បុរេប្រវត្តិកម្ពុជា
វប្បធម៌
​​មុន​ឥទ្ធិពល​ឥណ្ឌានា​ដើម​ស​.​វ​ទី​១​នៃ​គ​.​ស ជនជាតិខ្មែរដែល​ស្ថិតក្នុង​អំបូរ​មន​-​ខ្មែរ ដែល​រស់នៅក្នុង​ភូមិភាគ​អាស៊ី​អាគ្នេយ៍​ខាងលើនេះ បាន​ស្គាល់​រួចមកហើយ​នូវ​ការសាងសង់​ផ្ទះសំបែង ភូមិ​ស្រុក ទីក្រុង (​ភូមិ​មូល​) ស្ថាបនា​ថ្ម​បញ្ឈរ និង​ថ្ម​ផ្តេក ពាក់ព័ន្ធ​ទៅ​និង​ជំនឿ​សាសនាបែប​ជី​វច​ល​រួចទៅហើយ​។ ហើយ​វិស័យ​ស្ថាបត្យកម្ម​ខាងលើ​នោះមាន​អាយុប្រមាណ​ជា ៣៥០០​ ឆ្នាំ​មកហើយ​។​ យ៉ាងណាមិញ ជនជាតិខ្មែរ​ក៏មាន​ភាសា​ប្រចាំ​ជាតិ​របស់ខ្លួន​រួចហើយ​ដែរ​។ មិនតែប៉ុណ្ណោះ ខ្មែរ​ក៏​ចេះ​បង្កើត​របាំ​ប្រជាប្រិយ​ដូចជា របាំ​ត្រុដ របាំ​ទន្សោង​៘ សំរាប់​ថ្វាយ​ដល់​វត្ថុ​សក្តិសិទ្ធិ ដូចជា​អារក្ស អ្នកតា ដែលជា​អ្នកថែរក្សា​ភូមិ​ស្រុក​ផងដែរ​។ ក្រៅពីនេះ ខ្មែរ​ក៏​ចេះ​បង្កើត​ភូមិ​ស្រុក​ដោយ​សង់ផ្ទះ​ខ្ពស់​ផុតពី​ដី សម្រាប់​ការពារ​សត្វ​សាហាវ និង​ទឹកជំនន់ ចេះ​ធ្វើ​ស្រែវស្សា និង​ចេះ​បញ្ចូល​ទឹក​ក្នុង​ស្រែ ចេះ​ប្រើគោ ក្របី​ជាយា​ន​ជំនិះ និងភ្ជួរស្រែ ចេះ​ធ្វើ​គ្រឿង​ភ្លេង ចេះ​ប្រើ​ទូក និង​ចេះ​ផ្សាំង​សត្វព្រៃ​អោយ​ក្លាយទៅជា​សត្វស្រុកដូចជា គោ ក្របី ដំរី ឆ្កែ មាន់​ជាដើម​។ ទន្ទឹមនឹងនេះ ក៏មាន​ការបូជា​សព​នៅ​ក្រោម​ផ្ទាំង​ថ្ម​ធំៗ ឬ​ដាក់​ក្នុង​ក្តារ​មឈូស​ឈើ និង​ក្នុង​ពាង ឬ​ក្រឡ​ធ្វើ​អំពី​ដី​ដុត​។ ដូចនេះ ខ្មែរ​មាន​វប្បធម៌ អារ្យធម៌​របស់ខ្លួន​រួចទៅហើយ​មុនពេល​ដែល​វប្បធម៌​ឥណ្ឌា​ហូរ​ចូលមក​។ ប៉ុន្តែ​ដោយ​ពុំទាន់​ស្ថិតក្រោម​ឥទ្ធិពល​សាសនា​ឥណ្ឌា ខ្មែរ​មិនទាន់មាន​ប្រាង្គ​ប្រាសាទ​បែប​ឥណ្ឌា​នៅឡើយ​។ ជា​ឧទាហរណ៍ ដូច​នៅ​ប្រទេស​ខ្មែរ នៅក្នុង​ភូមិភាគ​ខាងជើង​នៃ​ប្រទេស​លាវ និង​ថៃ​បច្ចុប្បន្ន ដែល​ពី​ដើម​ជា​ទឹកដី​ខ្មែរ យើង​ឃើញ​មាន​ថ្ម​បញ្ឈរ​ធំៗ​ដែល​បុព្វការី​ជន បាន​លើក​បញ្ឈរ​សំរាប់​តំណាង​ឲ្យ​ដួងព្រលឹង​ដូនតា ដែល​សណ្ឋិត​នៅ​។ នៅ​ទីនោះ យើង​បានឃើញ​មានការ​ចាំង​ថ្ម​ធ្វើជា​ពាង​ធំៗ សំរាប់​បញ្ចុះសព ព្រមទាំង​ក្តារ​មឈូស​ថ្ម​ផងដែរ​។​ ក្រៅពីនេះ ក៏មាន​ការ​ចោះ​ភ្នំ​ដើម្បី​ធ្វើជា​កន្លែង​បញ្ចុះសព​ផងដែរ​។ នេះ​ស​ឲ្យ​ឃើញ​ជា​ប្រយោល​ថា មានការ​ប្រើប្រាស់​នូវ​ឧបករណ៍​ធ្វើំ​ពី​ដែកនា​សម័យ​នោះដើម្បី​កិច្ចការ​ខាងលើ​ដោយ​ឥត​ប្រកែក​បាន​។ ប៉ុន្តែ​សំណង់​ស្ថាបត្យកម្ម​សំខាន់​ជាងគេ​គួរ​ឲ្យ​កត់សំគាល់​នោះគឺ​ទីក្រុង​ដែលជា​ទីប្រជុំជន​ធំៗ ដែលមាន​អង្កត់ផ្ចិត​ជិត ១០០០ មាត្រ ធ្វើ​អំពី​ដី​លើកនៅក្បែរ​ទីក្រុង​ភ្នំពេញ និង​នៅ​ខេត្តកំពង់ចាម ឬ​នៅ​ខ្ពង់រាប​នគររាជ​បច្ចុប្បន្ន​ជាដើមដែល​ឆ្លុះបញ្ចាំង​នូវ​ភាព​បរម​បុរាណ​របស់​ខឿនវប្បធម៌​ខ្មែរ​សុទ្ធសាធនា​សម័យមុន​ប្រវត្តិសាស្ត្រ​។​ ​ទោះបី​ខ្មែរ​បាន​យក​ទ្រឹស្តី​លោកធាតុ​វិទ្យា​ឥណ្ឌា​មក​ធ្វើជា​រូបមន្ត សំរាប់​ស្ថាបនា​ប្រាង្គ​ប្រាសាទ​យ៉ាងណាក៏ដោយ ក៏​ខ្មែរ​យើង​បា​នប​ញ្ជូ​ល​នូវ​ទស្សនវិជ្ជា​ដូនតាបែប​ជី​វច​ល​និយមក្នុង​សំណង់​ស្ថាបត្យកម្ម​ដែរ​។ មានន័យថាសំណង់​ស្ថាបត្យកម្ម​ប្រាង្គ​ប្រាសាទ​ដែល​ធ្វើតាម​រូបមន្ត​ឥណ្ឌាមិនបាន​បាត់បង់​នូវ​លក្ខណៈ​ខ្មែរ​ទាំងស្រុង​ទេ​។ ស្ថាបត្យករ​ខ្មែរ​បាន​បញ្ចូល​នូវក្នុង​មូលនិធិ​សាសនា​នូវ​ព្រលឹង​របស់ខ្លួន​ថែមទៀត​ផង​។ គឺ​លើ​មូលដ្ឋាន​នៃ​លោកធាតុ​វិទ្យា​នេះហើយ ដែល​បុព្វការី​ជន​ខ្មែរ​គ្រប់​សម័យកាល​បាន​សាងសង់​ប្រាង្គ​ប្រាសាទ​ជាទីគោរព​សក្ការៈ ដើម្បី​តំកល់​ព្រះ​ទេវរូប​តូច ធំ ទាំងឡាយ​នៃ​ទេវ​កថា​វិទ្យា​ឥណ្ឌា ឬក៏​បុព្វការី​ជន​របស់ខ្លួន​ដែល​តំណាង​ក្រោមរូបភាព​នៃ​ចំលាក់​អាទិទេព​ឥណ្ឌា​។​ ដូចនេះ ពី​ការ​គោរពបូជា​ថ្ម ភ្នំ​ធម្មជាតិ ដែល​គេ​ជឿថាមាន​បារមី ឬ​ព្រលឹង​សណ្ឋិត​នៅ ឬ​កាន់ឥឡូវនេះ “​ថ្មដុះ​” ឬ​ថ្មអ្នកតា​ទាំងនោះ បានក្លាយ​ទៅជា​ព្រះ​សិវលិង្គ ដែលជា​អង្គ​ជាតិ​ព្រះ​សិវ​នៃ​លទ្ធិ​ព្រហ្មញ្ញសាសនា (​សាសនា​ចំណូល​ថ្មី​)​។ ហើយ​ដើម្បី​រក្សា​នូវ​ថាមពល ឬ​មហិទ្ធិឫទ្ធិ​អរូបី​ទាំងនោះ ដែលជា​ប្រភព​នៃ​ជីវិត គេ​ក៏​សាងសង់​ប្រាសាទ​បែប​ឥណ្ឌា ហ៊ុំព័ទ្ធ​ជុំវិញ​ដូច​ករណី ប្រាសាទ​ថ្មដុះ នៅ​ខេត្តតាកែវ ឬ​ប្រាសាទភ្នំ​ប្រ​សិ​ទ្ធិ នៅ​ខេត្តកណ្តាល​ជាដើម​។ នេះ​ស​ឲ្យ​ឃើញ​នូវ​ឯកភាព​ផ្នែក​និមិត្តរូប​រវាង​ថ្មភ្នំ​ធម្មជាតិ និង​ព្រះ​សិវលិង្គ ដែល​គេ​តំកល់ក្នុង​ប្រាសាទ​ឥដ្ឋ ឬ​ថ្ម​។