cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
រុក្ខជាតិ
Evolution
វិធានការធ្យូងថ្ម គឺជាប្រភពដ៏ចម្បងមួយនៃហ្វូស៊ីលហ្វូស៊ីលរុក្ខជាតិ ប៉េសូហ្សូអ៊ី ចដោយមានក្រុមរុក្ខជាតិជាច្រើននៅមាននៅពេលនេះ។ ការប្រមូលផ្តុំមីនធ្យូងជាកន្លែងប្រមូលផ្តុំដ៏ល្អបំផុត។ ធ្យូងថ្ម ខ្លួនឯងគឺជាសំណល់នៃរុក្ខជាតិហ្វូស៊ីលទោះបីជារូបរាងនៃរូបធាតុហ្វូស៊ីលរបស់រុក្ខជាតិកម្រឃើញនៅក្នុងធ្យូងថ្មក៏ដោយ។  នៅក្នុង ហ្វូស៊ីលព្រៃ នៅ សួន Victoria ក្នុង ទីក្រុង Glasgow នៃប្រទេសស្កុតឡែនដើមឈើរបស់ Lepidodendron ត្រូវបានរកឃើញនៅក្នុងទីតាំងដើមរបស់ពួកគេ។
នេះជាសំណល់ហ្វូស៊ីល កូនឈើ និង angiosperm ឫស, ដើម និង មែកដែល អាចមាននៅក្នុងស្រុកសម្បូរបែបនៅក្នុងបឹងនិង inshore sedimentary ថ្ម ពី Mesozoic និង Cenozoic សម័យ។ Sequoia និងសម្ព័ន្ធមិត្តរបស់ខ្លួន, magnolia , ដើមឈើអុក និង ដូង ត្រូវបានរកឃើញជាញឹកញាប់។
ឈើផះ មានជាទូទៅនៅក្នុងផ្នកខ្លះនផ្នាកផាល់ហើយជាញឹកញាប់បំផុតរកឃើញក្នុងតំបន់ស្ងួតឬវាលខ្សាច់ដាលវាងាយរងការប៉ះពាល់ដោយសារ សំណឹក ។ ឈើធ្យូងថ្មជាញឹកញាប់ត្រូវបានគេធ្វើឱ្យ ស្ងួត យ៉ាងខ្លាំង ( សម្ភារៈសរីរាង្គ ត្រូវបានជំនួសដោយ សារធាតុស៊ីលីកុនឌីអុកស៊ីត ) ហើយជាលិកាដែលមានសំណើមត្រូវបានរក្សាទុកយ៉ាងល្អិតល្អន់។  គំរូទាំងនេះអាចត្រូវបានកាត់និងលាងសម្អាតដោយប្រើប្រាស់ឧបករណ៍ សន្សំសំចៃ ។  ព្រៃឈើហ្វូស៊ីលនៃឈើដែលមានជាតិផ្ទុះត្រូវបានរកឃើញនៅក្នុងទ្វីបទាំងអស់។
ហ្វូស៊ីលនៃពពុះគ្រាប់ដូចជា Glossopteris ត្រូវបានចែកចាយយ៉ាងទូលំទូលាយនៅទូទាំងទ្វីបជាច្រើននៃ អឌ្ឍគោលខាងត្បូង ដែលជាការពិតដែលបានផ្តល់ការគាំទ្រដល់គំនិតដំបូងរបស់ Alfred Wegener ទាក់ទងនឹងទ្រឹស្តីដ ង្ហាត់ទ្វីប ។
រចនាសម្ព័ន្ធកំណើននិងការអភិវឌ្ឍ
រូបភាពតូច| ស្លឹក ជាធម្មតាជាកន្លែងសំខាន់នៃ ការធ្វើរស្មីសំយោគ នៅក្នុងរុក្ខជាតិ។ ភាគច្រើននៃវត្ថុធាតុរឹងនៅក្នុងរោងចក្រមួយត្រូវបានយកចេញពីបរិយាកាស។ តាមរយៈដំណើរការនៃ រស្មីសំយោគ រុក្ខជាតិភាគច្រើនប្រើថាមពល ពន្លឺព្រះអាទិត្យ ដើម្បីបម្លែង កាបោនឌីអុកស៊ីត ចេញពីបរិយាកាសបូក ទឹក ទៅជា ជាតិស្ករ សាមញ្ញ។  ស្ករទាំងនេះត្រូវបានគេប្រើជាប្លុកអាគារនិងបង្កើតជាសមាសធាតុរចនាសម្ព័ន្ធសំខាន់នៃរោងចក្រ។  Chlorophyll, ពណ៌បៃតង - ពណ៌, ម៉ាញេស្យូម - ភាយ ពណ៌ដែល មានសារៈសំខាន់ចំពោះដំណើរការនេះ; ជាទូទៅវាមានវត្តមាននៅក្នុង ស្លឹក រុក្ខជាតិហើយជារឿយៗនៅក្នុងផ្នែកផ្សេងទៀតនៃរុក្ខជាតិផងដែរ។  ផ្ទុយទៅវិញ រុក្ខជាតិ ផាសស៊ីសប្រើធនធានរបស់ម៉ាស៊ីនរបស់ពួកគេដើម្បីផ្តល់សម្ភារៈដែលត្រូវការសម្រាប់ការរំលាយអាហារនិងការលូតលាស់។
រុក្ខជាតិភាគច្រើនពឹងផ្អែកលើដីជាចម្បងសម្រាប់ការគាំទ្រនិងទឹក (ក្នុងន័យបរិមាណ) ប៉ុន្តែពួកគេក៏ទទួលបាន សមាសធាតុ នៃ អាសូត ផូស្វ័រ ប៉ូតាស្យូម ម៉ាញ៉េស្យូមនិងធាតុ ជីវជាតិ ផ្សេងៗទៀតពីដី។ រុក្ខជាតិ ពពក និង លីចូភីស៊ី ពឹងផ្អែកលើខ្យល់និងកំទេចកំទីនៅក្បែរនោះសម្រាប់សារធាតុចិញ្ចឹមហើយ រុក្ខជាតិដែលស៊ីសាច់ផ្កា បំពេញបន្ថែមតម្រូវការជីវជាតិរបស់ពួកគេជាពិសេសសម្រាប់អាសូតនិងផូស្វ័រដែលមានសត្វព្រៃសត្វដែលពួកគេចាប់បាន។  ចំពោះភាគច្រើននៃរុក្ខជាតិដើម្បីដុះលូតលាស់ដោយជោគជ័យពួកគេក៏ត្រូវការ អុកស៊ីសែន នៅក្នុងបរិយាកាសនិងនៅជុំវិញឫសរបស់ពួកគេ ( ឧស្ម័នដី ) សម្រាប់ ការដកដង្ហើម ។  រុក្ខជាតិប្រើអុកស៊ីសែននិង គ្លុយកូស (ដែលអាចផលិតចេញពី ម្សៅដែល ត្រូវបានរក្សាទុក) ដើម្បីផ្តល់ថាមពល។  រុក្ខជាតិខ្លះដុះលូតលាស់ដូចទឹកកកក្រោមទឹកដោយប្រើអុកស៊ីសែនរំលាយនៅជុំវិញទឹកនិងរុក្ខជាតិសរសៃឈាមតូចៗមួយចំនួនតូចដូចជា ដើមកោងកាង និងដើមត្រែង ( Phragmites australis ) អាចលូតលាស់ជាមួយឫសរបស់ខ្លួនក្នុងស្ថានភាព មិនប្រក្រតី ។
កត្តាដែលប៉ះពាល់ដល់កំណើន
ហ្សែននៃរោងចក្រគ្រប់គ្រងការលូតលាស់របស់វា។ ឧទាហរណ៍ពូជដែលជ្រើសរើសឬប្រភេទហ្សែននៃស្រូវសាលីលូតលាស់យ៉ាងឆាប់រហ័សនិងលូតលាស់ឆាប់រហ័សក្នុងរយៈពេល 110 ថ្ងៃចំណែកឯអ្នកដទៃទៀតក្នុងស្ថានភាពបរិស្ថានដូចគ្នានឹងកើនឡើងយឺតនិងចាស់ទុំក្នុងរយៈពេល 155 ថ្ងៃ។
កំណើនក៏ត្រូវបានកំណត់ដោយកត្តាបរិស្ថានដូចជា សីតុណ្ហភាព ទឹក ដែលអាចរកបាន ពន្លឺព្រះអាទិត្យ កាបោនឌីអុកស៊ីត និង សារធាតុចិញ្ចឹមដែលមាន នៅក្នុងដី។ រាល់ការផ្លាស់ប្តូរនៅក្នុងលក្ខខណ្ឌខាងក្រៅដែលអាចរកបាននឹងត្រូវបានឆ្លុះបញ្ចាំងពីការរីកចម្រើនរបស់រោងចក្រនិងពេលវេលានៃការអភិវឌ្ឍន៍របស់វា។ <sup class="noprint Inline-Template Template-Fact" data-ve-ignore="true" style="white-space:nowrap;">[ <span title="This claim needs references to reliable sources. (November 2018)">ត្រូវការអំណះអំណាង  ] កត្តាជីវសាស្រ្តក៏ប៉ះពាល់ដល់ការលូតលាស់របស់រុក្ខជាតិដែរ។ រុក្ខជាតិអាចមានមនុស្សច្រើនណាស់ដែលមិនមានបុគ្គលណាម្នាក់បង្កើតកំនើនធម្មតាដែលបណ្តាលអោយមាន ការបំផ្លាញ និង ការបាត់បង់ជាតិក្លរ៉ូភីលនោះ ទេ។  កំណើនលូតលាស់ល្អបំផុតរបស់រុក្ខជាតិអាចត្រូវបានរារាំងដោយសត្វដែលស៊ីសាច់, សមាសធាតុដីតិចតួច, កង្វះនៃ ផ្សិត mycorrhizal និងការវាយប្រហារដោយសត្វល្អិតឬ ជំងឺរុក្ខជាតិ រួមទាំងបណ្តាលមកពីបាក់តេរីផ្សិតវីរុសនិងនោម។ ធ្វេង|រូបភាពតូច| មិនមានរស្មីសំយោគនៅលើស្លឹកដែលនៅរដូវស្លឹកឈើជ្រុះទេ។ រុក្ខជាតិសាមញ្ញដូចជាសារាយអាចមានអាយុខ្លីៗជាបុគ្គលតែប៉ុណ្ណោះប៉ុន្តែជាទូទៅមានចំនួនច្រើន។ រុក្ខជាតិប្រចាំឆ្នាំ ដុះលូតលាស់និងបន្តពូជក្នុង រដូវ ដាំដុះដំណាំ ដុះលូតលាស់ពីរឆ្នាំលូតលាស់ពីររដូវហើយជាទូទៅត្រូវបានបង្កើតឡើងវិញក្នុងឆ្នាំទីពីរហើយ រុក្ខជាតិមានអាយុច្រើនឆ្នាំ រស់នៅក្នុងរដូវលូតលាស់ជាច្រើនហើយនៅពេលដែលចាស់ទុំនឹងត្រូវបង្កើតជារៀងរាល់ឆ្នាំ។  ការចង្អុលបង្ហាញទាំងនេះជារឿយៗអាស្រ័យទៅលើអាកាសធាតុនិងកត្តាបរិស្ថានដទៃទៀត។  រុក្ខជាតិដែលមានប្រចាំឆ្នាំនៅក្នុង ដើមឈើ ឬ អាកាសធាតុបង្គួរ តំបន់ដែលអាចត្រូវបានពីរឆ្នាំម្តងឬច្រើនឆ្នាំនៅក្នុងអាកាសធាតុកក់ក្តៅ។  ក្នុងចំណោមរុក្ខជាតិសរសៃឈាម, មានអាយុច្រើនឆ្នាំរួមបញ្ចូលទាំង បៃតង ដែលរក្សាស្លឹករបស់ពួកគេកាលពីឆ្នាំទាំងមូលនិង deciduous រុក្ខជាតិដែលបាត់បង់ស្លឹករបស់ពួកគេសម្រាប់ជាផ្នែកមួយចំនួនរបស់វា។  នៅក្នុង អាកាសធាតុក្តៅ និង boreal, ពួកគេជាទូទៅបាត់បង់ស្លឹករបស់ពួកគេក្នុងអំឡុងពេលរដូវរងារ; រុក្ខជាតិ ត្រូពិក ជាច្រើនបានបាត់បង់ស្លឹករបស់ខ្លួនក្នុង រដូវប្រាំង ។ <sup class="noprint Inline-Template Template-Fact" data-ve-ignore="true" style="white-space:nowrap;">[ <span title="This claim needs references to reliable sources. (November 2018)">ត្រូវការអំណះអំណាង  ] អត្រាកំណើននៃរុក្ខជាតិគឺអថេរយ៉ាងខ្លាំង។ ស្លសខ្លះដុះតិចជាង 0.001   មីល្លីម៉ែត្រក្នុងមួយម៉ោង (មម / ម៉ោង) ខណៈពេលដែលដើមឈើភាគច្រើនកើនឡើង 0,025-0,250   មម / ម៉ោង។  ប្រភេទសត្វដែលកំពុងលូតលាស់ខ្លះដូចជា kudzu ដែលមិនត្រូវការផលិតជាលិកាគាំទ្រក្រាស់ប្រហែលជាធំរហូតដល់ 12.5   មម / ម៉ោង។ <sup class="noprint Inline-Template Template-Fact" data-ve-ignore="true" style="white-space:nowrap;">[ <span title="This claim needs references to reliable sources. (November 2018)">ត្រូវការអំណះអំណាង  ] រុក្ខជាតិការពារខ្លួនពីការ សាយសត្វ និង ខ្វះជាតិទឹក ភាពតានតឹងជាមួយ ប្រូតេអ៊ីនការរបឆាមងនឹងកមនក, ប្រូតេអ៊ីនកំដៅឆក់ និងស្ករ ( sucrose គឺជារឿងធម្មតា) ។ ការបញ្ចេញប្រូតេអ៊ីនរបស់អេអេស ( Embryogenesis Abundant ) ត្រូវបានបង្កឡើងដោយភាពតានតឹងនិងការពារប្រូតេអ៊ីនដទៃទៀតពីការប្រមូលផ្តុំដែលជាលទ្ធផលនៃ ការអស់កំលាំង និងការ ត្រជាក់ ។
ផលប៉ះពាល់នៃការត្រជាក់
នៅពេលដែលទឹកត្រជាក់នៅក្នុងរុក្ខជាតិផលវិបាកសម្រាប់រុក្ខជាតិអាស្រ័យយ៉ាងខ្លាំងទៅលើថាតើការត្រជាក់កើតឡើងនៅក្នុងកោសិកា (នៅខាងក្នុង) ឬនៅខាងក្រៅកោសិកានៅចន្លោះចន្លោះ។ ត្រជាក់ Intracellular ដែលជាធម្មតាសម្លាប់កោសិកានេះ ដោយមិនគិតពី hardiness នៃរោងចក្រនេះនិងជាលិការបស់ខ្លួន, កម្រកើតឡើងនៅក្នុងធម្មជាតិដោយសារតែអត្រានៃការធ្លាក់ចុះគឺកម្រខ្ពស់គ្រប់គ្រាន់ដើម្បីគាំទ្រវា។  អត្រានៃភាពត្រជាក់នៃអង្សាសេជាច្រើនអង្សាក្នុងមួយនាទីជាធម្មតាត្រូវបានគេត្រូវការជាចាំបាច់ដើម្បីបង្កើតការបង្កើតទឹកកកនៃទឹកកក។  នៅឯអត្រានៃការត្រជាក់នៃពីរបីអង្សាសេក្នុងមួយម៉ោង, segregation នៃទឹកកកកើតឡើងនៅចន្លោះចន្លោះ intercellular ។  នេះអាចឬមិនអាចមានដ៍សាហាវអាស្រ័យលើភាពរឹងនៃជាលិកា។  នៅសីតុណ្ហភាពត្រជាក់ទឹកក្នុងចន្លោះកោសិកានៃកោសិកាដំណាំបង្កកដំបូងទោះបីទឹកអាចនៅតែមិនរលាយរហូតទាល់តែសីតុណ្ហភាពធ្លាក់ចុះក្រោម -7 C     ។  បន្ទាប់ពីការបង្កើតជាដំបូងនៃទឹកកក intercellular កោសិកាថយចុះដូចជាទឹកត្រូវបានបាត់បង់ទៅទឹកកក segregated និងកោសិកាឆ្លងកាត់ការត្រជាក់ - ស្ងួត។  ការខះជាតិទឹកនេះត្រូវបានចាត់ទុកថាជាមូលហេតុចម្បងនៃការបង្កក។
ការខូចខាត DNA និងការជួសជុល
រុក្ខជាតិត្រូវបានប៉ះពាល់ជាបន្តបន្ទាប់ទៅនឹងភាពតានតឹងជីវសាស្រ្តនិងជីវចម្រុះ។ ភាពតានតឹងទាំងនេះជារឿយៗបណ្តាលឱ្យ ខូចខាត DNA ដោយផ្ទាល់ឬដោយប្រយោលតាមរយៈជំនាន់ អុកស៊ីសែនដែលបញ្ចេញសកម្មភាព ។  រុក្ខជាតិមានសមត្ថភាពឆ្លើយតប DNA ខូចដែលជាយន្តការសំខាន់មួយដើម្បីរក្សាស្ថេរភាពហ្សែន។  ការឆ្លើយតបខូច DNA គឺមានសារៈសំខាន់ជាពិសេសក្នុងអំឡុងពេល គ្រាប់ពូជ ដំណុះ, ចាប់តាំងពីមានគុណភាពគ្រាប់ពូជមាននិន្នាការកាន់តែយ៉ាប់យ៉ឺនជាមួយអាយុនៅក្នុងសមាគមជាមួយ DNA ដែលប្រមូលផ្តុំការខូចខាត។  ក្នុងកំឡុងពេលដំណើរការជួសជុលត្រូវបានធ្វើសកម្មភាពដើម្បីដោះស្រាយជាមួយនឹងការខូចខាត DNA ដែលប្រមូលបាន។  ជាពិសេសការបំបែកខ្សែតែមួយនិងពីរដងក្នុង DNA អាចត្រូវបាន ជួសជុល ។  ចំនុចពិនិត្យ DNA Kinase ATM មានតួនាទីសំខាន់ក្នុងការធ្វើសមាហរណកម្មការរីកចម្រើនតាមរយៈដំណុះដោយការជួសជុលឆ្លើយតបទៅនឹងការខូចខាត DNA ដែលប្រមូលបានដោយគ្រាប់ពូជចាស់។
កោសិការុក្ខជាតិ
រូបភាពតូច| រចនាសម្ព័ន្ធកោសិការុក្ខជាតិ កោសិការុក្ខជាតិត្រូវបានសម្គាល់ជាធម្មតាដោយរបស់ខ្លួនដែលមានទំហំធំទឹកដែលពោរពេញទៅកណ្តាល vacuole, chloroplasts និងរឹង ជញ្ជាំងកោសិកា ដែលត្រូវបានបង្កើតឡើងពី សែលុយឡូស , hemicellulose និង pectin ។ ការបែងចែកកោសិកា ក៏ត្រូវបានកំណត់ដោយការអភិវឌ្ឍនៃ ខួរក្បាល សម្រាប់ការសាងសង់ បន្ទះកោសិកា នៅក្នុងដំណាក់កាលចុងក្រោយនៃ cytokinesis ។  គ្រាន់តែនៅក្នុងសត្វ, កោសិការុក្ខជាតិខុសគ្នានិងអភិវឌ្ឍទៅជាប្រភេទកោសិកាច្រើន។  Totipotent meristematic កោសិកាអាចមានលក្ខណៈខុសប្លែកចូលទៅក្នុង សរសៃឈាម , ការផ្ទុក, ការពារ (ឧ ស្រទាប់ epidermal ) ឬ បន្តពូជ ជាលិកា, ជាមួយនឹងការខ្វះខាតច្រើនជាងរុក្ខជាតិបុព្វកាលប្រភេទជាលិកាមួយចំនួន។
ភាពរស្មីសំយោគ
រុក្ខជាតិមាន រស្មីសំយោគ ដែលមានន័យថាពួកគេផលិតម៉ូលេគុលម្ហូបអាហាររបស់ខ្លួនដោយប្រើថាមពលដែលទទួលបានពី ពន្លឺ ។ រុក្ខជាតិយន្តការបឋមមានសម្រាប់ការចាប់យកថាមពលពន្លឺគឺជា សារធាតុ chlorophyll នេះ ។  រុក្ខជាតិពណ៌បៃតងទាំងអស់មានផ្ទុកនូវក្លរ៉ូភីលចំនួនពីរប្រភេទគឺ chlorophyll <i id="mwAoc">a</i> និង chlorophyll <i id="mwAok">b</i> ។  ក្រោយមកសារធាតុពណ៌ទាំងនេះមិនត្រូវបានគេរកឃើញនៅក្នុងសារាយពណ៌ក្រហមឬពណ៌ត្នោតទេ។  សមីការដ៏សាមញ្ញនៃការធ្វើរស្មីសំយោគមានដូចខាងក្រោម:
ប្រព័ន្ធ​ភាពស៊ាំ
តាមរយៈកោសិកាដែលមានលក្ខណៈដូចជាសរសៃប្រសាទរុក្ខជាតិទទួលនិងចែកចាយនៅក្នុងប្រព័ន្ធរបស់ពួកគេនូវពត៌មានអំពីអាំងតង់ស៊ីតេនិងគុណភាពពន្លឺ។ ពន្លឺឧប្បត្តិហេតុដែលរំញោចប្រតិកម្មគីមីមួយនៅលើស្លឹកមួយនឹងធ្វើឱ្យប្រតិកម្មខ្សែសង្វាក់នៃសញ្ញាទៅរោងចក្រទាំងមូលតាមរយៈប្រភេទនៃកោសិកាដែលហៅថា កោសិកាស្រទប ។  ក្រុមអ្នកស្រាវជ្រាវមកពី សាកលវិទ្យាល័យ Warsaw នៃវិទ្យាសាស្ត្រជីវិត នៅប៉ូឡូញបានរកឃើញថារុក្ខជាតិមានការចងចាំជាក់លាក់សម្រាប់ការផ្លាស់ប្តូរលក្ខខណ្ឌពន្លឺដែលរៀបចំប្រព័ន្ធភាពស៊ាំរបស់ពួកគេប្រឆាំងនឹងធាតុបង្កជំងឺតាមរដូវ។  រុក្ខជាតិប្រើប៉ារ៉ាម៉ែត្រទទួលស្គាល់លំនាំដើម្បីទទួលស្គាល់ហត្ថលេខាមីក្រុប។  ការទទួលស្គាល់នេះបណ្តាលឱ្យមានប្រតិកម្មភាពស៊ាំ។  អ្នកទទួលរុក្ខជាតិដំបូងនៃហត្ថលេខាមីក្រុបត្រូវបានរកឃើញនៅក្នុងស្រូវ (XA21, 1995) និងនៅក្នុង Arabidopsis thaliana (FLS2, 2000) ។  រុក្ខជាតិក៏អនុវត្តការទទួលយកប្រព័ន្ធភាពស៊ាំដែលទទួលស្គាល់ប្រសិទ្ធភាពធាតុផ្សំដែលប្រែប្រួលខ្ពស់។  ទាំងនេះរួមមានប្រូតេអ៊ីន NBS-LRR នៃប្រូតេអ៊ីន។
ការចែកចាយផ្ទៃក្នុង
រុក្ខជាតិសរសៃឈាម ខុសគ្នាពីរុក្ខជាតិដទៃទៀតនៅក្នុងសារធាតុចិញ្ចឹមទាំងនោះត្រូវបានដឹកជញ្ជូនរវាងផ្នែកផ្សេងៗគ្នារបស់ពួកគេតាមរយៈរចនាសម្ព័ន្ធពិសេសដែលហៅថា xylem និង phloem ។ ពួកគេក៏មាន ឫស សម្រាប់យកទឹកនិងសារធាតុរ៉ែ។  xylem ផ្លាស់ទីទឹកនិងសារធាតុរ៉ែពី root ទៅសល់នៃរុក្ខជាតិនិង phloem ផ្តល់ឫសជាមួយស្ករនិងសារធាតុចិញ្ចឹមផ្សេងទៀតដែលផលិតដោយស្លឹក។
Genomics
រុក្ខជាតិមាន ហ្សែនជាច្រើន ក្នុងចំណោម ហ្សែន ទាំងអស់។ ហ្សែនរុក្ខជាតិធំបំផុត (ទាក់ទងនឹងហ្សែន) គឺ ស្រូវសាលី ( Triticum asestivum ) ដែលត្រូវបានគេព្យាករណ៍ថានឹងបញ្ចូលហ្សែនចំនួន 94.000 ហ្សែន ហើយដូច្នេះស្ទើរតែ 5 ដងច្រើនជាង ហ្សែនរបស់មនុស្ស ។  ហ្សែនរុក្ខជាតិដំបូងដែលត្រូវបានគេ ហៅថា Arabidopsis thaliana ដែលបានបញ្ចូលហ្សែនប្រហែល 25.500 ហ្សែន។  នៅក្នុងលំដាប់ឌីអេនអេដែលត្រូវបានបោះពុម្ភផ្សាយតូចបំផុតគឺថា ប្លាសដឺរវ៉ូដ ( Utricularia gibba) មាន ចំនួន 82 មេហ្គាប៊ីប៊ែរ (ទោះបីជាវានៅតែសរសេរលេខ 28.500 ហ្សែន) ខណៈពេលដែលធំជាងគេបំផុតពី ន័រវែសអៀរឡង់ ( Picea abies ) 19,600 Mb (អ៊ិនកូដប្រហែល 28,300 ហ្សែន) ។ រូបភាពតូច| Venus flytrap, ប្រភេទនៃ រុក្ខជាតិឆៅឆ្មាមួយ ។ ធ្វេង|រូបភាពតូច| បានកើនឡើង espalier នៅ Niedernhall នៅប្រទេសអាល្លឺម៉ង់។
ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:រុក្ខជាតិ
បទុមរាជាទី៣
បទុមរាជាទី៣ រឺ អង្គនន់ទី២ (១៦៥៤ - ១៦៩១)ជា​ព្រះមហាក្សត្រ​នៃ​ព្រះរាជាណចក្រកម្ពុជា​ពីគ.ស. ១៦៧៤ ដល់ គ.ស. ១៦៩១
ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ព្រះមហាក្សត្រខ្មែរ
ចង្វាក់រាំវង់
ចង្វាក់រាំវង់ មានដើមកំណើតក្រោយការករកើត អំបូរខ្មែរ-មន ជាសិល្បះមួយប្រភេទដែលប្រជាជនពីបុរាណកាលមក តែងតែប្រារព្ធឡើង ដើម្បីរាំលេងកំសាន្ដ បំបាត់ទុក្ខកង្វល់។ =គោលបំណង= ចង់បញ្ជាក់អោយប្រជាជនចេះ រួបរួមគ្នាជារង្វង់ ដោយសំដែងចេញ ជាកាយវិការផ្សេងៗគ្នា។ ក្នុងន័យរួមគឺ ការរួបរួមជារង្វង់ជាតិខ្មែរ ហើយបញ្ចេញការគិតផ្សេងៗ ដើម្បីអភិរក្សជាតិ។ =ទម្រង់នៃរបៀបរាំ
នួន សារី
លោកស្រី នួន សារី ហៅយាយយ៉យ ជាសិល្បករផ្នែកចម្រៀងបុរាណ ចម្រៀងសម័យ តារាសម្ដែង ចម្រៀងអាយ៉ៃ និងជាតារាកំប្លែងល្បីមួយរូបនៅកម្ពុជា។ =ប្រវត្តិសិល្បៈ= លោកស្រីនួន សារី ហៅយាយ យ៉យ ជា​អ្នក​រួម​ស្រុក​ជាមួយ​លោកយាយ សេរីយ៉ា និង​លោកតា សង្ហារ ផន ដែលជា​អ្នកសិល្បៈ​ជំនាន់ លន់ នល់​។ អ្នកស្រី​ក៏ត្រូវ​បាន​អ្នកសិល្បៈ​ជើងចាស់​ទាំងពីរ នាំមក​បង្រៀន ឲ្យ​ចេះ​ចម្រៀង​សម័យ ប្រពៃណី អា​យ៉ៃ យីកេ និង​ជំនាញ​ជាច្រើន​ផ្សេងទៀត​។​ និយាយ​ពី​ផ្នែក​ចម្រៀង​អា​យ៉ៃ យាយ​យ៉យ មាន​ដៃគូ​ជាច្រើន តែ​ដៃគូ ដែល​ពេញចិត្ត​របស់​ទស្សនិកជន​ជាងគេ គឺ​លោក​ព្រហ្ម ម៉ាញ ដែល​ជា​ដៃគូ​ជួប​ចុងក្រោយ​របស់​អ្នកស្រី​តែម្ដង​។​
ចៅព្រះយាអភ័យភូធរ
ចៅព្រះយាអភ័យភូធរ ( เจ้าพระยาอภัยภูธร  ? - ១៨២៧) ឈ្មោះផ្ទាល់ខ្លួន ណយ ( น้อย   ) ឬ សនុនាយក ( สมุหนายก   ) ឬរដ្ឋមន្ត្រីសៀមខាងជើងពីឆ្នាំ១៨១៣ ដល់ ១៨២៧។ លោក​ជាលោកជាសមាជិកនៃបុណ្យរ័ត្នព័ន្ធុ ( บุณยรัตพันธุ์   ) គ្រួសារ។
ណយជាបុត្ររបស់ចៅ ចៅព្រះយាស្រីធម្មាធិរាជ ( เจ้าพระยาศรีธรรมาธิราช  ) ឈ្មោះ​ផ្ទាល់​ខ្លួន​ ប៊ុនរ័ត្ន ដែល​ជា​រដ្ឋមន្ត្រី​ក្រសួង​កិច្ច​ការ​នៅ​ក្នុង​រជ្ជកាលព្រះបាទតាកស៊ីន និងព្រះបាទរាមាទី១ ។ នៅឆ្នាំ១៧៨៥ កំឡុងសង្គ្រាមប្រាំបួនឪពុករបស់ណយ ចៅព្រះយាស្រីធម្មាធិរាជប៊ុនរត្ន័ ត្រូវបានដកហូតតំណែងដោយសារការគ្រប់គ្រងខុស កំឡុងសង្គ្រាម។ ព្រះរាជបិតារបស់ព្រះអង្គត្រូវបានតែងតាំងជាចៅព្រះយាស្រីធម្មាធិរាជ ជាចៅហ្វាយនៃព្រះរាជវាំង។ ប្អូនស្រីរបស់ណយ គឺ នាងពី បានក្លាយជាមហេសីរបស់ព្រះអង្គម្ចាស់ឥស្សរៈស៊ុនថន ។
សង្គ្រាមឥណ្ឌូចិនលើកទី៣
សង្គ្រាមឥណ្ឌូចិនលើកទី៣ គឺជាជម្លោះប្រដាប់អាវុធតៗគ្នារវាងក្រុមបក្សពួកកុម្មុយនីស្តផ្សេងៗនៅលើដែនដីឥណ្ឌូចិនដីគោកក្រោយពីសហរដ្ឋអាមេរិកបានដកទ័ពចេញនៅក្នុងឆ្នាំ១៩៧៣ ហើយនិងការយកឈ្នះរបស់កងកម្លាំងកុម្មុយនីស្តនៅវៀតណាមខាងត្បូង ឡាវ និងកម្ពុជាក្នុងឆ្នាំ១៩៧៥។ ការដកទ័ពរបស់អាមេរិកនេះបានលុបបំបាត់ចោលភ្លាមៗនូវមារសត្រូវដ៏សំខាន់មួយនិងទូទៅរបស់ក្រុមកុម្មុយនីស្តនានានៅឥណ្ឌូចិន។ ការបង្វែរគោលលទ្ធិនយោបាយនិងយុទ្ធសាស្ត្ររវាងសូវៀតនិងចិនគឺជាហេតុនាំឱ្យរដ្ឋមហាអំណាចកុម្មុយនីស្តទាំងពីរនេះបែកបាក់គ្នាកាលពាក់កណ្តាលទស្សវត្តឆ្នាំ១៩៥០។ នាពេលនោះ របបកុម្មុយនីស្តក្នុងស្រុកនៅប្រទេសកម្ពុជា វៀតណាម និងឡាវគឺមានភាពជិតស្និទជាខ្លាំងជាមួយរដ្ឋមហាអំណាចទាំងពីរខាងលើនេះ។ ភាពប្រទូសរ៉ាយដែលកើតមានជាបន្តបន្ទាប់ត្រូវបានបញ្ឆេះដោយការស្អប់ខ្ពើមគ្នាដែលមានអាយុកាលរាប់សតវត្សរវាងវៀតណាមនិងកម្ពុជា ហើយជាពិសេសរវាងវៀតណាមនិងចិន។
នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៧៥ ការប៉ះទង្គិចយោធារវាងកុម្មុយនីស្តវៀតណាមនិងរបបខ្មែរក្រហមក៏ចាប់មានឡើងដែលជាលទ្ធផលកម្ពុជាត្រូវធ្លាក់នៅក្រោមការគ្រប់គ្រងរបស់វៀតណាមអស់រយៈពេលជាងមួយទស្សវត្ត។ វៀតណាមមានគោលបំណងបំផ្លាញពួកខ្មែរក្រហមចោលទាំងស្រុងដែលជាហេតុនាំឱ្យពួកគេបន្តទៅបង្កើតជម្លោះជាមួយនឹងភាគីប្រទេសថៃដែលនៅពេលនោះ ថៃបានអនុញ្ញាតឱ្យក្រុមខ្មែរក្រហមជ្រកកោននៅតាមព្រំដែននិងនៅតាមទឹកដីរបស់ខ្លួន។
ចិនមិនបានអើពើទៅនឹងនូវសកម្មភាពរបស់វៀតណាមនៅក្នុងការបង្រ្កាបចលនាប្រឆាំងកុម្មុយនីស្តនៅឡាវនោះទេ ក៏ប៉ុន្តែបានជំទាស់ជាដាច់ខាតនូវការចូលឈ្លានពានប្រទេសកម្ពុជា។ ទោះយ៉ាងណាក្តី យួនកុម្មុយនិស្តនូវតែវាយឈ្លានពានចូលប្រទេសកម្ពុជានៅចុងឆ្នាំ១៩៧៨។ ជាលទ្ធផល កងកម្លាំងប្រដាប់អាវុធចិនក៏ចាប់ផ្តើមធ្វើប្រតិបត្តិការវាយលុកមកលើខេត្តភាគខាងជើងនៃប្រទេសវៀតណាមដើម្បីបញ្ឈប់រារាំងឥទ្ធិពលរបស់វៀតណាមនិងសូវៀតកុំឱ្យរីករាលដាលតទៅទៀត។
ដើម្បីទទួលបានការគ្រប់គ្រងពេញលេញមកលើប្រទេសកម្ពុជាទាំងមូល កងទ័ពប្រជាជនវៀតណាមចាំបាច់ត្រូវកម្ចាត់ចោលរាល់មេដឹកនាំនិងអង្គភាពខ្មែរក្រហមដែលនៅសេសសល់ ពោលគឺអ្នកដែលរត់ដកថយទៅបណ្ដោយព្រំដែនកម្ពុជា–ថៃ។ ស្ថានភាពនៅព្រំដែនកម្ពុជា–ថៃក៏កាន់តែរីកធ្ងន់ធ្ងរឡើងៗ នៅពេលដែលអធិបតេយ្យភាពទឹកដីរបស់ថៃត្រូវបានរំលោភបំពានជាច្រើនលើកច្រើនសារ។ នេះគឺជាហេតុដែលបណ្តាលឱ្យកើតមានការប្រយុទ្ធនិងការប្រឈមមុខគ្នាដោយផ្ទាល់រវាងកងទ័ពវៀតណាមនិងថៃ។ ប្រទេសថៃក៏បានបង្កើនកម្លាំងទ័ពខ្លួន ទិញគ្រឿងសព្វាវុធទំនើបៗ និងបង្កើតរណសិរ្សការទូតប្រឆាំងនឹងវៀតណាមនិងចិន។ បន្ទាប់ពីសន្និសីទសន្តិភាពទីក្រុងប៉ារីសឆ្នាំ១៩៨៩ ក.ប.វ ក៏បានដកខ្លួនចេញពីទឹកដីកម្ពុជា។ នៅទីបំផុត ការប្រឈមប្រយុទ្ធគ្នានៅតំបន់ឥណ្ឌូចិនក៏បានបញ្ចប់បន្ទាប់ពីសន្ធិសញ្ញាសន្តិភាពទីក្រុងប៉ារីសឆ្នាំ១៩៩១ ត្រូវបានចុះ។
ការវិវឌ្ឍន៍នយោបាយនៅក្នុងអំឡុងពេលសង្គ្រាមវៀតណាម
សាធារណរដ្ឋប្រជាធិបតេយ្យវៀតណាមបានសម្រេចចូលជាសម្ព័ន្ធមិត្តជាមួយសហភាពសូវៀត។ នៅក្នុងសង្គ្រាមឥណ្ឌូចិនលើកទី២ វៀតណាមបានបញ្ឆេះនិងគាំទ្រកុបកម្មកុម្មុយនិស្តក្នុងប្រទេសកម្ពុជា និងឡាវ ដោយបានអះអាងថាវាគឺជារឿងធម្មតានៃបដិវត្តន៍កុម្មុយនិស្ត ហើយក៏បន្ថែមទៀតថា "ឥណ្ឌូចិនគឺជាអង្គភាពយុទ្ធសាស្ត្រតែមួយ សមរភូមិតែមួយ" ហើយវាគឺជាតួនាទីស្នូលរបស់កងទ័ពប្រជាជនវៀតណាមក្នុងការធ្វើឱ្យសម្រេចបាន។ ឥទ្ធិពលរបស់ពួកបរទេស (អន្តរជាតិនិយម) មកលើតំបន់ឥណ្ឌូចិនក៏ត្រូវបានឱបរោធន៍ ដោយសារតែតថភាពប្រវត្តិសាស្រ្តនៅក្នុងតំបន់មួយនេះដូចជា "ការប្រឆាំងគ្នាមកចេះចប់មិនចេះហើយរវាងចិននិងយួនហើយម្ខាងទៀតគឺរវាងខ្មែរនិងយួន"។ ពួកកុម្មុយនិស្តវៀតណាមក៏បានជ្រៀតជ្រែកចូលទៅក្នុងសង្គ្រាមស៊ីវិលរវាងកងយោធពលខេមរភូមិន្ទឡាវ និងចលនាកុម្មុយនិស្តប៉ាថេតឡាវរហូតទាន់តែបង្កើតបាននូវរដ្ឋកុម្មុយនិស្តថ្មីគឺសាធារណរដ្ឋប្រជាធិបតេយ្យប្រជាមានិតឡាវហើយនិង"សន្ធិសញ្ញាមិត្តភាពនិងសហប្រតិបត្តិការ" ដែលបានចុះនៅខែកក្កដា ឆ្នាំ១៩៧៧។ កងទ័ពវៀតណាមដែលឈរជើងជាអចិន្រ្តៃយន៍នៅឡាវបានធានានិងរក្សាផ្លូវផ្គត់ផ្គង់និងតំបន់យុទ្ធសាស្រ្ត (ផ្លូវលំហូជីមិញ)។ ចាប់ពីឆ្នាំ១៩៥៨ មក កងយោធារបស់វៀតណាមខាងជើងនិងខាងត្បូងក៏បានចាប់ផ្ដើមប្រយុទ្ធគ្នារហូតទាន់តែរីករាលដាលចូលទៅក្នុងតំបន់ព្រៃនៅភាគខាងកើតនៃប្រទេសកម្ពុជាហើយផ្លូវលំហូជីមិញក៏បានបន្តពីទីនោះទៅ។ ចលនាកុម្មុយនិស្តខ្មែរក៏ចាប់ផ្តើមធ្វើប្រតិបត្តិការនៅតំបន់នោះក្នុងអំឡុងទស្សវត្តឆ្នាំ១៩៦០។ ទោះបីជាមានការធ្វើកិច្ចសហប្រតិបត្តិការជាមួយក្រុមកុម្មុយនិស្តវៀតណាមក្តី តែពួកកុម្មុយនិស្តខ្មែរមិនបានប្រកាន់ខ្ជាប់នូវគោលលទ្ធិសង្គមនិយមទំនើបៗនោះទេ ហើយទីបំផុតក៏បានចងសម្ព័ន្ធមិត្តជាមួយចិន។
ការឈ្លានពានរបស់វៀតណាមមកលើប្រទេសកម្ពុជា
បន្ទាប់ពីការដួលរលំនៃទីក្រុងសៃហ្គននិងភ្នំពេញនៅខែមេសានិងឧសភា ឆ្នាំ១៩៧៥ និងការកាន់កាប់ដោយក្រុមកុម្មុយនិស្តនៅឡាវរយៈពេល ៥ ខែក្រោយមក តំបន់ឥណ្ឌូចិនគឺត្រូវបានត្រួតត្រាដោយរបបកុម្មុយនិស្តទាំងស្រុង។ ការប៉ះទង្គិចប្រដាប់អាវុធនៅតាមព្រំដែនរវាងកម្ពុជានិងវៀតណាមក៏បានផ្ទុះឡើងភ្លាមៗ បន្ទាប់ពីកងកម្លាំងខ្មែរក្រហមបានឈ្លានពានលុកលុយភូមិមួយចំនួននៅក្នុងទឹកដីវៀតណាមនិងសម្លាប់ជនស៊ីវិលរាប់រយនាក់។ ការវាយបកមកវិញរបស់វៀតណាមគឺត្រូវប្រព្រឹត្តិទៅនៅខែធ្នូ ឆ្នាំ១៩៧៨, កងកម្លាំងវៀតណាមបានមកដល់ទីក្រុងភ្នំពេញនៅខែមករា ឆ្នាំ១៩៧៩ ហើយទៅដល់ព្រំដែនប្រទេសថៃនៅនិទាឃរដូវនៃឆ្នាំ១៩៧៩។
បន្ទាប់ពីបានកាន់កាប់ទឹកដីមួយភាគធំនៃប្រទេសកម្ពុជា, ប្រទេសចិន សហរដ្ឋអាមេរិក និងសហគមន៍អន្តរជាតិភាគច្រើនបានឡើងប្រឆាំងនឹងយុទ្ធនាការរបស់វៀតណាម ចំណែកឯពួកខ្មែរក្រហមដែលនៅសេសសល់ក៏បានតាំងទីជម្រកជាអចិន្ត្រៃយ៍នៅតំបន់ព្រំដែនកម្ពុជា–ថៃ។ នៅក្នុងកិច្ចប្រជុំក្រុមប្រឹក្សាសន្តិសុខអង្គការសហប្រជាជាតិ សមាជិកមិនចូលបក្សចំនួន ៧ បានរៀបចំសេចក្តីសម្រេចចិត្តសម្រាប់បទឈប់បាញ់និងការដកទ័ពរបស់វៀតណាម ប៉ុន្តែត្រូវបានបរាជ័យដោយសារតែមានការបដិសេដពីសហភាពសូវៀតនិងឆេកូស្លូវ៉ាគី។ ថៃបានបណ្តោយឱ្យមានវត្តមានក្រុមខ្មែរក្រហមនៅលើទឹកដីរបស់ខ្លួនដោយសារតែពួកគេបានជួយទប់ទល់នឹងកងកម្លាំងវៀតណាមនិងទ័ពព្រៃក្នុងស្រុកប្រទេសថៃ (ពួកកុម្មុយនិស្តថៃ)។ ក្នុងរយៈពេលមួយទស្សវត្តបន្តបន្ទាប់ ខ្មែរក្រហមបានទទួលការគាំទ្រយ៉ាងច្រើនពីសត្រូវរបស់វៀតណាមនិងជាក្រុមដែលគេយកមកប្រើប្រាស់នៅក្នុងនយោបាយដោយប្រទេសថៃ ចិន អាស៊ាន និងសហរដ្ឋអាមេរិកជាដើម។
ការវាយឆ្មក់របស់វៀតណាមនៅតាមព្រំដែនប្រទេសថៃ
កងកម្លាំងខ្មែរក្រហមបានធ្វើប្រតិបត្តិការពីខាងក្នុងទឹកដីថៃដោយវាយប្រហារមកលើរដ្ឋាភិបាលគាំទ្រហាណូយគឺសាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតកម្ពុជា។ ស្រដៀងគ្នានេះដែរ កងកម្លាំងវៀតណាមបានវាយលុកវិញមកលើមូលដ្ឋានទ័ពខ្មែរក្រហមជាញឹកញាប់នៅខាងក្នុងទឹកដីថៃ។ មិនយូរប៉ុន្មាន កងទ័ពថៃនិងវៀតណាមក៏បានប៉ះទង្គិចនឹងគ្នាជាច្រើនលើកច្រើនសារក្នុងអំឡុងទសវត្សនោះ។
ជម្លោះចិន–វៀតណាម
ជាការឆ្លើយតបទៅនឹងការចូលកាន់កាប់ប្រទេសកម្ពុជាដោយវៀតណាម ចិនបានបើកការវាយប្រហារមកលើខេត្តភាគខាងជើងនៃប្រទេសវៀតណាមដោយបានកាន់កាប់ក្រុងមួយចំនួននៅក្បែរព្រំដែន។ នៅថ្ងៃទី៦ ខែមីនា ឆ្នាំ១៩៧៩ ចិនបានប្រកាសថាបេសកកម្មរបស់ពួកគេបានទទួលជោគជ័យហើយរួចក៏ដកកងកម្លាំងយោធាខ្លួនចេញពីប្រទេសវៀតណាម។ នៅក្នុងការវាយប្រហារគ្នាដោយរយៈពេលខ្លីនេះ ប្រទេសទាំងពីរបានអះអាងថាខ្លួនជាអ្នកទទួលជ័យជម្នះ។ ប៉ុន្តែការកាន់កាប់របស់វៀតណាមមកលើកម្ពុជាក្នុងរយៈពេលពេញមួយទស្សវត្តនេះគឺជាមូលហេតុមួយដែលបង្ហាញថាយុទ្ធនាការរបស់ចិនបានទទួលបរាជ័យជាយុទ្ធសាស្រ្ត។ ប៉ុន្តែម្ខាងទៀត ជម្លោះនោះក៏បានបង្ហាញថា ចិនបានទទួលជោគជ័យក្នុងការទប់ស្កាត់ការគាំទ្រពីសូវៀតដល់សម្ព័ន្ធមិត្តវៀតណាមរបស់ខ្លួនដែរ។
កងកម្លាំងប្រទេសទាំងពីរនូវតែបន្តច្បាំងគ្នានៅតាមព្រំដែននិងនៅលើសមុទ្ររហូតដល់អំឡុងឆ្នាំ១៩៩០។ ការប្រយុទ្ធចម្បាំងគ្នានេះគឺមិនមានភាគីណាអាចយកឈ្នះលើភាគីណាមួយនោះទេ។ នៅចុងទស្សវត្តឆ្នាំ១៩៨០ បក្សកុម្មុយនីស្តវៀតណាមបានចាប់ផ្តើមអនុវត្តគោលនយោបាយ"ដូយមូយ" (Doi Moi) (កំណែទម្រង់) និងពិចារណាឡើងវិញនូវគោលនយោបាយចិនជាពិសេស។ ទំនាក់ទំនងអរិភាពដែលអូសបន្លាយពេលយូរជាមួយនឹងប្រទេសចិនត្រូវបានគេទទួលស្គាល់ថាជាការធ្វើឱ្យអន្តរាយដល់កំណែទម្រង់សេដ្ឋកិច្ច សន្តិសុខជាតិ និងអត្ថិភាពរបស់របបប្រទេសទាំងពីរ។ សម្បទាននយោបាយមួយចំនួនបានបើកផ្លូវឱ្យដំណើរការជាធម្មតាវិញនៅឆ្នាំ១៩៩១។
ឯកសារយោង
ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ជម្លោះក្នុងសតវត្សទី២០ ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ទំនាក់ទំនងកម្ពុជា–វៀតណាម ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ទំនាក់ទំនងចិន–វៀតណាម ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ជម្លោះសង្គ្រាមត្រជាក់ ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ទំនាក់ទំនងថៃ–ឡាវ ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ទំនាក់ទំនងយោធាថៃ–វៀតណាម
គំរោងនែកាផលិតរឿង
លំណែនាំ
ជាធម្មតានៅក្នុងជីវិតពិត គំនិត និង អារម្មណ៍ ចិត្ត និង តណ្ហា គឺទាក់ទងគ្នាទៅវិញទៅមក។ នៅក្នុង កុន បើយើងឃើញសាកសព យើងនឹងមានប្រតិកម្ម យ៉ាងរហ័ស ជាមួយនឹងភាពរំជើបរំជួល ប្រហែលជាពេលខ្លះយើងពិចារណា ទៅលើខ្សែជីវិត និងមានសំនួរយ៉ាងច្រើនកើតមានចំពោះ ខ្លួនយើងផ្ទាល់ ។ប៉ុន្តែទោះបីជាយ៉ាងណា បើយើងមើលឃើញសាកសព នៅលើផ្លូវដែលយើងបានបើកបរនោះ ប្រតិកម្មភា្លមៗរបស់យើងគឺរន្ធត់ ប្តូរទៅជាការស្អប់ខ្ពើមយ៉ាងខ្លាំង ។ ការរំជួលចិត្ត បានចូលទៅក្នុងរូបភាព បន្ទាប់ពីពីព្រឹត្តិការណ៍មួយបានបញ្ចប់ទៅ។ ណៅក្នុងជីវិតពិត បទពិសោធន៍គឺមានអត្ថន័យ ជាមួយនឹងការជះត្រលប់នៃពេលវេលា។នៅក្នុងជីវិតពិត អត្ថន័យរបស់ពួកគេគឺ ស្ថិតនៅលើអ្វីដែលកើតឡើង។គម្រោងនៃការសសេរ កុន គឺជាឧបករណ៍ ដែលអាចឲ្យអ្នក បង្កើតនូវភាពរំជើបរំជួល និង អវសាន្តនៃជីវិត។ នោះគឺជាហេតុផលមួយដែល អ្នកទិតៀនស្ទើរតែទាំងអស់តបមកអ្នករៀបចំ ផលិតកុន។ គម្រោងគឺ ជាទូទៅមានការវាយតម្លៃទាប នៃដំណើរការឯកសារ ។ មតិជាច្រើន ដែលបានផ្តល់យោបល់មក ថា ដំណើរការនៃការបង្កើតឯកសារ រៀបចំទៅតាមបទពិសោធន៍របស់អ្នកដែលបានផលិតវា។ អ្នកផលិតកុនជាច្រើនអ្នក បានសសេរពី ការកាត់ ក្រដាស ”paper edit”។ បន្ទាប់ពីជ្រើសរើសពេលវេលា ក្នុងការសសេរគម្រោង។ ដំណើរការនេះត្រូវបានយកទៅប្រើនៅក្នុង ការថតកុនជាច្រើនបែបបទ។ ជាពិសេសនៅពេលដែលអ្នកផលិតកុន កំពុងតែថត នៅព្រឹតិ្តកាណ៍ ក្នុងការគ្រប់គ្រង របស់គាត់ដូចជា ការប្រជុំ នយោបាយ ព្រឹត្តិកាណ៍ គ្រោះធម្មជាតិ កុប្បកម្ម បាតុកម្ម ។ល។ ទោះបីជាយ៉ាងណា កុន ជាច្រើន ។អ្នកផលិតកុន បានស្វែងរក ឆ្លើយនូវសំនួរដោយខ្លួនឯង “តើខ្ញុំគួរធ្វើយ៉ាងណា?” នេះគឺជាអាជ្ញាបញ្ជា ដើម្បីបង្ហាញ នូវគម្រោងការសសេរល្អ គ្មានការផ្លាស់ប្តូរ ក្នុងពេលដំនើរការផលិតនោះទេ។ ជារឿយៗការរៀបចំគម្រោង មុនពេលថតកុនអាចធ្វើឲ្យមានភាព ខុសគ្នារវាងកុនមិនល្អ និង កុនល្អ ឬ កុនល្អ និងកុនដែលល្អជាង។
មានពីរតំណាក់កាលនៃការសសេរគម្រោងឯកសារ (ការសសេរស្គី្រប) i.	មុនពេលសសេរគម្រោង ii. ពេលសសេរគម្រោង
វិធីសសេរស្គ្រីប
អត្តបទសសេរព្រាងជាអត្តបទសរសេររៀបសង្ខេបៗ មិនកំណត់នូវសេចក្តីលំអិត តែកំណត់ចំពោះក្បាលរឿងសំខាន់ៗ ដូចជាក្បាលរឿង សេចក្តីខ្លឺមសារសំខាន់ៗ ទីកន្លែង ចំនួនអ្នកចូលរូមសន្ទនាក្នុងកម្មវិធី ប្រវែងកម្មវិធី និងចំណុចសំខាន់ៗដែលចាំបាច់។
អត្តបទដែលជិតចប់បរិបូរណ៍គឺជាអត្តបទដែលមានសេចក្តីលំអិតច្រើនជាងអត្តបទព្រាង តែក៏មិនទាន់បានចប់បរិបូណ៍ យើងត្រូវកំណត់ទុកអោយទូលាយដូចជា រឿងអ្វី? ចំនួនមនុស្សដែលអញ្ញើញមកចូលរួមក្នុងកម្មវិធីមានប៉ុន្មានអ្នក? តើនរណាខ្លះ? ខ្លឺមសារដែលត្រូវសន្ទនាមានរបៀបជាសំនូរនិងចំលើយទុកអោយ លក្ខណះរបស់ឆាក់ដូចម្តេច? វត្តុរឺឧបករណ៍ដែលត្រូវមករៀបចំក្នុងឆាក តើត្រូវមានអ្វីខ្លះ? ពន្លឺ សម្លេង រឺ បិទនិងបើកកម្មវិធីត្រូវធ្វើដូចម្តេច?
អត្តបទដែលចប់បរិបូរណ៍ជាអត្តបទដែលបានកំណត់ក្តីអំហិតទាំងអស់ ទាំងផ្នែករូបភាព សម្លេង លក្ខណះ ខ្នាតនិងប្លងកាមេរ៉ា។យើងត្រូកំណត់ក្តីលំអិតអោយបានល្អិតល្អន់ ដែលអានទៅឆាប់យល់ អាចសម្លឹងឃើញជារូបភាព រឺសសេរជារូបភាពដែលងាយស្រួលយល់៕
ពេលសសេរគម្រោង(តួស្គ្រីប)
តួគម្រោងនៃ ការសសេរអត្ថបទ( តួស្គ្រីប) គឺជាផ្នែកបញ្ចប់នៃ ការសសេរស្គ្រីប។ វាគឺ ជាការកែប្រែឬ ការសសេរឡើងវិញនៃ ការសសេរស្គ្រីប ហើយវាជា ការបង្កើតនៃ ការសសេរ និង ការបន្ថែមទៅលើឯកសារ។ តួស្គ្រីបគឺ បញ្ជូលនិង ធាតុផ្សំនៃគំនិត ព័ត៌មានដែលប្រសើរជាង វគ្គនៃផលិតកម្ម ហើយប្រហែលជា អាចរាប់បញ្ចូលទាំងគំនិតថ្មីៗ ស្របទៅតាមវិធីសាស្ត្រ របស់យើង។ វាជាការប្រឌិត ដែលរួមផ្សំភាពយន្ត ដែលផលិតករ កែវាទៅក្នុងឯកសារ។ តួនៃស្គី្របគឺ រាប់បញ្ចូលទាំង ការពិពណ៌នា សកម្មភាព និងការយល់ ឲ្យកាន់តែស៊ីជម្រៅ។
ជាថ្មីម្តងទៀត តួស្គី្របមិនគួរច្រឡំ នឹងក្រដាសកាត់តទេ ដែលផ្ទុកនូវព័ត៌មានលម្អិត និង ព័ត៌មានផលិតកម្ម។ ទោះបីជាមាន ការរួមបញ្ចូល ទាំងពីរនេះ របស់ ម្ចាស់ផលិតកម្ម និង អ្នកសសេរស្គី្រប វាត្រូវតែបំបែក ។ ក្រដាសកាត់តគឺជា ឧបករណ៍ម្យ៉ាង សម្រាប់កាត់ត ប្រវែង ហើយរាប់បញ្ចូលទាំង ធាតុផ្សំដូចជា ការរាប់ពេលវេលា ចំនួន និង ចំនុចក្នុង និងចំនុចក្រៅ។ រីឯស្គី្រប គឺជាគំនិត និងការពិពណ៌នា នៃសកម្មភាព ប៉ុន្តែគួរតែ រក្សាទុកនូវ កន្លែងទំនេរមួយ សម្រាប់ទុកនូវ ការកែប្រែនៃ ផ្នែកចុងបញ្ចប់ នៃអត្ថបទ។ ទាំងមុនសសេរស្គី្រប និង តួស្គី្រប គឺត្រូវតែ បញ្ជាក់ពីពេលវេលា ច្បាស់លាស់ ។ ធាតុផ្សំ​ និង វិធីសាស្ត្រ គឺ អាចយកទៅប្រើប្រាស់ទាំងពីរ តែអាស្រ័យទៅលើ ព័ត៌មានដែលមាន រយះពេលពិតប្រាកដ។ .
សសេររឿង និង ឯកសារ មានភាពខុសគ្នា
ការសសេររឿង ប្រឌិតឬ មិនប្រឌិត គឺមានលក្ខណះខុសគ្នាពី ការសសេរ ដើម្បីបោះពុម្ព។ ទាំងនេះ គឺជា ទម្រង់តែមួយ ដើម្បីសសេររឿងដែល អ្នកនិពន្ធ ត្រូវតែគិតដល់៖ រឿងគឺជា សោតទស្សន៍៖ ពាក្យពេចន៍ ដែលអ្នកនិពន្ធសសេរ គឺ មិនត្រូវបានគេអាន ទាំងអស់នោះទេ។ ពួកគេគ្រាន់តែ បានឃើញ និងបានឮ ដូចជា រូបភាពនៅលើ អេក្រង់។ ជំនាញ ដែលសំខាន់បំផុត នៃអ្នកសសេរ គឺសសេរនូវ អ្វីដែលគេបានឮ ។ ទ្រឹស្ដី និង ការពន្យល់ គឺជា ផ្នែកដ៏តូចមួយនៃ ការសសេរស្គី្រប។ ប្រសិនបើ ប្រិយមិត្តមិនបានរកឃើញ នូវទ្រឹស្ដី វាមិនមែនជា ការសសេរដែល អាក្រក់នោះទេ។ អ្នកនិពន្ធ គួរតែគិតថា “”តើអ្វីដែល ខ្ញុំត្រូវតែសសេរនៅក្នុងការ យល់ឃើញពី ធម្មជាតិ”” ប្រសិនបើ វាមិនមែនទេ តើខ្ញុំគួរធ្វើរបៀបណា ដើម្បីរកឃើញសោតទស្សន៍? រឿងដែលបង្ហាញពីចលនា៖ រូបភាពភាគច្រើន ដែលអ្នកបានឃើញ តែងមានចលនា ។ វាជា ការបំបែកចលនា រូបភាពពីរូបថត។ រឿងជាច្រើនត្រូវបាន បកប្រែដោយអ្នកនិពន្ធ ក្នុងចលនានៃរូបភាព។ រឿងដែល មានបរិហារ ដែលមិនអាចមើលឃើញ ដោយភ្នែកទទេ៖ កោសិការតូចៗ នៅក្នុងរាង្គកាយរបស់យើង ប្រទេសណាមួយ ដែលយើងធ្លាប់ទៅ ព័ត៌មាន ដែលពេលខ្លះយើងភ្លេច។ អ្នកនិពន្ធគួរតែ ប្រមូលនូវរឿងរ៉ាវ ដែលកើតមាននៅក្នុងជីវិត ទៅកាន់ប្រិយមិត្តរបស់គេ ដែល ពួកគេគ្មាន បទពិសោធន៍នៅ អ្វីដែលពួកគេបានឃើញ នៅលើអេក្រង់។
ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ស្គ្រីប ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:កុន
កែសនី
​
នាងកែសនី នាងត្រូវជាមហេសីព្រះបាទព្រហ្មចក្រព័ត្រាធិរាជ។
ឯកសារយោង
ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ក្សត្រខ្មែរក្នុងរឿងនិទាន
មហោស្រពជាតិ (ប្រទេសថៃ)
តំនភ្ជាប់=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/3/39/%E0%B9%82%E0%B8%A3%E0%B8%87%E0%B8%A5%E0%B8%B0%E0%B8%84%E0%B8%A3%E0%B9%81%E0%B8%AB%E0%B9%88%E0%B8%87%E0%B8%8A%E0%B8%B2%E0%B8%95%E0%B8%B4_April2021_Thailand_National_Theatre_Bangkok_01.jpg/220px-%E0%B9%82%E0%B8%A3%E0%B8%87%E0%B8%A5%E0%B8%B0%E0%B8%84%E0%B8%A3%E0%B9%81%E0%B8%AB%E0%B9%88%E0%B8%87%E0%B8%8A%E0%B8%B2%E0%B8%95%E0%B8%B4_April2021_Thailand_National_Theatre_Bangkok_01.jpg|រូបភាពតូច| មហោស្រពជាតិ មហោស្រពជាតិ គឺជាកន្លែងសំដែងសិល្បៈមួយនៅក្នុងស្រុកព្រះនរគ ទីក្រុងបាងកក ។ វា​បាន​បើក​នៅ​ក្នុង​ឆ្នាំ១៩៦៥ ហើយ​ដំណើរការ​ជា​ភ្នាក់ងារ​រដ្ឋាភិបាល​ក្រោម​ការិយាល័យ​សិល្បៈ​នៃនាយកដ្ឋាន​វិចិត្រសិល្បៈ ​។ សព្វ​ថ្ងៃ​នេះ​គេ​ស្គាល់​ច្បាស់​ហើយ​ចំពោះ​ការ​សំដែង​បែប​ប្រពៃណី ជាពិសេសល្ខោនខោលថៃពាក់​មុខ។
រោងមហោស្រពនេះត្រូវបានសាងសង់ឡើងពីឆ្នាំ១៩៦០ ដល់ឆ្នាំ១៩៦៥ ដោយចាប់ផ្តើមក្រោមការគ្រប់គ្រងរបស់ហ្លួង វិចិតវថាកាន ដែលជាអ្នកនិពន្ធ និងជាអ្នកនិពន្ធរឿងដ៏ឆ្នើម ដែលបានរួមចំណែកយ៉ាងច្រើនដល់ការអភិវឌ្ឍន៍នៃសុន្ទរកថាជាតិនិយមថៃ ក្នុងអំឡុងពាក់កណ្តាលសតវត្សទី២០ ។ អគារនេះត្រូវបានរចនាតាមរចនាបថបែបថៃ ដោយមានផែនការ ទំនើប គ្របដណ្ដប់ដោយដំបូលប្រក់ស័ង្កសីដែលទទួលឥទ្ធិពលពីថៃ។ វាស្ថិតនៅលើជ្រុងផ្លូវរាជិនី និង ណាព្រះធាតុ នៅជិតចុងខាងជើងនៃ ស្នាមហ្លួង លើអតីតទីតាំងរបស់ ក្រសួងដឹកជញ្ជូន ហើយកាន់កាប់ដីដែលដើមឡើយជាផ្នែកនៃ វាំងខាងមុខ នៅជាប់ សារមន្ទីរជាតិបាងកក និង វិទ្យាស្ថានប៊ុនឌិតប៉ាតាណាស៊ីប៉ា ។
សម្តេច Dalai Lama ទី 14
សម្តេចសង្ឃដាឡៃឡាម៉ាទី 14 (ឈ្មោះសាសនា Tenzin Gyatso ដែលមានអាយុតិចជាងលោក Jetsun Jamphel Ngawang Lobsang Yeshe Tenzin Gyatso កើត Lhamo Thondup ថ្ងៃទី 6 ខែកក្កដាឆ្នាំ 1935) គឺជាសម្តេចសង្ឃដាឡៃឡាម៉ាបច្ចុប្បន្ន។ សម្តេចសង្ឃ Dalai Lamas គឺជាព្រះសង្ឃដ៏សំខាន់នៃសាលា Gelug ដែលជាសាលារៀនថ្មីបំផុតនៃពុទ្ធសាសនាទីបេដែលត្រូវបានដឹកនាំជាផ្លូវការដោយហ្គេនដេនត្រាឡា។ ចាប់តាំងពីពេលដែលសម្តេច Dalai Lama ទី 5 ដល់ឆ្នាំ 1959 រដ្ឋាភិបាលកណ្តាលទីបេគឺលោក Ganden Phodrang បានវិនិយោគលើតំណែងរបស់សម្តេចសង្ឃដាឡៃឡាម៉ាជាមួយនឹងកាតព្វកិច្ចខាងបព្វជិតភាព។
សង្ឃដាឡៃឡាម៉ាទី 14 បានកើតនៅក្នុងភូមិ Taktser នៃ Amdo នៅទីបេហើយត្រូវបានគេជ្រើសរើសថាជា tulku នៃ Dalai Lama ទី 13 នៅក្នុងឆ្នាំ 1937 និងបានទទួលស្គាល់ជាផ្លូវការថាជាសម្តេច Dalai Lama ទី 14 នៅក្នុងការប្រកាសជាសាធារណៈនៅក្បែរទីក្រុង Bumchen នៅឆ្នាំ 1939 ។ សម្តេចសង្ឃដាឡៃឡាម៉ាត្រូវបានគេប្រារព្ធឡើងនៅឡាសានៅថ្ងៃទី 22 ខែកុម្ភៈឆ្នាំ 1940 ហើយនៅទីបំផុតគាត់បានបំពេញភារកិច្ចខាងនយោបាយនៅថ្ងៃទី 17 ខែវិច្ឆិកាឆ្នាំ 1950 នៅអាយុ 15 ឆ្នាំបន្ទាប់ពីសាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតចិនបានបញ្ចូលទីបេ។ រដ្ឋាភិបាលរបស់សាលា Gelug បានគ្រប់គ្រងតំបន់មួយដែលត្រូវគ្នាទៅនឹងតំបន់ស្វយ័តទីបេដែលគ្រាន់តែជា PRC ដែលទើបនឹងចាប់ផ្ដើមមានបំណងអះអាងការគ្រប់គ្រងលើវា។
ក្នុងអំឡុងការបះបោរទីបេឆ្នាំ 1959 សង្ឃដាឡៃឡាម៉ាបានភៀសខ្លួនទៅប្រទេសឥណ្ឌាជាកន្លែងដែលគាត់រស់នៅបច្ចុប្បន្នជាជនភៀសខ្លួន។ Dalai Lama ទី 14 បានទទួលរង្វាន់ណូបែលសន្តិភាពក្នុងឆ្នាំ 1989. គាត់បានធ្វើដំណើរជុំវិញពិភពលោកហើយបាននិយាយអំពីសុខុមាលភាពរបស់ប្រជាជនទីបេបរិស្ថានបរិស្ថានសេដ្ឋកិច្ចសិទិ្ធស្ត្រីការមិនចូលហឹង្សាការសន្ទនាអន្តរភាវូបនីយកម្មរូបវិទ្យាតារាវិទ្យាពុទ្ធសាសនានិងវិទ្យាសាស្រ្តវិទ្យាសាស្ត្រសរសៃប្រសាទផ្នែកខួរក្បាល សុខភាពបន្តពូជនិងផ្លូវភេទរួមជាមួយប្រធានបទជាច្រើននៃការបង្រៀនព្រះពុទ្ធសាសនាមហាយាននិងវជរយាន។
Early life and background
បន្ទាប់ពីមានសញ្ញានិងចក្ខុវិស័យបានរាយការណ៍ក្រុមស្វែងរកចំនួនបីត្រូវបានបញ្ជូនទៅភាគខាងជើងភាគខាងកើតនិងភាគអាគ្នេយ៍ដើម្បីកំណត់ទីតាំងថ្មីនៅពេលដែលក្មេងប្រុសដែលក្លាយទៅជាសម្តេច Dalai Lama ទី 14 មានអាយុប្រហែលជាពីរឆ្នាំ។ លោកស្សាប៊ីលហ្គូល (Sir Basil Gould) ប្រតិភូអង់គ្លេសនៅឡាសា (Lhasa) នៅឆ្នាំ 1936 បានទាក់ទងនឹងកំណត់ត្រារបស់គាត់នៅភាគខាងជើងឆៀងខាងកើតជាមួយលោកសាន់ប៊ែលបឺរ (Charles Bell) អតីតអ្នករស់នៅចក្រភពអង់គ្លេសនៅឡាសានិងជាមិត្តរបស់ស្តេចដាឡៃឡាម៉ាទី 13 ។ ក្នុងចំណោមស្នាដៃជាច្រើនទៀតប្រមុខនៃរូបកាយសម្តេច Dalai Lama ទី 13 នៅទិសខាងត្បូងខាងកើតបានងាកទៅរកទិសខាងជើងខាងកើតដោយបញ្ជាក់ថាវាត្រូវបានបកប្រែជាទិសដៅដែលអ្នកស្នងតំណែងរបស់ព្រះអង្គនឹងត្រូវបានរកឃើញ។ Regent Reting Rinpoche មិនយូរប៉ុន្មានមានចក្ខុវិស័យមួយនៅឯបឹងដ៏ពិសិដ្ឋនៃឡាហមឡាតូសូដែលគាត់បានបកប្រែថាជា Amdo ជាតំបន់ស្វែងរក។ ចក្ខុវិស័យនេះត្រូវបានបកប្រែផងដែរដើម្បីសំដៅទៅលើវត្តអារាមដ៏ធំមួយដែលមានដំបូលក្រណាត់និងក្បឿងមុំខៀវនិងផ្លូវដែលហើរពីវាទៅដល់ភ្នំមួយនៅខាងកើតទល់មុខដែលឈរនៅផ្ទះតូចមួយដែលមានអន្ទាក់ខុសគ្នា។ ក្រុមនេះដែលដឹកនាំដោយលោក Kewtsang Rinpoche បានទៅជួប Panchen Lama ជាលើកដំបូងដែលត្រូវបានជាប់នៅក្នុង Jyekundo នៅភាគខាងជើង Kham ។ Panchen Lama បានស៊ើបអង្កេតការបង្កើតកូនក្មេងមិនធម្មតានៅក្នុងតំបន់ដែលមិនធ្លាប់មានចាប់តាំងពីការសម្តេច Dalai Lama ទី 13 ។ គាត់បានឱ្យឈ្មោះកេវសានឈ្មោះក្មេងប្រុសបីនាក់ដែលគាត់បានរកឃើញហើយបានកំណត់ថាជាបេក្ខជន។ ក្នុងរយៈពេល 1 ឆ្នាំ Panchen Lama បានស្លាប់។ បេក្ខជនពីរនាក់ក្នុងចំណោមបេក្ខជនបីនាក់របស់គាត់ត្រូវបានគេបំបែកចេញពីបញ្ជីប៉ុន្តែកុមារទីបីដែលជាកូន "មិនខ្លាច" ដែលមានការសន្យាច្រើនបំផុតគឺមកពីភូមិ Taktser ដែលជាចក្ខុវិស័យនៅលើភ្នំមួយនៅចុងបញ្ចប់នៃផ្លូវដែលនាំទៅរក Taktser ពីវត្តអារាម Kumbum ដ៏អស្ចារ្យជាមួយនឹងដំបូលពណ៌បៃតង។ នៅទីនោះពួកគេបានរកឃើញផ្ទះមួយដែលបានបកស្រាយពីចក្ខុវិស័យ - ផ្ទះដែលឡាហោដុនដុដរស់នៅ។
យោងទៅតាមសម្តេច Dalai Lama ទី 14 នៅពេលនោះភូមិ Taktser ឈរនៅលើ "ព្រំដែនពិតប្រាកដ" រវាងតំបន់អាម៉ូអានិងប្រទេសចិន។ នៅពេលដែលក្រុមការងារបានមកលេងដែលធ្វើជាអ្នកធ្វើធម្មយាត្រាមេដឹកនាំរបស់ខ្លួនគឺសេរ៉ាឡាម៉ាធ្វើពុតជាអ្នកបំរើនិងអង្គុយដាច់ដោយឡែកពីគ្នានៅក្នុងផ្ទះបាយ។ គាត់បានកាន់ក្រដាសប្រាក់ចាស់ដែលជាកម្មសិទ្ធិរបស់ស្តេចដាឡៃឡាម៉ាទី 13 ហើយក្មេងប្រុស Lhamo Dhondup ដែលមានអាយុ 2 ឆ្នាំបានមកជិតហើយសុំវា។ ព្រះសង្ឃបាននិយាយថា "បើអ្នកដឹងថាខ្ញុំជានរណាអ្នកអាចមានវាបាន" ។ កុមារបាននិយាយថា "សេរ៉ាឡាម៉ាស៊ាឡាម៉ា" ហើយនិយាយជាមួយគាត់ក្នុងពាក្យសំដីរបស់ឡាសាក្នុងភាសាមួយដែលម្តាយរបស់ក្មេងប្រុសនេះមិនអាចយល់បាន។ នៅពេលក្រោយដែលគណបក្សនេះវិលត្រឡប់ទៅផ្ទះវិញពួកគេបានបង្ហាញពីគោលបំណងពិតរបស់ពួកគេហើយបានសុំការអនុញ្ញាតឱ្យក្មេងប្រុសត្រូវធ្វើតេស្តជាក់លាក់។ ការធ្វើតេស្តមួយបានបង្ហាញគាត់នូវគូវត្ថុផ្សេងៗគ្នាដែលមួយជាកម្មសិទ្ធិរបស់ដាឡៃឡាម៉ាទី 13 និងមួយទៀតមិនមាន។ ក្នុងគ្រប់ករណីទាំងអស់លោកបានជ្រើសរើសវត្ថុផ្ទាល់របស់ដាលៃឡាម៉ាហើយបានច្រានចោលអ្នកដទៃ។ ដូច្នេះវាគឺជា Panchen Lama ដែលបានរកឃើញដំបូងនិងបានកំណត់អត្តសញ្ញាណទី 14 Dalai Lama ។
ចាប់តាំងពីឆ្នាំ 1936 មេបញ្ជាការមូស្លឹមម៉ាប៊ូហ្វាងមេដឹកនាំមូស្លីម Hui 'Ma Clique បានគ្រប់គ្រង Qinghai ជាអភិបាលរបស់ខ្លួនស្ថិតនៅក្រោមអាជ្ញាធរកណ្តាលនៃសាធារណរដ្ឋចិន។ យោងតាមបទសម្ភាសន៍ជាមួយសម្តេចសង្ឃដាឡៃឡាម៉ាទី 14 នៅឆ្នាំ 1930 លោកម៉ាប៊ូភួងបានចាប់យកជ្រុងខាងជើងភាគអាគ្នេយ៍នៃអាម៉ូដូក្នុងនាមរដ្ឋាភិបាលទន់ខ្សោយឈៀងកៃសកហើយបានបញ្ចូលវាទៅក្នុងខេត្តឈីងហៃរបស់ចិន។ មុនពេលទៅ Taktser, Kewtsang បានទៅម៉ា Bufang ដើម្បីបង់ការគោរពរបស់គាត់។ នៅពេលដែលលោក Ma Bufang បានឮថាបេក្ខជនម្នាក់ត្រូវបានគេរកឃើញនៅក្នុង Taktser គាត់បាននាំគ្រួសារនេះទៅឱ្យគាត់នៅស៊ីននីង។ ដំបូងគាត់បានទាមទារភស្តុតាងថាក្មេងប្រុសនេះគឺជាសម្តេចសង្ឃដាឡៃឡាម៉ាប៉ុន្តែរដ្ឋាភិបាលឡាសាទោះបីជាលោក Kewtsang បានជូនដំណឹងថានេះជារឿងមួយក៏ដោយបានប្រាប់លោក Kewtsang ថាគាត់ត្រូវទៅទីក្រុងឡាសាដើម្បីធ្វើតេស្តបន្ថែមទៀតជាមួយបេក្ខជនផ្សេងទៀត។ ពួកគេដឹងថាប្រសិនបើគេត្រូវបានប្រកាសថាជាសម្តេចសង្ឃដាឡៃឡាម៉ារដ្ឋាភិបាលចិននឹងទទូចសុំឱ្យបញ្ជូនកងទ័ពដ៏ធំមួយជាមួយលោកដែលនឹងស្នាក់នៅក្នុងទីក្រុងឡាសាហើយបដិសេធមិនផ្លាស់ប្តូរ។ លោក Ma Bufang និងលោក Kumbum Monastery បន្ទាប់មកបានបដិសេធមិនអនុញ្ញាតឱ្យគាត់ចាកចេញទេលុះត្រាតែគាត់ត្រូវបានប្រកាសថាជាសម្តេចសង្ឃដាឡៃឡាម៉ាប៉ុន្តែបានទាមទារប្រាក់ត្រលប់មកវិញចំនួន 100.000 ដុល្លារដើម្បីឱ្យពួកគេត្រូវបានគេចែករំលែកដើម្បីឱ្យពួកគេទៅកាន់ឡាសា ។
Kewtsang បានរៀបរាប់ពីបញ្ហានេះប៉ុន្តែគ្រួសារត្រូវបានអនុញ្ញាតអោយផ្លាស់ទីពី Xining ទៅ Kumbum តែបន្ទាប់មកតម្រូវការបន្ថែមទៀតត្រូវបានធ្វើឡើងសម្រាប់តម្លៃលោះចំនួន 330.000 ដុល្លារទៀត។ មួយរយពាន់នាក់សម្រាប់មន្រ្តីរដ្ឋាភិបាល, មេបញ្ជាការនិងជាប្រមុខ Kumbum, ម្ភៃពាន់នាក់សម្រាប់ការអមការពារនិងដប់ពាន់នាក់សម្រាប់លោក Ma Bufang ខ្លួនគាត់បាននិយាយថា។
ជម្លោះការទូតរយៈពេលពីរឆ្នាំមុនពេលវាត្រូវបានទទួលយកដោយឡាសាថាការលោះត្រូវបង់ដើម្បីចៀសវាងចិនចូលរួមនិងនាំខ្លួនគាត់ទៅកាន់ឡាសាដោយកងទ័ពដ៏ច្រើន។ ទន្ទឹមនឹងនេះដែរក្មេងប្រុសនេះត្រូវបានរក្សាទុកនៅឯ Kumbum ដែលនៅទីនោះបងប្រុស 2 នាក់របស់គាត់កំពុងរៀនសូត្រជាព្រះសង្ឃហើយត្រូវបានគេទទួលស្គាល់ថាជាសង្ឃ។ ការទូទាត់ប្រាក់ចំនួន 300.000 ដុល្លារត្រូវបានលើកកម្ពស់ដោយឈ្មួញជនជាតិម៉ូស្លីមធ្វើដំណើរឆ្ពោះទៅកាន់ទីក្រុងមេកានៅក្នុងរាត្រីដ៏ធំមួយតាមឡាសា។ ពួកគេបានបង់ប្រាក់ឱ្យលោកម៉ាប៊ូភឺក្នុងនាមរដ្ឋាភិបាលទីបេប្រឆាំងនឹងប័ណ្ណសន្យាដែលត្រូវបានគេរំដោះដោយមានចំណាប់អារម្មណ៍នៅក្នុងទីក្រុងឡាសា។ តម្លៃ 20.000 ដុល្លារសម្រាប់អ្នកគាំទ្រម្នាក់ត្រូវបានគេទម្លាក់ចាប់តាំងពីអ្នកជំនួញអ៊ីស្លាមបានអញ្ជើញពួកគេឱ្យចូលរួមចរាចររបស់ពួកគេដើម្បីការពារ។ លោក Ma Bufang បានបញ្ជូនទាហាន 20 នាក់របស់គាត់ជាមួយពួកគេហើយត្រូវបានបង់ប្រាក់ពីភាគីទាំងពីរចាប់តាំងពីរដ្ឋាភិបាលចិនបានផ្តល់ឱ្យគាត់នូវទឹកប្រាក់ចំនួន 50.000 ដុល្លារទៀតសម្រាប់ការចំណាយនៃការធ្វើដំណើរនេះ។ លើសពីនេះទៅទៀតរដ្ឋាភិបាលឥណ្ឌាបានជួយដល់ពួកទីបេឱ្យបង្កើនមូលនិធិលោះតាមរយៈការផ្តល់សម្បទាននាំចូល។
នៅថ្ងៃទី 21 ខែកក្កដាឆ្នាំ 1939 គណបក្សនេះបានធ្វើដំណើរឆ្លងកាត់ទីបេក្នុងការធ្វើដំណើរទៅកាន់ឡាសានៅក្នុងរថយន្ដម៉ូស្លីមដ៏ធំមួយជាមួយ Lhamo Thondup ពេលនេះមានអាយុ 4 ឆ្នាំជិះជាមួយបងប្រុសរបស់គាត់នៅក្នុងឡាំងឃីនដែលមានស្លាបពីរក្បាលពីរឆ្នាំបន្ទាប់ពី កំពុងត្រូវបានរកឃើញ។ ភ្លាមៗនៅពេលដែលពួកគេចេញពីតំបន់ Ma Bufang គាត់ត្រូវបានប្រកាសជាផ្លូវការថាជាសម្តេចសង្ឃដាឡៃឡាម៉ាទី 14 ដោយរដ្ឋាភិបាលកណ្តាលទីបេហើយបន្ទាប់ពីធ្វើដំណើរអស់ដប់សបា្ដហ៍គាត់បានមកដល់ឡាសានៅថ្ងៃទី 8 ខែតុលាឆ្នាំ 1939 ។ ការតែងតាំង (pabbajja) និងការផ្តល់នូវឈ្មោះវត្តអារាមរបស់ Tenzin Gyatso ត្រូវបានគ្រប់គ្រងដោយ Reting Rinpoche ។
ដូចដែលបានលើកឡើងដោយអ្នកយកព័ត៌មានសេដ្ឋកិច្ច Banyan ការចូលរួមរបស់ចិននៅពេលនេះគឺមានកំណត់ណាស់។ ពួកពុទ្ធសាសនិកទីបេតែងតែសំដៅទៅគាត់ដូចជាយ៉ាស៊ីនណូប៊ុង (បំណងប្រាថ្នាបំពេញបេសកកម្ម) ក្យាបហ្គុន (ព្រះអង្គសង្រ្គោះ) ឬគ្រាន់តែឃុនឌុន (វត្តមាន) ។ អ្នកកាន់សាសនារបស់គាត់ក៏ដូចជាប្រទេសលោកខាងលិចភាគច្រើនតែងហៅគាត់ថាសម្តេចសង្ឃដាឡៃឡាម៉ារចនាប័ទ្មដែលប្រើនៅលើគេហទំព័ររបស់ដាឡៃឡាម៉ា។ យោងទៅតាមសម្តេចសង្ឃដាឡៃឡាម៉ាគាត់មានគ្រូបង្រៀនបន្តបន្ទាប់នៅក្នុងប្រទេសទីបេរាប់បញ្ចូលទាំង Reting Rinpoche, Tathag Rinpoche, Ling Rinpoche និងចុងក្រោយគឺលោក Trijang Rinpoche ដែលបានក្លាយជាគ្រូបង្រៀនវ័យក្មេងនៅពេលគាត់មានអាយុ 19 ឆ្នាំ។ នៅអាយុ 11 ឆ្នាំគាត់បានជួបនឹងអ្នកឡើងភ្នំជនជាតិអូទ្រីស Heinrich Harrer ដែលក្លាយជាអ្នកបង្ហាត់វីដេអូនិងអ្នកបង្ហាត់បង្រៀនអំពីពិភពលោកនៅខាងក្រៅទីក្រុងឡាសា។ អ្នកទាំងពីរនៅតែជាមិត្តភក្ដិរហូតមកដល់ឆ្នាំ 2006 ។
នៅឆ្នាំ 1959 នៅពេលដែលគាត់មានអាយុ 23 ឆ្នាំគាត់បានប្រឡងបញ្ចប់វគ្គសិក្សានៅប្រាសាទ Jokhang ក្នុងទីក្រុងឡាសាក្នុងអំឡុងពិធីបុណ្យម៉ូឡាមឬពិធីបុណ្យប្រចាំឆ្នាំប្រចាំឆ្នាំ។ គាត់បានទទួលកិត្តិយសនិងទទួលបានសញ្ញាបត្រ Lharampa ដែលជាកម្រិតកំរិតខ្ពស់បំផុតដែលមានតម្លៃស្មើនឹងបណ្ឌិតនៅទស្សនវិជ្ជាព្រះពុទ្ធសាសនា។
គណៈកម្មាធិការជាតិអូឡាំពិកកម្ពុជា
គណៈកម្មាធិការជាតិអូឡាំពិកកម្ពុជា (National Olympic Committee of Cambodia, អក្សរកាត់៖ NOCC, កូដ IOC: CAM) មានប្រភពដើមពីគណៈកម្មាធិការអូឡាំពិកខ្មែរ ដែលទទួលស្គាល់ដោយគណ:កម្មាធិការអូឡាំពិកអន្តរជាតិ International Olympic Committee ( IOC ) ពីថ្ងៃទី ១៩ ខែ មិថុនា ឆ្នាំ ១៩៦១។ ពីឆ្នាំ ១៩៧៥ ដល់ឆ្នាំ ១៩៩២ NOCC ពុំបានទទួលស្គាល់ពីគណៈកម្មាធិការអូឡាំពិកអន្តរជាតិឡើយ ដោយកាល:ទេស:នោះ ប្រទេសជាតិកំពង់ ស្ថិតក្នុងសង្រ្គាមស៊ីវិល ។
គណៈកម្មាធិការជាតិអូឡាំពិកកម្ពុជា បានបងើ្កតឡើងវិញ និងបានទទួលស្គាល់ពីគណៈកម្មាធិការអូឡាំពិកអន្តរជាតិ ពីថ្ងៃទី ១៥ ខែ មិថុនា ឆ្នាំ ១៩៩៤ ក្នុងលំដាប់ទី ១៩៦ ។ បច្នុប្បន្នគណ:កម្មាធិការអូឡាំពិកអន្តរជាតិមានសមាជិកចំនួន ២០៤ប្រទេស​។ គណ:កម្មាធិការជាតិអូឡាំពិកកម្ពុជា ជាសមាជិករបស់ក្រុមប្រឹក្សាអូឡាំពិកអាស៊ី Olympic Council of Asia ( OCA ) ក្នុងចំណោម ៤៥ ប្រទេសនៅ ក្នុងទ្វីបអាស៊ី ។ គណៈកម្មាធិការជាតិអូឡាំពិកកម្ពុជា ជាសមាជិកស្ថាបនិកមួយក្នុងចំណោមសមាជិកស្ថាបនិកទាំង ៦ របស់ សហព័ន្ធកីឡាអាស៊ីអាគ្នេយ៍ SEA Games ​ Federation ( SEAGF ) ដែលបានចាប់បដិសន្ធិឡើងនៅឆ្នាំ ១៩៥៩ នៅទីក្រុង Bangkok ប្រទេសថៃ ។ សមាជិកស្ថានិកទាំង ៦ រួមមាន កម្ពុជា វៀតណាម ឡាវ ភូមា ម៉ាឡេស៊ី និង ថៃ ។
ការចូលរួមប្រកួតកីឡាអាស៊ីអាគ្នេយ៏ (SEA Games)
លើកទី ០១ - ១៩៥៩ នៅទីក្រុងBangkok ប្រទេសថៃ លើកទី ០២ - ១៩៦១ នៅទីក្រុង Rangoon ប្រទេសភូមា លើកទី ០៣ - ១៩៦៥ នៅទីក្រុង Kuala Lumpur ប្រទេសម៉ាឡេស៊ី លើកទី ០៤ - ១៩៦១ នៅទីក្រុងBangkok ប្រទេសថៃ លើកទី ០៥ - ១៩៦១ នៅទីក្រុង Rangoon ប្រទេសភូមា លើកទី ០៦ - ១៩៧១ នៅទីក្រុង Kuala Lumpur ប្រទេសម៉ាឡេស៊ី លើកទី ០៧ - ១៩៧៣ នៅទីក្រុង Singapore ប្រទេស សឹង្ហបុរី លើកទី ០៨ - ១៩៧៥ នៅទីក្រុងBangkok ប្រទេសថៃ លើកទី ០៩ - ១៩៧៧ នៅទីក្រុង Kuala Lumpur ប្រទេសម៉ាឡេស៊ី លើកទី ១០ - ១៩៧៩ នៅទីក្រុង Jakarta ប្រទេសឥណ្ឌូណេស៊ី លើក ១១ - ១៩៨១ នៅទីក្រុង Manila ប្រទេសហ្វីលីពីន លើកទី ១២ - ១៩៨២ នៅទីក្រុង Singapore ប្រទេស សឹង្ហបុរី លើកទី ១៣ - ១៩៨៣ នៅទីក្រុង Bangkok ប្រទេសថៃ លើកទី ១៤ - ១៩៨៥ នៅទីក្រុង Jakarta ប្រទេសឥណ្ឌូណេស៊ី លើកទី ១៥ - ១៩៨៧ នៅទីក្រុង Kuala Lumpur ប្រទេសម៉ាឡេស៊ី លើកទី ១៦ - ១៩៨៩ នៅទីក្រុង Manila ប្រទេសហ្វីលីពីន លើកទី ១៧ - ១៩៩១ នៅទីក្រុង Singapore ប្រទេស សឹង្ហបុរី លើកទី ១៨ ឆ្នាំ១៩៩៥ នៅទីក្រុង ឈៀងម៉ៃ ប្រទេសថៃ លើកទី ១៩ ឆ្នាំ១៩៩៧ នៅទីក្រុង Jakarta ប្រទេសឥណ្ឌូណេស៊ី លើកទី ២០ ឆ្នាំ១៩៩៩ Brunei ប្រទេស Brunei លើកទី ២១ ឆ្នាំ២០០១ នៅទីក្រុង Kuala Lumpur ប្រទេសម៉ាឡេស៊ី លើកទី ២២ ឆ្នាំ២០០៣ នៅទីក្រុង Hanoi ប្រទេសវៀតណាម លើកទី ២៣ ឆ្នាំ២០០៥ នៅទីក្រុង Manila ប្រទេសហ្វីលីពីន លើកទី ២៤ ឆ្នាំ២០០៧ នៅទីក្រុង Nakon Rachasima ប្រទេស ថៃ លើកទី ២៥ ឆ្នាំ២០០៩  នៅទីក្រុង Vientiane  ប្រទេសឡាវ លើកទី ២៦ ឆ្នាំ២០១១ នៅទីក្រុង Palembang ប្រទេសឥណ្ឌូណេស៊ី
ការចូលរួមប្រកួតកីឡាអូឡាំពិករដូវក្តៅ (Olympic Summer Games)
លើកទី ២៦ ១៩៩៦ នៅទីក្រុង Atlanta សហរដ្ឋអាមេរិក លើកទី ២៧-២០០០ នៅទីក្រុង Sydney ប្រទេសអូស្រ្តាលី លើកទី ២៨-២០០៤ នៅទីក្រុង Athens ប្រទេសក្រិក លើកទី ២៩-២០០៨ នៅទីក្រុងប៉េកាំង ប្រទេសចិន លើកទី ៣០-២០១២ នៅទីក្រុងឡុងដ៍ ចក្រភពអង់គ្លេស
ការចូលរួមប្រកួតកីឡាអាស៊ីក្នុងសាល (Asian Indoor Games)
លើកទី ១ ២០០៥ នៅទីក្រុង Bangkok ប្រទេសថៃ លើកទី ២ ២០០៧ នៅទីក្រុង Macau ប្រទេសចិន លើកទី ៣ ២០០៩ នៅប្រទេសវៀតណាម
ការចូលរួមប្រកួតកីឡាអាស៊ីឆ្នេរខ្សាច់ (Asian Beach Games)
លើកទី ១ ឆ្នាំ២០០៨ នៅទីក្រុង BALI ប្រទេសឥណ្ឌូណេស៊ី លើកទី ២ ឆ្នាំ២០១០ នៅទីក្រុង ម៉ូស្កាត ប្រទេស អូម៉ង់ លើកទី ៣ ឆ្នាំ២០១២ នៅទីក្រុង ហៃយ៉ា សាធារណ:ប្រជាមានិតចិន លើកទី ៤ ឆ្នាំ២០១៤  នៅ កោះភូកេត ប្រទេសថៃ កំណត់សម្គាល់​: ឆ្នាំ ១៩៥៩​ ដល់ឆ្នាំ ១៩៧៥ កីឡាអាស៊ីអាគ្នេយ៍មានឈ្មោះថា SEAP Games ( South East Asia Peninsular Games) ។ ចាប់ពីឆ្នាំ១៩៧៧មក ក្រោយពេលបញ្ចូលប្រទេសឥណ្ឌូណេស៊ី និង ហ្វីលីពីន ជាសមាជិកបានប្តូរឈ្មោះថា SEA Games វិញ។
ព្រះម៉ែមហេស្វរី
​ ព្រះម៉ែមហេស្វរី (goddess Maheshvariब्रह्माणी देवी) ឬ  ព្រះរុទ្រៈរានី  (goddess Rudrani,रुद्ररानी देवी)  គឺ  តេបធីតានៃ ព្រហ្មញ្ញ សាសនា ហិណ្ឌូសាសនា, ព្រះនាង គឺ ទេវតាទេពភេទស្ត្រីរក្សាពិភពលោកក្នុង​នៅសកលលោក.៕ ព្រះនាងគឺជា ទេពធីតាម្តាយទាំង៧របស់សក្តិនិកាយ. , ព្រះនាងគឺជា ​អវតារព្រះម៉ែបវ៌តី ទេពជាយាក្នុងព្រះឥសូរ.។ ៚
ព្រហ្ម ម៉ាញ
លោក ព្រហ្មម៉ាញ គឺជាសិល្បករអាយ៉ៃជើងចាស់មួយរូប លោក ព្រហ្មម៉ាញ គឺជាសិល្បករអាយ៉ៃជើងចាស់មួយរូប ដែលមានឈ្មោះបោះសំឡេងយ៉ាងខ្លាំងក្នុងប្រទេសកម្ពុជា ដោយលោកគឺជាដៃគូចម្រៀងអាយ៉ៃដ៏ស័ក្តិសមជាមួយអ្នកស្រី​ នួន សារី ហៅ យាយយ៉យ។ =ប្រវត្តិលោក ព្រហ្ម ម៉ាញ= លោក ព្រហ្មម៉ាញ មានស្រុកកំណើតនៅខេត្តកំពង់ស្ពឺ ហើយរូបលោកបានចាប់ផ្តើមចូលវិស័យសិល្បៈតាំងពីឆ្នាំ ១៩៧០ មកម្ល៉េះ ដោយកាលណោះលោកទើបតែមានអាយុ ២០ ឆ្នាំប៉ុណ្ណោះ ដែលគិតមកដល់ឆ្នាំ ២០២៣ នេះ លោក ព្រហ្មម៉ាញ បានប្រឡូកក្នុងសិល្បៈប្រមាណជា ៥៣ ឆ្នាំមកហើយ ។ បើតាមបទសម្ភាសនឹងសារព័ត៌មួយកាលពីឆ្នាំ ២០១៨ សិល្បករចម្រៀងអាយ៉ៃជើងចាស់រូបនេះបានរៀបរាប់ថា លោកបានកើតក្នុងត្រកូលគ្រួសារកសិករធម្មតាមួយ និង បានរៀនសូត្រនៅសាលាធម្មតាដូចក្មេងដដៃទៀតក្នុងភូមិ ។ លោកមានបងប្អូនសរុប ៤ នាក់ (ប្រុសទាំងអស់) ហើយបងប្អូនរបស់លោកគឺមានមុខរបរខុសគ្នាទាំងអស់ ដោយបងប្រុសទី ១ មានជំនាញខាងគូរ រចនា ចម្លាក់ ឯបងប្រុសទី ២ គឺជាគ្រូបង្រៀន ហើយរូបលោកផ្ទាល់គឺជាអ្នកសិល្បៈ និង ប្អូនពៅរបស់លោកគឺជាកីឡាករប្រដាល់ ។ លោក ព្រហ្មម៉ាញ បានបន្តទៀតថា ក្នុងពេលរបបពលពតមកដល់ក្រុមគ្រួសារលោកត្រូវបានគេសម្លាប់ចោលនៅជំនាន់នោះអស់ នៅសល់តែលោកម្នាក់ឯងប៉ុណ្ណោះ ។ ក្រោយបែករបបដ៏ខ្មៅងងឹតនោះ លោក ព្រហ្មម៉ាញ ចាប់ផ្តើមប្រឡូកក្នុងវិស័យសិល្បៈម្តងទៀត ក្នុងអាយុ ៣០ ឆ្នាំ ដោយលោកចាប់យកអាជីពជាអ្នកចម្រៀងអាយ៉ៃឆ្លើយឆ្លង ហើយរហូតមកដល់បច្ចុប្បន្ននេះ កេរ្តិ៍ឈ្មោះរបស់លោកមានភាពល្បីល្បាញសុសសាយទូទាំងប្រទេសកម្ពុជា ដោយមានមហាជនទាំងក្មេងចាស់ចូលចិត្តគាត់គ្រប់គ្នា ។
ឃុំកំពង់ដំរី
=រដ្ឋបាល= ឃុំ មាន ភូមិគឺ÷
ព្រំប្រទល់
=អប់រំ=
អនុវិទ្យាល័យ
=សាសនា=
វត្ត
=ផ្សារ= =រមណីដ្ឋាន=
ទ្រ
ទ្រ ជាឧបករណដែលបញ្ចេញសំនៀងតាមរយះការ កូត។ ទ្រ មាន÷
ឃុនបរម
ឃុនបរមរាជាធិរាជ (ขุนบรมราชาธิราช, ) រឺ ឃុនបឡ័ម (ຂຸນບູຮົມ រឺ ຂຸນບູລົມ, ) គឺជាបុព្វបុរសក្នុងរឿងព្រេងនៃពួកជនជាតិនិយាយភាសាតៃ ត្រូវបានចាត់ទុកដោយពួកលាវថា ជាបិតានៃជាតិសាសន៍របស់ខ្លួន។
ក្នុងក្របខណ្ឌនៃប្រវត្តិលេខន៍របស់ចិន ឃុនបរមត្រូវបានគេបញ្ជាក់អត្តសញ្ញាណថា ភីល័រកឺ (皮羅閣) ដែលជាអ្នកបានបង្រួបបង្រួមភូមិភាគទាំងប្រាំមួយនៃនគរចាវខាងត្បូង និងបានគ្រប់គ្រងនគរនេះក្នុងកំឡុងឆ្នាំ ៧២៨-៧៤៨ នៃគ.ស។ ព្រះអង្គទទួលបានជំនួយយោធា និងគោរម្យងារពីព្រះម្ចាស់អធិរាជថាងសៀនចុង ហើយនៅឆ្នាំ៧៤០ ទ្រង់បានកសាងរាជធានីនៅតាយហូ ក្បែរតាលីសម័យថ្មីនេះ។
ទេវកថា
តាមរយៈទេវកថានៃឃុនបរម ជាធម្មតាបានដក់ជាប់ក្នុងចំណោមជនជាតិនិយាយភាសាតៃ បានពិពណ៌នាថា មនុស្សនៅសម័យបុរាណ កាលណោះអាក្រក់ និង ថោកទាបណោះ។ មហាទេវតាបានកម្ទេចពួកគេដោយទឹកជំនន់ ដែលទុកនៅតែមេកន្ទ្រាញតែបីនាក់ទេដែលមានចិត្តសុច្ចរិតទៀងត្រង់ដែលបានរស់នៅស្ថានសួគ៌នឹងត្រូវក្លាយជាស្ថាបនិក និង អ្នកដឹកនាំជាតិសាសន៍នៃជនជាតិថ្មីមួយ។ ទេវតាបានបញ្ជូនមេកន្ទ្រាញទាំងបីត្រឡប់មកលើផែនដីវិញជាមួយនឹងក្របីមួយក្បាលដើម្បីជួយពួកគេភ្ជួររាស់ដីស្រែ។
ពួកមេកន្ទ្រាញនិងក្របីបានចុះមកដល់ដែនដីមឿងថែន (ក៏ធ្លាប់មានមឿងតៃ [មឿង=ក្សត្របុរី រឺ បុរៈ] ប្រាកដមានឈ្មោះដូច្នោះ ដែលស្ថិតនៅដៀនបៀបភូ)។ Once the land had been prepared for rice cultivation, the buffalo died and a gourd vine grew from his nostril. From the gourds on the vine, the new human race emerged—relatively dark-skinned aboriginal peoples emerging from gourds cut open with a hot poker, and the lighter skinned Lao emerging from cuts made with a chisel.
ស្គរ
ឧបករណ៍ស្គរ ជាឧបករណ៍ប្រភេទ ទះដំ អោយចេញជាសាច់ភ្លេង។ ស្គរមានច្រើប្រភេទដូចជា៖
ឃុនបរម
ទេវកថា
The gods then taught the Tai peoples how to build houses and cultivate rice. They were instructed in proper rituals and behaviour, and grew prosperous. As their population grew, they needed aid in governing their relations and resolving disputes. Indra, the king of gods, sent his son, Khun Borom, to be the ruler of the Tai people. Khun Borom ruled the Tai people for 25 years, teaching them to use new tools and other arts.
After this quarter-century span, Khun Borom divided the Tai kingdom among his seven sons, giving each one of them a portion of the kingdom to rule. The eldest son, Khun Lo, was given the Dian Kingdom- modern-day Kunming. Other sons were assigned to conquer the Jiuli tribes.
រាមាធិបតីទី២
ជេស្ឋាធិរាជ ( เชษฐาธิราช) ឬ (ពេលចូលគ្រងរាជ្យបល្ល័ង្កអយុធ្យា) រាមាធិបតីទី២ ( รามาธิบดีที่ ๒  ; ១៤៧២/៧៣ – កក្កដា / ១០ តុលា ១៥២៩) ជាស្តេចសុខោទ័យពីឆ្នាំ ១៤៨៥ និងស្តេចអយុធ្យាពីឆ្នាំ ១៤៩១ ដល់ ១៥២៩។  រជ្ជកាលរបស់ទ្រង់ត្រូវបានសម្គាល់ដោយទំនាក់ទំនងលោកខាងលិចដំបូងជាមួយជនជាតិព័រទុយហ្គាល់ ។
ស្តេចសុខោទ័យ
ព្រះអង្គម្ចាស់ជេស្ឋាធិរាជជាបុត្រពៅក្នុងចំណោមព្រះរាជបុត្រទាំងបីរបស់ព្រះត្រៃលោកនាថ ។ ប្អូនប្រុសច្បងរបស់ព្រះអង្គ គឺព្រះអង្គម្ចាស់បរមរាជាធិរាជទី៣ ត្រូវបានតែងតាំងជារាជានុសិទ្ធិនៃអយុធ្យា កំឡុងពេលបិតាទ្រង់ធ្វើយុទ្ធនាការប្រឆាំងនឹងនគរលានណា ។ ប្អូន​ប្រុស​ម្នាក់​ទៀត​របស់​ព្រះអង្គ​គឺ​ព្រះអង្គម្ចាស់​ឥន្ទ្ររាជ​បាន​សោយ​ទិវង្គត​ក្នុង​ពេល​ធ្វើ​សង្រ្គាម​ជាមួយ​លានណា។ នៅឆ្នាំ១៤៨៥ ព្រះអង្គម្ចាស់ជ័យជេដ្ឋា ត្រូវបានតែងតាំងជា ឧបរាជ ឬ រាជទាយាទ ហើយបានឡើងសោយរាជ្យជា ស្តេចសុខោទ័យ ( ឋានៈជាស្តេចសុខោទ័យ គឺជាគោរម្យងាររបស់រាជក្រោធអយុធ្យា។ )
នៅឆ្នាំ១៤៨៨ ត្រៃលោកនាថបានទទួលមរណភាព។ ថ្វីដ្បិត​ព្រះបាទ​ជ័យជេដ្ឋា​ជា​ព្រះអង្គម្ចាស់​ក៏ដោយ ក៏​រាជបល្ល័ង្ក​អយុធ្យា​ត្រូវ​បាន​ទទួល​មរតក​ដោយ​ព្រះ​អង្គម្ចាស់​បរមរាជា ជាព្រះបរមរាជាទី៣ ។ នៅឆ្នាំ១៤៩១ ព្រះបាទបរមរាជាទី៣បានសោយទីវង្គត់ ដោយបន្សល់ទុករាជ្យសម្បត្តិដល់ព្រះបាទជ័យជេដ្ឋា ដូច្នេះហើយបានបង្រួបបង្រួមនគរទាំងពីរឡើងវិញ។
ស្តេចនៃអយុធ្យា
ព្រះបាទជេស្ឋាធិរាជ បានយកព្រះនាមសោយរាជ្យនៅអយុធ្យាថា រាមាធិបតីទី២។
ការលុកលុយម៉ាឡាកា
នៅ​ឆ្នាំ​១៥០០ ព្រះបាទ​រាមា​ធិបតីទី២ បាន​បញ្ជូន​ទ័ព​សៀម​ទៅ​ត្រួតត្រា ​ស្តេច​ស៊ុលតង់​នៃ​ម៉ាឡាកា ។ ទោះបីជាមិនអាចដណ្តើមយកម៉ាឡាកាបានក៏ដោយ ក៏សៀមបានចាត់ចែងនូវសួយសារអាករយ៉ាងពិតប្រាកដពីស្តេចស៊ុលតង់ម៉ាឡាកា និងស៊ុលតង់ផ្សេងទៀតដូចជា ប៉ាតានី ប៉ាហាំង និង កេលន់តាន ។
ទោះយ៉ាងណាក៏ដោយនៅឆ្នាំ ១៥១១ ម៉ាឡាកាបានធ្លាក់ទៅជនជាតិព័រទុយហ្គាល់ នៅក្រោម Afonso de Albuquerque ។ ស្ថានទូតរបស់ Albuquerque ក្រោមការដឹកនាំរបស់ Duarte Fernandes បានមកដល់ប្រទេសសៀមនៅឆ្នាំ 1518 ។ ទាំងនេះគឺជាជនជាតិអឺរ៉ុបដំបូងគេនៅសៀម។ Rama Tibodi II បានចុះហត្ថលេខាលើសន្ធិសញ្ញាជាមួយពួកគេផ្តល់ឱ្យជនជាតិព័រទុយហ្គាល់ "សេរីភាពពាណិជ្ជកម្មពេញលេញ" សិទ្ធិក្នុងការបង្កើតបេសកកម្មគ្រីស្ទាននិងសាងសង់ព្រះវិហារ។
សង្គ្រាមជាមួយឡានណា
នៅឆ្នាំ 1513 ស្តេចកែវនៃលានណាបានឈ្លានពានសុខោទ័យ។ រាមាធិរាជទី ២ បានដឹកនាំទ័ពសៀមវាយកម្ទេចទ័ពឈ្លានពាន ហើយបន្តដំណើរទៅមុខទៀតទៅកាន់ទឹកដីនៃបេះដូងលានណា។ នៅឆ្នាំ 1515 គាត់បានបណ្តេញ ទីក្រុងឡាំប៉ាង (ជាទម្លាប់អាស៊ីអាគ្នេយ៍ដើម្បីបណ្តេញចេញប៉ុន្តែមិនកាន់កាប់) ។ បន្ទាប់មក ព្រះអង្គ​បាន​តែងតាំង​ព្រះរាជបុត្រ​របស់​ព្រះអង្គ គឺ ​ព្រះអង្គម្ចាស់ Athittayawong ជា​ស្តេច​សុខោទ័យ។
ឃុំគោកខ្ពស់(ស្រុកបន្ទាយអំពិល)
ឃុំគោកខ្ពស់ ស្រុកបន្ទាយអំពិល ខេត្តឧត្តរមានជ័យ។ ឃុំនេះមានស្ថាបត្យកម្មមួយដ៏ល្អឯកគឺ ប្រាសាទតាក្របី។ ($ Commune) ស្ថិតនៅក្នុង ស្រុកបន្ទាយអំពិល ខេត្តឧត្តរមានជ័យ  មាន ភូមិ÷
ព្រំប្រទល់នៃ
ឃុំព្រៃស្នៀត
(Prey Sniet Commune) ស្ថិតនៅក្នុង ស្រុកពារាំង ខេត្តព្រៃវែង មាន ៤ភូមិ÷ ព្រំប្រទល់នៃ
=អប់រំ=
អនុវិទ្យាល័យ
=សាសនា=
វត្ត
=ផ្សារ= =រមណីដ្ឋាន=
ឯកសារពិគ្រោះ
ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ខេត្តព្រៃវែង
ប្រាសាទតាក្របី
ប្រវត្តិប្រាសាទ
ប្រាសាទតាក្របី ឬប្រាសាទតង្វាយ ជាស្ថាបត្យកម្មខ្មែរចាប់ពីសតវត្សទី១១ ដល់ទី១៣។ ក្នុងរាជព្រះបាទសូយ៌្យវម៌្មទី១ និង ព្រះបាទឧទយាទិត្យវម៌្មទី២។ ដើម្បីឧទ្ទិសដល់ព្រះឥសូវ ដូចគ្នាទៅនឹង ប្រាសាទព្រះវិហារ ប្រាសាទតាមាន់ធំ ប្រាសាទតាមាន់តូច ដែលស្ថិតនៅលើជួរភ្នំដងរែក។ ប្រាសាទមានទីតាំងស្ថិតនៅ ភូមិឈើស្លាប់ ឃុំគោកខ្ពស់ ស្រុកបន្ទាយអំពិល ខេត្តឧត្តរមានជ័យ។ កេរ្តិ៍ឈ្មោះប្រាសាទនេះចាប់ផ្ដើមល្បីល្បាញក្រោយពេលមានការចុះផ្សាយរបស់បណ្ដាញសារព័ត៌មានក្នុងពេលកាលពីប៉ុន្មានសិបឆ្នាំមុនថា កងទាហានកម្ពុជា និងថៃ មានការវាយប្រយុទ្ធគ្នា ដើម្បីគ្រប់គ្រងប្រាសាទតាក្របីនេះ។ប្រាសាទតាក្របី មានចម្ងាយប្រមាណ៨៥គីឡូម៉ែត្រពីទីរួមខេត្តឧត្តរមានជ័យ។ ដើម្បីទៅដល់ប្រាសាទតាក្របី គេត្រូវធ្វើដំណើរតាមផ្លូវក្រួសក្រហម ចេញពីទីប្រជុំជន ក្រុងសំរោងតាមទិសខាងលិច។នៅតាមផ្លូវមានព្រៃឈើ ដែលកន្លែងខ្លះនៅក្រាស់ កន្លែងខ្លះឡើងស្ដើង ដោយសារមានការកាប់ឈើដើម្បីធ្វើផ្លូវកន្លងមក។ នៅលើប្រាសាទតាក្របី មានទាហានថៃ និងទាហានខ្មែរយាមល្បាតការពារនៅតំបន់នោះ ពីព្រោះប្រាសាទនោះនៅកៀកព្រំប្រទល់ដែនកម្ពុជា-ថៃ។នៅលើប្រាសាទតាក្របី មានទាហានថៃចំនួន២នាក់អង្គុយនៅក្បែរប្រាសាទ។ចំណែកនៅក្បែរនោះដែរ មានទាហានខ្មែរចំនួន៣នាក់ ក៏ដើរល្បាតជុំវិញប្រាសាទតាក្របីដែរ។ទាហានខ្មែរ និងថៃទាំង៥នាក់នោះ មិនឲ្យមានកាន់អាវុធឡើយ។ ទាហានខ្មែរមួយរូប ដែលសុំមិនចេញឈ្មោះបានឲ្យដឹងថា ការយាមល្បាតនៅក្បែរគ្នារបស់កងទ័ពទាំង ២ប្រទេសនេះ គឺធ្វើឡើងដើម្បីសម្រួលកុំឲ្យមានការប្រឈមមុខដាក់គ្នា និងមានភាពតានតឹងរវាងគ្នា និងគ្នា។ ប្រភពទាហានខ្មែរបានឲ្យដឹងថា ប្រជាពលរដ្ឋខ្មែរ និងថៃ អាចចូលទៅមើលប្រាសាទ តាក្របីនោះបាន ដោយមានទាហានជូនដំណើរ។ បើសិនជាអ្នកចង់មើលប្រាសាទជាជនជាតិខ្មែរ ហើយចូលទៅតាមច្រកផ្លូវពីប្រទេសខ្មែរ ពេលទៅដល់ គឺទាហានខ្មែរជាអ្នកជូនដំណើរមើលប្រាសាទ និងដើម្បីប្រាប់ដំណឹង អំពីកន្លែងណា ដែលអាចទៅបាន និងកន្លែងណា ដែលមិនអាចទៅបាន ពីព្រោះទីនោះជាតំបន់ទាហានគ្រប់គ្រង។ប្រភពឯកសារជាច្រើនបានអះអាងថា ប្រាសាទនេះជារបស់ខ្មែរ។
លោក សំបូរ មាណ្ណារ៉ា ជាសាស្ត្រាចារ្យប្រវត្តិសាស្ត្រនៅសកលវិទ្យាល័យភូមិន្ទភ្នំពេញ និងសកលវិទ្យាល័យបញ្ញាសាស្ត្រ បានមានប្រសាសន៍ថា តាមប្រវត្តិសាស្ត្រ ប្រាសាទតាក្របីកសាងឡើងក្នុងសតវត្សទី១១ និង ១២ ដើម្បីឧទ្ទិសដល់ព្រះឥសូរ។លោក សំបូរ មាណ្ណារ៉ា៖ «ចំពោះទស្សនៈ នៃការកសាងប្រាសាទ ជាទូទៅប្រាសាទទាំងអស់កសាងឡើងដើម្បីគោរពចំពោះអាទិទេព។ បើអាទិទេពជាព្រះឥសូរ គឺគេឲ្យតម្លៃទៅលើព្រះឥសូរ បើគេគោរពព្រះវិស្ណុ គេឲ្យតម្លៃទៅលើព្រះវិស្ណុ។ ក៏ប៉ុន្តែចំពោះទស្សនៈខ្ញុំ ប្រាសាទនេះ គឺឧទ្ទិសថ្វាយចំពោះ ព្រះឥសូរច្រើនជាង។ប្រាសាទតាក្របីមានឈ្មោះពិត តាមទស្សនៈខ្មែរឈ្មោះ ប្រាសាទព្រះដង្វាយ»។
លោក ឈុំ សុជាត ជាអ្នកនាំពាក្យក្រសួងការពារជាតិ។ លោកបានមានប្រសាសន៍ថា មិនមានគោលការណ៍យាមល្បាតរួមគ្នារវាងទាហានខ្មែរ ជាមួយទាហានថៃ នៅតំបន់ប្រាសាទតាក្របី និងតាមាន់នោះឡើយ។លោក ឈុំ សុជាត៖ «នៅប្រាសាទតាក្របីនោះ វានៅកៀកព្រំដែន។ ប្រាសាទនោះមានចម្ងាយ១៤ ឬ១៥ម៉ែត្រពីព្រំដែនប៉ុណ្ណោះ ហើយថៃគេមកត្រឹមព្រំដែនគេ ហើយយើងនៅត្រឹមព្រំដែនយើងហ្នឹង។ ការជួបជុំនោះ ជួនកាលជាមនោសញ្ចេតនា ទៅហូបបាយហូបទឹកអីជាមួយគ្នាហ្នឹងណា។ អត់មានយាមកាមអីជុំគ្នាទេ»។
ឯកសារយោង
តាក្របី
ឃុំព្រៃព្នៅ
(Prey Pnov Commune) ស្ថិតនៅក្នុង ស្រុកពារាំង ខេត្តព្រៃវែង មាន ១០ភូមិ÷
ព្រំប្រទល់នៃ
=រដ្ឋបាលឃុំព្រៃព្នៅ= មាន ១០ភូមិគឺ÷
បឋមសិក្សា
១. សាលាបឋមសិក្សាព្រៃព្នៅ
២. សាលាបឋមសិក្សាព្រៃស្លា
៣. សាលាបឋមសិក្សាព្រហ្ម
៤. សាលាបឋមសិក្សាគ្រួស
៥. សាលាបឋមសំរាប
៦. សាលាបឋមសិក្សាស្រម៉
៧. សាលាបឋមសិក្សាសាមគ្គី
៨. សាលាបឋមសិក្សាស្នាយភ្លើង
វិទ្យាល័យ
វិទ្យាល័យព្រៃព្នៅ
=សាសនា=
វត្ត
១. វត្តព្រហ្មស្សរារាម (ហៅវត្តព្រៃព្នៅខាងជើង)
២. វត្តមង្គលសិរី (ហៅវត្តព្រៃព្នៅខាងត្បូង)
=ផ្សារ= =រមណីដ្ឋាន=
ឯកសារពិគ្រោះ
ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ខេត្តព្រៃវែង
តោក
ភាជនៈឈើឬស្មាច់មានជើងស្រដៀងនឹងតុស្ពាន់ រាងកាច់ជ្រុងក្រឡូមជ្រៅជាងតុ ច្រើនដាំខ្យងឬដាំកញ្ចក់, បិទមាសសម្រាប់ដាក់ទ្រអ្វីៗដែលជាវត្ថុចេញមុខ ។