cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
ខេត្តចំប៉ាសក្តិ
ខេត្ត​ចំប៉ាសក្តិ (ជាភាសាឡាវ៖ ຈໍາປາສັກ អាន​ថា «ចាំប៉ាសាក់» ជា​ខេត្ត​មួយ​នៅ​ភាគ​ខាង​ត្បូង​ប្រទេស​ឡាវ លាវ។ ទី​រួម​ខេត្ត​គឺ​នៅប៉ាកសេ។  នៅ​ខាង​ជើង​និង​ខាង​កើត  ខេត្ត​នេះ​នៅ​ជាប់​នឹង ខេត្ត​សារ៉ាវ៉ាន់ ខេត្ត​សេ​គង្គ និងខខេត្តអាចម៍ក្រពើ ។  នៅ​ខាង​ត្បូង  ជាប់​នឹង​ខេត្តស្ទឹងត្រែង និង​ខេត្តព្រះវិហារ​របស់​ប្រទេស​កម្ពុជា ហើយ​នៅ​ខាង​លិច  ជាប់​នឹង​ខខេត្តឧប៊ុនរាឆ:ថានី  (ឧប្បល​រាជធានី) របស់​ប្រទេស​ថៃ។
ប្រវត្តិសាស្ត្រ
រាជធានីចម្ប៉ាស័ក ជារាជធានីនៅសម័យមហានគរ។ ដែលគេមិនរាប់ចូលជាមួយ រាជធានីវាំងចន្ទន៍ គឺគិតត្រឹមភាគខាងត្បូងនៃទីក្រុងវៀងចន្ទន៍ សព្វថ្ងៃ ដែលឡាវដូរឈ្មោះខេត្តទាំងនោះទៅជា ខេត្តអាចម៍ក្រពើ ខេត្តសួគ៌ខេត្ត ខេត្តក្រមួន និង ខេត្តសារ៉ាវ៉ាន់ខេត្តចម្ប៉ាស័ក ដដែល។ ពេលដែលលាវ លេបយកទឹកដីខ្មែរចុះមកដល់ បាក់សេ ម្លូព្រៃ ទន្លេមូល និង ទន្លេរពៅ។
ទេសចរណ៍
រមណីយដ្ឋាន​សំខាន់ៗ របស់​ខេត្ត​នេះ មាន វត្តភូ (ទី​ឋាន​ប្រវត្តិសាស្ត្រ​របស់​អាណាចក្រខ្មែរ) និង​ទឹក​ជ្រោះ​ខុង​ផា​ផេង។
ខេត្តចំប៉ាសក្តិ​ចែក​ជា ១០ មឿង (ស្រុក)៖
ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ខេត្តនៅប្រទេសឡាវ
របាំខ្មែរ
របាំខ្មែរគឺជាសិល្បៈនៃការរាំដែលបង្ហាញពីអត្តសញ្ញាណជាតិខ្មែរ ទាំងអស់ដែលមានច្រើនបែបសណ្ឋានទៅតាមតំបន់នៅក្នុងប្រទេសកម្ពុជា របាំខ្មែរ​មានទាំងអស់ចំនួន ៨២ របាំ និងរបាំខ្សែររឿងមានចំនួន ៣៥ របាំ ។ របាំដែលរស់ឡើងវិញមានចំនួន ៥៤ របាំ និង​ បាត់បង់ចំនួន ២៨ របាំ របាំខ្សែររឿងដែលរស់ឡើងវិញមានចំនួន ២១ របាំ និង របាំខ្សែររឿងដែលបាត់បង់មានចំនួន ១៤ របាំ ។ ហើយរបាំដែលអស្ចារ្យរបស់ខ្មែរគឺ៖ របាំព្រះរាជទ្រព្យ របាំដែលត្រូវបានគេចុះក្នុង​បញ្ជី​សម្បត្តិបេតិកភណ្ឌ (អរូបិយ) របស់​ពិភពលោក នៅថ្ងៃ​ទី៧ ខែ​វិច្ឆិកា ឆ្នាំ​២០០៣ ។
របាំបុរាណខ្មែរ
ជារបាំថ្លៃថ្នូរដែលសម្តែងសម្រាប់តែខ្សែររាជវង្ស ឬ អ្នកមានឋានៈបុណ្យសក្ដិធំៗក្នុងជួរមន្ត្រីរាជការប៉ុណ្ណោះ របាំបុរាណខ្មែរគឺជាការសម្ដែងបង្ហាញក្បាច់រាំដែលមានស្ទីលបែបខ្ពស់ដែលមានប្រភពចេញពីរាជវង្ស។ ការសម្តែងរបាំបុរាណរួមមានអ្នករាំសំលៀកបំពាក់នៃការតុបតែងប្រដាប់ដោយគ្រឿងអលង្ការត្បូងនិងតន្រ្តីដែលលេងដោយក្រុមតន្រីប្រចាំព្រះមរមរាជវាំង ។ របាំបុរាណខ្មែរត្រូវគេយល់ថាជារបាំដែលបង្ហាញពីការសាសងគ្នារបស់ពពួកទេវ ដែលដ៏ស្រង់ចេញពីខ្សែររឿងទេវៈដ៏អស្ចារ្យក៏ដូចជាការគោរពចំពោះព្រះមហាក្សត្រនិងភ្ញៀវដែលមានឋានៈខ្ពង់ខ្ពស់ ។ នៅពាក់កណ្តាលសតវត្សរ៍ទី 20 វាត្រូវបានណែនាំដល់សាធារណជនទូទៅហើយត្រូវបានគេប្រារព្ធជាទូទៅថាជានិមិត្តរូបនៃវប្បធម៌ខ្មែរដែលជាទូទៅត្រូវបានគេអនុវត្តក្នុងអំឡុងពេលព្រឹត្តិការណ៍សាធារណៈថ្ងៃឈប់សម្រាកនិងសម្រាប់ភ្ញៀវទេសចរមកទស្សនាប្រទេសកម្ពុជា ។ របាំមួយក្នុងចំណោមក្បាច់រាំជូនពរសុំសេចក្ដីសុខរបស់ខ្មែរ ច្រើនបើកកម្មវិធីដោយ របាំជូនពរបាចផ្កា ។ របាំបុរាណខ្មែរ មានដូចជា ៖
របាំប្រពៃណីខ្មែរ
ជារបាំដែលកើតឡើងពីក្បាច់រាំដែលបង្កើតដោយជនជាតិខ្មែរនៅតាមតំបន់ក្នុងខេត្តភូមិស្រុកដែលពួកគេរស់នៅ ដែលរបាំប្រភេទនេះមានភាពពេញនិយមណាស់នៅក្នុងស្រទាប់ខ្មែរគ្រប់វណ្ណៈ របាំដែលកើតឡើងដោយបុព្វហេតុផ្សេងៗដែលពួកគេយល់ឃើញថាជាភាពចាំបាច់ក្នុងការដឹងគុណ ឬ រំលឹកគុណ ដែលពួកគេទទួលបានអំពីផលដែលពួកគេបានធ្វើ ដែលរបាំប្រពៃណីខ្មែរមានចំនួន ច្រើនជាង ៣០ របាំ ។
របាំប្រពៃណីខ្មែរប្រចាំខេត្ត មានដូចជា ៖
របាំប្រជាប្រិយខ្មែរ
ជារបាំដែលកើតឡើងដោយការច្នៃប្រឌិតចេញពីសម្លេងដូរតន្ត្រីបែបទំនើប ហើយជាប្រភេទរបាំដែលមានការពេញនិយមយកមករាំគ្រប់គ្នាក្នុងស្រទាប់យុវវ័យខ្មែរ ដែលជាទូទៅរបាំនេះមានដូចជា ៖
របាំខ្មែរសហសម័យ
ជារបាំដែលបង្កើតឡើងដោយកូនខ្មែរនិយមបែបលោកខាងលិច ដោយការច្នៃប្រឌិតចេញពីសម្លេងដូរតន្ត្រីបែបទំនើបលាយឡំទៅនិងការសម្ដែងដែលតុបតែងបែបបុរាណកាល តែមានកាយវិការរហ័សរហួន ពត់ពែនបង្ហាញក្បាច់រាំរបស់ខ្លួនដ៏រស់រវើក ដែលថ្មីៗនេះ បង្កើតបាន របាំគ្រុឌ...ល ។
ឯកសារយោង
ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:សិល្បៈ ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:របាំ
ហ្គូហ្គលសាយ
= ហ្គូតហ្គោល សាយ៍ =
ហ្គូតហ្គោល សាយ៍គឺជាការរចនាសម្ព័ន្ធមួយរបស់វិគី និង គេហទំព័រដែលធ្វើការបង្កើតឡើងដោយ ហ្គូលហ្គោលនិងជាផលិតផលរបស់ហ្គូតហ្គោល អេបស៍
ប្រវត្តន៍
ហ្គូតហ្គោល សាយ៍បានចាប់ផ្តើតដូចជា ច៉កស្ពត គឺជាឈ្មោះនិងផលិតផលតែមួយគត់របស់ក្រុមហ៊ុនស្វប​ វ៉ែ (software) ដែលសំដៅទៅលើស្វប​ វ៉ែ (software)ទូទៅ។វាត្រូវបានគេចាត់ទុកជាវេបសាយ៍តូចមួយនិងជាវេបសាយ៍សមរម្យមួយសំរាប់អ្នកជំនួញ។ ក្រុមហ៊ុននេះត្រូវបានគេរកឃើញដោយ លោក ជ៉ូច ង៉ោសនិងលោក ក្រាហ៊ាម​ ស្ពានសឺ​តែត្រូវបរាជ័យ។ នៅក្នុងខែកុម្ពៈ ឆ្នាំ២០០៦ ច៉ក​ស្ពតត្រូវបានរាប់ឈ្មោះជាផ្នែកមួយរបស់អ្នកជំនួញ2.0 ហើយនៅក្នុងខែឧសភាឆ្នាំ២០០៦ ហ្គូតហ្គោល សាយ៍ចាប់ផ្តើមជាប់មួយក្នុងចំនោម១៥ សាយ៍ដែលមានអ្នកទស្សនាច្រើនជាងគេ។. នៅខែតុលា ឆ្នាំ២០០៦ ច៉ក ស្ពត ត្រូវបានទទួលស្គាល់ដោយហ្គូតហ្គោល។ ហ្គូតហ្គោលបានប្រកាសបន្ដអំពីទិន្នន័យក្នុងការបង្កើតគេហទំព័ររបស់ខ្លួនដោយប្រើអ្នកបង្កើតទំព័រហ្គូតហ្គោលទៅកាន់អ្នកបម្រើហ្គូតហ្គោល សាយ៍ក្នុងឆ្នាំ២០០៧។នៅថ្ងៃទី២៨ ខែកុម្ពៈឆ្នាំ២០០៨ហ្គូតហ្គោលសាយ៍ត្រូវបាន រាប់បញ្ជូលទៅក្នុងបច្ចេកវិជ្ជាច៉ក ស្ពត. សេវាកម្មគឺផ្តល់ជូនឥតគិតថ្លៃប៉ុន្ដែបើអ្នកប្រើប្រាស់ទាំងអស់ត្រូវការ ដូរម៉ែន នៀម សំរាប់ខ្លួន ត្រូវចំនាញអោយហ្គូតហ្គោលចំនួន១០ដុល្លា។ទោះបីជាយ៉ាងណាក៏ដោយរហូតមកដល់ថ្ងៃទី២១ ខែឧសភា ឆ្នាំ២០០៨ ហ្គូតហ្គោល សាយ៍ អាចរកចំនូលបានជាមួយនិងការផ្ដល់ជូនពីការផ្ដាច់ខ្លួនចេញពី ហ្គូតហ្គោល អេប៍ និងមិនត្រូវការ ដូរម៉ែន។
លក្ខណៈ
( ខែតុលា ឆ្នាំ ២០០៩), ហ្គូតហ្គោលសាយ៍ មានលក្ខណៈដូចតទៅ :
យល់ព្រមពី Gmail ដើម្បីធ្វើការផ្លាស់ប្ដូរទំព័រចំពោះបុគ្គល ឬ សាយ៍ទាំងស្រុង thumb|right|upright|A corporate intranet site using the Recent Announcements, Calendar and Countdown gadgets
ការកំណត់
(មើលសាយ៍ផ្សេងៗដែលមិនយកជាផ្លូវការ ទោះបីជាយ៉ាងណាអ្វីដែលមិនយកជាផ្លូវការនេះគឺពិតជាហួសសម័យនិងមិនអាចថែរក្សាបានយូរហើយរបស់មួយចំនូននៅលើតារាងគឺត្រូវបានយកទៅប្រើប្រាស់)
រឿងមហាចោរនៅទល់ដែនវគ្គទី១២៖អាសន្នធំ
មានន្ទចូលក្នុងបន្ទប់មួយ រួចបិទទ្វារជិតស្លុង។ មាណព មើលឃើញគ្រែពូកស្អាត មុងសស្គុស។ អ្នកនឹកថា ប្រហែលជាបន្ទប់ដេកហើយ។ នៅកៀនគ្រែមានតុមួយ ប្រដាប់ដោយកញ្ចក់តាំង ស្និតសិតសក់ កែវម្សៅ កែវល្មៀត ដបទឹកអប់ផង។ មានន្ទចាប់អារម្មណ៍ថា «លោៗ ជាបន្ទប់កូនក្រមុំគេ ក៏មិនដឹង ?។ បុរសត្រិះរិះមើល តើឧត្ដម មិត្ដចាស់របស់អ្នក មានកូនក្រមុំទេ ? ទេ! វាមិនដែលមានកូនឯណាទេ។ ចុះវា លក់ផ្ទះនេះ ឲ្យទៅអ្នកណាមួយ ហើយឬ? តែតាមតុទូក្នុងផ្ទះ ដែលធ្លាប់ដូចបានស្គាល់ពីមុន មកហើយ គឺតុ ទូ ដដែលសោះ។
អតីតសង្សារនាងទេវី ភិតភ័យយ៉ាងខ្លាំងនឹងរឿងនេះ ។ ណាមួយនៅភូមិកុយមែង មានភ្នាក់ងាររាជការ របស់ឪពុកអ្នកផង ប្រហែលជាពួកអស់នេះ បានទទួលកិច្ចបញ្ជាពីសិរីសោភ័ណមក ឲ្យជួយចាប់អ្នកជាប្រាកដ។ ណាមួយទៀត ដៃអ្នក ដែលពីម្សិលមិញ បានលាងរុំនោះ ក៏ឈឺចាប់ចុកយ៉ាងខ្លាំង ពីព្រោះអ្នកបានតស៊ូ ដើម្បីរំដោះខ្លួន ឲ្យបានរួចជីវិត ពីយប់មិញ មកនេះ។ អ្នកកម្លោះ យកដៃឆ្វេងស្ទាបមើល ឃើញហើម ធ្វើឲ្យឈឺក្រៃពេក។ រីឯ ពូកខ្នើយ ធ្វើឲ្យអ្នកងងុយដេកយ៉ាងខ្លាំង តែពុំហ៊ានប្រាសខ្នង ដល់ឡើយ ។ អ្នកនឹកថា « ចុះឧត្ដម វាទៅណា ? វាភ្លេចអ្នក ហើយឬនៅ ? ពីព្រោះមិត្ដទាំងពីរនេះ ឃ្លាតគ្នា តាំងពីកាលនៅវ័យកុមារ រៀងៗខ្លួនមក។
ខាងក្រៅ ឮសូររទេះបរបាក់ឃឹបៗ ចូលមកក្នុងរបងផ្ទះ។ មានន្ទ លបស្ដាប់ ឮសូរមាត់ស្រីជជែកងេកងោកៗ អំពីដូរស្រូវលក់ថ្លៃ តថ្លៃ ទិញប្រហុក ។ បន្ទាប់មក ទើបអ្នកឮសូរមាត់ឧត្ដម ដែលអ្នក នៅចាំសម្លេង នៅឡើយ។  បុរសត្រេកអរយ៉ាងខ្លាំង ដោយទើបបានដឹងប្រាកដថា ជាផ្ទះមិត្ដចាស់របស់អ្នកពិតមែន។ ក្នុងពេលនោះ ឧត្ដមជជែកវ៉ូងវ៉ាងរួច ក៏ចូលមកបើកទ្វារបន្ទប់ ដែលមានន្ទនៅពួន មានន្ទស្ទុះទៅខាងទ្វារ កំបាំងខ្លួនបាត់ នឹងទ្វារ ដែលបើកមក។ លុះឧត្ដម បានចូលស៊ប់ ដល់ក្នុងបន្ទប់ហើយ មានន្ទរាំងទ្វារជិតភ្លាមមួយរំពេច។ ឧត្ដមស្រឡាំងកាំង ទើបដឹងហើយស្គាល់ថា ជាមានន្ទ ក៏ស្ទុះទៅ ឱបមិត្ដកម្សត់នេះ។
មានន្ទយកដៃខ្ទប់មាត់ឧត្ដម៖
មានន្ទច្រានឧត្ដមចេញ និយាយយ៉ាងនឹងនួនទៅទៀតថា៖
ឧត្ដមធ្វើទឹកមុខស្រងូតស្រងាត់៖
មានន្ទក៏រ៉ាយរ៉ាប់រឿង ប្រាប់ឧត្ដមដោយត្រួសៗ តាំងពីដើមដល់ចុង។ លុះស្ដាប់ចប់សេចក្ដី ឧត្ដមសើចទះស្មាមានន្ទ យ៉ាងរីករាយ។
ថាហើយ ឧត្ដមបើកទ្វារចេញទៅក្រៅ រួចបិទទ្វារវិញយ៉ាងស្រួល។ គឺបុរសម្នាក់ អាយុប្រមាណសាមសិបឆ្នាំ មុខមាំ ស្លូតបូត សម្ដីម៉ាត់ៗ។ បន្ដិចក្រោយមក បុរសដ៏ប្រពៃនេះ ត្រលប់ចូលមកក្នុងបន្ទប់វិញ កាន់ទឹកមួយផ្ដិលមក ហុចឲ្យមានន្ទ។ មានន្ទទទួលផ្ដិលទឹកនេះ រួចផឹកឮក្អឿកៗ។ ឧត្ដមច្រត់ចង្កេះ មើលមិត្ដកម្សត់របស់អ្នក ដោយស្នេហា៖
រៀល (រូបិយវត្ថុ)
រូបតូច|300ភស|ក្រដាសប្រាក់រៀលពីឆ្នាំ២០០០ រៀល (Riel; និមិត្តសញ្ញា ៖ ៛; កូដ ៖ KHR) គឺជារូបិយប័ណ្ណជាតិរបស់ប្រទេសកម្ពុជា ។ នៅចន្លោះឆ្នាំ១៩៥៣ និងខែឧសភា ឆ្នាំ១៩៧៥ មានប្រាក់រៀលពីរផ្សេងគ្នាដែលចេញដំបូង ។ នៅចន្លោះឆ្នាំ១៩៧៥ និង១៩៨០ ប្រទេសនេះមិនមានប្រព័ន្ធរូបិយវត្ថុទេ ។ រូបិយប័ណ្ណទី ២ ដែលមានឈ្មោះថារៀលផងដែរត្រូវបានចេញផ្សាយចាប់តាំងពីថ្ងៃទី២០ ខែមីនា ឆ្នាំ១៩៨០ ។ ជំនឿដែលពេញនិយមបានបង្ហាញថាឈ្មោះរូបិយប័ណ្ណនេះបានមកពីត្រីមេគង្គរៀលទន្លេមេគង្គ ។ វាទំនងជាថាឈ្មោះបានមកពីមាតិកាប្រាក់ខ្ពស់ម៉ិកស៊ិកត្រូវបានប្រើដោយពាណិជ្ជករប្រទេសម៉ាឡេស៊ី ប្រទេសឥណ្ឌានិងប្រទេសចិននៅពាក់កណ្ដាលសតវត្សរ៍ទី១៩ ។
រឿងមហាចោរនៅទល់ដែនវគ្គទី១២៖អាសន្នធំ
មានន្ទទាញស្មាឧត្ដមជាប់។
ឧត្ដមក៏ទៅខ្សឹបដាក់ត្រចៀកនាង យីហ៊ុប ជាភរិយា។ គឺជាស្រីម្នាក់ អាយុប្រមាណម្ភៃឆ្នាំ ស្គមខ្ពស់ ភ្នែកមាន់ សម្រស់ល្អ សម្ដីលះ ចេះខ្នះខ្នែង ក្នុងការរកទទួលទាន និងចេះរាក់ទាក់ ក្នុងការទទួលភ្ញៀវពន្លឺ។ ដំបូងនាងភ័យ សួរប្ដីថា៖
រៀល (រូបិយវត្ថុ)
ប្រាក់រៀលលើកដំបូង ១៩៥៣ - ១៩៧៥
ដំបូងប្រាក់រៀលត្រូវបានបែងចែកជា១០០សេនតែម (ហៅកាត់ជាសេនលើកាក់) ប៉ុន្តែប្រាក់នេះបានផ្លាស់ប្តូរនៅឆ្នាំ១៩៥៩ ដល់១០០សេន ។ ក្នុងរយៈពេលពីរបីឆ្នាំដំបូងប្រាក់រៀលនិងផៃស្ទ្រីបានសាយភាយជាមួយគ្នា ។ ក្រដាសប្រាក់រៀលដំបូងក៏ត្រូវបានគេដាក់ឈ្មោះតាមផៃស្ទ្រីតដែរ ។
រឿងមហាចោរនៅទល់ដែនវគ្គទី១២៖អាសន្នធំ
200px|right ឧត្ដមក៏និយាយរឿងមានន្ទ ប្រាប់នាងយីហ៊ុប ឲ្យបានដឹង ។ នាងយីហ៊ុប ក៏ចូលទៅសំពះ សួរមានន្ទ។
រៀល (រូបិយវត្ថុ)
កាក់សម័យរាស្រ្តនិយម
កាក់១០ ២០ និង៥០សេននៃឆ្នាំ១៩៥៣ និងកាក់សេនត្រូវបានធ្វើពីអាលុយមីញ៉ូមហើយមានទំហំដូចគ្នានឹងកាក់ដែលត្រូវគ្នានិងកាក់ស៊ូ (Su) កាក់របស់ឡាវនិងវៀតណាមខាងត្បូង (ទោះបីគ្មានកាក់ឡាវក៏ដោយ) ។ កាក់ ១រៀល ដែលមានទំហំប៉ុនកាក់នីកែលអាមេរិកត្រូវបានចេញនៅឆ្នាំ១៩៧០ ដែលជាផ្នែកមួយនៃកម្មវិធីរបស់អង្គការស្បៀងអាហារនិងកសិកម្មរបស់អង្គការសហប្រជាជាតិ ប៉ុន្តែមិនត្រូវបានដោះលែងទេប្រហែលជាដោយសារការផ្តួលរំលំរដ្ឋាភិបាលរបស់ព្រះនរោត្តមសីហនុដោយលន់ណុល ។
រឿងមហាចោរនៅទល់ដែនវគ្គទី១២៖អាសន្នធំ
ថាហើយ នាងយីហ៊ុប ក៏លាចេញមក បើកទូ យកសារុង កន្សែងជូនទៅមានន្ទ ឲ្យផ្លាស់។ រួចនាងដាំទឹកក្ដៅ យកមកឲ្យ មានន្ទស្អំដៃ។ ថ្ងៃនោះ ភរិយាស្វាមី ខ្នះខ្នែងយ៉ាងអស់ពីចិត្ដ តាំងពីម្ហូបអាហារទទួលទាន រហូតដល់កន្លែងដេកពួន និងប្រដាប់ប្រើប្រាស់ ផ្សេងៗ ។ លុះដល់ពេលស្រស់ស្រូបរួច មានន្ទដោយអស់កម្លាំងខ្លាំងពេក និទ្រាលក់យ៉ាងស្កប់ស្កល់។ ភ្ញាក់ឡើង អ្នកឃើញនាងយីហ៊ុប អង្គុយនៅចុងជើង អ្នកហុចទឹកមួយផ្ដិល ឲ្យលុបមុខ ជូនផ្លែក្រូច ដែលបកសម្បកស្រេច ឲ្យបរិភោគ ។ មានន្ទទើបឃើញមុខនាងច្បាស់ អ្នកនៅធ្មឹង រួចនាងសើច។
រៀល (រូបិយវត្ថុ)
ខ្មែរក្រហម ១៩៧៥ – ១៩៨០, ១៩៩៣ – ១៩៩៩
ទោះបីខ្មែរក្រហមបោះពុម្ពក្រដាសប្រាក់ក៏ដោយ កំណត់ចំណាំទាំងនេះមិនត្រូវបានចេញទេ ព្រោះលុយត្រូវបានលុបចោលបន្ទាប់ពីខ្មែរក្រហមកាន់កាប់ប្រទេស ។
រឿងមហាចោរនៅទល់ដែនវគ្គទី១២៖អាសន្នធំ
អនុស្សាវរីយ៍កម្សត់មួយ ងើបផុសចេញពីផ្នូរចាស់មក។ មានន្ទនឹកឃើញនាងយីហ៊ុប ឡើងវិញពេញទី ។ អ្នកឃើញនាងបេះផ្លែត្របែក យកឲ្យអ្នក ឃើញនាង និងអ្នកលេងលោតអន្ទាក់ ក្រោមដើមក្រខុប។ នាងយីហ៊ុប នឹកឃើញដូចគ្នា ដែរ។ គឺនាងហើយ ដែលចាប់និយាយតទៅទៀត៖
នារីខិតចូលជិតមានន្ទ ។ នាងចង់និយាយអំពីរឿងផ្សេងៗ ជាច្រើន តែនាងនឹកថា «នាងមានប្ដីហើយ»។ មានន្ទក្រោកអង្គុយឡើង ប្រុងប្រយ័ត្ន មិនឲ្យប៉ះពាល់ដល់ភរិយាគេទេ រឿងចាស់ជារឿងចាស់។ តោងបង្កប់រឿងចាស់ ក្នុងផ្នូរមួយ រួចបំភ្លេចចោល កុំបីនឹកនា។ គប្បីកុំជម្រុញរឿងថ្មី រហូតដល់ទៅមានតំណមួយ ដែលអាចក្លាយទៅជា កម្មទៀត ។ ហេតុនេះត្រូវកាន់ចិត្ដរឹង ក្នុងរឿងនិយាយគ្នា ជាការសំខាន់បំផុត។ នាងយីហ៊ុបចាប់ដៃមានន្ទ ស្រាយរបួសស្អំទឹកក្ដៅ៖
រៀល (រូបិយវត្ថុ)
កាក់
កាក់ដំបូងគេគឺកាក់ ៥សេន ដែលត្រូវបានបោះពុម្ពផ្សាយក្នុងឆ្នាំ១៩៧៩ និងធ្វើពីអាលុយមីញ៉ូម ។ ពីឆ្នាំ១៩៧៩ដល់ឆ្នាំ១៩៩៣ ខ្មែរមិនមានកាក់ត្រូវបានគេដាក់បញ្ចូលទៀតទេ រហូតដល់ឆ្នាំ១៩៩៤ នៅពេលដែលកាក់៥០ ១០០ ២០០ និង៥០០រៀល ត្រូវបានគេផ្សាយ ។ ទោះជាយ៉ាងណាក៏ដោយ កាក់ប្រភេទទាំងនេះមិនបានរកឃើញក្នុងជីវភាពជាទូទៅនៅក្នុងសង្គមយើងទៀតឡើយ ។
រឿងមហាចោរនៅទល់ដែនវគ្គទី១២៖អាសន្នធំ
មានន្ទសើច ។ សំណើច សម្រស់ទឹកមុខ នាំឲ្យនាងព្រឺខ្លួនខ្ញាកៗ តែនាងចេះតែខំប្រឹងទប់ជានិច្ច។
រៀល (រូបិយវត្ថុ)
ការប្រើប្រាស់ដំណាលគ្នាជាមួយរូបិយប័ណ្ណបរទេស
នៅតំបន់ជនបទ ប្រាក់រៀលត្រូវបានប្រើសម្រាប់ការទិញស្ទើរតែទាំងអស់ទាំងធំនិងតូច ។ ទោះជាយ៉ាងណា ប្រាក់ដុល្លារអាមេរិកក៏ត្រូវបានប្រើប្រាស់ផងដែរជាពិសេសនៅទីក្រុង និងតំបន់ទេសចរណ៍ ។ នៅខេត្តបាត់ដំបងនិងតំបន់ផ្សេងទៀតនៅជិតព្រំដែនថៃដូចជាប៉ៃលិននិងប៉ោយប៉ែត ប្រាក់បាតថៃក៏ត្រូវបានប្រើផងដែរ ។ ប្រាក់ដុងវៀតណាមក៏ត្រូវបានប្រើផងដែរនៅច្រកព្រំដែនដូចជាក្រុងបាវិត នៃខេត្តស្វាយរៀង ។
រឿងមហាចោរនៅទល់ដែនវគ្គទី១២៖អាសន្នធំ
មានន្ទ ដោយសេចក្ដីរាក់ទាក់ដែលនាងយីហ៊ុប បានធ្វើដោយស្មោះត្រង់បំផុតនេះ អ្នកភ្លេចខ្លួន ភ្លេចឈឺ ភ្លេចគ្រោះថ្នាក់ ។ នាងសើចតបវិញយ៉ាងព្រងើយ រួចចេញទៅ។
រៀល (រូបិយវត្ថុ)
ការប្រើប្រាស់ដំណាលគ្នាជាមួយរូបិយប័ណ្ណបរទេស
ការចាប់ផ្តើមប្រើប្រាស់រូបិយប័ណ្ណដុល្លារនៅកំឡុងទសវត្សឆ្នាំ១៩៨០ និងបន្តរហូតដល់ដើមទសវត្សឆ្នាំ១៩៩០ នៅពេលដែលអង្គការសហប្រជាជាតិបានផ្តល់ជំនួយមនុស្សធម៌ ហើយជនភៀសខ្លួនក៏បានចាប់ផ្តើមយកប្រាក់ទៅផ្ទះខ្លួនវិញ ហើយអតិផរណាលុយនោះឡើងខ្ពស់ទៅដល់១៧៧%ក្នុងមួយឆ្នាំ បានកាត់បន្ថយនូវទំនុកចិត្តលើប្រាក់រៀល ។ ចាប់ពីឆ្នាំ១៩៩១ដល់ឆ្នាំ១៩៩៣ អាជ្ញាធរបណ្តោះអាសន្នរបស់អង្គការសហប្រជាជាតិប្រចាំនៅកម្ពុជាបានដាក់បុគ្គលិកចំនួន២២,០០០នាក់នៅទូទាំងប្រទេសកម្ពុជា ដែលការចំណាយនេះតំណាងឱ្យមួយភាគធំនៃសេដ្ឋកិច្ចកម្ពុជា ។ ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:សេដ្ឋកិច្ចកម្ពុជា
រឿងមហាចោរនៅទល់ដែនវគ្គទី១២៖អាសន្នធំ
ព្រះសុរិយាជិតអស្ដង្គត ចោលពន្លឺល្អះល្អ ទន់ភ្លន់មកលើពសុធា។ មានន្ទឮសូរមាត់ឧត្ដម ដែលទើបវិលត្រលប់ ពីកំពង់មកវិញ។ ក្រៅពីមាត់មិត្ដនេះ អ្នកឮសូរមាត់ស្រីប្រុស ឯទៀតជាច្រើន ដែលលើកចំបើងដាក់រទេះ។ ទ្វារបន្ទប់របើកឡើង។ នាងយីហ៊ុប លើកបាយល្ងាចជូនលាយទាំងសំណើច ញញឹមមួយ ដែលបុរស ពុំអាចភ្លេចបានឡើយ។ នៅកៀនមាត់ ដែលហើបបន្ដិចនេះ មានន្ទសង្កេតឃើញធ្មេញតូចស្មើ ដែលចាំងរលើបដូចភ្លុក។ ខាងក្រៅ ភ្ញៀវទាំងឡាយ ចូលមក។ ឧត្ដម ទទួលភ្ញៀវប្រុស ស្រី ដែលមកបរិភោគបាយ យ៉ាងរកាកដូចសត្វ ចូលសម្បុក។
រៀល (រូបិយវត្ថុ)
សូមមើលផងដែរ
កាក់រៀលនៅឆ្នាំ១៩០៤
រឿងមហាចោរនៅទល់ដែនវគ្គទី១២៖អាសន្នធំ
រាត្រី ក៏ត្រដាងស្បៃងងឹត មកពាសពេញ។ ពន្លឺកូនចង្កៀងក្នុងផ្ទះឧត្ដម ក៏ឆេះឡើង បន្ដពីពន្លឺព្រះសុរិយា ដែលរលត់ទៅ ថ្មីៗនេះ។ បន្ដិចមក មានន្ទឮសូរជើងសេះ សន្ធឹកសន្ធាប់មកដល់។ អ្នកស្លៀកពាក់ព្រឹបគ្មានបង្អង់ ចងដាវព្យួរនឹងចង្កេះ ឆ្លុះកញ្ចក់ លបចាំស្ដាប់។ ចិត្ដអ្នក ញាប់ញ័រយ៉ាងខ្លាំង។ ជនអ្នកជិះសេះ ឡើងមកលើផ្ទះ ។ ឧត្ដមចេញទៅទទួល។
និលពេជ្រមើលនាយអាយ។ ឧត្ដម ឡើងស្លាំង បន្ដពាក្យទៅទៀតថា៖
និលពេជ្រហុចសំបុត្រឲ្យទៅឧត្ដមមើល។ កងទាហាន ក៏ចូលមើលក្នុងបន្ទប់ផ្ទះ រកមើលក្រោមគ្រែ បើកទូ រកមើលតាមពាងទឹក និងកៀនកោះសព្វគ្រប់ តែឥតមានឃើញអ្វី។ ឧត្ដម មានក្ដីតក់ស្លុត យ៉ាងខ្លាំង។ លុះចូលក្នុងបន្ទប់ មិនឃើញមានន្ទវិញ ក៏អ្នកហាក់ធូរដើមទ្រូងបន្ដិច តែព្រួយបារម្ភ មិនដឹងមិត្ដនេះ ទៅឯណាបាត់ទៅហើយ។
និលពេជ្រនិយាយថា៖
និលពេជ្រក៏លា ចុះទៅវិញ ។ ឧត្ដមសុំអញ្ជើញ អង្គុយពិសាតែសិន ក៏មិនព្រម ។ ឧត្ដមបានជូនកងអ្នករាជការនេះ ដល់មាត់ជណ្ដើរ។ នាងយីហ៊ុប កាលឧត្ដមចូលមកវិញ ក៏ស្ទុះទៅប្រាប់ឧត្ដម ជាប្ដីយ៉ាងញ័រមាត់ថា៖
ក្នុងពេលនោះ ពូកនិលពេជ្ររើជង្រុកមែន។ នាងយីហ៊ុប យកដៃទាំងពីរខ្ទប់មុខ។ ឧត្ដម ស្ទុះយកដាវ ប្រាប់ភរិយាថា៖
នាងយីហ៊ុបចាប់ដៃប្ដីជាប់។
ឧត្ដមចោលកន្ទុយភ្នែក ទៅជង្រុក តាមចន្លោះបង្អួច ។ តែអ្នកមិនឃើញ ចាប់បានមានន្ទសោះ។ អ្នកបែរទៅរក នាងយីហ៊ុបវិញ៖
ឧត្ដមដាក់ដាវ ទៅនឹងជញ្ជាំងវិញ ឈានផ្លោះរំលងបីបួនកាំជណ្ដើរ ចុះទៅជួបនិលពេជ្រ។
និលពេជ្រពេបមាត់ ដោយអៀនប្រៀន។ ឧត្ដមឡើងទឹកមុខថ្លា។
មុខនិលពេជ្រ ឡើងក្រហម។ និលពេជ្រស្រែកដល់កងទាហាន ឲ្យចាប់សេះរុករានពេញភូមិ ទាំងអស់។ កងនិលពេជ្រ បែរទៅរកផ្ទះជិតខាងទៀតទៅ។
ក្នុងពេលនោះ បងប្រុសរបស់ឧត្ដម ដែលកំពុងបរិភោគបាយជាមួយ ក៏លាឧត្ដមទៅភូមិភ្នៀត គឺលោកឧត្ដុង្គ ។ គាត់មានបុត្រីមួយ ឈ្មោះនាងមាលា រូបល្អគួរសម ដែលបរិភោគបាយ ជាមួយគាត់។ ក្នុងពេល ដែលគេឆែកឆេរផ្ទះ នាងមាលា គ្មានតក់ស្លុតអ្វីទេ។ និលពេជ្រចេះតែលបមើលនាង ម្ដងជាពីរដងដែរ។ នាងដឹងខ្លួន ខាំធ្មេញខឹងនឹងនិលពេជ្រជាពន់ពេក។ លុះលាឧត្ដម ជាឪពុកមាហើយ នាងឡើងលើរទេះ អង្គុយលើចំបើង យ៉ាងស្រួលបួល។ ឪពុកនាង លោកឧត្ដុង្គ បររទេះទៅ ក្រោយដែលបានលានាងយីហ៊ុប និងឧត្ដមដែលបានជូននាងដល់រទេះ។ តាមផ្លូវ នាងមាលានិយាយថា៖
ពូឧត្ដុង្គ ជាឪពុក បង្ហុយបារីស្លឹកសង្កែបណ្ដើរ ស្ដាប់បុត្រីបណ្ដើរ ដែលប្រាសខ្លួនដេក ខាងលើចំបើងឯណោះ ។ យូរៗ អ្នកឆ្លើយសម្របថា៖
នារីបន្ដសម្ដី យ៉ាងស្រួយស្រះ ទៅទៀត៖ ទៀតវាមកចាប់យើង វាថាយើងចោរដែរមិនខាន។ ឱ ! ពុកអើយ ! បើលោតែ វាហ៊ានចាប់ពុក ខ្ញុំប្រថុយស្លាប់ នឹងពួកអារាតត្បាត នេះម្ដង។ ខ្ញុំខឹងណាស់។ ពួកអានេះ វាថាស្គាល់ខ្មែរ ក៏ដូចជាមិនស្គាល់ខ្មែរ។
កិច្ចសន្ទនារវាងបិតា និងបុត្រី មានជាហូរហែ រហូតតាមផ្លូវទៅ គ្មានឈប់ឈរឡើយ។ លុះរទេះយើង បានទៅដល់ភូមិភ្នៀត រទេះបរចូល ទៅក្នុងផ្ទះមួយ យ៉ាងគួរសម។ នាងមាលាចុះពីលើចំបើង និយាយទៅកាន់ឪពុកនាងថា៖
ឧត្ដុង្គញញឹមរកបុត្រី ជាសញ្ញាទទួលយល់ព្រម។ នាងមាលា បរទេះតម្រង់ចូល ទៅក្នុងខ្ទមតូចមួយនៅជិតនោះ។ ព្រះអាទិត្យ ដែលលិចទៅយូរហើយ បណ្ដលឲ្យក្ដីងងឹត គ្របដណ្ដប់ពាសពេញ។ គេមើលឃើញ តែចន្លុះនារី ដែលបញ្ចាំងពន្លឺក្រហមភ្លឹបភ្លែតៗ។
200px|left នាងដោះគោរួច នាងនាំទៅចងឯក្រោល ។ នាងត្រលប់មកវិញ អូសរទេះ បញ្ចូលក្នុងខ្ទមនោះ ។ ស្រាប់តែបុរសម្នាក់ ឈរនៅពីមុខនាង ប្រលាក់ចំបើងស្រមាម។ នាងភ្ញាក់ហៀបនឹងស្រែកឡើង តែនាងនឹកឃើញថា មិនមែនចោរទេ។ នាងមើលមុខបុរសនេះ សម្រេចបានជាមនុស្សស្លូតត្រង់។ ទឹកមុខបុរស ហាក់អង្វរឲ្យនាងជួយធុរៈមួយ យ៉ាងធំ។ បុរសហត់អស់កម្លាំង។ ភែ្នកប្រុសដែលមើលនាង ធ្វើឲ្យនាងអាណិត ។ នាងសួរថា៖
មានន្ទសើច ងក់ក្បាល។ នាងមាលាដឹងជាក់ថា មានន្ទប្រាកដ។ បុរសឃើញថា នាងតក់ស្លុតយ៉ាងខ្លាំង ដោយភ្នែកនាងដាក់ចុះ។ កាយវិការរបស់យុវតី ធ្វើឲ្យមានន្ទដឹងថា នាងមិនដែលនិយាយ ជាមួយប្រុសណាក្នុងទីស្ងាត់ ដូចនេះសោះ។
មានន្ទចាប់ដៃនាងជាប់មិនឲ្យទៅ។
នារីរត់យ៉ាងលឿន ផ្លោះកាំជណ្ដើរចុះមកវិញ បានទឹកមួយផ្ដិលយ៉ាងស្អាត ។ មានន្ទផឹកទឹកក្អឿកៗ។ នាងមាលា មានចិត្ដមេត្ដា ដល់បុរស ជាពន់ពេក។
មានន្ទផ្ទៀងក្បាលស្ដាប់សម្ដី ដ៏ពីរោះនេះ រួចនិយាយថា៖
ក្នុងពេលនោះ នាងមាលា ឮសូរមាត់ឪពុកនាងហៅ៖
នាងធ្វើ ឲ្យរលត់ចន្លុះ ។ នាងស្ដាយ ដោយអស់ពន្លឺ នឹងទៅរកមើលមុខបុរសទៀត មិនបាន។ មានន្ទវាចាតទៅទៀតថា៖
មានន្ទឱនគំនាប់នាងមាលា យ៉ាងគោរព ។ នាងមាលាស្ទើរស្ទុះទៅចាប់ដៃបុរស ដែលសំពះនាង ។ តែនាងមានសេចក្ដីអៀន ខ្មាស ដែលឃាត់នាងមិនឲ្យធ្វើដូចនោះកើត។ នាងរំជួលក្នុងចិត្ដ ឥតឧបមា។ កល្យាណឃើញបុរស យកអានដាក់លើខ្នងសេះ ឃើញបុរសលោតទំលើខ្នងសេះ ឃើញបុរសគំនាប់នាងជាលើកចុងបង្ហើយ ឃើញសេះចេញទៅទិសខាងកើត បាត់ក្នុងក្ដីងងឹត។ ភ្នែកនាង ហាក់លែងបានឃើញពន្លឺរស្មី នៃសេចក្ដីស្នេហាដ៏ល្អមួយ រួចមានតែសេចក្ដីស្ដាយមួយម៉ាត់ទេ ដែលរស់នៅយ៉ាងរវើក ក្នុងចិត្ដនាង។
តំណភ្ជាប់
ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:រឿងមហាចោរនៅទល់ដែន ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ប្រលោមលោកខ្មែរ ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:អក្សរសាស្ត្រខ្មែរ ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ប្រទេសកម្ពុជា
ខេត្តជ័យបុរី
ជ័យបូរី​ ជា​ខ្វែង​មួយ​​នៅ​ទិស​ខាង​លិច​បំផុត​នៃ​ប្រទេស​លាវ (ឡាវ) មាន​ព្រំ​ប្រទល់​ជាប់​នឹង​ប្រទេស​ថៃគឺ​ជាប់​នឹង​ខេត្ត​ណាន ឧត្តរតិត្ថ ពិស្ណុលោក ឡឺយ ឈៀង​រ៉ាយ និង​ ផៈយ៉ៅ របស់​ប្រទេស​ថៃ​នោះ។ នៅ​ខាង​ក្នុង​ប្រទេស​លាវ ខ្វែង​ជ័យ​បុរី​នេះ មាន​ព្រំដែន​ជាប់​នឹង​ខ្វែង​ឧត្តម​ជ័យ​នៅ​ខាង​ជើង ខ្វែង​ហ្លួង​ព្រះ​បាំង និង​ខ្វែងវៀងច័ន្ទន៍​ នៅ​ខាង​កើត។ ខ្វែង​នេះ​ជា​ខ្វែង​ ដែល​មាន​ដំរី​ច្រើន​ជាង​គេ​នៅ​ស្រុក​លាវ។
១- កែន​ថាវ (ແກ່ນທ້າວ)
២- ខប (ຄອບ)
៣- ង៉ឹន (ເງິນ)
៤- ជ័យ​បូរី (ໄຊຍະບູລີ សៃញ៉ៈប៊ូលី)
៥- ថុង​មី​សៃ (ທົ່ງມີໄຊ)
៦- ប​តែន (ບໍ່ແຕນ)
៨- ភៀង (ພຽງ)
៩- ស៊ៀង​ហន (ຊຽງຮ່ອນ)
១០- ហង្សា (ຫົງສາ)។
ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ខេត្តនៅប្រទេសឡាវ
ស្លាកស្នាមវប្បធម៌ខ្មែរ
( នៅតាមដងទន្លេមូល ប្រទេសថៃបច្ចុប្បន្ន )
តាំងពីកកើតជាទឹកដីមក ទន្លេនិងស្ទឹងជាច្រើន ដូចជា ទន្លេមេគង្គ. ទន្លេបាសាក់ ស្ទឹងសែន. ស្ទឹងជី និងស្ទឹងមូលជាដើម បានរួមចំណែកក្នុងការស្ថាបនានូវអារ្យធ ម៍វប្បធម៍របស់សហគមន៏ខែ្មរ ដែលតាំងលំនៅស្ថានតាមមាត់ទន្លេនិងស្ទឹងទាំង នោះ។ ហេតុនេះហើយបានជាគេសន្និដ្ឋានថា ប្រភពនៃវប្បធម៏ខែ្មរកើតនៅតាម ដងទន្លេ និង ស្ទឹងទាំងនោះដែលជាមេដោះ និងជាសរសៃឈាម។ គឺក្នុងករណីនេះហើយ ដែលសព្វថ្ងៃ នៅព្រះរាជាណាចក្រថៃ គេឃើញមានសហ គមន៏ខែ្មររស់នៅយ៉ាងកុះករតាមដងស្ទឹងមូល ដែលថៃហៅថា” ណាមមូន” ទោះ បីជាភូមភាគឥសាននេះបានក្លាយទៅជា ទឹកដីថៃហើយដ៏ដោយ។ ស្ថានភាពភូម សាស្រ្តមួយភាគធំនៃសហគមន៏ខែ្មរ ដែលរស់នៅដាច់ស្រយាល នៅតែរក្សាប្រពៃណីប្រចាំជាតិ ដើមរបស់ខ្លូននៅឡើយ។ ប៉ុនែ្តជិត៨០ឆ្នាំដែលទើបតែកន្លងផុតទៅនេះ សង្គមខែ្មរនៅប្រទេសថៃនោះក៏ បានទទួលការផ្លាស់ប្តូរយ៉ាងសីជម្រៅដែរ ជាហេតុធ្វើអោយជនជាតិខែ្មរទាំងនោះ ឈប់រៀនអក្សរខែ្មរទាំងនៅតាមវត្តអារាមផង ។ ហេតុដូច្នេះហើយទើបបានជាស ត្វថ្ងៃនេះ នៅសល់តែចៅអធិការនិងអាចារ្យវត្តចាស់មួយភាគតូចប៉ុណ្ណោះ ដែលនៅចេះអានអក្ស័រខែ្មរ។ ទន្ទឹងនិងនេះដែរមួយភាគធំនៃតម្រា សាស្រ្តាស្លឹក រឹត គម្ពី ដីកា ផេ្សងៗដែលសរសេរជាអក្សរខ្មែរត្រូវបានបាត់បង់បន្តិចម្តងៗ ព្រោះ វត្ថុទាំងនេះមិនឆ្លើយតបទៅនិងសេចក្តីត្រូវការរបស់សង្គមទំនើប នឹង សង្គមទំនើ ប និង មនុស្សជំនាន់ថ្មី។ម៉្យាងទៀត ភាគហិនហោចនៃក្បួនខ្នាតបុរាណខែ្មរ បណ្តាលមកពីរកត្តានយោបាន ឬមនោគមវិជ្ជារបស់ព្រះសង្ឃមួយចំនួន ដែល ប្រាថ្នាលុបបំបាត់ដានមនុស្សខែ្មរជំនាន់ចាស់ តែវាក៏ជាលទ្ឋផលនៃជំនឿសាស នាផងដែរ។ មួលហេតុមួយទៀតគឺ ពេលដែលព្រះគ្រូចៅអធិការទទួលអនិច្ចធម្ម ទៅ ជាសិស្សគណរបស់ព្រះអង្គតែងប្រមូលយកគម្ពីរ, សាស្រ្តាស្លឹករឹត, ក្បូនខ្នាត ដែលជាការចងចាំពីបុរាណ ទៅបូជាជាមួយរបស់ព្រះអង្គអស់។ ការឃើញជនជាតិខែ្មររស់នៅលើភ្នំដងរែក គឺជាករណីមួយធ្វើអោយយើងរំភើប ចិត្តយ៉ាងក្រៃលែង ព្រោះវត្តមានរបស់ពួកគេបង្ហាញថា ខែ្មរជាជនជាតិមួយធ្លាប់ រស់នៅលើទឹកដីយ៉ាងធំទូលំទូលាយណាស់។ ប៉ុនែ្តបើពិចារណាអោយស៊ីជំម្រៅ ទៅប្រពៃណីរបស់រស់នៅបងប្អូនខែ្មរទាំងនោះ និងប្រពៃណីរបស់បងប្អូនខែ្មរភាគ ខាងក្រោមជួរភ្នំដងរែក យើងឃើញមានប្រពៃណីតែមួយ។ គឺជាប្រពៃណីដ៏ល្អប្រ ពៃ ដែលបន្តវេនពីសម័យមុនអង្គរនិងសម័យអង្គរប៉ុនែ្ត កំពុងស្ថិតក្នុងសភាពការ ណ៏មួយដោយគ្រោះថ្នាក់ គឺនិងត្រូវរលត់បន្តិចម្តងៗហើយនិងត្រូវសា្លប់សាបសូន យ៉ាងអនោចអធ័មបំផុត។ ទំនៀមទំម្លាប់ខែ្មរបុរាណមួយចំនួន ដែលពួកគេបាន ប្រកាន់ខ្ជាប់ខ្ជូននុះ បានបង្ហាញអោយឃើញទម្រង់វប្បធម៏ខែ្មរជំនាន់ដើម។ សហគមន៏នៅលើទឹកដីថៃបច្ចុប្បន្នមានកំណើតយូរយាណាស់មកហើយគឺតាំងអត្ថបទជាអក្សរទ្រេត ពីសម័យបុរេប្រវត្តិសាស្រ្តម៉្លេះ។ ប៉ុនែ្តក្រោយពីបាតបងនូវអធិបតេយ្យ ចាប់តាំង ពីសតវត្សរ៏ទី ១៥-១៦ នៃគ្រិស្តសករាជមក ពួកគេក៏ក្លាយទៅជាជនជាតិថៃតែ ម្តងរួមទាំងការបាត់បងភាសាកំនើតរបស់ខ្លួនដែរ ប៉ុនែ្តយុវវ័យមួយភាគធំបាន បោះបងប្រពៃណី និងភាសាកំនើតរបស់ខ្លួនជាបណ្តើរៗ ដោយមកពីឥទ្ឋិពល នៃប្រពន្ឋ័អប់រំ។ ម៉្យាងទៀត ជនជាតិខែ្មរទាំងនោះបានក្លាយទៅជាជនជាតិភាគ តិចអស់ទៅហើយផង។ គួររំឮកថា នៅតាមដងស្ទឹងមូល គេបានរកឃើញស្ថានីយបុរេប្រវត្តស្រាស្រ្តព្រម ទាំងប្រាសាទខែ្មរគ្រប់សម័យកាលជាច្រើនផងដែរប៉ុនែ្តមិនមែនជាសមិទ្ឋផលរប ស់ជនជាតិថៃ ដែលសព្វថ្ងៃជា ម្ចាស់នៃដែនដីនេះទេ។និយាយដូច្នេះ គឺមកពីមាន ព្រឹត្តិការណ៏ជាប្រវត្តិសាស្រ្តកើតឡើង ដែលហាក់ដូចជាបណ្តាលឲ្យវត្តមាននៃ ជនជាតិថៃនៅក្នុងតំបន់នេះមានលក្ខណះថ្មីថ្មោពេក។ ការជ្រាវជ្រាវរបស់យើងបានអោយដឹងថា អ្វីៗទាំងអស់នៅក្នុងសង្គមមនុស្សសុទ្ធ តែមានការប្រែប្រួល។ យ៉ាងណាមិញ វិប្បធម៏ខ្មែរក៏ដូចជាពូជសាសន៏ខែ្មរដែរ អាចរលាយសាប់សូន្យបាន ប្រសិនបើរមានការបាត់បង់នូវបូរណភាពទឹកដី។ ជនជាតិខែ្មរអាចខ្លាំង ឬខ្សោយអាស្រយ័លើកត្តាឬទឹកដី និងបូរណភាពនៃបង្គោ លសីមា។
២. ខែ្មរនៅអយុធ្យា
តាមច្បាប់នៃព្រះរាជពង្សាវតារថៃ ដែលបានចងក្រងនៅខេត្តអយុធ្យាក្នុងសតវត្ស រ៏ ទី ១៩ នៃគ្រិស្តសករាជ គេបានដឹងថាទីក្រុងអយុធ្យា ដែលស្ថិតប្រមាណជា ៦០គីឡូម៉ែត្រពីក្រុងបាងកកបច្ចុប្បន្ន ត្រូវបានស្ថាបនាឡើងនៅឆ្នំា ១៣៥០នៃ គ្រិស្តសករាជ ដោយព្រះបាទ អ៊ូថង ( អូរទង )។ ការស្រាវជ្រាវផ្នែកបុរាណវិទ្យា បានបញ្ជាក់ថា ពត័មានខាងលើនេះពុំត្រឹមត្រូវតាមលក្ខណះវិទ្យាសាស្រ្តទេ ព្រោះថា ឆ្នាំ ១៣៥០នៃគ្រិស្តសករាជ គឺជាឆ្នាំដែលទីក្រុងខែ្មរដ៏សំខាន់នេះត្រូវបា នធ្វើឡើង តាំងពីសម័យមុនអង្គរមកម៉្លេះ។ តាមវត្តុបុរាណខែ្មរជាច្រើន តាំងពីសម័យបវប្បធម៍នគរភ្នំ ដែលត្រូវបានគេរក ឃើញនៅក្នុងតំបន់នេះអាចជាភស្តុតាងស្រាប់។ តួយ៉ាងដូចជា ក្នុងចម្លាក់បុរាណ ខែ្មរ តំណាងព្រះស្កន្តជិះក្លោក និង ព្រះវិស្ណុជាដើម ត្រូវបានស្ថាបនាឡើង រវាង ឆ្នាំ ៥០០ នៅ ៥៥០ នៃគ្រិស្តសករាជ។ អាស្រ័យហេតុនេះ ការដែលអ្នកស្រាវ ជ្រាវថៃអះអាងថា ក្រុងអយុធ្យាត្រូវបានកសាងឡើងនៅឆ្នាំ ១៣៥០ នៃគ្រិស្តសក រាជ គឺជាការភ័ន្តច្រឡំមួយដ៏ធំ។ ម៉្យាងទៀត ដោយផ្អែកលើការស្រាវជ្រាវរបស់ យើង យើងបានដឹងថា ការកាន់កាប់ទីក្រុងខែ្មរនេះដោយជនជាតិសៀម ត្រូវធ្វើ ឡើងនាសម័យក្រោយអង្គរបន្តិច ពីព្រោះក្រុងអយុធ្យាជាមជ្ឈមណ្ឌលសេដ្ឋកិច្ច ដ៏សំខាន់មួយនាសម័យបុរាណ ហើយការបាត់បង់ខេត្តនេះបានធ្វើឲ្យចក្រភព អង្គររង្គោះរង្គើ ពីព្រោះវាបានប៉ះពាល់ដល់វឌ្ឍនភាពរបស់ព្រះរាជាណាចក្រខែ្មរ បុរាណ។ ការបាត់បងខេត្តដ៏សំខាន់នេះជាការចាប់ផ្តើមឡើងនៃឪនភាពវប្បធម៏ ខែ្មរ ពីព្រោះខេត្តនេះជាការចាប់ផ្តើមឡើងនៃឪនភាពវប្បធម៏ អារ្យធម៏ខែ្មរ ពីព្រោះខេត្តនេះជាសរសៃឈាមផ្នែកសេដ្ឋកិច្ច។
៣. ទីក្រុងស្រីទេព
អ្វីដែលយើងគាត់សម្គាល គឺវត្តុបុរាណនៅទីក្រុងស្រីទេពដែលអាចធ្វើអោ យយើងជឿរជាក់ថាទីក្រុងនេះដែលបានប្រសូតឡើងមុនសម័យចេនឡា ពោគឺ នៅសម័យនគរភ្នំ។ ដូច្នេះទីក្រុងនេះពិតជាមានឈ្មោះបោះសំឡេងតាំងពីបុរាណ កាលមក។ ទីក្រុងស្រីទេពស្ថិតនៅក្នុងខេត្តពេជ្របុរនៃប្រទេសថៃបច្ចុប្បន្ន ដែលជាខេត្តមួយ និងភូមភាគឥសាន្ត ត្រង់ខែ្សស្របទី ១៦ អង្សា ខាងជើងខែ្សរយះបណ្តោយទី ១០១ អង្សានៅទិសខាងកើត។ ទីក្រុងនេះស្ថិតនៅឆ្ងាយពីទីក្រុងបាងកកប្រមា ណជាង៣៤៦ គឺឡូម៉ែតតាមបណ្តោយផ្លូវជាតិលេខ២១។ ខេត្តខែ្មរបុរាណ្យនេះ ដើមឡើយមានឈ្មោះថា វជ្ជបុរ ( នេះបើសំអាងទៅលើសិលាចរឹកសិខោទ័យ) ព្រមទាំងមានព្រំប្រទល់ជាប់ជាមួយអតីតខេត្តខែ្មរមួយចំនួនដូចជា ខេត្តជ័យភូមិ ខនកែន, ភិចិត្រ, ពិស្ណុលោក, ។ ល។ នគសុវណ្ណស្ថិតនៅខាងត្បូងខេត្តល្វោ ឬលពបុរី និងខេត្តឡីយ ហើយខេត្តនេះ មានផ្ទៃដីទំហំ១២. ៦៦៨.៤១៦ ម៉ែតក្រឡា។ ទីក្រុងពេជ្យបុរដ៏ធំនៃគ្រិស្តសករាជ បន្ទាប់មកទៀត ទីក្រុងនេះត្រូវបានគេពង្រីក នៅក្នុងរជ្ជកាលរបស់សម្តេចព្រះ នារាយណ៏មហារាជ។ ក្រុងអយុធ្យាបាបយកដងស្ទឹង ឬទឹកទន្លេធ្វើជាមជ្ឈមណ្ឌ លកណ្តាលឡោមព័ទ្ធដោយកំពែងឥដ្ឋ និង ថ្មកំបោរ។ ប៉ុន្តែមិនឆ្ងាយប៉ុន្មានពីទី ប្រជុំជននៃទីក្រុងនេះត្រង់តំបន់ស្រីទេព គេឃើញមានបុរាណដ្ឋានខែ្មរមួយ ឈ្មោះថា “ ក្រុងស្រីទេព” ដែលជាទីក្រុងមួយស្ថិតក្នុងសម័យវប្បធម៏អន្តរកាល រវាងនគរភ្នំ និង ចេនឡា ដ៏ល្បីល្បាញ។ បុរាណវិទូថៃបានប្រទះឃើញនូវសំណាកសិល្បះបុរាណខែ្មរជាច្រើន ដែលស្ថិត ក្នុងទីក្រុងនេះ ក៏ប៉ុន្តែដើម្បីស្វែងយល់អំពីកំណើតនៃព្រះរាជនគរនេះ យើងត្រូវ ដឹងថាការលេចធ្លោរបស់វាត្រូវបានកើតឡើងទន្ទឹមគ្នានិងការរីកដុះដាលនៃទីក្រុងល្វោ (លពបុរី ) ចន្ទបុរី ហើយទីក្រុងបុរាណនេះជាមជ្ឈមណ្ឌល ឬទីស្នាក់ការ ខ្មែរមួយដ៏សំខាន់ សម្រាប់ប្រទេសកម្ពុជាទៅកានគរមន។ ស្លាកស្នាមដំណាក់ កំពែងទីក្រុង និងប្រាង្គប្រាសាទខ្មែរវត្ថុសិល្បះវប្បធម៏សម័យអង្គរ និងមុនអង្គរ ស្ថិតនៅក្បែរទីក្រុងជាទីទំនាប ខ្លះមានជាកំពែងខ្ពស់ៗ ហ៊ុមព័ទ្ធជុំវិញ។ គេសង្កេតឃើញមានគូទឹកនៅផ្នែកខាងក្រៅកំពែង រីនៅក្នុងក្រុងស្រីទេពវិញ គេ សង្គេតឃើញមានប្រាង្គ បា្រសាទ បូជនីយដ្ឋានផង។ វត្តុបុរាណទាំងអស់មាន លក្ខណះដូចជាវត្តុបុរាណខ្មែរ ដែលគេបានរកឃើញនៅខេត្តបច្ចិមបុរី ច័ន្ទបុរី លពបុរី។ បច្ចុប្បន្ន ស្ថានភាពទីក្រុងស្រីទេពមានលក្ខណះជារូ បគ្រោង នៃទីក្រុង ភ្លោះមួយគូដែលមានប្រព័ន្ធធារាសាស្រ្តខ្វាត់ខ្វែងក្នុងក្រុង។ ផ្ទៃដីខាងក្រៅនេះ មានសណ្ឋានដូចជារលកទឹកប្រដេញគ្នា។ នៅឆ្នាំ ១៩០៤ នៅក្នុងនេះ គេបានរកឃើញវត្ថុសិល្បះបុរាណយ៉ាងសន្ធឹកសន្ធាប់ ដូចជាទេវរូប ព្រះពុទ្ធរូប ស្លឹកសីមា តែឥឡូវនេះ មួយភាពធំត្រូវបានបាត់បង់។ គេបានរកឃើញផ្ទាំង សិលាចារឹកជាភាសាខ្មែរ និងជាភសាសំស្រ្កឹតផងដែរ។ ការសិក្សាបានបញ្ជាក់ថា សិលាចារឹកនេះមានព្រះនាមព្រះបាទភវរ្ម័នទី១ ចារនៅ ឆ្នាំ ៥៩៧ នៃគ្រិស្តសករាជ។ ទីក្រុងស្រីទេព ជាទីក្រុងខ្មែរបុរាណក្នុងចក្រភពចេនឡា ត្រូវបានកសាងឡើង នៅលើមូលដ្ឋានវប្បធម៏នគរភ្នំ ដែលអ្នកស្រាវជ្រាវឲ្យឈ្មោះថាសិល្បះ ទ្វារវតី ប៉ុន្តែ នេះជាការខុសឆ្គងមួយគួរឲ្យសោកស្តាយខ្លំាងណាស់។ ការសំអាងទៅ លើវត្ថុបុរាណអាចឲ្យដឹងបានថាចេនឡាជាចក្រភពមួយ ដែលអំណាចត្រូវបាន ពង្រីកហើយលាតសន្ធឹងរហូតមកដល់ខាងក្រោមដងទន្លេបាសាក់។ ឆ្លងកាត់ការសិក្សាផ្នែកបុរាណវជ្ជា ដោយផ្អែកលើវត្ថុសិល្បះ ដែលគេបានរកឃើ ញគេអាចដឹងបានថា វប្បធម៏ដើមជា ពុទ្ធនិយាម ( និកាយថេរវាទ ) ដែលប្រើភា សាបាលី៕
ចតុកោណស្មើ
right|200px
និយមន័យ
ចតុកោណស្មើ ជាប្រលេឡូក្រាមដែលមានជ្រុងជាប់គ្នាមានប្រវែងស្មើគ្នា។
លក្ខណៈ
លក្ខណៈដែលមានបន្ថែមពីប្រលេឡួក្រាម
ស៊ីនេម៉ាទិច
ស៊ីនេម៉ាទិច (ជាភាសាបារាំង៖cinématique, ជាភាសាអង់គ្លេស៖Kinematics) ជាផ្នែកមួយនៃមេកានិច ដែលសិក្សាពីចលនារបស់អង្គធាតុមួយ ដោយមិនគិតអំពីបុព្វហេតុដែលបង្ករវា។ ផ្នែកមួយទៀតរបស់មេកានិច ដែលសិក្សាពីទំនាក់ទំនងរវាងចលនានិងបុព្វហេតុ គេអោយឈ្មោះថាឌីណាមិច។
ចតុកោណស្មើ
លក្ខណៈ
right|300px
ស៊ីនេម៉ាទិច
ផ្នែកស៊ីនេម៉ាទិចចាប់កំនើតនៅថ្ងៃទី២០ មករា ១៧០០ នៅពេលដែល ព្យែរ វ៉ារីញ៉ុង បានកំនត់សញ្ញាញរបស់សំទុះនិងបានបង្ហាញថា គេអាចគណនាល្បឿនខណៈនិងសំទុះខណៈបានដោយងាយ ដោយប្រើប្រាស់ដេរីវេ។
ចតុកោណស្មើ
សំរាយបញ្ជាក់ថាអង្កត់ទ្រូងទាំងពីរនៃចតុកោណស្មើកែងគ្នា
right|350px
ប្រសិនបើ A, B, C និង D គឺជាកំពូលនៃចតុកោណស្មើ។ គេបាន AC និង BD ជាអង្កត់ទ្រូងនៃចតុកោណស្មើ។ ដោយប្រើ តំណាងអោយវ៉ិចទ័រពី A ទៅ B ដែល
ខេត្តខាំមួន
ខេត្ត​ខាំមួន (ជា​ភាសា​លាវ៖ ຄໍາມ່ວນ) (ឈ្មោះ​ជា​ខ្មែរ៖ ខាំមួន) ជា​ខេត្ត​មួយ​នៅ​ភាគ​កណ្ដាល​ប្រទេស​ឡាវ។ ខេត្ត​នេះ​នៅ​ជាប់​នឹង ខេត្ត​​សៈវ៉ាន់ណៈខេត ដែល​នៅ​ខាង​ត្បូង និង​ខេត្ត​បលិខាំសៃ​ដែល​នៅ​ខាង​ជើង។  នៅ​ខាង​លិច  គឺ​ទន្លេ​ធំ (ទន្លេមេគង្គ) និង​ខេត្ត​នគរ​ភ្នំ (ណៈខន​ផៈណុំ) របស់​ថៃ  ហើយ​នៅ​ខាង​កើត គឺ​ជួរ​ភ្នំ​អណ្ណាម។
ចតុកោណស្មើ
សំរាយបញ្ជាក់ថាអង្កត់ទ្រូងទាំងពីរនៃចតុកោណស្មើកែងគ្នា
ដោយធ្វើផលគុណស្កាលែររវាងវ៉ិចទ័រ និង វ៉ិចទ័រ  គេបាន
ដូចនេះអង្កត់ទ្រូងទាំងពីរនៃចតុកោណស្មើគឺកែងគ្នា។
ស៊ីនេម៉ាទិច
និយមន័យគ្រឹះ
ដើម្បីសិក្សាពីស៊ីនេម៉ាទិច គេចាំបាច់ត្រូវកំនត់ជាមុននូវតំរុយ គឺប្រព័ន្ធកូអរដោនេលំហ​និងតំរុយពេល។ គ្រប់ចំនុចនៅក្នុងលំហ មានកូអរដោនេ (x,y,z)\, និងមានម៉ាស់ m\; (តាមពិតនៅក្នុងស៊ីនេម៉ាទិច គេមិននិយាយពីម៉ាស់ក៏បាន)។
ខេត្តខាំមួន
ព្រៃ​ឈើ​នៅ​តំបន់អភិរក្ស​ជីវចំរុះ​ណា​កៃ​ណាំ​ថឺន​របស់​ខេត្ត​នេះ ជា​ប្រភព​ផ្ដល់​ទឹក​ដ៏​សំខាន់​ទៅ​ដៃ​ទន្លេ​ធំ និង​ទំនប់​វារី​អគ្គីសនី​ណាំថឺន ២។
ចតុកោណស្មើ
សំរាយបញ្ជាក់ថាអង្កត់ទ្រូងទាំងពីរនៃចតុកោណស្មើកែងគ្នា
ចំនាត់ថ្នាក់ក្រុម:គណិតវិទ្យា ចំនាត់ថ្នាក់ក្រុម:ពហុកោណ
ស៊ីនេម៉ាទិច
និយមន័យគ្រឹះ
រឺ
រឺ សមីការគន្លងជាសំនុះចំនុចដែលចំនុចរូបធាតុឬ​ផ្ចិតនិចលភាពរបស់សូលីដ​គូសបាន។ យើងអាចកំនត់អាប់ស៊ីសកោង s\, ជាចំងាយចរនៅលើគន្លង (គិតធៀបនឹងចំនុចគោលតំរុយលើគន្លងនាខណៈពេល t=0)\,)។ គេសរសេរ៖
ចលនាដែលគេនិយមសិក្សានៅក្នុងស៊ីនេម៉ាទិច
ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ស៊ីនេម៉ាទិច ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:មេកានិច ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:រូបវិទ្យា
សន្ធិសញ្ញាទីក្រុនងបារីស​ ១៩៩១
Cambodia Then and Now: Commemorating the 1991 Peace Agreement
Keynote Address by Professor the Hon Gareth Evans, Former Foreign Minister of Australia and President Emeritus of the International Crisis Group, to Seminar on Measuring Cambodia’s Progress Toward Equality, University of NSW Law School, 6 August 2011.
I had similar experiences in a number of other Asian countries, but there was something very distinctive about Cambodia. In later life I kept on running into a number of those young men and women I had met in Indonesia, Malaysia, Singapore, Thailand, Vietnam, India, Nepal or Afghanistan – or people exactly like them. But I never again met any of the young Cambodians I had spent time with, or any of their contemporaries. The sad and horrible truth is that they all died at the hands of the Khmer Rouge – executed outright as middle class enemies of the state, or worked to death through malnutrition or disease out in the fields.
As the horror of the genocide unfolded, and then the protracted misery of the civil war which followed it, I made a pledge to myself that if I could ever do anything for the wonderfully kind people of this country to relieve some of that misery then I would certainly try hard to make a difference. The opportunity to do so came after I became Australian foreign minister in 1988. And of the various things I managed to achieve in the nearly eight years I held the position, nothing has given me more pleasure and pride than the Paris peace agreement concluded in 1991, whose 20th anniversary we commemorate this year, and at this seminar, one of series being held around the world.
#
Nobody should forget the extent to which Cambodia was on its knees by the late 1980s. Since 1970 the country had been ravaged successively by massive US bombing, by civil war, by a genocidal reign of terror exceeded only by the Nazis, by invasion and by civil war again, resulting overall in the deaths of some 2 million Cambodians and the destruction of the lives of many more. The Vietnamese invasion in November 1978 brought to an end the worst of the Khmer Rouge reign of terror, but it triggered a new civil war. Recurring bloody military engagements, guerilla assaults and ambushes, the further displacement of large numbers of civilians, and the inability of life generally to return to any kind of pre-1970 normality, all took their further toll of an exhausted and suffering people.
Nor should anyone forget how complex and intractable the continuing conflict was, being played out as it was at three distinct levels. The first level was that of the warring internal factions – with Hun Sen's Government waged against a fragile coalition of the non-communist Sihanoukists and KPNLF [[] ]) and communist Khmer Rouge, and each group was immensely distrustful of all the others. The second level was regional, with Vietnam supporting Hun Sen and ASEAN supporting his opponents. And the third level involved the great power patrons of the warring factions - with China supporting the Khmer Rouge and Prince Sihanouk; the Soviet Union supporting Hun Sen; and the United States supporting the two non-communist resistance groups.
To unravel all this, and produce out of it something resembling a durable peace - even if, as we’ll come back to later, we have not yet seen a durable, human-rights respecting democracy - was a formidable achievement indeed for the international community, and one in which, I am pleased to be able to say, Australia played a quite central part.
In the late 1980s other regional countries, and in particular Indonesia, gradually sought to play a more active diplomatic role in pursuit of a solution to the Cambodian problem. The resulting Jakarta Informal Meetings (JIMs) in July 1988 and February 1989 were inconclusive: although they did result in some clearer definitions of the issues involved, there was no significant lessening of the differences among the four Cambodian factions. But hopes for a major move forward had arisen with the announcement by Vietnam in January 1989 that it was prepared to withdraw all its troops from Cambodia by September that year.
Seeking to force a breakthrough, France - the former colonial power and still a significant influence in the region - judged in mid- 1989 that the time was ripe for a full international conference on Cambodia. The Paris Conference on Cambodia (PICC) was accordingly convened, with joint Indonesian-French chairmanship, in Paris in July-August 1989. This brought together all four Cambodian factions, the six ASEAN countries, the Permanent Five Members of the UN Security Council, Vietnam, Laos, Australia, Canada and India as well as Zimbabwe (representing the Non-Aligned Movement) and a representative of the UN Secretary-General.
In the event, the Paris Conference failed, but not without coming close to succeeding. A comprehensive settlement strategy was mapped out which broke down for a number of reasons, but only one of which was really crucial. One side of the conflict, the combined resistance forces of Prince Sihanouk, Son Sann and the Khmer Rouge, together with their international backers, demanded a place for each of the four internal parties, including the Khmer Rouge, in the transitional administration, but to this demand the SOC Government of Hun Sen, and its international backers, were simply not prepared to concede.
It was to break this impasse that the Australian peace proposal, which I announced in outline in the Senate on 24 November 1989, was put forward. So as to side-step the power-sharing issue which had bedevilled the Paris Conference, and constrain the role of the Khmer Rouge in the transitional arrangements, we proposed that the United Nations be directly involved in the civil administration of Cambodia during the transitional period. There should be, we said, a UN military presence to monitor the cease-fire and cessation of external military assistance; a UN role in organising and conducting elections; and UN involvement in the transitional administrative arrangements to ensure a neutral political environment conducive to fair and free general elections. At the heart of the idea of giving an unprecedentedly central role to the United Nations, not just in peacekeeping or electoral monitoring, but in the actual governance of the country during the transitional period, was that this would give China a face-saving way of withdrawing its support from the Khmer Rouge, which would then wither on the vine. And it was essentially this solution – although there was a long diplomatic road ahead with many twists and turns - which unlocked the conflict and brought long-awaited and desperately needed peace to the country.
Where did the idea of major United Nations involvement in a transitional administration come from? It was not in itself completely new – Prince Sihanouk had for example as early as March 1981, and occasionally subsequently, raised the idea of some form of United Nations trusteeship – but the degree of detail with which the concept was subsequently developed, and the effort with which it was pursued, certainly was new.The crucial figure in late 1989 was my old friend, US Congressman Stephen Solarz, who had developed the idea in broad outline, but had been unable until then to get anyone in Washington to take it seriously, and suggested it to me in a meeting we had in the living room of the Australian permanent representative to the UN. The senior diplomat sitting in on that meeting was unimpressed: “I have to say, Minister, that that is the greatest load of poppycock I have ever heard” he said as we left the apartment. But I decided to ignore the gentleman in question and do some detailed testing of the water – and the rest is history.
In advocating a very substantially enhanced UN role in the settlement, we knew we were being ambitious. The United Nations was well enough experienced in peace-keeping operations and monitoring elections, but had not up to that time had a role in the civil administration of one of its member states, nor primary responsibility for organising and conducting elections as distinct from monitoring them. Moreover, conditions within Cambodia - including the potentially fragile character of any cease-fire, the difficulty of monitoring guerrilla forces, and the lack of developed transport and communications infrastructure - meant that the overall UN operation would be much more difficult than had been experienced in most other situations.
So a long, gruelling diplomatic effort was always going to be required to translate the Australian proposal into reality. If it were simply a matter of adopting a strategy that would isolate and marginalise the Khmer Rouge, not very many voices would have been heard in opposition. But the crucial point was that the Khmer Rouge could not be effectively isolated and marginalised, and its military influences nullified, so long as it continued to be supplied, especially by China, with arms, money and diplomatic support. China (determined as always to neutralise Vietnam's influence over Cambodia) had consistently maintained that it would give a commitment to cease military support to the Khmer Rouge, and support a ceasefire, only in the context of a comprehensive settlement agreed by all four Cambodian parties and which guaranteed the future independence and neutrality of the country. Unless and until China was prepared to withdraw from the picture, then whatever Australia and other countries might have chosen to do, the continuation of bloody civil war was inevitable. So, as I have already intimated, our UN peace proposal was expressly designed to give China a face-saving way of engaging in just that withdrawal.
There could be no absolute guarantee that, if it accepted the peace plan, the Khmer Rouge would not simply resume fighting after the transitional period (and indeed, as we now know, the Khmer Rouge did in fact walk away from the agreement, making the period leading up to the 1993 incredibly tense). But there were two crucial new factors that would minimize this risk. First, China would give an international legal undertaking to cease arms supply to the Khmer Rouge, would be under close international scrutiny to uphold that undertaking, and could be reasonably expected to honour it. The second consideration was that the new Cambodian administration would be accepted by the international community as the government of the country and was likely to receive substantial economic, social and technical assistance during the rehabilitation and reconstruction process envisaged under the comprehensive settlement. Taken together, these factors would mean that the newly elected Cambodian government would be in a much better position than its predecessor to withstand any renewed challenge from the Khmer Rouge.
The initial response to my November 1989 statement laying out the proposal for a major UN role was nothing less than remarkable. It very quickly became clear that the idea was one whose time had come. Within a matter of weeks, most of the participants at the Paris Conference had given it varying degrees of public, as well as private, endorsement. This process was considerably assisted by an extraordinary feat of diplomatically effective endurance by Michael Costello, then the Department of Foreign Affairs and Trade's Deputy Secretary. I had tasked him early in December 1989 to pay a quick visit to Hanoi - in between talks scheduled on other matters in Hawaii and Tokyo - to take preliminary soundings. This initial detour turned into a series of thirty major meetings with key players in thirteen countries over a period of just twenty-one days. During the course of this odyssey the Australian 'idea' became a fully fledged Australian 'initiative' or 'plan' as we constantly refined and developed the detailed elements of the proposal and responded to suggestions or criticisms from our various interlocutors.
Particularly encouraging was the positive reaction of the United States Administration, which had already initiated with the Soviet Union in late 1989 a proposal to join the other three Permanent Members of the Security Council in a series of consultations on Cambodia. Representatives of the Permanent Five met in Paris on 15-16 January 1990 and agreed by consensus on a set of sixteen principles which would form the basis of their future discussions. Those principles included strong endorsement of the concept of an enhanced United Nations role in the transitional period. The January meeting was significant in another sense. It marked the start of a two-track international approach to the Cambodia problem - the Permanent Five process and the Paris Conference process - between which a productive interaction was subsequently maintained.
By late January 1990, Indonesian Foreign Minister, Ali Alatas, who as Co-Chairman of the Paris Conference had been exploring the possibility of an informal regional meeting on Cambodia, felt sufficiently encouraged to convene a meeting in Jakarta on 26-28 February involving the four Cambodian parties, Vietnam and Laos and the ASEAN countries. In recognition of the contribution we were making to the peace process, Australia was invited to attend as a resource delegation, and this is the origin of what became the famous “Red Book”.
In preparation for the Jakarta Informal Meeting on Cambodia (IMC), an Australian technical mission visited Cambodia, Bangkok and the Thai-Cambodia border area from 2-16 February 1990 to gather further information on administrative structures and other data necessary to develop a full United Nations role in Cambodia. At the Jakarta Meeting, ten days later, a 155-page series of Working Papers, incorporating the technical mission's findings and covering in some detail all the necessary elements of a comprehensive settlement were distributed. Needless to say, we were rather busy in Canberra that month! The Papers were subsequently published as Cambodia: an Australia Peace Proposal – which became known as the "Red Book", so-called from the colour of its binding.
The February 1990 Jakarta Meeting came very close to reaching agreement on a statement of principles providing for an enhanced role for the United Nations in a comprehensive settlement, but in the end it just failed to do so. Consensus, very frustratingly, broke down on the question of whether the agreed record should make specific reference to 'the prevention of recurrence of genocidal policies and practices'. While the outcome was disappointing in that regard – to put it gently – the meeting did begin a process of consensus-building which ultimately bore fruit in the Paris Peace Conference of the following year.
ខេត្តហ្លួងព្រះបាង
ខេត្ត ហ្លួងព្រះបាំងធ្លាប់ជាអតីតខេត្តខ្មែរនៅសម័យអង្គរ តែឥឡូវខេត្ត ហ្លួងព្រះបាំងជាខេត្តមួយនៃប្រទេសឡាវ បច្ចុប្បន្ន សព្វថ្ងៃនេះជាខេត្តមួយដែលមានប្រជាជនរស់នៅច្រើន បន្ទាប់ពីទីក្រុង វៀងចន្ទន៍ ។
សន្ធិសញ្ញាទីក្រុនងបារីស​ ១៩៩១
Steady diplomatic progress was made throughout the rest of 1990 in the refinement and development of the Australian plan, with the Permanent Five and the Paris Conference Co-Chairmen in close consultation with the UN Secretariat now playing the central role. The Permanent Five held six major consultative meetings on the subject between January and August, reaching agreement in New York on 27-28 August on a 'framework' document setting out the key elements of a comprehensive political settlement, based on an enhanced UN role, in a skilful and judicious balance of the various interests involved.
Then, at a meeting in Jakarta on 9-10 September 1990, hosted by Indonesia and France as Paris Conference Co-Chairmen, the four Cambodian parties accepted this Permanent Five framework in its entirety as a basis for settling the Cambodian conflict, and agreed to establish a Supreme National Council (SNC) - part of the original Australian proposal, and called for in the framework - which would, among other things occupy the Cambodian seat in the United Nations.
The next step was for the United Nations itself to endorse the basic elements of the peace plan. It did so, urging the parties to elaborate the Permanent Five framework into a concluded comprehensive political settlement in UN Security Council Resolution 668 of 20 September 1990, and UN General Assembly Resolution 45/3 of 15 October 1990. These Resolutions also welcomed the agreement of the Cambodian parties to form the SNC 'as the unique legitimate body and source of authority in which, throughout the transitional period, the independence, national unity and sovereignty of Cambodia is embodied'.
The last of the settlement building blocks to be put in place was the preparation of a detailed negotiating text. Agreement was reached on the form and structure of such a text at a Working Group Meeting in Jakarta on 9-10 November, hosted by the Paris Conference Co-Chairmen. Australia, still enormously active behind the scenes, had prepared and circulated a full draft negotiating text; and this work was substantially drawn upon during the discussions. The meeting gave a mandate to its Co-Chairmen to complete the draft: their representatives, and the Secretary-Generals, met with Permanent Five officials on 2326 November and reached consensus on a full draft comprehensive agreement. By the end of 1990, then, all the necessary foundations had been laid.
As 1991 dawned, there seemed likely to be a relatively swift and painless run home to the tape. But despite all the momentum and expectations generated over the long months since the Australian plan was first put on the table in November 1989, the process faltered and seemed - five months into the year - in danger of stalling completely. Phnom Penh, supported by Hanoi, expressed a series of reservations about the Permanent Five negotiating text. Some of these reservations - in particular the issue of army demobilisation, and the relative vulnerability of each side following it - raised serious questions requiring further thought and negotiation; others - like the question of the implications of a UN role for Cambodian sovereignty - seemed to be trying to prise open agreements in principle long since reached; others were essentially minor quibbles, but capable of endlessly protracting the settlement process.
Despair, however, was as premature as celebration would have been in 1990. A rush of events in June 1991 injected immense new life into the settlement process. Prince Sihanouk emerged from months of self-imposed isolation and formed an improbable liaison with Hun Sen which, being with the apparent approval of China, pushed the Khmer Rouge into something of a corner. He convened a meeting of the SNC in Pattaya, Thailand on 24-26 June (the first since its notional formation the previous September), and at that meeting brokered a series of agreements between the four Cambodian parties.
Crucially, all the Cambodian parties at Pattaya reiterated their support for the Permanent Fiveframework, and for a comprehensive settlement in which the United Nations would have a central role. There remained many issues of detail - not least the question of interim enforcement of the ceasefire and arms cessation agreements, and resolution of the demobilisation question which was continuing to worry Hun Sen's SOC. But there was general agreement on a course of future meetings to address these issues - involving, again, the Paris Conference Co-Chairman, the Permanent Five, and ultimately the reconvened Paris Conference.
Finally, twenty years ago this year, the Agreements on a Comprehensive Political Settlement of the Cambodia Conflict were signed on 23 October 1991 by the four Cambodian parties and the international participants at the Paris Conference on Cambodia. The settlement committed the Cambodian parties and those supporting them to a permanent ceasefire, the holding of free and fair elections, and the adoption of a new democratic constitution - all under the supervision of the United Nations through the United Nations Transitional Authority in Cambodia (UNTAC).
The Paris Agreements included provisions that were typical of traditional peacekeeping functions: the verification of the withdrawal of foreign forces and the supervision of the ceasefire - plus some of the newer functions being assumed by the UN, such as involvement in elections. However, in Cambodia, the concept of peacekeeping was much expanded, to include comprehensive efforts towards institution building and social reconstruction as integral parts of the package designed to secure a lasting end to armed conflict and a genuine transition to democracy.