cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
តោង៑ងូក្សេត្រ
អង្គការចាត់តាំង
អង្គការចាត់តាំងយោធាតោង៑ងូបានយកលំនាំតាមគំរូចាត់តាំងកងទ័ពរបស់អតីតរដ្ឋនៅភូមាភាគខាងលើកាលពីមុន។ កងទ័ពត្រូវបានគេរៀបចំជាកងទ័ពឈរជើងតូចមួយមានចំនួនទាហានពីរទៅបីពាន់នាក់ ដែលទុកជាកងទ័ពការពាររាជធានី និង រាជវាំង ហើយកងទ័ពនៅពេលស្រុកកើតសង្គ្រាមគឺពឹងផ្អែកទៅលើកងទ័ពកំណែនដែលមានចំនួនកងទ័ពច្រើនជាងនេះ។ កងទ័ពពេលមានសង្គ្រាមរួមមាន កងទ័ពថ្មើរជើង កងទ័ពសេះ កងទ័ពដំរី កងកាំភ្លើងធំ និង កងទ័ពជើងទឹក។ កងទ័ពជើងទឹកគឺជាកំលាំងដឹកជញ្ជូនតាមទន្លេដ៏សំខាន់ និងភាគច្រើនទុកសម្រាប់ការដឹកជញ្ជូនកងទ័ព និងភស្តុភារតែប៉ុណ្ណោះ។ កំណែនកងទ័ពពឹងផ្អែកលើប្រព័ន្ធអមូថម៑ះ (, "ការចូលបម្រើហ្លួង") ដែលតម្រូវឱ្យមេតំបន់ផ្គត់ផ្គង់ចំនួនមនុស្សដែលគេបានកំណត់អាស្រ័យទៅតាមដែនអំណាចរៀងៗខ្លួនលើមូលដ្ឋាននៃអត្រាប្រជាជនក្នុងខណៈពេលមានសង្គ្រាម។ ពួក អមូថម៑ះ គឺជាវណ្ណៈពួកមនុស្សមួយក្រុម ដែលបានរួចផុតពីការបង់ពន្ធខ្លួន ភាគច្រើនដោយសារតែការដោះដូរមកវិញតាមរយៈការបម្រើទៀងទាត់ រឺ ការបម្រើកងទ័ពថ្វាយហ្លួង។ បរិមាណភាគនៅកំណត់ថេរដដែលរហូតដល់សតវត្សទី១៧ ដែលកាលណោះ ស្ដេចតោង៑ងូស្ដារបានដាក់បញ្ចូលបរិមាណភាគឱ្យមានការប្រែប្រួលទៅតាមស្ថានភាពនៃដំណើរប្រែប្រួលនៃចំនួនប្រជាសាស្ត្រវិញ។
លទ្ធភាពកេណ្ឌកងទ័ពគឺផ្អែកយ៉ាងខ្លាំងទៅលើអំណាចរបស់ស្ដេចកំពូលលើបណ្ដាពួកសាមន្តរាជរបស់ទ្រង់។ ភុរង៑នោង៑តម្រូវឱ្យរដ្ឋដែលសញ្ជ័យបានថ្មីៗទាំងប៉ុន្មានផ្ដល់នូវបរិមាណភាគនៃកំលាំងមនុស្សទុកសម្រាប់យុទ្ធនាការក្រោយៗមកទៀត។ តាមរយៈពួកអ្នកប្រាជ្ញ នៅពេលចក្រភពឡើងដល់ចំណុចកំពូល កងទ័ពរបស់ចក្រភពនេះប្រហែលអាចកើនឡើងដល់ចំនួន ១០០០០០ ប្លាយនាក់ និង កងទ័ពនាំមុខសម្រាប់យុទ្ធនាការយោធាមួយគឺមានចំនួនច្រើនបំផុតប្រហែលជា ៧០០០០ នាក់។ ភាពចុះខ្សោយគួរឱ្យកត់សម្គាល់នៃប្រព័ន្ធមួយនេះគឺថាភាគច្រើននៃកំណែនកងទ័ពប្រកបដោយសក្ដានុពលដ៏សន្ធឹកសន្ធាប់ទាំងនោះបានមកតែពីតំបន់ខាងក្រៅរាជធានីតែប៉ុណ្ណោះ។ ក្នុងឆ្នាំ១៥៨១ ២១% ចំណោមអ្នកតាំងទីលំនៅអចិន្ត្រៃយ៍  ក្នុងរង្វង់បរិវេណ ២០០ គ.ម. ជុំវិញ ពគោ គឺជា "ពួកអមូថម៑ះ" (ចំណែកនៅឆ្នាំ១៦៥០ ក្នុងសម័យតោង៑ងូស្ដារ "ពួកអមូថម៑ះ" មានចំនួនលើសពី ៤០ % ស្ថិតនៅក្នុងរង្វង់ ២០០ គ.ម. ជុំវិញបរិវេណ រាជធានីអង៑ះវ)។ វាបានសឱ្យឃើញថាស្ដេចធំក្នុងសម័យតោង៑ងូទីមួយត្រូវតែពឹងផ្អែកកំណែនពីពួកសាមន្តរាជរបស់ទ្រង់ដើម្បីបង្កើនចំនួនកងទ័ពរបស់ព្រះអង្គថែមទៀត។ ភាពថមថយនៃចំនួនកងទ័ពត្រូវបានគេឃើញលេចឡើងយ៉ាងជាក់ច្បាស់នៅពេលស្ដេចធំមិនមែនជាព្រះបាទភុរង៑នោង៑។ កងទ័ពរបស់ព្រះបាទនន្ទសរុបទៅទាំងអស់ប្រហែលមិនដែលលើសចំនួន ២៥០០០ នាក់ម្ដងណាឡើយ។
កាំភ្លើង
កត្តាសំខាន់មួយក្នុងជោគជ័យរបស់តោង៑ងូគឺជាការដាក់បញ្ចូលកាំភ្លើងព័រទុយហ្កាល់មុនដំបូងគេក្នុងរបបកងទ័ព (កាំភ្លើងឆ្នួន ថ្ពក់ និងកាំភ្លើងធំកាំភ្លើងចុកគ្រាប់លោហៈតាមមាត់ត្រែ) និងការបង្កើតកងឯកភាពកាំភ្លើងរំសេវ និង កាំភ្លើងធំជាច្រើនកងទៀត។ សព្វាវុធព័រទុយហ្កាល់បានបង្ហាញនូវសមត្ថភាពខ្ពស់បាញ់បានត្រង់ មានសុវត្ថិភាព គ្រាប់ផ្លោងមានទំងន់ធ្ងន់ និង ល្បឿនក្នុងការបាញ់ចេញលឿនជាងសព្វាវុធរបស់គូបដិបក្សដែលធ្វើឡើងនៅអាស៊ី។ កងឯកភាពកាំភ្លើងរំសេវ និងកាំភ្លើងធំពិសេសដំបូងគេត្រូវបានប្រមូលផ្ដុំភាគច្រើនដោយពួកទាហានស៊ីឈ្នួលជាជាតិព័រទុយហ្កាល់ និងពួកមកពីមហាសមុទ្រឥណ្ឌា (ភាគច្រើនពួកឥស្លាម) ដែលត្រូវបានបង្កើតឡើងនៅចុងទសវត្ស១៥៣០។ ពួកភូមាក្រោយមកចេះច្របាច់បញ្ចូលគ្នារវាងកាំភ្លើងឆ្នួនចូលទៅក្នុងកងទ័ពថ្មើរជើង និង កងទ័ពដំរី។ ក្នុងយុទ្ធនាការចុងសតវត្សទី១៦ ចំនួនពី ២០-៣០ ភាគរយនៃកងទ័ពត្រូវបានបំពាក់ដោយកាំភ្លើងចុករំសេវ។ មានតែ កងកាំភ្លើងធំទេដែលត្រូវបានបន្តកាន់ការដោយពួកទាហានស៊ីឈ្នួលបរទេសពេញមួយសតវត្សទី១៦។ កងកាំភ្លើងធំតោង៑ងូមិនដែលយកកាំភ្លើងដៃអឺរ៉ុបច្រើនដើមយកទៅធ្វើការឡោមព័ទ្ធក្រុងឡើយ ផ្ទុយទៅវិញ ពួកគេ "បានប្រើកាំភ្លើងធំរបស់ពួកព័រទុយហ្កាល់ប្រកបដោយប្រសិទ្ធិភាពជាងមុនដោយលើកវាដាក់តាំងលើដីលើក រឺ ប៉មសើនខ្ពស់ៗ ហើយបាញ់តម្រង់ចុះចូលទៅកាន់ទីក្រុងដែលពួកគេបានឡោមព័ទ្ធ"។ គ្រឿងកាំភ្លើងពួកព័រទុយហ្កាល់បានបង្ហាញប្រសិទ្ធិភាពយ៉ាងវិសេសវិសាលតទល់នឹងបណ្ដារដ្ឋភាគខាងក្នុងដូចជាពួកមឿងឝាន។ យ៉ាងណាមិញ អានុភាពនៃកាំភ្លើងត្រូវបានសាបសូន្យពេលប្រឈមមុខនឹងប្រទេសស្យាម ដែលជាមហាអំណាចឆ្នេរដ៏រីកចម្រើនមួយរួមជាមួយនិងកងទ័ពបំពាក់ទៅដោយគ្រឿងបរិក្ខាល្អៗ។
ការបង្វឹកជំនាញធ្វើសង្គ្រាម
កត្តាគន្លឹះផ្សេងមួយទៀតគឺ "ការបង្វឹកជំនាញធ្វើសង្គ្រាមដ៏ខ្លាំងក្លា" និង "របៀបដឹកនាំដ៏តឹងតែង" របស់តោង៑ងូ។ តោង៑ងូគឺជាសមិទ្ធផលនៃសង្គ្រាមឥតឈប់ឈរកាលពីប៉ុន្មានសតវត្សមុននៃតំបន់ភូមាភាគខាងលើ។ ក្នុងយុគសម័យនៃការបះបោររបស់ពួកចៅហ្វាយខែត្រដ៏រំជើបរំជួល គ្រប់មេបះបោរទាំងប៉ុន្មានយល់ថាដើម្បីដឹកនាំនគរបានត្រូវតែចេះកាន់ការបញ្ជាកងទ័ព។ ព្រះអង្គម្ចាស់ដែលមានបណ្ដាសក្ដិខ្ពស់ៗនៃរាជវង្សតោង៑ងូទទួលបានការហ្វឹកហ្វឺនផ្នែកកងទ័ពតាំងពីកុមារភាព ហើយដោយរំពឹងថានឹងបានចូលប្រឡូកក្នុងសមរភូមិដោយផ្ទាល់។ ពួកមេដឹកនាំតោង៑ងូនៅសម័យនោះ រួមមាន តបង៑រ្វេថីះ ភុរង៑នោង៑ នន្ទ មង៑ះរ៏សីហសូរ និង នត៑ស្យង៑នោង៑ ដំបូងបានចូលប្រឡូកក្នុងសមរភូមិក្នុងព្រះជន្មទសវ័យដូចគ្នា។ ប្រពៃណីហាត់ក្បួនពិជ័យសង្គ្រាមបែបនេះជាធម្មតាមិនដែលមាននៅក្នុង "បណ្ដានគរធំៗ ដែលប្រកបដោយសុខសន្តិភាពជាងតោង៑ងូនោះទេ" ដូចជាប្រទេសស្យាមជាដើម។ (ជាការពិតទៅ ការសព្វព្រះទ័យបែបនេះ បានស្រុតស្រកលែងមានទៀតហើយចំពោះពួកស្ដេចតោង៑ងូស្ដាររជ្ជកាលក្រោយៗ ដែលពួកទ្រង់ចាប់តាំងពីឆ្នាំ១៦៥០ រៀងមក បានឈប់យាងប្រឡូកក្នុងសមរភូមិ ព្រោះពេលនោះប្រទេសមានស្ថេរភាពពេញលេញទៅហើយ។) ការហ្វឹកហាត់ក្បួនពិជ័យសង្គ្រាមច្រើន និង ភាពជោគជ័យក្នុងសមរភូមិច្រើនលើកច្រើនសាបានធ្វើឱ្យកងទ័ពក្រោមបញ្ជាការរបស់តោង៑ងូទទួលបាននូវភាពស្ទាត់ជំនាញក្នុងសមរភូមិកាន់តែខ្លាំងឡើងៗ រីឯកងទ័ពបញ្ជាការក្រោមដៃរបស់ពួកបច្ចាមិត្រក្នុងតំបន់វិញតាមមើលទៅមិនអាចប្រៀបផ្ទឹមបាននឹងតោង៑ងូឡើយ។ តាមរយៈលោក លីបឺរមែន នេះគឺជាកត្តាគន្លឹះមួយដែលអាចឱ្យអង្គនយោបាយដីគោកភាគខាងលិចមួយនេះ "អាចសញ្ជ័យយកដីគោកភាគកណ្ដាលបានដែលមានលក្ខណៈខុសប្លែកពីអង្គនយោបាយផ្សេងៗទៀត"។
ដែនអំណាចយោធា
ទោះបីជាអំណាចយោធាបានឡើងដល់ចំណុចកំពូលយ៉ាងណាក៏ដោយ ក៏កងទ័ពតោង៑ងូនៅតែមានភាពលំបាកលំបិនជាទីបំផុតក្នុងការគ្រប់គ្រងបណ្ដាពួករដ្ឋតាមដងភ្នំដាច់ស្រយាលជាដដែល។ ពួកគេមិនអាចដោះស្រាយបញ្ហាការដឹកជញ្ជូនភស្តុភារឱ្យដាច់ស្រេច ហើយនិងការផ្ដល់ស្បៀងដល់កងទ័ពមានចំនួនដ៏ធំសម្បើមដែលស្ថិតក្នុងដំណាក់កាលតស៊ូស្វិតស្វាញបានឡើយ។ ការមានះព្រះទ័យរបស់ព្រះបាទភុរង៑នោង៑ក្នុងការបញ្ជូនកងទ័ពជារៀងរាល់ឆ្នាំទៅទីនោះ បានធ្វើឱ្យបាត់បង់ជីវិតទាហានរាប់មិនអស់ ត្រង់ចំណុចនឹងហើយដែលធ្វើឱ្យពួកមហាមាត្យរបស់ទ្រង់ខ្សឹបខ្សៀវអេចអូចអំពីការដឹកនាំរបស់ទ្រង់។ ក្សត្រចម្បាំងអង្គនេះមានភព្វសំណាងល្អ នៅពេលមេដឹកនាំទ័ពព្រៃដែលមានគេស្រលាញ់ពេញចិត្តច្រើនដូចជា ព្រះបាទជេឞ្ឋាធិរាជនៃលានជាង (រ. ១៥៤៨-៧២) ត្រូវបានធ្វើគតដោយសត្រូវក្នុងប្រទេសរបស់ទ្រង់។ ក្រោយពីសម័យព្រះបាទភុរង៑នោង៑កន្លងផុតទៅ ភូមាក្រោមក៏បានបាត់បង់ធនធានមនុស្សទៅខាងសៀមដែលធ្វើឱ្យប្រទេសស្យាមកាន់តែមានប្រជារាស្ត្រកាន់តែ ច្រើនទៅៗជាងមុន។ កងទ័ពដែលបំពាក់ដោយអាវុធយុទ្ធភណ្ឌល្អៗធំសម្បើមជាងមុនរបស់អយុធ្យា មិនត្រឹមតែអាចរុញច្រានការឈ្លានពានដែលគ្មានកំលាំងទ័ពគ្រប់គ្រាន់របស់ព្រះអង្គនន្ទឱ្យដកថយត្រឡប់ទៅវិញបានប៉ុណ្ណោះទេ តែក៏បានបិទបញ្ចប់ការក្ដោបក្ដាប់ឆ្នេរតនាវឝ្រីរបស់ទ្រង់នៅពេលបន្ទាប់មកទៀតផងដែរ។
កេរ្តិ៍ដំណែល
អង្គការចាត់តាំងនិងយុទ្ធសាស្ត្រកងទ័ពរបស់រាជវង្សតោង៑ងូទីមួយត្រូវបានយកលំនាំតាមដោយរដ្ឋស្នងសំខាន់ពីររបស់វាគឺ: តោង៑ងូស្ដារ និង ស្យាម។ ព្រះមហាក្សត្រតោង៑ងូស្ដារចេះប្រើក្បួនតំរាខាងយោធាដ៏ខ្លាំងពូកែរបស់តោង៑ងូទីមួយ កាំភ្លើងទំនើបៗ និង កំលាំងមនុស្ស (បើប្រៀបធៀបទៅច្រើនជាងមុន) ដើម្បីស្ដារចក្រភពនេះ បន្តិចម្ដងៗក្នុងរយៈកាលពីរទសវត្សបន្តបន្ទាប់មក។ ទន្ទឹមនឹងនោះ ប្រព័ន្ធចូលបម្រើកងទ័ពរបស់ស្យាម "ព្រៃហ្លួង" ត្រូវបានរៀបចំយកតាមគំរូ ប្រព័ន្ធ "អមូថម៑ះ" ក្នុងទសវត្សឆ្នាំ១៥៧០ ជាក់ស្ដែងប្រព័ន្ធនេះកើតមានព្រោះតែដើម្បីបំពេញនូវតម្រូវការកងទ័ពរបស់ព្រះបាទភុរង៑នោង៑តែប៉ុណ្ណោះ។ ដូចគ្នានោះដែរ យុទ្ធសាស្ត្រ និង បច្ចេកទេសខាងយោធារបស់រាជវង្សតោង៑ងូទីមួយ ប្រហែលជាត្រូវបានយកមកប្រើដោយពួកមេដឹកនាំជំនាន់ថ្មីរបស់ស្យាមដូចជា នរេឝ្វរ និង ឯកាទឝរថ ដែលធ្លាប់បានធំធាត់នៅពគោ ហើយភាគច្រើនវាអាចមាននៅខាងក្នុងក្បួនយុទ្ធសាស្ត្រកងទ័ពរបស់តោង៑ងូ។ ជិតកៀកនឹងឆ្នាំ១៦០០ ស្យាមមិនត្រឹមតែបានឆ្នេរតនាវឝ្រីពីភូមាមកវិញតែប៉ុណ្ណោះទេ តែក៏បានវាតទីទឹកដីចូលមកកាន់តែជ្រៅមកក្នុងប្រទេសកម្ពុជាធិបតីផងដែរ។ ក្រោយឆ្នាំ១៦១៤មក សមតានៃបញ្ហាត្រូវបានសម្របសម្រួលដោយរដ្ឋស្នងទាំងពីរ។ រដ្ឋណាមួយក៏ដោយ ឱ្យតែបានពង្រីកវិសាលភាពទៅគ្រប់ទិសទីហើយ ត្រង់ចំណុចនឹង ខ្សែបណ្ដាញគ្រឿងភស្តុភារផ្គត់ផ្គង់របស់រដ្ឋមួយនោះក៏ត្រូវតែពង្រីកឱ្យកាន់តែច្រើនជាងខាងបណ្ដារដ្ឋបច្ចាមិត្រដែលនៅជិតខ្លួនបំផុតផងដែរ។
បរិមាណនៃប្រជាជន
ការប៉ាន់ប្រមាណ ប្រជារាស្ត្រនៃចក្រភពនេះបានបង្ហាញថាមានច្រើនលើសពី ៦ លាននាក់។ ក្នុងឆ្នាំ១៦០០ តំបន់មានមនុស្សរស់នៅច្រើនជាងគេបំផុតក្នុងចក្រភពកាលពីអតីតនោះមាន ស្យាម (២,៥ លាននាក់) តមកភូមាលើ (១,៥ លាននាក់) ដែនដីភ្នំឝាន (១ លាននាក់) និងភូមាក្រោម (០,៥ លាននាក់) —សរុបទាំងអស់យ៉ាងហោចណាស់ក៏បាន ៥,៥ លាននាក់ដែរ។ ការប៉ាន់ស្មានបរិមាណប្រជារាស្ត្រនៅ លាននា លានជាង និង មណិបុរមិនត្រូវបានគេដឹងថាប៉ុន្មាននោះទេ។ បរិមាណនៃប្រជារាស្ត្រនៃចក្រភពមុនពេលសង្គ្រាមបំផ្លិចបំផ្លាញក្នុងឆ្នាំ១៥៨៤-៩៩ ប្រហែលលើសពី ៦ លាននាក់ទៅទៀត។ ប្រជារាស្ត្រនៅតំបន់រាជធានីពគោ តាមរយៈជំរឿនឆ្នាំ១៥៨១ គឺមានត្រឹមតែប្រហែល ២០០០០០ នាក់តែប៉ុណ្ណោះ។
អត្រាប្រជារាស្ត្រទាបមានរាយប៉ាយទូទាំងតំបន់ដ៏ធំល្វឹងល្វើយបើប្រៀបធៀបគ្នាទៅ ដោយហេតុនេះហើយទើបបណ្ដាមេដឹកនាំអស់ទាំងនោះបានឱ្យតំលៃជាខ្លាំងទៅលើកំលាំងមនុស្សជាជាងទឹកដីទៅទៀត។ ពួកអ្នកឈ្នះសង្គ្រាមមិនដែលភ្លេចខ្លួនក្នុងការកៀរប្រជារាស្ត្រតាមមូលដ្ឋានឱ្យចូលមកកាន់តំបន់រាជធានីរបស់ខ្លួន ដែលជាកន្លែងពួកគេអាចគ្រប់គ្រងបានកាន់តែដិតដល់។ កំណៀរជាច្រើនលើកច្រើនសាបានកៀរពីតំបន់ភូមិភាគដែលគេកម្រាបបាន  ព្រោះតំបន់ទាំងនោះក៏ជាកន្លែងដែលមានកំលាំងមនុស្សអាចមានលទ្ធភាពធ្វើការបះបោរបានផងដែរ។
ក្រុមជនជាតិ
តោង៑ងូក្សេត្រទីមួយគឺជាសង្គមពហុជាតិពន្ធុ ទោះបីយ៉ាងនេះក្ដី គំនិតទស្សនទាននៃអត្តលក្ខណៈជាតិពន្ធុមានការប្រែប្រួលមិនចេះឈប់ឈរ ក៏ព្រោះតែរងឥទ្ធិពលយ៉ាងខ្លាំងពីភាសា វប្បធម៌ ប្រព័ន្ធវណ្ណៈ ភូមិសាស្ត្រ និង អំណាចនយោបាយ។ មិនចំឡែកពេកទេ មកកៀកនឹងសតវត្សទី១៦ ដែលទំរង់លក្ខណៈជាតិពន្ធុមួយចំនួនត្រូវបានគេទទួលស្គាល់បែប “នយោបាយ” ជាទូទៅរួចទៅហើយនោះក៏បានលេចខ្លួនត្រដែតឡើងផងដែរ។ នៅដីគោកភាគខាងលិច ក្រុមអង្គនយោបាយជនជាតិចម្បងៗទាំងបួនបានងើបធ្លោឡើង មានពួកមននៅតំបន់ខាងត្បូង ១៨:៣០ជ ដែលគេស្គាល់ក្នុងសំណេរសហសម័យថា "ថ្លើងប្រន៑" រឺ "រាមញ្ញទេឝ" (“ដែនដីថ្លើង រឺ​ មន”) ពួកភូមានៅតំបន់ខាងជើង ១៨:៣០ជ ហៅថា "ម្រន៑មាប្រន៑" (“ដែនពួកភូមា”) ពួកឝាននៅតំបន់ភ្នំ ហៅថា "ឝានប្រន៑" (“ដែនពួកឝាន”) ហើយនិងពួករក្ខៈនៅខាងតំបន់ឆ្នេរខាងលិច ហៅថា រក្ខៈប្រន៑ (“ដែនពួករក្ខៈ”)។ ភាពស្រដៀងគ្នានេះ ក៏បានកើតមានក្នុងដែនដីគោកភាគកណ្ដាលផងដែរ អត្តសញ្ញាណនយោបាយជាតិពន្ធុនិយមចាប់ផ្ដើមពី ពួកទៃយួននៅលាននា (លានស្រែ) ពួកលាវនៅលានជាង (លានដំរី) និង ពួកស្យាមនៅស្យាមដែលបានរីកផុសផុលឡើង។
ព្រមគ្នានឹងក្រុមនយោបាយជាតិពន្ធុធំៗ ក៏មានក្រុមជនជាតិភាគតិចនៃជាតិពន្ធុតូចតាចជាច្រើនផ្សេងៗគ្នាទៀតដែរ។ នៅភូមាក្រោម ដែលមានគេនិយាយភាសាមនច្រើនលើសលប់ទៅហើយនោះ ក៏មានពួកភូមា ករង៑ និង ឝាន ចំនួនច្រើនគួរសម (ដូចគ្នាទៅនឹងពួកអឺរ៉ុប ពួកជ្វីប ពួកអាមេន ពួកពែរ្ស ។ល។ ជាច្រើន នៅកំពង់ផែសំខាន់ៗ) មករស់នៅក្នុងសម័យកាលនេះផងដែរ។ អ្នកត្រូវគេកៀរភាគច្រើនមកពីតំបន់រដ្ឋដែលត្រូវគេសញ្ជ័យបានយកពីទីឆ្ងាយៗមានដូចជាលានជាង ត្រូវនាំឱ្យមករស់នៅឯភូមាក្រោម។ នៅភូមាលើ ពួកឝាន ពួកកទូះ ករង៑ ខ្យង៑ះ និងពួកជនជាតិភាគតិចដទៃទៀតនៅតែកាន់កាប់នៅត្រង់ជាយដែនភូមិភាគរាំងស្ងួតដដែល។ មឿងឝានទាំងប៉ុន្មាននោះរួមមានពួកខ្យង៑ះ ពួកកខ្យង៑ ពួកវ ពួកបលោង៑ ពួកករង៑ក្រហម។ល។ ក្រឡេកមើលទៅដីគោកភាគកណ្ដាលវិញ ក្រុមទៃដែលមានភាសាប្លែកៗគ្នាជាច្រើនក្រុមមានវត្តមានរួមគ្នាជាមួយពួកខ្មែរ ពួកមនដែលមានចំនួនច្រើនគួរសមដែរ ហើយនិងពួកជនជាតិភាគតិចជាច្រើនទៀតនៅតាមតំបន់ដងភ្នំ។ អន្តរៈកំពង់ផែនៅអយុធ្យាបានទទួលរាក់ទាក់ស្វាគមន៍ដល់សហគមន៍ជាច្រើននៃពួកពង្គល អារ៉ាប់ និង ពែរ្ស។
តាមពិតទៅ ការកំណត់ជាតិពន្ធុជាចំណាត់ការនៅមិនទាន់តឹងរឹងនៅឡើយនោះទេ។ អត្តសញ្ញាណជាតិពន្ធុបែបនយោបាយហួសហេតុនៅតែស្ថិតក្នុងដំណាក់កាលដំបូងៗនៃការចេញពន្លកតែប៉ុណ្ណោះ។ នៅឯដីគោកភាគខាងលិចឯណេះវិញ ទោះបីជាគេគិតថាក្រុមជាតិពន្ធុមានដូចជាពួកភូមា ពួកមន ពួកឝានជាក្រុមជាតិពន្ធុធំៗនោះក៏ពិតមែន ក៏ប៉ុន្តែពួកជាតិសាសន៍នីមួយៗនោះក៏ត្រូវបែងចែកខ្លួនឯងទៅជាមជ្ឈមណ្ឌលអរិភាពនឹងគ្នាជាច្រើនទៀតដោយសារតែប្រពៃណីតាមតំបន់មានភាពដោយឡែកគ្នា ហើយករណីភាគច្រើនមកពីមានភាសាប្រាក្រឹត រឺ គ្រាមភាសាខុសគ្នា។ ភាពដូចគ្នានេះក៏ប្រាកដជាមានចំពោះពួកក្រុមជនជាតិភាគតិចតូចៗដែរ ជាការពិតទៅ បច្ចេកសព្ទដូចជា ពួកកខ្យង៑ ពួកករង៑ និង ពួកខ្យង៑ៈ គឺជាពហិនាមត្រូវបានប្រសិទ្ធនាមឱ្យដោយពួកភូមាដែលសរុបចាត់ក្រុមពួកគេជាច្រើនក្រុមដោយឡែកៗពីគ្នា។ នៅក្នុងដីគោកភាគកណ្ដាល ពួកក្រុមជាតិពន្ធុស្យាម លាវ និង ទៃយួន (អ្នកមឿង) ដែលជាពួកក្រុមសំខាន់ៗ គំនិតបែបនេះស្ថិតក្នុងដំណាក់កាលចាប់ផ្ដើម ហើយវាស្ថិតក្នុងទស្សនទានបែបឥស្សរភាពភាគច្រើនជាងទៅវិញ។ នៅស្យាម ភាសា និង អត្តសញ្ញាណជាតិស្យាម គឺស្ថិតនៅក្រោម “ការអភិរក្ស” នៃពួកអភិជន ដែលគេហៅថា ពួក មូលនាយ និង ប្រជារាស្ត្រសាមញ្ញភាគច្រើនដែលរស់នៅអយុធ្យា តាមរយៈអ្នកកត់សម្គាល់ជាតិព័រទុយហ្កាល់ម្នាក់នៅដើមសតវត្សទី១៦ គាត់បានលើកឡើងថាពួកគេនៅតែនិយាយគ្រាមភាសាមនជាងការនិយាយភាសាស្យាមដែលជាភាសាទើបតែចាប់កំណើតឡើង ហើយបួងសក់ខ្លួនឯងឱ្យដូចពួកមននៅពគោ។
ឥទ្ធិពលនៃជាតិពន្ធុនិយមមិនទាន់មានលំនឹង
ជាតិពន្ធុនិយមមិនទាន់មានសភាពរឹងមាំ រឺក៏ ទើបតែចាប់កំណើតប៉ុណ្ណោះ តែវាក៏ធ្លាប់បណ្ដាលឱ្យមានការប៉ះទង្គិចគ្នាខាងភូមិសាស្ត្រនយោបាយយ៉ាងខ្លាំងក្លាផងដែរ។ ហេតុផលសំខាន់មួយនោះគឺសម្ព័ន្ធភាពរដ្ឋចៅហ្វាយនិងកូនចៅ ជារឿយៗមកមុនជាតិពន្ធុនិយម ដែលវាបានជំរុញឱ្យមានការចងសម្ព័ន្ធគ្នាខាងផ្នែកនយោបាយជារៀងរាល់ដងដែលទៅហួសផុតពីដំណាក់ជាតិសាសន៍។ បាតុភូតដូចគ្នានេះក៏នៅតែមានជាទូទៅនៅតាមបណ្ដារដ្ឋនានាដូចជា វៀតណាម រុស្ស៊ី និងបារាំងកំឡុងសម័យនោះផងដែរ។ គ្មានអ្វីជាការគួរភ្ញាក់ផ្អើលឡើយ នាម៉ឺនសព្វមុខមន្ត្រីទាំងឡាយក្នុងសម័យនោះក៏មានមកពីជាតិសាសន៍ជាតិពន្ធុភាគតិចដទៃជាច្រើនទៀតដែរ។ ការចុះចូលឆ្លងជាតិពន្ធុជារឿយៗ "មិនបានកើតចេញពីអំពើក្បត់ជាតិសាសន៍ណាមួយឡើយ។" បណ្ដារដ្ឋ ទាំងធំទាំងតូចបានផ្លាស់ប្រែចងសម្ព័ន្ធភាពនឹងគ្នា ដោយមិនប្រកាន់អំពីជាតិពន្ធុនោះឡើយ។
ត្រង់នេះមិនមានន័យថាការណ៍សង្គ្រាម រឺ ចលនាបំលាស់ទីនៃអាណាប្រជានុរាស្ត្រគ្មានឥទ្ធិពលអ្វីសោះ ក៏ទេ។ នៅតាមបណ្ដោយដងទន្លេឥរាវតី គឺជាឧទាហរណ៍មួយ ដែលទេសន្តរប្រវេសន៍ពីភាគជើងចុះមកខាងត្បូង "បានធ្វើឱ្យពួកអ្នកចំណូលថ្មីប៉ះទង្គិចនឹងពួកអ្នកម្ចាស់ស្រុកដែលមានស្រាប់ និងបានជំរុញឱ្យមានផ្នត់គំនិតពីរកើតឡើង តាមរយៈរំញោចប៉ះទង្គិចខាងផ្លូវចិត្តចំពោះវត្តមានពួកជនបរទេសក្រៅស្រុកអស់ទាំងនោះ ហើយនិងការរៀបចំប្រមូលកងទ័ពទុកធ្វើសង្គ្រាម (ដោយប្រយោលគ្មានចេតនា)។ ការវាយឆ្មក់របស់ពួកឝាននៅឯភូមាលើ វាបានបង្កឱ្យមានការវាយបកតបតទៅកាន់ពួកឝានវិញយ៉ាងគំហុក ដែលវាបានផ្ដល់នូវមេរៀនមួយយ៉ាងជូរចត់បំផុតចំពោះពួកឝាន។" តែការផ្សារភ្ជាប់គ្នារវាងពូជសាសន៍ និង សេចក្ដីស្មោះត្រង់ខាងផ្នែកនយោបាយមិនអាចវេញធ្លុងចូលគ្នាបានឡើយ ក្នុងន័យនេះទំនាក់ទំនងមេត្រីភាពចៅហ្វាយនិងកូនចៅ នៅតែជាកត្តាសំខាន់បំផុតតែមួយគត់ក្នុងការកសាងរដ្ឋ។ តួអង្គនយោបាយដែលទាញប្រយោជន៍បានច្រើនបំផុតពីទំនាក់ទំនងបែបនេះហើយប្រកបដោយភាពជោគជ័យ នោះគឺព្រះបាទភុរង៑នោង៑។ ព្រះចៅចក្រពត្តិអង្គនេះបានបង្កើតទំនាក់ទំនងចៅហ្វាយនិងកូនចៅផ្អែកទៅលើទស្សនៈវប្បធម៌បែបពុទ្ធសាសនាលោកធាតុ រួមផ្សំជាមួយការគំរាមកំហែងច្បាំងដណ្ដើមយកដោយកំលាំងកងទ័ពយ៉ាងសន្ធឹកសន្ធាប់ ដើម្បីក្ដោបក្ដាប់គ្រប់គ្រងចក្រភពនេះ។ ព្រះអង្គបានតាំងខ្លួនព្រះអង្គជា "ចក្រវត្តិ" ដែលប្រកបដោយគុណធម៌ ហើយនិងបានបង្កើតចំណងមេត្រីភាពផ្ទាល់ព្រះអង្គដោយផ្អែកលើផ្នត់គំនិត "thissa" (ភក្ដីភាព) និង "kyezu" (ការយកអាសាគ្នា)។ ទំនៀមនៃការចងស្ពានមេត្រីចៅហ្វាយនាយ-កូនចៅឆ្លងពូជសាសន៍បែបនេះ ត្រូវបានបន្តឥតដាច់ ថ្វីត្បិតតែមិនមានច្រើន តែវានៅមានក្នុងសង្គមអាស៊ីអាគ្នេយ៍ដីគោកដរាបដល់សតវត្សទី១៩។
វណ្ណៈសង្គម
សង្គមតោង៑ងូក្សេត្រទីមួយដែលស្ថិតនៅតាមដងទន្លេឥរាវតីបានយកលំនាំតាមចក្រភពបុកាំ និង នគរអង៑ះវ។ នៅចុងកំពូលនៃសាជីគឺជាគ្រួសាររាជវង្សផ្ទាល់ បន្ទាប់ពីនោះតំណែងជាន់ខ្ពស់ទាំងប៉ុន្មានត្រូវបានប្រគល់ទៅអោយពួករាជវង្សានុវង្សបន្តបន្ទាប់គ្នាយ៉ាងរដឹក។ ខត្តិយវង្ស និងពួកមន្ត្រីត្រូវបានគេស្គាល់ជារួមថាជា ” "មង៑ះ រឺ មឹង" "ដែលត្រូវបានបែងចែកទៅជាមន្ត្រីថ្នាក់ក្រោមៗជាច្រើនថ្នាក់ ដែលមានឋានន្តរសក្ដិតាមឋានានុក្រមរៀងៗខ្លួន"។ បណ្ដារាស្ត្រភាគច្រើនអាចស្ថិតនៅក្នុងក្រុមធំមួយក្នុងចំណោមក្រុមធំទាំងបួននៃវណ្ណៈរាស្ត្រសាមញ្ញ (ហ្ស៊ីនយ៉េថា ន័យ. “អ្នកក្រ”)។
របបស្រដៀងគ្នានេះ ក៏ត្រូវបានដាក់ឱ្យប្រើក្នុងប្រទេសស្យាមដែរ។
វណ្ណៈទាំងពីរធំៗក្នុងចក្រភព ធ្វើឱ្យសង្គមរបស់ចក្រភពនេះត្រូវបានបែងចែកជាច្រើនស្រទាប់វណ្ណៈចាក់ស្រែះគ្នាយ៉ាងជ្រៅ: ការប្រកាន់វណ្ណៈរវាងពួកអភិជន និង បណ្ដារាស្ត្រសាមញ្ញពិតជាមានការប្រកាន់យ៉ាងមុតមាំពិតប្រាកដមែន។ នៅតាមដងទន្លេឥរាវតី ពួក "មង៑ះ រឺ មឹង" ប្រុសៗ តាមតុល្យការ ភាគច្រើនទំនងបានសិក្សារៀនសូត្រក្នុងវត្តអារាមរយៈពេលយូរ ហើយមានចំណេះជំនាញខាងភាសាបាលី បូករួមទាំងភាសាសំស្ក្រឹតផង ពួកគេអស់ទាំងនោះនិយមស្លៀកពាក់សំពត់ព្រែបែបឥណ្ឌានិងចិន ស្និទ្ធថ្នឹកនឹងទំនៀមទំលាប់បែបបរទេសជាង ពួក "ហ្ស៊ីនយ៉េថា រឺ hsin-ye-tha" ដែលជាពួករាស្ត្រសាមញ្ញ។ នៅតាមដងទន្លេចៅព្រះញាឯណេះវិញ ពួក "មូលនាយ" ក៏ដូចជាពួកអភិជនក្នុងលានជាង និង លាននា "គឺរាប់ចូលក្នុងវណ្ណៈតែមួយ។" អាពាហ៍ពិពាហ៍រវាង "មូលនាយ" នៅតាមរាជធានី និងតាមបណ្ដាខេត្តអាចទៅរួច ក៏ប៉ុន្តែជាមួយវណ្ណៈផ្សេងៗទៀត "មិនអាចទៅរួចទេ។" អ្វីទៅដែលពួកគេប្រកាន់យកបន្តមកទៀតនោះមានដូចជា ភាសាវប្បធម៌ស្យាម និង ជាតិសាសន៍ស្យាម ទាំងប៉ុន្មាននេះ វាអាចមានដែរ តែអាស្រ័យទៅលើការប្រកាន់ច្រើន រឺ តិចរបស់ពួកគេផ្ទាល់ខ្លួនតែប៉ុណ្ណោះ។
អក្ខរកម្ម និង អក្សរសិល្ប៍
អក្ខរភាព (ភាពចេះអក្សរ) ទូទាំងចក្រភពនេះត្រូវបានអភិរក្សយ៉ាងខ្ជាប់ខ្ជួនដោយពួកអភិជន និងព្រះសង្ឃ។ នៅតាមដងទន្លេឥរាវតី របបវត្តអារាមតាមភូមិស្រុកស្ទើរតែមានជាទូទៅ របៀបនៃការរៀនសូត្ររបស់ពួកប្រុសៗក្នុងប៉ុន្មានសតវត្សក្រោយៗមកទៀត ក៏មិនទាន់មានការរីកចម្រើនបានទាំងស្រុងនៅឡើយ។ មិនដូចគ្នាទេក្នុងប៉ុន្មានសម័យចុងក្រោយ ព្រះសង្ឃបានបន្តធ្វើការនៅក្នុងព្រះរាជលេខាធិការដ្ឋាននៃក្រុមក្រសួងមន្ទីរមួយចំនួន ហើយភាគច្រើននៃអក្សរសិល្ប៍ភូមា (មានជាភាសាបាលីខ្លះ) ក្នុងសម័យនេះត្រូវបានចងក្រងបង្កើតឡើងដោយពួកអភិជននិងក្រុមបព្វជិតអស់ទាំងនោះ។ ពីព្រោះតែពួកអ្នកមានទេពកោសល្យចារអក្សរនៅមានតិចខ្សត់ខ្សោយ តំលៃនៃការចម្លងព្រះត្រៃបិដកនៅចុងឆ្នាំ១៥០៩ ក៏ប្រហែលជាមិនទាបជាងនៅសតវត្សទី១៣ប៉ុន្មាននោះដែរ។
អក្ខរាវិរុទ្ធភូមាមានរាងជ្រុងដែលយកលំនាំតាមសម័យបុរាណ អក្សរបែបនេះត្រូវបានបង្កើតឡើងសម្រាប់ការចារសិលាចារឹករបស់ពួកអភិជន ខុសពីទំរង់សរសេរជាប់គ្នារដឹកដែលយកមកប្រើចាប់ពីសតវត្សទី១៧រៀងមក នៅពេលនោះ ការសរសេរមានការពេញនិយម ច្រើនទៅៗដែលនាំឱ្យមានការប្រើប្រាស់ច្រើននូវស្លឹកចាកនិង ក្រដាសបត់ដែលគេស្គាល់ថា "បុរប៉ិក៑"។ ភាសា និង អក្សរភូមាបានបន្តជះឥទ្ធិពលទៅលើអក្សរនិងភាសាសាសន៍ដទៃៗទៀតដែលស្ថិតនៅតាមដងទន្លេឥរាវតីដូចគ្នា។ ចាប់តាំងពីសតវត្សទី១៥មក សិលាចារឹកមនបានយកលំនាំតាមអក្ខរាវិរុទ្ធរបស់ភូមា និង លាយឡំដោយដឹងក្ដី រឺ មិនដឹងក្ដីថា មានពាក្យកម្ចីពីភូមាមួយចំនួនធំនោះឡើយ។ បណ្ដាពពួកអក្សរទៃឝានផ្សេងៗទៀតបានវិវត្តចេញមកពីអក្សរភូមា។
អត្រាចេះអក្សរថ្វីត្បិតនៅមានកំរិតទាបក៏ពិតមែន ប៉ុន្តែសម័យនោះយើងក៏បានមើលឃើញនូវការលូតលាស់ជាបន្តបន្ទាប់នៃអក្សរសិល្ប៍ភូមាទាំងផ្នែកបរិមាណ និង ភាពសម្បូរបែបដែលជាចំណុចរបត់/និន្នាមួយដែលកើតមានឡើងក្នុងសម័យកាលអង៑ះវ (១៣៦៤-១៥៥៥)។ តាមរយៈការខ្នះខ្នែងយ៉ាងខ្លាំងនៃព្រះសង្ឃ និងពួកអភិជន ជំនាន់ថ្មីនៃពង្សាវតារ ក្បួនច្បាប់ និង បទកវីនិពន្ធន៍ ត្រូវបានសរសេរជាគ្រាមភាសាភូមា រឺ ថែមទាំងមានជាភាសាបាលីទៀតផង។ ពង្សាវតារមួយចំនួនដូចជា រាជាធិរាជអរេះតៅបុំ និង ហង្សាវតីឆង៑ផ្រូរង៑អរេះតៅបុំ បានសេសសល់គង់វង្សនៅមកទល់នឹងសព្វថ្ងៃនេះ។ ទំរង់នៃបទកំណាព្យថ្មីមួយ ដែលគេហៅថា រតុ ត្រូវបានបង្កើតឡើងដំបូងក្នុងសម័យកាលអង៑ះវ វាបានរីកចម្រើនរុងរឿងយ៉ាងខ្លាំង។ ជាក់ស្ដែង អ្នកប្រាជ្ញកវី រតុ ដ៏ល្បីរន្ទឺមួយចំនួនមានដូចជា ហ្រង៑ថ្វេះហ្ល រាជាថារា នវេទះ ឆង៑ផ្រូហ្រង៑មយ៑តៅ និង នត៑ហ្ស្យង៑នោង៑ ក៏កើតចេញពីសម័យកាលនេះដែរ។
កំណែទំរង់ពុទ្ធសាសនា
កេរដំណែលបន្សល់ទុកដោយរាជវង្សតោង៑ងូទីមួយគឺការនាំយកមកនូវលំនាំនៃពុទ្ធសាសនាថេរវាទ (និកាយមហាវិហារនៃដែនសិង្ហលៈ) តាមក្បួនច្បាប់បុរាណ មកកាន់ភូមាលើ និង ទៅកាន់បណ្ដាមឿងរបស់ពួកឝាន។ កំណែទំរង់របស់តោង៑ងូធ្វើតាមបន្តពីព្រះបាទធម្មចេតី ក្សត្រនៃហង្សាវតី (ស. ១៤៧១-៩២)។
ស្ថានភាពនៃការកាន់គោរពសាសនានៅអាស៊ីអាគ្នេយ៍ដីគោកភាគខាងលិច និង ភាគកណ្ដាលនៅមុនពេលនៃការរះឡើងនៃចក្រភពនេះ វាមានសភាពបែកខ្ញែកគ្នាយ៉ាងខ្លាំង។ ជាទូទៅ នៅតំបន់ទំនាបទាំងប៉ុន្មានមានអ្នកកាន់ពុទ្ធសាសនាថេរវាទភាគច្រើនមានតែនាម ហើយនៅតំបន់វាលខ្ពង់មួយចំនួន (តំបន់ជួរភ្នំក្រំថ្ម) វាមានលាយឡំគ្នារវាងអ្នកកាន់ពុទ្ធសាសនាថេរវាទ និងអ្នកកាន់ព្រលឹងនិយម ចំពោះអ្នកកាន់ព្រលឹងនិយមអស់ទាំងនោះជាអ្នកដែលប្រកាន់គោរពអារុក្ខអារក្សអ្នកតាព្រលឹងវិញ្ញាណយ៉ាងមុតមាំ។ រីតិ (ពិធីបុណ្យសាសនា) មុនការចូលមកដល់នៃព្រះពុទ្ធសាសនា គេឃើញនៅតែមាន ហើយពិធីអស់ទាំងនោះ ក៏ជាចំណែកខ្លះនៃការធ្វើពិធីសាសនាទូទៅក្នុងដែនដីគោកនៃចក្រភពនេះផងដែរ។ តួយ៉ាង នៅតាមវាលខ្ពង់ឝាន នៅក្រោយឆ្នាំ១៥៥៧នោះ ពួកខ្ញុំបម្រើនិងសត្វជាទីស្រលាញ់របស់ពួក ចៅហ្វា ត្រូវបានគេយកទៅសម្លាប់ចោលនិងបញ្ចុះតាមទំនៀមទំលាប់ព្រមគ្នាជាមួយសពរបស់ពួកចៅហ្វា។ បើទោះថា នៅភូមាលើតាមតំបន់ទំនាបមានគេកាន់ពុទ្ធសាសនាច្រើនលើសលប់យ៉ាងណាក្ដី ក៏ប៉ុន្តែមកទល់នឹងសតវត្សទី១៦ ការបូជាយញ្ញសត្វធាតុនៅតែប្រណិប័តជានិច្ច ហើយស្រាបិតក៏នៅតែមានគេប្រើក្នុងពិធីការណ៍ដោយមានការទទួលយល់ព្រមពីក្រុមពុទ្ធសាសនិកទៀតផង (ជារឿយៗពិធីអស់ទាំងនោះក៏មានវត្តមានចៅអធិការ និងពួកខត្តិយវង្សផងដែរ)។ លើសពីនោះ ថ្វីបើភូមាក្រោម ជាទីកាន់គោរពពុទ្ធសាសនាថេរវាទប្រកាន់ធម៌ចាស់ស្រាប់តាំងពីទសវត្សឆ្នាំ១៤៨០មកហើយក៏ពិតមែន ក៏ប៉ុន្តែ "ការបដិបត្តិក្នុងវត្តអារាមនៅតែមិនទាន់មានភាពត្រឹមត្រូវនៅឡើយ ដែលវាជារបៀបរបបនៅសម័យក្រោយផងនិងការចង់សម្របខ្លួនទៅនឹងលទ្ធិព្រលឹងនិយមផង អញ្ជឹងហើយវាក៏បានបង្កឱ្យមានជាវិបត្តិដ៏ធំមួយក្នុងតំបន់។"
ភុរង្ម៑នោង៑បាននាំមកនូវកំណែទំរង់គន្ថបដិប្បទាបែបសិង្ហលៈរបស់ព្រះបាទធម្មចេតីចូលមកកាន់ផែនដីនៃអាណាចក្ររបស់ទ្រង់។ ដោយចង់បង្ហាញថាព្រះអង្គឯងជាស្ដេចពុទ្ធសាសនិកគំរូមួយអង្គនោះ ទ្រង់ក៏បានចែកចាយក្បួនច្បាប់គម្ពីរ ទំនុកបំរុងដល់ព្រះសង្ឃ ព្រមទាំងកសាងវត្តអារាមជាច្រើននៅតាមរដ្ឋណា ដែលសញ្ជ័យបានថ្មីៗ តាំងពីភូមាលើ បណ្ដារដ្ឋឝានដរាបដល់លាននានិងស្យាម។ វត្តអារាមខ្លះនៅមានគង់វង្សសេសសល់ ហើយនៅយុគសម័យក្រោយៗ ពួកភូមាអាចនឹងចង្អុលទៅកាន់វត្តទាំងនោះជាភស្តុតាងបញ្ជាក់ថា ពួកគេនៅតែមានសិទ្ធិគ្រប់គ្រងទៅលើប្រទេសអស់ទាំងនោះជានិច្ច។ បន្តដើរតាមលំអានរបស់ព្រះបាទធម្មចេតី ព្រះអង្គបានធ្វើជាអធិបតីក្នុងការបំបួសជាច្រើននៅក្នុងពិធី កល្យាណីសែន នៅឯពគោក្នុងសំណាក់ពុទ្ធសាសនាថេរវាទគន្ថបដិប្បទារបស់ទ្រង់ក្នុងព្រះរាជបំណងចង់ឱ្យព្រះសាសនាមានភាពបរិសុទ្ធផូរផង់។ ព្រះអង្គបានដាក់បំរាមប្រាបប្រាមកុំអោយមានការបូជាយញ្ញមនុស្សនិងសត្វទូទាំងព្រះនគរ។ បំរាមនេះក៏បានហាមប្រាមចំពោះពិធីបូជាយញ្ញសត្វរបស់ពួកនិគមជនបរទេសផងដែរ តួយ៉ាងដូចជាក្នុងពិធីបុណ្យអេដអាល់អាដ្ហាជាដើម។
ការកាន់សាសនាដទៃ
ការកាន់គោរពព្រលឹងនិយមផ្សេងៗនៅតែមានគេកាន់និងគោរពយ៉ាងខ្ជាប់ខ្ជួន វាមិនត្រឹមតែមាននៅតាមតំបន់ភ្នំប៉ុណ្ណោះទេ តែក៏ឃើញមាននៅតំបន់វាលទំនាបផងដែរ។ ការខិតខំរបស់ព្រះបាទភុរង្ម៑នោង៑ក្នុងការលុបបំបាត់ការគោរពបូជា នត៑ បែបព្រលឹងនិយមចេញពីពុទ្ធសាសនាត្រូវបានបរាជ័យ។ ពួកអ្នកកាន់ជំនឿអាប្រាហាមក៏បានចូលមកតាំងលំនៅ។ ពួកឈ្មួញ និង ពួកទាហានស៊ីឈ្នួលបរទេស ក៏បាននាំមកនូវសាសនាឥស្លាម និង សាសនាកាតូលិករ៉ូមរបស់ពួកគេមកតាមផងដែរ។ ក្នុងទសវត្សឆ្នាំ១៥៥០ ពួកឈ្មួញឥស្លាមនៅពគោបានកសាងអ្វីមួយឡើងមក ដែលវាគឺជាព្រះវិហារឥស្លាមដំបូងរបស់ពួកគេ។ កូនចៅនៃពួកទាហានស៊ីឈ្នួលឥស្លាម និងកាតូលិកទាំងនោះបានបន្តចាក់បំពេញក្នុងជួរកងកាំភ្លើងធំដ៏ឆ្នើមរបស់ប្រទេសនេះរហូត។
សេដ្ឋកិច្ច
កសិកម្ម និង ពាណិជ្ជកម្មតាមផ្លូវសមុទ្របានធ្វើឱ្យសេដ្ឋកិច្ចរបស់ចក្រភពនេះលេចត្រដែតឡើង។ ពាណិជ្ជកម្មសមុទ្រមានជាធម្មតាភាគច្រើនបំផុតនៅភូមាក្រោម និង ស្យាមភាគខាងត្បូង។ កសិកម្មមានច្រើនលើសលប់នៅភូមាលើ ហើយហ៊ុំព័ទ្ធដោយវាលខ្ពង់។ តំបន់អយុធ្យាក៏មានសេដ្ឋកិច្ចពឹងផ្អែកខ្លាំងលើវិស័យកសិកម្មផងដែរ។
កសិកម្ម
នៅឯដីគោកភាគខាងលិច តំបន់សំបូរទឹកសំខាន់ៗទាំងបីស្ថិតនៅភូមាលើទាំងអស់មាន: ដងទន្លេក្យោក៑ឆញ៑ មង៑ះភូះ និង មូះ តាមការពិតវាមានតាំងពីសតវត្សទី១៣ មកម៉្លេះ។ កសិកម្មនៅភូមាក្រោមមិនសូវមានភាពរីកចម្រើនខ្លាំងទេ ផ្ទៃដីដាំដុះតូចជាង ១០% នៃផ្ទៃដី ០,៤ ហិកតា ក្នុងពាក់កណ្ដាលទសវត្សឆ្នាំ១៩៣០ កំឡុងសម័យអាណានិគមប៊្រីថេនទៅទៀត ដែលផ្ទៃដីដ៏តូចនេះហើយត្រូវបានគេយកមកធ្វើកសិកម្មនៅក្នុងសតវត្សទី១៦។ ភូមាលើមានផ្ទៃដីប្រហែល ៧៣០០០០ ហិកតា ដែលត្រូវបានដាំដុះ កាលពី រ.ឆ្នាំ១៦០០ ហើយបែងចែកជាដំណាំស្រូវ និងដំណាំរដូវប្រាំង។ ក្រៅពីស្រូវទៅ សណ្ដែកដី ថ្នាំជក់ និង ពោតដែលជាដំណាំមកពីពិភពលោកថ្មី ក៏ត្រូវបានគេដាំដុះផងដែរ។ កប្បាសបានក្លាយជាដំណាំចម្បងនៅតំបន់ភូមិភាគរាំងស្ងួត ដែលវាមិនអំណោយផលដល់ដំណាំស្រូវឡើយ បរិវេណទាំងនោះរួមមានដូចជានៅស្រុកមិថិលា  រមញ៑ះសង៑ះ និង ម្រង៑ះខ្រំ។ កប្បាសគឺជាទំនិញនាំចេញចម្បងរបស់ភូមាទៅចិន និងបានជំរុញដល់ឧស្សាហកម្មសិប្បកម្មក្នុងស្រុក។
ពាណិជ្ជកម្ម
តំបន់ឆ្នេរផ្ទុយទៅវិញពឹងផ្អែកទៅលើវិស័យពាណិជ្ជកម្មយ៉ាងខ្លាំង។ កំពង់ផែសំខាន់ៗមាន ពគោ ម៉ិហ៑ត្មំ ថ្វាយ និង ពិក៑។ ផលិតផលនិងទំនិញបានពីស្រូវអង្ករ និងគ្រឿងបរិភោគផ្សេងៗ ក៏ដូចជាទំនិញល្អប្រណីតជាច្រើនទៀតក្នុងស្រុក (ត្បូងឈាមជ្រូក, ត្បូងកណ្ដៀង, ឈ្មុសទេស, ម្រ័ក្សណ៍, ជ័រកំពាន, មាស) ត្រូវបានគេនាំចេញទៅមលក្កា សមុទ្រៈ ឆ្នេរចោឭមណ្ឌល (បឡវេក៌ាដុរបស់ព័រទុយហ្កាល់ មចិលីបដ្នំ) ពង្គល និង គុជ៌រ។ ត្រឡប់វិញ ពគោក៏បាននាំចូលសិប្បផល និង គ្រឿងទេសចិន មកពីមលក្កា និង សមុទ្រៈ ហើយសំពត់ព្រែឥណ្ឌានាំចូលមកពីបណ្ដារដ្ឋនានារបស់ឥណ្ឌា  ក្រៅពីនឹង ចក្រភពនេះបានខិតខំស្វះស្វែងរកមែនទែននូវកាំភ្លើងទំនើបៗចុងក្រោយពីពួកព័រទុយហ្កាល់។
ហ្លួងបានទតមើលដោយយកព្រះទ័យទុកដាក់លើពាណិជ្ជកម្ម និងបានប្រមូលពន្ធគយលើការជួញដូរណា ដែលពាក់ព័ន្ធតាមឆ្នេរសមុទ្រភូមាក្រោម និង ឆ្នេរប្រទេសស្យាម។ នៅពគោ ពាណិជ្ជកម្មឆ្លងសមុទ្រស្ថិតក្នុងកណ្ដាប់ដៃនៃពួកឈ្មួញកណ្ដាលប្រាំបីរូបដែលត្រូវបានតែងតាំងដោយព្រះមហាក្សត្រ។ ការបង់ពន្ធអាកររបស់ពួកគេគឺពីរភាគរយ។ ហ្លួងបានតែងតាំងពួកមន្ត្រីខ្ញុំរាជការជាច្រើនអោយនៅម្រិត៑ អតីតដែនចំណុះរបស់សៀម ដើម្បីឱ្យពួកគេគ្រប់គ្រងលើពាណិជ្ជកម្មរវាងស្យាម និង ឥណ្ឌាដែលទទួលបានផលចំណូលខ្ពស់។ រាជការរបស់ព្រះករុណាជាប់ពាក់ព័ន្ធខាងធុរកិច្ចនាំចេញនាំចូលយ៉ាងមមាញឹក។ ហ្លួងបាននាំចេញផលិតផលប្រណីតៗ (ឈ្មុសទេស មាស ត្បូង) ដែលទទួលបានពីសួយរៃនៃបណ្ដារដ្ឋភាគខាងក្នុងនៃផ្ទៃចក្រភព។ ភុរង្ម៑នោង៑បានកសាងកងសំពៅចេញទៅមហាសមុទ្រមួយកងក្នុងទសវត្សឆ្នាំ១៥៧០ ដើម្បីធ្វើដំណើរតាមសមុទ្រតំណាងឱ្យព្រះមហាក្សត្រ។
ពាណិជ្ជកម្មផ្លូវគោកជាមួយចិនជាពាណិជ្ជកម្មសំខាន់ជាងគេ។ ការនាំចេញចម្បងរបស់ភូមាទៅកាន់ចិនគឺកប្បាស។ ផ្អែកទៅលើការវិភាគពីប្រភពឯកសារចិនរបស់លោកស៊ុម-ឡាយឆឹន កានាំចេញទៅអ្យូនណាន នូវកប្បាសធម្មជាតិរបស់ភូមានៅ រ. ឆ្នាំ១៦០០ វាបានកើនឡើងឈានទៅដល់ ១០០០ តោនរាល់ៗឆ្នាំ។ ភូមាក៏បាននាំចេញសំពត់ព្រែស្រាប់ៗរបស់ឥណ្ឌា (ហើយក៏ប្រហែលជារបស់ភូមាដែរ) និងនាំចេញ គ្រឿងទេស, ត្បូង, និង អំបិលទៅកាន់អ្យូនណានផងដែរ។ ទំនិញទាំងនេះត្រូវបានដឹកជញ្ជូនដោយទូកឡើងទៅតាមទន្លេឥរាវតីលើ ដែលទំនិញត្រូវបានផ្ទេរទៅកាន់ខ្សែដឹកជញ្ជូនដោយគោនិងសេះក្រិសឆ្ពោះទៅទិសខាងជើង។ បញ្ច្រាសមកវិញ ភាជន៍ដែក រឺទង់ដែង អាវុធ តែ និង សូត្រចិនបានហូរចូលមកវិញ ដូចគ្នានេះដែរទង់ដែង និង ប្រាក់ក៏បាននាំចូលមកពីអណ្ដូងរ៉ែនៅតំបន់អ្យូនណានផងដែរ។
រូបិយវត្ថុ
តោង៑ងូក្សេត្រមិនមានការបោះប្រាក់កាក់ជាផ្លូវការឡើយ។ តាមរយៈកំណត់ត្រាក្រុមហ៊ុនអឺរ៉ុប ការជួញដូរមិនមែនគេយកទំនិញដោះដូរគ្នាឡើយ តែការជួញដូរប្រព្រឹត្តិទៅជាសំខាន់ដោយប្រើដុំលោហៈធ្វើពីទង់ដែងលាយសំណជារូបិយវត្ថុ ដែលគេហៅថា "គង៑ជា" ក្នុងទសវត្សឆ្នាំ១៥៦០។ ប៉ុន្តែប្រាក់ដែលមកពីពិភពថ្មីបានចូលមកឆ្លងកាត់តាមរយៈប្រទេសភ្វីលីពីនក្រោមការគ្រប់គ្ររបស់អេស្ប៉ាញ និងប្រទេសឥណ្ឌារយៈពេលប៉ុន្មានសតវត្សចុងក្រោយ រាប់ចាប់តាំងពីសតវត្សទី១៦មកម្ល៉េះ ហើយប្រាក់ក៏បានប្រែខ្លួន បន្តិចម្ដងៗទៅជា "គង៑ជា" និងបានក្លាយជាមធ្យោបាយជួញដូរជាទូទៅនៅដើមសតវត្សទី១៧។ ការប្រើប្រាស់ប្រាក់យ៉ាងទូលំទូលាយបានជួយដល់ការពង្រីកវិស័យពាណិជ្ជកម្មកាន់តែខ្លាំង ទូទាំងចក្រភព។
ស្ថានការណ៍
ភោគទ្រព្យដែលបានពីពាណិជ្ជកម្មតាមសមុទ្របានគាំទ្រដល់កំលាំងយោធារបស់ពគោ ដែលអាចឱ្យពគោចាយវាយលើកាំភ្លើង និង ពួកទាហានស៊ីឈ្នួលព័រទុយហ្កាល់បាន។ ពួកអ្នកដំណើរអឺរ៉ុបក្នុងសហសម័យនោះក៏បានរ៉ាយរ៉ាប់នូវភាពស្ដុកស្ដម្ភដ៏សំបូរបែបរបស់ពគោកំឡុងរជ្ជកាលរបស់ព្រះបាទភុរង្ម៑នោង៑ផងដែរ។ មកទល់នឹងទសវត្សឆ្នាំ១៥៧០ “ភាពស្ដុកស្ដម្ភ និង អំណាចរបស់ពគោក្នុងគ្រានោះគឺថាមិនអាចប្រៀបបានឡើយ” ហើយត្រូវបានចាត់ទុកដោយពួកព័រទុយហ្កាល់ថាជាប្រទេស “រាជានិយមពោរពេញដោយឫទ្ធិអំណាចបំផុតនៅអាស៊ី បើរាប់ផាត់ប្រទេសចិនចេញ”។  ការរស់នៅដ៏រីកចម្រើនក្នុងរាជធានី យ៉ាងណាមិញប្រហែលជាគេមិនឃើញមាននៅតាមទីជនបទឡើយ។ កំណែនកងទ័ពរៀងរាល់ឆ្នាំបានធ្វើឱ្យចុះថមថយកំលាំងចាំបាច់ទុកសម្រាប់ធ្វើស្រែ។ ត្បិតក្នុងដំណាក់កាលនៃចក្រភពឡើងដល់កំពូលក៏ដោយ ក៏ការប្រមូលផលនៅពេលនោះបានធ្លាក់ចុះទាបប្រកបដោយហានិភ័យ ដែលបង្កឱ្យមានកង្វះស្រូវអង្ករយ៉ាងធ្ងន់ធ្ងរដូចកាលក្នុងឆ្នាំ១៥៦៧។ មកដល់ពាក់កណ្ដាលទសវត្សឆ្នាំ១៥៩០ ការធ្វើសង្គ្រាមឥតឈប់ឥតឈរបានធ្វើឱ្យភូមាក្រោមចុះថមថយចំនួនមនុស្សយ៉ាងច្រើន និងតំលៃស្រូវអង្ករស្ថិតនៅក្នុងតំលៃមួយដែលមិនធ្លាប់លឺ រឺ ជួបប្រទះកាលពីមុនមកទេ។
កេរដំណែល
តោង៑ងូក្សេត្រទីមួយមិនបានបន្សល់ទុកនូវស្ថាបត្យកម្មធំសម្បើមដូចបុកាំក្សេត្រឡើយ។ ភាពថ្កុំថ្កើងនៃពគោបានសាបសូន្យជារៀងដរាប ហើយវាត្រូវបានគេស្គាល់ដឹងលឺតាមតែការរៀបរាប់របស់ពួកអឺរ៉ុបក្នុងសហសម័យនោះតែប៉ុណ្ណោះ។ មិនដូចសម័យអង៑ះវឡើយ នវានុវត្តន៍ខាងអក្សរសិល្ប៍មានតិចតួចត្រូវបានគេចេញផ្សាយ។ កេរដំណែលសំខាន់ៗរបស់ចក្រភពនេះគឺការបង្រួបបង្រួមនយោបាយ និងវប្បធម៌ក្នុងអាស៊ីអាគ្នេយ៍ដីគោកទាំងភាគខាងលិច និង ភាគកណ្ដាល។
កំឡុងពេលនៃចក្រភពនេះត្រូវបានគេកត់សម្គាល់ឱ្យឃើញនូវទីបញ្ចប់នៃសម័យកាលនគរតូចៗនៅអាស៊ីអាគ្នេយ៍ដីគោក។ មិនត្រឹមតែប៉ុណ្ណោះសន្តតិវង្សនេះបានបង្រួបបង្រួមជ្រលងទន្លេឥរាវតីសាជាថ្មីយ៉ាងជោគជ័យលើកដំបូង បើសិនជាគេរាប់ចាប់ពីចុងសតវត្សទី១៣មក ក៏ប៉ុន្តែលើសពីនេះទៅទៀត ចក្រភពនេះក៏បានលេបត្របាក់យកតំបន់ភ្នំព័ទ្ធជុំវិញចូលទៅកាន់មណ្ឌលវាលទំនាបរបស់ខ្លួនជាអចិន្ត្រៃយ៍ថែមទៀតផង។ តោង៑ងូកើតចេញពីយុគៈសម័យមួយ ដែលជាសម័យកាលនៃការហូរចូលមកដល់នូវកាំភ្លើងរបស់ពួកអឺរ៉ុប និង ការរីកចម្រើនខាងពាណិជ្ជកម្មនៅតាមមហាសមុទ្រឥណ្ឌា ដែលបានធ្វើឱ្យបណ្ដាអង្គនយោបាយនៅតាមតំបន់វាលទំនាបមានសមត្ថភាពច្រើនដើម្បីបង្ហាញឫទ្ធិអំណាចទៅកាន់បណ្ដារដ្ឋនៅភាគខាងក្នុង។ ភាពរីកចម្រើននៃបណ្ដារដ្ឋវាលទំនាបនៅតែមានបន្តបន្ទាប់ពីការដាំក្បាលចុះនៃចក្រភពដ៏ធំសម្បើមនេះ។ ក្នុងចំណោមបណ្ដារដ្ឋស្នងទាំងប៉ុន្មាន តោង៑ងូក្សេត្រស្ដារ និង ស្យាមគឺជារដ្ឋជោគជ័យពីរ ដែលបានងើបផុសចេញមកគ្របសង្កត់លើអាស៊ីអាគ្នេយ៍ដីគោកភាគខាងលិច និង ភាគកណ្ដាល រៀងៗខ្លួន ទោះបីយ៉ាងណា ឥទ្ធិពលរបស់អយុធ្យានៅដីគោកភាគកណ្ដាលមានតិចជាងឥទ្ធិពលរបស់តោង៑ងូស្ដារដែលគ្របដណ្ដប់ស្ទើរតែទាំងស្រុងលើដីគោកភាគខាងលិចទៅទៀត។ (ឯរក្ខៈតែឯង បានរួចផុតពីការស្ដារនគរឡើងវិញរបស់តោង៑ងូស្ដារ ចំណែកលានជាង និង កម្ពុជាធិបតីនៅតែមានឯករាជ្យ តែយ៉ាងណាក៏ដោយ បានចុះខ្សោយយ៉ាងខ្លាំង ហើយរួចផុតពីកណ្ដាប់ដៃរបស់ស្យាមរហូតដល់សតវត្សទី១៩។ ម្យ៉ាងទៀត ការបាត់បង់ឯករាជ្យរបស់លាននាក៏មានជារៀងរហូតមក: ក្រោយឆ្នាំ១៥៥៨ លាននានៅតែជាខែត្រមួយរបស់ភូមា ស្ទើរតែពីរសតវត្ស បន្ទាប់មកទៀតលាននាក៏បានចុះចូលនឹងអធិរាជាណាចក្ររតនកោសិន្ទ្រ៍របស់ស្យាមវិញ។) ដដែលជាដដែល ការរីកចម្រើនយ៉ាងលឿនរហ័សក្លាយមកជាអនុត្តរភាពក្នុងតំបន់គឺអាចប្រៀបប្រដូចគ្នាបានទាំងពីរដែនវិស័យ។
កេរដំណែលដ៏សំខាន់មួយទៀតគឺកំណែទំរង់រដ្ឋបាលសតវត្សទី១៧ ដែលបានដោះស្រាយបញ្ហាមួយចំនួនរបស់អធិរាជាណាចក្រមួយនេះ។ ទាំងភូមានៃអាណាចក្រតោង៑ងូស្ដារ និង ស្យាម ព្រះមហាក្សត្រ ពួកទ្រង់បានយកព្រះទ័យទុកដាក់ក្នុងការកាត់បន្ថយអំណាចបណ្ដាព្រះចៅអនុរាជ និង ពួកចៅហ្វាយខែត្រនានា។ ភាពស្រដៀងគ្នារវាងកំណែទំរង់ភូមា និង សៀម “ឆ្លុះបញ្ចាំងគ្នា ដោយអន្លើៗ ការឆ្លើយតបមកវិញដោយមិនស្ទាក់ស្ទើររាល់ចំណុចណាដែលប្រកួតប្រសងប្រហាក់ប្រហែលគ្នា” ប៉ុន្តែចំណុចទាំងប៉ុន្មាននោះបានផ្ដល់អោយនូវ “រង្វាស់មួយជាភ្នែកជាច្រមុះដើម្បីលបលួចមើលគ្នាទៅវិញទៅមកផងដែរ។" ក្នុងប្រទេសទាំងពីរ ព្រះមហាក្សត្របានកាត់បន្ថយ រឺ បញ្ឈប់ឱ្យមានការតែងតាំងព្រះអង្គម្ចាស់ធំៗ ទៅគង់តាមទីរួមខែត្រ និងតម្រូវឱ្យពួកទ្រង់គង់នៅក្នុងរាជធានីក្នុងរាជដំណាក់វិសេស ជាទីដែលពួកទ្រង់អាចងាយឱ្យគេឃ្លាំមើលបានស្រួល។ អ្នកសម្រេចរាជការតាមខែត្រមួយចំនួនជាក់ស្ដែងបានប្រគល់ឱ្យខ្ញុំរាជការមានដើមកំណើតពីរាស្ត្រសាមញ្ញ ដែលគ្មានសិទ្ធិក្នុងការទាមទារសោយរាជ្យសម្បត្តិឡើយ។
យោងទៅតាមលទ្ធផលនៃសមាហរណកម្មនយោបាយ និងសេដ្ឋកិច្ច ទំនៀមទំលាប់វប្បធម៌ជាច្រើននៅតាមដងទន្លេឥរាវតីបានបន្តសំយោគគ្នានៅក្នុងសតវត្សទី១៧។ ការកាន់ពុទ្ធសាសនាថេរវាទវិន័យចាស់នៅហង្សាវតី និង សិង្ហឡៈបានរីកសាយភាយទៅភាគខាងលើប្រទេសនិងនៅតាមបណ្ដាមឿងរបស់ឝាន។ ភាសា និងទំនៀមទំលាប់ប្រពៃណីភូមាបានរីកសាយភាយចេញពីតំបន់ភូមាលើគ្រប់ទិសទាំងអស់ក្នុងប៉ុន្មានសតវត្សបន្តបន្ទាប់។
អនុស្សាវរីយ៍នៃតោង៑ងូក្សេត្រទីមួយនៅតែត្រូវបានគេលើកសរសើរយ៉ាងខ្លាំង មិនមែនតែនៅប្រទេសមីយ៉ាន់ម៉ាប៉ុណ្ណោះទេ តែក៏ត្រូវបានលើកឡើងមកនិយាយនៅប្រទេសថៃ និងលាវផងដែរ។ នៅមីយ៉ាន់ម៉ា ស្នាព្រះហស្ថរបស់ព្រះបាទតបង៑រ្វេថីះ និង ភុរង្ម៑នោង៑ ត្រូវបានរ៉ាយរ៉ាប់យ៉ាងច្រើនក្នុងសៀវភៅពុម្ពសិក្សារបស់រដ្ឋ។ តាមរយៈលោកសរ៑ម្រង៑ឩះ ព្រះបាទភុរង្ម៑នោង៑គឺជាស្ដេចជាទីស្រលាញ់និងពេញចិត្ត របស់បណ្ដាពួកមេទ័ពឧត្តមសេនីយ៍ភូមានាពេលបច្ចុប្បន្ននេះ រាល់ដងពួកគេតែងមើលឃើញខ្លួនថា កំពុងតែប្រយុទ្ធនឹងសត្រូវ និងក្នុងទីកន្លែងដូចនឹងទ្រង់... ហើយមើលឃើញទាហានរបស់ខ្លួនកំពុងតែរុលបើកផ្លូវទៅមុខឆ្លងកាត់ព្រៃដ៏ក្រាស់ក៏ដូចទ្រង់ ដោយត្រៀមខ្លួនជាស្រេចដើម្បីដុតបំផ្លាញទីប្រជុំជន រឺក៏ ចាប់បង្ខិតបង្ខំអ្នកស្រុកអោយធ្វើជាពលទាហាន។ អតីតកាលកាន់តែខិតមកនៅជិត ក៏ប្រៀបបាននឹង មធ្យោបាយមួយដើម្បីសម្របសម្រួលនូវស្ថានភាពនាពេលបច្ចុប្បន្ននេះ។ ព្រះរូបរបស់ព្រះអង្គមានជាច្រើននៅក្នុងប្រទេស ព្រោះតែចង់ឱ្យមានការផ្សះផ្សាជាតិឱ្យវេញជាធ្លុងតែមួយតាមរយៈកម្លាំងកងទ័ព វាមិនមែនគ្រាន់តែជាការរំលឹកដល់ប្រវត្តិសាស្ត្រតែប៉ុណ្ណឹងនោះទេ។" នៅខាងគូសត្រូវ និមិត្តរូបស្រដៀងគ្នានេះ មានតួយ៉ាងដូចជា ក្សត្រសឹកចម្បាំងនរេសូរ (នរេឝ្វរ) នៃអយុធ្យា និង ជ័យជេឞ្ឋាធិរាជនៃលានជាងនៅតែជាស្ដេចដ៏ល្បាញល្បីរន្ទឺដាច់គេក្នុងប្រទេសថៃ និង លាវ រៀងៗព្រះអង្គ ព្រះនរេឝ្វរបាននាំមកនូវឯករាជ្យដល់ប្រទេសស្យាម និងជ័យជេឞ្ឋាធិរាជល្បីរន្ទឺ ក៏ព្រោះតែការតស៊ូរបស់ព្រះអង្គប្រឆាំងនឹងការរុករានទន្ទ្រាននៃមហាចក្រភពមួយនេះ។
ឧកញ៉ាវៀងសូរ
ឧកញ៉ាវៀងសូរ (១៤??-១៥១៩) (ឧកញ៉ា ជាឋានៈស្មើ រដ្ឋមន្ត្រី, វៀង ជាងាររឺនាទី ស្មើនឹងយមរាជ, សូរ ជាឈ្មោះផ្ទាល់) ចៅពញាសូរ មានឋានៈជាឧកញ៉ាវៀង ត្រូវនឹងឧកញ៉ាយមរាជ លោកត្រូវជាបងប្អូនជីដូនមួយខាងមាតារបស់ព្រះស្ដេចកនម្នាក់ ហើយក៏ជាមេទ័ពរបស់ទ្រង់ផងដែរ។
រំដោះខែត្រក្នុងកណ្ដាប់ដៃចន្ទរាជា
ព្រះស្រីជេដ្ឋាតាំងខ្លួនជាម្ចាស់ផែនដីលុះដល់មកឆ្នាំជូត អដ្ឋស័ក ព.ស. ២០៦០, គ.ស. ១៥១៦, ម.ស. ១៤៣៨, ច.ស. ៨៧៨ សម្ដេចព្រះស្រីជេដ្ឋា ព្រះអង្គសោយរាជ្យបាន ៤ ឆ្នាំ។ លុះទ្រង់ជ្រាបថា "សម្ដេចចៅពញាចន្ទរាជាវាយយកខែត្រខាងលិច ប៉ែកខាងជើងបានហើយ ហើយបានសំលាប់ចៅហ្វាយស្រុកជាច្រើនផង មិនតែប៉ុណ្ណោះ ទាំងពញាចក្រីកែវក៏ស្លាប់ ទាំងសម្ដេចចៅហ៊្វាកៅជាមា ក៏មានរបួសជាទំងន់ទៀត។" ទ្រង់មានព្រះវិតក្កទុក្ខទោមនស្សណាស់ រហូតដល់ទ្រង់ព្រះកន្សែងសោកស្ដាយជាខ្លាំង។ លុះសោយសោកហើយ ទ្រង់មានព្រះតំរិះពីការសង្គ្រាម សព្វប្រការ ទើបទ្រង់ត្រាស់បង្គាប់មុខមន្ត្រីឱ្យចេញទៅកេណ្ឌទ័ព។ លុះមន្ត្រីកេណ្ឌបានរេហ៍ពល ត្រើយខាងកើត ១២០០០០ នាក់ហើយ ទ្រង់ចាត់បំរើសេះឱ្យទៅតាមកងទ័ពចៅពញាឧទ័យធិរាជថ្មី ដែលឱ្យទៅស្កាត់ផ្លូវ សម្ដេចចៅពញាចន្ទរាជាពីផែនបាត់ដំបងនោះឱ្យនាំកងទ័ពត្រឡប់មកវិញ " ចៅពញាឧទ័យធិរាជ នាំរេហ៍ពល ៥០០០០ នាក់ទៅជួបជុំគ្នានឹងមេទ័ពឯទៀតនៅបន្ទាយភ្នំពេញ ហើយក៏ចាត់ចែងតែងដាក់រេហ៍ពលឱ្យផ្លាស់ប្ដូរគ្នានៅរក្សាទីបន្ទាយ។ ចៅពញាតេជោកុយ ចៅហ្វាយស្រុក ខែត្រសំរោងទង និង ចៅពញាវង្សាអនុជិតយស ចៅហ្វាយស្រុកថ្មី ខែត្របាទី មានរេហ៍ពលមួយម៉ឺននាក់ជាកងក្រវែលរួមទាំងអស់ត្រូវជា ១៩០០០០ នាក់។ ព្រះស្រីជេដ្ឋា ទ្រង់ចាត់កងទ័ពទាំង ១៩០០០០ នាក់នោះជាពីរផ្លូវ។ ក្នុងមួយផ្លូវៗ ទ្រង់តាំងដូចមានខាងក្រោមនេះ៖ ឯព្រះអង្គឯង (ព្រះស្រីជេដ្ឋា) ឃុំពល ៣០០០០ នាក់ ជាទ័ពហ្លួង។ ឯអស់ចៅហ្វាយស្រុកទាំងពួង ទ្រង់ចាត់ឱ្យធ្វើជាបល័ដ្ឋទ័ព យោក្បាត់ទ័ព ជាកងក្រវែល ១៥ កង សឹងឱ្យកាន់ទង់ជ័យពណ៌ដែលមានរូបខុសៗគ្នា ដើម្បីនឹងមិនឱ្យច្រឡូកច្រឡំគ្នាឡើយ។ លុះ​ទៅ​ដល់​ស្ទឹង​ក្រាំងពន្លៃ (សព្វថ្ងៃ​នៅ​ក្នុង​ខេត្តកំពង់ស្ពឺ ក្បែរ​ផ្សារ​ឧដុង្គ) ហើយ​ព្រះ​អង្គ​ទ្រង់​តាំង​បន្ទាយ​ទ័ព​ធំ​នៅ​ស្ទឹង​ក្រាំងពន្លៃ​នោះ ទ្រង់​ត្រាស់​បង្គាប់​ចៅពញា​យមរាជ​ព្រាប​ជា​មេទ័ព​មុខ​ឲ្យ​ឃុំ​ពល​ ៤៥០០០​ នាក់លើក​ទៅ​ចោម​វាយ​បន្ទាយ​ខេត្ត​លង្វែក។ ចៅហ្វាយស្រុក​ខេត្ត​លង្វែក ក៏​ដេញ​ពល​តតាំង​ច្បាំង​គ្នា​ជា​មាំមួន។ ខណៈនោះ សម្ដេចចៅពញា​ចន្ទរាជា ទ្រង់​ជ្រាប​ថា “កងទ័ព​សត្រូវ​មក​ចោម​បន្ទាយលង្វែក​ហើយ” ព្រះ​អង្គ​ក៏​ប្រើ​ទ័ព​សេះ​ឲ្យទៅ​ប្រាប់​ចៅហ្វាយខេត្ត​លង្វែក​ថា “ឲ្យ​ក្លែង​ធ្វើ​ជា​ចាញ់​ទ័ព​សត្រូវ ហើយ​រត់​តាម​ផ្លូវ​ទៅ​ទិស​ខាងជើង” ។ ក្រោយ​បំរើ​សេះ​ចេញ​ទៅ​នោះ ព្រះ​អង្គ​លើក​កងទ័ព ​៤៥០០០​ នាក់ស្រូតរូត​ទៅ​ជួយ​ចៅហ្វាយ​ស្រុក​ខេត្ត​លង្វែក។ លុះ​ស្ដេច​ទៅ​ដល់​ព្រៃ​មួយ​ធំ ទ្រង់​ឮ​សូរកាំភ្លើង​ច្បាំង​គ្នា​ជា​ឱឡារិក​ណាស់ ទើប​ព្រះ​អង្គ​បង្កប់​រេហ៍ពល​នៅ​ទីនោះ។ ឯ​ចៅហ្វាយស្រុក​រលាប្អៀរ​បានដឹង​ឧបាយកល​ដោយ​បំរើសេះ ហើយ​ក៏​ឲ្យ​កងទ័ព​ទាំងនោះ​ថយ​តាម​ព្រះរាជ​បញ្ជា។ ចៅពញា​យមរាជ និង​នាយកង​ទ័ព​មុខក្រោយ ឆ្វេង​ ស្ដាំ​ ៥​ កងខាង​ព្រះ​ស្រីជេដ្ឋា​យល់​ថា “មាន​ជ័យ​ជំនះ​ហើយ” ក៏​មានចិត្ដ​កំរើកកងទ័ព​ដេញ​ជិត​ប្រកិត​តាម​ទៅ​រហូត​ដល់ទី​ដែល​សម្ដេចចៅពញា​ចន្ទរាជា ស្ដេច​បង្កប់ទ័ព​ចាំ​នោះ។ មួយ​រំពេច​នោះ​សម្ដេចចៅពញា​ចន្ទរាជា ស្ដេច​បរ​ព្រះ​ទីនាំង​គជេន្ទ្រ​ពិជ័យនាំ​សេនាទាហាន​រេហ៍ពល​លើក​ចេញ​ដេញ​ទៅ​វាយ​ខ្ចប់​សំលាប់​កងទ័ព​សត្រូវ​ពីក្រោយ ដោយ​ទ័ព​សត្រូវ​ពុំ​ដឹងខ្លួន។ កងទ័ព​ត្រូវ​ស្លាប់​ដោយ​ក្របី​វ័ធ ដំរី​ជល់​ព្រេច និង​ដោយ​អាវុធ​វែង​ខ្លី​ស្លាប់​អស់​ជាង ​៣០០០ ​នាក់ឈាម​ក្រហម​ដាល​ច្រាល​ទាំង​ព្រៃ​វាល​ចាប់​បាន​ចៅពញា​យមរាជ និង​នាយកង​នាយ​ទ័ព​ទាំង​ ១០​ នាក់​ទៀត។
វាយអម្រិន្ទ្របូរណ៍ពោធិ៍សាត់
លុះដល់​វស្សានរដូវ​ក្នុង​ឆ្នាំឆ្លូវ នព្វស័ក​នោះ សម្ដេចព្រះ​ស្រីជេដ្ឋា​ស្ដេច​កន ព្រះ​អង្គ​ចេញ​ជួបជុំ​សេនាបតី មន្ដ្រី​តូច​ធំ ខ្ញុំ​ព្រះ​រាជការ ហើយ​ត្រាស់​ថា “ចៅពញា​ចន្ទរាជា​លើក​កងទ័ព​ទៅ​វាយ​យក​ផែនដី​ត្រើយ​ខាងជើង ហើយ​លើកខ្លួន​ជា​ម្ចាស់ផែនដី​ទៀត ដូច្នេះ​ឲ្យ​សេនាបតី​ចេញ​សំបុត្រ​កេណ្ឌ​រេហ៍ពល​ឲ្យ​មក​គ្រប់​ខេត្ត​ថា កាលណា​ចេញ​ព្រះ​វស្សា ព្រះ​អង្គ​នឹង​លើកទ័ព​ទៅ​វាយ​យក​ខេត្ត​អម្រិន្ទបូរ​ពោធិ៍សាត់​វិញ​ឲ្យ​បាន។ សេនាបតី​ទទួល​ព្រះរាជ​បញ្ជាហើយ ក៏​ចេញ​សំបុត្រ​ប្រាប់​ទៅ​ចៅហ្វាយស្រុក ចៅ​មឿង ចៅ​បាន ឲ្យ​កេណ្ឌ​កងទ័ព​តាម​ត្រាស់​បង្គាប់។ លុះដល់​ខែ​នោះ គ្រប់​ចៅហ្វាយស្រុក​បញ្ជូន​រេហ៍ពល​មក​ជួបជុំ​បាន​ចំនួន​ ១២០០០០ ​នាក់។ ទ្រង់​ត្រាស់​ឲ្យ​បង្ហាត់​កាន់​អាវុធ​ឲ្យ​ស្ទាត់​តាម​ក្បួន​ពិជ័យសង្គ្រាម ទ្រង់​ត្រាស់​ឲ្យ​ចៅពញា​លំពាំង ចៅពញា​ស្រាល​ឲ្យ​ឃុំ​កងទ័ព ​២០០០០ ​នាក់​ឆ្លង​ទៅ​តាំងទ័ព​នៅ​ខេត្ដ​សំរោងទងឲ្យ​សម្ដេច​ចៅហ៊្វា​កៅ​ឃុំ​ពល ​៣០០០០ ​នាក់​ទៅ​តាំង​បន្ទាយ​នៅ​ភ្នំពេញ។
ក្នុង​ខណៈនោះ​ សម្ដេចចៅពញា​ចន្ទរាជា ព្រះ​បរមបពិត្រ​ទ្រង់​ជ្រាប​ដោយ​បំរើសេះ​ពី​ខេត្ដ​លង្វែក​ចូល​ទៅ​ក្រាប​បង្គំ​ទូល​សព្វគ្រប់​ប្រការ​ហើយ ទ្រង់​ព្រះ​ពិរោធ​ជា​ខ្លាំង​ណាស់។ ទ្រង់​ប្រាប់​ឧកញ៉ា​ចក្រី​កែវ និង​ឧកញ៉ា​វង្សាអគ្គរាជ​កែឲ្យ​ឃុំ​ពល ​២០០០០​នាក់​លើក​ចេញ​ទៅ។ ព្រះ​បរមបពិត្រ​អម្ចាស់​ត្រាស់​ឲ្យ​ស្ដេច​ព្រះ​ភាគិនេយ្យ​យសរាជា​នៅ​ចាំ​រក្សា​បន្ទាយ ហើយ​ព្រះ​អង្គ​ព្រម​ដោយ​សេនា​ទាហាន រេហ៍ពល​ ៣០០០០​ នាក់លើក​ចេញ​ទៅ​តាំង​នៅ​ភូមិ​ជ័យសួគ៌នៅ​ខេត្ដ​លង្វែករង់ចាំ​ស្ដាប់​រាជការ​សង្គ្រាម បើ​ឃើញ​អាសន្ន​ទ្រង់​នឹង​លើកទ័ព​ទៅ​ជួយ​ជា​ឆាប់។ ក្នុង​គ្រានោះ​ឧកញ៉ា​ចក្រី​កែវ ឧកញ៉ា​វង្សាអគ្គរាជ​កែលើកទ័ព​ចូល​ច្បាំង​នឹង​កងទ័ព​ចៅពញា​ស្រាល។ វង្សាអគ្គរាជ​លើកទ័ព​តទល់​នឹង​ចៅពញា​លំពាំងជា​សេនាបតី​មេទ័ព​ត្រើយ​ខាងកើត។ ខណៈនោះ ​សេនា​ទាហាន​រេហ៍ពល​ទាំង​សងខាង​ចូល​ប្រយុទ្ធ​គ្នា​ដោយ​អាវុធ​វែង​ខ្លី ជា​សន្ធឹក​គឹកកង​កោលាហល។ ពួក​ពល​ស្លុត​ស្លាប់​ទាំង​សងខាងកងទ័ព​ដំរី (ទ័ព​ខាង​សម្ដេចចៅពញា​ចន្ទរាជា) ដែល​ឧកញ៉ា​ចក្រី​ឲ្យ​ឧកញ៉ា​នរិន្ទ​នាយក​ ព្រះរាជា​នុកូលទៅ​បង្កប់​ក្នុង​ព្រៃ​នោះ​ចំនួន​ដំរី​សឹក​ ១៤០​ នាក់វាង​បាន​ទៅ​ខាងក្រោយ​ទ័ព​សត្រូវ​ហើយ​ក៏​បរ​ចូល​ទៅ​រួសរាន់​ជាន់​ជល់​ពង្រាប​ពីក្រោយ​កងទ័ព។ ខណៈនោះ​ចៅពញា​លំពាំង ចៅពញា​ស្រាលទ្រាំ​ពុំ​បាន​ក៏​បែក​ទ័ពរត់ទៅ​នៅ​ក្នុង​បន្ទាយ​ភ្នំពេញ​វិញ។ មេទ័ព​នៃ​សម្ដេចចៅពញា​ចន្ទរាជា ព្រះ​បរមបពិត្រ​ទាំង​ពីរ​កង​ក៏​លើក​រហូត​ទៅ​វាយ​បាន​បន្ទាយ​ខេត្ដ​បាទី ខេត្ត​ទ្រាំង​មួយ ចាប់​បាន​ចៅហ្វាយស្រុក​បាទី​មួយ ចៅ​មឿង​ព្រៃកប្បាស​មួយ ចៅ​មឿង​កណ្ដាលស្ទឹង​មួយ ចៅ​មឿង​គងពិសី​មួយ ចៅ​មឿង​ភ្នំស្រួច​មួយ ព្រមទាំង​ចាប់​បាន​ចៅ​មឿង​បន្ទាយមាស​មួយ ចៅ​មឿង​ពាម​មួយ ចៅ​មឿង​ស្រែរនោង​មួយ ចៅ​មឿង​ជើងកញ្ជុំ​មួយ នាំ​មក​ក្រាបទូល​ថ្វាយ។ ព្រះ​បរមបពិត្រ​ទ្រង់​ចាត់​ឲ្យ​ទទួលទាន​បាយ​ទឹក​ព្រះ​ពិភ័ទ្ធ​សច្ចា ហើយ​ទ្រង់​ព្រះ​មេត្ដាប្រោស​លើកលែង​ខ្លួន និង​ឲ្យ​នៅ​រក្សាស្រុក​ខេត្ត​ដូច​ដើម​វិញ។ ចៅពញា​ពិស្ណុលោក​ឯក ជា​ចៅហ្វាយស្រុក​ខេត្ដ​ទ្រាំងក្នុង​ពេល​នោះ​រត់​រួច ហើយ​ទៅ​រួម​នឹង​ចៅហ្វាយស្រុក​បាសាក់​មួយ ព្រះត្រពាំង​មួយ ក្រមួនស​មួយ ឪម៉ៅ​មួយ តាំង​បន្ទាយ​មាំមួន​នៅ​ខេត្ដ​នោះ។ ដល់​រដូវ​ទ្វារទសមាសអកអំបុក​នោះ អស់​មុខមន្ដ្រី​ខាង​សម្ដេចចៅពញា​ចន្ទរាជា ជា​ព្រះ​បរមបពិត្រ​អម្ចាស់​ផែនដី​ត្រើយ​ខាង​ចតុមុខ​ទៅ​ធ្វើ​ប្រាសាទ​គ្រឿង​ឈើ ប្រក់​ស្បូវ នៅ​កំពង់​ខេត្ត​លង្វែក។ លុះដល់​សំរេច​ហើយ​ក៏​អញ្ជើញស្ដេច​ទៅ​ប្រថាប់​ទត​ប្រណាំងទូក និង​លយ​កន្ទោង​ធំ ទូក ប្រទីប ថ្វាយ​ទៅ​ព្រះ​ចង្កូម​កែវ ដែលតំកល់​នៅ​ពិភពនាគ និង​អុជ​កាំជ្រួច​រន្ទាថ្វាយ​ទៅ​ចូឡាមណី​ចេតិយ​ដែល​តំកល់​ព្រះ​ចង្កូម​កែវ​នៅ​ឋាន​ត្រៃត្រិង្ស ​៣​ ថ្ងៃ។ ទ្រង់​ប្រោស​ប្រទាន​ឈ្មោះ​ភូមិ​ជ័យសូរ​ដែល​ព្រះ​អង្គ​តាំង​បន្ទាយ​នោះ​ឲ្យ​ហៅ​ថា “ភូមិ​សូរវង្ស”។ ឯ​ភូមិ​កំពង់សែត​នោះ​ទ្រង់​ឲ្យ​ហៅ​ថា កំពង់​ប្រាសាទ។ ហេតុនេះ​ហើយ​បានជា​មាន​ឈ្មោះ​ហៅ​ថា ភូមិ​សូរវង្ស​ កំពង់ប្រាសាទ​រៀង​មក។ លុះ ​ការ​បុណ្យ​ទ្វារទសមាស​ហើយ សម្ដេចចៅពញា​ចន្ទរាជា ព្រះ​អង្គ​ត្រាស់​បង្គាប់​ឧកញ៉ា​ចក្រី​កែវ ឧកញ៉ា​វង្សាអគ្គរាជ​កែ និង​ឧកញ៉ា​ក្រឡាហោម​គាំ​ឃុំ​ពល​រេហ៍ ​៣០០០០​ នាក់​លើក​ទៅ​ចោម​បន្ទាយ​ខេត្ដ​ភ្នំពេញ។ ឧកញ៉ា​ទាំង​ ៣ ​នាក់​ក៏​ថ្វាយបង្គំ​លា​ចេញ​ទៅ​ចាត់ចែង​កងទ័ព ព្រមទាំង​គ្រឿងសាស្ដ្រាវុធ​ស្រេច​ហើយ​ក៏​លើក​ចេញ​ទៅ​ចោម​វាយ​បន្ទាយ​នោះ​តាម​ត្រាស់​បង្គាប់។ ខណៈ​នោះ​មេទ័ព​ខាង​ស្ដេច​កន គឺ​ចៅហ៊្វា​កៅ ចៅពញា​លំពាំង ចៅពញា​ស្រាល ចៅពញា​តេជោ ចៅហ្វាយស្រុក​សំរោងទង ចៅពញា​រាជា​មេត្រី ចៅហ្វាយស្រុក​ភ្នំពេញ ជា​មេទ័ព​ម្ចាស់ផែនដី​ត្រើយ​ខាងកើត​ចេញ​ច្បាំង​នឹង​មេទ័ព​នៃ​អម្ចាស់​ត្រើយ​ខាងលិចជួន​ឈ្នះជួន​ចាញ់​ម្ដងម្នាក់​ជា​ច្រើន​ដង។ លុះដល់​រដូវភ្លៀង​រាស្ដ្រ​អត់ឃ្លាន​បាយ គ្មាន​ស្រូវ វេទនាណាស់ ក៏​សន្យា​បើក​កងទ័ព​ទាំង​សងខាង​ឲ្យ​ឈប់​ច្បាំង​រហូត​ដល់​ធ្វើស្រែ​ហើយ។
ឯ​សម្ដេចព្រះ​ស្រីជេដ្ឋា​ជា​ម្ចាស់ផែនដី​ត្រើយ​ខាងកើត​ទ្រង់​ជ្រាប​ថា សម្ដេចចៅពញា​ចន្ទរាជា​យក​បាន​ផែនដី​ខេត្ត​ខាងលិច​ទាំង​អស់ហើយ ចៅពញា​លំពាំង ចៅពញា​ស្រាល​ ក៏​ស្លាប់​ក្នុង​សង្គ្រាម​អស់ ចៅពញា​វៀង ចៅពញា​វាំង ក៏​មាន​រោគ​អនិច្ចកម្ម​ទៅ​ទាំងអស់​គ្នា​ទៀត។
ឯកសារយោង
ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:វៀងនៃស្រឡប់ដូនតីពិជ័យព្រៃនគរចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:មេទ័ពនៃស្រឡប់ដូនតីពិជ័យព្រៃនគរចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ឧកហ្លួងនៃស្រឡប់ដូនតីពិជ័យព្រៃនគរចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:រាជវង្សព្រះស្រីជេដ្ឋាចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ចៅពញានៃស្រឡប់ដូនតីពិជ័យព្រៃនគរចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ឧកញ៉ានៃស្រឡប់ដូនតីពិជ័យព្រៃនគរ
ព្រះត្រៃបិដក ភាគ ៦៣
សុត្តន្តបិដកេ ខុទ្ទកនិកាយស្ស ជាតកំ ទ្វាទសមោ ភាគោ មហានិបាតជាតកំ មហានារទកស្សបជាតកំ
មហានារទកស្សប ជាតក
[១] អហុ រាជា វិទេហានំ អង្គតិ នាម ខត្តិយោ
បហុតយោគ្គោ ធនិមា អនន្តពលបោរិសោ ។
សោ ច បណ្ណរសេ រត្តឹ បុរិមេ យាមេ អនាគតេ
ចាតុមាសា កោមុទិយា អមច្ចេ សន្និបាតយិ ។
បណ្ឌិតេ សុតសម្បន្នេ មិតបុព្វេ វិចក្ខណេ
វិជយញ្ច សុនាមញ្ច​ សេនាបតឹ អលាតកំ ។
បាតុមាសា កោមុទជ្ជ ជុណ្ហំ ព្យបហតំ តមំ
កាយជ្ជ រតិយា រត្តឹ វិហរេមុ ឥមំ ឧតុំ ។
សុត្តន្តបិដក​ ខុទ្ទកនិកាយ ជាតក ទ្វាទសមភាគ​​ មហានិបាតជាតក មហានារទកស្សបជាតក
[១] (អភិសម្ពុទ្ធគាថា) ព្រះរាជារបស់ពួកជនអ្នកនៅក្នុងដែនវិទេហៈ ជាក្សត្រទ្រង់ព្រះនាមអង្គតិ មានយានច្រើន មានទ្រព្យច្រើន មានពួកពល មិនមានទីបំផុត​ ។ នៅពេលបឋមយាម ដែលមិនទាន់កន្លងនៃរាត្រី ជាគំរប់ ១៥ ជាទីបំផុតនៃខែភ្លៀង៤ខែ ជាទីរីកនៃផ្កាកុមុទ ព្រះអង្គ ទ្រង់ប្រជំុអាមាត្យទាំងឡាយ ជាបណ្ឌិត បរិបូណ៍ដោយការស្តាប់ ជាអ្នកញញឹមមុននិយាយ ជាអ្នកមានប្រាជ្ញា ឈ្មោះ វិជយៈ១ ឈ្មោះសុនានៈ១ និងសេនាបតីឈ្មោះអលាតៈ១ ។ ព្រះបាទវិទេហៈ ទ្រង់សួរអាមាត្យនោះជាលំដាប់ថា អ្នកទាំងឡាយ ចូរពោលតាមសេចក្តីពេញចិត្តផ្សេងៗគ្នា ថ្ងៃនេះជារាត្រីជាទីបំផុតនៃខែភ្លៀង៤ខែ ជាទីរីកនៃផ្កាកុមុរ មណ្ឌលព្រះចន្ទដ៏ស កំចាត់បង់ងងឹត ថ្ងៃនេះយើងទាំងឡាយ នឹងនៅដោយសេចក្តីត្រេកអរដូចម្តេច ក្នុងរាត្រីរដូវនេះ ។
[២] តតោ សេនាបតិ រញ្ញោ អលាតោ ឯតទព្រវិ
ហដ្ឋំ យោគ្គំ ពលំ សព្វំ សេនំ សន្នាហយាមសេ ។
និយ្យាម ទេវ យុទ្ធាយ អនន្តពលបោរិសា
យេ តេ វសំ ន អាយន្តិ វសំ ឧបនីយាមសេ ។
'''ឯសា មយ្ហំ សកាទិដ្ឋិ អជិតំ ឧជិយាមសេ {ឱ. ឱជិនាមសេ} ។'''
(រមស្សុ ទេវ យុទ្ធាយ ឯតំ ចិត្តមតំ មម)
[២] លំដាប់នោះ សេនាបតីរបស់ព្រះរាជា ឈ្មោះអលាតៈ បានក្រាបទូលដូច្នេះថា យើងខ្ញុំនឹងចាត់ចែងយាន ពល នឹងសេនាទាំងអស់ ដែលមានចិត្តរីករាយហើយ ។ បពិត្រព្រះសម្មតិទេព យើងខ្ញុំមានពួកពលមិនមានទីបំផុត នឹងចេញទៅដើម្បីច្បាំង ពួកព្រះរាជាណាមិនមកចុះអំណាច យើងនឹងនាំចូលមកចុះអំណាចព្រះអង្គ នេះជាសេចក្តីយល់ផ្ទាល់ខ្លួន របស់ទូលព្រះបង្គំជាខ្ញុំ ពួកទូលព្រះបង្គំជាខ្ញុំ នឹងផ្ចាញ់សត្រូវដែលមិនទាន់ផ្ចាញ់ ។ (បពិត្រព្រះសម្មតិទេព សូមព្រះអង្គត្រេកអរក្នុងចំបាំង នេះជាសេចក្តីចូលចិត្តរបស់ទូលព្រះបង្គំជាខ្ញុំ) ។
[៣] អលាតស្ស វចោ សុត្វា សុនាមោ ឯតទព្រវិ
អន្នបាបញ្ច ខជ្ជញ្ច ខិប្បំ អភិហរន្តុ តេ
[៣] អាមាត្យឈ្មោះសុនាមៈ បានស្តាប់ពាក្យអលាតសេនាបតីហើយ ក៏ក្រាបទូលដូច្នេះថា បពិត្រមហារាជ ពួកសត្រូវទាំងអស់ មកចុះអំណាចព្រះអង្គស្រាប់ហើយតើ ។ ពួកសត្រូវមានគ្រឿងសស្ត្រាដាក់ចុះហើយ តែងប្រព្រឹត្តបន្ទន់បន្ទាប មហោស្រពដ៏ឧត្តមនឹងមានក្នុងថ្ងៃនេះ ការច្បាំងទូលព្រះបង្គំជាខ្ញុំ មិនពេញចិត្តទេ ។ ជនទាំងឡាយ ចូរនាំយកបាយ ទឹក នឹងបង្អែមយ៉ាងឆាប់មកថ្វាយព្រះអង្គ បពិត្យព្រះសម្មតិទេព សូមព្រះអង្គត្រេកអរ ក្នុងការរាំច្រៀង នឹងគ្រឿងប្រគំុ ដោយកាមទាំងឡាយចុះ ។
សព្វេ កាមា មហារាជ និច្ចំ តវ ឧបដ្ឋិតា ។
'''សទាបិ កាមា លព្ភន្តិ {ម. សុលភា។} នេតំ ចិត្តមតំ បម ។'''
យោ នជ្ជ វិនយេ កង្ខំ អត្ថធម្មវិទូ ឥសេ ។
[៥] វិជយស្ស វចោ សុត្វា រាជា អង្គតិមព្រវិ
យោ នជ្ច វិនយេ កង្ខំ អត្ថធម្មវិទូ ឥសេ ។
សព្វេវ សន្តា ករោថមតឹ កំ ឧបាសេមុ បណ្ឌិតំ
យោ នជ្ជវិនយេ កង្ខំ អត្ថធម្មវិទូ​ ឥសេ ។
ព្រះរាជា ទ្រង់ព្រះនាមអង្គតិ ទ្រង់ព្រះសណ្តាប់ពាក្យនៃវិជយាមាត្រហើយ ទ្រង់ត្រាស់ថា ការណ៍នេះពេញចិត្តដល់យើង ដូចវិជយាមាត្រពោល ។ សមណព្រាហ្មណ៍ណា ជាអ្នកដឹងអត្ថនឹងធម៌ជាអ្នកស្វែងរកគុណ គប្បីបន្ទោបង់សេចក្តីសង្ស័យនៃយើងទាំងឡាយបានក្នុងថ្ងៃនេះ យើងទាំងឡាយនឹងចូលទៅរកសមណព្រាហ្មណ៍ជាពហុស្សូតនោះ ។ អ្នកទាំងអស់គ្នា ចូរធ្វើសេចក្តីយល់ ចុះយើងគួរចូលទៅរកបណ្ឌិតណា ដែលជាអ្នកដឹងអត្ថ នឹងធម៌ ជាអ្នកស្វែងរកគុណ បន្ទោរបង់សេចក្តីសង្ស័យនៃពួកយើងបានក្នុងថ្ងៃនេះ ។
[៦] វេទេហស្ស វចោ សុត្វា អលាតោ ឯតទព្រវិ
អត្ថាយំ មិគទាយស្មឹ អចេលោ ធីរសម្មតោ ។
គុណោកស្សបគោត្តាយំ សុតោ ចិត្រកថី​ គណី
តំ ទេវ បយិរុបាសេមុ សោនោ កង្ខំវិនេស្សតិ ។
[៧] អលាតសេនាបតី បានស្តាប់ព្រះបន្ទូល នៃព្រះបាទវិទេហៈហើយក៏ក្រាបទូលដូច្នេះថា មានអចេលក ១ អង្គនេះ ដែលគេសន្មតថាជាអ្នកប្រាជ្ញ គង់ក្នុងមិគទាយវ័ន ។ អចេលកៈនេះ ឈ្មោះគុណៈ ជាកស្សបគោត្រ ជាអ្នកចេះដឹង ជាអ្នកពោលពាក្យដ៏វិចិត្រ ជាគណាចារ្យ បពិត្រព្រះសម្មតិទេព យើងគួរចូលទៅរកអចេលកៈនោះ លោកនឹងបន្ទោបង់សេចក្តីសង្ស័យ នៃពួកយើងបាន ។
[៧] អលាតស្ស វចោ សុត្វា ​ រាជា ចោទេសិ សារថឹ
មិគទាយំ គមិស្សាម យុត្តំ យានំ ឥធានយ ។
[៧] ព្រះរាជាទ្រង់ព្រះសណ្តាប់ពាក្យនៃអលាតសេនាបតីហើយ ទ្រង់បង្គាប់នាយសារតីថា យើងនឹងទៅកាន់មិគទាយវ័ន អ្នកចូរនាំយកនូវយានដែលទឹមហើយ មកក្នុងទីនេះ ។
សុក្ខេមដ្ឋបរិវារំ បណ្ឌរំ ទោសិនា មុខំ ។
តត្រាសុំ កុមុទា យុត្តា ចត្តារោ សិន្ធវា ហយា
'''អនីលុប្បសមុប្បាតា {ម. អនីលុប្បសមុប្បាទា។} សុទន្តា សុវណ្ណមាលិមនោ ។'''
សេតច្ឆត្តំ សេតរថោ សេតស្សា សេតវិជនឹ
វេទេហោ សហមច្ចេហិ នីយំ ចន្ទោវ សោភតិ ។
តម នុយាយឹសុ ពហវោ ឥន្ទិខគ្គធរា ពលី
អស្សបិដ្ឋិគតា វីរា នរា នរវរាធិបំ
វេទេហោ សហមច្ចេហិ បត្តិ គុណមុបាគមិ ។
យេបិ តត្ថ តទា អាសុំ ព្រាហ្មណិព្ភា សមាគតា
ន តេ អបនយិ រាជា អកតំ ភូមិមាគតេ ។
[៩] តតោ សោ មុទុកាភិសិយា មុទុចិត្តកសន្ថតេ
មុទុបច្ចត្ថតេ រាជា ឯកមន្តំ ឧបាវិសិ ។
និសជ្ជ​ រាជា សម្មោទិ កថំ សារាណិយំ តតោ
'''កច្ចិ យាបនិយំ ភន្តេ វាតានមវិយត្តតា {ឱ. វាតានមវិសគ្គតា។ ម. វាតានមវិយគ្គតា។} ។'''
កច្ចិ អកសិរា វុត្តិ លកសិ បណ្ឌិយាបនំ
អប្បាពាធោ ចសិកច្ចិ ចក្ខុ ន បរិហាយតិ ។
[៩] លំដាប់នោះ ព្រះរាជានោះ ចូលទៅក្នុងទីដ៏សមគួរ (ប្រដាប់) លើពូកមានសម្ផ័ស្សទន់ លើកម្រាលដ៏វិចិត្រ មានសម្ផ័ស្សទន់ លើទីដែលគេក្រាលដោយកម្រាលដ៏ទន់ ។ ព្រះរាជាលុះគង់ហើយ ក៏រីករាយ (ជាមួយ) អចេលកៈ លំដាប់នោះ ទ្រង់ត្រាស់នូវពាក្យគួររលឹកថា បពិត្រលោកដ៏ចំរើន សរីរៈរបស់លោ អាចប្រព្រឹត្តទៅបានទេឬ ធាតុខ្យល់ មិនប្រព្រឹត្តទៅ (ស្រួលក្នុងសរីរៈ) ទេឬ ។ ការប្រព្រឹត្តិ (ចិញ្ចឹមជីវិត) របស់លោក មិនលំបាកទេឬ លោកបានដុំបាយខ្លះដែរឬ លោកមិនមានអាពាធទេឬ ចក្ខុរបស់លោកមិនសាបសូន្យទេឬ ។
[១០] តំ គុណោ បដិសម្មោទិ វេទេហំ វិនយេ រតំ
យាបនីយំ មហារាជ សព្វមេតំ តទូភយំ ។
កច្ចិ តុយ្ហំបិ វេទេហ បច្ចន្តា ន ពលីយរោ
កច្ចិ អរោតំ យោគ្គន្តេ កច្ចិ វហតិ វាហនំ
[១០] អចេលកៈឈ្មោះគុណៈ បានរីករាយតបនឹងព្រះបាទវិទេហៈ ដែលទ្រង់ត្រេកអរក្នុងវិន័យដោយពាក្យថា បពិត្រមហារាជ អាត្មាភាពល្មមញ៉ាំងសរីរៈឲ្យប្រព្រឹត្តទៅបាន ខាងដើមដំណើរទាំងអស់ន៎ុះ ដំណើរទាំងពីរដែលព្រះអង្គត្រាស់សួរហើយនោះ (ក៏ស្រួលដែរ) ។ បពិត្រព្រះបាទវិទេហៈ ​បច្ចន្តគ្រាមទាំងឡាយរបស់ព្រះអង្គមិនបះបោរទេឬ យានរបស់ព្រះអង្គ មិនខូចខាតទេឬ វាហនៈនៅប្រព្រឹត្តទៅបានទេឬ ព្យាធិទាំងឡាយដែលដុតកំដៅសរីរៈរបស់ព្រះអង្គ មិនមានទេឬ ។
[១១] បដិសម្មោទិតោ រាជា តតោ បុច្ឆិ អនន្តរា
អត្ថំ ធម្មញ្ច ញាយញ្ច ធម្មកាមោ រថេសភោ ។
កថញ្ចរេ អាចរិយេ បុត្តទារេ កថញ្ចរេ ។
កថញ្ចរេយ្យ វុឌ្ឍេសុ កថំ សមណព្រាហ្មណេ
កថញ្ច ពលកាយស្មឹ កថំជនបទេ ចរោ ។
កថំ ធម្មញ្ចរិត្វាន បេច្ច គច្ឆន្តិ សុគ្គតឹ
កថញ្ចេកេ អធម្មដ្ឋា បតន្តិ និរយំ អធោ ។
[១១] លំដាប់នោះ ព្រះរាជាព្រះអង្គប្រសើរក្នុងរថ ទ្រង់ប្រាថ្នាធម៌ ក៏រីករាយតប ទើបសួរអត្ថផង ធម៌ផង ហេតុដែលគួរដឹងផង ថាបពិត្រកស្សបគោត្រ សត្វគប្បីប្រព្រឹត្តធម៌ក្នុងមាតាបិតា តើដូចម្តេច គប្បីប្រព្រឹត្តក្នុងអាចារ្យ តើដូចម្តេច គប្បីប្រព្រឹត្តក្នុងកូននឹងប្រពន្ធ តើដូចម្តេច ។ គប្បីប្រព្រឹត្តក្នុងពួកមនុស្សចាស់ តើដូចម្តេច ក្នុងសមណព្រាហ្មណ៍ តើដូចម្តេច ក្នុងពួកពល តើដូចម្តេច គប្បីប្រព្រឹត្តក្នុងជនបទ តើដូចម្តេច ។ សត្វទាំងឡាយប្រព្រឹត្តធម៌ដូចម្តេច លះលោកនេះហើយទៅកាន់សុគតិ សត្វពួកខ្លះ ឋិតនៅក្នុងអធម៌មានក្បាលសំយុងចុះធ្លាក់ទៅកាន់នរក តើដូចម្តេច ។
[១២] វេទេហស្ស វចោ សុត្វា កស្សបោ ឯតទព្រវិ
សុណោហិ មេ មហារាជ សច្ចំ អវិតថំ បទំ ។
នត្ថិ ធម្មចរិតស្ស ផលំ កល្យាណបាបកំ
នត្ថិ ទេវ បរលោកោ កោតតោ ហិ ឥធាគតោ ។
នត្ថិ ទេវ បិតរោ វា កុតោ មាតា កុតោ បិតា
នត្ថិ អចរិយោ នាម អទន្តំ កោ ទមេស្សតិ ។
សមតុល្យានិ ភូតានិ នត្ថិ ជេដ្ឋាបចាយិកោ
នត្ថិ ពលំ វីរិយំ វា កុតោ ឧដ្ឋានបោរិសោ ។
និយតានិ ហិ ភូតានិ យថា គោដវិសោ តថា
នត្ថិ ទានផលំ ទេវ អវសោ ទេវ វីរិយោ
អវសា ទេន្តិ ធីរានំ ពាលា បណ្ឌិតមានិនោ ។
[១២] អចេលកៈជាកស្សបគោត្រ បានស្តាប់ព្រះបន្ទូលព្រះបាទវិទេហៈហើយ ក៏ទូលដូច្នេះថា បពិត្រមហារាជ សូមព្រះអង្គទ្រង់ព្រះសណ្តាប់នូវបទដែលពិត មិនឃ្លៀងឃ្លាតរបស់អាត្មាភាពចុះ ។ ផលល្អនឹងអាក្រក់ របស់បុគ្គលអ្នកប្រព្រឹត្តធម៌មិនមានទេ បពិត្រព្រះសម្មតិទេះបរលោកក៏មិនមានដែរ ព្រោះថាក្នុងលោកនេះ មាននរណាមកពីបរលោក ។ បពិត្រព្រះសម្មតិទេព មួយទៀត មាតាបិតាមិនមានទេ មាតានឹងមានពីណា បិតានឹងមានពីណា បុគ្គលដែលឈ្មោះថាអាចារ្យមិនមានទេ បុគ្គលណានឹងទូន្មានបុគ្គលដែលទូន្មានមិនបាន ។ សត្វទាំងឡាយមានតុល្យភាពស្មើ ៗ គ្នា សត្វទាំងឡាយ ជាអ្នកគោរពចំពោះបុគ្គលចាស់ មិនមានទេ កំឡាំងក្តី ព្យាយាមក្តី ក៏មិនមានដែរ បុរសអ្នកព្យាយាមនឹងមានពីណា ។ ព្រោះថា សត្វទាំងឡាយទៀង ដូចទូកតូចចងភ្ជាប់នឹងទូកធំ សត្វរមែងបានរបស់ដែលត្រូវបាន ផលទានក្នុងបរលោកនោះ នឹងមានពីណា ។ បពិត្រព្រះសម្មតិទេព ផលទានមិនមានទេ បពិត្រព្រះសម្មតិទេព សេចក្តីព្យាយាម មិនមានអំណាចទេ ទានគឺពួកជនពាលទេតើបញ្ញត្តមក ពួកបណ្ឌិត ចាំតែទទួលយកនូវទាននោះ ពួកជនពាលជាអ្នកមិនមានអំណាច សំគាល់ខ្លួនថាជាបណ្ឌិត រមែងឲ្យទានដល់បណ្ឌិតទាំងឡាយ ។
[១៣] សត្តិមេ សស្សតា កាយា អច្ឆេជ្ជា អវិកោបិនោ
តេជោ បឋវី អាបោច វាយោ សុខទុក្ខញ្ចិមេ ។
ជីវេ ច សត្តិមេ កាយា យេសំ ឆេត្តា ន វិជ្ជតិ
នត្ថិ ហន្តាវ ឆត្តេ វា ហញ្ញរេ វាបិ កោចិនំ ។
អន្តរេយេវ កាយានំ សត្ថានិ វីតិវត្តរេ
យោ ចាយំ សិរមាទាយ បរេសំ និសិតាសិនា
ន សោ ឆិន្ទតិ តេ កាយេ តត្ថ បាបផលំ កុតោ ។
ចុល្លាសីតិមហាកប្បេ សព្វេ សុជ្ឈន្តិ សំសវំ
អនាគតេ តម្ហិ កាលេ សញ្ញតោបិន សុជ្ឈតិ ។
បាបញ្ចេបិ ពហុំ កត្វា តំ ខណំ នាតិវត្តរេ ។
អនុបុព្វេន នោ សុទ្ធិ កប្បានំ ចុល្លាសីតិយា
[១៤] កស្សបស្សវចោ សុត្វា អលាតោ ឯតទព្រវិ
យថា ភទ្ទន្តោ ភណតិ មយ្ហមេតំវ រុច្ចតិ ។
អហំបិ បុរិមំ ជាតឹ សរេ សំសវិតត្តនោ
បិង្គលោ នាមហំ អាសឹ លុទ្ទោ គោឃាតកោ បុរេ ។
ពារាណសិយំ ផីតាយំ ពហុំ បាបំ កតំ មយា
ពហូ មយា ហតា បាណា មហឹសា សូករា អជា ។
តតោ ចុតាហំ ឥធ ជាតោ ឥទ្ធេ សេនាបតិកុលេ
នត្ថិ នូន ផលំ​ បាបេ យោហំ ន និរយំ គតោ ។