cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
ជំរំជនភៀសខ្លួន សាយធូ
អប់រំ
By early 1989 the school system consisted of some fifty primary schools with an enrollment of approximately 70,000 pupils; three middle schools (collèges) and three high schools (lycées) with approximately 7,000 students, and more than 10,000 adults in literacy and vocational skills programs. Instruction was provided in Khmer by some 1,300 primary and over 300 secondary teachers recruited almost entirely from within the camps.
សន្តិសុខ
The Khmer Police took care of traditional police functions within Site Two. Until 1987 overall camp security was the responsibility of a special Thai Rangers unit known as Task Force 80, however this unit violated human rights extensively  until it was disbanded in April 1988 and replaced by the DPPU (the Displaced Persons Protection Unit), a specially trained paramilitary unit created in 1987 expressly to provide security on the Thai-Cambodian border. The DPPU was responsible for protecting camp boundaries and preventing bandits from entering the camp.
ការបិទជំរំចោល
Site Two was closed in mid-1993 and the great majority of its population was voluntarily repatriated to Cambodia
តំណភ្ជាប់ខាងក្រៅ
ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ប្រវត្តិសាស្ត្រខ្មែរ
ជនភៀសខ្លួន
ជនភៀសខ្លួន (refugee) គឺជាមនុស្សទាំងឡាយណាដែលកំពុងមានវត្តមាននៅក្រៅប្រទេសដើមកំណើត ឬលំនៅដ្ឋានរបស់ខ្លន ដោយសារតែពួកគេទទួលរង (ឬការភ័យខ្លាច) ពីការធ្វើទុកបុកម្នេញ លើមូលហេតុពូជសាសន៍ សាសនា, សញ្ជាតិ, ទស្សនៈនយោបាយ ឬព្រោះដោយសារពួកគេជាសមាជិកនៃ "ក្រុមសង្គមមួយ' social group' ដែលងាយរងគ្រោះពីអំពើធ្វើទុកបុកម្នេញ ឬដោយសារតែពួកគេត្រូវភៀសខ្លួនរត់ចេញពីសង្គ្រាម ។ ជនប្រភេទនេះ អាចត្រូវបានគេហៅថាជា "អ្នកស្វែងរកសិទ្ធិជ្រកកោន' (asylum seeker) ខណៈពេលរហូតដល់មានការទទួលស្គាល់ដោយរដ្ឋដែលជាទីប្រទេសដែលពួកគេបានធ្វើពាក្យស្នើសុំ។
ឃុំរកាខ្ពស់
ជាឃុំមួយស្ថិតនៅក្នុងស្រុកស្អាង ខេត្តកណ្តាល។ នេះមាន ៥ភូមិ ៖
ព្រំប្រទល់នៃ
សូមមើលផងដែរ
ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ខេត្តកណ្តាល
ជីវចលនាម
ជីវចលនាម
ជីវចលនាម គឺនាមសំរាប់សំគាល់ឈ្មោះអី្វមូយដែលមានជីវិតពីធម្មជាតិ ដូចជានាមសំរាប់សំគាល់ឈ្មោះមនុស្ស សត្វ និងរុក្ខជាតិ។ ឧទាហរណ៏ៈ ឪពុក ពូ មា មីង ក្មូយ យាយ តា គោ ក្របី សេះ មាន់ ទា មេរោគ មីក្រុប តោ ខ្លា តោ្នត ដូង សា្វយ អំពៅ ចេក....។
វាំងននដែក
វាំងននដែក (Iron Curtain) គឺជា​តំណាង​នៃ "មនោគមវិជ្ជា" និង ខ្សែបន្ទាត់​ព្រំដែន​ពិត​មួយ​គូស​ចែក​ទ្វីបអឺរ៉ុប​ទៅជា​តំបន់​ពីរ​ផ្សេងគ្នា ចាប់តាំងពី​ពេល​បញ្ចប់​សង្គ្រាមលោកលើកទី២ រហូតដល់​ពេល​បញ្ចប់​សង្គ្រាមត្រជាក់ (១៩៤៥-១៩៩១) ។ ភាគី​ទាំងសងខាង​នៃ​វាំងននដែក បាន​ខិតខំ​អភិវឌ្ឍន៍​សេដ្ឋកិច្ច​អន្តរជាតិ និង សម្ព័ន្ធមិត្ត​យោធា​តែ​រៀងៗខ្លួន​។ អង្គការ​សេដ្ឋកិច្ច "កូមេកុង" ជាមួយ​កតិកាសញ្ញា​វ៉ាសូវី ស្ថិតនៅ​ខាងកើត​នៃ​វាំងននដែក ដែល​មាន​សហភាព​សូវៀត​ជា​សមាជិក​ដ៏​សំខាន់ និង អង្គការ​ណាតូ ជាមួយ​សហគមន៍អឺរ៉ុប ស្ថិតនៅ​ខាងលិច​នៃ​វាំងននដែក ដែល​មាន​សហរដ្ឋអាមេរិក​ជា​សម្ព័ន្ធមិត្ត​ដ៏​រឹងមាំ​។
ពាក្យ "វាំងននដែក" ត្រូវ​បាន​ប្រើ​លើកដំបូង​ដោយ​រដ្ឋមន្ត្រី​ឃោសនាការ​អាល្លឺម៉ង់ លោក "ហ្សូសែហ្វ ហ្គូអេបេល" នៅ​ក្នុង​សេចក្ដីថ្លែងការ​មួយ ដែល​គាត់​បាន​ចុះផ្សាយ​នៅក្នុង​សារព័ត៌មាន​អាល្លឺម៉ង់ Das Reich នៅ​ខែ​កុម្ភៈ ឆ្នាំ​១៩៤៥ ប៉ុន្តែ​វា​ត្រូវ​បាន​ធ្វើឲ្យ​មាន​ប្រជាប្រិយភាព​ដោយសារ​សន្ទរកថា "Sinews of Peace" ("Iron Curtain Speech") របស់​លោក "វីនស្តុន ឆឺឈីល" ដែល​បាន​ថ្លែង​នា​ថ្ងៃទី​០៥ ខែ​មីនា ឆ្នាំ​១៩៤៦​។
អឺរ៉ុបខាងកើត
នៅខណៈដែល វាំងននដែក​បាន​លេចឡើង ជា​ការពិត​ប្រទេស​ទាំងអស់​នៃ​អឺរ៉ុបខាងកើត និង ប្រទេស​ជាច្រើន​នៅ​អឺរ៉ុបកណ្ដាល (លើកលែងតែ អាល្លឺម៉ង់ខាងលិច លីចថិនស្តេន ស្វីស និង អូទ្រីស) បាន​ធ្លាក់​ទៅ​ក្រោម​ការគ្រប់គ្រង​ពី​សំណាក់​សហភាព​សូវៀត​។ បន្ថែម​លើ​នេះ​ទៅទៀត រដ្ឋ​អឺរ៉ុបកណ្ដាល​ទាំងឡាយ​ណា ដែល​ស្ថិតនៅ​ខាងកើត​នៃ​វាំងននដែក ជារឿយៗ​ត្រូវ​បាន​គេ​ចាត់ទុក​ថា​ជា​ផ្នែក​មួយ​នៃ​អឺរ៉ុបខាងកើត ជាជាង​អឺរ៉ុបកណ្ដាល​។ ជា​ទូទៅ​នៅ​ក្នុង​ប្រទេស​លោកខាងលិច បាន​ចាត់ទុក​អតីត​អាល្លឺម៉ង់ខាងកើត និង ឆេកូស្លូវ៉ាគី ជា​ផ្នែក​នៃ​អឺរ៉ុបខាងកើត​។ ទោះបីជា អាល្លឺម៉ង់ខាងកើត និង សាធារណរដ្ឋឆេក និង​មួយ​ផ្នែក​ធំ​នៃ​ប្រទេស​ប៉ូឡូញ មាន​ភូមិសាស្ត្រ​នៅ​ខាងលិច​ជាង​ប្រទេស​អូទ្រីស ព្រមទាំង​ទីក្រុងប្រាក ស្ថិតនៅ​ខាងលិច​ជាង​ទីក្រុងវ្យែន​ក៏ដោយ​។ ភាគច្រើន​នៃ​វាំងននដែក បាន​ខណ្ឌ​ចែក​ឆេកូស្លូវ៉ាគី​ពី​អូទ្រីស​ទៅ​ខាងត្បូង​។
បណ្ដា​រដ្ឋ​ដែល​ស្ថិតនៅ​ខាងកើត​នៃ​វាំងននដែក​ទាំង​នោះ បាន​អភិវឌ្ឍន៍​សេដ្ឋកិច្ច និង សម្ព័ន្ធមិត្ត​យោធា​ផ្ទាល់ខ្លួន​របស់​ពួកគេ ជាមួយ​អង្គការ​សេដ្ឋកិច្ច​កូមេកុង និង កតិកាសញ្ញា​វ៉ាសូវី​។
ផ្នែក​ខាងលិច​នៃ​វាំងននដែក
នៅ​ខាងលិច​នៃ​វាំងននដែក ប្រទេស​នៃ​អឺរ៉ុបខាងលិច អឺរ៉ុបខាងជើង និង អឺរ៉ុបខាងត្បូង ព្រមទាំង ប្រទេស​អូទ្រីស អាល្លឺម៉ង់ខាងលិច លីចថិនស្តេន និង ស្វីស បាន​អនុវត្ត​សេដ្ឋកិច្ច​ទីផ្សារ​។ លើកលែងតែ សម័យកាល​នៃ​ការគ្រប់គ្រង​បែប​ហ្វាស៊ីស​នៅ​ប្រទេស​អេស្ប៉ាញ និង​ព័រទុយហ្គាល់ ហើយនិង​របប​យោធា​ផ្ដាច់ការ​នៅ​ប្រទេស​ក្រិច​ចេញ ប្រទេស​ទាំងនោះ​ត្រូវ​បាន​គ្រប់គ្រង​ដោយ​រដ្ឋាភិបាល​ប្រជាធិបតេយ្យ​។
បណ្ដា​រដ្ឋ​ភាគច្រើន​នៅ​ខាងលិច​វាំងននដែក លើកលែងតែ "ប្រទេស​អព្យាក្រឹត" ស្វីស លីចថិនស្តេន អូទ្រីស ស៊ុយអ៊ែត ហ្វាំងឡង់ និង អៀរឡង់​ចេញ បាន​ចង​សម្ពន្ធមិត្ត​ជាមួយ​សហរដ្ឋអាមេរិក និង កាណាដា តាមរយៈ​អង្គការណាតូ​។ វិស័យ​សេដ្ឋកិច្ច​វិញ សហគមន៍អឺរ៉ុប និង សមាគម​ពាណិជ្ជកម្ម​សេរី​អឺរ៉ុប គឺ​ជា​គូប្រជែង​របស់​អង្គការ​សេដ្ឋកិច្ច​កូមេកុង​។ ទោះយ៉ាងណាក៏ដោយ ជា​ធម្មតា​ប្រទេស​អព្យាក្រឹត​ទាំងនោះ មាន​ទំនាក់ទំនង​សេដ្ឋកិច្ច​​ស្និទ្ធស្នាល​ជាមួយ​សហរដ្ឋអាមេរិក ច្រើនជាង​ពួកគេ​បាន​ធ្វើ​ជាមួយ​កតិកាសញ្ញា​វ៉ាសូវី​។
ជា​ព្រំដែនពិត
វាំងននដែក បាន​លេច​ជា​រូបរាង​ឡើង​នៅក្នុង​ការបង្កើត​ខ្សែបន្ទាត់​ការពារ​រវាង​បណ្ដា​ប្រទេស​នៅ​អឺរ៉ុបខាងលិច និង អឺរ៉ុបខាងកើត​។ មាន​តំបន់​ដែល​មាន​ភាព​តានតឹង​យោធា​ខ្លាំងក្លា​មួយ​ចំនួន​នៅ​លើ​ពិភពលោក ជាពិសេស​អ្វី​ដែល​ត្រូវ​បាន​គេ​ហៅ​ថា "ព្រំដែន​ខាងក្នុង​អាល្លឺម៉ង់" (Inner German Bordder ដែល​ត្រូវ​បាន​គេ​ស្គាល់​ជាទូទៅ​ថា die Grenzw) រវាង​អាល្លឺម៉ង់ខាងកើត និង អាល្លឺម៉ង់ខាងលិច​។ ព្រំដែន​ខាងក្នុង​អាល្លឺម៉ង់ ត្រូវ​បាន​លេច​រូបរាង​ឡើង​នៅ​តំបន់​ទីជនបទ​ដោយ​របង​ពីរ​ជាន់​ធ្វើ​អំពី​សំណាញ់​ដែកថែប ដែល​មាន​ចម្រូង​ស្រួចៗ ចំណែក​នៅ​តាម​តំបន់​ទីប្រជុំជន រនាំង​ខ្ពស់ៗ​ដូចគ្នា​ទៅ​នឹង​ជញ្ជាំង​ប៊ែឡាំង ត្រូវ​បាន​គេ​កសាង​ឡើង​។ ជញ្ជាំង​នេះ​តែងតែ​មាន​ចម្ងាយ​ខ្លីៗ​នៅ​ខាង​ទឹកដី​អាល្លឺម៉ង់ខាងកើត ដើម្បី​បញ្ចៀស​ការឈ្លានពាន​ណាមួយ​ទៅលើ​អាល្លឺម៉ង់ខាងលិច។ ព្រំដែន​ពិត​មួយ​ត្រូវ​បាន​លេច​រូបរាង​ឡើង ដោយសារ​ការ​ដាក់​ប៉ុស្តិ៍​យាមកាម និង គ្រឿងសម្គាល់ ដែល​ត្រូវ​បាន​ត្រួតពិនិត្យ​ដោយ​អ្នកឃ្លាំមើល​ជាច្រើន​នាក់​នៅ​ខាងក្រោយ​ជញ្ជាំង​។
បន្ទប់សារពត៌មាន
បន្ទប់សារពត៌មាន​ គឺកន្លែងសំរាប់យកសារព័ត៌មាន និង ជាកនែ្លងត្រួតពិនិត្យផ្ទាងផ្ទាត់​ ដែលប្រើពេលវេលាវែងសំរាប់ធើ្វការប្រមូលពត៌មានថ្មី ដើម្បីបោះពុម្ពផ្សាយទៅក្នុង ទស្សនាវដី្តរឺកាសែតរឺផ្សផ្សាយតាមវិទ្យុនិង កពា្ចក់ទូរទស្សន៏ពេលខ្លះអង្គការវិជា្ញជីវះបាននិយាយអំពីបន្ទប់សារពត៌នៃសារពត័មា។
ទីភ្នាក់ងារសារព៌តមាន
ទីភ្នាក់ងារសារព័ត៌មាន គឺជាក្រសួងនៃការចាត់តាំងរបស់អ្នកកាសែតដែលបង្កើតឡើងទៅលើការផ្ដល់អោយមានពីការធ្វើសេចក្ដីរាយការណ៏ព៌តមាន ទៅនឹងអង្គការសារពត៌មាន មានដូចជាៈ កាសែត, ទស្សនាវដ្ដី, និង វិទ្យុ, និង ការផ្សព្វផ្សាយនៅលើកញ្ចក់ទូរទស្សន៏ ជាមួយគ្នានេះផងដែរ ក្រសួងសារព៌តមានក៏បានធ្វើការចង្អុលបង្ហាញទៅលើការផ្សព្វផ្សាយដូចជា សេវាកម្មបំរើផ្ញើរសារតាមទូរលេខ, សារព៌តមានផ្ញើរសារជាសំលេង ឬក៏សេវាកម្មសារព៌តមាន
ប្រវត្តិ
ក្រសួងទីភ្នាក់ងារសារព៌តមានមានវ័យចំនាស់ជាងគេបំផុតគឺជា ក្រសួងសារព៌តមាននៃប្រទេសបារាំង (Agence Frence-Press) ហៅកាត់ថា (AFP)។ទីភ្នាក់ងារនេះត្រូវបានបង្កើតឡើងនៅក្នុងឆ្នាំ ១៨៣៥ ដោយអ្នកបកប្រែជនជាតិបារាំងម្នាក់ ហើយទីភ្នាក់ងារ ផ្សព្វផ្សាយ (Charles-Louis Havas) ដូចគ្នាទៅនឹង (Agence Havas) ដែរវាគឺចាសារះសំខាន់ទាំងពីររបស់ លោក(Paul Julius Reuter) និង លោក (Bernhard Wolff) ក្រោយមក ក៏បានដាក់ប្រណាំងប្រជែង ជាមួយនិង ទីភ្នាក់សារព៌តមាននៅក្នុងទីក្រុង ឡុងដុងន៏,(London)និងនៅក្នុងទីក្រុង បែកឡាំង, (បែកឡាំង) វាមានលក្ខណៈដាច់ដោយឡែកពីគ្នាឆ្ងាយណាស់ គឺគ្មានគូរប្រៀបផ្ទឹមបានឡើយ ។ នៅក្នុងឆ្នាំ១៨៥៣, នៅក្នុងទីក្រុង ទូរីន, (Turin), លោក (Guglielmo Stefani) បានបង្កើត (Agenzia Stefani) អោយបានក្លាយទៅជាទីភ្នាក់អារដ៏មាន ឥទ្ធិពលខ្លាំងបំផុត នៅក្នុងព្រះរាជាណាចក្រ នៃប្រទេស (អ៊ីតាលី), (Italy) ហើយអន្តរជាតិក៏បានទទួលស្គាល់នូវភាព ប្រាស្រ័យទាក់តងនោះ ជាមួយនិង (Manlio Morgagni) ។ ក្នុងការបង្គាប់បញ្ជាទៅលើ ការកាត់បន្ថយការចំនាយ សំរាប់អាជីវកម្មហើយក៏មានការរីកចំរើនឡើង ពីការធ្វើការផ្សព្វផ្សាយពណិជ្ជកម្ម បានផ្ដល់ផលចំណេញយ៉ាងច្រើនទៅលើការធ្វើជំនួញ របស់កូនប្រុសរបស់លោក ហាវា, Hava, ដែលគាត់បានតទួលសេចក្ដីជោគជ័យ របស់គាត់នៅក្នុងឆ្នាំ ១៨៥២ ដោយលោក Ruter,និង លោក (Wolff)
តន្រ្ដីធម្មជាតិនាឋានរមនា
{| cellspacing="0" cellpadding="0" width=100% style="border:2px solid #00FF00; padding:0px;" <h2 style="margin:.5em; margin-top:.1em; border-bottom:0; font-weight:bold;">កំណាព្យប្រស្នា តន្រ្ដីធម្មជាតិនាឋានរមនា (បទ ពាក្យ៨) កំណាព្យប្រស្នា តន្រ្ដីធម្មជាតិនាឋានរមនា (បទ ពាក្យ៨) សូរិយារះលិចធ្មេចដួងនេត្រា វាលវដ្ដសង្សារចារមកមិនទៀង
ឆ្លងព្យុះជីវិតពិតឥតមានល្អៀង ជួនរាំងជួនភ្លៀងវៀងរកញាតិមិត្ត។
រិសថា
រិសថា (និមិត្តសញ្ញា៖ )
តន្រ្ដីធម្មជាតិនាឋានរមនា
វាយោផាយផាត់កាត់ព្រៃបន្លា ផែនផ្ទាំងថ្មដាចាររឿងក្នុងចិត្ត
ទឹកហូរពីភ្នំសូមជួយអាណិត បក្សីរួមរិតគិតរកគ្នីគ្នា។
និស្ស័យផ្សាភ្ជាប់ភព្វគាប់ចិន្ដា ចាបស្រែកខ្ញៀវខ្ញាស្ដារឋានរមនា
សូរសៀងទឹកជ្រោះគោះផែនពសុធា វាយោទាមទារសៀរស្លឹករុក្ខជាតិ។ ''និពន្ធដោយ សុខគឹមហេង ''២៩ មេសា ២០១១
ខេត្តពោធិ៍សាត់
ខេត្តពោធិ៍សាត់ជាខេត្តមួយនៅភាគខាងលិចនៃប្រទេសកម្ពុជា។ ខេត្តពោធិ៍សាត់មានទីរួមខេត្តនៅ ក្រុងពោធិ៍សាត់។ ខេត្តពោធិ៍សាត់គឺជាខេត្តមួយដែលសិ្ថតនៅក្នុងតំបន់បឹងទនេ្លសាប មានទីតាំងនៅទិសបចិ្ចមនៃប្រទេស។ ខេត្តពោធិ៍សាត់មានប្រជារាស្ត្រ ៣៦០ ៤៤៥ នាក់ ក្នុងនោះ ប្រុស ១៧២ ៨៩០ នាក់ ស្រី ១៨៧ ៥៥៥ នាក់ ។ ស្រ្តី ៥២,០ ភាគរយនៃប្រជារាស្ត្រសរុបក្នុងខេត្ត ។ ស្ថិតនៅភាគខាងលិចនៃប្រទេស និងមានព្រំប្រទល់ពីខាងជើងជាប់ខេត្តបាត់ដំបង បឹងទន្លេសាប ខាងលិចជាប់ខេត្តកំពង់ឆ្នាំង ខាងត្បូងជាប់នឹងខេត្តកំពង់ស្ពឺ ខេត្តកោះកុង និងខាងលិចជាប់នឹងប្រទេសថៃ។ ហើយក៏ស្ថិតនៅចន្លោះ បឹងទន្លេសាប និងចុងខាងជើងនៃជួរភ្នំក្រវាញ។ ទន្លេ​ពោធិសាត់​កាត់​ខេត្ត​នេះ​ហូរ​ពី​ជួរ​ភ្នំក្រវាញ​នៅ​ភាគ​ខាងលិច​ទៅ​ទន្លេសាប​ខាង​កើត។
ខេត្តនេះរួមមាន ៦ស្រុក ៧សង្កាត់​ ៤២ឃុំ និង ៤៩៥ភូមិ ។ ប្រជារា្រស្តនៅក្នុងខេត្តនេះមាន ៣,២ភាគរយនៃប្រជារា្រស្តទូទាំងប្រទេសកម្ពុជា។ ដង់ស៊ីតេប្រជារា្រស្តរបស់ខេត្ត គឺ២៨ នាក់ ក្នុងមួយគីឡូម៉ែត្រការ៉េទាបជាង ដង់ស៊ីតេថ្នាក់ជាតិដែលមានតែ ៦៤នាក់ ក្នុងមួយគីឡូម៉ែត្រការ៉េ ។
ប្រវត្តិ
តាម​ពាក្យ​ពី​ព្រេងនាយ​ដំណាល​ថា មាន​ដើម​ពោធិ៍​មួយ​ដើម​រសាត់​ច្រាស​ទឹក​ដ៏​ប្លែក​អស្ចារ្យ ឃើញ​ដូច្នេះ​អ្នក​ស្រុក​ក៏​នាំ​គ្នា​យក​ខ្សែ​ពួរ​ទៅ​ទាក់​ចង​តែ​មិន​ជាប់ ហើយ​បន្ត​រសាត់​ដល់​កន្លែង​មួយ​ត្រង់​ខាង​មុខ​ទី​ប្រាសាទ​ព្រះខ័ន។ រសាត់​មក​ដល់​ទី​នេះ ព្រះសង្ឃ និង​អ្នក​ស្រុក បាន​រៀបចំ​គ្រឿង​ពលីការ​បូជា​ទៀន ធូប ផ្កាភ្ញី ដោយ​អធិដ្ឋាន​បួង​សួង​សុំ​យាង​ដើម​ពោធិ៍ ដើម្បី​ប្រតិដ្ឋាន​ដាំ​ទុក​នៅ​ទីតាំង​នោះ។
ព្រះសង្ឃ​បាន​យក​ខ្សែ​អំបោះ ៧​សរសៃ​ទៅ​ចង​ដើម​ពោធិ៍​ រួច​ប្រគំភ្លេង​ពិណពាទ្យ​ថ្វាយ​ដើម​ពោធិ៍ ស្រាប់​តែ​ដើម​ពោធិ៍​នោះ ត្រូវ​បាន​អ្នក​ស្រុក​អូស​តាម​ជម្រាល​ដី​ឡើង​ច្រាំង​ខាង​កើត​ប្រាសាទ​ព្រះខ័ន បាន​ដោយ​ងាយ។ អ្នក​ស្រុក​ក៏​ស្រែក​អឺងកង​ឡើង​ថា "បានការ...បានការ" ហើយ​ទួល​នេះ​បាន​ជាប់​ឈ្មោះ "ទួល​បានការ" ត​រៀង​មក ដែល​បច្ចុប្បន្ន​ទួល​នេះ ឋិត​នៅ​ខាង​កើត​វត្ត​បាកាន ក្នុង​ទឹកដី​ស្រុក​បាកាន។
ដោយសារ​ប្រាសាទ​ព្រះខ័ន មាន​បារមី​ខ្លាំង​ពូកែ និង​បួងសួង​សុំ​កំណប់​ទ្រព្យ​អ្វី​បាន​នោះ ដំណឹង​បាន​លេច​ឮ​ដល់​កងទ័ព​សៀម ដែល​នៅ​ក្បែរ​ព្រំដែន​ស្វាយដូនកែវ និង​ចង់​មក​ជីក​យក​វត្ថុ​មាន​តម្លៃ​ទាំង​នោះ។ អ្នកស្រុក និង​ព្រះសង្ឃ​ក៏​នាំ​គ្នា​លើក​ដី​ពូន​លុប​ប្រាសាទ ក្នុង​បំណង​លាក់​ទុក​អាថ៌កំបាំង​ដោយ​យក​ដើម​ពោធិ៍​ទៅ​ដាំ​លើ​ចំហៀង​កូន​ភ្នំ និង​ប្ដូរ​ឈ្មោះ​មក​ជា "បាកាន" វិញ ដែល​បច្ចុប្បន្ន​គេ​ហៅ​ថា ស្រុក​បាកាន។
ក្រៅ​ពី​ខ្លឹមសារ​ដក​ស្រង់​ចេញ​ពី​សៀវភៅ​កម្ពុជសុរិយា​ឆ្នាំ​២០០៣ ត្រង់​ទំព័រ ៦២​នេះ នៅ​ក្នុង​វចនានុក្រម​សម្ដេច​សង្ឃរាជ ជួន ណាត ត្រង់​ទំព័រ ៧៧៩ បញ្ជាក់​ថា ពោធិ៍សាត់ គឺ​ជា​ឈ្មោះ​ខេត្ត​មួយ​ក្នុង​កម្ពុជា​រដ្ឋ នៅ​ជាប់​ខាង​កើត​ខេត្ត​បាត់ដំបង។ តាម​ពាក្យ​ដំណាល​ពី​ព្រេងនាយ​ថា មាន​ដើម​ពោធិ៍​តូច​មួយ​រសាត់​ច្រាស​ទឹក​មក​ជា​អស្ចារ្យ​ប្លែក ហើយ​គេ​បាន​ស្រង់​យក​ទៅ​ដាំ​នៅ​កន្លែង​មួយ។ ដោយ​ហេតុ​ដូច្នេះ ទើប​ឲ្យ​ឈ្មោះ​ភូមិ​ប្រទេស​នោះ​ថា ពោធិ៍សាត់ ព្រោះ​ពាក្យ​ថា រសាត់ និង​សាត់ ជា​ពាក្យ​តែ​មួយ​អាច​ប្រើ​ជួស​គ្នា​បាន។ លុះ​សំណេរ​ជា​យូរ​អង្វែង​មក បាន​ក្លាយ​ជា "ពោធិ៍សាត់" រហូត​ដល់​សព្វថ្ងៃ។
រដ្ឋបាលខេត្ត
ជាដែនរដ្ឋបាលស្ថិតនៅ ប្រទេសកម្ពុជា មាន ៥ស្រុក ១ក្រុង ៤០ឃុំ ១០សង្កាត់ និង ភូមិ÷
=វិស័យអប់រំក្នុងខេត្ត=
បឋមសិក្សា
1.រ៉ា 2.ទា​ចំរាត់ 3.កោះជុំ 4.ស្វាយអាត់ 5.ពោធិ៏សាត់ 6.ចំការចេក 7.ព្រែកស្ដី 8.លលកស 9.ផ្សារលើ 10.វត្តហ្លួង 11.សូភី 12.​បន្ទាយដី 13.ព្រៃញី 14.ក្រាំងតាសែន 15.ស្ទោង 16.ស្ទឹងតូច 17.សុរិយា 18.វត្តឯក 19.រលាប 20.ទួលគ្រួស 21.ថ្មបីដុំ
ឃុំសំរោង
1.អន្លង់ប៉ែន 2.សំរោង 3.អូរហេង 4.ព្រែក1 5.ព្រែក2 6.វាល 7.វាលនិន្ទ្រា 8.អង្គ្រង 9.ដូនម៉ៅខាងកើត 10.រវៀង 11.កោះរកគោ 12.
ឃុំបាក់ចិញ្ចៀន
1.អូររំចង់ 2.បាក់ចិញ្ចៀន 3.ពពេច 4.ចាន់សេរី
ឃុំផ្ទះរុង
1.បត់រំដួល 2.ក្រញ៉ាំ 3.តាសាស 4.ដំណាក់កន្សែង 5.ស្លាបប្រជា 6.ត្រពាំងខ្ទុំ 7.ថ្លុកដង្កោ 8.ជង្រុក 9.ផ្ទះរុង 10.បឹងព្រះពន្លៃ 11.ព្រហស្ថក្បាល
ឃុំព្រងិល
1.ព្រងិល 2.សាយ 3.ស្វាយប៉ាក 4.កំពែង 5.បាក់ត្រា 6.បក្សីចាំក្រុង
ឃុំសន្រែ្ទ
1.សន្រែ្ទ 2.ក្សេតបុរី 3.មល
អនុវិទ្យាល័យ
1.ព្រៃខ្លុង 2.វាលវង់ 3.អូរសោម 4.ស្រែពង្រូល វិទ្យាល័យ ប្រមោយ អនុវិទ្យាល័យ ប្រមោយ អនុវិទ្យាល័យ​ អូរសោម អនុវិទ្យាល័យ តាំងយ៉ បឋមសិក្សា: 1.ស្ទឹងថ្មី 2.ដូននាគ 3.តាំងយ៉ 4.ប្រម៉ោយ 5.អន្លង់រាប 6.ថ្មដា 7.អូរសោម 8.ក្រពើពីរ
បឋមសិក្សា
ពោធិ៏កំបោរ កណ្ដៀង កញ្ជរ កំពង់ក្រសាំង
អនុវិទ្យាល័យ
កោះរំដួល ឈើតុំ ព្រះសីហនុ អន្លង់ត្នោត យាកាប ឈូកស កំរែង បឋមសិក្សា: ក្រគរ កោះរំដួល អូរសណ្ដាន់ កំពង់ពោធិ៏ អន្លង់ត្នោត ស្នាអន្សា អន្សាចំបក់
បឋមសិក្សា
យសវិន័យ
បាកាន បាក់រទេះ បឹងខ្នារ ព្រះម្លូរ អូរតាប៉ោង ស្រះម្កាក់ ស្វាយដូនកែវ រំលេច កោះវត្ត តាលោ បឹងបត់កណ្ដោល មេទឹក រហាទិល
បឋមសិក្សា
ព្នៅ ទួលលៀប កោះខ្សាច់ អង្គាញ់ ត្រាង ជ្រែ ឃ្លាំងមឿង ស្នាមព្រះ អណ្ដូងក្រសាំង បាកាននិតបដ៧ ត្រពាំងជង ត្រាំសេះ ព្រះចំបក់ ពោធិល្យំ ខ្នារទទឹង តាលោ រំលេច កោះវត្ត រហាទិល ប្រហាល ស្វាយដូនកែវ អូរតាប៉ោង ស្រះម្កាក់ ព្រៃស្វាយ ស្ដុកឃ្លោក បឹងខ្នារ ព្រះម្លូរ មេទឹក ក្ដាត ព្រៃផ្ដៅ កោះស្វាយ
= តំបន់ទេសចរណ៍ក្នុងខេត្ត =
ស្រុកមេសាង
(Me Sang District) ជាដែនរដ្ឋបាលស្ថិតនៅ ខេត្តព្រៃវែង មាន ៨ឃុំ និង ១២០ភូមិ÷
ខេត្តពោធិ៍សាត់
បឋមសិក្សា
= តំណភ្ជាប់ខាងក្រៅ =
ខេត្តកោះកុង
កោះកុង គឺជាខេត្តមួយស្ថិតនៅភាគនិរតីនៃប្រទេសកម្ពុជា។ ទីរួមខេត្តគឺក្រុងខេមរភូមិន្ទ។ខេត្តនេះដែលមានក្រុងខេមរភូមិន្ទជាទីរួមខេត្តស្ថិតនៅភាគនិរតីនៃប្រទេសកម្ពុជា។ ខេត្តកោះកុងមានព្រំប្រទល់ ខាងជើងជាប់នឹងខេត្តពោធិ៍សាត់ ខាងកើតជាប់នឹងខេត្តកំពង់ស្ពឺ កំពត និង ព្រះសីហនុ ខាងត្បូងនិងខាងលិចជាប់នឹងឈូងសមុទ្រថៃ និងមួយផែ្នកនៃចង្វាតត្រាច(ខេត្តត្រាច)ប្រទេសថៃ។
មុនសម័យអាណានិគមបារាំង
ចង្វាត​បច្ចន្ត​គិរី​ខែត្រ (សៀម៖ ปัจจันตคิรีเขตร) អតីតកាល​នៃ​ក្រុង​កោះកុង ឬ​ខេមរភូមិន្ទ សៀម​បាន​រឹប​អូស​មក​ធ្វើ​ជា​របស់​ខ្លួន​ក្នុង​សម័យ​រជ្ជកាល​ទី​៥ ហើយ​ដែល​ជា​ខេត្តត្រ​ជាប់​ប្រទល់​ដែន​សមុទ្រ មាន​ភាព​សំខាន់​ដូច​គ្នា​នឹងចង្វាត​ចន្ទបុរី និង​ចង្វាតត្រាចពី​អតីត​ផង​ដែរ។ បច្ចុប្បន្ន​មាន​ទីតាំង​ស្ថិត​នៅ​ក្នុង​ក្រុងខេមរភូមិមន្ទ នៃ​ខេត្ត​កោះ​កុង​របស់​ប្រទេស​កម្ពុជា។ ដែន​ដី​ខេត្ត​នេះ​ត្រូវ​បាន​ធ្លាក់​មក​ជា​របស់​បារាំង ព្រម​ជាមួយ​នឹង​ផ្នែក​ខាង​ស្ដាំ​ទន្លេ​មេគង្គ គឺខ្វែង​ជយបុរី និង​ខ្វែង​ចម្ប៉ា​សក្ដិ កាល​គ.ស.​១៩០៤។
តាំង​ពី​ដើម​មក កោះ​កុង​គឺ​ជា​ខេត្ត​មួយ​របស់​រាជ​អាណាចក្រ​ខ្មែរ តែ​រហូត​មក​ដល់​សម័យ​ដែល​ខ្មែរ​ស្ថិត​នៅ​ក្រោម​ការ​ត្រួត​ត្រា​របស់​សៀម ព្រះ​ចៅ​ក្រុង​សៀម​ក៏​ព្រះ​បរម​រាជ​ឱង្ការ​ឲ្យ​តាំង​កោះ​កុង​ជា​ផ្នែក​មួយ​របស់​ក្រុង​ត្រាច។
នៅ​គ.ស.​១៨៥៥ ព្រះ​បាទ​សម្ដេច​ព្រះ​ចម​ក្លៅ​ចៅ​យូហួបាន​មាន​ព្រះ​បរម​រាជ​ឱង្ការ​ឲ្យ​តាំង​កោះ​កុង ដោយ​ព្រះ​រាជ​ទាន​នាម​ក្រុង​នេះ​ថា ក្រុង​បច្ចន្ត​គិរី​ខែត្រដើម្បី​ឲ្យ​ក្លាយ​ជា​ក្រុង​ជាប់​សមុទ្ទ​ផ្នែក​ខាង​កើត​របស់​សៀមដោយ​សារ​ជា​ក្រុង​ដែល​មាន​ផ្ទៃ​ដី​ជាប់​នឹង​ប្រទេសកម្ពុជា និង​ប្រទេស​វៀតណាម។
ហេតុ​ដែល​រជ្ជកាល​ទី​៤ (ព្រះ​បាទ​សម្ដេច​ព្រះ​ចម​ក្លៅ​ចៅ​យូហួ) ព្រះ​រាជ​ទាន​កោះ​កុង​ថា បច្ចន្ត​គិរី​ខែត្រក៏​គឺ​ដើម្បី​ឲ្យ​ជួន​នឹង​ក្រុង​ប្រជួបគីរីខ័ន្ធដែល​ស្ថិត​នៅ​ភាគ​ខាង​លិច​របស់​ថៃ ហើយ​ដែល​ក្រុង​ទាំង​ពីរ​នេះ​ស្ថិត​នៅ​ក្នុង​រយៈ​ទទឹង​ដូច​គ្នា។
មក​ដល់​គ.ស.​១៨៧៩ ព្រះ​បាទ​សម្ដេច​ព្រះ​ចម​ក្លៅ​ចៅ​យូហួ ទ្រង់​ព្រះ​ករុណា​ព្រះ​រាជានុញ្ញាត​ឲ្យ​ព្រះ​អង្គ​ម្ចាស់សាយសនិទវង្ស ចាត់​តាំង​ស្ថានីយ​ទាហាន​ជាយ​ដែន​សមុទ្ទ​ភាគ​ខាង​កើត ឯ​ក្រុង​ជល​បុរី បាង​ព្រះ ស្រុក​បាង​លៈមុង ក្រុង​រៈយ៉ង ក្រុង​ក្លែង ក្រុង​ចន្ទបុរី ស្រុក​ខ្លុង ក្រុង​ត្រាច ក្រុង​បច្ចន្ត​គិរី​ខែត្រ និង​កោះ​សមេត​ក្រៅ ដើម្បី​ត​ទល់​នឹង​បារាំង​តាម​ដែន​សមុទ្ទ។
ត​មក​នៅ គ.ស.​១៨៩២ បារាំង​ចាប់​ផ្ដើម​ប្រើ​ទាហាន បង្ខំ​ថៃដោយ​លើក​កង​ទ័ព​មក​ដេញ​ទាហាន​ថៃ​ឲ្យ​ចេញ​ពី​ដែន​ដី​ផ្នែក​ខាង​ឆ្វេង​នៃ​ទន្លេ​មេគង្គ ដែល​ជា​ហេតុ​បណ្ដាល​ឲ្យ​ជាយ​ដែន​ថៃ​មាន​បញ្ហា​ទ្វេ​ឡើង ហេតុ​ដូច​នេះ​ព្រះ​អង្គ​ក៏​ព្រះ​រាជានុញ្ញាត តែង​តាំង​កម្មការ​ប្រឹក្សា​ការពារ​ព្រះ​រាជ​អាណា​ខែត្រ​ឡើង និង​ចាត់​កង​បញ្ជាការ​ទ័ព​តាម​ក្រុង​ដែន​សមុទ្ទ​ឡើង។
នៅ​គ.ស.​១៨៩៣ រាជការ​សៀម​បាន​តែង​តាំង​ឲ្យ​នាយ​ពល​នាវា​ចត្វា ពញាជល​យុទ្ធ​យោធិន្ទ្រ (André du Plésis de Richelieu) ជា​អ្នក​ចាត់​ការ​​ការពារ​ព្រះ​រាជ​អាណា​ខែត្រ​ភាគ​ខាង​កើត។ ខាង​ក្រសួង​ការ​បរទេស​ក៏​មាន​បញ្ជា​មក​ចៅហ្វាយ​ខែត្រ​នៅ​តំបន់​នេះដោយ​រួម​ទាំង​ក្រុង​បច្ចន្ត​គិរី​ខែត្រ​ផង ឲ្យ​ជួយ​ពញាជល​យុទ្ធ​យោធិន្ទ្រចាត់​ការ​គ្រប់​យ៉ាង​ដែល​ទាក់​ទង​នឹង​ការ​ការពារ​ព្រះ​រាជ​អាណា​ខែត្រ។
សម័យអាណានិគមបារាំង
នៅ​ថ្ងៃ​ទី​១៣ ខែ​កក្កដា ឆ្នាំ​១៨៩៣ មាន​កើត​វិបត្ត​នៅ​ឯ​មាត់​ទន្លេ​ចៅ​ព្រះញា ទូក​ចំបាំង​របស់​បារាំង​បាន​ចូល​មក​ដល់​តំបន់​ការពារ​របស់​សៀម និង​រហូត​ដល់​ក្រុង​ទេព​មហា​នគរ (បាងកក)។ បារាំង​បាន​ដាក់​ឱសានវាទឲ្យ​ថៃ​បដិបត្ត​តាម​នា​ថ្ងៃ​ទី​២០ កក្កដា ដោយ​ទុក​ពេល​ឲ្យ​៤៨​ម៉ោង ចំណែក​ឯ​ខាង​ថៃ​វិញ​បាន​ឆ្លើយ​តប​នៅ​ថ្ងៃ​ទី​២២ ខែ​កក្កដា តែ​មិន​បាន​បំពេញ​បំណង​របស់​បារាំង​ទេ ហេតុ​ដូច​នេះ​នា​ថ្ងៃ​ទី​២៤ ខែ​កក្កដា បារាំង​ក៏​បាន​ប្រកាស​ផ្ដាច់​ទំនាក់​ទំនង​ផ្នែក​ការ​ទូត​ជាមួយ​ថៃ។ ពីរ​ថ្ងៃ​ក្រោយ​មកគឺ​នៅ​ថ្ងៃ​ទី​២៦ ខែ​កក្កដា បារាំង​ក៏​បាន​បញ្ជូន​មេ​បញ្ជាការ​ជើង​ទឹក​តំបន់​ខាង​កើត​ឲ្យ​ព័ទ្ទ​ឡោម​ឈូង​សមុទ្ទ​ថៃ ចាប់​តាំង​ពី​ហ្លេម​ចៅលាយ (แหลมเจ้าลาย) រហូត​ដល់​បរិវេណ​ហ្លេម​ក្របាំង (แหลมกระบัง) និង​នៅ​ថ្ងៃ​ទី​២៩ ខែ​កក្កដា បារាំង​ក៏​បាន​ប្រកាស​បិទ​ឡោម​ឈូង​សមុទ្ទ​ថៃ​ជា​លើក​ទី​២ ដោយ​ពង្រីក​បន្ថែម​បរិវេណ​កោះ​សាម៉េត រហូត​ដល់​ហ្លេមលិង (แหลมลิง) ដែល​ជា​ហេតុ​ធ្វើ​ឲ្យ​ថៃ​ត្រូវ​ទទួល​យក​ឱសានវាទ​របស់​បារាំង។
តែ​នៅ​ថ្ងៃ​ព្រឹក​ឡើង​បារាំង​ឆក់​ឱកាស​កំណត់​បញ្ជា​បន្ថែម​ទៀតដោយ​ប្រកាស​រឹប​អូស​យក​ប៉ាកណាំ (មាត់​ទឹក) និង​ក្រុង​ចន្ទ​បុរីជា​ឈ្លើយ និង​បង្គាប់​ឲ្យ​ថៃ​ដក​ចេញ​ពី​ផ្នែក​ខាង​ឆ្វេង​ទន្លេ​មេគង្គ​ថែម​ទៀត។ ថៃ​ចាំ​បាច់​ត្រូវ​យល់​ព្រម​ដោយ​គ្មាន​វិធី​ជ្រើស​រើស។ នៅ​ពេល​ដែល​ថៃ​បដិបត្តិ​តាម​ពាក្យ​បញ្ជា​នេះ​ហើយ បារាំង​ក៏​បាន​ដក​ការ​ព័ទ្ធ​ឈូង​សមុទ្ទ​ថៃ​នៅ​ថ្ងៃ​ទី​០៣ ខែ​សីហា វេលា​ម៉ោង​ ១២ ​ថ្ងៃ​ត្រង់ តែ​ការ​រឹប​អូស​យក​ប៉ាកណាំ និង​ក្រុង​ចន្ទ​បុរីនៅ​បន្ត​ដដែល។
ត​មក​មាន​ការ​ធ្វើ​សិទ្ធិ​សញ្ញា​បញ្ឈប់​សង្គ្រាមដោយ​មាន​សន្ធិ​សញ្ញាចុះ​ថ្ងៃ​ទី​០៣ ខែ​តុលា ឆ្នាំ​១៨៩៣។ នៅ​ក្នុង​សន្ធិសញ្ញា​នេះ​មាន​កំណត់​ថា “រដ្ឋបាល​បារាំង​និង​បាន​នៅ​តាំង​បន្ត​នៅ​ក្រុង​ចន្ទ​បុរីរហូត​ការងារ​ទាំង​ឡាយ​ដែល​មាន​ចែង​នៅ​ក្នុង​សន្ធិ​សញ្ញា​នេះ​ត្រូវ​បាន​សំរេច​រួច​រាល់...”។
បើ​ទោះ​បី​ភាគី​ថៃ​បដិបត្ត​តាម​ចំណុច​នានា​ដែល​បារាំង​បង្គាប់​បញ្ជា​គ្រប់​យ៉ាង​យ៉ាង​ណា​ក្ដី បារាំង​ក៏​នៅ​មិន​ព្រម​ដក​ទាហាន និង​នៅ​គ្រប់​គ្រង​ក្រុង​ចន្ទ​បុរីអស់​រយៈ​ពេល​១០​ឆ្នាំ ដែល​ជា​ហេតុ​តំរូវឲ្យ​មាន​ធ្វើ​សន្ធិសញ្ញា​ថ្មី​មួយ​ច្បាប់​ទៀតគឺ​ចុះ​ថ្ងៃ​ទី​១៣ ខែ​កុម្ភៈ ឆ្នាំ​១៩០៣ ពេល​នេះ​ទើប​បារាំង​ដក​កំលាំង​ចេញ​ពី​ចន្ទ​បុរី តែ​បាន​ចូល​ទៅ​កាន់​កាប់​ក្រុង​ត្រាច (បារាំង​ហៅ​ថា ក្រាត) និង​បណ្ដា​កោះ​ទាំងឡាយ​នៅ​ភាគ​ខាង​ត្បូង​នៃ​ហ្លេម​លិង និង​រហូត​ទៅ​ដល់​កោះ​កុង។ ភាគី​ថៃ​ចាំ​បាច់​ត្រូវ​ប្រគល់​ក្រុង​ត្រាច និង​ក្រុង​បច្ចន្ត​គិរី​ខែត្រ​ឲ្យ​ដល់​បារាំង នា​ថ្ងៃ​ទី​៣០ ខែ​ធ្នូ ឆ្នាំ​១៩០៤។
តំបន់​ទាំង​នេះ​ត្រូវ​ធ្លាក់​លើ​ការ​គ្រប់​គ្រង​របស់​បារាំងរហូត​ដល់​ថ្ងៃ​ទី​២៣ ខែ​មីនា ឆ្នាំ​១៩០៦ ទើប​មាន​ការ​ឯកភាព​ធ្វើ​សន្ធិសញ្ញា​មួយ​ច្បាប់​ទៀត​ដែល​ឲ្យ​ឈ្មោះ​ថា “សន្ធិ​សញ្ញា​រវាង​សម្ដេច​ព្រះ​ចៅ​ផែន​ដី​សៀម ជាមួយប្រធានាធិបតីហង់រី-ហ៊្វីលីព​បារាំង” បារាំង​ទើប​ប្រគល់​ក្រុង​ត្រាច​មក​ថៃ​វិញ តែ​ភាគី​ថៃ​ត្រូវ​បាត់បង់​ដែន​ដី​ខ្មែរ​ផ្នែក​ខាង​ក្នុង (ថៃ​ហៅ​ថា​មណ្ឌល​បូព៌ា) គឺ​ក្រុង​បាត់ដំបង (ថៃ​ហៅ​ព្រះ​ដំបង) សៀមរាប និង​សិរីសោភ័ណ (ថៃ​ហៅ​ស៊ីសុផុន) ជា​ការ​ដោះ​ដូរ តែ​ប្រាកដ​ថា​ក្រុង​​បច្ចន្ត​គិរី​ខែត្រ (កោះ​កុង) នេះ បារាំង​មិន​បាន​ប្រគល់​ឲ្យ​មក​ថៃ​វិញ​ទេ។ បច្ចុប្បន្ន​នេះ​ក្រុង​​បច្ចន្ត​គិរី​ខែត្រ (កោះ​កុង) បាន​ក្លាយ​ជា​ផ្នែក​មួយ​នៃ​ប្រទេស​កម្ពុជា។
ការ​បាត់​បង់​ផែន​ដី​កោះ​កុង​នា​សម័យ​នោះ ប្រវត្តិសាស្ត្រ​ថៃ​មិន​មាន​ចុះ​អំពី​ការ​បាត់​បង់​ដែន​ដី​កោះ​កុង​ទេ ដោយ​ចុះ​ដោយ​រួម​ក្នុង​ករណី​ដែន​ដី​ខេត្ត​ត្រាច​ប៉ុណ្ណោះ ព្រោះ​នៅ​ខណៈ​នោះ​ថៃ​ត្រូវ​ការ​ដែន​ដី​ខ្មែរ​ភាគ​ខាង​លើ​ខ្លាំង​ណាស់គឺ​ដែន​ដី​ឦសាន​ខាង​ត្បូង​បច្ចុប្បន្ន (រួម​មាន​អតីត​ខេត្ត​ខ្មែរ​មួយ​ចំនួន​ដូច​ជា ស្រី​ស្លាកែត សុរិន្ទ្រ បុរីរម្យ ជា​ដើម) ដោយ​មាន​កំណត់​យក​ភ្នំ​ដង​រែក​ជា​ខ្សែ​កំណត់​ខេត្ត​ដែន ដែល​បារាំង​ក៏​បាន​យល់​ព្រម។
រជ្ជកាលព្រះស៊ីសុវត្ថិ-មុន្នីវង្ស
ក្នុង​រជ្ជកាល​ព្រះបាទ​ស៊ីវត្ថិ​មុន្នីវង្ស (១៩២៧‑១៩៤១) ខេត្តកោះកុងជាស្រុកចំណុះខេត្តកំពត ដែល ចៅហ្វាយស្រុក​កោះកុង មានងារជា ពិជ័យរឿងឫទ្ធិ។
សម័យសង្គមរាស្ត្រនិយម
ការផ្តាច់ចេញពីខេត្តកំពតតាមព្រះរាជក្រមលេខ ៖ ២៤នស ចុះ ថ្ងៃទី ១៣ ខែ មករា ឆ្នាំ ១៩៥៨ នៃគ្រិស្តសករាជ។
ខេត្តកោះកុងត្រូវបានបែងចែកជា ៨ (ស្រុក) រួមមាន ៣៣ ឃុំ ។
សម័យខ្មែរក្រហម
កាលសម័យខ្មែរក្រហម ភូមិភាគបស្ចិម ឬភូមិភាគ៤០១ ភូមិភាគ នេះ​ដឹកនាំ​ដោយជូ-ជេត ហើយ​​រួមមា​នខេត្ត​កោះកុង និង​ខេត្ត​កំពង់ឆ្នាំង​ទាំង​មូល និង​ផ្នែក​ខ្លះ​នៃខេត្ត​កំពង់ស្ពឺ។
ភូមិសាស្ត្រ
ខេត្តនៅចុងនិរតីបំផុតនៃប្រទេសកម្ពុជា គឺកោះកុងមានខ្សែឆ្នេរសមុទ្រដ៏វែងដែលមិនទាន់បានអភិវឌ្ឍ និង ទីខាងក្នុងព្រៃ ភ្នំ ដែលមិនអាចចូលទៅដល់ដ៏ធំល្វឹងល្វើយហ៊ុំព័ទ្ធដោយផ្នែកនៃជួរភ្នំក្រវាញ ឧទ្យានជាតិដ៏ធំបំផុតរបស់កម្ពុជា គឺឧទ្យានជាតិបទុមសាគរ និងក៏ជាផ្នែកមួយនៃឧទ្យានជាតិគីរីរម្យ។ អ្វីដែលជាភាពទាក់ទាញទេសចរណ៍របស់ខេត្តនេះរួមមានបនល្បែង និង ទឹកធ្លាក់ ខណៈនោះដែរតំបន់នេះក៏ជាតំបន់នាំចេញ ហើយសុខូបត្ថម្ភវត្ថុកំពង់ផែថ្មីៗត្រូវបានគេអភិវឌ្ឍឡើងដើម្បីធ្វើពាណិជ្ជកម្ម។
ការរីកចម្រើនយ៉ាងរហ័ស
បន្ទាប់ពីការរំដោះពីរបបខ្មែរក្រហមនៅឆ្នាំ ១៩៧៩ កោះកុងនៅតែមិនទាន់មានប្រជាជនច្រើននៅឡើយ។ ក្រោយមកគោលនយោបាយរដ្ឋាភិបាលថ្នាក់ជាតិបានជម្រុញលើកទឹកចិត្តឱ្យប្រជាជនមករស់នៅកោះកុង ក៏ធ្វើឱ្យមានលំហូរចូលមនុស្សយ៉ាងគំហុក។ វាត្រូវបានគេប៉ាន់ប្រមាណថាអត្រាកំណើនប្រចាំឆ្នាំជាមធ្យមនៅកោះកុងគឺ ១៦ ភាគរយ ដែលបានគំរាមកំហែងដល់ធនធានព្រៃកោងកាងនៅក្នុងខេត្តនេះ។ ទីប្រជុំជនរបស់ខេត្តកោះកុងបានរីកចម្រើនយ៉ាងលឿនជាអន្លើៗដើម្បីឆ្លើយតបទៅនឹងសំពាធខាងទីផ្សារពីប្រទេសថៃ និងដោយសារការបំលាស់ទីចូលមកខេត្តពីប៉ែកផ្សេងៗនៃកម្ពុជា។
ស្រុក-ក្រុង (បច្ចុប្បន្ន)
ខេត្តនេះត្រូវបានបែងចែកទៅជា​​ ៧ស្រុក និង ក្រុងមួយ។
ការឆ្លងកាត់ព្រំដែន
ខេត្តនេះគឺជាច្រកចេញយ៉ាងពេញនិយមមួយមកកម្ពុជាពីហាតលេកនៅក្នុងប្រទេសថៃភាគខាងកើត ដោយឡែកដោយសារតែហេតុផល វាជាច្រកចូលដោយផ្ទាល់ទៅកាន់កំពង់ផែ និង រមណីយដ្ឋានឆ្នេរ នៃក្រុងព្រះសីហនុ។ ព្រំប្រទល់នេះស្ថិតនៅចាំយាម ប្រហែល១៤ គម ពីក្រុងខេមរភូមិន្ទ។
ការធ្វើដំណើរទៅកោះកុងជាការធ្វើដំណើរដ៏សប្បាយរីករាយ ដែលស្ពានមួយចំនួនត្រូវបានគេកសាងឡើង ដំណាក់កាលទីមួយនៅឆ្នាំ២០០២។ ភូមិសញ្ញានៃខេត្តកោះកុងអាចបានបង្កើតឡើងដោយសម្ព័ន្ធល.យ.ផ. ស្ពានដែលមិនធ្លាប់មានសាងសង់វែងបំផុតនៅកម្ពុជា ដែលលោកអ្នកនឹងឆ្លងកាត់មានប្រវែង ១ ៩០០ មាត្រ កាត់សមុទ្រភ្ជាប់ក្រុងខេមរភូមិន្ទទៅនឹងរមណីយដ្ឋានកោះកុង និង ទីត្រួតពិនិត្យអន្តរជាតិ។ នៅឆ្នាំ ២០០៧ ផ្លូវជួសជុលថ្មីមួយខ្សែ (ផ្លូវជាតិលេខ៤៨) ត្រូវបានបញ្ចប់បង្ហើយពីទីប្រជុំជនកោះកុងទៅកាន់ស្រែអំបិល តាមបណ្ដោយផ្លូវជាតិពីភ្នំពេញទៅព្រះសីហនុ រួមមានច្រកឆ្លងកាត់ទន្លេ ៤ នៅសល់ដែលស្ពានមួយចំនួនត្រូវបានបើកសម្ពោធនៅខែ ឧសភា ២០០៨ ដែលគឺជាអំណោយរបស់រដ្ឋាភិបាលថៃផ្ដល់មកឱ្យកម្ពុជា។
សេដ្ឋកិច្ច
ផ្សារ៖
វត្តអារាម
វត្ត មាគ៌ាគិរីស្រែអំបិល វត្ត សាលាម្នាង វត្ត អង្គរភ្នំខ្លុង វត្ត ជ្រោយស្វាយ
តំណខាងក្រៅ
កោះកុង
ទឹកដីកម្ពុជាក្រោមឬវៀតណាមខាងត្បូង
ស្លាកស្នាមនៃវប្បធម៌
ដូចយើងបានពោលរួចមកហើយ ដែនដីសណ្ដកម្ពុជាក្រោមជាភាគមួយនៃព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជាបុរាណ គឺអាណាចក្រភ្នំ ដែលមានកំពង់ផែសមុទ្រអន្តរ ជាតិអូរកែវ ដែលយួនអោយឈ្មោះថា អុក អែវ ដោយអានតាមសំនៀងខ្មែរ ។ វឌ្ឍនភាពអន្តរជាតិ ដីកម្ពុជាក្រោមបណ្ដាលមកពីកត្តាសំខាន់ពីរគឺ កសិកម្ម និង ពាណិជ្ជកម្មអន្តរជាតិ ដែលខ្មែរជំនាន់នោះ បានធ្វើជាមួយប្រទេសឥណ្ឌា ចិន, ជ្វា និងចក្រភពរ៉ូមជាដើម ។ កុំភ្លេចថា ជនជាតិបរទេសមកទិញគ្រឿងទេស និងមាសនៅក្នុងតំបន់ ដូចជាអាណាខេត្តខ្មែរនានា ។ ភាណរុងរឿងថ្កើងថ្កាននៃវប្បធម៌ អារ្យធម៌បុរេអង្គរ នៃដែនដីសណ្ដកកម្ពុជាក្រោម អាចឆ្លុះបញ្ចាំងតាមរយៈស្ថាបត្យកម្ម ប្រាង្គប្រាសាទឥដ្ឋ វត្ថុសិល្បៈបុរាណ និងខឿនសង្គម ដែលជាមូលដ្ឋានគ្រឹះ ។ ប្រសិនបើយើងពិនិត្យវត្ថុសិល្បៈខ្មែរ ដែលគេបានរកឃើញកន្លងមក នៅក្នុងទឹកដីកម្ពុជាក្រោម ជាពិសេសការសិក្សាស្រាវជ្រាវខាងបុរាណវិទ្យា យើងឃើញថារាល់សម្មតិកម្ម នៅទីនោះ មានលក្ខណៈដូចគ្នា និងសម្មិតកម្មនៅក្នុងប្រទេសកម្ពុជា ថៃ និងលាវ បេះបិទ ។ ទាំងនេះសបញ្ជាក់អោយ ឃើញថា ភូមិភាគនេះបានឆ្លងកាត់ចរន្តវប្បធម៌ដូចគ្នា និងខេត្តនានាក្នុងចក្រភពខ្មែរបុរាណ ឬមានទំនាក់ទំនងយ៉ាងជិតស្និត និងមជ្ឈមណ្ឌលវប្បធម៌ផ្សេៗ ដោយមិនដាច់តាំងពីសម័យបុរេអង្គរ រហូតដល់សម័យអង្គរ ឬក៏ក្រោយអង្គរផងដែរ ។ ដូចនៅជ្រោយម៉ាឡាយូ ឬឈូងសមុទ្រសៀម ក្នុងជំហាននៃការចាប់ផ្ដើម ចាប់បដិសន្ធិសិល្បៈខ្មែរ ក្នុងភូមិភាគនេះបានជះឥទ្ធិពលពីសិល្បៈឥណ្ឌា ​ហើយប្រកបដោយភាពល្បីល្បាញនៅក្នុងតំបន់ ហើយបានជះអានុភាពលើសិល្បៈនៃទីក្រុងអង្គរបុរីបច្ចុប្បន្ន ។ បើនិយាយម្យ៉ាងទៀត នៅទីនេះអានុភាពនៃសាសនា ជាពិសេសព្រហ្មញ្ញសាសនា និងព្រះពុទ្ធសាសនា លើវិស័យសិល្បៈ វប្បធម៌មានកំរិតខ្ពស់ ហើយត្រចះត្រចង់ ជាងទីណាៗទាំងអស់ ។ នៅទីនេះហើយ ដែលវប្បធម៌ឥណ្ឌា បានជ្រួតជ្រាបមុនគេ ហើយកំនត់ទិសដៅនៃរចនាបថខ្មែរផ្សេងៗ អោយមានការបន្ត វេន ពីសម័យមួយទៅសម័យមួយទៀត ដោយឥតរអាក់រអួល ។ ហេតុដូចនេះហើយ ចម្លាក់ខ្មែរដ៏សម្បូរបែប ដេលបានកសាងឡើងតាំងពីសម័យបុរេអង្គរ រហូតដល់អង្គរ អំពីថ្ម ឈើ និងលោហៈធាតុផ្សេងៗ ដ៏ល្អប្រណីត ដើម្បីមូលហេតុសាសនា ត្រូវបានគេរកឃើញតាមរយៈបូជណីយដ្ឋានបុរាណនានាយ៉ាងច្រើនសន្ធឹកសន្ធាប់ ។ ព្រះរូបទាំងនោះជាកញ្ចក់ឆ្លុះបញ្ចាំងអោយឃើញថា ព្រហ្មញ្ញសាសនា និងព្រះពុទ្ធសាសនា បានទទួលការគោរពស្រលាញ់ដ៏ជ្រាលជ្រៅ ពីសំណាក់ប្រជាពលរដ្ឋខ្មែរ ក្នុងព្រះនគរ ។ ដើម្បីជាតឹកតាងខាងប្រវត្តិសាស្ត្រ យើងសូមលើកយករូភាពនៃវត្ថុសិល្បៈ មួយចំនួននាសម័យអង្គរ មកបង្ហាញ ។ សូមជម្រាបថា រូបចម្លាក់ទាំងនោះត្រូវបានកត់ត្រា ក្នុងទំព័រគ្រាំងមាសនៃសិល្បៈខ្មែរ និងប្រវត្តិសាស្ត្រខ្មែរ ដែលមាននៅក្នុងដែនដីសណ្ដកម្ពុជាក្រោម ។ នៅថ្ងៃទី០៤ ខែ មិថុនា ឆ្នាំ១៩៤៩ អាណានិគមបារាំង បានប្រគល់នូវដែនដីកម្ពុជាក្រោម ទៅអោយរដ្ឋាភិបាលយួន យោយខុសច្បាប់
ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម: ប្រវត្តិសាស្ត្រ ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម: ប្រវត្តិសាស្ត្រកម្ពុជា
ភពអ៊ុយរ៉ានុស
អ៊ុយរ៉ានុស គឺជា ភព ទី ៧ ពី ព្រះអាទិត្យ ។ ឈ្មោះរបស់វាគឺសំដៅទៅលើ ព្រះ នៃមេឃ ក្រិក Uranus ដែលយោងទៅតាម ទេវកថាក្រិក គឺជាជីតារបស់ Ares ( Mars ) ជីតារបស់ Zeus ( Jupiter ) និងឪពុករបស់ Cronus ( Saturn ) ។ វា​មាន​កាំ​ភព​ធំ​បំផុត​ទី​បី និង​ម៉ាស់​ភព​ធំ​បំផុត​ទី​បួន​ក្នុង ​ប្រព័ន្ធ​ព្រះអាទិត្យ ។ អ៊ុយរ៉ានុសមានសមាសភាពស្រដៀងគ្នាទៅនឹង ភពណិបទូន ហើយទាំងពីរមានសមាសធាតុគីមីច្រើន ដែលខុសពី ឧស្ម័នយក្សធំៗ ។ ភពព្រហស្បតិ៍ និង សៅរ៍ ។ ដោយហេតុផលនេះ អ្នកវិទ្យាសាស្ត្រតែងតែចាត់ថ្នាក់ Uranus និង Neptune ជា " យក្សទឹកកក " ដើម្បីសម្គាល់ពួកវាពីភពយក្សដទៃទៀត។
ដូចទៅនឹង យក្សឧស្ម័ន ដែរ យក្សទឹកកកក៏ខ្វះ "ផ្ទៃរឹង" ដែលបានកំណត់យ៉ាងល្អ។ បរិយាកាស របស់ Uranus គឺស្រដៀងទៅនឹងភពព្រហស្បតិ៍ និងភពសៅរ៍ នៅក្នុងសមាសធាតុចម្បងរបស់វានៃ អ៊ីដ្រូសែន និង អេលីយ៉ូម ប៉ុន្តែវាផ្ទុក " ទឹកកក " ជាច្រើនទៀតដូចជាទឹក អាម៉ូញាក់ និង មេតាន រួមជាមួយនឹងដាននៃ អ៊ីដ្រូកាបូន ផ្សេងទៀត ។  វាមានបរិយាកាសភពផែនដីត្រជាក់បំផុតនៅក្នុងប្រព័ន្ធព្រះអាទិត្យ ជាមួយនឹងសីតុណ្ហភាពអប្បបរមា 49 K (−224 °C; −371 °F) និងមាន រចនាសម្ព័ន្ធ ពពក ស្រទាប់ស្មុគស្មាញ ដោយមានទឹកគិតថាបង្កើតជាពពកទាបបំផុត និងមេតាន ស្រទាប់ពពកខាងលើ។ ផ្ទៃខាងក្នុងរបស់ Uranus ភាគច្រើនផ្សំឡើងដោយទឹកកក និងថ្ម។
ដូច ភពយក្ស ដទៃទៀត ដែរ អ៊ុយរ៉ានុសមាន ប្រព័ន្ធរង្វង់មូល ដែន ម៉ាញ៉េទិច និង ព្រះច័ន្ទ ជាច្រើន ។ ប្រព័ន្ធ Uranian មានការកំណត់រចនាសម្ព័ន្ធពិសេសមួយ ដោយសារតែ អ័ក្សរង្វិលរបស់វា ត្រូវបានផ្អៀងទៅចំហៀង ស្ទើរតែចូលទៅក្នុងយន្តហោះនៃគន្លងព្រះអាទិត្យរបស់វា។ ដូច្នេះប៉ូលខាងជើង និងខាងត្បូងរបស់វាស្ថិតនៅកន្លែងដែលភពផ្សេងទៀតភាគច្រើនមាន អេក្វាទ័រ ។  នៅឆ្នាំ 1986 រូបភាពពី យាន Voyager 2 បានបង្ហាញថា Uranus ជាភពស្ទើរតែគ្មានលក្ខណៈពិសេសនៅក្នុងពន្លឺដែលអាចមើលឃើញ ដោយគ្មានក្រុមពពក ឬព្យុះដែលទាក់ទងនឹងភពយក្សដទៃទៀត។  យាន Voyager 2 នៅតែជាយានអវកាសតែមួយគត់ដែលទៅទស្សនាភពផែនដី។ ការសង្កេតពីផែនដីបានបង្ហាញពីការផ្លាស់ប្តូរតាមរដូវ និងសកម្មភាពអាកាសធាតុកើនឡើង នៅពេលដែលអ៊ុយរ៉ានុសបានខិតជិត សមភាព របស់វា ក្នុងឆ្នាំ 2007។ ល្បឿនខ្យល់អាចឈានដល់ 250 ម៉ែត្រក្នុងមួយវិនាទី (900 គីឡូម៉ែត្រ/ម៉ោង; 560 ម៉ាយក្នុងមួយម៉ោង)។ រូបភាពតូច
ប្រវត្តិសាស្ត្រ
រូបភាពតូច
ការរកឃើញ
អ៊ុយរ៉ានុស ត្រូវបានគេសង្កេតឃើញជាច្រើនដង មុនពេលដែលវាត្រូវបានទទួលស្គាល់ថាជាភពមួយ ប៉ុន្តែជាទូទៅវាត្រូវបានច្រឡំថាជាផ្កាយមួយ។ ប្រហែលជាការសង្កេតដែលគេស្គាល់ដំបូងបំផុតគឺដោយ Hipparchos ដែលក្នុងឆ្នាំ 128 មុនគ.ស ប្រហែលជាបានកត់ត្រាវាជាផ្កាយសម្រាប់ កាតាឡុកតារា របស់គាត់ ដែលក្រោយមកត្រូវបានដាក់បញ្ចូលទៅក្នុង Almagest របស់ Ptolemy ។  ការមើលឃើញច្បាស់បំផុតគឺនៅឆ្នាំ 1690 នៅពេលដែល John Flamsteed បានសង្កេតមើលវាយ៉ាងហោចណាស់ប្រាំមួយដង ដោយចាត់ថ្នាក់វាជា 34 Tauri ។ តារាវិទូជនជាតិបារាំង Pierre Charles Le Monnier បានសង្កេតមើល Uranus យ៉ាងហោចណាស់ដប់ពីរដងចន្លោះឆ្នាំ 1750 និង 1769  រួមទាំងនៅបួនយប់ជាប់គ្នា។
លោក William Herschel បានសង្កេតមើលអ៊ុយរ៉ានុសនៅថ្ងៃទី 13 ខែមីនា ឆ្នាំ 1781 ពីសួនច្បារផ្ទះរបស់គាត់នៅផ្លូវ 19 New King Street ក្នុង ទីក្រុង Bath, Somerset ប្រទេសអង់គ្លេស (ឥឡូវជា សារមន្ទីរតារាសាស្ត្រ Herschel )  ហើយបានរាយការណ៍ដំបូង (នៅថ្ងៃទី 26 ខែមេសា ឆ្នាំ 1781) ជា ផ្កាយដុះកន្ទុយ ។  ជាមួយនឹងតេឡេស្កុបដែលឆ្លុះកញ្ចក់ទំហំ 6.2 អ៊ីងដែលផលិតនៅផ្ទះ Herschel "បានចូលរួមក្នុងការសង្កេតជាបន្តបន្ទាប់នៅលើ parallax នៃផ្កាយថេរ" ។
Herschel បានកត់ត្រានៅក្នុងទិនានុប្បវត្តិរបស់គាត់ថា "នៅក្នុងត្រីមាសនៅជិត ζ Tauri  ... ទាំង [a] ផ្កាយ Nebulous ឬប្រហែលជាផ្កាយដុះកន្ទុយ" ។  នៅថ្ងៃទី 17 ខែមីនា គាត់បានកត់សម្គាល់ថា: "ខ្ញុំបានរកមើល Comet ឬ Nebulous Star ហើយបានរកឃើញថាវាជា Comet ព្រោះវាបានផ្លាស់ប្តូរកន្លែងរបស់វា" ។  នៅពេលដែលគាត់បានបង្ហាញពីការរកឃើញរបស់គាត់ដល់ រាជសង្គម គាត់បានបន្តអះអាងថាគាត់បានរកឃើញផ្កាយដុះកន្ទុយមួយប៉ុន្តែថែមទាំងបានប្រៀបធៀបវាដោយប្រយោលទៅនឹងភពមួយ: "ថាមពលដែលខ្ញុំមាននៅពេលខ្ញុំឃើញផ្កាយដុះកន្ទុយជាលើកដំបូងគឺ 227 ។ តាមបទពិសោធន៍ខ្ញុំដឹងថាអង្កត់ផ្ចិតនៃផ្កាយថេរមិនត្រូវបានពង្រីកសមាមាត្រជាមួយនឹងថាមពលខ្ពស់ជាងដូចភពទេ។ ដូច្នេះហើយឥឡូវនេះខ្ញុំដាក់ថាមពលនៅ 460 និង 932 ហើយបានរកឃើញថាអង្កត់ផ្ចិតនៃផ្កាយដុះកន្ទុយបានកើនឡើងសមាមាត្រទៅនឹងថាមពល ដូចដែលវាគួរតែមាន ដោយសន្មតថាវាមិនមែនជាផ្កាយថេរ ខណៈដែលអង្កត់ផ្ចិតនៃផ្កាយទៅ ដែលខ្ញុំបានប្រៀបធៀបវាមិនត្រូវបានកើនឡើងក្នុងសមាមាត្រដូចគ្នាទេ។ ជាងនេះទៅទៀត ផ្កាយដុះកន្ទុយត្រូវបានពង្រីកលើសពីពន្លឺដែលវាអាចទទួលយកបាន ហាក់ដូចជាមានសភាពអាប់អួរ និងមិនច្បាស់លាស់ជាមួយនឹងថាមពលដ៏អស្ចារ្យទាំងនេះ ខណៈដែលផ្កាយបានរក្សាភាពភ្លឺស្វាង និងភាពខុសប្លែកគ្នានោះ ដែលពីការសង្កេតរាប់ពាន់ដែលខ្ញុំដឹងថាពួកគេនឹងរក្សាបាន។ វគ្គបន្តបានបង្ហាញថាការសន្មតរបស់ខ្ញុំត្រូវបានបង្កើតឡើងយ៉ាងល្អ ដែលនេះបង្ហាញថាជាផ្កាយដុះកន្ទុយដែលយើងបានសង្កេតនាពេលថ្មីៗនេះ។"Herschel បានជូនដំណឹងដល់ តារាវិទូ Royal Nevil Maskelyne អំពីការរកឃើញរបស់គាត់ ហើយបានទទួលការឆ្លើយតបដ៏កម្រនេះពីគាត់នៅថ្ងៃទី 23 ខែមេសា ឆ្នាំ 1781៖ "ខ្ញុំមិនដឹងថាត្រូវហៅវាថាអ្វីទេ។ វាទំនងជាភពធម្មតាដែលផ្លាស់ទីក្នុងគន្លងជិតរង្វង់ទៅភពផែនដី។ ព្រះអាទិត្យ​ជា​ផ្កាយដុះកន្ទុយ​ដែល​ធ្វើ​ចលនា​ក្នុង​រាង​ពងក្រពើ​ដ៏​ចម្លែក ខ្ញុំ​មិន​ទាន់​ឃើញ​សន្លប់ ឬ​កន្ទុយ​នៅ​ឡើយ​ទេ»។
ទោះបីជា Herschel បន្តពណ៌នាវត្ថុថ្មីរបស់គាត់ថាជាផ្កាយដុះកន្ទុយក៏ដោយ ក៏តារាវិទូផ្សេងទៀតបានចាប់ផ្តើមសង្ស័យថាបើមិនដូច្នេះទេ ។ តារាវិទូជនជាតិហ្វាំងឡង់-ស៊ុយអែត Anders Johan Lexell ដែលធ្វើការនៅប្រទេសរុស្ស៊ី គឺជាមនុស្សដំបូងគេដែលគណនាគន្លងរបស់វត្ថុថ្មី។  គន្លងជិតរង្វង់របស់វានាំឱ្យគាត់សន្និដ្ឋានថាវាជាភពមួយជាជាងផ្កាយដុះកន្ទុយ។ តារាវិទូទីក្រុងប៊ែកឡាំង Johann Elert Bode បានពណ៌នាការរកឃើញរបស់ Herschel ថាជា "ផ្កាយដែលផ្លាស់ទី ដែលអាចចាត់ទុកថាជាវត្ថុស្រដៀងនឹងភពផែនដីដែលមិនស្គាល់ពីមុនមក ដែលធ្វើដំណើរហួសពីគន្លងរបស់ភពសៅរ៍"។  Bode បានសន្និដ្ឋានថាគន្លងជិតរង្វង់របស់វាគឺដូចជាភពមួយជាងផ្កាយដុះកន្ទុយ។
មិនយូរប៉ុន្មានវត្ថុនេះត្រូវបានគេទទួលយកជាសកលថាជាភពថ្មីមួយ។ នៅឆ្នាំ 1783 លោក Herschel បានទទួលស្គាល់រឿងនេះចំពោះលោក Joseph Banks ប្រធាន Royal Society ថា "តាមការសង្កេតរបស់អ្នកតារាវិទូដ៏ល្បីបំផុតនៅអឺរ៉ុប វាហាក់ដូចជាផ្កាយថ្មី ដែលខ្ញុំមានកិត្តិយសក្នុងការចង្អុលបង្ហាញពួកគេនៅខែមីនា ឆ្នាំ 1781 គឺជាភពចម្បងនៃភពផែនដី។ ប្រព័ន្ធព្រះអាទិត្យរបស់យើង”។  ក្នុងការទទួលស្គាល់សមិទ្ធិផលរបស់គាត់ ស្តេច George III បានផ្តល់ឱ្យ Herschel នូវ ប្រាក់ឧបត្ថម្ភ ប្រចាំឆ្នាំ ចំនួន 200 ផោនក្នុងលក្ខខណ្ឌដែលគាត់ផ្លាស់ទៅ Windsor ដើម្បីឱ្យគ្រួសាររាជវង្សអាចមើលតាមកែវយឹតរបស់គាត់ (ស្មើនឹង £25,000 ក្នុងឆ្នាំ 2020)។
ឈ្មោះ
ឈ្មោះរបស់ Uranus សំដៅលើអាទិទេពក្រិកបុរាណនៃមេឃ Uranus ( ក្រិកបុរាណ : Οὐρανός ) ដែលជាឪពុករបស់ Cronus ( Saturn ) និងជីតារបស់ Zeus ( ភពព្រហស្បតិ៍ ) ដែលភាសាឡាតាំងបានក្លាយទៅជា Ūranus ( IPA:   [ˈuːranʊs] ) ។  វាគឺជាភពតែមួយគត់ដែលមានឈ្មោះជាភាសាអង់គ្លេសគឺបានមកពីតួលេខនៃ ទេវកថាក្រិក ។ ទម្រង់គុណនាមនៃ Uranus គឺ "Uranian" ។  ការបញ្ចេញសំឡេងនៃឈ្មោះ Uranus ចូលចិត្តក្នុងចំណោម តារាវិទូ គឺ / ˈ jʊərə n ə s / YOOR-ə-nəs,ជាមួយនឹងភាពតានតឹងនៅលើព្យាង្គទីមួយដូចនៅក្នុងឡាតាំងŪranusផ្ទុយទៅនឹង/ j ʊ ˈ r eɪ n ə s / yoo-RAY-nəsជាមួយនឹងភាពតានតឹងលើព្យាង្គទីពីរ និងយូរមួយទោះបីជាទាំងពីរត្រូវបានចាត់ទុកថាអាចទទួលយកបាន។
ការយល់ស្របលើឈ្មោះមិនត្រូវបានឈានដល់រហូតដល់ជិត 70 ឆ្នាំបន្ទាប់ពីការរកឃើញរបស់ភពផែនដី។ ក្នុងអំឡុងពេលនៃការពិភាក្សាដើមបន្ទាប់ពីការរកឃើញ Maskelyne បានស្នើឱ្យ Herschel "ធ្វើពិភពតារាសាស្ត្រដែលចូលចិត្ត [ sic ] ដើម្បីដាក់ឈ្មោះឱ្យភពរបស់អ្នក ដែលជារបស់អ្នកទាំងស្រុង [និង] ដែលយើងមានកាតព្វកិច្ចខ្លាំងណាស់សម្រាប់អ្នកសម្រាប់ការរកឃើញ។ "។  ជាការឆ្លើយតបទៅនឹងសំណើរបស់ Maskelyne លោក Herschel បានសម្រេចចិត្តដាក់ឈ្មោះវត្ថុ Georgium Sidus (George's Star) ឬ "Georgian Planet" ដើម្បីជាកិត្តិយសដល់អ្នកឧបត្ថម្ភថ្មីរបស់គាត់ គឺស្តេច George III ។  គាត់បានពន្យល់ពីការសម្រេចចិត្តនេះនៅក្នុងសំបុត្រមួយទៅកាន់ Joseph Banks: "នៅក្នុងយុគសម័យដ៏អស្ចារ្យនៃសម័យបុរាណ ការដាក់ឈ្មោះរបស់ Mercury, Venus, Mars, Jupiter និង Saturn ត្រូវបានផ្តល់ទៅឱ្យភពនានា ដូចជាឈ្មោះរបស់វីរបុរស និងទេវៈសំខាន់ៗរបស់ពួកគេ។ នៅក្នុងយុគសម័យទស្សនវិជ្ជាបច្ចុប្បន្ន វាស្ទើរតែមិនអាចអនុញ្ញាតិឱ្យប្រើវិធីដូចគ្នានេះបានទេ ហើយហៅវាថា Juno, Pallas, Apollo ឬ Minerva សម្រាប់ឈ្មោះសម្រាប់រូបកាយសួគ៌ាថ្មីរបស់យើង។ ការពិចារណាដំបូងនៃព្រឹត្តិការណ៍ជាក់លាក់ណាមួយ ឬឧបទ្ទវហេតុដ៏គួរឱ្យកត់សម្គាល់ ហាក់ដូចជាកាលប្បវត្តិរបស់វា៖ ប្រសិនបើនៅក្នុងយុគសម័យណាមួយ វាគួរតែត្រូវបានសួរថា តើពេលណាដែលភពផែនដីចុងក្រោយនេះត្រូវបានរកឃើញ? វា​នឹង​ជា​ចម្លើយ​ដែល​គួរ​ឲ្យ​ពេញ​ចិត្ត​ណាស់​ដែល​និយាយ​ថា 'ក្នុង​រជ្ជកាល​ស្តេច​ចច​ទី​បី'។"ឈ្មោះដែលបានស្នើឡើងរបស់ Herschel មិនមានប្រជាប្រិយភាពនៅខាងក្រៅចក្រភពអង់គ្លេសទេ ហើយជម្រើសផ្សេងទៀតត្រូវបានស្នើឡើងក្នុងពេលឆាប់ៗនេះ។ តារាវិទូ Jérôme Lalande បានស្នើឱ្យដាក់ឈ្មោះថា Herschel ជាកិត្តិយសដល់អ្នករកឃើញរបស់វា។  តារាវិទូជនជាតិស៊ុយអែត Erik Prosperin បានស្នើឈ្មោះ Neptune ដែលត្រូវបានគាំទ្រដោយតារាវិទូផ្សេងទៀតដែលចូលចិត្តគំនិតដើម្បីរំលឹកដល់ជ័យជំនះនៃ កងនាវា Royal Naval របស់អង់គ្លេស ក្នុងដំណើរនៃ សង្រ្គាមបដិវត្តន៍អាមេរិច ដោយហៅភពថ្មីថា Neptune George III ឬ Neptune ចក្រភពអង់គ្លេស ។
នៅក្នុងសន្ធិសញ្ញាខែមីនាឆ្នាំ 1782 លោក Bode បានស្នើ Uranus ដែលជាកំណែឡាតាំងនៃ ព្រះក្រិក នៃមេឃ Ouranos ។  Bode បានប្រកែកថាឈ្មោះគួរតែធ្វើតាមទេវកថាដើម្បីកុំឱ្យមានភាពខុសប្លែកពីភពដទៃទៀតហើយថា Uranus គឺជាឈ្មោះសមរម្យជាឪពុកនៃជំនាន់ទី 1 នៃ Titans ។  គាត់ក៏បានកត់សម្គាល់ផងដែរថា ភាពឆើតឆាយនៃឈ្មោះនៅក្នុងនោះ ដូចគ្នានឹង Saturn ជាឪពុករបស់ Jupiter ភព ថ្មីគួរតែដាក់ឈ្មោះតាមឪពុករបស់ Saturn ។  នៅឆ្នាំ 1789 រាជបណ្ឌិតសភា របស់ Bodeសហសេវិក Martin Klaproth បានដាក់ឈ្មោះធាតុ uranium ដែលបានរកឃើញថ្មីរបស់គាត់ ដើម្បីគាំទ្រដល់ជម្រើសរបស់ Bode ។  នៅទីបំផុត ការផ្ដល់យោបល់របស់ Bode បានក្លាយជាការប្រើប្រាស់យ៉ាងទូលំទូលាយបំផុត ហើយបានក្លាយជាសកលនៅឆ្នាំ 1850 នៅពេលដែល ការិយាល័យ HM Nautical Almanac ដែលជាកន្លែងស្តុកទុកចុងក្រោយបានប្តូរពីការប្រើប្រាស់ Georgium Sidus ទៅ Uranus ។
អ៊ុយរ៉ានុសមាន និមិត្តសញ្ញាតារាសាស្ត្រ ពីរ ។ ទីមួយដែលត្រូវបានស្នើឡើង,  ត្រូវបានស្នើឡើងដោយ Johann Gottfried Köhler តាមសំណើរបស់ Bode ក្នុងឆ្នាំ 1782។  Köhler បានស្នើថា ភពថ្មីត្រូវបានផ្តល់និមិត្តសញ្ញាសម្រាប់ ផ្លាទីន ដែលត្រូវបានពិពណ៌នាតាមបែបវិទ្យាសាស្ត្រត្រឹមតែ 30 ឆ្នាំមុនប៉ុណ្ណោះ។ លោក​បាន​ស្នើ​ថា ដោយសារ​គ្មាន ​និមិត្តសញ្ញា​គីមី ​សម្រាប់​ផ្លាទីន⛢ឬ⛢ការរួមបញ្ចូលគ្នានៃនិមិត្តសញ្ញាភព-លោហៈ☉ (មាស) និង ♂ (ដែក) ដូចជាផ្លាទីន (ឬ 'មាសស') ត្រូវបានរកឃើញលាយជាមួយដែក។ Bode គិតថាការតំរង់ទិសត្រង់ ⛢ សមនឹងនិមិត្តសញ្ញាសម្រាប់ភពផ្សេងទៀតខណៈពេលដែលនៅមានភាពខុសគ្នា។  នេះគឺជានិមិត្តសញ្ញាដែលគេពេញចិត្តសម្រាប់ការប្រើប្រាស់តារាសាស្ត្រសម័យទំនើប តិចតួចដែលនិមិត្តសញ្ញាណាមួយគឺ។  និមិត្តសញ្ញាទីពីរ ,  ត្រូវបានស្នើឡើងដោយ Lalande ក្នុងឆ្នាំ 1784។ នៅក្នុងសំបុត្រមួយទៅកាន់ Herschel Lalande បានពិពណ៌នាវាថាជា " un globe surmonté par la première lettre de votre nom " ("ពិភពលោកដែលលើសដោយ អក្សរទីមួយនៃនាមត្រកូលរបស់អ្នក") ។  និមិត្តសញ្ញាទីពីរគឺស្ទើរតែជាសកលនៅក្នុងហោរាសាស្រ្ត។
អ៊ុយរ៉ានុស ត្រូវ​បាន​គេ​ហៅ​តាម​ឈ្មោះ​ផ្សេង​ៗ​ជា​ភាសា​ផ្សេង។ នៅក្នុង ភាសា ចិន ជប៉ុន កូរ៉េ និង វៀតណាម ឈ្មោះរបស់វាត្រូវបានបកប្រែតាមព្យញ្ជនៈថា "ស្តេចមេឃ" (天王星) ។  នៅក្នុង ភាសាថៃ ឈ្មោះផ្លូវការរបស់វាគឺ Dao Yurenat ( ดาวยูเรนัส ) ដូចនៅក្នុងភាសាអង់គ្លេស។ ឈ្មោះផ្សេងទៀតរបស់វាជាភាសាថៃគឺ Dao Maritayu ( ดาวมฤตยู, តារា Mṛtyu ) បន្ទាប់ពី ពាក្យ សំស្រ្កឹត ថា 'មរណៈ', Mrtyu ( मृत्यु ). នៅក្នុង ភាសាម៉ុងហ្គោលី ឈ្មោះរបស់វាគឺTengeriin Van ( Тэнгэрийн ван ) បកប្រែថាជា 'ស្តេចនៃមេឃ' ដែលឆ្លុះបញ្ចាំងពីតួនាទីរបស់ព្រះនាមជាអ្នកគ្រប់គ្រងស្ថានសួគ៌។ នៅក្នុង ភាសា ហាវ៉ៃ ឈ្មោះរបស់វាគឺ Heleʻekala ដែលជាពាក្យកម្ចីសម្រាប់អ្នករកឃើញ Herschel។  ម្នាល មាណព ឈ្មោះថា វេរ៉ង ជី។
គន្លងនិងការបង្វិល
អ៊ុយរ៉ានុសគោចរជុំវិញព្រះអាទិត្យម្តងរៀងរាល់ 84 ឆ្នាំម្តង ដោយចំណាយពេលជាមធ្យម 7 ឆ្នាំដើម្បីឆ្លងកាត់ក្រុមតារានិមួយៗនៃរាសីចក្រ។ នៅឆ្នាំ 2033 ភពផែនដីនឹងធ្វើគន្លងពេញលេញទីបីរបស់ខ្លួនជុំវិញព្រះអាទិត្យចាប់តាំងពីត្រូវបានរកឃើញនៅឆ្នាំ 1781។ ភពនេះបានត្រលប់ទៅចំណុចនៃការរកឃើញរបស់វានៅភាគឦសាននៃ Zeta Tauri ពីរដងចាប់តាំងពីពេលនោះមក ក្នុងឆ្នាំ 1862 និង 1943 មួយថ្ងៃក្រោយមករាល់ពេល។ មុន នៃ equinoxes បានផ្លាស់ប្តូរវាទៅទិសខាងលិច 1° រៀងរាល់ 72 ឆ្នាំម្តង។ Uranus នឹងត្រលប់ទៅទីតាំងនេះម្តងទៀតនៅឆ្នាំ 2030-31។ ចម្ងាយជាមធ្យមរបស់វាពីព្រះអាទិត្យគឺប្រហែល 20  AU (3  ពាន់លាន  គីឡូម៉ែត្រ ; 2 ពាន់លាន  mi) ភាពខុសគ្នារវាងចម្ងាយអប្បបរមា និងអតិបរមារបស់វាពីព្រះអាទិត្យគឺ 1.8 AU ដែលធំជាងភពផ្សេងទៀត ទោះបីជាមិនធំដូច ភពមនុស្សតឿ Pluto ក៏ដោយ។  អាំងតង់ស៊ីតេនៃពន្លឺព្រះអាទិត្យប្រែប្រួលតាមការ៉េនៃចម្ងាយ ហើយដូច្នេះនៅលើភពអ៊ុយរ៉ានុស (នៅចម្ងាយប្រហែល 20 ដងនៃចម្ងាយពីព្រះអាទិត្យធៀបនឹងផែនដី) វាមានប្រហែល 1/400 នៃពន្លឺនៅលើផែនដី។
ធាតុ​គោចរ​របស់​អ៊ុយរ៉ានុស ត្រូវ​បាន​គេ​គណនា​ដំបូង​ក្នុង​ឆ្នាំ ១៧៨៣ ដោយ ​លោក Pierre-Simon Laplace ។  ជាមួយនឹងពេលវេលា ភាពមិនស្របគ្នាបានចាប់ផ្តើមលេចឡើងរវាងគន្លងដែលបានព្យាករណ៍ និងសង្កេត ហើយនៅឆ្នាំ 1841 លោក John Couch Adams បានស្នើដំបូងថា ភាពខុសគ្នាអាចបណ្តាលមកពីទំនាញទំនាញនៃភពដែលមើលមិនឃើញ។ នៅឆ្នាំ 1845 Urbain Le Verrier បានចាប់ផ្តើមការស្រាវជ្រាវឯករាជ្យរបស់គាត់ទៅលើគន្លងរបស់ Uranus ។ នៅថ្ងៃទី 23 ខែកញ្ញា ឆ្នាំ 1846 លោក Johann Gottfried Galle បានរកឃើញភពថ្មីមួយ ដែលក្រោយមកដាក់ឈ្មោះថា Neptune នៅជិតទីតាំងដែលព្យាករណ៍ដោយ Le Verrier ។
លំអៀងអ័ក្ស
អ័ក្ស​នៃ​ការ​បង្វិល​របស់​ Uranian គឺ​ប្រហែល​ស្រប​នឹង​យន្តហោះ​របស់​ប្រព័ន្ធ​ព្រះអាទិត្យ​ ដោយ​មាន​ការ ​លំអៀង​អ័ក្ស​ 97.77° (ដូច​បាន​កំណត់​ដោយ​ការ​បង្វិល​កម្រិត)។ នេះផ្តល់ឱ្យវានូវការផ្លាស់ប្តូរតាមរដូវកាលទាំងស្រុងមិនដូចភពដទៃទៀតទេ។ នៅ​ជិត ​សូលស្ទី ស បង្គោល​មួយ​បែរ​មុខ​ទៅ​រក​ព្រះអាទិត្យ​ជាប់ ហើយ​បង្គោល​មួយ​ទៀត​បែរ​មុខ​ទៅ​ឆ្ងាយ។ មានតែបន្ទះតូចចង្អៀតនៅជុំវិញអេក្វាទ័រប៉ុណ្ណោះដែលមានវដ្តថ្ងៃ-យប់យ៉ាងរហ័ស ប៉ុន្តែជាមួយនឹងព្រះអាទិត្យទាបពីលើផ្តេក។ នៅផ្នែកម្ខាងទៀតនៃគន្លងរបស់ Uranus ការតំរង់ទិសនៃប៉ូលឆ្ពោះទៅកាន់ព្រះអាទិត្យគឺបញ្ច្រាស់។ បង្គោលនីមួយៗទទួលបានពន្លឺថ្ងៃជាប់គ្នាប្រហែល 42 ឆ្នាំ អមដោយភាពងងឹត 42 ឆ្នាំ។  ជិត​ដល់​វេលា ​សមណគោតមព្រះអាទិត្យប្រឈមមុខនឹងអេក្វាទ័រនៃអ៊ុយរ៉ានុស ដែលផ្តល់រយៈពេលនៃវដ្តថ្ងៃ-យប់ ស្រដៀងទៅនឹងអ្វីដែលបានឃើញនៅលើភពដទៃទៀតភាគច្រើន។
អ៊ុយរ៉ានុសបានឈានដល់សមភាពចុងក្រោយបំផុតរបស់ខ្លួននៅថ្ងៃទី 7 ខែធ្នូ ឆ្នាំ 2007។ រូបភាពតូច រូបភាពតូច លទ្ធផលមួយនៃការតំរង់ទិសអ័ក្សនេះគឺថា ជាមធ្យមក្នុងអំឡុងឆ្នាំអ៊ុយរ៉ាណេ តំបន់ប៉ូលនៃអ៊ុយរ៉ានុសទទួលបានថាមពលពីព្រះអាទិត្យច្រើនជាងតំបន់អេក្វាទ័ររបស់វា។ ទោះយ៉ាងណាក៏ដោយ អ៊ុយរ៉ានុសនៅអេក្វាទ័ររបស់វាក្តៅជាងនៅប៉ូលរបស់វា។ យន្តការ​មូលដ្ឋាន​ដែល​បណ្តាល​ឱ្យ​នេះ​មិន​ទាន់​ដឹង​នៅឡើយ​ទេ ។ ហេតុផលសម្រាប់ការលំអៀងអ័ក្សខុសធម្មតារបស់ Uranus ក៏មិនត្រូវបានគេដឹងច្បាស់ដែរ ប៉ុន្តែការប៉ាន់ស្មានធម្មតាគឺថា ក្នុងអំឡុងពេលនៃការបង្កើតប្រព័ន្ធព្រះអាទិត្យ ភពផែនដីទំហំប៉ុនផែនដីបាន បុក ជាមួយ Uranus ដែលបណ្តាលឱ្យមានទិសដៅខុស។  ការស្រាវជ្រាវដោយ Jacob Kegerreis នៃ សាកលវិទ្យាល័យ Durham បានបង្ហាញថា ភាពលំអៀងបានមកពីថ្មដែលធំជាងផែនដីធ្លាក់មកលើភពផែនដីកាលពី 3 ទៅ 4 ពាន់លានឆ្នាំមុន។  ប៉ូលខាងត្បូងរបស់អ៊ុយរ៉ានុសត្រូវបានចង្អុលស្ទើរតែដោយផ្ទាល់ទៅព្រះអាទិត្យនៅពេលនៃ ការហោះហើរ របស់ Voyager 2 ក្នុងឆ្នាំ 1986។ ការដាក់ស្លាកបង្គោលនេះថា "ខាងត្បូង" ប្រើនិយមន័យដែលបច្ចុប្បន្នគាំទ្រដោយ សហភាពតារាសាស្ត្រអន្តរជាតិ ពោលគឺប៉ូលខាងជើងនៃភពមួយ។ ឬផ្កាយរណប គឺជាបង្គោលដែលចង្អុលពីលើ យន្តហោះ ដែលមិនអាចផ្លាស់ ប្តូរបាននៃប្រព័ន្ធព្រះអាទិត្យ ដោយមិនគិតពីទិសដៅដែលភពផែនដីកំពុងវិល។  អនុសញ្ញាផ្សេងគ្នា ជួនកាលត្រូវបានគេប្រើ ដែលប៉ូលខាងជើង និងខាងត្បូងរបស់រាងកាយត្រូវបានកំណត់យោងទៅតាម ក្បួនខាងស្តាំ ទាក់ទងនឹងទិសដៅនៃការបង្វិល។
ភាពមើលឃើញ
ខ្នាត មធ្យម ជាក់ស្តែង នៃអ៊ុយរ៉ានុសគឺ 5.68 ជាមួយនឹងគម្លាតស្តង់ដារ 0.17 ខណៈពេលដែលខ្លាំងបំផុតគឺ 5.38 និង 6.03 ។  ជួរនៃពន្លឺនេះគឺនៅជិតដែនកំណត់នៃការ មើលឃើញ ដោយភ្នែកទទេ ។ ភាពប្រែប្រួលភាគច្រើនគឺអាស្រ័យលើរយៈទទឹងរបស់ភពដែលត្រូវបានបំភ្លឺពីព្រះអាទិត្យ និងមើលពីផែនដី។  អង្កត់ផ្ចិតមុំ របស់វា ស្ថិតនៅចន្លោះពី 3.4 ទៅ 3.7 អាកវិនាទី ធៀបនឹង 16 ទៅ 20 អាកវិនាទីសម្រាប់ភពសៅរ៍ និង 32 ទៅ 45 អាកវិនាទីសម្រាប់ភពព្រហស្បតិ៍។  នៅឯ ការប្រឆាំង អ៊ុយរ៉ានុសអាចមើលឃើញដោយភ្នែកទទេនៅលើមេឃងងឹត ហើយក្លាយជាគោលដៅងាយស្រួល សូម្បីតែនៅក្នុងលក្ខខណ្ឌទីក្រុងជាមួយនឹងកែវយឹតក៏ដោយ។ នៅក្នុងកែវយឹតស្ម័គ្រចិត្តធំជាងដែលមានអង្កត់ផ្ចិតគោលដៅចន្លោះពី 15 ទៅ 23 សង់ទីម៉ែត្រ អ៊ុយរ៉ានុសលេចឡើងជាថាសពណ៌ខៀវស្លេកជាមួយនឹង ការងងឹតអវយវៈ ខុសគ្នា ។ ជាមួយនឹងកែវយឺតដ៏ធំ 25 សង់ទីម៉ែត្រ ឬធំជាងនេះ គំរូពពក ក៏ដូចជាផ្កាយរណបធំៗមួយចំនួន ដូចជា Titania និង Oberon អាចអាចមើលឃើញបាន។
រចនាសម្ព័ន្ធផ្ទៃក្នុង
ម៉ាស់របស់អ៊ុយរ៉ានុសគឺប្រហែល 14.5 ដងនៃផែនដី ដែលធ្វើឱ្យវាក្លាយជាភពដ៏ធំតិចបំផុត។ អង្កត់ផ្ចិតរបស់វាធំជាងភពណិបទូន ប្រហែលបួនដងនៃផែនដី។ ដង់ស៊ីតេលទ្ធផល 1.27 ក្រាម / សង់ទីម៉ែត្រ 3 ធ្វើឱ្យអ៊ុយរ៉ានុសក្លាយជាភពដែលមានដង់ស៊ីតេទាបបំផុតទីពីរបន្ទាប់ពីភពសៅរ៍។  តម្លៃនេះបង្ហាញថាវាត្រូវបានបង្កើតឡើងជាចម្បងនៃទឹកកកផ្សេងៗដូចជាទឹក អាម៉ូញាក់ និងមេតាន។  ម៉ាស់ទឹកកកសរុបនៅក្នុងផ្នែកខាងក្នុងរបស់ Uranus មិនត្រូវបានគេដឹងច្បាស់នោះទេ ដោយសារតែតួលេខផ្សេងគ្នាលេចឡើងអាស្រ័យលើគំរូដែលបានជ្រើសរើស។ វាត្រូវតែស្ថិតនៅចន្លោះពី ៩.៣ ទៅ ១៣.៥ ម៉ាស់ផែនដី។  អ៊ីដ្រូសែន និង អេលីយ៉ូម បង្កើតបានតែផ្នែកតូចមួយនៃចំនួនសរុប ដែលមានពី 0.5 ទៅ 1.5 ម៉ាស់ផែនដី។ នៅសល់នៃម៉ាស់មិនមែនទឹកកក (0.5 ទៅ 3.7 ម៉ាស់ផែនដី) ត្រូវបានរាប់បញ្ចូលដោយ សម្ភារៈថ្ម ។ រូបភាពតូច គំរូស្តង់ដារនៃរចនាសម្ព័ន្ធរបស់ Uranus គឺថាវាមានបីស្រទាប់៖ ស្នូល ថ្ម ( silicate / iron-nickel ) នៅកណ្តាល អាវធំ ទឹកកក នៅកណ្តាល និងស្រោមសំបុត្រអ៊ីដ្រូសែន/អេលីយ៉ូមឧស្ម័នខាងក្រៅ។  ស្នូលគឺតូចល្មមជាមួយនឹងម៉ាស់ត្រឹមតែ 0.55 ម៉ាស់ផែនដី និងកាំតិចជាង 20% នៃអ៊ុយរ៉ានុស។ អាវធំនេះរួមមានភាគច្រើនរបស់វា ជាមួយនឹងម៉ាស់ផែនដីប្រហែល 13.4 ហើយបរិយាកាសខាងលើគឺមិនសូវសំខាន់ មានទម្ងន់ប្រហែល 0.5 ម៉ាស់ផែនដី និងលាតសន្ធឹងសម្រាប់ 20% ចុងក្រោយនៃកាំរបស់ Uranus ។  ដង់ស៊ីតេ ស្នូលរបស់អ៊ុយរ៉ានុស គឺប្រហែល 9 ក្រាម / សង់ទីម៉ែត្រ 3 ជាមួយនឹង សម្ពាធ មួយ។នៅកណ្តាល 8 លាន  បារ (800 GPa ) និងសីតុណ្ហភាពប្រហែល 5000  K ។  តាមពិត អាវទ្រនាប់ទឹកកក មិនមែនផ្សំឡើងពីទឹកកកក្នុងន័យធម្មតានោះទេ ប៉ុន្តែជាវត្ថុរាវក្តៅ និងក្រាស់ដែលមានទឹក អាម៉ូញាក់ និងសារធាតុ ងាយនឹងបង្កជាហេតុ ផ្សេងទៀត ។  វត្ថុរាវនេះដែលមានចរន្តអគ្គិសនីខ្ពស់ ជួនកាលគេហៅថា ទឹក-អាម៉ូញាក់ មហាសមុទ្រ។
សម្ពាធខ្លាំង និងសីតុណ្ហភាពជ្រៅនៅក្នុងអ៊ុយរ៉ានុស អាចនឹងបំបែកម៉ូលេគុលមេតាន ដោយអាតូមកាបូនបានបង្រួបបង្រួមទៅជាគ្រីស្តាល់នៃត្បូងពេជ្រ ដែលភ្លៀងធ្លាក់តាមអាវធំដូចជាដុំព្រិល។  ការពិសោធន៍ដែលមានសម្ពាធខ្លាំងនៅ មន្ទីរពិសោធន៍ជាតិ Lawrence Livermore បានបង្ហាញថា មូលដ្ឋាននៃអាវទ្រនាប់អាចរួមមានមហាសមុទ្រនៃកាបូនរាវដែលធ្វើពីលោហធាតុ ប្រហែលជាមួយនឹង 'ពេជ្រ-បឺក' រឹងអណ្តែត។  អ្នកវិទ្យាសាស្ត្រក៏ជឿថា ទឹកភ្លៀង នៃ ពេជ្រ រឹង កើតឡើងនៅលើភពអ៊ុយរ៉ានុស ក៏ដូចជានៅលើ ភពព្រហស្បតិ៍ ភព សៅរ៍ និង ភព ណិបទូន ។
សមាសធាតុភាគច្រើននៃ Uranus និង Neptune មានភាពខុសប្លែកពីភពព្រហស្បតិ៍ និង Saturn ដោយទឹកកកគ្របដណ្ដប់លើឧស្ម័ន ដូច្នេះហើយទើបបង្ហាញអំពីភាពត្រឹមត្រូវនៃការចាត់ថ្នាក់ដាច់ដោយឡែករបស់ពួកគេថាជា យក្សទឹកកក ។ វាអាចមានស្រទាប់នៃទឹកអ៊ីយ៉ុងដែលម៉ូលេគុលទឹកបំបែកទៅជាស៊ុបនៃអ៊ីដ្រូសែន និងអ៊ីយ៉ុងអុកស៊ីហ្សែន ហើយកាន់តែជ្រៅទៅ ក្នុង ទឹក superionic ដែលអុកស៊ីហ៊្សែនគ្រីស្តាល់ ប៉ុន្តែអ៊ីយ៉ុងអ៊ីដ្រូសែនផ្លាស់ទីដោយសេរីនៅក្នុងបន្ទះអុកស៊ីដ។ រូបភាពតូច ទោះបីជាគំរូដែលបានពិចារណាខាងលើគឺជាស្តង់ដារសមហេតុផលក៏ដោយក៏វាមិនមានតែមួយគត់; ម៉ូដែលផ្សេងទៀតក៏ពេញចិត្តនឹងការសង្កេតផងដែរ។ ឧទាហរណ៍ ប្រសិនបើបរិមាណដ៏ច្រើននៃអ៊ីដ្រូសែន និងវត្ថុធាតុថ្មត្រូវបានលាយបញ្ចូលគ្នានៅក្នុងស្រទាប់ទឹកកក នោះម៉ាស់សរុបនៃទឹកកកនៅខាងក្នុងនឹងទាបជាង ហើយដូចគ្នាដែរ ម៉ាស់សរុបនៃថ្ម និងអ៊ីដ្រូសែននឹងខ្ពស់ជាង។ ទិន្នន័យដែលមាននាពេលបច្ចុប្បន្នមិនអនុញ្ញាតឱ្យកំណត់តាមបែបវិទ្យាសាស្ត្រថាគំរូមួយណាត្រឹមត្រូវនោះទេ។  រចនាសម្ព័ន្ធខាងក្នុងរាវនៃ Uranus មានន័យថាវាមិនមានផ្ទៃរឹង។ បរិយាកាសឧស្ម័នផ្លាស់ប្តូរបន្តិចម្តង ៗ ចូលទៅក្នុងស្រទាប់រាវខាងក្នុង។  ដើម្បី​ប្រយោជន៍​ជា ​ឧបាទានក្ខន្ធ ​ដែល​វិលវល់កំណត់នៅចំណុចដែលសម្ពាធបរិយាកាសស្មើនឹង 1 bar (100 kPa) ត្រូវបានកំណត់តាមលក្ខខណ្ឌថាជា "ផ្ទៃ" ។ វាមានកាំអេក្វាទ័រ និង ប៉ូ ឡា 25,559 ± 4 គីឡូម៉ែត្រ (15,881.6 ± 2.5 ម៉ាយ) និង 24,973 ± 20 គីឡូម៉ែត្រ (15,518 ± 12 ម៉ាយ) រៀងគ្នា។  ផ្ទៃនេះត្រូវបានប្រើនៅទូទាំងអត្ថបទនេះជាចំណុចសូន្យសម្រាប់រយៈកម្ពស់។ រូបភាពតូច
កំដៅខាងក្នុង
កំដៅខាងក្នុង របស់ Uranus ហាក់ដូចជាទាបជាងភពយក្សដទៃទៀត។ នៅក្នុងន័យតារាសាស្ត្រ វាមាន លំហូរកំដៅ ទាប ។  ហេតុអ្វីបានជាសីតុណ្ហភាពខាងក្នុងរបស់ Uranus ទាបយ៉ាងនេះ នៅតែមិនអាចយល់បាន។ Neptune ដែលជាភពនៅជិតភ្លោះនៃ Uranus ក្នុងទំហំ និងសមាសភាព បញ្ចេញថាមពល 2.61 ដងច្រើនជាងថាមពលទៅក្នុងលំហ ដូចដែលវាទទួលបានពីព្រះអាទិត្យ  ប៉ុន្តែ Uranus បញ្ចេញកំដៅខ្លាំងពេក។ ថាមពលសរុបដែលបញ្ចេញដោយអ៊ុយរ៉ានុសនៅក្នុងផ្នែក ឆ្ងាយអ៊ីនហ្វ្រារ៉េដ (ពោលគឺកំដៅ) នៃវិសាលគមគឺ1.06 ± 0.08 ដងនៃថាមពលពន្លឺព្រះអាទិត្យដែលស្រូបចូលក្នុង បរិយាកាស របស់វា ។  លំហូរកំដៅរបស់ Uranus គឺតែមួយគត់0.042 ± 0.047  W / m 2 ដែលទាបជាងលំហូរកំដៅខាងក្នុងនៃផែនដីប្រហែល0.075  W / m 2 ។  សីតុណ្ហភាពទាបបំផុតដែលត្រូវបានកត់ត្រានៅក្នុងត្រូពិចរបស់អ៊ុយរ៉ានុស គឺ 49 K (−224.2 °C; −371.5 °F) ដែលធ្វើឱ្យអ៊ុយរ៉ានុសក្លាយជាភពត្រជាក់បំផុតនៅក្នុងប្រព័ន្ធព្រះអាទិត្យ។
សម្មតិកម្មមួយក្នុងចំណោមសម្មតិកម្មសម្រាប់ភាពខុសគ្នានេះបង្ហាញថា នៅពេលដែលអ៊ុយរ៉ានុសត្រូវបានវាយប្រហារដោយឧបករណ៍បំផ្ទុះដ៏ធំដែលបណ្តាលឱ្យវាបញ្ចេញកំដៅបឋមភាគច្រើនរបស់វា វាត្រូវបានបន្សល់ទុកដោយសីតុណ្ហភាពស្នូលធ្លាក់ចុះ។  សម្មតិកម្មផលប៉ះពាល់នេះក៏ត្រូវបានគេប្រើនៅក្នុងការប៉ុនប៉ងមួយចំនួនដើម្បីពន្យល់ពីភាពលំអៀងអ័ក្សរបស់ភពផែនដី។ សម្មតិកម្មមួយទៀតគឺថាទម្រង់នៃរបាំងខ្លះមាននៅក្នុងស្រទាប់ខាងលើរបស់ Uranus ដែលការពារកំដៅស្នូលពីការឡើងដល់ផ្ទៃ។  ឧទាហរណ៍ convection អាចប្រព្រឹត្តទៅនៅក្នុងសំណុំនៃស្រទាប់ផ្សេងគ្នាដែលមានសមាសភាព, ដែលអាចរារាំងការ ដឹកជញ្ជូនកំដៅ ឡើង ;  ប្រហែលជា convection diffusive ពីរដង គឺជាកត្តាកំណត់។ រូបភាពតូច នៅក្នុងការសិក្សានាពេលថ្មីៗនេះ ស្ថានភាពខាងក្នុងរបស់យក្សទឹកកកត្រូវបានគេធ្វើត្រាប់តាមដោយការបង្ហាប់ទឹកដែលមានសារធាតុរ៉ែដូចជា olivine និង ferropericlase ។ វាបានបង្ហាញថា ម៉ាញេស្យូមច្រើនអាចត្រូវបានរំលាយនៅក្នុងអង្គធាតុរាវនៃភពអ៊ុយរ៉ានុស និងណិបទូន។ ស្រទាប់អ៊ីសូឡង់កម្ដៅដែលធ្វើពីម៉ាញេស្យូមរលាយក្នុងអ៊ុយរ៉ានុស ដោយសារបរិមាណច្រើននៅក្នុងអ៊ុយរ៉ានុសជាងភពណិបទូន ត្រូវបានស្នើឡើងជាការពន្យល់ដែលអាចធ្វើទៅបាននៃសីតុណ្ហភាពទាបរបស់អ៊ុយរ៉ានុស។
បរិយាកាស
ទោះបីជាមិនមានផ្ទៃរឹងដែលបានកំណត់ច្បាស់លាស់នៅខាងក្នុងរបស់ Uranus ក៏ដោយ ប៉ុន្តែផ្នែកខាងក្រៅនៃស្រោមសំបុត្រឧស្ម័នរបស់ Uranus ដែលអាចចូលទៅដល់ការចាប់សញ្ញាពីចម្ងាយត្រូវបានគេហៅថា បរិយាកាស របស់វា ។  សមត្ថភាពចាប់សញ្ញាពីចម្ងាយលាតសន្ធឹងដល់ប្រហែល 300 គីឡូម៉ែត្រក្រោមកម្រិត 1 bar (100 kPa) ជាមួយនឹងសម្ពាធដែលត្រូវគ្នានៅជុំវិញ 100 bar (10 MPa) និងសីតុណ្ហភាព 320 K (47 °C; 116 °F) ។  ទែម៉ូ ស្ពែរ tenuous លាតសន្ធឹងលើកាំភពពីរពីផ្ទៃបន្ទាប់បន្សំ ដែលត្រូវបានកំណត់ថាស្ថិតនៅសម្ពាធ 1 bar ។  បរិយាកាស​អ៊ុយរ៉ាន់​អាច​បែង​ចែក​ជា​បី​ស្រទាប់​គឺ៖ ត្រូពិចរវាងរយៈកំពស់ −300 និង 50 គីឡូម៉ែត្រ (−186 និង 31 mi) និងសម្ពាធពី 100 ទៅ 0.1 bar (10 MPa ដល់ 10 kPa); stratosphere ដែល លាតសន្ធឹងរយៈកំពស់ពី 50 ទៅ 4,000 គីឡូម៉ែត្រ (31 និង 2,485 mi) និងសម្ពាធរវាង 0.1 និង 10 −10  bar (10 kPa ទៅ 10  µPa ); និងទែម៉ូស្យូមលាតសន្ធឹងពី 4,000 គីឡូម៉ែត្រទៅខ្ពស់រហូតដល់ 50,000 គីឡូម៉ែត្រពីផ្ទៃ។  មិនមាន mesosphere ។
ការ​តែង​និពន្ធ
សមាសភាពនៃបរិយាកាសរបស់អ៊ុយរ៉ានុសគឺខុសគ្នាពីបរិមាណរបស់វា ដែលភាគច្រើនមាន ម៉ូលេគុលអ៊ីដ្រូសែន និងអេលីយ៉ូម។  ប្រភាគម៉ូលេគុល អេលីយ៉ូម ពោលគឺចំនួន អាតូម អេលីយ៉ូម ក្នុងមួយម៉ូលេគុលនៃឧស្ម័នគឺ0.15 ± 0.03  នៅក្នុង troposphere ខាងលើ ដែលត្រូវគ្នានឹងប្រភាគម៉ាស0.26 ± 0.05. តម្លៃនេះគឺជិតទៅនឹងប្រភាគម៉ាសអេលីយ៉ូមប្រូតូសូឡា0.275 ± 0.01,  បង្ហាញថាអេលីយ៉ូមមិនបានតាំងទីលំនៅនៅកណ្តាលរបស់វាដូចដែលវាមាននៅក្នុងឧស្ម័នយក្ស។  ធាតុផ្សំទីបីដែលមានច្រើនបំផុតនៃបរិយាកាសរបស់ Uranus គឺមេតាន ( CH 4 ) ។  មេតានមាន ខ្សែ ស្រូបទាញ លេចធ្លោ នៅក្នុង IR ដែលអាចមើលឃើញ និង ជិតអ៊ីនហ្វ្រារ៉េដ (IR) ដែលធ្វើឱ្យ Uranus aquamarine ឬ ពណ៌ខៀវខ្ចីមាន ពណ៌ ។  ម៉ូលេគុលមេតានមានចំនួន 2.3% នៃបរិយាកាសដោយប្រភាគម៉ូលេគុលខាងក្រោមផ្ទៃពពកមេតាននៅកម្រិតសម្ពាធ 1.3 bar (130 kPa); នេះតំណាងឱ្យប្រហែល 20 ទៅ 30 ដងនៃបរិមាណកាបូនដែលមាននៅក្នុងព្រះអាទិត្យ។ សមាមាត្រលាយ គឺទាបជាងច្រើននៅក្នុងបរិយាកាសខាងលើ ដោយសារតែសីតុណ្ហភាពទាបខ្លាំងរបស់វា ដែលបន្ថយកម្រិតតិត្ថិភាព និងបណ្តាលឱ្យមានជាតិមេតានលើសដើម្បីបង្កក។  ភាពសម្បូរបែបនៃសមាសធាតុងាយនឹងបង្កជាហេតុដូចជា អាម៉ូញាក់ ទឹក និង អ៊ីដ្រូសែនស៊ុលហ្វីត នៅក្នុងបរិយាកាសជ្រៅត្រូវបានគេស្គាល់យ៉ាងលំបាក។ ពួកវាប្រហែលជាខ្ពស់ជាងតម្លៃពន្លឺព្រះអាទិត្យផងដែរ។  រួមជាមួយនឹងមេតាន បរិមាណដាននៃ អ៊ីដ្រូកាបូន ផ្សេងៗ ត្រូវបានរកឃើញនៅក្នុង stratosphere នៃ Uranus ដែលត្រូវបានគេគិតថាត្រូវបានផលិតចេញពីមេតានដោយ photolysis ដែលបង្កឡើងដោយ កាំរស្មីអ៊ុលត្រាវីយូឡេ (UV) ព្រះអាទិត្យ។ ពួកវារួមមាន អេតាន ( C 2 H 6 ) អាសេទីលលីន ( C 2 H 2 ) មេទីល ឡាសេទីលីន ( CH 3 C 2 H ) និង ឌី អាសេទីលីន ( C 2 HC 2 H ) ។  Spectroscopy ក៏បានរកឃើញដាននៃចំហាយទឹក កាបូនម៉ូណូអុកស៊ីត និង កាបូនឌីអុកស៊ីត នៅក្នុងបរិយាកាសខាងលើ ដែលអាចកើតចេញពីប្រភពខាងក្រៅ ដូចជាធូលី និង ផ្កាយដុះកន្ទុយ ។
បរិយាកាសខាងលើ
ស្រទាប់កណ្តាលនៃបរិយាកាសអ៊ុយរ៉ានីគឺជា stratosphere ដែលជាទូទៅសីតុណ្ហភាពកើនឡើងជាមួយនឹងរយៈកំពស់ចាប់ពី 53 K (−220 °C; −364 °F) នៅតំបន់ ត្រូពិច ដល់ចន្លោះពី 800 ទៅ 850 K (527 និង 577 °C; 980 និង 1,070 ។ ° F) នៅមូលដ្ឋាននៃទែរម៉ូស្ពែរ។  កំដៅនៃ stratosphere គឺបណ្តាលមកពីការស្រូបយកកាំរស្មី UV និង IR ពន្លឺព្រះអាទិត្យដោយមេតាននិង អ៊ីដ្រូកាបូន ផ្សេងទៀត,  ដែលបង្កើតនៅក្នុងផ្នែកនៃបរិយាកាសនេះជាលទ្ធផលនៃ photolysis មេតាន ។  កំដៅក៏ត្រូវបានធ្វើឡើងពី thermosphere ក្តៅ។ អ៊ីដ្រូកាបូនកាន់កាប់ស្រទាប់តូចចង្អៀតនៅរយៈកំពស់ពី 100 ទៅ 300 គីឡូម៉ែត្រ ដែលត្រូវនឹងជួរសម្ពាធពី 1000 ទៅ 10 Pa និងសីតុណ្ហភាពចន្លោះពី 75 ទៅ 170 K (−198 និង −103 °C; −325 និង −154 ° F). អ៊ីដ្រូកាបូនដែលមានច្រើនបំផុតគឺ មេតាន អាសេទីលីន និង អេ តាន ជាមួយនឹង សមាមាត្រលាយ ប្រហែល 10−7 ទាក់ទងទៅនឹងអ៊ីដ្រូសែន។ សមាមាត្រលាយនៃ កាបូនម៉ូណូអុកស៊ីត គឺស្រដៀងគ្នានៅកម្ពស់ទាំងនេះ។  អ៊ីដ្រូកាបូនធ្ងន់ជាង និង កាបូនឌីអុកស៊ីត មានសមាមាត្រលាយបញ្ចូលគ្នាបីលំដាប់នៃរ៉ិចទ័រទាបជាង។  បរិបូរណ៍នៃទឹកគឺនៅជុំវិញ 7 × 10−៩. Ethane និង acetylene មានទំនោរទៅ condense នៅក្នុងផ្នែកខាងក្រោមត្រជាក់នៃ stratosphere និង tropopause (ក្រោមកម្រិត 10 mBar) បង្កើតជាស្រទាប់អ័ព្ទ ដែលអាចជាផ្នែកមួយទទួលខុសត្រូវចំពោះរូបរាងដ៏ខ្មៅងងឹតរបស់ Uranus ។ កំហាប់នៃអ៊ីដ្រូកាបូននៅក្នុង stratosphere Uranian ខាងលើអ័ព្ទគឺទាបជាងយ៉ាងខ្លាំងនៅក្នុង stratospheres នៃភពយក្សដទៃទៀត។