនា  ប្រពៃណី   និង  វប្បធម៌ជាតិ   ដែលកំពុងធ្វើអោយមានការឱនថយ ដោយសារតែប្រព័ន្ធផ្សព្វផ្សាយមួយចំនួន។ - មិនត្រូវផ្សព្វផ្សាយរូបភាពអាសអាភាស រូបភាពសោកនាកម្មដោយមិនបិទបាំង និង អត្ថបទដែលធ្វើ ឲ្យប៉ះពាល់ដល់ប្រពៃណីល្អរបស់ជាតិ។
- សេចក្តីរាយការណ៏ព័ត៌មានអំពីបទឧក្រិដ្ឋដែលកំពុងស្ថិតនៅក្រោមការស៊ើបអង្កេត ឬ តុលាការមិនទាន់ វិនិច្ឆ័យត្រូវបានហាមឃាត់មិនឲ្យអ្នកសារព័ត៌មានបញ្ចេញមតិយោបល់នៅក្នុងអត្ថបទនោះ។ - នៅពេលរាយការណ៏ពីអំពើឃាតកម្ម គប្បីត្រូវយកចិត្តទុកដាក់ដើម្បីចៀសវាងនូវការផ្សាយលំអិតពីវិធី ដែលប្រើប្រាស់ក្នុងការសំលាប់ណាមួយហួសហេតុ។ -    អ្នកសារព័ត៌មានត្រូវគោរពសិទ្ធិរបស់ជនសង្ស័យ ដែលជាប់ពាក់ព័ន្ធទៅនឹងអំពើឧក្រិដ្ឋ និងមិនត្រូវចោទប្រកាន់ជនណាម្នាក់ថាជាឧក្រិដ្ឋជន នៅពេលដែលតុលាការមិនទាន់បានវិនិច្ឆ័យទោសនោះឡើយ។ - សាច់ញាតិ ឬ មិត្តភ័ក្តិ របស់អ្នកដែលត្រូវបានចោទប្រកាន់ ឬ កាត់ទោសពីបទឧក្រិដ្ឋ   ជាទូទៅមិនត្រូវ បង្ហាញអត្តសញ្ញាណ ដោយគ្មានការយល់ព្រមពីពួកគេទ្បើយ លុះត្រាតែពួកគេជាអ្នកជាប់ទាក់ទងនឹង រឿងក្តីតែម្តង។ -  ត្រូវផ្តោតការយកចិត្តទុកដាក់   ជាពិសេសដល់សុវត្ថិភាពអ្នកដែលងាយរងគ្រោះ    ជាកុមារ    ជាសាក្សី ឬ ជាជនរងគ្រោះនៃឧក្រិដ្ឋកម្ម។ អ្នកសារព័ត៌មាន   មិនគួរទាមទារសិទ្ធិក្នុងការរាយការណ៏  ដែលត្រឹមត្រូវ តាមច្បាប់នោះទេ។ - ប្រព័ន្ធផ្សព្វផ្សាយមិនត្រូវបង្ហាញអត្តសញ្ញាណជនរងគ្រោះដោយការរំលោភផ្លូវភេទ និងជនសង្ស័យមិន គ្រប់អាយុ   ឬ   ផ្សព្វផ្សាយនូវអ្វី     ដែលរួមចំណែកក្នុងការធ្វើអោយស្គាល់អត្តសញ្ញាណរបស់ជនរងគ្រោះ លុះត្រាតែមានហេតុផលស្របច្បាប់ ។ - អ្នកសារព័ត៌មានមិនត្រូវផ្សព្វផ្សាយព័ត៌មាន ដែលមានលក្ខណ:មិនសមរម្យ ឃោឃៅ ឬ អំពើហិង្សាលើរាងកាយ និងអំពើហិង្សានៃការរួមភេទនោះទេ។
សង្គ្រាមនៅចន្លោះសម័យចតុមុខនិងលង្វែក
ប្រវត្តិ
នៅពេលដែលព្រះបាទធម្មរាជាទ្រង់សោយទីវង្គត់នៅឆ្នាំ១៥០៤ទៅ បុត្រច្បងរបស់ព្រះអង្គព្រះនាមចៅពញាដំខាត់រាជាបានឡើងសោយរាជ្យបន្ត ដោយយកព្រះនាមសម្រាប់រាជ្យថា ព្រះបាទស្រីសុគន្ធបទគង់នៅរាជធានីចតុមុខ ។ ក្រោយមកទៀតព្រះអង្គបានរើរាជធានីទៅទួលបាសាន វិញ ដោយព្រះអង្គទ្រង់ឈ្វេងយល់ថាទីនោះគឺជាចំណុចយុទ្ធសាស្ត្រមួយ មានឧបសគ្គធម្មជាតិ (បឹង ទន្លេព្រៃញឹក) ស្រួលការពារខ្លួនជាងនៅក្រុងចតុមុខ ។ ឯព្រះអនុជនាម ពញាចន្ទរាជា ត្រូវបានតែងតាំងជាមហាឧបរាជនៅគ.ស.១៥០៨ ហើយនៅការពារក្រុងចតុមុខមើលខុសត្រូវលើអាណាខេត្តត្រើយខាងលិច ។ រាជពង្សាវតារបាននិយាយថា កាលដែលព្រះបាទស្រីសុគន្ធបទ យាងទៅគង់នៅរាជធានី ទួលបាសាន នោះព្រះអង្គបានលើកនាងស (ឯកសារខ្លះនាងពៅ) ជាស្នំឯកមាននាមថា កេសរបុប្ផា ទើបស្រុកនោះមានឈ្មោះថា ស្រីសឈរ ដែលតមកទៀតបានក្លាយជា ស្រីសន្ធររៀងរហូតមក ។ នាងសនេះជាកូនរបស់មន្ត្រីម្នាក់ឈ្មោះពិជ័យនាគ និងនាងបាន ដែលជាពលព្រះស្រីរតនត្រ័យ ។ ប្អូនប្រុសនាងស ឈ្មោះកៅ ឬ កន ត្រូវបានតែងតាំងជាមហាតលិក ក្រោយមកទៀត បានឡើងឋានៈជា ឃុនហ្លួងព្រះស្ដេច មាននាទីមើលខុសត្រូវលើពលព្រះទាំងអស់ និងលើកិរិយាមារយាទនៃពលរដ្ឋទូទៅ ។ រាជពង្សាវតារបាននិយាយទៀតថា នៅគ.ស.១៥០៩ ព្រះបាទស្រីសុគន្ធបទ ទ្រង់សុបិន្តឃើញនាគរាជដេញខាំព្រះអង្គ ហើយខាំពាំស្វេតច្ឆ័ត្រ មនុស្សម្នាឱ្យរត់ចេញអស់ពីព្រះរាជវាំង ហើយព្រួសពិសជាភ្លើងឆេះ រាល ដាលពេញទាំងព្រះមហានគរ អំណាចភ្លើងនោះក្តៅពន់ប្រមាណណាស់ ឃើញហាក់ដូចជានាគនោះ ស្ទុះចូលមកខាំពោំស្វតច្ឆត្រទៅកាន់ទិសបូព៌ា ថែមទៀត ។ នៅពេលប្រជុំព្រះអង្គបានទតទតឃើញតួនាគពីរ ព័ទ្ធព័ន្ធ លើឃុនលួងព្រះស្តេច ហើយងើបក្បាលឆ្វេង ស្តាំ ​​ ទន្ទឹមគ្នានឹងសិរសា ឃុនហ្លួងព្រះស្តេចកន រូបនាគនោះដូចនាគដែលព្រះអង្គទ្រង់ព្រះសុបិន្ត និម្មិត ។ កិរិយានាគនោះហាក់ដូចជាចង់ស្ទុះទៅខាំព្រះអង្គទ្រង់ភ្ញាក់ព្រះ ទ័យត្រាស់ឱ្យមន្ត្រីមើល តែមើលពុំឃើញ តាមព្រះរាជបញ្ជាសោះ ទ្រង់ព្រួយព្រះទ័យណាស់ ហើយព្រះអង្គទ្រង់បញ្ជាអោយហោរទាយ ថាមានកោលាហល អ្នកបង្កគឺ ឃុនហ្លួងព្រះស្ដេចកន ដែលកើតនៅឆ្នាំរោង (នាគ) ។ ស្របពេលជាមួយគ្នានោះមានពាក្យបណ្ដឹងមកថាមានកើតហេតុចម្លែកផ្សេងៗ នៅក្នុងព្រះរាជាណាចក្រ ។ ដោយខ្លាចក្រែងស្ដេចកន ក្បត់ដណ្ដើមរាជសម្បត្តិ សមដូចទំនាយរបស់ហោរានោះ ព្រះរាជាទ្រង់បានធ្វើការប្រជុំសម្ងាត់នៃពួកមន្ត្រីជំនិត ដើម្បីរិះរកមធ្យោបាយកម្ចាត់ ស្ដេចកន អោយបាន តែស្នំឯកលបលួចស្ដាប់ដឹងការណ៍ហើយផ្ញើរសំបុត្រ ទៅប្រាប់ប្អូនព្រះនាងយ៉ាងប្រញាប់ ។ តមក ព្រះរាជាទ្រង់បញ្ជាអោយពួកមន្ត្រីរៀបចំដង្ហែព្រះអង្គទៅក្រសាលបឹង បង់សំណាញ់កំសាន្តទៅតាមចំណូលព្រះហឫទ័យរបស់ព្រះអង្គ​ដែលធ្លាប់តែធ្វើពីមុនរៀងមក ។ ស្ដេចកនក៏ត្រូវបានគេចាត់អោយទៅហែហមព្រះរាជាជាមួយនឹងមន្ត្រីឯទៀតៗដែរ ។ ដូចគេបានគ្រោងទុកជាមុនស្រេច ព្រះរាជាទ្រង់ធ្វើកលថា សំណាញ់ព្រះអង្គជាប់សំរាស់លើកពុំរួច ហើយទ្រង់បញ្ជាអោយស្ដេចកន មុជទឹកទៅដោះ ។ ស្ដេចកន ទទួលបញ្ជាហើយលោតទៅក្នុងទឹកធ្វើហាក់ដូចជាពុំដឹងខ្លួន ហើយមុជថយចេញពីកន្លែងនោះឆ្ងាយទៅ ។ ពេលនោះពួកបរិវារដែលជាជំនិតស្មានថា ស្ដេចកន បានធ្លាក់ចូលអន្ទាក់របស់ខ្លួនហើយ ក៏ប្រញាប់បង់សំណាញ់ព្រមគ្នាគ្របត្រង់កន្លែងដែល ស្ដេចកនលោតចុះទៅនោះ ដោយមានបំណងធ្វើអោយ ស្ដេចកន ជាប់សំណាញ់រើពុំរួច ស្លាប់នៅក្នុងទឹកនោះទៅ ។
ក្រមសីលធម៌សំរាប់អ្នកសារព័ត៌មានកម្ពុជា
ក្រមសីលធម៌សំរាប់អ្នកសារព័ត៌មានកម្ពុជា ​​​​​
សេចក្តីព្រាងក្រមសីលធម៌រួមខាងលើនេះ រៀបចំដោយៈ  ក្រុមការងារសារព័ត៌មានកម្ពុជា  ដែលរួមមាន តំណាងមកពីមជ្ឈមណ្ឌលកម្ពុជា ដើម្បីប្រព័ន្ធផ្សព្វផ្សាយឯករាជ្យ  (CCIM) សមាគមអ្នកសារព័ត៌មានខ្មែរប្រជាធិប តេយ្យ (KJD) សមាគមអ្នកសារព័ត៌មានកម្ពុជា ដើម្បីសេរីភាព (CPAL) សមាគមសារព័ត៌មានឃ្លាំមើលកម្ពុជា  (CWJA)  សហភាពអ្នកកាសែតឯករាជ្យ  (IJU)  សមាគមអ្នកសារព័ត៌មានអព្យាក្រិតប្រជាធិបតេយ្យ (CNJF)   សមាគមអ្នកសារព័ត៌មានឯករាជ្យជាតិកម្ពុជា (CINJA) និង វេទិកាអង្គការព័ត៌មានកម្ពុជាស្តីពី “បរិស្ថាន” (CMFE)។
ស្វាមីប្រាំពីរជំពូក
វធកាស្វាមី
ស្វាមីដូចពេជ្ឍឃាត រង់ចាំតែរករឿងវាយតប់ និងសម្លាប់ភរិយាខ្លួន ចិត្តមិនត្រាប្រណី ដូចជាពេជ្ឈឃាតដែលមិនត្រាប្រណី ចំពោះអ្នកទោសរបស់ខ្លួន ។
ចោរស្វាមី
ស្វាមីដូចចោរ មិនត្រង់នឹងភរិយាខ្លួន ចាំតែលួចបំបាត់ទ្រព្យសម្បត្តិ ឬ លាក់លៀមរឿងអ្វីៗនឹងប្រពន្ធ ដូចជាចោរដែលរង់ចាំតែលួចទ្រព្យគេ និងលាក់បំបាត់រឿងអាក្រក់របស់ខ្លួនមិនឲ្យគេដឹង ។
អយ្យាស្វាមី
ស្វាមីដូចជាចៅហ្វាយ ចាំតែចង្អុលបញ្ជា ខុសស្ដីបន្ទោស ប្រើប្រពន្ធធ្វើការដូចជាខ្ញុំបម្រើរបស់ខ្លួន ។
បិតាស្វាមី
ស្វាមីដូចជាឪពុក មានចិត្តស្រឡាញ់ថ្នាក់ថ្មមប្រពន្ធដូចកូន មើលការខុសត្រូវ រវាំងមិនឲ្យកូនធ្វើខុស ការពារកូនគ្រប់ទិសទី ។
ជេដ្ឋាស្វាមី
ស្វាមីដូចបងប្រុស ស្រឡាញ់ថែទាំប្រពន្ធ ដូចបងប្រុសស្រឡាញ់ប្អូន ការពារប្អូន ។
សខីស្វាមី
ស្វាមីដូចមិត្តភ័ក្តិ គឺទុកភរិយាខ្លួនស្មើនឹងមិត្តភ័ក្តិ ពេលជួបគ្នាក៏រីករាយ បានអ្វីក៏ចែករំលែកគ្នាតាមនាទីមិត្តគោរពមិត្ត រួមសុខរួមទុក្ខជាមួយគ្នា ។
ទាសាស្វាមី
ស្វាមីដូចទាសា ស្ដាប់បង្គាប់ភរិយា ធ្វើការគ្រប់បែបយ៉ាងមិនឲ្យភរិយាខ្លួនព្រួយឡើយ ។
ជំនឿមិនដាំចេកក្បែរផ្ទះ
ជំនឿមិនដាំចេកក្បែរផ្ទះ
១) ការប្រកាន់ជំនឿ នៅសម័យមុនព្រហ្មញ្ញសាសនានិងពុទ្ធសាសនា ចូលមកដល់៖ កាលដើមឡើយ ពលរដ្ឋទូទៅ នៅទឹកដីខ្មែរ បានប្រកាន់យក ជំនឿដ៏ធំមួយ ហៅថា ជំនឿវិញ្ញាណនិយម ឬ ជំនឿអារក្សអ្នកតា (Animism) គឺការប្រកាន់យកជំនឿ ទៅលើវិញ្ញាណក្ខន្ខ័ សក្តិសិទ្ធិ រក្សាទឹកដីព្រៃភ្នំ និងជីវិតមនុស្សសត្វ។ នៅក្នុងជំនឿនេះ គ្មានព្រះអាទិទេព ឬ ព្រះពុទ្ធទេ មានតែវិញ្ញាណក្ខ័ន្ធសក្តិសិទ្ធិ រក្សាលោក ដូចជា៖
ចំណែកវិញ្ញាណ ដែលបំផ្លាញលោក នៅក្នុងជំនឿវិញ្ញាណនិយម មាន៖ ក. មេធ្មប់ (ជា យមរាជ ឬជា ស្តេចនៃព្រលឹងសៅម៉ាន ទាំងឡាយ) ខ. ព្រាយ ពពួកចូលចិត្តជញ្ជក់ឈាមអ្នកដទៃ គ. អាប ពពួកមានតែក្បាលនិងក្រពះ ដែលតំណាងសេចក្តីលោភលន់ពន់ប្រមាណ ឃ. ប្រេត គឺជា វិញ្ញាណខ្មោចអបាយភូមិ (ជាព្រលឹងរបស់មនុស្សដែលប្រព្រឹត្តតែសេចក្តីវិនាស និង ព្រលឹងបុគ្គលដែលចាំតែទារស៊ីតែម៉្យាង)
ក្រោយមក បន្ទាប់ពីមាន ការឆ្លងវប្បធម៌ ពីប្រទេសឥណ្ឌា ប្រទេសខ្មែរបានទទួលឥទ្ធិពល នូវជំនឿថា មានយក្ស មានបិសាច ថែមទៅលើជំនឿ វិញ្ញាណនិយម ដែលមានរួចមកហើយនេះ។
២) មូលហេតុដែលខ្ញែរមិនចូលចិត្តដាំចេក ជាប់ជញ្ជាំងផ្ទះ ជាពិសេស ក្បែរបង្អួច ៖
ខ្មែរយើងជំនាន់បុរាណ ចូលចិត្តសង់ផ្ទះធំៗ នៅកណ្តាលដីធ្លាភូមិ ដោយមានដាំដុះដំណាំ សព្វបែបយ៉ាង តាំងពីឈើស៊ីផ្លែ រហូតដល់បន្លែបង្ការនានា ដើម្បីផ្គត់ផ្គង់គ្រួសារ យ៉ាងបរិបូណ៌ហូរហៀរ។ ចេកក៏ជាដំណាំមួយ ដែលងាយដាំ ងាយថែ ហើយផ្តល់ផលប្រយោជន៍ ច្រើនបែប ដល់ជីវិត តាំងពី គល់ដើមស្លឹក ត្រយូងផ្កាផ្លែ។ ចាស់បុរាណ ចូលចិត្តដាំ ធ្វើជារបងដីភូមិ ការពារដីហុយ និង ដើម្បីផ្តល់ភាពត្រជាក់រមនា ដល់ដីភូមិ។ ប៉ុន្តែ លោកពុំដាំនៅក្បែរជញ្ជាំងផ្ទះទេ ដោយមូលហេតុថា ៖
ក. ចេកមួយគុម្ពៗ មានដើមច្រើន មានធាងធំត្រសាយប្រគងលើគ្នា ផ្តល់ជាម្លប់ត្រជាក់ និងជាជម្រករស់នៅដល់សត្វ មានពស់ ដង្កូវ កណ្តុរ ក្អែបខ្ទួយ ជាដើម។ បើសិនគេដាំចេកនៅក្បែរផ្ទះ សត្វទាំងនេះ អាចវារតាមស្លឹកចេក ចូលទៅក្នុងផ្ទះ បង្កក្តីរំខានដល់អ្នកដែលរស់នៅក្នុងផ្ទះនោះ នាំអោយមានសៅហ្មងដល់សុខភាព ឬ ដល់ជីវិតផងក៏មាន។ ខ. ចេកជាដំណាំមានជាតិទឹក ហើយម្លប់ត្រជាក់ក្រោមគុម្ពចេក ព្រមជាមួយសំណើមដី អាចបង្កជាស្លែពណ៌ខៀវ ឬ ពណ៌ខ្មៅ បង្កជាជាតិពុល ធ្វើអោយខូចសុខភាព ជាពិសេស ធ្វើអោយខូចសួតដកដង្ហើម។ គ. ចេកមានធាងលាតលើគ្នា ធំៗ បាំងបិទអស់ទិដ្ឋភាពទាំងឡាយ ដែលយើងអាចមើលឃើញ ពីបង្អួចផ្ទះទៅ។ ដូច្នេះ លោកចាស់បុរាណ ក៏នាំគ្នាដាំអោយឆ្ងាយបង្អួចបន្តិច ដើម្បីអោយលោកអាចមើលឃើញ នូវទិដ្ឋភាព ដ៏ស្រស់បំព្រង នៃដីភូមិរបស់លោក បានឆ្ងាយទូលំទូលាយ។ ឃ. ដើម្បីអោយក្មេងៗឆាប់ចងចាំ នូវវិន័យដាំចេកឆ្ងាយជញ្ជាំងផ្ទះនេះ លោកចាស់បុរាណ ក៏បានសរសេរអក្សរសិល្ប៍ ឬ បង្កើតរឿងនិទានផ្សេងៗ អោយក្មេងៗស្តាប់ ដោយបញ្ចេញបញ្ចូលអត្ថន័យ អោយពិរោះសាច់រឿង ដោយមានយក រូបខ្អោចអបាយភូមិ (ឬ រូបភាពតំណាងវិញ្ញណបំផ្លាញលោក ដូចការរៀបរាប់ខាងលើ) មកធ្វើជាសភាវៈ តំណាងសត្វទាំងឡាយ ដែលរស់នៅ លាក់ខ្លួនក្នុងគុម្ពចេកនោះ។ ដូច្នេះហើយ ទើបយើងច្រើនប្រទះ ឃើញមានរឿងលក្ខណៈបែបនេះ នៅក្នុងសៀវភៅរឿងព្រេងខ្មែរ ឬ រឿងនិទានបុរាណផ្សេងៗ ដែលចាស់បុរាណបាននិយាយប្រាប់ តៗគ្នាមក ឆ្លងជំនាន់។
៣) លោកចាស់ៗខ្លះទៀត ដែលមិនយល់ស្រប ចំពោះរឿងនិទានដោយមាត់ ឬ ការនិពន្ធអក្សរសិល្ប៍ ពន្យូយអារម្មណ៍ អោយមនុស្សចាស់ក្មេងព្រឺខ្លាចរអារ មិនហ៊ានចេញដើរក្នុងភូមិ មិនថាថ្ងៃឬយប់នោះ ក៏បានសូនរូបឆ្មាំ តំណាងព្រះភូមិ ដាក់តំកល់ ក្នុងខ្ទមយាម ដែលលោកសង់ជូនព្រះភូមិ ក្នុងកណ្តាលដីចំការ និង នៅមាត់របងភូមិ ដើម្បីកម្លាចិត្តកូនចៅ អោយក្លាហានមកវិញ ឈប់ខ្លាចព្រាយខ្មោច ដែលមកយារយីជីវិត តាមរយៈដើមចេក។ មិនតែប៉ុណ្ណោះ លោកបានកាត់ផ្លែចេក យកទៅដាក់សែនថ្វាយព្រះភូមិ ជាតំណាងភាពរុងរឿងសម្បូណ៌សប្បាយ និងសុខដុមរមនា ដែលវិញ្ញណសក្តិសិទ្ធិ បានការពារថែរក្សា យ៉ាងសុខសាន្ត ជូនដល់អ្នកភូមិ។
សរុបសេចក្តីមក ការហាមប្រាមរបស់លោកចាស់បុរាណ មិនអោយដាំចេកក្បែរផ្ទះ មានប្រយោជន៍ច្រើនយ៉ាងណាស់ ចំពោះជីវិត។ បើសិនជាយើងពិចារណាជ្រាលជ្រៅ នោះយើងនឹងបានយល់នូវ អត្ថន័យពិតនៃបម្រាមរបស់លោក ហើយយើងនឹងឈប់ខ្លាចខ្មោចលង ឬ ខ្លាចព្រលឹងវិញ្ញាណយារយី ទាំងឡាយនោះ តទៅទៀតហើយ។ ម៉្យាងទៀត យើងក៏អាចជួយ ណែនាំកូនចៅរបស់យើង ក្នុងសង្គមថ្មី អោយស្គាល់នូវគុណប្រយោជន៍ចេក និង ការដាំដុះដំណាំចេក ដោយមានប្រើរបៀបបែបបទត្រឹមត្រូវ ដែលនាំអោយជីវិតយើង បានទទួលនូវ សុខសុវត្ថិភាព និងសុខុមាលភាពយ៉ាងប្រសើរថែមទៀតផង។
អ្នកស្រី កែវ ច័ន្ទបូរណ៍
គុណម្ដាយ ១២ ប្រការ គុណឪពុក ២១ ប្រការ
ឈ្មោះធាតុទាំង ២១ របស់បុរស ឬ ឪពុក
១. កេសា (សក់)
សំលេងព្រហ្ម
ព្រហ្មមានសំឡេងប្រកបដោយអង្គ៨
ប្រតេសកម្ពុជាសម័យសង្គមរាស្រ្តនិយម
ប្រទេសកម្ពុជាតំណាក់កាលក្រោមរបបសង្គមរាស្រ្តនិយម(គ.ស ១៩៥៥-១៩៧០)
ការបង្តើតសង្គមរាស្ត្រនិយម
កណ្តាល|រូបភាពតូច|ព្រះបាទនរោត្តម សីហនុ ព្រះអង្គជាព្រះប្រមុខរដ្ឋនៃសង្គមរាស្ត្រនិយមពីឆ្នាំ ១៩៥៥-១៩៧០
នៅថ្ងៃទី ២២ ខែ មីនា ឆ្នាំ១៩៥៥ សម្តេចព្រះនរោត្តម សីហនុ បានធើ្វសេចក្តីប្រកាសស្តីអំពីការបងើ្កតអង្គការនយោបាលថ្មី។ នៅក្នុងលក្ខន្តិកៈ នៃអង្គការ នេះបាននិយាយថា ទិសដៅរបស់អង្គការ “បងើ្កតបុគ្គលស័្មគ្រចិត្ត ដើម្បីបុព្វហេតុជាតិរួមសមាជិតអង្គការឯកភាពគ្នាជាធ្លុងមួយស្មោះត្រង់មិនមែនដើម្បីរក ចំណេញផ្ទាល់ឡើងវិញ ដែលមានប្រវត្តិសាស្រ្តដ៏ខ្ពង់ខ្ពស់របស់ខ្លួនតាំងពីអតីតកាលមក។ សង្គមប្រឹងប្រែងសា្តរមាតុភូមិដោយមានទឹកចិត្តភក្តីភាពចំពោះ ជាតិ សាសនា ព្រះមហាក្សត្រ។ សង្គមប្រឹងប្រែងលើកកម្ពស់កម្រិតជីវភាពប្រជាជន ជំរុញឲ្យមានវិឌ្ឍភាព សង្គម សេជ្ជកិច្ច វប្បធម៌... អង្គការសង្គមរបស់ យើងការពារឯកភាពជាតិនាំទៅរកភាពដ៏ប្រពៃ ដែលជាប្រពៃណីទំនៀមទម្លាប់ ឆ្លុះបញ្ចំងឲ្យអតីតដ៏អស្ចារ្យនៅក្នុងទំនាក់ទំនងដ៏ស្អិតរមួកពីរយ៉ាងគឺ៖ សាសនានិងព្រះមហាក្សត្រ”។
នៅក្នុងលក្ខន្តិកៈ សង្គមបានកំណត់កាតព្វកិច្ចសមាជិតរបស់អង្គការដូចតទៅៈ មិនចូលជាសមាជិកបក្សនយោបាយណាឡើយ	ធ្វើពលិកម្មអស់ពីកម្លាំងកាយចិត្តដើម្បីសម្រេចឲ្យបានទិសដៅរបស់អង្គការ ទន្ទឹមនឹងនេះ មានជំហរជាពលរដ្ឋស្អាតស្អំ វិន័យនិងភក្គីភាពចំពោះប្រជាជន។
អង្គការ សង្គមរាស្ត្រនិយមដែលសម្តេចព្រះនរោត្តមសីហនុ បានបដិសេធមិនឲ្យហៅ	បក្ស	ព្រះអង្គបានប្រឹងប្រែងបង្កើតឲ្យទៅ ជាអង្គការមហាជនដ៏ធំតែមួយ។នៅក្នុងខណៈនេះ សម្តេចព្រះនរោត្តមសីហនុ មានទិសដៅបព្ចាប់ប្រព័ន្ធនយោបាយពហុបក្សនៅក្នុងប្រទេស 	ហើយបងើ្កតនូវប្រព័ន្ធទំនាក់ទំនងមួយដ៏ធំវិញ 	ដែលមាននៅក្នុងប្រទេសកម្ពុជារាប់រយឆ្នាំមកហើយគឺ 	ព្រះមហាក្សត្រជារាស្រ្តជំនួស អគ្គមគ្គុទេសន៏មហាជន នៅក្នុងទិសដៅលុបបំបាត់ចោលឲ្យអស់ពួកក្នុងនាមបក្សនយោបាយ និងសភាតំណាងរាស្រ្ត។ នៅក្នុងពេលជាមួយគ្នានេះ សម្តេចព្រះនរោត្តម សីហនុ ចង់បងើ្កតផ្ទាំងទស្សនីយភាពមួយក្រោមការចូលរួមពីសំណាក់ប្រជាជន នៅក្នុងសកម្មភាពនយោបាយរបស់ប្រទេសជាតិ ធ្វើនេះដើម្បីរារាំងកុំឲ្យកម្លាំងពលករទទួលឥទ្ធិពលពីកម្លាំងបដិវត្តន៏ប្រជាធិបតេយ្យពីក្រៅប្រទេសបាន។ ទិសដៅអង្គការនយោបាយ “សង្គមរាស្រ្តនិយម” លុបបំបាត់ឲ្យអស់នូវឥទ្ធិពលបក្សនយោបាយ ជាពិសេសពីកម្លាំងឆ្វេងនិយមក្នុងជូរកសិករ ដែលមានប្រមាណ ៩០% នៃចំនួនប្រជាជនទាំងអស់។ ដូច្នេះយើងឃើញថាទិសដៅរបស់សង្គមរាស្រ្តនិយមទាក់ទាញមហាជនដើម្បីរារាំងដំណើរចលនាបដិវត្តន៏និងបង្កស្ថានភាពមួយដើម្បីពង្រីកទំនាក់ទំនង ព្រះមហាក្សត្រ ប្រជារាស្រ្ត ឲ្យកាន់ដែលរឹងមាំឡើងវិញ។
នៅក្នុងសេចក្គីថ្លែងការជារបស់សម្តេចព្រះនរោត្តម សីហនុ អំពីទិសដៅនយោបាយ “សង្គមរាស្រ្តនិយម” តែងតែបានគូសបញ្ជាក់ដូចតទៅៈ
យើងគូរតែធ្វើការកត់សម្គាល់ដែរថា នៅលើបាវចនាបានសរសេរថា ជាតិ សាសនា ព្រះមហាក្សត្រ “ ដែលជាមូលដ្ឋានសម្រាប់សកម្មភាពទាំងស្រុងរបស់អង្គការ សង្គមរាស្រ្តនិយម ហើយដែលបានបង្កើតអង្គការនេះឡើងជាលើកទីមួយ ក្រោមព្រះរាជតម្រិះសម្តេចព្រះនរោត្តម សីហនុ។ រីឯគួប្រជែងដ៏សំខាន់របស់ព្រះអង្គគឺ
នមស្កាព្រះធម្មរតនៈ
នមស្ការព្រះធម្មរតនៈ
អដ្ឋង្គិការិយបថោ ជនានំ មោក្ខប្បវេសាយ ឧជូ ច មគ្គោ ធម្មោ អយំ សន្តិករោ បណីតោ និយ្យានិកោ តំ បនមាមិ ធម្មំ
ប្រែៈ ​ព្រះ​សទ្ធម្ម​ឯណា​ ​ជា​ធម៌​ប្រកប​ដោយ​អង្គ​ ៨ ​ប្រការ ​ជា​គន្លង​ដំណើរ​នៃ​ព្រះ​អរិយបុគ្គល​ជា​ម្ចាស់ ​ជា​ផ្លូវ​ដ៏​ត្រង់​ក្នុង​កិរិយា​ញ៉ាំង​ជន ​ដែល​ប្រាថ្នា​នូវ​ព្រះ​និព្វាន​ឲ្យ​ចូល​ទៅ​កាន់​ព្រះ​និព្វាន​បាន​ ​ព្រះ​ធម៌​ជា​ធម៌​ធ្វើ​ឲ្យ​ត្រ​ជាក់​រម្ងាប់បង់​នូវ​ភ្លើង​ទុក្ខ​ភ្លើង​កិលេស ​ជា​ធម៌​ដ៏​ឧត្តម ​ជា​គុណ​ញ៉ាំង​សត្វ​ឲ្យ​ចេញ​ចាក​សង្ខារ​ទុក្ខ​ ខ្ញុំ​ព្រះ​ករុណា​សូម​ក្រាប​ថ្វាយ​បង្គំ ​នូវ​ព្រះ​សទ្ធម្ម​នោះ​ ​ដោយ​គោរព ។ (​ក្រាប​ថ្វាយ​បង្គំ​ម្តង)
យេ ច ធម្មា អតីតា ច យេ ច ធម្មា អនាគតា បច្ចុប្បន្នា ច យេ ធម្មា អហំ វន្ទាមិ សព្វទា
ប្រែៈ ​ព្រះ​ធម៌​ទាំង​ឡាយ​ឯណា​ ​ដែល​ជា​ធម៌​របស់​ព្រះ​សម្មាសម្ពុទ្ធ ​ដែល​និព្វាន​កន្លង​ទៅ​ហើយ​ក្ដី​ ​ព្រះ​ធម៌​ទាំង​ឡាយ​ឯណា​ ​ដែល​ជា​ធម៌​របស់​ព្រះ​សម្មាសម្ពុទ្ធ​នឹង​មានមក​ក្នុង​កាល​ខាង​មុខ​ក្ដី​ ​ព្រះ​ធម៌​ទាំង​ឡាយ​ឯណា​ ​ដែល​ជា​ធម៌​របស់​ព្រះ​សម្មាសម្ពុទ្ធ ទ្រង់​ប្រតិស្ឋាន​ទុក ​ក្នុង​កាល​សព្វ​ថ្ងៃ​នេះ​ក្ដី​ ខ្ញុំ​ព្រះ​ករុណា ​សូម​ក្រាប​ថ្វាយ​បង្គំ ​នូវ​ព្រះ​ធម៌​ទាំង​ឡាយ​នោះ​ គ្រប់កាល​ទាំង​ពួង ។
ស្វាក្ខាតោ ភគវតា ធម្មោ សន្ទិដ្ឋិកោ អកាលិកោ ឯហិ​បស្សិកោ ឱបនយិកោ បច្ចត្តំ វេទិតព្វោ វិញ្ញូហីតិ