cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
បុរេប្រវត្តិកម្ពុជា
ឧបករណ៍ប្រើប្រាស់
នៅក្នុងឧ​ប​ទី្វ​ប​ឥណ្ឌូចិន​ដែលជា​ទឹកដី​កំណើត​របស់​អំបូរ​ខ្មែរ-មន ឬ មន-ខ្មែរ ការប្រើ​ឧបករណ៍​ថ្ម​ត្រូវបាន​ផ្តើមឡើង​តាំងពី ១ លាន​ឆ្នាំ​តែប៉ុណ្ណោះ (ឡាំ​ប៉ាង​ប្រទេស​ថៃ) រហូតដល់​សម័យ​លោហធាតុ​ប្រមាណ ១៥០០-១០០០ ឆ្នាំមុន​គ.ស។ គេ​កំណត់​អាយុ​តាមរបៀប ( K40/Ar40 )។ ការស្រាវជ្រាវ​ឱ្យដឹងថានៅ​កម្ពុជា​ក្រោម ឧស្សាហកម្ម​ថ្ម​មាន​អាយុ​ពី ៥៦០០០០ ឆ្នាំទៅ ៦៥០០០០ ឆ្នាំ។ រីឯ​នៅ​ព្រះរាជាណាចក្រ​កម្ពុជា​បច្ចុប្បន្ន ឧស្សាហកម្ម​ថ្ម​នៅ​វាល​ស្បូវ​រវាង​ខេត្តក្រចេះ និង​សឹ្ទ​ង​ត្រែង​មាន​អាយុ​ពី ៥១០០០០ ទៅ ៦៩០០០០ ឆ្នាំមុន​គ.ស។ ទិន្នន័យខាង​បុរេប្រវត្តិ​​ទាំងនោះ​បង្ហាញ​ឱ្យ​យើង​ស្វែងយល់​អំពី​ចំណាស់​នៃសំណង់​ គ្រឹះ​របស់​វប្បធម៌-អរិយធម៌​ខ្មែរ​ដែលមាន​អាយុ​ដ៏​យូរលង់​ណាស់​មកហើយ មុន​ការបង្កើត​អាណាចក្រ​វ្នំ​នា​ដើម​ស.វ​ទី ១ នៃ​គ.ស ក្រោម​ឥ​ទិ្ធ​ពល​វប្បធម៌​ឥណ្ឌា។
សំលៀកបំពាក់
​មាស​ត្រូវបាន​អ្នកស្រុក​ចាត់ទុកថាជា​វត្ថុ​សក្តិ​សិទ្ធិពាក់ព័ន្ធ​ទៅនឹង​ឈាម ឬ​ព្រះអាទិត្យ ដោយហេតុថា ដូច​ព្រះអាទិត្យ​ដែល​បញ្ចេញ​កាំរស្មី​ក្រហមឆ្អៅ ដែលជា​ប្រភព​នៃ​ជីវិតមាស​ពណ៌​ក្រហមត្រូវបាន​ប្រៀបផ្ទឹម​ទៅនឹង​ព្រះអាទិត្យ​។ រីឯ​ប្រាក់​វិញ វត្ថុធាតុដើម​នេះ រមែងតែ​គេ​ប្រដូច​ទៅនឹង​ព្រះ​ចន្ទ ដែលមាន​លក្ខណៈ​ស​ថ្លា​។ បើ​និយាយ​ម្យ៉ាងទៀត លោហធាតុ​ទាំងពីរ​ប្រភេទ​ខាងលើនេះ ត្រូវបាន​ចាត់ទុកថា​ជាវ​ត្ថុ​សក្តិ​សិទ្ធិ ពោលគឺ​សុទ្ធសឹង​តែមាន​បារមី​កាន់​។ ដោយ​មូលហេតុ​នេះហើយ ប្រភេទ​លោហៈ​ទាំងនោះ​មានតំលៃជាង​អ្វីៗ​ទាំងអស់​ក្នុង​លោក ក្នុង​ក្រសែភ្នែក​របស់​បុព្វការី​ជន​ខ្មែរនា​គ្រប់​សម័យកាល​ទាំងអស់​។ ពីមុន​សម័យ​ប្រវត្តិសាស្ត្រ​រហូតដល់​បច្ចុប្បន្ន​ភាព មាស និង​ប្រាក់​ត្រូវបាន​គេ​យកមក​ផលិត​ធ្វើជា​រូបសំណាកតំណាង​ឲ្យ​ព្រះអាទិទេព ព្រមទាំង​គ្រឿងអលង្ការ​សំរាប់តុបតែង​រូបរាងកាយ​របស់​មនុស្ស​ទាំង​ពីរភេទ​។ នៅពេលដែល​ពាក់​គ្រឿងអលង្កា​ធ្វើ​អំពី​មាស ឬ​ប្រាក់ គេ​មាន​អារម្មណ៍​ថា មាន​សារជាតិ​ពិសិដ្ឋ​ម្យ៉ាង​ជ្រួតជ្រាប​តាម​កោសិកា ធ្វើ​ឲ្យ​គេ​រឹង​មាំ ខ្លាំងក្លា អង់អាច ក្លាហាន ហើយ​រូបរាងកាយ​ចែងចាំង​ខុសពី​ប្រក្រតី​។ បើ​និយាយ​ម្យ៉ាងទៀត មាស និង​ប្រាក់​អាចជួយ​យកអាសារ​មនុស្ស​បាន​យ៉ាង​ប្រាកដ​។​ នៅ​ស្ថានីយ៍​ភូមិ​ព្រ​ហារ ខេត្តព្រៃវែង និង​នៅ​ភូមិ​ស្នាយ ខេត្តបន្ទាយមានជ័យ មាស និង​ប្រាក់ ត្រូវបាន​គេ​យកមក​ធ្វើជា​គ្រឿងលំអ​រូបរាងកាយ​មនុស្ស​ទាំង​ពីរភេទ ដូចជា​ក្រវិល​ត្រចៀក បន្តោង​ខ្សែក ចិញ្ចៀន និង​សន្លឹក​មាស​ស្តើងៗ​ដែល​គេ​រមូរ​ឲ្យ​មូល​ដើម្បី​ពាក់​នៅ​ចង្កេះលើក ឬក៏​ប្រើ​ជា​ត្រសាល់​ត្រចៀក​ជាដើម​។ យ៉ាងណាមិញ​នៅ​ស្ថានីយ​គោក​អូរ​ជួនៅ​ដែនដី​សណ្ត​ឯណោះ​វិញ គេ​ក៏បាន​រកឃើញ​គ្រឿងអលង្ការ​ធ្វើ​អំពី​មាស ដែល​ស្ថិតក្នុង​បរិបទ​វប្បធម៌​មន​-​ខ្មែរ ហើយ​ដែលមាន​អាយុកាល​ដូចគ្នា​។​ តាមរយៈ​លទ្ធផល​នៃ​ការវិភាគ​រក​កាលបរិច្ឆេទ​ដោយ​ប្រើ​បច្ចេកទេស​វិទ្យុសកម្ម​ C14 យើង​អាច​ដឹងថាគ្រឿងអលង្កា​រទាំងនោះដែល​ពាក់ព័ន្ធ​ទៅនឹង​អំពី​ពិធី​កប់​សព ត្រូវបាន​ផលិតឡើង​ប្រមាណ​ជា ១៥០/១០០​ឆ្នាំ មុន​គ​.​សទៅ ១០០ ​ឆ្នាំ​នៃ​គ​.​ស​។ ជាទូទៅដោយសារតែត្រូវបាន​កប់​ទៅ​ជាមួយនឹង​សពបុរាណវត្ថុ​ទាំងនោះមិន​គ្រាន់តែ​ត្រូវបាន​ប្រើប្រាស់​ជា​គ្រឿង​លំអតុបតែង​ខ្លួនប្រាណ ឬក៏​បញ្ជា​ក់នូវ​ឋានៈ​ក្នុងសង្គម​តែប៉ុណ្ណោះ​ទេ ក៏ប៉ុន្តែ​រមែងតែ​ពាក់ព័ន្ធ​ទៅនឹង​ជំនឿ​សាសនា​ផងដែរ ដូច​ករណី​របាំងមុខ (​មនុស្ស​) ធ្វើ​អំពី​សន្លឹក​មាស​ស្តើង​ដែល​គេ​រកឃើញ​នៅ​ខេត្ត​ប៉ា​រៀ​-​វុង​តាវនៅឯ​វៀតណាម​ខាងត្បូងជា​សក្ខីកម្ម​ស្រាប់​។ ដូចនេះ មាស និង​ប្រាក់ មិន​គ្រាន់តែ​តំណាង​ឲ្យ​ភាព​ស្តុកស្តម្ភ ទ្រព្យសម្បត្តិ ឬក៏​ឋានៈ​ក្នុងសង្គម​តែប៉ុណ្ណោះ​ទេ ក៏ប៉ុន្តែ​ភាព​បរិសុទ្ធភាព​អមតៈ​ផងដែរ ដោយហេតុថាគុណសម្បត្តិ​ដ៏​វិសេសវិសាល​មួយទៀត​នៃ​លោហធាតុ​នេះ គឺ​ភាព​មិនចេះ​ពុកផុយ ឬ​សាបសូន្យ​។ ដូច្នេះហើយ​បានជា​គេ​ផលិត​ព្រះអាទិទេព​ធ្វើ​អំពី​មាស​។ ហើយ​ការគោរពចំលាក់​តំណាង​ព្រះអាទិទេព​ធ្វើ​អំពី​មាសត្រូវបាន​បន្ត​រហូតដល់​សម័យ​ទំនើប​យើង​នេះ​។
ទំនៀមទំលាប់​ប្រពៃណីចោះត្រចៀក​នេះ ពុំ​មាន​ជា​ការ​ពាក់​ដើម្បី​លំអ​រូប​រាង​កាយ​ប៉ុណ្ណោះ​ទេវា​ថែម​ទាំង​មាន​អត្ថន័យ​ពាក់​ព័ន្ធ​នឹង​ជំនឿ​សាសនា។ ចំពោះ​មនុស្ស​បុរាណ ​ការ​ចោះ​ត្រចៀកយល់​ឃើញ​ថានាំ​មក​នូវ​សិរី​សួស្តី និង​បុណ្យ​បារមី​បង្ការ​នូវ​រាល់​ឧបទ្រ​ព​ចង្រៃ ដែល​យាយី​មនុស្ស និង​សង្គម។ ជារួម​ក្រវិល​ត្រចៀក ឬ​ត្រសាល់​ខ្មែរ និង​ជន​ជាតិ​ខ្មែរ​ដើម​ភាគ​តិចនៅ​ភូមិ​ភាគឦសាននៃ​ប្រទេស​កម្ពុជា​បច្ចុប្បន្នគឺ​ស្ថិត​ក្នុង​រង្វង់​គ្រួសារ​វប្បធម៌​តែ​មួយ​ទេ ពោល​គឺ​វា​បាន​ប្រសូត្រ​ចេញពី​ខឿន​វប្បធម៌នា​សម័យ​បុរេប្រវត្តិ​សាស្ត្រ។ ភស្តុតាង​ចាំបាច់​ដើម្បី​បង្ហាញ និរន្តរភាព​នៃ​ប្រពៃណី​ខាង​លើ​នេះគឺ​របក​គំហើញ​ខាង​បុរាណ​វិទ្យា​ខ្មែរ​នា​សម័យ​បុរេប្រវត្តិ​សាស្ត្រ។ ក្នុង​ចំណោម​គ្រឿង​អលង្ការនៅ​ស្ថានីយ៍​សំរោង​សែន ដែល​សិក្សា​ដោយ​លោកម៉ុង​ស៊ុយនៅ​ឆ្នាំ​១៩២៣ យើង​បាន​ឃើញ​ក្រវិល និង​ត្រសាល់​ត្រចៀក កងដៃ ធ្វើ​អំពី​ថ្ម និង​ខ្យង។ វត្តមាន​របស់​គ្រឿង​អលង្ការ​ខាង​លើ​នេះ ក៏​ត្រូវ​បាន​លើក​ឡើង​ក្នុង​របាយ​ការ​ណ៍​របស់​លោកអៃម៉ូ​នី​យេ​ផងដែរ។ ក្រៅពី​នេះប្រភព​ព័ត៌មាន​គួរឲ្យ​ទុក​ចិត្ត​បាន​បញ្ជាក់​ថា ការ​ប្រើ​អលង្ការ​នេះ ក៏​ពេញ​និយម​នៅ​ម្លូព្រៃ​​ផង​​ដែរ។ ទន្ទឹម​នឹង​នោះ ថ្មីៗ​នេះ​នៅ​ស្ថានីយ៍​ភូមិ​ស្នាយ ​និងស្វាយចេក យើង​ក៏​បាន​រក​ឃើញ​នូវ​ត្រ​សាល់ត្រចៀក​ធ្វើ​អំពី​សំរិទ្ធិ និង​ថ្ម​ថែម​ទៀត។ ចុង​ក្រោយ​បង្អស់ យើង​ក៏​បាន​ជួប​នូវ​ក្រវិល និង​ត្រសាល់​ត្រចៀក នៅ​ក្នុង​ស្ថានីយ៍​មួយ​ចំនួននៅ​សៀម និងលាវ។ ប្រពៃណី​ខាង​លើនេះដែល​មាន​កំណើត​ឡើង​នា​សម័យនវ​សិលា ឬ​ថ្ម​រំ​លីងគឺជា​ប្រពៃណី​ជាតិពោល​គឺ​ទាំង​ស្ដេចទាំង​រាស្ត្រ​រមែង​តែង​និយម​ដូចគ្នា។
សឹងតែ​មិន​នឹកស្មាន​ដល់ គំនូរ​លើ​ច្រាំង​ថ្ម​ដ៏​កម្រ​មួយ​ ត្រូវបាន​គេ​រកឃើញ ដែល​អនុញ្ញាត​ឲ្យ​យើង​ទទួលបាន​ទិន្នន័យ​ថ្មីពាក់ព័ន្ធ​នឹង​ការ​បរបាញ់ជាពិសេស​ការពាក់​ស្នែង​ប្រើស​នៅពេល​បរបាញ់ដែលមាន​អាយុប្រមាណ​ជា ២៥០០ ឆ្នាំ​មកហើយ។ នៅ​ស្រុក​ស៊ី​គី​វ ចង្វាត​នគររាជ​សីមាក្រៅពី​គំនូរ​លើ​ច្រាំង​ថ្ម ឬ​គុហា​នា​សម័យ​បុរេប្រវត្តិសាស្ត្រ​មួយចំនួនពាក់ព័ន្ធ​ទៅនឹង​ជំនឿ​សាសនា​ចុង​សម័យ​វប្បធម៌យើង​ក៏បាន​ឃើញ​នូវ​គំនូរ​មួយទៀត ដែល​គេ​តែងតែ​ហៅ​ឈ្មោះថា ធ្មប់ កំពុង​ធ្វើ​ពិធី​កម្មដោយ​លើ​ក្បាលមាន​ពាក់​ស្នែង​ប្រើស​មួយគូរ។ ការពាក់​ស្នែង​ប្រើស​បែបនេះក្នុង​ពិធី​កម្ម​សាសនា​ដោយ​មេ​ព្រានព្រៃគឺធ្វើឡើង​ដើម្បី​ឲ្យ​សត្វ​ប្រើស​ចូលក្នុង​ល្បិចកល​របស់​អ្នក​បរបាញ់អាច​ឲ្យ​អ្នក​បរបាញ់​លូន​ខិតចូល​ជិតដើម្បី​បាញ់​សម្លាប់សត្វ​ម្រឹគ ដែល​រួមមាន ប្រើស ក្ដាន់ ឈ្លូស ទន្សោង​ជាដើមបានដោយងាយ។​ ​នេះ​ជា​ទិដ្ឋភាពដែល​បង្ហាញ​ឲ្យ​ឃើញ​ពីវិធីរ​កសាច់​សំរាប់​ផ្គត់ផ្គង់​ដល់​សេដ្ឋកិច្ច​គ្រួសារក្នុង​សហគមន៍​មន​-​ខ្មែរនា​សម័យ​បុរេប្រវត្តិសាស្ត្រហើយ​ម្យ៉ាងទៀត វា​ក៏​ឆ្លុះ​បញ្ចាំង​ឲ្យ​ឃើញ​នូវ​បរិបទ​សង្គម​មួយ ដែល​សំបូរ​ទៅដោយ​ព្រៃព្រឹក្សា​ដែលជា​អនុផលព្រមទាំង​លក្ខណៈ​ជីវ​ច​ល​និយម​នៃ​ទំនៀមទំលាប់ក្នុងសង្គម​នា​សម័យ​បុរេប្រវត្តិសាស្ត្រ​ផងដែរ។ នោះ​ជា​រូប​ព្រានព្រៃ​នា​សម័យ​អតីតកាលកំពុង​បំពេញ​ពិធី​កម្ម​សាសនា​អ្វីមួយ​យ៉ាង​ប្រាកដមុននឹង​ចេញទៅ​បរបាញ់ក្នុង​គោលបំណង​ពិសិដ្ឋ​មួយ គឺ​ធ្វើយ៉ាងណា​ឲ្យ​ការ​បរបាញ់​បាន​ជោគជ័យ។​ យើង​អាច​កត់សំគាល់ថា ការប្រើ​ស្នែង​ប្រើសក្នុងការ​បរបាញ់​សត្វព្រៃបាន​ផ្ដើមឡើង​នា​សម័យ​បុរេប្រវត្តិសាស្ត្រ ដោយ​ប្រជាជន​នៅ​តំបន់​ខ្ពង់រាប​នគររាជ​សីមា ដែលជា​ចំណែក​យ៉ាងសំខាន់​ខាង​សេដ្ឋកិច្ច​គ្រួសារ​នា​សម័យ​នោះសំរាប់​មនុស្ស​រស់នៅ​តាម​ដងព្រៃ​ភ្នំ។ ទង្វើ​នេះ​បាន​បន្ត​រហូតដល់​សម័យ​វប្បធម៌​បាយ័នគឺ​ចំណុច​ដ៏​សំខាន់​នេះហើយ​ដែល​ធ្វើ​ឲ្យ​ឃើញ​នូវប្រភព​បុរេប្រវត្តិសាស្ត្រនៃ​ការបំពាក់​ស្នែង​ប្រើស​ដោយ​ព្រានព្រៃក្នុងពេលបរបាញ់។
មុន​ការទទួល​វប្បធម៌​ក្លិង្គ ពោលគឺ​តាំងពី​សម័យ​បុរេប្រវត្តិសាស្ត្រ​ម្ល៉េះ​ដូច​បងប្អូន​ខ្មែរលើ​ សព្វថ្ងៃនេះជនជាតិខ្មែរ​យើង​បាន​ចេះ​និយម​សំលៀកបំពាក់​រួចជាស្រេច​ទៅហើយ ដូចជា​ការប្រើប្រាស់​ប៉ឹង​វែងឬ​ខ្លី និង​សំពត់ដើម្បី​បិទបាំង​កេរ្តិ៍ខ្មាស់ និង​លំអ​រូបរាងកាយឬក៏​គ្រាន់តែ​ដើម្បី​ការពារ​អាកាសធាតុ​តែ​ប៉ុណ្ណោះ។ ម្យ៉ាងវិញទៀត​គួរ​គូសបញ្ជាក់​ផងដែរ​ថានៅ​ដើម​ស.វ​ទី ១ នៃ​គ.ស ទើប​មាន​ការនិយម​ក្បិន​តាមរបៀប​ពួក​ព្រាហ្មណ៍​ឥណ្ឌា ដែលមាន​ប្រភព​ចេញពី​ឥណ្ឌា​ខាងត្បូងហើយ​វា​ក៏​ជា​ប្រពៃណី​មួយ​នៅរស់​រវើក​រហូតមក​ដល់​សព្វថ្ងៃ​នេះដែរ​នៅ​ប្រទេស​ឥណ្ឌា​ខាងត្បូងក៏​ដូច​នៅ​ប្រទេស​កម្ពុជា។ ដូច្នេះការដែល​និយាយថា ជនជាតិខ្មែរ​យើង​មិនចេះ​ស្លៀកពាក់​មុន​ឥទ្ធិពល​ឥណ្ឌា​នោះ ពំនោល​នេះ​គឺជា​រឿង​មិន​ពិត​ទាល់តែសោះ។ ការដែល​ជនជាតិខ្មែរ​កាន់​ទំនៀមទំលាប់​តាមបែប​ឥណ្ឌាពុំមែន​មានន័យថា​ ខ្មែរ​គ្មាន​សំលៀកបំពាក់​ប្រចាំ​ជាតិ​របស់ខ្លួន​នោះទេ។ ក្រោម​មេឃ​លើដី​នេះ គ្មាន​ជនជាតិ​ណា​ដែល​ដើរ​ស្រាត​ទេ ឬក៏​បាន​បង្កើតឡើង​នូវ​វប្បធម៌​របស់ខ្លួន​ដោយ​គ្មាន​ការទទួល​ឥទ្ធិពលមកពី​ខាងក្រៅ​នោះទេ។ ចំលាក់​នៃ​ប្រាសាទបុរាណ​ខ្មែរដូចជា​ចំលាក់​នៅលើ​ប្រាសាទបាយ័ន បន្ទាយឆ្មារ និង​អង្គរវត្ត អាចជា​កញ្ចក់​ឆ្លុះបញ្ចាំង​ឱ្យឃើញ​ពី​សំលៀកបំពាក់​ខ្មែរ​បុរាណ​រវាង​ស.វ​ទី ១២-១៣ នៃ​គ.ស ដែល​ក្នុងនោះ​មានការ​ប្រើ​ប៉ឹង និង​សំពត់​ជាដើម ក៏​ជា​សក្ខីកម្ម​មួយ​គួរឱ្យកត់សំគាល់​ដែរ។ ឆ្លងតាម​ការវិភាគ​ខាងលើនេះ​បានឱ្យដឹងថា ជនជាតិខ្មែរ​យើង​ចេះ​ស្លៀកពាក់​យ៉ាងហោចណាស់​ក៏​ចាប់ពី​សម័យ​វប្បធម៌​លោហធាតុ​មក​ដែរ។ នេះ​ជា​លើកទីមួយ​ហើយ​ដែល​យើង​បាន​ប្រមូល​ឯកសារ​ស្តីពី​ការ​ស្លៀកពាក់​របស់​ខ្មែរ​នា​សម័យមុន​ប្រវត្តិសាស្ត្រ និង​ដើម​សម័យ​ប្រវត្តិសាស្ត្រ​មក​វិភាគ​សិក្សាដើម្បី​បង្ហាញ​នូវ​និរន្តរភាព​នៃ​សំលៀកបំពាក់​ខ្មែរតាម​បែប​ប្រពៃណី​ប្រចាំ​ជាតិ​របស់ខ្លួន។
ទាក់ទង​នឹង​បញ្ហា​ប្រើ​កែវ ថ្វីត្បិតតែ​យើង​ពុំទាន់​ដឹង​នៅឡើយថា​ តើ​សមិទ្ធិផល​កែវ​ត្រូវបាន​បង្កើត​នៅ​សម័យ​ណា​យ៉ាង​ប្រាកដ​នៅឡើយ​ទេ ក៏ប៉ុន្តែ​ទិន្នន័យ​ទាក់ទិន​ទៅនឹង​វត្ថុ​ធ្វើ​អំពី​កែវជាពិសេស​គ្រាប់អង្កាំ​ចាស់​ជាងគេ ដែល​គេ​បាន​រកឃើញ​នៅតាម​ស្ថានីយ៍​មួយចំនួនដូចជា​នៅ​ចង្វាតក្រៈប៊ី​ក្នុង​ឈូង​សមុទ្រ​សៀម​សព្វថ្ងៃ​ជាដើមគឺមាន​អាយុ​ចាស់​រវាង ៣០០​ឆ្នាំ និង ១០០​ឆ្នាំមុន​សម័យ​ប្រវត្តិសាស្ត្រ​។ ហើយ​ជា​អង្កាំ ដែលមាន​ប្រភព​ចេញពី​ចក្រភព​រ៉ូ​ម។ រីឯ​នៅតាម​ស្ថានីយ៍​មួយចំនួន ដែល​ស្ថិតក្នុង​បង្គោល​សីមា​នៃ​ព្រះរាជាណាចក្រ​កម្ពុជា​បច្ចុប្បន្ន​វិញ អង្កាំ​ធ្វើ​អំពី​កែវ ជួនកាល​មាន​អាយុកាល​ប្រហាក់ប្រហែលគ្នា ឬក៏​ត្រឹមតែ​ពីស​.​វ​ទី​១ ដល់​ស​.​វ​ទី​៤-៥​នៃ​គ​.​ស តែប៉ុណ្ណោះនេះ​បើ​យោងតាម​លក្ខណៈប្រភេទ​អង្កាំ​តាម​តំបន់ភូមិសាស្ត្រ​នីមួយៗ​ជាក់ស្តែង​។
ការរកឃើញ​នូវ​វត្ថុ​ធ្វើ​អំពី​កែវជា​ច្រើនថ្មីៗ​នេះ​នៅ​ភូមិ​ស្នាយ និង​នៅ​អង្គរបុរីបានផ្តល់​ចំពោះ​យើង​នូវ​ព័ត៌មាន និង​ភាពសំបូរ​ណ៍​បែប​នៃ​គ្រឿងអលង្ការ​ធ្វើ​អំពី​កែវ​ពណ៌​ដ៏​ច្រើន ដើម្បី​ចូលរួម​ក្នុងការ​សរសេរ​ខឿនវប្បធម៌​ខ្មែរ​បុរាណ​ឡើងវិញ​។ ការរកឃើញ​នូវ​វត្ថុ​វប្បធម៌​ធ្វើ​អំពី​កែវដូចជា ក្រវិល​ត្រចៀក ឬ​កាវ​ត្រចៀក​មាន​រូបរាង​ជា​សត្វ​ចាប ក្របី ផ្កា កងដៃ ចិញ្ចៀន អង្កាំ ទេវរូប ពុទ្ធរូប សត្វ​។​ល​។ ក៏បាន​ជះឥទ្ធិពល​យ៉ាងច្រើន​ចំពោះ​ការ​ចងក្រង​ទំព័រ​ប្រវត្តិសាស្ត្រ​នៃ​កម្ពុជា​ឡើងវិញ​ដែរ​។ ដោយ​បញ្ជាក់ថាជនជាតិខ្មែរ​បាន​មាន​ទំនាក់ទំនង​ខាង​ពាណិជ្ជកម្ម​អន្តរជាតិ និង​វប្បធម៌​ជាមួយ​ប​ស្ចឹម​ប្រទេស​ចាប់តាំងពី​ចុង​សម័យ​លោហធាតុពោលគឺ​ដើម​សម័យ​ប្រវត្តិសាស្ត្រ​ម្ល៉េះ​។ ព្រោះ​ក្នុងកំឡុង​អន្តរកាល​នេះហើយ ជនជាតិខ្មែរ​ក្នុងដំណាក់កាល​ដំបូង ហើយ​បន្ទាប់មក​ក៏បាន​ចេះ​ស្ល​ដោយ​ខ្លួនឯងនៅ​ដើម​ស​.​វ​ទី​១ តាម​បច្ចេកទេស​ដែល​បានមក​រស់នៅ​តាម​កំពង់ផែសមុទ្រ​ភ្វូណាន។
ជាការ​ពិតណាស់ យើង​អាច​ចាត់ទុក​ដោយ​ឥត​សង្ស័យ​ឡើយ​ថាកងដៃ​ខ្មែរ និង​ព្នងមាន​ប្រភព​រួម​តែមួយ​។ ខ្មែរ​មិនបាន​ខ្ចី​ពី​ព្នង ហើយ​ព្នង​ក៏​មិនបាន​ខ្ចី​ពី​ខ្មែរគឺមាន​ប្រភព​តែមួយ​យ៉ាង​ប្រាកដ ព្រោះ​ការនិយម​កងដៃ​ជា​វប្បធម៌​រួមដែល​ធ្លាប់មាន​តាំងពី​បុរាណកាល​ដ៏​យូរលង់​មកហើយ​។​ បើទោះបីជា​យើង​មិនបាន​សិក្សា​វិភាគ​ល្អិតល្អន់​ក៏ដោយ តាម​ការពិនិត្យ​ទីកន្លែង​ផ្ទាល់ និង​លក្ខណៈ​នៃ​ប្រពៃណី​ពាក់​កងដៃ​របស់​ប្រជាជន​ខ្មែរ និង​កុលសម្ព័ន្ធ​មន​-​ខ្មែរដែលជា​ជនជាតិខ្មែរ​ដើម​ភាគតិច មិន​បានទទួល​ឥទ្ធិពល​ឥណ្ឌា យើង​អាច​ឃើញ​ប្រភព​រួម​រវាង​កងដៃ​ខ្មែរ ព្នង ក្នុង​បច្ចុប្បន្នភាពក៏ដូចជា​ក្នុងសម័យ​ដ៏​យូរលង់គឺ​សម័យ​បុរេប្រវត្តិសាស្ត្រ​។​ ក្នុង​ការធ្វើ​កំណាយ​ខាង​បុរាណវិទ្យា ដែល​ត្រូវបាន​ធ្វើឡើង​នៅតាម​ស្ថានីយ​បុរេប្រវត្តិសាស្ត្រ​មួយចំនួននៅ​ប្រទេស​កម្ពុជា ប្រទេស​វៀតណាម​ខាងត្បូង ប្រទេស​ថៃ និង​លាវ​បច្ចុប្បន្ន យើង​បានឃើញ​ក្រុមមនុស្ស​ទាំងពីរ​ភេទដូច​នា​សម័យ​ប្រវត្តិសាស្ត្រ និង​ដើម​សម័យអង្គរបាន​និយម​នូវ​កងដៃ​ទាំងនោះ នេះ​បើ​យោង​លើ​លទ្ធផល​នៃ​ការធ្វើ​កំណាយ​តាម​រណ្តៅ​សព​។ ឧទាហរណ៍​ជាក់ស្តែង​មួយនៅ​ភូមិ​ស្នាយក៏​ដូច​នៅ​ភូមិ​បាន​ឈៀង ប្រទេស​ថៃ​បច្ចុប្បន្ន នៅលើ​ដៃ​របស់​សព​ជាច្រើនសុទ្ធសឹង​តែមាន​បំពាក់​កងដៃ​សំរឹទ្ធិ​។ គ្រឿងអលង្ការ​ទាំងនោះ ខ្លះ​មាន​ក្បាច់​ជា​គូថ​ខ្យង ខ្លះទៀត​រាង​ជា​រមួលៗ ទំហំ​គ្រប់​ខ្នាតពិត​ជាមាន​លក្ខណៈ​ដូចគ្នា​ពី​ស្ថានីយ៍​មួយ​ទៅ​ស្ថានីយ៍​ទៀតហាក់បី​កើតចេញពី​ពុម្ព​តែមួយ​។
សិល្បៈ
នា​សម័យ​បុរេប្រវត្តិសាស្ត្រ ក្រៅពី​គំនូរ​រូប​សត្វ គេ​ក៏បាន​សង្កេតឃើញ​មាន​គំនូរ​ពណ៌​តំណាង​បុព្វការី​ជន​ផងដែរ។ តាមពិតទៅ គោលដៅ​នៃ​គំនូរជីវចល​ទាំងនោះ ​ហើយ​អ្វីដែល​ជាការ​ប៉ងប្រាថ្នា​ចំបង​របស់​មនុស្ស នា​ចុង​សម័យ​វប្បធម៌​សំរឹទ្ធ​នោះគឺ​ការស្វែងរក​នូវ​សេចក្ដីសុខ​សប្បាយ និង​សិរី​មង្គល​ក្នុង​លោក​នេះ ក៏​ដូច​ក្នុង​លោក​ខាងមុខ។ ដោយហេតុថា គំនូរ​ទាំងនោះ​ដែល​ប្រកប​លក្ខណៈ​សក្តិសិទ្ធិ ហើយ​លក្ខណៈ​សក្តិសិទ្ធិ​នោះ​បញ្ជាក់​តាមរយៈ​ពណ៌​ក្រហមឆ្អៅ​នៃ​ល័ក្តអាច​នឹងធ្វើ​ឱ្យគេ​មាន​អារម្មណ៍​ស្ងប់ និង​សុខក្សេមក្សាន្ត​ទាំង​ផ្លូវកាយ និង​ផ្លូវចិត្ត។ បើ​និយាយ​ម្យ៉ាងទៀត គំនូរ​បុព្វការី​ជន​ទាំងនោះ ដែល​គូរ​ដោយ​ល័ក្ត​ពណ៌​ក្រហមឆ្អៅ ជា​និមិត្តសញ្ញា​នៃ​ស​រសៃ​ឈាម​ទ្រទ្រង់​ជីវិតបង្កប់​នូវ​សារធាតុ ឬ​ថាមពល​មួយ​ដ៏​ពិសិដ្ឋ អមតៈ មិន​គ្រាន់តែ​អាច​នឹង​បញ្ចៀស​នូវ​គ្រប់​អំពើ​ឧបទ្រពចង្រៃ​ទាំងឡាយ​ដែល​យាយី​មនុស្ស​តែប៉ុណ្ណោះ​ទេ ថែមទាំង​អាចជួយ​ធ្វើឱ្យ​មនុស្ស​រស់​ឡើងវិញ​ទៀតផង។ ខាងលើនេះគឺជា​ទស្សនវិជ្ជា​បែប​ជីវ​ច​ល​និយម​របស់​ដូនតា​ខ្មែរនា​ជំនាន់​នោះ​យ៉ាង​ប្រាកដ ដែល​ចិញ្ចឹមជីវិត​ដោយ​ការធ្វើ​ស្រែចំការ និង​បរបាញ់​សត្វ។​ ដូចនេះគឺ​ជំនឿ​លើ​បុព្វការី​ជន​ដែលជា​មូលដ្ឋាន​បង្អែក​នៃ​សិល្បៈ ក៏​អាច​ពន្យល់​បញ្ជាក់​ជា​ប្រយោល​នូវ​ជំនឿ​លើ​ការ​ចាប់ជាតិ​សារជាថ្មី​ឡើងវិញ​ផងដែរ។ ឈាមគឺជា​ប្រភព​នៃ​ជីវិតព្រោះថា​នៅពេលដែល​ឈាម​ឈប់​ដើរជីវិត​ក៏ត្រូវ​រលត់​ដែរ។​ គំនូរ​បុព្វការី​ជន​ទាំងនោះ ឆ្លុះបញ្ចាំង​ចក្ខុវិស័យ​ស្ដីពី​ជីវិត​របស់​មនុស្ស​បុរាណ ហើយ​ម្យ៉ាងវិញទៀតវា​ក៏​ជា​សក្ខីកម្ម​បង្ហាញឱ្យឃើញ​នូវ​អត្ថិភាព​នៃ​វិស័យ​កសិកម្ម​ផងដែរ ដែលជា​មូលដ្ឋាន​សេដ្ឋកិច្ច ហើយ​បានឱ្យ​កំណើត​ទៅ​សិល្បៈ​អរូបី​ទាំងនោះ។ ​ការប្រើ​ក្រឡ​ដី​ដុត​សំរាប់​ផ្ទុក​នូវ​អដ្ឋិធាតុ ឬ​ធញ្ញជាតិដែលជា​ម្ហូបអាហារ​ចាំបាច់​សំរាប់​សព​ក្នុង​ដំណើរ​ទៅកាន់​បរ​លោក​នៅតែ​បន្ត​រហូតដល់​បច្ចុប្បន្ន​ភាព​ដោយ​ពុទ្ធសាសនិកជន។ ដូចនេះ ជានិច្ចកាល សិល្បៈ​រមែងតែងតែ​ជាប់​ពាក់ព័ន្ធ​ទៅនឹង​វិស័យ​ជំនឿ​សាសនា ទំនៀមទំលាប់ ប្រពៃណី និង​របប​រស់នៅ ដែលជា​ត្រីវិស័យ​នាំមុខ។
គំនូរ​បង្ហាញ​ពី​ជីវភាព​ប្រចាំថ្ងៃ ដោយមាន​វត្តមាន​នៃ​សត្វ​គោ និង​ឆ្កែ (​ឯកសារ នាយកដ្ឋាន​វិចិត្រសិល្បៈ​ថៃ​) ​ក្រៅពីនេះ ពួកគេ​ក៏​ចេះ​ធ្វើ​ស្រែចំការ​ផងដែរ ហើយ​ថែមទាំង​ចេះ​ចិញ្ចឹមសត្វ ដោយ​យក​សត្វព្រៃ​មក​ផ្សាំង​ឲ្យ​ក្លាយជា​សត្វស្រុកដូចជាសត្វ​ គោ ក្របី ដំរី ឆ្កែ មាន់ ជាដើមដើម្បី​បរិភោគ ឬ​យកទៅ​ភ្ជួរស្រែ​ចំការ ឬក៏​សំរាប់សែនព្រេន អារក្ស ខ្មោច​ដូនតា ព្រៃភ្នំ ដែលជា​វត្ថុ​សក្តិ​សិទ្ធិ​នៅ​ជុំវិញខ្លួន​។​ មិនតែប៉ុណ្ណោះ​សោត ដើម្បី​ចាប់​ត្រី​នៅតាម​បឹងបួ ឬ​ដង​ទន្លេ គេ​ចេះ​ប្រើ​ឧបករណ៍​នេសាទដូចជា លប និង​ប្រើ​ផ្លែ​សន្ទូច​ជាដើម​។ ម្យ៉ាងវិញទៀត ក្នុង​ពិធីសែនព្រេន​បួងសួង សូម​សេចក្តីសុខ​សប្បាយ​ពី​អា​រ័ក្ស​អ្នកតា នៅពេល​ជួប​គ្រោះភ័យ​ម្តងៗ ពួកគេ​ចេះ​ប្រើ​ឧបករណ៍​ភ្លេង ដូចជា​ស្គរហើយ​មានការ​រាំ​រែក​ក្នុង​ពិធី​កម្ម​ទាំងនោះ​។​ ​នៅក្នុង​ទឹកដី​នៃ​ព្រះរាជាណាចក្រ​កម្ពុជា​បច្ចុប្បន្ន គេ​ពុំទាន់​រកឃើញ​គំនូរ​ពាក់ព័ន្ធ​ទៅនឹង​សំលៀកបំពាក់​នា​សម័យ​នោះទេ ក៏ប៉ុន្តែ​យើង​ដឹង​ច្បាស់​ថា ដូនតា​ខ្មែរចំពោះ​បុរសគឺ​ស្លៀក​ប៉ឹងឯ​ស្ត្រី​ស្លៀកសំពត់ដើម្បី​បិទបាំង​កេរ្តិ៍ខ្មាស់ ដូច​ករណី​ចំលាក់​ឆ្លាក់​លើ​ស្គរ​សំ​រឹទ្ធិ នៅ​ភូមិ​ព្រ​ហារ ខេត្តព្រៃវែង និង ចំលាក់ដី​ដុត​នៅ​ភូមិ​ស្នាយ​ជាដើម​។ នៅ​សម័យ​នោះ​វិញ មនុស្ស​ទាំង​ពីរភេទ​ចូលចិត្ត​ចោះត្រចៀក ដើម្បី​ពាក់​ត្រសាល់​ត្រចៀក ធ្វើ​អំពី​ឈើ​ភ្លុក ឆ្អឹង និង​លោហៈ​។ ម្យ៉ាងវិញទៀត​ពួកគេ​ទាំង​ក្មេង ទាំងចាស់ ទាំងប្រុស ស្រី សុទ្ធសឹងតែ​ចូលចិត្ត​ជក់បារី ហើយ​ប្រើ​ខ្សៀ​។ បុព្វការី​ជន​ខ្មែរ​ទាំងនោះ នា​សម័យ​បុរេប្រវត្តិសាស្ត្រ ក៏​ដូច​នៅ​សម័យ​បុ​រេ​អង្គរ និង​អង្គ​រដែរ ដើម្បី​បិទបាំង​រាងកាយ​បុរស និង​ស្ត្រី​និយម​ប្រើ​ប៉ឹង តែ​ភាគច្រើន​ស្ត្រី​និយម​ស្លៀកសំពត់​។ បើ​និយាយ​ម្យ៉ាងទៀត ពួកគេ​ដែល​ស្ថិតក្នុង​អំបូរ​មន​-​ខ្មែរ ឬ​ខ្មែរ​-​មន ចេះ​ស្លៀកពាក់តុបតែង​ខ្លួនប្រាណ​ដោយ​គ្រឿងអលង្ការ​ទៅហើយព្រមទាំង​ចេះ​សាក់​ខ្លួន​ផងដែរ​។ ស្នាម​ក្រណាត់ ឬ​សំពត់​ដែល​ជាប់​នៅលើ​វត្ថុ​ប្រើប្រាស់​ប្រចាំថ្ងៃ និង​ផ្លែ​ត្រល់​នៅតាម​ស្ថានីយ៍​បុរេប្រវត្តិសាស្ត្រ ជាពិសេស​នៅ​ភូមិ​ស្នាយ និងភូមិ​បាន​ឈៀង (​ប្រទេស​ថៃ​) គឺជា​ភស្តុតាង​យ៉ាង​ប្រាកដ​។​ ​ស្តីពី​ចំណាស់​នៃ​គំនូរ​ពណ៌​ក្រហម​ទាំងនោះ ​ដែលប្រើ​វត្ថុធាតុដើមដី ដែល​បារាំង​ហៅថា អូ​ក្រើ (Ocre) តាមការសិក្សា​ស្រាវជ្រាវពី​សំណាក់​អ្នក​បុរាណ​វិទូ​ថៃ​បានបង្ហាញ​យ៉ាងច្បាស់​ថាគឺ​ស្ថិតក្នុង​ចុង​យុគ​សំ​រិ​ទ្ធិដើម​យុគ​ដែកពោលគឺ​មុន​សម័យ​ប្រវត្តិសាស្ត្រ​បន្តិច​។​ ខាងលើនេះគឺជា​លក្ខណៈ​សង្គម​វប្បធម៌​របស់​បុព្វបុរស​ខ្មែរមុន​ឥណ្ឌូ​ប​នី​យក​ម្ម ដែល​អាច​គូសបញ្ជាក់​តាមរយៈ​គំនូរ និង​បុរាណវត្ថុ​មួយចំនួនដែល​គេ​បាន​ជួបប្រទះ​នៅលើ​ទឹកដី​ដើមកំណើត​របស់​មនុស្សខ្មែរ​។ កុំភ្លេចថាបុរេប្រវត្តិសាស្ត្រ​នៃ​ព្រះរាជាណាចក្រ​ម្ពុ​ជា​បច្ចុប្បន្ន​ផ្សាភ្ជាប់​ទៅនឹង​បុរេប្រវត្តិសាស្ត្រ​ដែនដី​គោកនៃ​ភូមិភាគ​អាស៊ីអាគ្នេយ៍យើង​នេះ​។​ សិល្បៈ​គុហា​ទាំងនោះ ដែល​ភាគច្រើន​ត្រូវបាន​ផលិតឡើង​ដោយ​ការ​ផាត់​ពណ៌​ទៅលើ​គំនូរ​ដែល​គេ​បាន​គូរ ឬក៏​ជា​គំនូស​លើ​ថ្ម​ដែល​គ្មាន​ពណ៌គឺជា​សិល្បៈ​មួយ​ប្រភេទ​ប្រកបដោយ​លក្ខណៈ​ពិសិដ្ឋដែល​ត្រូវបាន​ធ្វើឡើង​ដើម្បី​មូលហេតុ​ជំនឿ​។
បច្ចេកទេស
ដោយសារ​កំណាយ​នៅ​ស្ថានីយ៍​បុរេប្រវត្តិសាស្ត្រ​មួយចំនួន យើង​អាច​និយាយបានថាបច្ចេកទេស​ស្មិត​ត្រូវបាន​អនុវត្តឡើង​ដោយ​សហគមន៍​មន​-​ខ្មែរ​តាំងតែ​ដើម​សម័យ​លោហធាតុ​ម្ល៉េះ​។ ដោយហេតុថាក្នុងចំណោម​វត្ថុ​បុរាណ​ដែល​គេ​បាន​រកឃើញ គេ​បានឃើញ​មាន​ពុម្ព​សំរាប់ធ្វើ​ផ្លែ​ ដឹង​ មុខព្រួញ​ ចិញ្ចៀន​ ពូថៅដើម្បី​យកទៅ​ប្រើប្រាស់​ក្នុង​ជីវិត​ប្រចាំថ្ងៃ​។ ហើយ​ការប្រើ​ពុម្ព​នេះត្រូវបាន​បន្ត​រហូតដល់​សម័យ​ប្រវត្តិសាស្ត្រ​។​ សម័យ​បុរេប្រវត្តិសាស្ត្រ គេយក​ដីឥដ្ឋ​ដែល​ធន់​នឹង​ភ្លើងលើកលែងតែ​ចំពោះ​គ្រឿងអលង្ការ​លំអរ​បស់​ព្រះអាទិទេព ឬ​មនុស្ស​ទាំង​ពីរភេទ​ដែល​គេ​ប្រើ​ពុម្ព​ថ្មដូចជា ថ្មថ្លើមអណ្តើក​មក​ធ្វើ​ស្នូល ចាក់​ក្រមួន​ពី​ក្រៅហើយ​ឆ្លាក់​រូប​លើ​ក្រមួន​។ បន្ទាប់មក​ជាង​ស្មិត​ក៏​យក​ដី​មកចាក់​រុំ​ពី​ក្រៅ​ទៀតដើម្បី​ធ្វើជា​ពុម្ព​។ ដំណាក់កាល​ទី​ពីរ គឺ​ក្រោយពី​ពុម្ព​ទាំងពីរគឺ​ពុម្ព​មុខ និង​ក្រោយ​ត្រូវបាន​ផលិត​រួចមកហើយ គេ​យក​លោហធាតុ​ដែល​រលាយ​ដោយ​កំដៅភ្លើង ដែល​គេ​ដាក់​ក្នុង​ក្រឡ​មួយ ដើម្បី​ចាក់បង្ហូរ​ក្នុង​ពុម្ព​នោះ ដែល​គេ​រឹ​ប​ឲ្យ​ជាប់​គ្នា​។ ក្រមួន​ប៉ះ​នឹង​លោហធាតុ​ក៏​រលាយ​អស់​ទៅ ហើយ​លោហធាតុ​ក៏​ហូរ​ទៅ​បំពេញ​ជំនួស​ដោយ​រក្សា​នូវ​រូប​ដែល​គេ​បាន​ឆ្លាក់​ពីលើ​។ ដំណាក់កាល​ទី​៣ គឺ​ក្រោយពី​លោហធាតុ​រលត់​ក្តៅ គេ​ក៏​យក​រូប​ចេញពី​ពុម្ពហើយ​យក​រូប ឬ​វត្ថុ​ដែល​គេ​បាន​ស្មិត​នោះ​ទៅ​លាង​ដុសខាត់​ឲ្យ​ស្អាត ហើយ​យកទៅ​ប្រើប្រាស់​។​ ​ខាងលើនេះគឺជា​បច្ចេកទេស​ស្មិត​ទេវរូប​ រូប ឬ​វត្ថុ​ផ្សេងៗ​ដូចជា សញ្ញា​និមិត្ត​ពិសិដ្ឋ និង កាក់​ជាដើម ដែលមាន​លក្ខណៈ​តូច​។ រីឯ​រូបចំលាក់​ដែលមាន​ខ្នាត​ធំ​វិញ គេ​ត្រូវ​ប្រើពេល​វេលា និង​សំភារៈ​ច្រើនជាង​។ ពោលគឺ គេ​ត្រូវ​ស្មិត​ផ្នែក​នីមួយៗ​នៃ​រូបនោះ ហើយ​ក្រោយពី​ចាក់ពុម្ព​ធ្វើ​អំពី​ថ្ម រួច​គេ​ក៏​យក​បំណែក​ផ្សេងៗ​មក​ផ្គុំ​គ្នា ទើបបាន​រូប​ទាំងមូល​។​ ​នៅលើ​ទីតាំង​នៃ​ទីក្រុង​អង្គរបុរី យើង​បានឃើញ​វត្ថុ​ប្រើប្រាស់​ប្រចាំថ្ងៃ​មួយចំនួន ព្រមទាំង​ទេវរូប​ធ្វើ​អំពី​លោហៈ​ប្រកបដោយ​ក្បាច់រចនា​យ៉ាង​ផ្ចិតផ្ចង់ និង​លំអិត​ឆ្មារ ដែល​សិប្បករ​ខ្មែរ​នា​ជំនាន់​នោះបាន​ផលិត​ដោយបាន​ប្រើប្រាស់​ពុម្ព​ចាក់​។ វត្តមានរ​បស់ពុម្ព​ទាំងនោះ ដែល​នៅ​សេសសល់​ពិតជា​បង្ហាញ​បញ្ជាក់​ឲ្យ​យើង​ដឹង​អំពី​បច្ចេកទេស​ស្មិត​នា​សម័យមុន​អង្គរ​។ តែ​ទោះជា​យ៉ាងនេះ​ក៏ដោយ ក៏មាន​ទេវរូប និង​ពុទ្ធរូប​ដែល​គេ​ផលិត​ដោយ​មិនបាន​ប្រើ​ពុម្ព​ឡើយ ព្រោះ​គេ​បាន​ឆ្លា​ក់ដោយ​ដៃ​ផ្ទាល់​។​ បច្ចេកទេស​ស្មិត​នៅ​អង្គរបុរី​ក៏ដូចជា​នៅ​ដែនដី​សណ្តនៃ​ដង​ទន្លេមេគង្គ ឬក៏​នៅ​ភូមិភាគ​ខាងត្បូង​នៃ​ប្រទេស​ថៃ​បច្ចុប្បន្ន ដែល​ឋិត​ក្នុង​សម័យកាល​វប្បធម៌វ្នំ រវាង​ស​.​វ​ទី​៣ និង​ទី​៥​នៃ​គ​.​ស គឺជា​តឹកតាង​បង្ហាញ​នូវ​ភាពរុងរឿង ថ្កើងថ្កាន​នៃ​ខឿនវប្បធម៌​នៃ​ជនជាតិខ្មែរនា​ដើម​សម័យ​ប្រវត្តិសាស្ត្រ​យ៉ាង​ជាក់ច្បាស់។
ឧស្សាហកម្ម
​ឧស្សាហកម្ម​ឆ្អឹងប្រកបដោយ​ភាពសំបូរ ដែលយើង​បាន​ឃើញ ដង​កាំបិត គ្រឿងអលង្ការ អ​ង្កាំ ត្រសាល់​ត្រចៀក ចិញ្ចៀន ផ្លែ​សន្ទូច ហើយ​ក្នុងចំណោម​កុលាលភាជន៍​ខ្មែរ​នា​សម័យ​នោះ យើង​បាន​ជួប​វត្ថុ​សិល្បៈ​មួយចំនួន​តូច​ដូចជា​ ក្របី ជ្រូក គោ ជាដើម។ ឥឡូវ​នេះ​ច្បាស់​ហើយ​ថា ដូនតា​ខ្មែរ​នា​សម័យ​បុរេប្រវត្តិសាស្ត្រ​ចេះ​ផលិត​រូប​សត្វ​រួចទៅហើយ សំរាប់​មូលហេតុ​សាសនា។ ប៉ុន្តែ​នៅ​មាន​វត្ថុ​ផ្សេងៗ​ទៀត​ដូចជា លិង្គ និង​យោនី ជាដើមដែល​គួរឲ្យ​កត់សំគាល់​ផង​ដែរ។​ លក្ខណៈ​ពិសេស​នៃ​ឧស្សាហកម្ម​យុគ​ថ្ម​រំលីង គឺ​ការផលិត​ពូថៅ​ធ្វើ​អំពី​ថ្ម មាន​រាង​ប្លែកៗ​ពីគ្នា ហើយ​ដែល​ត្រូវបាន​គេ​រកឃើញ​នៅ​ស្ថានីយ៍​នានា ជាពិសេស​នៅ​តំបន់​បឹង​ទន្លេសាប ចំពោះ​អាវុធ​យើង​រក​បាន​ដូច​ជា​ពូថៅ​សំប៉ែត​មាន​មុខ​ជា​បួន​ជ្រុង​ទ្រវែង មាន​ពន្លួញ​សម្រាប់​ដាក់​ដង​ជា​ឈើ៘ ចំពោះ​ឧបករណ៍ប្រើប្រាស់ យើង​ឃើញ​មាន​ពុម្ព​ថ្ម​សំរាប់ចាក់​តឹង ឬ​ចង្កៀង និង​កាវ​ត្រចៀក​ជាដើម។ ​ក្រៅពីនេះ​គេ​ក៏​បាន​រកឃើញ​នូវ​សំណល់​ធ្យូង ដែល​ជា​ភស្តុតាង​នៃ​ការធ្វើ​ម្ហូបអាហារ ដើម្បី​ជីវិត​ប្រចាំថ្ងៃ។ វឌ្ឍនភាព​នៃ​ឧស្សាហកម្ម​ភាជន៍ គឺជា​សញ្ញា​នៃ​កំណើន​អ​ត្រា​របស់​ប្រជាជន​ខ្មែរ រស់​នៅក្នុង​ភូមិភាគ​នេះ​យ៉ាង​ប្រាកដ​បន្ទាប់​ពី​ស្តែង​ឲ្យឃើញ នូវ​ភាព​សំខាន់​ពាក់ព័ន្ធ​ទៅ​នឹង​ការរស់នៅ។
ឯកសារយោង
ថៃ) បឹងកកព.ស. ២៥១២ គ.ស. ១៩៦៨។ ចន្ទ គ.ស. ១៩៦៧។ Annales de Laos-Luang Prabang- vein tiane Tranninh et Bassac, Publiées la 22e année du régne de S.M. Sisavang Vong du Luang Prabang.1926
ខឹម វាសនា
ប្រវត្តិការសិក្សា ៖
ប្រវត្ដិការនៃសិក្សារបស់លោកក៏ ជាអ្នករៀនពូកែមួយរូបដែរ យុវជន ខឹម វាសនា ជាសិស្សរៀនពូកែ ផ្នែកគណិតវិទ្យា រូបវិទ្យា និងគីមី និងជាមនុស្សមាននិស្ស័យ ទេពកោសល្យខាងសិល្បៈតែងនិពន្ធដែលជាកត្តាធ្វើឲ្យលោកមានវោហារសាស្រ្តក្នុងការនិយាយ។ ហើយដំបូងលោកបានរៀន ផ្នែកថែរក្សាជួសជុលកាមេរ៉ាអស់រយៈ ពេល៤ឆ្នាំ។ ក្រោយមកនៅឆ្នាំ ១៩៨៦ លោកជានិស្សិតនៃនាយកដ្ឋានភាពយន្ដក្រសួងឃោសនាការ និងព័ត៌មាន ហើយបានចេញមកធ្វើការនៅនាយកដ្ឋានភាពយន្ដបានរយៈពេល ២ឆ្នាំ ក្នុងងារវិជ្ជាជីវៈជាអ្នកនិពន្ធ និងអ្នកដឹកនាំរឿង តែក្រោយមកក៏លាឈប់ ប៉ុន្តែកាលណោះសាលាអត់បានចេញ សញ្ញាបត្រឱ្យទេ។
នៅឆ្នាំ ១៩៨៦ លោក វាសនា បានប្រឡងបាក់ឌុបជាប់រួចហើយបានប្រឡងចូលនាយកដ្ឋានភាពយន្ដដោយប្រើពេលវេលា ៤ ឆ្នាំនៅក្នុងវិស័យនេះ។ ជាសិល្បករ សម្ដែង លោក ខឹម វាសនា ជាមនុស្សមានទស្សនៈផ្ទុយពីតារាភាពយន្តរួមអាជីពមួយចំនួននៅក្នុងវិស័យសិល្បៈ។ គាត់មិនជាប់ជំពាក់នឹងភាពហ៊ឺហាឆើតឆាយដូចមិត្តរួមអាជីពឡើយ។ វិស័យភាពយន្តជាទីកន្លែងដែលនាំមនុស្សភ្លើតភ្លើន និងស្រឡាញ់ទ្រព្យសម្បត្តិ។ ប៉ុន្ដែមិនត្រឹមតែធ្វើឲ្យចិត្តលោកជ្រលក់ជាប់ទៅនឹងរឿងទាំងនោះទេតែបែរជាធ្វើឲ្យលោកចង់កែមនុស្សនៅក្នុងវិស័យភាពយន្ដទៅវិញពីព្រោះលោកមានចិត្តផ្ទុយពីពួកគេ។
ក្នុងអាជីពជាតារាសម្តែងបានធ្វើអោយលោកប្រៀបធៀបជីវិតរបស់លោកទៅនឹងព្រះពុទ្ធ កាលទ្រង់នៅក្នុងព្រះបរមរាជវាំង ហើយទស្សនៈនេះក៏ញ៉ុះញ៉ុងឲ្យលោកចង់ផ្លាស់ប្តូររបៀបជីវិតទាំងឡាយរបស់អ្នកសិល្បៈនៅជំនាន់នោះ។ ប៉ុន្តែនៅឆ្នាំ១៩៩៧ លោកបែរជារកឃើញវិធីជីវិតជាអ្នកនយោបាយជាមួយនឹងគណបក្សប្រឆាំង។ ដោយធុញទ្រាន់នឹងភាពជាតារា ជាសិល្បៈករ លោក  ខឹម វាសនា បានចូលរៀនច្បាប់ហើយរៀនចប់នៅ ឆ្នាំ១៩៩៧ ជាឆ្នាំដែលលោកត្រូវបានមិត្តភក្ដិអូសទាញឲ្យចូលធ្វើនយោបាយក្នុងគណបក្ស សម រង្ស៊ី។ លោកបានឈរឈ្មោះតំណាងរាស្ដ្រលេខរៀងទី ៥ នៅឆ្នាំ ១៩៩៨ ប្រចាំខេត្តព្រៃវែងតែមិនជាប់ជាតំណាងរាស្ត្រទេ។ លុះដល់ឆ្នាំ ២០០៣ លោក វាសនា បានឈរឈ្មោះជាតំណាងរាស្រ្តម្ដងទៀតលេខរៀងទី ២ ហើយក៏បានជាប់ជាតំណាងរាស្ដ្រនៅខេត្តព្រៃវែង។ ការចូលក្នុងគណបក្ស សមរង្ស៊ី ទៀតសោធក៏មិនមែនជារឿងដែលមានចេតនាស្រឡាញ់ជាតិ ឬចង់ធ្វើធំទេគឺមិនច្បាស់ក្នុងខ្លួនតែម្ដង។ លោក វាសនា បាននិយាយថា៖ «ខ្ញុំមិនមានចំណេះដឹងផ្នែកវិទ្យាសាស្ដ្រនយោបាយអ្វីទេប៉ុន្ដែអ្វីដែលរុញច្រានឲ្យខ្ញុំចេះគិតត្រិះរិះពិចារណាចូលប្រឡូកទៅក្នុងឆាកនយោបាយគឺដោយសារមានសន្ដានស្អប់អំពើអាក្រក់ និងសន្ដានឈឺឆ្អាលចំពោះសង្គមនេះឯង»។
ពេលប្រឡូកក្នុងឆាកនយោបាយយ៉ាងវក់វី និងជូរចត់ជាមួយគណបក្សប្រឆាំង សមរង្ស៊ី មិនទាន់បានមួយអាណត្តិពេញផងលោកក៏ចាប់ផ្ដើមមើលឃើញភាពអយុត្តិធម៌នៅក្នុងសម្បុកគណបក្សរបស់ខ្លួន។ ការរិះគន់ក្នុងបក្សធ្វើឲ្យបក្សមិនសប្បាយចិត្តហើយទីបំផុតបក្សបានសម្រេចបញ្ឈប់លោកខណៈដែលលោកមានបំណងបើកគណបក្សថ្មីមួយដោយខ្លួនឯង។ ក្រោយពីគណបក្សបញ្ចប់បេក្ខភាពជាតំណាងរាស្ដ្រខេត្តព្រៃវែងលោក ខឹម វាសនា បានបង្កើតអង្គការក្រៅរដ្ឋាភិបាលមួយជាជំហានដើម្បីស្វែងយល់ពីតម្រូវការប្រជាពលរដ្ឋជាមុនសិនមុននឹងលោកបង្កើតគណបក្សសម្ព័ន្ធដើម្បីប្រជាធិបតេយ្យនៅឆ្នាំ ២០០៦ ។ ខណៈពេលដែលគាត់ឈប់ពីគណបក្ស សមរង្ស៊ី ក៏ជាពេលដែលម្ដាយរបស់លោកឈឺធ្ងន់ផងដែរហើយការឈឺរបស់គាត់ភាគច្រើនទាក់ទងនឹងជីវិតនយោបាយរបស់ ខឹម វាសនា ក្នុងរឿងការរកខុសត្រូវជាមួយគេ (គណបក្ស សមរង្ស៊ី) ដោយទាស់ទែងជាមួយគេមិនរលូនខុសពីអ្នកនយោបាយផ្សេងទៀត។ លោកបញ្ជាក់ថា៖ «រឿងដែលខ្ញុំមានវិប្បដិសារៈធំបំផុតស្ទើរពេញមួយជីវិតដោយយកការងារបន្លប់ជីវិតខ្លួនឯងក្រោយពីម្ដាយខ្ញុំបានស្លាប់។ ខ្ញុំមិនទាន់បានធ្វើឲ្យម្ដាយខ្ញុំសប្បាយចិត្តទេ ហើយការងារនយោបាយរបស់ខ្ញុំវាប៉ះពាល់ដល់ជំងឺរបស់ម្ដាយខ្ញុំ។ ខ្ញុំនៅជាមួយម្ដាយតាំងពីតូចរហូតដល់ខ្ញុំបានក្លាយជាតំណាងរាស្ដ្រ»។
អ្នកនយោបាយដែលពូកែប្រើវោហាររិះគន់ដ៏ល្បីល្បាញនៅតាមទីសាធារណៈរូបនេះមិនត្រឹមតែមិនពេញចិត្តជាមួយគណបក្ស សម រង្ស៊ី ទេប៉ុន្ដែក៏មិនពេញចិត្តចំពោះការដឹកនាំរបស់គណបក្សប្រជាជនកម្ពុជា [CPP] ផងដែរ។ លោក ខឹម វាសនា បាននិយាយទៀតថា៖ «គណបក្សប្រជាជនកម្ពុជាមិនអាចផ្ដល់សេចក្ដីសុខឲ្យប្រជាពលរដ្ឋបានទេពីព្រោះមនុស្សដែលគាត់ [CPP] ជ្រើសរើសជាមនុស្សដែលយ៉ាប់រួចទៅហើយ។ ម្យ៉ាងទៀតគាត់ជ្រើសរើសរកមនុស្សពីខាងក្រៅដូចជាពីគណបក្សសង្គ្រោះជាតិ ឬគណបក្សផ្សេងដែលគាត់ [ហ៊ុន សែន] ជ្រើសរើសទៅទាំងអស់ហ្នឹងសុទ្ធសឹងតែជាអ្នកស្វះស្វែងរកផលប្រយោជន៍ផ្ទាល់ខ្លួនដល់ពេលហ្នឹងបុគ្គលបែបហ្នឹងវាគរជើងនៅគណបក្សនេះច្រើនហួសរហូតដល់លោកនាយករដ្ឋមន្ដ្រីមានឆន្ទៈក៏មិនអាចកែកើតដែរ»។ លោក ខឹម វាសនា បានបន្ដថា៖ «បើសិនណាគណបក្សមួយនេះ [CPP] ផ្ដល់សេចក្តីសុខឲ្យប្រជាពលរដ្ឋបានខ្ញុំក៏មិនចាំបាច់បង្កើតគណបក្សទេហើយខ្ញុំក៏មិននៅត្រាំត្រែងក្នុងគណបក្ស សម រង្ស៊ី ដែរ។ គណបក្សមួយនេះគឺមិនអាចទេ»។
ក្រុមគ្រួសារ៖
មានប្រពន្ធ៣
ប្រពន្ធទី១ បានកូនពីរក៏ស្លាប់ទៅ។
ប្រពន្ធទី២ ការបានប៉ុន្មានខែក៏លែងទៅ។
ប្រពន្ធទី៣ គាត់យកដោយខ្លួនឯង ប្រពន្ធពីរមុន ស្អាតក៏ស្អាត កូនអ្នកមានក៏កូនអ្នកមាន។ ប៉ុន្តែគាត់ប្រាប់ទៅបងប្អូនគាត់ថា វ៉ែនតាតម្លៃប៉ុន្មានក៏ដោយ ប៉ុន្តែពាក់វាមិនត្រូវភ្នែក នេះវ៉ែនតាបេនឡានតម្លៃ១រៀលៗ តែពាក់ទៅត្រូវភ្នែក។ពីរមុនស្អាតកូនអ្នកមាន តែវាអត់ត្រូវការយល់ឃើញរបស់ខ្ញុំ។
(ប្រភពសំឡេងថ្ងៃទី១០ ខែកុម្ភះ ឆ្នាំ២០១៤)
ការចាប់ផ្តើមធ្វើនយោបាយ
ក្នុងការចូល​ប្រឡូក​ជា​អ្នកនយោបាយ ដំបូងឡើយ​ លោក​ចូល​ជា​សមាជិក​របស់​គណបក្ស​សមរង្ស៊ី ឈរឈ្មោះ​ជា​តំណាងរាស្ដ្រ​តាំងពី​ឆ្នាំ​១៩៩៨ ប៉ុន្ដែ​មិនជា​ប់ឆ្នោត​ទេ ។ ក្រោយមក​បាន​ជាប់ឆ្នោត តំណាងរាស្ដ្រ​នៅ​ឆ្នាំ​២០០៣ កាលនោះ លោក​មាន​អាយុ​៣៨​ឆ្នាំ ។ បន្ទាប់មក ឆ្នាំ​២០០៦ ក៏​ចេញមក​បង្កើត​គណបក្សខ្លួនឯង ដែលមានឈ្មោះថា​គណបក្សសម្ព័ន្ធដើម្បីប្រជាធិបតេយ្យ​មកដល់បច្ចុប្បន្ននេះ។​
​មូលហេតុ​ដែល​ចង់​ក្លាយខ្លួនជា អ្នកនយោបាយ លោក​ ខឹម-វាសនា​ ​បានឱ្យដឹង ថា ដំបូង​ឡើយ​ដូចជា​មិនបាន​គិតថា ចូលប្រឡូក​នយោបាយ​ដើម្បី​អ្វី ហើយ​វា មិន​ច្បាស់លាស់​ក្នុង​ខ្លួន គ្រាន់តែ​ចង់​ធ្វើ​ធំ ព្រោះ​ឃើញ​គេ​កាន់​ការងារ ស្រុកទេស ក៏​ចង់បាន​ដូច​គេ ក៏​ចូល​នយោបាយ នឹង​គេ​ទៅ ។ ក្រោយមក ក៏​ចេះតែ បណ្ដើរៗ​ជាមួយ​រឿង​នយោបាយ បាន យូរ​ទៅ​ការងារ​លើ​ទីលាន​ក៏បាន​បង្រៀនយើង​ផ្ទាល់ ។ ដោយសារ​ជាតិ ចេះ​ឈឺឆ្អា​ល​រឿង​គេ និង​ស្រឡាញ់​យុត្ដិធម៌ ភាពត្រឹមត្រូវ ដល់ពេល​ចូល​ជាមួយ គណបក្ស​មួយ​នេះ​(​សមរង្ស៊ី​)​យូរ​ទៅ ឃើញ​លែងមាន​ភាពត្រឹមត្រូវ​ពុករលួយ និយម​បក្ខពួក ហើយ​ប្រជាពលរដ្ឋ​ខាង ក្រៅ​គាត់​អត់​បានដឹង​រឿង​ខាងក្នុង​របស់ បក្ស ដោយ​ខាងក្រៅ​បក្ស​គេ​និយាយ ផ្សេង ខាងក្នុង​បក្ស​គេ​និយាយ​ផ្សឹ​ង ដល់ អ៊‌ីចឹង​ក៏​ចេះតែ​កើតមាន​ទំនាស់​ជាច្រើន ដែល​ឮ​ដល់​ប្រធាន​បក្ស​រហូតដល់ លោក​ដកខ្លួន​ចេញ ។ ពីមួយ​ជំហាន ទៅមួយ​ជំហាន​ក៏​យល់​ពី​នយោបាយ​ថា នយោបាយ​គេ​ត្រូវធ្វើ​ម៉េច ហើយក៏ ចាប់ផ្ដើម​ចេះ​ស្រាវជ្រាវ​ពី​របៀប​ធ្វើ នយោបាយ​ក្រៅ​ក្នុងប្រទេស ដោយ យោងតាម​ឯកសារ​ខ្លះទៅ​និង​មើល ព័ត៌មាន​អន្ដរជាតិ​ក៏​យល់​ខ្លះៗ​បន្ថែម ទៀត​ទៅ ។​
ក្នុងនាម​ជា​ប្រធាន​គណបក្ស​អស់ រយៈពេល​៧​ឆ្នាំ​លោក ខឹម-វាសនា សម្គាល់ថា អត្ដ​សញ្ញាណ​ដែល​ចាប់ផ្ដើម យល់​ពី​នយោបាយ គឺថា​លោក​ឃើញ គណបក្ស​សមរង្ស៊ី​គាត់​តែង​យក​បញ្ហា ធ្វើជា​ដំណោះស្រាយ​ពេលណា គាត់​ជួប ប្រជាពលរដ្ឋ​តែងតែ​និយាយ​ពី​បញ្ហា ។ លោក​មាន​អារម្មណ៍​ថា ហេតុអ្វី​បានជា អ្នកនយោបាយ​មិន​និយាយ​អំពី​របៀប នៃ​ការដោះស្រាយ​បញ្ហា​ប្រទេសជាតិ ដែលជា​ទស្សនៈ​របស់ខ្លួន​យល់ឃើញ ថា ត្រូវធ្វើ​ម៉េច ហើយ​វេទិកា មួយៗ និយាយប្រាប់​ប្រជាពលរដ្ឋ​នឹង​ទាមទារ ប្រជាពលរដ្ឋ​បោះឆ្នោតឱ្យ​ខ្លួន​ដោយ​មិន បាន​ប្រាប់​ពី​វិធានការ​ថា​ត្រូវ​ដោះ ស្រាយ​យ៉ាងម៉េច​នោះទេ ។ ដល់​អ៊‌ីចឹង លោក​ក៏បាន​កត់សម្គាល់​ទុក​ថា អ្នកនយោបាយ​ជាម​នុស្ស មាន​ទស្សនៈ​ទៅ មុខ ហើយ​ការដែល​និយាយ​ពី​បញ្ហា​វា មិន​គ្រប់គ្រាន់​ឱ្យ​យើង​ក្លាយខ្លួន​ទៅជា អ្នកនយោបាយ​ទេ ។ ដល់ពេល​ឃើញ គណបក្ស​នេះ​មិនកើត​នោះ​មិនកើត លោក​ក៏​ចេញមក​បង្កើត​គណបក្ស​ខ្លួន ឯង​តាម​ការយល់ឃើញ ។​
​ការដែល​ចេញមក​បង្កើត​គណ បក្ស​ផ្ទាល់ខ្លួន គឺ​វា​លំបាក​កាយ​ជា​រឿង ធម្មតា​ទេ​តែ​ទោះយ៉ាងណា​ក៏​វា​មិន​ដូចលំបាក​ចិ​ត្ដ​ដែរ ព្រោះ​អ្វីដែល​យើង​ចង់ និង​ពេញចិត្ដ​ចំពោះ​ការងារ​ដែល​លំបាក ហ្នឹងហើយ​ឥឡូវ​យើង​មាន​ការទទួល ខុសត្រូវ​រួម​មិនមែន​ដូច​មុន​យើង​ទទួល ខុស​ត្រូវជា​ផ្នែក​នោះទេ ។ បើ​ពិតជា​អ្នក នយោបាយ​មែន​គេ​ត្រូវមាន​ទស្សនៈ វិស័យ​មួយ​ភ្ជាប់​នឹង​សកម្មភាព​ការងារ របស់គេ​ហើយ​បើ​ទស្សនៈវិស័យ​ខុសគ្នា​ហើយ គឺ​មិនអាច​នៅ​ជាមួយគ្នា​បានទេ​។​
សព្វថ្ងៃនេះ​លោក​ឃើញ​អ្នក នយោបាយ​ក្នុង​គណបក្ស​មួយៗ​ជេរ គណបក្ស​មួយទៀត ដល់​ជេរ​ឆ្អែត​គាត់​ក៏ ចូល​ជាមួយនឹង​គណបក្ស​នោះ​ទៅ​មិន យូរ​ក៏​ចេញមក​វិញ ។ ដល់​អ៊‌ីចឹង​នៅ​ស្រុក​ខ្មែរ​រក​អ្នកនយោបាយ​ច្បាស់លាស់ មិន ឃើញ ព្រោះ​លោក​សម្គាល់​ខ្លួនឯងបាន ថា ស្រុក​ខ្មែរ​ត្រូវ​ដោះស្រាយ​តាមផ្លូវ នេះ ដល់ពេល​ដោះ​មិនបាន​តាមផ្លូវ​ហ្នឹង ក៏ត្រូវ​រក​ផ្លូវ​ផ្សេង​ធ្វើ​អ្វី​តាមតែ​ខ្លួន​យល់ ដដែល ។ ប៉ុន្ដែ​អ្នកនយោបាយ​អត់​ទេ ជេរៗ​គ្នា​ឱ្យតែ​ប្រយោជន៍​ផ្ទាល់ខ្លួន ត្រូវ តាំង​ចូលគ្នា ព្រោះ​នយោបាយ​វា​ធ្វើ ដំណើរ​វែងឆ្ងាយ ។
ចំពោះ​គណបក្ស​ផ្សេង​គេ​ផ្ដោត មើល​ទីផ្សារ​ថា ត្រូវធ្វើ​ម៉េច​ដើម្បី​អូស យក​សន្លឹកឆ្នោត​ឱ្យបាន តែ​គណបក្ស លោក​ផ្ដោតលើ​ភាពត្រឹមត្រូវ​រឿង​សន្លឹក ឆ្នោត​មិន​គិត​ទេ ។ លោក​គិតថា បើ​ភាពត្រឹមត្រូវ​មិនត្រូវ​បាន​ស្រូប​ទាញ ការគាំទ្រ ពី​ប្រជាពលរដ្ឋ​ទេ​មិនដឹង​ជាមាន​ផ្លូវ ណា​អាច​ទាញ​យកបាន​មានតែ​ការបោកប្រាស់ ។ ប៉ុន្ដែ​វា​អត់​ចេះ​បោកប្រាស់ ព្រោះ​វា​មិន​ស្របតាម​សម្បជញ្ញៈ​របស់ខ្លួន​ឯង អ៊‌ីចឹង​ធ្វើទៅ​អត់​កើត​ក៏​ចេញមក​បង្កើត​គណបក្ស​ខ្លួនឯង​តែម្ដងទៅ​។​
​បើតាម​លទ្ធផល​ការបោះឆ្នោត កន្លងមក​ដូចជា​មិន​ទទួលបាន​អ្វី​នោះទេ លោក​នៅតែ​បន្ដទៀត​ដោយ​ពន្យល់ថា លោក​ដឹងថា វា​មិនមែនជា​ពេលវេលា ឆាប់រហ័ស​នោះទេ ។ ព្រោះ​ប្រជាពលរដ្ឋ​ត្រូវការ​ពេលវេលា​មួយ ហើយ​លោក ដឹងថា វា​ត្រូវតែ​អ៊‌ីចឹង​លោក​ក៏បាន​គិត ទុក​រួចជាស្រេច​ហើយ​ដែរ ។ ដល់​ឃើញ យឺតយូរ​លោក​គិតថា ដូចជា​មិនមាន​អ្វី ចម្លែក​នៅក្នុង​ចិ​ត្ដ​ផង ។ លោក​គិតថា នៅ​ទីបំផុត​នឹង​ទទួលបាន​ជោគជ័យ ប៉ុន្ដែ​ពេលនោះ​មាន វត្ដ​មាន​របស់លោក​ឬ អត់​គឺ​មិនដឹង​ទេវា​ជា​រឿង​មួយ​ផ្សេង ទៀត ។ តែ​លោក​ជឿថា​ភាពត្រឹមត្រូវ ស្មោះត្រង់​នឹង​ស្រូប​ទាញយក​ការគាំទ្រ ពី​ប្រជាពលរដ្ឋ​បាន​យ៉ាងច្រើន ។ មក ទល់​ពេលនេះ​គណបក្ស​របស់លោក​ជាប់​ក្រុមប្រឹក្សា ភូមិ​សង្កា​ត់ដល់​ទៅ​៨ ភូមិ​ឃុំ​គឺ​នៅ​ខេត្ដ​សៀមរាប​ចំនួន​៧ និង ខេត្ដ​ឧត្ដរមានជ័យ​១ ។ ហើយ​ក្នុង​មួយ ខែៗ​មាន​ប្រជាពលរដ្ឋ​សាមញ្ញ​ដែល ចូលរួម​បង់​ថវិកា​ចូលបក្ស​មាន​កាន់តែ ច្រើនឡើង ។​
ការចំណាយ​របស់​គណបក្សសម្ព័ន្ធដើម្បីប្រជាធិបតេយ្យ​ គឺ​បានមកពី​ប្រជាពលរដ្ឋ​ស្ដាប់​វិទ្យុ និង​សមាជិក​ភាគច្រើន ជា​និស្សិត ពួកគាត់​នាំគ្នា​បង់​ចាប់ពី ១.០០០​រៀល មាន​អ្នក​បង់​ជាប្រចាំ​ខែ​ក៏ មាន ហើយ​អត់​អ្នក​បង្ខំ​ពួកគាត់ ឱ្យ​បង់ ប្រាក់​នោះទេ ។ អត់​ការគាបសង្កត់ បើ​ពួកគាត់​ចង់​ចូល​លុយ​ម្ដង​ហើយ​អ្នក ឈប់​ទៅវិញ​វា​ជា​រឿង​របស់​អ្នក ។ នេះ​ជា​មនោគមន៍វិជ្ជា​នយោបាយ​បែប​ថ្មី ព្រោះ​ការធ្វើ​នយោបាយ​មិនមែន​ចង់ ឈ្នះ​តែឯង​ទេ គឺ​ចង់ឱ្យ​ប្រជាពលរដ្ឋ ទាំងអស់​ឈ្នះ​៕
ជីវិតក្នុងវិស័យសិល្បៈ
អំឡុងឆ្នាំ ១៩៨៩ និង ១៩៩៣ លោកក៏ងាកចេញមកប្រឡូកចូលក្នុងវិស័យសិល្បៈខ្មែរ ដែលពេលនោះលោកខឹម វាសនា បានបង្កើត ផលិតកម្មផ្ទាល់ខ្លួនរបស់លោក ដែលមានឈ្មោះថា ផលិតកម្មយុវវ័យភាពយន្ត។ លើសពីនេះទៅទៀតនោះ ត្រឹមតែជាថៅកែកុន ថែមទាំងជាអ្នកនិពន្ធដោយខ្លួនឯងផង និងជាអ្នកដឹកនាំរឿងផង ជាតួសម្តែងផងដែរ។ មិនតែប៉ុណ្ណោះលោកក៏ជាតួសម្តែងកុនស្អាតសង្ហារម្នាក់ដែរ ហើយលោកដើរតួសម្តែងកុនដោយខ្លួនទៀតផង ប៉ុន្តែលោកសម្តែងអោយតែ ផលិតកម្មផ្ទាល់ខ្លួនលោកទេ ទោះបីជាមានម្ចាស់ផលិតកម្មភាពយន្តផ្សេងៗហៅ ថតក៏ដោយ គឺដាច់ខាត គាត់មិនសម្តែងទេ។
ចំពោះស្នាដៃផលិតរឿងដំបូងដៃរបស់លោកគឺរឿ “មន្តស្នេហ៍ស្រីមុំ” ហើយតួឯកស្រីសម្តែងដោយ អ្នកនាង សុខ ស្រីមុំ និងក្រោយមកទៀតមានរឿង “មួយកំផ្លៀងអនុវស្សារីយ៍ ឬស្នាកស្នាមអនុស្សារីយ៍” រឿង “លេខមួយដូចគ្នា” និងរឿង “ជើងខ្លាំងមានតែមួយ” ដែលមានការចូលរួមសម្តែងដោយខ្លួនលោកផ្ទាល់គឺ លោកដើរតួសម្តែងជាតួរង រីឯលោក ទេព រិន្ទដារ៉ូ និងអ្នកនាងអម្ពរទេវី ដើរតួសម្តែងជាតួឯក។ ហើយនិងស្នាដៃរឿងចុងក្រោយរបស់លោកគឺរឿងភាគ “រឿងកំហុសអ្នកណា?” រឿងនេះថតជិតចប់ហើយ តែត្រូវអាក់ខានដោយសារមានបញ្ហាក៏ឈប់ថតទៅ។ នៅសម័យកុនខ្មែរនោះ គឹមានការគាំទ្រពីសំណាក់ប្រជាពលរដ្ឋខ្លាំងណាស់ ហើយរឿងនីមួយៗ ម្ចាស់ផលិតកម្មម្នាក់ៗថតរឿងដោយចំណាយដើមទុនអស់ពី ០៦ រហូតទៅដល់ ១០ដំលឹងមាសឯណោះ ក៏ប៉ុន្តែការផលិតខ្សែភាពយន្តរបស់លោកដំបូងចំណាយអស់តែពី ៥ ដំលឹងទៅ ៦ដំលឹងតែប៉ុណ្ណោះ។
ប៉ុន្តែនៅពេលដែលលក់ចេញនោះគឺលក់បានថ្លៃជាងអ្នកដទៃទៅទៀត រឿងគាត់មួយរឿងលក់ជិតបាន ២០ដំលឹងមាស ដោយឡែកលោកធ្វើរឿងមួយចំណេញបានជា៣ឯណោះ នៅក្នុងចំណោមអ្នកធ្វើកុនផ្សេងៗដូចគ្នា។ បើធៀបទៅនឹងស្នាដៃរឿងរបស់លោក ហ្វៃ សំអាង និងអ្នកស្រី ពាន់ ពួនបុប្ផា វិញធ្វើរឿងមួយចំណាយពី ១០ ទៅ ១២ ដំលឹងមាសទេ តែដល់ពេលលក់ចេញបានតម្លៃស្នើនឹងស្នាដៃលោកដែរ។ មនុស្សប្រហែលៗនឹងលោក ខឹម វាសនា ឬមនុស្សដែលស្គាល់លោកនិយាយថាលោកពិតជាមានលក្ខណៈជាសិល្បករ ឬជាអ្នកសម្ដែង ល្អមែន។ ហើយខ្សែភាពយន្ដដែលលោកនិពន្ធ ដឹកនាំនិងសម្ដែង មានភាពជោគជ័យច្រើន និងទទួលការឲ្យតម្លៃ ថាពោរពេញដោយទេពកោសល្យ។
ចេញពីបក្ស ព្រោះជម្លោះទស្សនៈនយោបាយ
ដោយសារជាតិជាមនុស្ស ចេះឈឺឆ្អាលរឿងគេ និងស្រឡាញ់យុត្ដិធម៌ ភាពត្រឹមត្រូវ ដល់ពេលចូលជាមួយ គណបក្សសមរង្ស៊ី បានយូរៗទៅ មិនឃើញមានភាពត្រឹមត្រូវពុករលួយ និយមបក្ខពួក នយោបាយគ្មានទស្សនៈវិស័យ ហើយប្រជាពលរដ្ឋនៅខាងក្រៅអត់បានដឹងរឿងខាងក្នុងរបស់បក្ស ដោយខាងក្រៅបក្សគេនិយាយផ្សេង ខាងក្នុងបក្សគេនិយាយផ្សឹង។ ហើយដល់អ៊‌ីចឹងក៏ចេះតែកើតមានទំនាស់ជាច្រើនហូរហែលដែលឮរហូតដល់ប្រធានបក្ស លោក សម រង្ស៊ី។
ជាពិសេសនោះ គឺរូបគាត់ផ្ទាល់ហ៊ាន វាយប្រហារបក្សខ្លួនឯង និងប្រធានបក្ស ហើយនិងជម្លោះពាក្យសម្តីស្តីពី ទស្សនៈនយោបាយ ក្នុងដោះស្រាយបញ្ហាប្រទេសជាតិ ហើយបក្សរិះរកលេចចាប់កំហុសគ្រប់សព្វ ដើម្បីដកចេញពីបក្ស តែមានថ្ងៃមួយគាត់បានចូលរួមវេទិការរបស់គណបក្សជួបជុំម្ចាស់ប្រជាពលរដ្ឋម្ចាស់ឆ្នោត ដោយធ្វើវាគ្មិនតំណាងរាស្រ្តមណ្ឌលព្រៃវែង តំណាងអោយមកពីគណបក្ស សម រង្ស៊ី និងព្រះអង្គម្ចាស់ សានប៉ា ដែលរៀបចំបង្កើតឡើងដោយវិទ្យាស្ថានប្រជាធិបតេយ្យជាតិ ហៅកាត់ថា (NDI) ប្រារព្ធនៅឯស្រុកព្រះស្តេច ខេត្តព្រៃវែង។
គាត់និយាយថា ស្តេចក៏ អាចម៏ស្អុយដែរ ហើយស្អប់ណាស់អារបបសក្តិភូមិ ជិះជាន់គ្នាហ្នឹង។ ពេលនោះស្រាប់តែ វិទ្យាស្ថានប្រជាធិបតេយ្យជាតិ (National Democratic Institute ហៅកាត់ថា NDI) ដែលជាស្ថាប័នឧបត្ថម្ភដោយសហរដ្ឋអាមេរិក សរសេរលិខិតផ្ញើទៅជូនគណបក្សថា សូមជួយកែលំអរអ្នកតំណាងរាស្រ្តមួយហ្នឹងផង ពីព្រោះនៅក្នុងវេទិការបានវាយប្រហារព្រះមហាក្សត្រ។ ពេលនោះគ្រាន់តែបញ្ចូនទៅដល់បក្សហើយទទួលដោយលោក អេង ឆៃអៀង ប្រហែលម៉ោងបី បួនល្ងាចភ្លាម ស្រាប់តែលោក អេង ឆៃអៀង បញ្ចេញលិខិតនោះទៅអោយវិទ្យុអាស៊ីសេរី (RFA) ធ្វើការផ្សព្វផ្សាយ។ ហើយមិនបានហៅគាត់ មកសាកសួរនាំនោះទេ ដោយនឹកឃើញថា នេះជាគន្លឹះមួយដែលនាំអោយគាត់អាចជាប់គុកបាន។ គ្រាន់តែវិទ្យុអាស៊ីសេរី (RFA) ចេញផ្សាយភ្លាម លោក សម រង្ស៊ី បានធ្វើលិខិតថ្ពោលទោសគាត់ថា ជាអ្នកតំណាងរាស្រ្តមួយប្រដៅមិនបាន ឥតសីលធម៌ក្នុងបក្ស ហើយផ្ញើលិខិតសូមទោសព្រះមហាក្សត្រ។
ហើយបក្សក៏ចោទក្រោមលេសថា គាត់និយាយប៉ះពាល់ដល់ស្ថាប័នអង្គព្រះមហាក្សត្រ រំលោភបំពារច្បាប់រដ្ឋធម្មនុញ្ញ។ ដោយហេតុថាលោកជាមនុស្សមានទស្សនៈខុសប្លែកពីគេ អត្ថចរិតមិនដូចគេ និងមានមនោសញ្ចេតនាជ្រៀជ្រៅនឹងពូជសាសន៍ខ្លួនខុសពីគេ ហាក់បីដូចជា ទឹក និងប្រេង ទើបលោកនៅជាមួយគណបក្ស សម រង្ស៊ី មិនកើត។ នៅចុងក្រោយមក លោកក៏ដកខ្លួន ដើរចេញពីបក្ស ហើយដើរចេញពីរដ្ឋសភាជាតិ។
ដោយគូសបញ្ជាក់ពីអារម្មណ៍ចេញពីបេះដូងរបស់លោកប្រាប់គេថា វាហាក់បីដូចជាខ្លួនលោកផ្ទាល់ កំពុងតែដើរអុចទៀនបំភ្លឺ ហើយកាន់វាដើរកាត់នៅលើវាលខ្សាច់សាហ្សារ៉ាដ៏ធំលាតសន្ធឹងល្លឹង ល្លើយ សែនងងឹតសូន្យឈឹងអញ្ជឹង។ ហើយដោយខ្លួនឯងផ្ទាល់យល់ពេញដើមទ្រូងតែម្នាក់ឯងគត់ តែមិនដឹងថាទៅថ្លឹងរាយរ៉ាបប្រាប់អ្នកណា ថាតើប្រជាពលរដ្ឋខ្មែរ អាចយល់បានពីទំហំទឹកចិត្ត និងទស្សនវិស័យរបស់លោក ដែរ ឬទេ?
ការបង្កើតអង្គការ និងគណបក្ស
អង្គការនេះដំណើរការដោយចុះទៅធ្វើវេទិការតាមខេត្តមួយចំនួនក្នុងប្រទេសកម្ពុជា ដោយមានវាគ្មិន លោក ខឹម វាសនា ហើយយកមកចាក់ផ្សាយតាមវិទ្យុ FM៩០ ភ្នំពេញ ម៉ោង ៧ ដល់ ៨ ល្ងាចរៀងរាល់ថ្ងៃ ហើយមានការផ្សាយផ្ទាល់រៀងរាល់ថ្ងៃអាទិត្យរយ:ពេល២ម៉ោង។ ហើយដំណើរការនៃអង្គការនេះទៅបាន ដោយសារការចំណាយថវិការផ្ទាល់ដោយលោក ខឹម វាសនា។ ហើយអង្គការនេះដំណើរបានរយៈពេល០៤ឆ្នាំ គឺពីឆ្នាំ២០០៥ រហូតដល់ ២០០៩។
ក្នុងនាមជាប្រមុខគណបក្សសម្ព័ន្ធដើម្បីប្រជាធិបតេយ្យ ក្នុងរយៈពេល ០៨ឆ្នាំ លោកបានកំណត់សម្គាល់ថា សញ្ញាណដំបូងដែលធ្វើអោយលោកចាប់ផ្តើមយល់ពី នយោបាយគឺ ដោយសារលោកសង្កេតមើលឃើញថា គណបក្សសម រង្ស៊ី តែងតែយកបញ្ហាយកមកធ្វើជាដំណោះស្រាយ ហើយគ្រប់ពេលដែលនៅជួបជុំប្រជាពលរដ្ឋ គេតែងតែលើកឡើងយកតែនិយាយពីបញ្ហា ហើយតាមវេទិកានីមួយៗ គេច្រើនតែនិយាយពីបញ្ហាប្រាប់ប្រជាពលរដ្ឋ។ ហើយទាមទារសុំអោយប្រជាពលរដ្ឋបោះឆ្នោតអោយខ្លួនគេ ដោយមិនបានប្រាប់និយាយពី ទស្សនៈ ឬដំណោះស្រាយដើម្បីដោះស្រាយបញ្ហាតាមរបៀបណានោះទេ ហើយគួរត្រូវចាប់ផ្តើមពីចំណុចមួយណាសោះឡើយ ដោយគ្រាន់តែសន្យាថាបោះឆ្នោតអោយគេមក ហើយចាំគេដោះស្រាយពេលខ្លួនឈ្នះឆ្នោត។ ក្រោយមកលោក ចេះតែឆ្ងន់ដដែលៗទៀត ហើយចោទសំណួរសួរខ្លួនឯងថា ហេតុអ្វីបានជាអ្នកនយោបាយស្រុកខ្មែរ មិននិយាយពីរបៀបនៃការដោះស្រាយបញ្ហាប្រទេសជាតិ ដែលជាទស្សនៈរបស់ខ្លួន ដែលខ្លួនមើលឃើញថាតើត្រូវធ្វើយ៉ាងម៉េច? តែបែបជាមកនិយាយតែអំពីបញ្ហា បញ្ហាៗ ដែលប្រជាពលរដ្ឋរស់នៅក្នុងប្រទេសបានដឹងលឺ រួចជាស្រេចហើយនោះ។ ហើយលោកមើលឃើញថា មនុស្សខ្មែរក្តី អ្នកនយោបាយក្តី ជាប្រភេទមនុស្សដែលធ្វើការអ្វីមួយ គឺច្រើនតែមិនបានសម្រេច មិនទៅមុខ ពីព្រោះពួកគេជុំនុំគ្នា និយាយតែពី បញ្ហា។
ដល់អ៊‌ីចឹង លោកក៏បានកត់សម្គាល់ទុកថា អ្នកនយោបាយជាមនុស្ស មានទស្សនៈទៅមុខ ហើយការដែលនិយាយពីបញ្ហាវា មិនគ្រប់គ្រាន់ឱ្យយើងក្លាយខ្លួនទៅជា អ្នកនយោបាយទេ គេត្រូវមានបេះដូងមួយស្មោះត្រង់ ស្នេហាជាតិពិតប្រាកដ និងមានទស្សនវិស័យមួយដោយផ្សារភ្ជាប់ជាមួយនឹងសកម្មភាពកាងារជាក់ស្តែង ដើម្បីអោយក្តីស្រម៉ៃនោះក្លាយទៅជាការពិតបានសម្រេចនូវគោលដៅដែលយើងចង់បាន។ ក្រោយមកដល់ពេលឃើញ គណបក្សនេះមិនកើតនោះមិនកើត លោកក៏ចេញមកបង្កើតគណបក្សដោយខ្លួនឯង តាមការយល់ឃើញរបស់លោក ដើម្បីបម្រើតាមទស្សនៈខ្លួន។ ក្នុងរយៈពេលជាអ្នកតំណាងរាស្រ្តនៅមណ្ឌលខេត្តព្រៃវែងបាន ០២កន្លះឆ្នាំគត់ លោកមានជំទាស់ជាមួយបក្ស ហើយក៏ចេញមកបង្កើតគណបក្សផ្ទាល់ទៅ។ ពេលដែលលោកចេញមកបង្កើតបក្សដំបូងដៃនោះ លោកបានប្រាប់ប្រជាពលរដ្ឋថា “ ខ្ញុំមានពេលវេលាខ្លីខ្លាំងណាស់ មិនអាចពន្យល់អោយបងប្អូនយល់បានល្អិតល្អន់នោះទេ ក៏ប៉ុន្តែខ្ញុំអាចប្រាប់បងប្អូនបានយ៉ាងខ្លីថា ខ្ញុំមានបេះដូងមួយដែលគូប្រកួតរបស់ខ្ញុំគ្រប់គ្នាគេឥតមាន។
យើងបានកំណត់យ៉ាងច្បាស់ នូវប្រភពបញ្ហា ទាំងអស់ក្នុងសង្គមជាតិខ្មែរ តាំងពីដើម រៀងៗមកគឺ អំណាចប្រមូលផ្តុំ ជា មូលហេតុ ធ្វើឲ្យបាត់តុល្យភាពអំណាចរវាងអ្នកកាន់អំណាច និងប្រជាពលរដ្ឋ ដែលជាម្ចាស់ប្រទេស ម្ចាស់អំណាច នាំឲ្យអ្នកកាន់អំណាចគ្រប់ ជំនាន់ប្រើអំណាចដោយរំលោភគ្មានកោតក្រែង គ្មានការទទួលខុសត្រូវ ហើយក៏ជាហេតុមួយធ្វើអោយពលរដ្ឋយើងអសកម្មផងដែរ។ ចំណែក ពលរដ្ឋជាម្ចាស់អំណាច ពុំមានលទ្ធភាពប្រើសិទ្ធិរបស់ខ្លួន ឲ្យបានទាន់ពេលវេលា ដើម្បីទប់ស្កាត់មិនអោយ អ្នកកាន់អំណាច នាំប្រទេសជាតិធ្លាក់ក្នុងភាពមហន្តរាយ ដូច ដែលប្រវត្តិសាស្ត្រ បានបង្ហាញយើងគ្រប់ៗគ្នា រួចមកហើយ។ ពលរដ្ឋយើងត្រូវបាន អ្នកនយោបាយបំពុលដោយប្រើគ្រប់មធ្យោបាយលែង ឲ្យខ្វល់ខ្វាយពីរឿងនយោបាយ ប្រទេសជាតិ ឬក៏ត្រូវបានអ្នកនយោបាយបោកបញ្ឆោត ឲ្យធ្លាក់ខ្លួនចូលបំរើនយោបាយ ទាំងងងឹតងងល់។
ដើម្បីលុបបំបាត់នូវ  ប្រព័ន្ធដឹកនាំប្រើអំណាចប្រមូលផ្តុំ ដែលធ្វើឲ្យមនុស្សខ្លះនៅក្នុងសង្គមអាចរួចផុតពីប្រព័ន្ធច្បាប់ ឬនៅលើច្បាប់ ដើម្បីឲ្យអ្នកនយោបាយងាកមករកផ្លូវសុចរិត មិនប្រើនយោបាយប្រជាភិថុត និង ទទួលខុសត្រូវរាល់សកម្មភាពរបស់ខ្លួនចំពោះមុខ ប្រជាពលរដ្ឋដោយផ្ទាល់គណបក្សសម្ព័ន្ធដើម្បីប្រជាធិបតេយ្យបានដាក់ចេញនូវយន្តការ៨ចំណុច និងធ្វើការ ពន្យល់បកស្រាយ ឲ្យពលរដ្ឋយល់ដឹងអត្ថប្រយោជន៏នៃចំណុចនីមួយៗនៃយន្តការនេះដើម្បី សំរេចចិត្តចូលរួមក្នុងចលនាមួយនេះ ដោយយល់ដឹង និងស្គាល់ពី គោលដៅច្បាស់លាស់។ គោលដៅយើងនៅឆ្ងាយ តែជាគោលដៅដែលយើងអាចទៅដល់។ ការដែលចេញមកបង្កើតគណ បក្សផ្ទាល់ខ្លួន គឺវាលំបាកកាយជារឿង ធម្មតាទេតែទោះយ៉ាងណាក៏វាមិនដូចលំបាកចិត្ដដែរ ព្រោះអ្វីដែលយើងចង់ និងពេញចិត្ដចំពោះការងារដែលលំបាក ហ្នឹងហើយឥឡូវយើងមានការទទួល ខុសត្រូវរួមមិនមែនដូចមុនយើងទទួល ខុសត្រូវជាផ្នែកនោះទេ ។ បើពិតជាអ្នក នយោបាយមែនគេត្រូវមានទស្សនៈ វិស័យមួយភ្ជាប់នឹងសកម្មភាពការងារ របស់គេហើយបើទស្សនៈវិស័យខុសគ្នាហើយ គឺមិនអាចនៅជាមួយគ្នាបានទេ។
សព្វថ្ងៃនេះលោកថាឃើញអ្នក នយោបាយក្នុងគណបក្សមួយៗជេរ គណបក្សមួយទៀត ដល់ជេរឆ្អែតគាត់ក៏ ចូលជាមួយនឹងគណបក្សនោះទៅមិន យូរក៏ចេញមកវិញ ។ ដល់អ៊‌ីចឹងនៅស្រុកខ្មែររកអ្នកនយោបាយច្បាស់លាស់ មិន ឃើញ ព្រោះលោកសម្គាល់ខ្លួនឯងបាន ថា ស្រុកខ្មែរត្រូវដោះស្រាយតាមផ្លូវ នេះ ដល់ពេលដោះមិនបានតាមផ្លូវហ្នឹង ក៏ត្រូវរកផ្លូវផ្សេងធ្វើអ្វីតាមតែខ្លួនយល់ ដដែល ។ ប៉ុន្ដែអ្នកនយោបាយអត់ទេ ជេរៗគ្នាឱ្យតែប្រយោជន៍ផ្ទាល់ខ្លួន ត្រូវ តាំងចូលគ្នា ព្រោះនយោបាយវាធ្វើ ដំណើរវែងឆ្ងាយ ។
ចំពោះគណបក្សផ្សេងគេផ្ដោត មើលទីផ្សារថា ត្រូវធ្វើម៉េចដើម្បីអូស យកសន្លឹកឆ្នោតឱ្យបាន តែគណបក្ស លោកផ្ដោតលើភាពត្រឹមត្រូវរឿងសន្លឹក ឆ្នោតមិនគិតទេ ។ លោកគិតថា បើភាពត្រឹមត្រូវមិនត្រូវបានស្រូបទាញ ការគាំទ្រ ពីប្រជាពលរដ្ឋទេមិនដឹងជាមានផ្លូវ ណាអាចទាញយកបានមានតែការបោកប្រាស់ ។ ប៉ុន្ដែវាអត់ចេះបោកប្រាស់ ព្រោះវាមិនស្របតាមសម្បជញ្ញៈរបស់ខ្លួនឯង អ៊‌ីចឹងធ្វើទៅអត់កើតក៏ចេញមកបង្កើតគណបក្សខ្លួនឯងតែម្ដងទៅ។
បើតាមលទ្ធផលការបោះឆ្នោត កន្លងមកដូចជាមិនទទួលបានអ្វីនោះទេ លោកនៅតែបន្ដទៀតដោយពន្យល់ថា លោកដឹងថា វាមិនមែនជាពេលវេលា ឆាប់រហ័សនោះទេ ។ ព្រោះប្រជាពលរដ្ឋត្រូវការពេលវេលាមួយ ហើយលោក ដឹងថា វាត្រូវតែអ៊‌ីចឹងលោកក៏បានគិត ទុករួចជាស្រេចហើយដែរ ។ ដល់ឃើញ យឺតយូរលោកគិតថា ដូចជាមិនមានអ្វី ចម្លែកនៅក្នុងចិត្ដផង ។ លោកគិតថា នៅទីបំផុតនឹងទទួលបានជោគជ័យ ប៉ុន្ដែពេលនោះមាន វត្ដមានរបស់លោកឬ អត់គឺមិនដឹងទេវាជារឿងមួយផ្សេង ទៀត ។ តែលោកជឿថាភាពត្រឹមត្រូវ ស្មោះត្រង់នឹងស្រូបទាញយកការគាំទ្រ ពីប្រជាពលរដ្ឋបានយ៉ាងច្រើន ។ មក ទល់ពេលនេះគណបក្សរបស់លោកជាប់ក្រុមប្រឹក្សា ភូមិសង្កាត់ដល់ទៅ៨ ភូមិឃុំគឺនៅខេត្ដសៀមរាបចំនួន៧ និង ខេត្ដឧត្ដរមានជ័យ១ ។ ហើយក្នុងមួយ ខែៗមានប្រជាពលរដ្ឋសាមញ្ញដែល ចូលរួមបង់ថវិកាចូលបក្សមានកាន់តែ ច្រើនឡើង។ ហិរញ្ញវត្ថុទ្រទ្រង់បក្ស
ការចំណាយរបស់គណបក្សសម្ព័ន្ធដើម្បីប្រជាធិបតេយ្យ គឺបានមកពីប្រជាពលរដ្ឋស្ដាប់វិទ្យុ និងសមាជិកភាគច្រើន ជានិស្សិត ពួកគាត់នាំគ្នាបង់ចាប់ពី ១.០០០រៀល មានអ្នកបង់ជាប្រចាំខែក៏ មាន ហើយអត់អ្នកបង្ខំពួកគាត់ ឱ្យបង់ ប្រាក់នោះទេ ។ អត់ការគាបសង្កត់ បើពួកគាត់ចង់ចូលលុយម្ដងហើយអ្នក ឈប់ទៅវិញវាជារឿងរបស់អ្នក ។ នេះជាមនោគមន៍វិជ្ជានយោបាយបែបថ្មី ព្រោះការធ្វើនយោបាយមិនមែនចង់ ឈ្នះតែឯងទេ គឺចង់ឱ្យប្រជាពលរដ្ឋ ទាំងអស់ឈ្នះ៕
ដំណើររឿងរ៉ាវផ្ទាល់ខ្លួនរបស់លោក ដែលជាប់ស្អិតទៅនឹងបក្ស
ចាប់តាំងពីពេលគណបក្សចាប់ផ្តើមបង្កើតឡើងនៅគ្រាដំបូងៗនោះរាល់ការចំណាយចាយវាយសព្វគ្រប់បែបយ៉ាងទាំងអស់គឺជាបន្ទុករបស់លោកទាំងស្រុង រួមមានដូចជាថ្លៃជួលវិទ្យុផ្សព្វផ្សាយ ជួលស្នាក់ការបក្ស ដំណើរការរដ្ឋបាលក្នុងទីស្នាក់ការកណ្តាល និងការចំណាយជុំវិញការចុះទៅធ្វើវេទិកាសាធារណៈនៅតាមបណ្តាខេត្ត តំបន់ ចំកាត់មាត់ញកនានា រួមមានសាហ៊ុយធ្វើដំណើរ ម្ហូបអាហារហូបចុកជាដើមដែលវាយ៉ាងតិចណាស់ក៏ជាង ០៥ពាន់ដុល្លារសហរដ្ឋអាមេរិកដែរ ដែលខ្លួនលោកផ្ទាល់ ត្រូវចំណាយប្រាក់ក្នុងមួយខែៗ។ ហើយនៅពេលខ្លះនោះ លោកត្រូវបង្ខំចិត្តខ្ចីបុលគេ ក៏ហេតុដោយសារតែការចំណាយដ៏ច្រើនសន្ធឹងសន្ទាប់គ្រប់ច្រកល្ហក។ចំថ្ងៃខ្លះសូម្បីតែនៅក្នុងហោប៉ៅខោរបស់លោក រកតែប្រាក់សម្រាប់ទិញមីកញ្ចុប់ ដើម្បីហូបសឹងតែមិនបាន។ ប៉ុន្តែលោកកម្រនឹងបញ្ចេញ ឬបង្ហើបវាអោយក្រុមការងាររបស់លោក ឬសមាជិកអ្នកគាំទ្របក្សដែលមានចំនួនតិចតួចស្តួចស្តើងបានដឹងសោះឡើយ ហើយជួនកាលមានយប់ខ្លះ លោកត្រូវបញ្ឈរភ្នែក ដេកគិត ពិបាកចិត្ត រឿងព្រោះតែប្រាក់បំណុលខ្ចីគេទាំងអស់នោះក៏មាន។
ការងាររកស៊ី
ក្រោយបញ្ជប់ការងារជាអ្នកផលិតកុន លោកបានងាក់មករកសុីជាអ្នកជំនួញវិញម្តង លោកបាននិយាយពីការរកសុីនាំផលិតផលហ្វីលថតកូនីកានិង­កូដាក់ពីប្រទេសម៉ាឡេមកលក់ស្រុកខ្មែរយ៉ាងដូច្នេះថា "ខ្ញុំនៅចាំឆ្នាំចុងក្­រោយគឺឆ្នាំទីបួន​ ខ្ញុំស្ទើរតែឈប់រៀន​ ទៅយកឥវ៉ាន់ពីប្រទេសម៉­ាឡេសីុមកលក់​គ្រាន់បា­នលុយខ្លះចាយនិងចិញ្ចឹ­មគ្រួសារ​ ខ្ញុំចាប់ផ្តើមខ្ជិលរ­ៀននិងស្អប់សាលាជាខ្លា­ំង។​ ខ្ញុំគិតថាមិនដឹងជារៀ­នធ្វើអីផង​ ចង់រកសីុវិញប្រសើរជាង­​ តែមានចិត្តតិចៗនឹកស្ត­ាយចង់បានសញ្ញប័្រតមួយ­នឹងគេ។​ មករៀនតិចពេលមែនទែន​ គិតតែទៅម៉ាឡេសីុដឹកជញ­្ជូនហ្វីលថតកូនីកានិង­កូដាក់មកលក់ស្រុកខ្មែ­រ​ មួយអាទិត្យជួនកាលទៅពី­រដង​ ក្នុងមួយដងចំណេញបាន៤០­០$ទៅ៥០០ដុល្លា។​ ខ្ញុំស្គាល់ច្បាស់ណាស­់រសជាតិជាអ្នករត់ពន្ធ­​ មានអារម្មណ៍ស្អប់ពួកគ­យនៅពោធិចិនតុងខ្លាំងណ­ាស់​ ហើយក៏ស្អប់ពួកលក់គីឡូ­ដែលធ្វើការអោយក្រុមហ៊­ុនយន្តហោះដែរ​ គាបសង្កត់ស្ទើរគ្មានច­ំណេញរួច។​ ឆ្នាំទីបួនជាឆ្នាំដែល­ខ្ញុំរៀនអន់បំផុត​ ជួលលុយគេអោយធ្វើសារណា­អោយ​ សញ្ញាប័ត្រខ្ញុំមិនសម­បានទេព្រោះខ្ញុំទៅរៀន­តិចណាស់ក្នុងឆ្នាំចុង­ក្រោយគឺឆ្នាំ១៩៩៧-១៩៩­៨នេះ។​ ខ្ញុំមិនដែលនឹកគិតថាខ­្លួននឹងដើរចូលផ្លូវនយ­ោបាយអីទេ​ បើទោះជាខ្ញុំចាប់ផ្តើ­មចូលលុយសំរាប់ការងារគ­ណបក្សសមរង្សីុនៅក្នុង­ឆ្នាំ១៩៩៧ហើយនឹងឈរជាប­េក្ខជនតំណាងរាស្ត្រលំ­ដាប់លេខ៥អោយបក្សនេះនា­ខេត្តព្រៃវែងក៏ដោយ។​ មិនស្គាល់ចិត្តខ្លួនឯ­ងទេនៅពេលនោះ​ តែដឹងថាស្អប់ការដឹកនា­ំប្រទេសនៅពេលនោះណាស់។­​ តែនឹកដល់ជីវិតខ្លួននៅ­ពេលនោះ​ នឹកហួសតែចិត្តនូវជីវិ­តខ្លួនឯងនាពេលនេះ។​ ជីវិតអើយជីវ​ិត​ ចូលនយោបាយគ្មានដឹងខ្យ­ល់អីទេ។។។"
ដោយសារតែមានបញ្ហាខ្វះខាតហិរញ្ញវត្ថុជាច្រើនសម្រាប់ដំណើរការទ្រទ្រង់បក្ស ការផ្សព្វផ្សាយជាច្រើនញឹកញយ តាំងពីបង្កើតបក្សរៀងមក វាបានធ្វើអោយខួរក្បាលរបស់លោក រវ័ណ្ឌឥតឈប់ខំនឹកគិត រិះរកការជួញដូររកស៊ីមុខរបរបណា ដែលអាចជួយបង្កើនប្រាក់ចំណូលបានច្រើនចូលបក្សបាន ដូច្នោះហើយលោក ក៏បានចាប់ផ្តើមវិនិយោគទុនទៅលើជំនួញជួញដូរមុខរបរមួយចំនួនដែលលោក បានថ្លឹងថ្លែងថា វាទំនងជាទទួលបានផលជោគជ័យ។ ដំបូងឡើយលោក ផ្តើមការ វិនិយោគទៅលើការចិញ្ចឹមជ្រូក នៅឯខេត្តតាកែវ ហើយដាំដើមដូងក្រអបនៅខេត្តបន្ទាយមានជ័យ។ ក្រោយមកលោកក៏មានងាកទៅសង់រោងចិញ្ចឹមមាន់ និងជីកស្រះចិញ្ចឹមត្រី នៅឯខេត្តបាត់ដំបងបន្ថែមទៀត។
បន្ទាប់មកទៀត លោកក៏បន្តទៅប្រកបរបរកសិកម្ម ធ្វើការដាំដុះស្រូវនៅខេត្តកំពង់ធំ និងភ្ជួរដីចំការដាំដំលូងនៅខេត្តសៀមរាប។ ដោយអូសបន្លាយពេលអស់មួយរយៈក្រោយមក ងាកចេញមិនផុតពីវិស័យកសិកម្ម លោកក៏បន្តមុខរបរលក់ជីកសិកម្មបន្តទៀត។ ហើយក្រោយៗមក លោកនៅតែចិញ្ចឹមក្នុងចិត្ត រកដាំដុះរបរកសិកម្មណា ដែលអាចហុចផលបានសមប្រកប ដើម្បីតែគោលដៅជួយសម្រួលដល់ការចំណាយចាយវាយគ្រប់សព្វក្រហែងដល់បក្សបាន។
បន្ថែមពីនេះទៅទៀតនោះ លោកក៏បន្តទិញទឹកឃ្មុំ ស្តុកទុកសម្រាប់លក់ចេញ និងបែបមកធ្វើរបរអាជីវកម្មនាំចូលផលិតផលសុខភាព ម៉ាក់ Supermix មកធ្វើការចែកចាយនៅក្នុងប្រទេស និងចូលហ៊ុនផលិតសាប៊ូលាងចាន ឈ្មោះសាប៊ូគ្រួសារយើង។ ក្រៅពីប្រកបរបរជាច្រើន លោកក៏បន្តអាជីវកម្មនាំចូលឆៅគួយពីប្រទេសថៃ តែក្រោយៗមក លោកក៏ចាប់ផ្តើមផលិតឆៅគួយដោយផ្ទាល់ខ្លួន ហើយចេញលក់ក្នុងប្រទេស។ លោកមានចំការដូងនៅខេត្តបន្ទាយមានជ័យ និងចំការនៅខេត្តសៀមរាបជាងប្រមាណ៥០ ហិចតា ដែលគ្រោងនឹងដាំម្រេច ។
ជីវិតរស់នៅប្រចាំថ្ងៃ
និយាយតែពីការចាយវាយ និងជំនួញជួញដូររបស់លោក ភ្លេចគិតថា តើគាត់ ស្នាក់នៅឯណា? ហើយ ការិយាល័យធ្វើការងារនៅទីណា? ចម្លើយសម្រាប់ថាតើការិយាល័យធ្វើការងារនៅទីណានោះ គឺនៅក្នុងកាប៊ីនឡាណរបស់គាត់។ ចំពោះផ្ទះសំបែងរបស់គាត់វិញ ថាតើគាត់ស្នាក់នៅឯណានោះ? សម្រាប់គាត់មិនដែលមានអារម្មណ៍នឹកគិតថា ត្រូវទិញផ្ទះសំបែង ស្នាក់នៅដើម្បីខ្លួនឯងម្តងសោះឡើយ ក៏សូម្បីតែពេលដែលរូបគាត់ផ្ទាល់មានលទ្ធភាពគ្រប់គ្រាន់ក៏ដោយ។
ប៉ុន្តែបែរជាគាត់មានគំនិតស្វែងរកដីឡូណាម្តុំ ធំទូលាយល្មមនៅជុំវិញរទីក្រុងភ្នំពេញ ដើម្បីធ្វើការសាងសង់ជាទីស្នាក់ការកណ្តាលផ្ទាល់ខ្លួន របស់បក្សទៅវិញ។ ក្នុងន័យថាដើម្បីធ្វើការបញ្ចៀសការចំណាយថ្លៃជួលស្នាក់ការ និងចង់រៀបចំរចនាសម្ព័ន្ធរដ្ឋបាលទីស្នាក់ការកណ្តាលអោយត្រឹមត្រូវមានជាសាលប្រជុំ ទីធ្លាកន្លែងរៀបចំវេទិការសាធារណៈជួបជុំសមាជិកអ្នកគាំទ្របក្សប្រចាំខែម្តងៗ និងមានជាកន្លែងប្រារព្ធធ្វើពិធីផ្សេងៗដូចជាពិធីប្រារព្ធខួបបក្ស សមាជបក្សជាដើម។
ដូច្នោះចំងល់ដែលថា តើគាត់ ស្នាក់នៅឯណានោះ? អាចនិយាយយ៉ាងខ្លីថា ស្នាក់ការរបស់បក្សមាននៅទីណា ផ្ទះរបស់គាត់នៅទីនោះ។ វាសឹងតែរាល់គ្រប់ភូមិ ស្រុក ខេត្ត គ្រប់ច្រកល្ហកនានាទៅហើយ ដែលគាត់បានធ្វើដំណើរឆ្លងកាត់នៅលើដែនដីសុវណ្ណភូមិដ៏មូលហើយតូចច្រលឹងនៃមាតុភូមិកម្ពុជាយើង។ បើនិយាយពីកាលសម័យមុន សត្វសេះ ជាសត្វដែលមនុស្សនៅជំនាន់នោះយកមកប្រើប្រាស់ និងជាយានជំនិះសម្រាប់ធ្វើដំណើរទៅមក តែបើធៀបមកជំនាន់ក្រោយមកៗ គេមិនអាចប្រកែកបានសោះឡើយថា រថយន្តជាយានជំនិះ សម្រាប់ធ្វើដំណើរ។
នេះជាឡានទីបីហើយ ដែលគាត់ប្រើប្រាស់វា សម្រាប់ជាមធ្យោបាយធ្វើដំណើរទៅមក ទាំងសម្រាប់ការចុះឡើងធ្វើវេទិការសាធារណៈតាមខេត្ត និងសម្រាប់រឿងផ្ទាល់ខ្លួនរបស់គាត់។ ដំបូងឡើយគាត់ប្រើឡានយីហោរម៉ាក់ Mazda ចង្កូតស្តាំគ្មានពន្ធមួយគ្រឿង ទ្បាននោះចាស់ ហើយធ្វើការច្រើន ហើយវាឧស្សាហ៍ខូចដែលបណ្តាលអោយគាត់ត្រូវ ដេកតាមផ្លូវជាញឹកញាប់ និងជួនកាលត្រូវរំសាយវេទិការជួបជុំអ្នកស័្មគ្រចិត្តទៀតក៏មាន។ ទើបអស់រយៈពេលយូរមក បានមានក្រុមការងារ និងសមាជិកអ្នកគាំទ្របក្ស ផ្តួចផ្តើមគំនិតគ្នាទិញថ្មីមួយជូនគាត់ ដើម្បីជាការសម្រួលដល់ការធ្វើដំណើរងាយស្រួលជាងមុន និងជាសុវត្តិភាពក្នុងការធ្វើដំណើរទាំងថ្ងៃ ទាំងយប់គ្មានពេលកំណត់ ម៉ោងសម្រាករបស់គាត់។ រង់ចាំមើលឡានថ្មីរបស់គាត់ មិនឃើញទើបជាចំងល់មិនហ៊ានសួររបស់ក្រុមការងារ និងសមាជិកអ្នកគាំទ្របក្សរបស់គាត់ តែក្រោយមកទើបបានដឹងថា ប្រាក់ដែលខំប្រម៉ែប្រមូលអោយគាត់ដើម្បីយកទៅឡានថ្មីនោះគឺ គាត់បានបង្វែលយកទៅជួលម៉ោងវិទ្យុផ្សព្វផ្សាយ បន្លែមទៅវិញ។
បន្ទាប់គាត់ បានឈរឈ្មោះជាបេក្ខភាពតំណាងរាស្រ្តមណ្ឌលខេត្តសៀមរាប លំដាប់លេខរៀងទី១ នៃការបោះឆ្នោតជាតិជ្រើសរើសតាំងតំណាងរាស្រ្ត អាណត្ដិទី៥ ឆ្នាំ២០១៣ដែលមានចំនួន ០៦អាសនៈ។
ហេតុដែលនាំអោយបានយល់ពីព្រះធម៌
ដោយសារគាត់ពិបាកចិត្តពេក មើលថាជីវិតរស់នៅអត់ន័យ ខ្លឹមសារអ្វី មិនដឹងនឹងថាត្រូវធ្វើអ្វី នៅពេលដែលអ្នកម្តាយជាទីស្រឡាញ់របស់គាត់នៅទីអវសាន្តបានធ្លាក់ខ្លួនឈឺធ្ងន់ធ្ងរគ្មានក្តីសង្ឃឹម ដោយមិនទាន់បានសាយសុខ នៅពេលដែលរូបគាត់រកប្រាក់ជួយគ្រួសារមានធូរធារ។ គ្រានោះ គាត់ក៏ទៅរកទិញសៀវភៅធម៌មើលនៅឯបណ្ណាគារត្រៃយរ័ត្ន ហើយពេលនោះគាត់ចូលទៅក្នុងកន្លែងលក់សៀវភៅនោះភ្លាម វាហាក់បីដូចជាមានឧបនិស្ស័យ។ ចូលទៅដល់រកទិញសៀវភៅ គាត់ឃើញមានសៀវភៅធម៌ជាច្រើនរាប់រយ គាត់ងាកទៅនោះក៏សៀវភៅធម៌ ងាកទៅណោះក៏សៀវភៅធម៌ ភ្លាមៗនោះគាត់នឹកគិតថាមិនត្រូវយកមួយណា ព្រោះសុទ្ធតែសៀវភៅធម៌ ហើយណាមួយខ្លួនគាត់ សូម្បីតែភាសាបាលីអីបន្តិច ក៏មិនចេះផង។ តែដល់ពេលងាកចុះងាកឡើង គាត់ក៏សំលឹងឃើញសៀវភៅមួយដាក់ចំណងជើងថា ព្រះសម្មាសម្ពុទ្ធ ហើយក្របសៀវភៅដាក់រូបដូចព្រះពុទ្ធព្រះអង្គបិទភ្នែក ពេលគាត់ក្រឡេកទៅមើលដូចជាមានពន្លឺស្អីម៉្យាទៀតអញ្ជឹង។ ហើយពេលនោះគាត់នឹកគិតក្នុងដួងចិត្តថា មើលទៅព្រះអង្គ ព្រិចភ្នែកហាក់បីដូចជាមានសេចក្តីសុខណាស់! បើធៀបមករូបគាត់កំពុងតែកើតទុក្ខព្រួយ លំបាកពិបាកចិត្តពេញផែនដី។ ក្រោយមកគាត់គិតថាប្រហែលជាសៀវភៅហ្នឹង និយាយអំពីពុទ្ធប្បវត្តិ ប្រវត្តិរូបរបស់ព្រះពុទ្ធហើយ ដូច្នោះប្រហែលជាអាចចេះមើល តែប្រសិនបើជាសៀវភៅត្រៃយបិដក មានពាក្យបាលីច្រើនពេក ប្រហែលជាគាត់មិនចេះមើលទេ។ រំពេចនោះ គាត់ក៏ឆក់ទេញសៀវភៅនោះមកមើល ស្រាប់តែចំសៀវភៅ បកប្រែចេញពីភាសាអង់គ្លេស ទៅជាភាសាខ្មែរ ដែលពួកជនជាតិបរទេសធ្វើការសិក្សាស្រាវជ្រាវ ពីមេរៀនត្រាស់ដឹងរបស់ព្រះពុទ្ធ ដែលសរសេរចេញមកតាមការយល់ មានហេតុមានផលត្រឹមត្រូវ មិនមែនជំនឿទេ។ ម៉្យាងទៀត សៀវភៅនោះ សរសេរបែបភាសាសម្រាយ ពាក្យពេចន៍សាមញ្ញងាយយល់ តែស៊ីជម្រៅ ហើយវាពន្យល់ជ្រៅៗទៀត។ កាលនោះប្រសិនបើ គាត់ចាប់យកសៀវភៅផ្សេងដូចធ្លាប់បានមើលពីមុននោះមក ប្រហែលជាឈប់មើលហើយ។ ប៉ុន្តែរូបគាត់ផ្ទាល់ក៏ធ្លាប់បានសិក្សាស្រាវជ្រាវសៀវភៅរបស់ភិក្ខុ ខៀវ ជុំ និងភិក្ខុ សុង ស៊ីវ បានជាប់លាប់អស់រយៈពេលជិតបីឆ្នាំដែរ។  តាំងពីពេលនោះមក គាត់ក៏ចេះធម៌ យល់ច្បាស់ពីព្រះធម៌ដែលជាមេរៀនត្រាស់ដឹងរបស់ព្រះពុទ្ធសម្មាសម្ពុទ្ធ។ ពេលដែលមើលយល់ហើយ គាត់ក៏បានអង្គុយនិយាយពន្យល់ប្រាប់ម្តាយគាត់ស្តាប់ក្បែរៗ ស្រាប់តែអ្នកម្តាយគាត់មានអារម្មណ៍ថា សប្បាយចិត្តមែនទែន ហើយព្រិចៗភ្នែក ដោយសារបានស្តាប់ធម៌យល់។
សម្រង់សំដី
ការឈឺចាប់នេះ នៅមានទំហំតិចជាងវិប្បដិសារីដែលខ្ញុំក្បត់អ្នកនៅពេលដែលអ្នកស្មោះត្រង់នឹងខ្ញុំ” -ខឹម វាសនា
បើសិនណាជាពួកយើងមិនធ្វើវាដោយកណ្តាប់ដៃរបស់ពួកយើងទេនោះ” -ខឹម វាសនា
ជាអចិន្រ្តៃយ៍ ហើយដើម្បីអោយសិទ្ធ និងអំណាចជាម្ចាស់ឋិតក្នុងកណ្តាប់ដៃរបស់ប្រជាពលរដ្ឋជាអចិន្ត្រៃយ៍ ត្រូវតែមាន -ខឹម វាសនា
ឯកសារយោង
http://www.postkhmer.com/video/%E1%9E%9B%E1%9F%84%E1%9E%80-%E1%9E%81%E1%9E%B9%E1%9E%98-%E1%9E%9C%E1%9E%B6%E1%9E%9F%E1%9E%93%E1%9E%B6%E1%9F%96-%E1%9E%81%E1%9F%92%E1%9E%89%E1%9E%BB%E1%9F%86-%E1%9E%94%E1%9E%84%E1%9F%92%E1%9E%80%E1%9E%BE%E1%9E%8F-%E1%9E%82%E1%9E%8E%E1%9E%94%E1%9E%80%E1%9F%92%E1%9E%9F-%E1%9E%98%E1%9E%BD%E1%9E%99-%E1%9E%8A%E1%9E%BE%E1%9E%98%E1%9F%92%E1%9E%94%E1%9E%B8-%E1%9E%94%E1%9E%98%E1%9F%92%E1%9E%9A%E1%9E%BE-%E1%9E%80%E1%9E%B6%E1%9E%9A-%E1%9E%99%E1%9E%9B%E1%9F%8B-%E1%9E%83%E1%9E%BE%E1%9E%89-%E1%9E%9A%E1%9E%94%E1%9E%9F%E1%9F%8B-%E1%9E%81%E1%9F%92%E1%9E%89%E1%9E%BB%E1%9F%86
http://www.postkhmer.com/%E1%9E%93%E1%9E%9A%E1%9E%8E%E1%9E%B6%E1%9E%87%E1%9E%B6%E1%9E%93%E1%9E%9A%E1%9E%8E%E1%9E%B6/%E1%9E%81%E1%9F%92%E1%9E%89%E1%9E%BB%E1%9F%86%E1%9E%94%E1%9E%84%E1%9F%92%E1%9E%80%E1%9E%BE%E1%9E%8F%E1%9E%82%E1%9E%8E%E1%9E%94%E1%9E%80%E1%9F%92%E1%9E%9F%E1%9E%98%E1%9E%BD%E1%9E%99%E1%9E%8A%E1%9E%BE%E1%9E%98%E1%9F%92%E1%9E%94%E1%9E%B8%E1%9E%94%E1%9E%98%E1%9F%92%E1%9E%9A%E1%9E%BE%E1%9E%80%E1%9E%B6%E1%9E%9A%E1%9E%99%E1%9E%9B%E1%9F%8B%E1%9E%83%E1%9E%BE%E1%9E%89%E1%9E%9A%E1%9E%94%E1%9E%9F%E1%9F%8B%E1%9E%81%E1%9F%92%E1%9E%89%E1%9E%BB%E1%9F%86 www.khemveasna.blogspot.comKhem Veasna Quotes
តំណរភ្ជាប់
អត្ថបទ សំឡេង Youtube
ភូមិសាស្ត្រនយោបាយចិន
=ភូមិសាស្ត្រនយោបាយចិន=
តើជិតដល់វេនប្រទេសចិនហើយឬ ដែលត្រូវជាប់លេខ១ពិភពលោក?
right|thumb|350px|© RfI/វីគីភីឌា នា​អនាគត​ខាង​មុខ តើ​ប្រទេស​ណា​មួយ​នឹង​ក្លាយ​ជា​លេខ​១​ពិភពលោក ជំនួស​សហរដ្ឋអាមេរិក?
ក្នុង​ខណៈ​នេះ និង​នៅ​ក្នុង​លោក​សព្វ​ថ្ងៃ ប្រទេស​ចិន​លេច​មុខ​ជាង​គេ។ អានុភាព​របស់​មហាយក្ស​ចិន​កើន​លឿន និង​កើន​ខ្លាំង​ឡើង​ជា​លំដាប់ ពី​មួយ​ឆ្នាំ​ទៅ​មួយ​ឆ្នាំ​ទាំង​នៅ​លើ​វិស័យ​សេដ្ឋកិច្ច យោធា និង​នយោបាយ។ ម្ល៉ោះ​ហើយ បើ​គ្មាន​ឧបសគ្គ​អ្វី​ធំដុំ​ទេ និង​បើ​គ្មាន​ភាព​ចៃដន្យ​ធ្ងន់ធ្ងរ​នៃ​ប្រវត្តិសាស្រ្ត​ទេ មិន​យូរ​មិន​ឆាប់ ចិន​នឹង​ច្បាស់​ជា​ក្លាយ​ទៅ​ជា​មហា​អំណាច​ពិភពលោក​ទី​មួយ មិន​ខាន​ឡើយ។