cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
ប្រសព្វរវាងបន្ទាត់និងប្លង់
ទំរង់ប៉ារ៉ាម៉ែត
ដូចគ្នាដែរ ចំពោះប្លង់
ដែល , k=0,1,2 ជាបីចំនុចស្ថិតនៅក្នុងប្លង់ ហើកូលីនេអ៊ែ(ស្ថិតនៅលើបន្ទាត់តែមួយ) ។
ចំនុចដែលជាប្រសព្វរវាងបន្ទាត់និងប្លង់ ត្រូវគេរៀបរាប់ដោយដាក់សមីការបន្ទាត់ស្មើនឹងសមីការប្លង់ ក្នុងទំរង់ជាសមីការប៉ារ៉ាម៉ែត
វាអាចត្រូវគេសំរួលជា
ចំនុចប្រសព្វគឺ
បើបន្ទាត់ស្របនឹងប្លង់ នោះវ៉ិចទ័រ, និង  ជាលីនេអ៊ែពឹងពាក់គ្នា ហើយម៉ាទ្រីសជាម៉ាទ្រីសទោល ។ ចំលើយនេះកើតឡើងក្នុងករណីបន្ទាត់ស្ថិតនៅក្នុងប្លង់ ។
បើចំលើយផ្ទៀងផ្ទាត់លក្ខខណ្ឌ នោះចំនុចប្រសព្វស្ថិតនៅលើបន្ទាត់រវាង  និង  ។
បើចំលើយផ្ទៀងផ្ទាត់
នោះចំនុចប្រសព្វស្ថិតនៅក្នុងប្លង់ ហើយស្ថិតនៅក្នុងត្រីកោណដែលបង្កើតដោយបីចំនុច
, និង  ។
បញ្ហានេះជាទូទៅត្រូវគេដោះស្រាយដោយសំដែងវា ក្នុងទំរង់ម៉ាទ្រីស និង​ម៉ាទ្រីសច្រាស
ទំរង់ពិជគណិត
and ។
ដោយដាក់បញ្ចូលសមីការបន្ទាត់ វាអោយ
និង
បើទិសដៅនៃបន្ទាត់ កែងនឹងវ៉ិចទ័រណរម៉ាល់ភាគបែងស្មើនឹងសូន្យ ។ បើ បន្ទាត់ស្ថិតក្នុងប្លង់ នោះទាំងភាគបែង និងភាគយកស្មើនឹងសូន្យ សមីការផ្ទៀងផ្ទាត់ចំពោះគ្រប់តំលៃនៃ t ។
Analytická geometrie
ស្រុកក្រគរ
(Krakor District) ជាដែនរដ្ឋបាលស្ថិតនៅ ខេត្តពោធិសាត់ ដែលមានរដ្ឋបាល ១១ឃុំ និង ១០៥ភូមិ÷
ព្រំប្រទល់នៃ
ស្រុកក្រគររួមមាន១១ឃុំ៖
=វត្ត= =មើលផងដែរ=
ភូមិសាស្ត្រនយោបាយជប៉ុន
=ភូមិសាស្ត្រនយោបាយជប៉ុន=
ឯកសារយោង
ដោយ តាន់ ហ្សង់-ហ្វ្រង់ស្វ័រ
http://www.khmer.rfi.fr/Geopolitic%20japan
ឃុំប្រាសាទ (ស្រុកព្រះនេត្រព្រះ)
សូមមើលផងដែរ
ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ស្រុកព្រះនេត្រព្រះ ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ខេត្តបន្ទាយមានជ័យ
ម៉ាទ្រីសប្រាម៉ាហ្គឹបតា
វាផ្តល់អោយ
ស្វ័យគុណនៃម៉ាទ្រីសគឺកំនត់ដោយ
\ x_n និង \ y_n ហៅថាពហុធាប្រាម៉ាហ្គឹបតា (Brahmagupta polynomial)។ ម៉ាទ្រីសប្រាម៉ាហ្គឹបតាអាចពន្លាតជាចំនួនគត់អវិជ្ជមាន ។
ហ្វ្រង់កូ រ៉ាសិតទី
ហ្វ្រង់កូ ឌីណូ រ៉ាសិតទី (Franco Dino Rasetti) (១០ សីហា ១៩០១-៥​ ធ្នូ ២០០១) ជាអ្នកវិទ្យាសាស្ត្រអ៊ីតាលី។ លោកនិងអង់រីកូ ហ្វែរមី បានរកឃើញមធ្យោបាយគន្លឹះ ដើម្បីធ្វើបន្ទុះនុយក្លេអ៊ែរ។ រ៉ាសិតទីបានបដិសេដមិនធ្វើការលើគំរោងម៉ាន់ហាថាន់ ដោយឈរលើគោលការណ៍សីលធម៌។
រ៉ាសិតទីចាប់កំនើតនៅ កាស្ទីហ្គ្លីយ៉ូនេ ដែល ឡាហ្គោ ប្រទេសអ៊ីតាលី។ នៅឆ្នាំ១៩៤៧ លោកបានទៅនៅសហរដ្ឋអាមេរិក​ ហើយនៅឆ្នាំ១៩៥២ ក៏ក្លាយជាពលរដ្ឋអាមេរិកដោយស្វ័យប្រវត្តិ។ លោកទទួលមរណភាពនៅ វ៉ារ៉ែម ប្រទេសបែលហ្ស៊ីក ក្នុងជន្មាយុ១០០ឆ្នាំ។
វិសមភាព អឺមីត-អាដាម៉ា
ក្នុងគណិតវិទ្យា វិសមភាពអឺមីត-អាដាម៉ា(Hermite–Hadamard inequality)ដែលយកឈ្មោះតាមលោក ឆាលេស អឺមីត(Charles Hermite) និងលោក ចាក អាដាម៉ា(Jacques Hadamard) ហើយពេលខ្លះត្រូវគេហៅថាវិសមភាពអាដាម៉ា(Hadamard's inequality) ពោលថា បើអនុគមន៍ ƒ : [a, b] → R ប៉ោងផត នោះ
ចំនាត់ថ្នាក់ក្រុម:គណិតវិទ្យា ចំនាត់ថ្នាក់ក្រុម:វិសមភាព
ខ្លែងឯក
thumb|200px| ការ​បង្ហោះ​ខ្លែង​ឯក ខ្លែងខ្មែរដែលល្បីល្បាញជាងគេគឺ ខ្លែងឯក ដែលមានរូបរាងកោង ឬដូចជាអង្រឹង អាចបង្កើតជាសម្លេងតន្ត្រីយ៉ាងពីរោះនៅពេលត្រូវខ្យល់បក់។ ឧបករណ៍តន្ត្រីឯកត្រូវបានភ្ជាប់យ៉ាងខ្ពស់ ទៅនឹងសម្លេងខ្លែង។ អ្នកបង្ហោះខ្លែងភាគច្រើនអាច ត្រូវបានគេរកឃើញនៅក្នុងខេត្តកណ្តាល កំពង់ចាម កំពង់ធំ សៀមរាប បន្ទាយមានជ័យ ក្រចេះ ព្រៃវែង កំពង់ស្ពឺ តាកែវ កំពត ក្រុងកែប និងទីក្រុងភ្នំពេញ៕
រដូវបង្ហោះខ្លែង
គេនិយមបង្ហោះខ្លែងនៅខែប្រាំងចាប់ពីខែវិច្ឆិកាដល់ខែមិនា ជាពេលដែលមានខ្យល់រដូវ (ខ្យល់ស្ងួតបក់ពីទិសឥសាន)។​ វាជាន់ពេលដែលប្រជាកសិករចាប់ផ្ដើមប្រមូលច្រូតកាត់និង​ជារដូវកំសាន្ត។
នរោត្ដម ចន្ទរង្សី
ការ​បង្កើត​ចលនាតស៊ូ​ថ្មី
តាំងពី​ពេល​នោះ​មក ក្រុម​ឥស្សរៈ​របស់​ទ្រង់ នរោត្តម ចន្ទរង្សី ត្រូវ​បាន​គេ​ស្គាល់​ថា​ជា  “គណៈកម្មាធិការ​ខ្មែរ​កសាង​ជាតិ​ភាគ ​៤”  ដែល​មាន​ដែនដី​គ្រប់គ្រង  ចាប់​ពី​​ផ្នែក​ព្រំ​ប្រទល់​ខ្មែរ-ថៃ​ភាគ​ខាងក្រោម  រហូតដល់​ខេត្ត​កំពង់ស្ពឺ​  ម្ដុំ​​តំបន់​រលាក់កងជើង  កន្ទេល  ឬស្សីជ្រំ  ស្រីស្រំ  វាល​វែង​។  បើ​តាម​ប្រសាសន៍​លោក​ នី វ៉ាន់​ធី បាន​ឱ្យ​ដឹង​ថា  កាល​ពី​ដើម​ឡើយ​  ក្រុម​នេះ​មាន​កម្លាំង​ប្រហែល​ ៣០​ នាក់  ​ដែល​ត្រូវ​បាន​គេ​បញ្ជា​ឱ្យ​ចុះ​មក​កាន់​ត្បូង​ឃ្មុំ ខេត្ត​កំពង់​ចាម  ដើម្បី​បំផ្លិច​បំផ្លាញ​សេដ្ឋកិច្ច​ខ្មាំង  រួម​មាន​ចម្ការកៅស៊ូ​បារាំង​ ជាដើម​។  បុគ្គល​សំខាន់ៗ​ ទាំងនោះ​  មាន​ដូច​ជា ​លោក ហែម សាវ៉ាង,  លោក ហ៊ឹម ខាន់,  លោក ចន្ទ តោត្រេស  និង លោក សុក សេង​រឿង​មុនី​។  កាលណោះ​  ក្រុម​នេះ​ធ្វើ​ដំណើរ​តាម​អាណា​ខេត្ត​ភាគ​ខាងលិច​បឹងទន្លេសាប  នៅចន្លោះ ខេត្ត​កំពង់​ឆ្នាំង កំពង់​ហ្លួង និង​​ពញា​ឮ  ប៉ុន្តែ ​ដោយសារ​កងទ័ពជើងទឹក​បារាំង​យាម​កាម​​តាម​​ដង​ទន្លេ​តឹងរ៉ឹង​ពេក  ជាហេតុ​ធ្វើ​ឱ្យ​ទ្រង់​មិន​អាច​បន្ត​ដំណើរ​ឆ្លងកាត់​ទៅ​ត្រើយ​ខាងកើត​ទន្លេ​សាប​បាន  ហើយ​​ក៏​សម្រេច​ព្រះ​ទ័យ​​តាំង​ទី​នៅ​ទីនោះ​សិន​។
សូម​​រំលឹក​ថា មុន​ពេល​ដែល លាវ កែវមុនី រត់​ចូលរួម​ក្នុង​គណៈ​មុត្តគាហា (គណៈ​មោក្ខ​គាហក?)  គាត់​បាន​ផ្ញើ​លោក នី វ៉ាន់ធី ឱ្យ​នៅ​ជាមួយ​លោក អ៊ូច និល​ពេជ្រ​។  តែ​ក្រោយ​ពេល​ដែល​លោក អ៊ូច ចុះចូល​ជាមួយ​រដ្ឋាភិបាល​មក នី វ៉ាន់ធី ក៏​ត្រូវ​បាន​ទាក់ទាញ​ដោយ​អាចារ្យ ប៊ុន ដើម្បី​ឱ្យ​ចូលរួម​ជាមួយ​ចលនា​របស់​ទ្រង់ នរោត្តម ចន្ទរង្សី នៅ​ខេត្ត​កំពង់​ស្ពឺ​វិញ​។  នៅ​ក្នុង​ក្រុម​នេះ  គាត់​បាន​ចូលរៀន​សាលា​នាយទាហាន​នៅ​តានៀវ ក្នុង​ខេត្ត​កំពង់​ស្ពឺ  ដោយ​សារ​មេ​ទ័ព​ឈ្មោះ ហ៊ឹម ខាន់ ចង់​ឱ្យ​គាត់​ជួយ​ធ្វើ​ការងារ​ខ្លួន​។  ដំណាល​គ្នា​នោះ​ដែរ  នៅ​ថ្ងៃ​ទី ៩ ខែ មិថុនា ឆ្នាំ ១៩៥២  លោក សឺង ង៉ុក​ថាញ់ រត់​ចូល​ព្រៃ​ម្តងទៀត  ក្នុង​គោល​បំណង​បង្រួប​បង្រួម​ចលនា​ខ្មែរ​ឥស្សរៈ​ទាំង​អស់​។  អ្វី​ដែល​ជំរុញ​ឱ្យ​គាត់​ធ្វើ​បែប​នេះ  គឺ​ដោយ​សារ​ពួក​គាត់​យល់​ឃើញ​ពី​គ្រោះថ្នាក់​  ដែល​បង្ក​ពី​ការ​លូកដៃ​ចូល​របស់​ពួក​យៀក​មិញ​ក្នុង​ចលនា​ខ្មែរ​ឥស្សរៈ​។  ដូច្នេះ  ពួក​គាត់​ត្រូវ​តែ​​ទៅ​បង្រួប​បង្រួម​ពួក​ខ្មែរ​ឥស្សរៈ​ឡើង​វិញ​។  ក្រោយ​ពេល​​ដែល​លោក អ៊ីវ យ៉ាង  ដែល​ជា​មនុស្ស​ទុកចិត្ត​របស់​លោក សឺង ង៉ុក​ថាញ់ បាន​ស្វែងរក​កន្លែង​តាំងមូលដ្ឋាន​បាន​ល្អ​នៅ​សៀមរាប និង​ភ្នំ​ដង​រែក​ហើយ​​នោះ  លោក ថាញ់ ក៏​បាន​ទៅ​ស្នាក់នៅ​ជាមួយ​ក្រុម​របស់ កៅ តក់​។  នៅ​ទីនេះ​ដដែល  មាន​បុគ្គល​សំខាន់ៗ​ ដទៃ​ទៀត  ដូច​ជា លោក គិរី ចិន្តា,  លោក កែវ យឿន,  លោកអៀ ស៊ីចូវ,  លោក ឡឹក សំអឿន ផ្កាយព្រឹក,  និងលោក គាំ រ៉េត​។ គឺ​ក្នុង​ទិសដៅ​ខាងលើ​នេះ​ហើយ ដែល​លោក សឺង ង៉ុក​ថាញ់ បាន​បញ្ជូន​លោក អៀ ស៊ីចូវ ទៅ​ចូលរួម​ក្នុង​ក្រុម​ទ្រង់ ចន្ទរង្សី​។  នៅ​ទីនេះ  លោក អៀ ស៊ីចូវ បាន​បង្កើត​សាលា​នយោបាយ និង​សាលា​ទាហាន ដែល​មាន​រូបលោក​ផ្ទាល់​ជា​គ្រូបង្ហាត់​នយោបាយ  និង​មាន​ជនជាតិ​ជប៉ុន​ម្នាក់ ឈ្មោះ តៈដៈគឹម៉ៈ (TADAKUMA) ជា​គ្រូ​បង្វឹក​យុទ្ធសាស្ត្រ​កងទ័ព។  ក្រោយ​ពី​បង្វឹក​ទាហាន​ចប់​ភ្លាម  ទ្រង់​ចន្ទរង្សី​បាន​បញ្ជា​ឱ្យ​វាយ​ពង្រីក​ដែនដី​ត្រួតត្រា​។  ដោយ​ឡែក លោក វ៉ាន់ធី ត្រូវ​បាន​គេ​បញ្ជូន​ឱ្យ​ដឹកនាំ​កងទ័ព​មួយ​ក្រុម​ទៅ សមរភូមិ​ស្រែអំបិល និង​កោះ​កុង​។ យ៉ាងណាមិញ  ការ​ប្រយុទ្ធ​ពង្រីក​អាណាខេត្ត​ត្រួតត្រា  តែង​ទទួល​បាន​ជោគជ័យ​ជា​លំដាប់  ដែល​ជំរុញ​ឱ្យ​​ទ្រង់​ចន្ទរង្សី​កាន់​តែ​​មាន​កិត្តិសព្ទ និង​​កេរ្តិ៍​ឈ្មោះ​ល្បីល្បាញ​ថែម​ទៀត​។  កំឡុង​ពេល​នោះ  ដែនដី​ដែល​ពួកគេ​ត្រួត​ត្រា  មាន​ទំហំ​ធំ​គ្រាន់បើ  គឺ​ព្រំ​ប្រទល់​ខាងត្បូង​ជាប់​នឹង​ផ្លូវ​ជាតិ​លេខ ​៤ សព្វ​ថ្ងៃ  ខាង​លិច​ទល់​នឹង​ស្រែ​អំបិល  និង​ខេត្ត​កោះ​កុង  ខាង​ជើង​ទល់​នឹង​ស្រុក​វាល​វែង​និង​លាជ​នៃ​ខេត្ត​ពោធិ៍​សាត់  និង​ខាង​កើត​ទល់​នឹង​ជាយ​ខាង​លិច​នៃ​ខេត្ត​កំពង់​ឆ្នាំង​។
ការ​ដណ្ដើម​ឥទ្ធិពល​គ្នា
នៅ​ពេល​ក្រុម មានអំណាច និង​ឥទ្ធិពល​គ្រាន់បើ​ឡើង ពួក​មេក្រុម​សំខាន់ៗ​នៅ​ក្នុង​ចលនា ចាប់ផ្ដើម​មាន​ការ​ប្រជែង​ដណ្ដើម​អំណាច​ផ្ទៃក្នុង​រវាង​គ្នា​។ ក្នុង​ក្រុម​ទ្រង់ ចន្ទរង្សី ចាប់ផ្ដើម​មាន​អ្នក​រៀបចំ​គម្រោងការ ធ្វើគត​ទ្រង់ ដើម្បី​ដណ្ដើមយក​សិទ្ធិ​មេបញ្ជាការ​ក្រុម​ធំ​។ សំណាង​ល្អ ទ្រង់​បាន​គេច​ផុត​ពី គ្រោះភ័យ និង​ចាប់​បាន​អ្នក​ប៉ុនប៉ង​ជាមួយ​ភស្តុតាង​។ អ្នកក្បត់​ទ្រង់​មុនគេ​នោះ គឺ​លោក ហែម សាវ៉ាង ដែល​ជាហេតុ ធ្វើ​ឱ្យ​ទ្រង់​អនុវត្ត​តាម​វិន័យ​ក្រុម ដោយ​សម្លាប់ចោល និង​បោសសំអាត​អ្នកឃុបឃិត​ទាំងអស់​ចោល​។ លោក នី វ៉ាន់ធី ថា ទ្រង់​មិន​ចង់​សម្លាប់​លោក សាវ៉ាង ចោល​ទាល់តែសោះ ប៉ុន្តែ​លោក​មិន​អាច​ប្រឈមមុខនឹង​មេក្រុម​ដទៃ​ទៀត ដែល​ឱ្យ​យោបល់​ត្រង់ថា ត្រូវតែ​សម្លាប់ចោល ដើម្បី​ទុកជា​ការព្រមាន​។ ប៉ុន្តែ តាម​លោក ប៊ុណ្ណ ចាន់ម៉ុល ថា លោក សាវ៉ាង ត្រូវ ដាប ឈួន សម្លាប់ចោល ក្រោម​កលល្បិច​ហៅ​ប្រជុំ​ពិភាក្សា​គ្នា​។ ទោះជា​យ៉ាងណា លោក ម៉ុល គាត់​មិន​បាន​នៅ​ក្នុង​ក្រុម​ឥស្សរៈ​ផ្ទាល់​ទៀត​ទេ ក្រោយ​ពី​ពួក​នេះ​នាំគ្នា​ដកថយ​ទៅកាន់​ប្រទេស​ថៃ និង​ប្រមូលផ្ដុំ​គ្នា​ឡើងវិញ នៅ​ភាគ​ខាងជើង​ខេត្ត​សៀមរាប ឯនាយ​ជួរភ្នំ​ដងរែក​។ លើស​នេះ​ទៀត គាត់​បាន​ឈប់​ទាក់ទង​ជាមួយ​ក្រុម​នោះ មុន​ពេល​ទ្រង់ ចន្ទរង្សី បំបែក​ខ្លួន​ទៅទៀត​។ ក្រោយមក ក្រុម​ទ្រង់ ចន្ទរង្សី កាន់តែ​មានអំណាច​ធំ អាច​វាតទី​ទឹកដី​បាន កាន់កាប់ ឈរជើង យ៉ាង​ធំ​ទូលាយ​។ សមត្ថភាព​នេះ ប្រហែលជា​មក​ពី​ស៊ាប​ដ៏​ក្លាហាន និង ក្លៀវក្លា​ក្នុង​ការ​ប្រយុទ្ធ ធ្វើពុត​ជា​ចុះចូល​ជាមួយ​ក្រុម​ទ្រង់ អស់​មួយរយៈពេល​។ ក្រោយ​ពី​បាន​ដឹង​ថា គាត់​ជា​ចារបុរស​របស់​ក្រុម ពុត ឆាយ ដែល​ជា​មេ​ខ្មែរឥស្សរៈ​ម្នាក់ទៀត ហើយនិង​ការ​កម្ចាត់ ស៊ាប ចេញពី​ក្រុម​វិញ គេ​សង្កេតឃើញ​ថា ក្រុម​របស់​ទ្រង់ មិន​សូវ​បាន​ជោគជ័យ​ក្នុង​ការ​វាតទី​តំបន់​កាន់កាប់​របស់​ខ្លួន​បន្ត​ទៅទៀត​ឡើយ​។
វិន័យ​កងទ័ព
ទោះបី​ខ្លួន​ជា​ទ័ពព្រៃ​យ៉ាងណា ខ្មែរឥស្សរៈ​នៅ​ជា​មនុស្ស​មាន​វិន័យ​យ៉ាង​តឹងរ៉ឹង និង​ជំនឿ​យ៉ាង មុតមាំ​ផង​ដែរ​។ បើ​តាម​លោក​នី វ៉ាន់ធី បាន​បញ្ជាក់​ប្រាប់​យើង​ថា ទ្រង់​ចន្ទរង្សី បាន​ដាក់​វិន័យ​យ៉ាង​ម៉ឺង ម៉ាត់​សម្រាប់​ពួកគាត់​អនុវត្ត ប្រយោជន៍​កសាង​ក្រុម​ឥស្សរៈ​របស់​ទ្រង់​ឱ្យ​មាន​កេរ្តិ៍ឈ្មោះ​ល្អ មិន​ធ្វើ​ឱ្យ​អ្នក ស្រុក ដែល​ជា​អ្នក​គាំទ្រ​មាន​ការ​ក្ដៅក្រហាយ ឬ ខឹងសំបា​ឡើយ​។ វិន័យ​ដ៏​ល្អ និង​សំខាន់​បំផុត គឺ​ការ ហាមប្រាម​របស់​ពួក​នាយទាហាន​មិន​ឱ្យ​ធ្វើបាប​អ្នកស្រុក និង​កូនចៅ​ទាំង​ស្រី​ទាំង​ប្រុស​របស់​ពួកគេ​ឡើយ​។ ប្រសិនបើ​យុទ្ធជន​ណា​ម្នាក់​ត្រូវ​បាន​គេ​ទាន់​ថា បាន​ប្រព្រឹត្ត​ខុស​នឹង​វិន័យ​នេះ ដូចជា​ការ​ចាប់​រំលោភ​កូនក្រមុំ​អ្នកភូមិ អ្នកនោះ​នឹង​ត្រូវ​គេ​នាំ​យក​ទៅ​បាញ់​ចោល​ជាមិនខាន ដើម្បី​ជា​ការព្រមាន​កុំ​ឱ្យ​អ្នក​ក្រោយ​យកតម្រាប់តាម​។
លោកតា តិប ផន បាន​បញ្ចេញ​ទស្សនៈ​របស់​គាត់ ចំពោះ​ចលនា​ខ្មែរឥស្សរៈ​របស់​ទ្រង់ ចន្ទរង្សី ថា “ទ្រង់ ចន្ទរង្សី ជា​មេដឹកនាំ​ចេះ​សន្ដោស​អាណិត​ប្រជារាស្ត្រ ហើយ​ទ្រង់​មាន​បទបញ្ជា​តឹងរ៉ឹង​។ ចំពោះ នាយទាហាន និង​ពលទាហាន​របស់​ទ្រង់ មិន​ដែល​ធ្វើបាប ឬ ជិះជាន់​សង្កត់សង្កិន​ប្រជារាស្ត្រ ដែល​រស់នៅ ជុំវិញ​បន្ទាយ ដូចជា ពួក​យើង​នោះ​ទេ”​។ ដូច្នោះ​ហើយ ពួក​យុទ្ធជន​ទាំងនោះ មាន​របៀបរៀបរយ​ល្អ មិន​ច្រឡើមច្រឡោង​ខាម​ឡើយ​។ ស្ទើរតែ​រៀងរាល់​ពេល​ដែល​ពួក​ទាហាន​វិលត្រឡប់​មកពី​សមរភូមិ​វិញ ទ្រង់​បាន​ចាត់ចែង​ឱ្យ​មាន​ពិធី​រាំ​កម្សាន្ត​លេង សប្បាយ​ជាមួយ​នឹង​តន្ត្រី ដែល​ប្រគំ​ដោយ​ដៃ​នាយទាហាន ដែល​ធ្លាប់​តែ​កាន់​អាវុធ​។ តែ​ឱកាស​នេះ គេ​បែរ​ជា​កាន់​អន្លូង​វាយ​ស្គរ វាយ​ប៉ោត នៅ​ក្នុង​បន្ទាយ ដើម្បី បង្កើត​សូរស័ព្ទ​ចង្វាក់ភ្លេង​រាំវង់​។ កូនចៅ​អ្នកស្រុក ជាពិសេស នារី​ក្រមុំៗ ក៏​មក​រាំ​លេង​សប្បាយ​នឹងគេ​ដែរ​។ ព្រោះ​ពួកគេ​ជឿជាក់​ថា ពួក​នាយទាហាន និង​ពលទាហាន​ទាំងនោះ មិន​ដែល​ប្រព្រឹត្តិ​អ្វី​ហួសហេតុ​ខុស​ទំនង​នោះ​ឡើយ​។
ជំនឿ​លើ​កម្លាំង​ក្រៅ​ខ្លួន និង​ទំនាក់ទំនង​ជាមួយ​យួន​វៀតមិញ
ជំនឿ​នៅ​កម្លាំង​ក្រៅ​ខ្លួន គឺ​ជា​មនោគមវិជ្ជា​ដ៏​ពេញ​និយម​របស់​អ្នក​កាន់​អាវុធ​។  គេ​បាន​ចាត់​ទុក​ថា​ជា​កត្តា​មួយ  ដែល​អាច​ជំរុញ​ឱ្យ​មាន​ប្រសិទ្ធភាព​ក្នុង​ការ​ប្រយុទ្ធ​របស់​កងទ័ព​ខ្មែរ​ឥស្សរៈ​​ផង​ដែរ  ព្រោះ​វា​ធ្វើ​ឱ្យ​ពួក​គេ​មាន​ភាព​កក់​ក្ដៅ និង​ការ​ជឿជាក់​ក្នុង​ខ្លួន​។  ទ្រង់​ចន្ទរង្សី​ជា​មនុស្ស​ម្នាក់​មាន​ជំនឿ​យ៉ាង​មុត​មាំ​លើ​មន្ត​អាគម និង​អភិនីហារ​បែប​នេះ​ដែរ​។  ក៏​ដូច​ជា​មេ​ខ្មែរ​ឥស្សរៈ​ដទៃ​ទៀត​ដែរ  ទ្រង់​តែង​ពាក់​បន្តោង​យ័ន្ត និង​គ្រឿង​ស័ក្ដិ​សិទ្ធិ​ផ្សេងៗ ដែល​គេ​ហៅថា “ផ្ទៃគ្រូ”។  ពួក​គេ​តែង​សាក​ល្បង “ផ្ទៃគ្រូ” ជា​រៀង​រាល់​សប្ដាហ៍  ដើម្បី​ល្បងមើល​ថា​  តើ “ផ្ទៃគ្រូ” នេះ​មាន​បារមី​យ៉ាងណា​? លោក នី វ៉ាន់ធី តែង​​សង្កេត​ឃើញ​ថា ភាគ​តិច​​ណាស់​ដែល​ពួក​គេ​បាញ់ “ផ្ទៃគ្រូ” ត្រូវ​។  ដូច្នេះ​ហើយ  កំឡុង​ពេល​នោះ  គាត់​ពិបាក​នឹង​ជឿ​លើ​បារមី​បាញ់​មិន​ត្រូវ  ដុត​មិន​ឆេះ​របស់​កន្សែងយ័ន្ត​នេះ​ណាស់​។  ប៉ុន្តែ  គាត់​ត្រូវ​ស្ទាក់​ស្ទើរ​វិញ  ដោយ​សារ​ការភ្នាល់​គ្នា​រវាង​ក្រុម​គាត់​ជាមួយ​នឹង​ពួក​យួន​យៀក​មិញ​។  នាយទាហាន រស់ ហឿន ដែល​ជា​កូន​ចៅ​ម្នាក់​របស់​ទ្រង់  មាន​ជំនឿ​​ងប់​ងល់​លើ​គ្រឿង​វត្ថុ​ស័ក្ដិ​សិទ្ធិ​ទាំងនេះ  ដំណាល​ពេល​ដែល​មេ​ទ័ព​យួន​យៀក​មិញ មិន​ជឿ​លើ​ជំនឿ​ផ្ដេសផ្ដាស​បែប​នេះ​។  រឿង​​ភ្នាល់​គ្នា​នេះ បាន​កើតឡើង​នៅ​កំឡុង​ឆ្នាំ ១៩៤៩ នៅ​ចំ​ពីមុខ​បន្ទាយ​របស់​ក្រុម​ទាំងពីរ​នេះ​។  កាល​នោះ  ទាំង​ពីរ​ក្រុម​បាន​បោះ​ទីតាំង​ទ័ព​នៅ​ទល់មុខគ្នា  ដោយ​ដាក់​ទង់ សម្គាល់​​របស់​ផង​ខ្លួន​នៅ​ទន្ទឹម​​គ្នា  មិន​ឱ្យ​ទាប ឬ​ខ្ពស់​ជាង​គ្នា​ឡើយ​។  ដូច​សព្វ​មួយដង  នៅ​ព្រឹក​មួយ  ទាំង​ពីរ​ក្រុម​បាន​ចេញ​មក​គោរព​ទង់​សម្គាល់​រៀងៗ​ ខ្លួន​។
ការ​ភ្នាល់​គ្នា​បាន​ចាប់ផ្ដើម​កើតឡើង។ ដំបូង​ទាំង​​សង្ខាង សាក​ល្បង​​ផ្សង​ចង់​ដឹង​មើល​ថា​  តើ​យួន ឬ ខ្មែរ​ដែល​នឹង​ទទួល​បាន​ឯករាជ្យ​ពី​បារាំង​មុន​? ពួក​គេ​សន្មត​ថា បើ​ខាង​ណា​បង្ហូត​ទង់​ជាតិ​ដល់​លើ​កំពូល​មុន  វា​អាច​ជា​ប្រផ្នូល​ថា  ក្រុម​នោះ​នឹង​ទទួល​ឯករាជ្យ​មុន​។  ត្រៀម​ខ្លួន​ជាស្រេច  តំណាង​ទាំងពីរ​ក្រុម ចាប់ផ្ដើម​ទាញ​ខ្សែ​ទង់​សម្គាល់​ឡើង​លើ​កំពូល​។  ដោយ​តំណាង​ខាង​យួន​រហ័ស​រហួន​ជាង​ខាង​តំណាង​ខ្មែរ  មុន​ដំបូង ទង់​សម្គាល់​របស់​យួន​បាន​រំកិល​ឡើង​លើ​លឿន​ជាង​។  ដំណាល​ពេល​ខាង​ខ្មែរ កំពុង​ញាប់​ញ័រ  ហើយ​ខាង​យួន អប​អរ​នឹង​ស្ថានភាព​នេះ  ស្រាប់​តែ​ខ្សែ​ទង់​សម្គាល់​របស់​យួន ដែល​ចាស់​ផុយ​  បូក​រួម​នឹង​កម្ដៅ ដែល​កកិត​ជាមួយ​រ៉ក​ប្រែ​ជា​ដាច់​មួយរំពេច  ទុក​ឱកាស​ឱ្យ​តំណាង​ខាង​ខ្មែរ បង្ហូត​ទង់​ឡើង​ដល់​លើ​កំពូល ដោយ​​សុវត្ថិភាព​។
បាតុភូត​នេះ​បាន​បណ្ដាល​ឱ្យ​ឥរិយាបថ​ចំពោះ​ជំនឿ​របស់​លោក នី វ៉ាន់​ធី ចាប់​ផ្ដើម​ផ្លាស់​ប្ដូរ​បន្តិច​។ ក្រោយ​​ថ្ងៃ​កម្ពុជា​ទទួល​បាន​ឯករាជ្យ គាត់​ចេះ​តែ​នឹក​គិត​ពិចារណា​ក្នុង​ចិត្ត​ម្នាក់​ឯង​ថា  ការ​ផ្សង​ខាងលើ  ហាក់​ត្រូវ​ជាមួយ​ស្ថានភាព​អាណានិគម​នៅ​ឥណ្ឌូចិន​ខ្លាំង​ណាស់​។  ព្រោះ​គាត់​សង្កេត​តាម​ប្រវត្តិសាស្ត្រ​ទៅ​ឃើញ​ថា  បើ​ប្រៀប​ធៀប​ជាមួយ​ជន​ជាតិ​ខ្មែរ  យួន​ហាក់​បាន​ស្រូតរូត​រហ័សរហួន​ប្រឆាំង​នឹង​បារាំង​ជាង​។  ចំណែក​ស្ថានភាព​នៅ​ស្រុកខ្មែរ​វិញ  មាន​សភាព​ស្ងប់ស្ងាត់​ច្រើន  ដោយ​សារ​ជន​ជាតិ​ខ្មែរ​មិន​សូវ​ក្រោក​ឡើង ប្រឆាំង​​នឹង​បារាំង​ឡើយ​។  លោក​​បន្ត​ទៀត​ថា  បើ​ទោះ​បី​ជា​មាន​ការ​ទប់​ទល់​ប្រឆាំង​នឹង​បារាំង  ក៏​វា​មិន​ត្រូវ​បាន​ដឹក​នាំ​ធ្វើ​ដោយ​ប្រជារាស្ត្រ​សាមញ្ញ​ទេ  តែ​វា​ត្រូវ​បាន​ធ្វើ​ដោយ​ពពួក​វណ្ណៈ​អ្នកចេះដឹង និង​ពួក​អភិជន ដែល​មាន​ទំនាស់​ផល​ប្រយោជន៍​ជាមួយ​បារាំង​តែប៉ុណ្ណោះ​។  រហូតដល់​ថ្ងៃ​បាន​ឯករាជ្យ ដោយ​សន្តិវិធី​មុន​វៀតណាម  ដែល​បាន​ឯករាជ្យ​ដោយ​ការ​ប្រយុទ្ធ​គ្នា​យ៉ាង​ខ្លាំងក្លា​នៅ​ដៀន​បៀន​ហ្វា  គាត់​កាន់​តែ​នឹក​ឃើញ​ការ​ផ្សង​គ្នា  ដែល​ខ្មែរ​បាន​បង្ហូត​ទង់​សម្គាល់​របស់​ខ្លួន​ដោយ​សុវត្ថិភាព​ដែរ​។ ពួក​យួន​យៀក​មិញ​មិនទាន់​អស់ចិត្ត​ទេ ដោយ​យក​លេស​ថា  ខ្សែ​ទង់​សម្គាល់​របស់​ខ្លួន​ចាស់ ងាយ​ផុយ ទើប​មិន​បាន​បង្ហូត​ឱ្យ​ដល់​លើ​។  ដោយ​ឮ​ល្បី​ពី​កូនទាហាន​របស់​ខ្លួន​អួត​សរសើរ​ពី​បារមី​របស់​ទង់​សម្គាល់​ទ័ព​ខ្មែរ  មេ​ទ័ព​យួន​យៀក​មិញ​ម្នាក់  បាន​បបួល​ខ្មែរ​ឥស្សរៈ​បាញ់​ទង់​សម្គាល់​ដាក់​កាំភ្លើង​យន្ត​មួយ​ដើម​។  គាត់​បាន​អួត​អាង​ថា  គាត់​បាញ់​ត្រង់​មិនដែល​ខុស  ហើយ​បន្តុះ​បង្អាប់​ថា  មិន​ដែល​មាន​ទង់​សម្គាល់​ខាង​ខ្មែរ​ឯណា  ដែល​គាត់​បាញ់​មិន​ត្រូវ​នោះ​ទេ​។  គាត់​បន្ត​ដោយ​តម្កើង​ឫក​ពា​ប្រមាថ​ខ្មែរ​ថា  ចាំ​មើល  តើ​បារមី​ទង់​សម្គាល់​របស់​ខ្មែរ​ឥស្សរៈ​ពូកែ​ស័ក្ដិ​សិទ្ធិ  ឬ​ក៏​គ្រាប់​កាំភ្លើង​គាត់​ត្រង់​ជាង​។  លោក នី វ៉ាន់ធី នៅ ពេល​នោះ​  មាន​ការ​បារម្ភ​ជា​ខ្លាំង​ខ្លាច​បាត់បង់​កាំភ្លើង​យន្ត​មួយ​ដើម​។  ព្រោះ​ថា  គាត់​នៅ​តែ​មិន​ទាន់​ទុកចិត្ត​លើ ​“ផ្ទៃគ្រូ” ​ទេ​។  ដោយ​សារ​ជា​រៀង​រាល់​សប្ដាហ៍​  ដែល​គេ​សាក​ល្បង​បារមី “ផ្ទៃ​គ្រូ”  គាត់​ឃើញ​តែ​វា​ឆេះ ស្ទើរ​រាល់​តែ​លើក​។  ជួន​កាល ចៃដន្យ​ទៅ  វា​ក៏​មាន​ពេល​គេ​បាញ់​មិន​ឆេះ​ទៅ​ដែរ  ហើយ​មកដល់​ពេល​នោះ លោក រស់ ហឿន យក​វា​មក​លេងសើច​ភ្នាល់​គ្នា ដាក់​កាំភ្លើង​យន្ត​មួយ​ដើម​​ដូច្នោះ  គាត់​ដូចជា​មិន​ស្រួល​ក្នុង​ចិត្ត​សោះ​។  លោក វ៉ាន់ធី បាន​បន្ត​បញ្ជាក់​ទៀត​ថា  តាម​ពិត​ទៅ  ទង់​សម្គាល់​ដែល​យក​មក​បាញ់​ភ្នាល់​នោះ  គ្រាន់តែ​ជា​ក្រណាត់​ធម្មតា​របស់​លោក រស់ ហឿន​ទេ​។
លោក រស់ ហឿន បាន​ស្រែក​សន្មត​បញ្ជាក់​ថា ឱ្យ​មេ​យួន​យៀក​មិញ​បាញ់​តែមួយ​គ្រាប់​គត់  តែ​ប្រសិន​បើ​បាញ់​ទៅ​ហើយ​មិន​ឆេះ ឬ​ក៏​មិន​ត្រូវ​នោះ​ទេ  កាំភ្លើង​យន្ត​ដែល​យួន​បាន​អូស​មក​ដាក់​ក្បែរ​ដង​ទង់ នោះ​នឹង​ក្លាយ​ជា​របស់​ខ្មែរ​(ឥស្សរៈ)​ហើយ  និង​បាន​ស្រែក​ឱ្យ​កូន​ទាហាន​ទាំង​សង្ខាង​ជួយ​ធ្វើជា​សាក្សី​។  សន្មត​គ្នា​មិន​ទាន់​បាន​ចប់​ស្រួល​បួល​ផង  គេ​បាន​ឮ​ស្នូរ​គ្រាប់កាំភ្លើង​ការ៉ាប៊ីន​មួយ​គ្រាប់​លាន់ឮ​រំពង​ព្រៃ  តែ​គេ​មិន​ឃើញ​ទង់​សម្គាល់​របស់​ខ្មែរ​ឆេះ ឬ​ត្រូវ​គ្រាប់​ឡើយ​។  ពួក​ខ្មែរ​ឥស្សរៈ​របស់​ទ្រង់ នរោត្តម ចន្ទរង្សី បាន​ចាប់​ស្រែក​ហ៊ោ​កញ្ជ្រៀវ  ដោយ​សារ​ភ្ញាក់​ផ្អើល​នឹង​ភាព​អស្ចារ្យ​នេះ​។ ពួក​ខាង​យួន​ស្ងាត់​មាត់​ច្រៀប ដំណាល​ពេល​ដែល​មេ​ទ័ព​របស់​ពួកគេ​ធ្វើ​ជា​និយាយ​លុបលាង​ភាព​អាម៉ាស់​របស់​ខ្លួន  ដោយ​ស្ដី​បន្ទោស​ទៅ​កាន់​កូន​ចៅ​ខ្លួន​ថា  ខ្ជិល​មិន​ចេះ​ជូត​សម្អាត​លាង​កាណុង​កាំភ្លើង​ឱ្យ ស្អាត​ល្អ  ធ្វើ​ឱ្យ​ស្ទះ​កាណុង​បាញ់​ទង់​សម្គាល់​ខ្មែរ​មិន​ត្រូវ​។  គិត​ទៅ​  ខ្មែរ​ឥស្សរៈ ដូចជា​លោក រស់ ហឿន មាន​អំនួត​ណាស់​ដែរ  នៅ​ចំពោះ​ស្ថានការណ៍​នេះ  ព្រោះ​គាត់​ចង់​ឱ្យ​ពួក​យួន​ចាញ់​​ដោយ​អស់​ចិត្ត​។  លោក​បាន​ស្រែក​ទៅកាន់​ពួក​យួន  ដែល​មិនទាន់​អស់​ចិត្ត​ថា  ឱ្យ​ពួក​យួន​បាញ់​បី​គ្រាប់​ថែមទៀត ​ ហើយ​បើ​នៅតែ​មិន​ត្រូវ​ទេ ខាង​ខ្មែរ​ឥស្សរៈ​នឹង​យក​កាំភ្លើងយន្ត​នោះ​ហើយ​។ មេ​ទ័ព​យួន​ដដែល បាន​ឱ្យ​គេ​យក​កាំភ្លើង​ថ្មី​មក​ទាញ​បាញ់​ទង់​សម្គាល់​ខ្មែរ​ទាំង​កំរោល​។ មួយ​គ្រាប់ ហើយ​នៅតែ​មិន​ត្រូវ​(ឆេះ)  មួយ​គ្រាប់​ទៀត​នៅតែ​មិន​ឆេះ​ទង់​សម្គាល់​ខ្មែរ​ឥស្សរៈ  ដែល​ប្រហែល​ជា​ពួក​ទាហាន​ឥស្សរៈ​ស្រែក​ហ៊ោ​ខ្លាំង​  ធ្វើ​ឱ្យ​យួន​នោះ​ស្លន់​ស្លោ​  បាញ់​មិន​ត្រូវ​។  មួយ​គ្រាប់​ចុងក្រោយ​នៅតែ​មិន​ត្រូវ  ពួក​ខ្មែរ​ឥស្សរៈ​មិន​បង្អង់​យូរ​ក៏​ហក់​ចូល​ទៅ​អូស​យក​កាំភ្លើងយន្ត​។  ចំណែក​ពួក​យួន​ក្ដៅ​មួហ្មង​នាំ​គ្នា​ថយ​ក្រោយ​  តែ​មិនមែន​ថយ​ទៅ​ណា​ទេ  គឺ​ថយក្រោយ​ឡោមព័ទ្ធ​ដេញ​បាញ់​យក​កាំភ្លើង​យន្ត​វិញ​។  ពួក​ខ្មែរ​ឥស្សរៈ​ក៏​នៅតែ​ខំ​ប្រឹង​ទាញ​យក​កាំភ្លើង​រត់  ឯ​ខ្លះ​ទៀត​ខំ​ប្រឹង​បាញ់​ត​ទល់​ជាមួយ​ពួក​យួន​យៀក​មិញ​រហូតដល់​អូស​វា​ដាក់​ចូល​ក្នុង​បន្ទាយ​របស់​ខ្លួន​។
ហេតុការណ៍​ក៏​បញ្ជាក់​ឱ្យ​យើង​ឃើញ​ដែរ​ថា ខ្មែរ​ចូលចិត្ត​មាន​អំណួត​ភ្លេចខ្លួន និង​ស្មោះត្រង់​រហូត ក្លាយ​ជា​ឆោតល្ងង់  លង់​ខ្លួន​ចូល​អន្ទាក់​សត្រូវ​ដែល​មាន​ពុតត្បុត​។  ភាគច្រើន  ដោយសារ​អំណួត  ខ្មែរ​តែង​តែ អត់​អោន​ឱ្យ​សត្រូវ​មុន​។  ប៉ុន្តែ ​សត្រូវ​ដូចជា​យួន​វិញ  ពិតជា​មាន​ល្បិច​កិច្ចកល  ហើយ​មិនដែល​គោរព​តាម​ពាក្យសន្យា​របស់​ខ្លួន​នោះ​ទេ​។  គ្រាន់​តែ​ឧទាហរណ៍​កំប៉ិក​កំប៉ុក​ខាងលើ  ក៏​អាច​បញ្ជាក់​បង្ហាញ​អំពី ពុត​ត្បុត​របស់​ពួក​យួន​បាន​ដែរ​។  ម៉្យាង​ទៀត  ប្រហែល​ជា​ខ្មែរ​ឥស្សរៈ​ភាគ​ច្រើន​ឆោត​ល្ងង់​បែប​នេះ​ឯង  ទើប​លង់​ជឿ​លើ​ហេតុផល ដែល​យួនយៀក​មិញ​ឃោសនា​ថា  ចូល​មក​ជួយ​ច្បាំង  ដើម្បី​បណ្ដេញ​សត្រូវ​​រួម​គ្នា  ដោយ​មើល​មិន​ឃើញ​មហិច្ឆតា​ធំ​របស់​គេ  នៅ​​ក្រោយ​ថ្ងៃ​ទទួល​បាន​ជោគ​ជ័យ​ពិត​ប្រាកដ​។  ឬ​មួយ​មក​ពី​គេ​គិត​ថា ខ្មែរ​ឥស្សរៈ​​ងាយ​ស្រួល​ឱ្យ​ពួកគេ​លេង​ខ្សែ​លើ​ទេ​ដឹង​។
សមរភូមិ​សំខាន់
កំលុងពេល​ឆ្នាំ ១៩៥១ បន្ទាប់ពី​បាន​បង្វឹក​ហាត់​យុទ្ធជន​របស់​ខ្លួន នៅ​សាលា​នាយទាហាន​ជំនាន់​ទី​ ១  ទ្រង់ ចន្ទរង្សី បាន​បញ្ជា​ឱ្យ​កូនទាហាន​របស់​ខ្លួន​ជាង ៨០០ ​នាក់ ចេញ​ធ្វើ​សមយុទ្ធ​ទៅ​ខេត្ត​កោះកុង ដែល​ជា​ទឹកដី​ក្រោម​ការត្រួតត្រា​ដ៏​សំខាន់​មួយ​របស់​ទ្រង់​។ លោក​មេទ័ព ហ៊ឹម ខាន់ ទទួលភារៈ​ដឹកនាំ នាយទាហាន​ទាំងនោះ ចេញពី​សាលា​នាយទាហាន​នៅ​តានៀវ​កាត់តាម​ផ្លូវ​ទៅ​ស្រែអំបិល​។ បើ​តាម ប្រសាសន៍​របស់ លោក នី វ៉ាន់ធី ដែល​ពេល​នោះ ជា​លេខា​លោក មេទ័ព ហ៊ឹម ខាន់ បាន​រៀបរាប់​ឱ្យ យើង​ដឹង​ថា នាយទាហាន​ជំនាន់​ទី ​១  ​ទាំង​ ៨០០ ​នាក់ បាន​ធ្វើ​ដំណើរ​កាត់តាម​មាត់សមុទ្រ  ទៅ​បោះ​ទីតាំង​នៅ​ខ្សាច់ស​អស់​រយៈពេល​មួយ​អាទិត្យ​។ នៅ​ភូមិ​ខ្សាច់ស​នេះ ពួកគេ​ជាថ្មី​ម្ដងទៀត បាន​ប៉ះទង្គិច​ប្រដាប់​អាវុធ​ជាមួយ​ពួក​យួន​វៀតមិញ​បន្តិចបន្តួច​ដែរ​។ ជាក់ស្ដែង​លោក​លេខា នី វ៉ាន់ធី ដែល​មាន​ភារកិច្ច​ជួយ​កិច្ចការ​ផ្សេងៗ​របស់​លោក​មេទ័ព ហ៊ឹម ខាន់ ដូចជា ខាង​កិច្ចការ​រដ្ឋបាល​ផ្សេងៗ និង​ស្ពាយ​ថង់​អាហារ ផែនទី និង​ត្រា​របស់​មេទ័ព ហ៊ឹម ខាន់ ជាដើម​។ លោក​គិត​ថា ពេល​នោះ ពួក​យួន​វៀតមិញ ពិតជា​ត្រៀម​ខ្លួន គុំគួន ចាំ​វាយ​ទ័ព​របស់​ទ្រង់​ចន្ទរង្សី ដូចជា​ពួកគេ​មាន​កំហឹង​ធំដុំ​ពី​កាលណា​អញ្ចឹង​។ នៅ​វេលា​ថ្ងៃ​មួយ ពេល​ដែល​គាត់​ទៅ​ដង​ទឹក គាត់​ត្រូវ​បាន​ពួក​យួន​វៀតមិញ​ដេញ​បាញ់​។ គាត់​ខំ​ប្រឹង​រត់គេច​ពី​ការ​តាម​ចាប់​នេះ រហូត​មិន​ដឹង​ខ្លួន​ថា ជ្រុះ​ត្រា​របស់​មេទ័ព ហ៊ឹម ខាន់ បាត់​តាំង​ពី​ពេលណា ឬ​នៅ​កន្លែងណា​។ បន្ទាប់ពី​រត់គេច​ដោះ​ខ្លួន​រួច គាត់​បាន​យក​ដំណឹង​អាក្រក់​នេះ​ទៅ​ប្រាប់​លោក ហ៊ឹម ខាន់ តែ​គាត់​បែរជា ច្រឡោតខឹង ដេញ​បាញ់​លោក​ស្មៀន​ភ័យ​រត់​ស្ទើរ​ស្លាប់​ម្ដង​ទៀត​។ លោក នី វ៉ាន់ធី និយាយ​ការពារ​ដើមហេតុ​នៃ​អំពើ​ដែល​លោក ហ៊ឹម ខាន់ ច្រឡោតខឹង​នឹង​គាត់​ថា ព្រោះ​លោក ហ៊ឹម ខាន់ បារម្ភ​ខ្លាច​ពួក​សត្រូវ ខិលខូច​រើស​ត្រា​នោះ​បាន ហើយ​មាន​គំនិត​អាក្រក់​បន្លំ​ធ្វើ​ជា​កោះហៅ ឬ​បញ្ជា​ឱ្យ​កូនទាហាន​របស់​គាត់ ទៅ​ទី​ណាមួយ ដើម្បី​កម្ចាត់​ពួកគេ​ចោល នាំ​ឱ្យ​មាន​លទ្ធផល​ខ្លោចផ្សា​ពន់ពេក​សម្រាប់​ទ្រង់ ចន្ទរង្សី​។
បន្ទាប់ពី​នោះ​មក ពួក​នាយទាហាន​ទាំងឡាយ​បាន​បន្ត​ដំណើរ​ទៅ​បោះ​ទីតាំង​ចាស់ នៅ​ភូមិ​ជីឃ នៅ​ក្បែរ​ស្រុក​ស្រែអំបិល ខេត្ត​កោះកុង​។ លោក វ៉ាន់ធី ថា​បន្ទាយ​ជីឃ​នេះ​មាន​ទីតាំង​យុទ្ធសាស្ត្រ​ល្អ​ណាស់​។ វា​មាន​ទីតាំង​លើ​ទីទួល​មួយ​ដែល​ព័ទ្ធជុំវិញ​ដោយ​រុក្ខជាតិ​សំរុង ដែល​ជា​អន្លង់​ធម្មជាតិ​ជាច្រើន​។ វា​ក៏​ជា ប្រភព​សេដ្ឋកិច្ច​មួយ​ដ៏​សំខាន់​ផង​ដែរ​សម្រាប់​ក្រុម​ទ្រង់ ចន្ទរង្សី​។ ព្រោះ​គេ​អាច​ប្រមូល​រុក្ខផល​បាន​ជាច្រើន ដូចជា គ្រាប់​ម្រេច ជ័ររោម ខ្លឹមច័ន្ទ និង​ក្រវាញ ជាដើម​។ ដូច​ដែល​ត្រូវ​បាន​រៀបរាប់​ខាងលើ រុក្ខផល​ទាំងអស់​នេះ ត្រូវ​បាន​ខ្មែរឥស្សរៈ​ដឹកជញ្ជូន​ដោយ​សេះ និង​ដំរី ដើម្បី​យក​ទៅ​លក់ដូរ​នៅ​ខេត្ត​ត្រាត​នៃ​ប្រទេស​ថៃ​។ ដោយសារ​គុណសម្បត្តិ​ទាំងអស់​នេះ​ហើយ ទើប ពួក​យួន​វៀតមិញ​តែង​ព្យាយាម​វាយឆ្មក់​ដណ្ដើម យក​ទីតាំង​នេះ ជាច្រើន​លើក​ជាច្រើន​សារ​។
ជាក់ស្ដែង នៅ​ពេល​ពួក​នាយទាហាន​ជំនាន់​ទី​១​របស់​ទ្រង់ ចន្ទរង្សី ធ្វើ​សមយុទ្ធ​នៅ​ទីនោះ ពួកគេ បាន​លួច​វាយ​ឡើង​លើ​បន្ទាយ​នោះ​។ ពួកគេ​មានគ្នាច្រើន ដើម្បី​ឡោមព័ទ្ធ តែ​ត្រូវ​ពួក​នាយទាហាន​របស់ ទ្រង់ ចន្ទរង្សី វាយ​រុញច្រាន​ចុះ​វិញ រហូតដល់​ពួកគេ​ធ្លាក់​ចុះ​ចូល​ក្នុង​សំរុង​នោះ​ស្លាប់​អស់​ជាច្រើន​នាក់​។ ទីបំផុត ខ្មែរឥស្សរៈ​អាច​ការពារ​បន្ទាយ​ដ៏​ល្អ​របស់​ខ្លួន​បាន​ដោយ​សុវត្ថិភាព ហើយ​បាន​អបអរ​សាទរ​ជោគ ជ័យ​ដំបូង​របស់​ខ្លួន ក្រោយពេល​ចេញពី​សាលា​ហ្វឹកហ្វឺន​ថ្មីថ្មោង​។
យុទ្ធសាស្ត្រសង្គ្រាមទ័ពព្រៃ
ខុសពីចលនាជាតិនិយមកម្ពុជាទំនើបដទៃទៀត ចលនាខ្មែរឥស្សរៈបានជ្រើសរើសយកផ្លូវតស៊ូ ដោយអាវុធចេញពីក្នុងព្រៃ ដើម្បីតាមទារឯករាជ្យពីបារាំង។ តើពួកគេមានយុទ្ធសាស្ត្រអ្វី ជាទីអាង? លោក វ៉ាន់ធី បានឆ្លើយតបយ៉ាងខ្លីថា គឺ “សង្គ្រាមទ័ពព្រៃ”។ តើអ្វីជាសង្គ្រាមទ័ពព្រៃ? តើពួកយុទ្ធជន ខ្មែរឥស្សរៈ មានជំនាញធ្វើសង្គ្រាមទ័ពព្រៃកំរិតណា? លោក នី វ៉ាន់ធី ដែលបានរៀនសូត្រជាមួយ អតីត នាយទាហានជប៉ុនមួយរូប ដែលមិនបានដកថយក្រោយអធិរាជជប៉ុនចុះចាញ់សង្គ្រាមលោកលើកទី២ គឺ លោក តាដាកុមា (TADAKUMA) និងអនុវត្តផ្ទាល់ក្នុងអំឡុងពេលតស៊ូ បានរៀបរាប់ប្រាប់យើងឱ្យ ដឹងដូចតទៅ ៖ សង្គ្រាមទ័ពព្រៃ គឺជារបៀបនៃការវាយលុក ដែលប្រើមនុស្សរស់នៅជុំវិញតំបន់ ដែលខ្មាំងកាន់ កាប់ ឬ ឡោមព័ទ្ធ។ សង្គ្រាមទ័ពព្រៃនេះ មានលក្ខណៈសំគាល់ចំបងៗ ដែលយុទ្ធជនរបស់ពួកគេ ត្រូវ ដឹងខ្លួនជាមុនដូចខាងក្រោមៈ លើសពីនេះទៀត លោក វ៉ាន់ធី បានពន្យល់ប្រាប់ថា ក្នុងនាមគាត់ជាយុទ្ធជនទ័ពព្រៃមួយរូប គាត់ត្រូវចងចាំ និងមានសមត្ថភាព៧ ផ្សេងទៀត ផងដែរ។ ម៉្យាងទៀត ពួកគាត់ត្រូវត្រៀម ខ្លួនជានិច្ចសម្រាប់វាយលុកកន្លែង ដែលស្ងាត់ស្ងៀម និង មូលដ្ឋានខ្មាំងតូចៗ ដែលនៅឆ្ងាយពីមូលដ្ឋានធំរបស់ខ្មាំង។ ទន្ទឹមនឹងនេះ ពួកគាត់ត្រូវធ្វើដំណើរឱ្យបាន លឿនបំផុត និងមានភាពប៉ិនប្រសប់ក្នុងការប្រើប្រាស់សណ្ឋានទីតាំងភូមិសាស្ត្រ ថា តើគួរលាក់បំពួន ឬ ធ្វើអ្វីនៅកន្លែងណា ដើម្បីឱ្យស័ក្តិសមបំផុត សម្រាប់គំរោងការត្រៀមប្រយុទ្ធណាមួយ។ សំខាន់ជាងនេះទៅទៀត ពួកគេត្រូវចេះត្រួតត្រាក្តោបក្តាប់ភូមិស្រុក ដែលខ្លួនធ្វើសកម្មភាពឱ្យ បាន ដូចជា ត្រូវដឹងពីសមានចិត្តប្រជាពលរដ្ឋចំពោះពួកគេ ឬទៅលើសត្រូវ។ ក្នុងដូចករណីខាងក្រោយ នេះ យុទ្ធជនទ័ពព្រៃ ត្រូវចេះឃោសនាឱ្យប្រជាពលរដ្ឋស្រលាញ់ និងជួយទំនុកបម្រុងផ្នែកផ្សេងៗ។ ពួកគេត្រូវដឹងថា សង្គ្រាមនេះ នឹងមិនងាយបញ្ចប់ទេ។ ដូច្នេះ គេត្រូវរៀបខ្លួនត្រៀមលក្ខណៈ តស៊ូយូរអង្វែង សម្រាប់សង្គ្រាមមួយយូរអង្វែង ហើយមុននឹងចូលធ្វើសង្គ្រាមទ័ពព្រៃ យុទ្ធជនម្នាក់ៗត្រូវ សំរេចចិត្តជាមុនឱ្យបានត្រឹមត្រូវ។ ចំណុចសំខាន់ចុងក្រោយ ពួកគាត់ត្រូវរៀបចំឱ្យមានខ្សែរយៈពត៌មានឱ្យបានគ្រប់ទីកន្លែង ដើម្ប៉ី យកជោគជ័យទៅលើខ្មាំង។ ដំណាលគ្នានេះដែរ ពួកគេក៏ត្រូវចេះក្បួនរត់គេច និងយល់ដឹងនូវប្រការ សំខាន់ៗមួយចំនួន ផងដែរ ៖
បើនិយាយកាលដែលក្រុមលោក នី វ៉ាន់ធី ចូលទៅចាប់ជំរិតនៅផ្ទះថៅកែទឹកឃ្មុំ ពួកគាត់ក៏មិន មែន ចេះតែចូលទៅដោយមិនបានស៊ើបការជាមុននោះទេ គឹគាត់ត្រូវបានភ្នាក់ងារ ឬ រនុកក្នុងរបស់គាត់ រាយការណ៍ពីកន្លែង ដែលថៅកែនោះលាក់លុយ និងពេលវេលាដែលគាត់នៅផ្ទះជាដើម។ នេះបញ្ជាក់ថា ពួកខ្មែរឥស្សរៈក៏យល់នឹងចាត់ទុកការស៊ើបការ ឬ ការយកពត៌មានជាការសំខាន់បំផុត សម្រាប់ពួកគេធ្វើ ប្រតិបត្តិការ ប្រកបដោយប្រសិទ្ធិភាពខ្ពស់។ សង្គ្រាមទ័ពព្រៃ មានការទាក់ទងទៅលើទំហំដ៏ធំទូលាយនៃសកម្មភាពមនុស្ស។ ក្នុងការធ្វើឱ្យ កិច្ចប្រតិបត្តិការមានជោគជ័យ ពួកខ្មែរឥស្សរៈត្រូវដឹងថា មនុស្សណាខ្លះគាំទ្រក្រុមរបស់គេ ហើយ អ្នកណាគាំទ្រសត្រូវ។ បើតាមការចេះដឹងបានពីបទពិសោធន៍របស់លោក នី វ៉ាន់ធី សង្គ្រាមបែបនេះ គេមិនត្រូវធ្វើឱ្យមានការខុសឆ្គង ចំពោះមជ្ឈដ្ឋានអ្នកស្រុកអាយឡើយ។ លើសពីនេះទៅទៀត ទ័ពព្រៃ ត្រូវប្រយ័ត្ន មិនគួរធ្វើឱ្យមានការបាត់បង់នូវយុទ្ធជនរបស់ខ្លួន គ្រឿងសម្ភារៈ រួមទាំងអ្នកគាំទ្ររបស់ ផងខ្លួនទេ។ ពីព្រោះទ័ពព្រៃ គឺធ្វើការប្រយុទ្ធបែបអ្នកក្រ ដោយសារសក្តានុពលសម្ភារៈសឹក មិនសូវមាន ច្រើនទេ។ ដូចគ្នានេះដែរ គេក៏ត្រូវមាន តំរេះវិជ្ជា និងបទពិសោធន៍គ្រប់គ្រាន់ ដែលក្លាយជាកត្តា មានឥទ្ធិពលលើលទ្ធផលជោគជ័យ ឬ បរាជ័យផងដែរ។ កាលណោះ ពួកគាត់បានបែងចែកពាក្យ “ដំណឹង” និង“ពត៌មាន”ក្នុងន័យខុសគ្នាថាៈ ចំពោះមេបញ្ជាការ ត្រូវដឹងអំពីពត៌មានស្តីពីខ្មាំង ធាតុអាកាស និងស្ថានភាពដីជាមុន ទើបអាច មើលឃើញជោគជ័យមកខាងខ្លួន។
សន្និសីទក្រុងហ្សឺណែវ
ដោយសារគ្រោងការសន្និសីទទីក្រុងហ្សឺណែវឆ្នាំ១៩៥៤ ទើបទ្រង់ ចន្ទរង្សីដាក់អាវុធ ចុះចូល ជាមួយរាជរដ្ឋាភិបាលរបស់សម្តេច នរោត្តម សីហនុ។ ដើម្បីដោះស្រាយជម្លោះនៅឥណ្ឌូចិន មានតំណាងប្រទេសចំនួន១៩ បានចូលរួមក្នុងសន្និសីទមួយួ នៅថ្ងៃទី២៦ ខែមេសា ឆ្នាំ១៩៥៤ ដែលមានប្រទេសមហាអំណាចសំខាន់ៗ ដូចជា សហរដ្ឋអាមេរិច ប្រទេសបារាំង អង់គ្លេស សហភាពសូវៀត និងប្រទេសចិន បានព្រមព្រៀងគ្នា ប្រារព្វធ្វើសន្និសីទមួយ នៅ ទីក្រុងហ្សឺណែវ ដើម្បីបញ្ចប់សង្គ្រាម និងស្តារឡើងវិញនូវសន្តិភាពនៅកូរ៉េ និងនៅឥណ្ឌូចិន។ តែបើ និយាយឱ្យស្រួលស្តាប់ គឺដើម្បីឱ្យប្រទេសបារាំងដកខ្លួនចេញ និងប្រគល់ឯករាជ្យដល់ប្រទេសឥណ្ឌូចិន បារាំង។
ក្រោយពីឮសេចក្តីប្រកាសនេះភ្លាម បណ្តារដ្ឋសាមី និងភាគីសាមី ក្នុងជម្លោះទាំងអស់ចាប់ផ្តើម ពិចារណារកស្នៀត និងធ្វើការយ៉ាងញាប់ដៃជើង ឆ្ពោះទៅរកសិទ្ធិចូលរួមក្នុងអនាគតសន្និសីទក្រុង ហ្សឺណែវនេះ។ រដ្ឋាភិបាលវៀតណាមខាងជើង ដែលដឹកនាំដោយហូ ជីមិញ និង ផាម វ៉ាន់ដុង បានរៀបចំ ល្បិចយុទ្ធសាស្ត្រយ៉ាងញាប់ដៃ ដើម្បីបង្កើតជារដ្ឋាភិបាលមួយ ឱ្យចលនាតស៊ូខ្មែរឥស្សរៈកុំមុយនីស្ត នៅ កម្ពុជា ដែលមាន ស៊ឺង ង៉ុកមុញ៉ិ ជាប្រមុខ និងបណ្តាវរជនជាច្រើនទៀត ដែលគេធ្លាប់ស្គាល់យូរមកហើយ នោះ ដូចជា ស៊ីវ ហេង, ទូ សាមុត, លាវ កែវមុនី និងលោកម៉ីផូ។
ចំពោះមុខស្ថានការណ៍បែបនេះ សម្តេច នរោត្តម សីហនុ បានប្រើប្រាស់នយោបាយដ៏ឈ្លាសវៃ មួយ ដើម្បីបញ្ឆោតមតិសាធារណៈអន្តរជាតិ។ ព្រះអង្គ ដែលក្រោយមកត្រូវបាន ទ្រង់ នរោត្តម ចន្ទរង្សី ហៅថា “ល្បិចព្រួញមួយបាញ់បានសត្វពីរ”។ ជាដំបូងព្រះអង្គ បានចាត់ឱ្យ ឯកឧត្តម ប៊ូ ហ៊ង ទៅនិយាយ បញ្ចុះបញ្ចូលមេខ្មែរឥស្សរៈ ឱ្យចូលរួមជាធ្លុងតែមួយួក្នុងរាជរដ្ឋាភិបាល កុំឱ្យបែកបាក់គ្នា នាំឱ្យគេពុះចែក ទឹកដីខ្មែរជាមួយខ្មែរវៀតមិញ នៅពេលអនាគត។ តែទោះជាយ៉ាងណា លោក ហ៊ិន ស៊ីថាន បានចោទថា ពួកមេខ្មែរឥស្សរៈ ដែលចុះចូលជាមួយរដ្ឋាភិបាលនេះ គឺដើម្បីបានលាភសក្ការៈ និងយសសក្តិផ្ទាល់ខ្លួន។¬?¦  ក្រោយចរចាគ្នាបានសំរេច ព្រះអង្គបាននាំយកមេៗខ្មែរឥស្សរៈទាំងឡាយ ដូចជា លោក ដាបឈួន, ទ្រង់ នរោត្តម ចន្ទរង្សី, លោក សាវ៉ាង វង្ស, និងលោក ពុត ឆាយ ទៅចូលរួមសន្និសីទក្រុងហ្សឺណែវ ដើម្បីធ្វើ ជាសាក្សីប្រាប់ពិភពលោក ថា គឺពួកគេឯណេះទេ ដែលជាអ្នកតស៊ូពិតប្រាកដ ក្នុងបុព្វហេតុវាយបណ្តេញ បារាំង ហើយកំពុងមានដែនដីត្រួតត្រា និងកងទ័ពច្រើនជាងភាគីដទៃទៀត។ ពួកគេបានពោលអះអាង បន្ថែមថា ពួកគេបានធ្វើការតស៊ូដើម្បីបម្រើផលប្រយោជន៍ប្រទេសខ្មែរពិតៗ ហើយឥឡូវពួកគេព្រមដាក់ អាវុធចុះ ដើម្បីរួមរស់ជាមួយគ្នាដោយសុខសន្តិភាព។ ជាចុងក្រោយ ពួកគេបានវាយប្រហារ ដោយពាក្យ សំដីដាក់ពួក ស៊ឺង ង៉ុកម៉ិញ ថា ជាជនក្បត់ជាតិចង់ពុះបំបែកដែនដីខ្មែរ។
ក្រោយសន្និសីទនេះ ភាគីពាក់ព័ន្ធបានសំរេចបញ្ឈប់សកម្មភាពប៉ះទង្គិចយោធាទាំងស្រុង ចាប់ពី ថ្ងៃទី៧ ខែសីហា ឆ្នាំ១៩៥៤ តទៅ។ នៅក្រោយពេលបញ្ចប់សង្គ្រាម ជាធម្មតានៅប្រទេសភាគច្រើន ក្នុងពិភពលោក គេត្រូវគិតគូដល់ពួកអ្នកតស៊ូដែលបានរងរបួសពិការដៃជើង ភ្នែក ឬ រាងកាយ ដោយការ ផ្តល់រង្វាន់ ឬ មុខតំណែងតួនាទី ឬការងារផ្សេងៗប្រយោជន៏ពួកគេអាចចិញ្ចឹមជីវិតបាន។ ដូច្នេះជាថ្នូរ នឹងការចុះចូលជាមួយរដ្ឋាភិបាល សម្តេច សីហនុ បានសន្យាថា នឹងបញ្ចូលកងទ័ពខ្មែរឥស្សរៈទាំងអស់ នៅក្នុងកងទ័ពខេមរភូមិន្ទ ជាបន្តបន្ទាប់ តាមដំណាក់កាល។
ឯកសារយោង
ចំនាត់ថ្នាក់ក្រុម:អ្នកល្បីឈ្មោះរបស់ខ្មែរ ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:រាជវង្សនរោត្តម
ប្រាសាទព្រះវិហារ
ប្រវត្តិប្រាសាទព្រះវិហារ
ព្រះមហាក្សត្រដែលបានកសាងប្រាសាទព្រះវិហារ និងជួសជុលប្រាសាទ ដែលលេចធ្លោមានដូចជា៖ តាមការស្រាវជ្រាវពីឯកសារប្រវត្តិសាស្រ្តខ្មែរជាច្រើន បានឱ្យដឹងថា ប្រាសាទព្រះវិហារត្រូវបានស្ថាបនាឡើងពីថ្មភក់ ចាប់តាំងពីរជ្ជកាល ព្រះបាទសូរ្យវរ្ម័នទី១ ។ ព្រះបាទសូរ្យវរ្ម័នទី១ សោយរាជ្យ នៅពាក់កណ្តាលទីមួយនៃសតវត្សទី១១។ ទីតាំងធ្វើប្រាសាទ ដែលស្ថិតនៅលើទីខ្ពស់ជាងគេ នោះមានកំពស់ ៦២៥ម៉ែត្រ (ឯកសារបារាំង) ឬ៦១៥ម៉ែត្រ (ឯកសារអង់គ្លេស) ។ ប្រវត្តិនៃការកសាងប្រាសាទព្រះវិហារ មាននៅលើសិលាចារឹកខ្មែរនៅ ប្រាសាទបាពួន ក្នុងខេត្តសៀមរាប គឺK-៥៨៣ ៖ អ្នកដែលចារសិលាចារឹកគឺមានឈ្មោះ ហរិវាហៈ នៅក្នុងរជ្ជកាលព្រះបាទរាជេន្រ្ទវរ្ម័នទី១ ឆ្នាំ៩៤៤ ដល់ ឆ្នាំ៩៦៨ នៃគ.ស ។ បានចារជាភាសាសំស្រ្កឹត និងជាភាសាខ្មែរបុរាណ ។ បានចារថា មានព្រះអង្គម្ចាស់មួយអង្គព្រះនាម ឥន្រ្ទាយុទ្ធ លោកបានយកលិង្គមួយ ឈ្មោះ ស្រីសិខរិស្វរៈ មកតាំងនៅ និងមកប្រតិស្ឋនៅទីនេះ គឺប្រាសាទព្រះវិហារនេះ។  ព្រះអង្គលោកខ្លាំងពូកែខ្លាំងណាស់ ។ លោកមានមហិទ្ធិឫទ្ធិ ទៅច្បាំងជាមួយនឹងស្តេចចាម ហើយចាប់ស្តេចចាមនោះបានទៀត ។ ចំពោះសេចក្តីសិលាចារឹកនេះ អ្នកប្រាជ្ញខាងប្រវត្តិសាស្ត្រគិតថា មិនមានសិលាចារឹកឯណាទៀត និយាយពីចម្បាំងទៅចាប់ស្តេចចាមនោះទេ ក៏ប៉ុន្តែស្តេចដែលលោកចាប់បាននោះ ប្រហែលជាមិនមែនជាស្តេចចាម ដែលត្រួតប្រទេសចាមទាំងមូលនោះទេ ។ ប្រហែលជាស្តេចអង្គតូចមួយ ដែលត្រួតនៅនគរមួយ ដែលមានព្រំប្រទល់នៅជាប់នឹងប្រទេសខ្មែរ។ ប្រាសាទព្រះវិហារ ត្រូវបានបារាំងប្រគល់ទៅឱ្យប្រទេសថៃកាន់កាប់នៅឆ្នាំ១៩៥៤ ហើយត្រូវបានប្រគល់ឱ្យព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជាវិញតាមសាលក្រមចុះថ្ងៃទី១៥ ខែមិថុនា ឆ្នាំ១៩៦២ នៅតុលាការអន្តរជាតិនៅ ទីក្រុងឡាអេប្រទេសហូឡង់។
សិលាចារឹក
សិលាចារឹក ដែលមានចារនៅក្នុងប្រាសាទព្រះវិហារមានចំនួន ៤ផ្ទាំងដូចជាសិលាចារឹកលេខ K-៣៨០ K-៣៨១ K-៣៨២ និង K-៣៨៣។ សិលាចារឹកលេខ K-៣៨០ សិលាចារឹកនេះមានទីតាំងស្ថិតនៅសងខាងនៃមេទ្វារនៃគោបុរៈទី៤នៃប្រាសាទព្រះវិហារ ដែលចារជាភាសាសំស្រឹ្តត និងភាសាខ្មែរបុរាណនៅចន្លោះឆ្នាំ១០៣៨ និងឆ្នាំ១០៤៩នៃគ.ស។ សិលាចារឹកនេះមានសារៈប្រយោជន៍ជាប្រវត្តិសាស្រ្តនៃប្រាសាទព្រះវិហារ និងនិយាយពីស្រីសុកៈរាម ដែលបរិយាយនៅក្នុងអត្តបទខាងក្រោម។ សិលាចារឹកលេខ K-៣៨១ សិលាចារឹកនេះចារនៅក្លោងទ្វារព្រះបរមរាជវាំងក្នុងគោបុរៈទី៣នៃប្រាសាទព្រះវិហារ ដែលចារជាភាសាសំស្រ្តឹត និងភាសាខ្មែរបុរាណ ចារក្នុងអំឡុងឆ្នាំ១០២៤ សិលាចារឹកនេះនិយាយពីព្រាហ្មណ៍តៈបៈស្វិន្រ្ទបណ្ឌិតនៅក្នុងអត្តបទខាងក្រោម។ សិលាចារឹកលេខ K-៣៨២ សិចារឹកនេះបានចារនៅលើសសរមួយ និងមានលក្ខណខូចខាតយ៉ាងខ្លាំង ដែលនៅពីមុខប្រាង្គសំខាន់នៃប្រាសាទព្រះវិហារ តែសព្វថ្ងៃត្រូវបានទុកនៅក្នងសារមន្ទីរជាតិនៅក្នុងទីក្រុងបាំកក។ សិលាចារឹកនេះចារនៅក្នុងឆ្នាំ១០៤៧ ក្នុងរាជ្ជកាលព្រះបាទសូរ្យវរ្ម័នទី១ និយាយពីការអនុញ្ញាតិក្នុងការចារសិលាចារឹក និងព័ត៌មានតិចតួចពីប្រាសាទព្រះវិហារ។ សិលាចារឹកលេខ K-៣៨៣ ជាសិលាចារឹកនិយាយពីព្រាហ្មណ៍ទិវាការៈ ឬទិវាក។ សិលាចារឹកនេះចារជាភាសាសំស្រ្តឹត និងភាសាខ្មែរបុរាណ ចារក្នុងចន្លោះឆ្នាំ១១១៩ ដល់ ឆ្នាំ១១២១ ដោយមានការបញ្ជាពីព្រះបាទសូរ្យវរ្ម័នទី២។ សិលាចារឹកនេះ បានបរិយាយនៅខាងក្រោម ។ សិលាចារឹកទាំងបួននេះ ត្រូវបានរកឃើញដោយលោក អេធៀន អៃម៉ូនីញ៉េរ៍ រកឃើញនៅចុងសតវត្សរ៍ទី១៩ ហើយត្រូវបានបោះពុម្ពផ្សាយនៅដើមសតវត្សរ៍ទី២០ និងសិក្សាជាបន្តបន្ទាប់ដោយលោក បាថ (Barth) និងលោក ប៊ែរហ្គែន (Bergaine) លោក ឡុយណេឌឺឡាស្ហុងគីជែរ (Lunet de Lajonquére) លោក ល្វីស៍ ហ្វ៊ីណូត៍ លោក ប៉ាម៉ង់ទីជេរ (Parmentier) លោក ហង់រី ម៉ាហ្សាល់ លោក ហ្សក សឺដែស្ត ជាដើម។ តាមសិលាចារឹកលេខ K-៣៨០ បានឱ្យដឹងថាប្រាសាទព្រះវិហារកសាងឡើងសម្រាប់ជាទីសក្ការៈឧទ្ទិសថ្វាយចំពោះទៅដល់ព្រះសិវៈ ឬព្រះឥសូរ និងបារមីនៅទីនោះដែលមានព្រះនាមថា ស្រីសិខារិស្វរៈ ។
ព្រះអង្គម្ចាស់ឥន្រ្ទាយុទ្ធ
អំពីជីវប្រវត្តិសង្ខេបរបស់ព្រះអង្គម្ចាស់ឥន្រ្ទាយុទ្ធ៖ ព្រះអង្គម្ចាស់ ឥន្រ្ទាយុទ្ធជាបុត្ររបស់ព្រះបាទជ័យវរ្ម័នទី២ នៅពេលដែលលោកមានព្រះជន្មចាស់ទៅ ព្រះអង្គបានទៅរៀនធម៌ តាំងសីលនៅលិង្គបុរៈគឺជាវត្តភូ នៅខាងត្បូងស្រុកលាវ សព្វថ្ងៃនេះ ។ រួចហើយ ព្រះអង្គបានកសាងលិង្គមួយ ដោយយកថ្មនោះជាបំណែកនៃលិង្គធំមួយ។ លិង្គនោះឈ្មោះថា ស្រីសិខរិស្វរៈ ព្រះអង្គបានយកលិង្គនេះមកទុកនៅប្រាសាទព្រះវិហារ ។ លិង្គឈ្មោះថា ស្រីសិខរិស្វរៈគឺជាឈ្មោះទីប្រាសាទព្រះវិហារនេះផងដែរ ដែលត្រូវបានយកមកប្រតិស្ឋស្ថាន នៅប្រាសាទស្រីសិខរិស្វរៈនេះ គឺជាបំណែកលិង្គ ដែលត្រូវបានយកមកពីលិង្គបុរៈ នៅវត្តភូចម៉្បាសាក់ ប្រទេសឡាវ គឺត្រូវបានយកមកទុកនៅប្រាសាទព្រះវិហារ ដោយព្រះអង្គម្ចាស់ឥន្រ្ទាយុទ្ធ។ ពេលនោះ អ្នកប្រាជ្ញដែលសិក្សាពីសិលាចារឹក និងអំពីប្រាសាទព្រះវិហារនេះ គេសន្មត់ថា ទីនោះប្រហែលជាទីតាំងទាំងប៉ុន្មាន គឺមិនមែនដូចសព្វថ្ងៃនេះទេ ។ មានតែអាស្រមធ្វើអំពីឈើ ពីព្រោះជាទីកន្លែងសម្រាប់ស្នាក់នៅនៃពួកព្រាហ្មណ៍ ដែលមានភារៈទទួលគោរពថែរក្សាលិង្គស្រីសិខរិស្វរៈនេះ។
ព្រាហ្មណ៍តៈបៈស្វិន្រ្ទបណ្ឌិត
បើតាមអត្ថបទសិលាចារឹក នៅប្រាសាទព្រះវិហារលេខ K-៣៨១ ដែលចារជាភាសាខ្មែរបុរាណ និងភាសាសំស្រ្កឹត បានឱ្យដឹងបន្ថែមទៀតថា មានព្រាហ្មណ៍ម្នាក់ឈ្មោះថា តៈបៈស្វិន្រ្ទបណ្ឌិត ជាមនុស្សសំខាន់ដែលទាក់ទិននឹងប្រវតិ្តប្រាសាទព្រះវិហារ ។ ព្រាហ្មណ៍តៈបៈស្វិន្រ្ទៈបណ្ឌិត មានអាស្រមួយ នៅនឹងដែនដីនៃទីតាំងប្រាសាទព្រះវិហារ។ នៅរវាងឆ្នាំ១០២៤នៃគ.ស គឺលោកបានទទួលអង្រឹងស្នែងមាស និងវត្ថុដ៏មានតម្លៃដទៃទៀតជាច្រើន ពីព្រះបាទសូរ្យវរ្ម័នទី១ ព្រោះតែព្រះអង្គដឹងគុណដល់ចំពោះព្រាហ្មណ៍តៈបៈស្វិន្រ្ទៈបណ្ឌិត ដែលបានថែរក្សាលិង្គព្រះអាទិទេព ស្រីសស្វ thumb|បើុយតាឌី ព្រះបាទសូរ្យវរ្ម័នទី១ ព្រះអង្គមានជំជឿខ្លាំងណាស់ នេះបើតាមសិលាចារឹក ។ លោកជឿថា លិង្គដែលមានព្រះនាម ស្រីសិខរិស្វរៈ ដែលធ្វើរួចហើយពីវត្តភូ យកមកទុកនៅនឹងប្រាសាទព្រះវិហារ នេះ តែងតែសម្តែងមហិទ្ធិឫទ្ធិ បដិហារឱ្យព្រះអង្គបានឃើញ ។ ព្រះអង្គមិនមានពេលនឹងទៅធ្វើពិធីគោរពបូជាដល់សិវលិង្គមានតែព្រាហ្មណ៍តៈបៈស្វិន្ទ្របណ្ឌិត គាត់ធ្វើ ហើយលោកសុំឱ្យខំធ្វើនោះទៅទៀត ដើម្បីឱ្យបានបុណ្យបានផលដល់លោកនិងប្រទេសកម្ពុជា ។ សេចក្តីក្នុងសិលាចារឹនោះ បញ្ជាក់ហើយកញ្ជាក់ទៀត ព្រះអង្គខំធ្វើខ្លាំងណាស់ ខ្ញុំសូមបញ្ជាក់ថា អ្នកដែលនៅបម្រើនៅក្នុងប្រាសាទព្រះវិហារ នៅដើមសតវត្សទី៩ នៃរជ្ជកាលរបស់ព្រះបាទសូរ្យវរ្ម័នទី១ មានមនុស្សច្រើនណាស់ មិនមែនមានតែព្រាហ្មណ៍ទេ មានអ្នកខ្លះ ជាពល ជាអ្នកស្រុកនៃភូមិដែលនៅជិតមានឈ្មោះភូមិគេ ប៉ុន្តែភូមិខ្លះយើងមិនដឹងថា ទីតាំងនៅត្រង់ណា តែនៅនឹងជើងភ្នំ អាចឡើងមកនៅលើភ្នំទៀត សុទ្ធតែជាអ្នកនៅគោរព នៅបូជា អ្នកដែលជួយធ្វើនេះធ្វើនោះ ដើម្បីថែរក្សា។ ហេតុនេះព្រះបាទសូរ្យវរ្ម័នទី១ លោកសុំឱ្យយកអ្នកទាំងអស់គ្នានេះ ចូលមកស្បថធ្វើឲ្យបានត្រឹមត្រូវ ។ មិនមែនគ្រាន់ជាអ្នកបម្រើ យើងធ្វើតាមចិត្ត នោះទេ។
សម្បថនោះមានអីខ្លះទៅ? គឺថាសម្បថនោះមាន បើអ្នកឯងស្បថថា យាមប្រាសាទ គឺប្រាកដជាយាមប្រាសាទ ។ បើអ្នកឯងថែទាំប្រាសាទ ប្រាកដជាថែទាំប្រាសាទ ។ ហើយលោកបញ្ជាក់ថា បើអ្នកឯងជាអ្នកថែទាំប្រាសាទ អ្នកឯងជាអ្នកការពារ អ្នកនៅបម្រើទាំងអស់សូម្បីតែនៅក្នុងប្រាសាទ ក៏ត្រូវការរពារ អ្នកអស់ សូម្បីតែគេទៅធ្វើការនៅក្រៅប្រាសាទ ឧទាហរណ៍ដូចជាទៅធ្វើស្រែ ឃ្វាលគោ ដែលនៅក្រៅរង្វង់ប្រាសាទ អ្នកឯងក៏ត្រូវការពារគេនោះដែរ ។ ហើយលោកឲ្យការពារកុំឲ្យមានពួកបះបោរ មកធ្វើបាបអ្នកស្រុកអស់នោះ ។ ដូច្នេះសម្បថនេះមិនដូចសម្បថដែលពួកអ្នករាជការ គេហៅតម្រួតលោកឱ្យយធ្វើស្បថចំពោះលោក ដែលគេចារនៅលើខ្លោងទ្វារប្រាសាទវិមានអាកាស នៅអង្គរនោះមិនដូចគ្នាទេ ។ នេះគឺយើងស្បថ យើងសមរេចថា យើងនៅបម្រើអាទិទេព សិខរិស្វរៈ នៅនឹងភ្នំព្រះវិហារនេះ» ។
ស្រីសុកៈរាមា
នៅក្នុងចំណោមអ្នកដែលនៅបម្រើលិង្គព្រះអាទិទេព ស្រីសិខរិស្វរៈ កាលនោះមានបុរសម្នាក់ឈ្មោះ ស្រីសុកៈរាមា ជាមនុស្សសំខាន់ ។ ស្រីសុកៈរាមានេះ មានក្រុមគ្រួសាររបស់គាត់ ជាអ្នករក្សាទុកឯកសារប្រវត្តិសាស្រ្តខ្មែរ តាំងពីព្រះរាជាកម្ពុជា រឿងរ៉ាវទាក់ទងនឹងប្រវត្តិសាស្ត្រ កិច្ចការរាជការ និងរឿងស្នាព្រះហស្តផ្សេងៗ តាំងពីសម័យមុនអង្គររហូតមកដល់ព្រះបាទសូរ្យវរ័្មនទី១នេះ មានទាំងអស់ គេសរសេរទុក ខ្ញុំមើលនៅស្លឹកហ្នឹង គឺស្លឹករឹតហើយ ។ ទុកនៅនឹងប្រាសាទព្រះវិហារផង និងទុកនៅនឹងប្រាសាទមួយទៀត ដែលសព្វថ្ងៃនេះ នៅនឹងប្រាសាទខាងជើងភ្នំដងរែក ។ គេយកគាត់មកនិយាយនេះ គឺគាត់ជាអ្នកគោរពត្រឹមត្រូវ ជួយធ្វើការបោសសំអាត រៀបចំគោរព ស្រីសិខរិស្វរៈ ។ ព្រះបាទសូរ្យវរ្ម័នទី១ លោកជាអ្នកកាន់ព្រះពុទ្ធសាសនាថេរវាទ ។ តែលោកនៅតែគោរពព្រះឥសូរ ព្រោះនៅក្នុងសិលាចារឹកនេះឯង គេបាននិយាយថា ដើម្បីកំណត់ព្រំប្រទល់អំណាចរបស់លោកបណ្តោះអាសន្ន លោកឱ្យគេធ្វើលិង្គចំនួន ០៤ ដែលលិង្គនីមួយៗឈ្មោះដដែលគឺ ស្រីសូរ្យវរមេស្វរៈ គឺលិង្គព្រះឥសូរតំណាងឱ្យព្រះបាទសូរ្យវរ្ម័នទី១។ លិង្គទាំងបួននេះ គេយកទៅប្រតិស្ឋនៅទិសទាំងបួននៅនឹងគ.ស ១០១៨ ។ នេះគឺជាអ្វីដែលព្រះបាទសូរ្យវរ្ម័នទី១ លោកបានធ្វើសម្រាប់ប្រាសាទភ្នំព្រះវិហារ ។ លិង្គទាំងបួនត្រូវបានដាក់ដម្កល់នៅតាមទីកន្លែងទាំងបួនផ្សេងៗគ្នាមានដូចជា៖
ព្រាហ្មណ៍ទិវាការៈ ឬទិវាក
សិលាចារឹកនៅនឹងភ្នំសន្តក K-១៩៤ នៅភ្នំព្រះវិហារនេះ K-៣៨៣ និយាយច្រើនណាស់ តែអំពីព្រាហ្មណ៍ម្នាក់ ឈ្មោះ ទិវាក ឬទិវាការៈ ។ ហេតុអ្វី ព្រាហ្មណ៍នេះ បម្រើស្តេចខ្មែរតាំងតែពីនៅវ័យក្មេង តាំងតែពីជំនាន់រជ្ជកាលព្រះបាទឧទ័យទិត្យវរ័្មនទី២ ដែលលោកកសាងប្រាសាទបាពួន ហើយរហូតមកដល់រជ្ជកាលព្រះបាទសូរ្យវរ្ម័នទី២ ។ លោកបានទទួលងារធំជាងគេបំផុត ក្នុងចំណោមព្រាហ្មណ៍ជាទីប្រឹក្សាផ្ទាល់របស់ ព្រះបាទសូរ្យវរ្ម័នទី២ ហើយលោកតែងតាំងជាព្រាហ្មណ៍ធំ សម្រាប់ធ្វើរាជាភិសេកទាំងអស់ស្តេចទាំងប៉ុន្មាន ។ សេចក្តីសំខាន់នៃសិលាចារឹកដែលទាក់ទងនឹងប្រាសាទព្រះវិហារ គឺលោកជាអ្នកចាត់ចែងតបញ្ជាពី ព្រះបាទសូរ្យវរ្ម័នទី២ មកទ្រព្យសម្បត្តិទាំងប៉ុន្មានសម្រាប់ប្រាសាទទាំងអស់ នៅក្នុងស្រុកខ្មែរហ្នឹង គឺលោកចាត់ចែង ។ ទ្រព្យសម្បត្តិភាគច្រើនដែលព្រាហ្មណ៍ទិវាក បានទទួលជាព្រះរាជទានពីព្រះមហាក្សត្រ រួមមានគ្រឿងអលង្ការជាមាស ជាពេជ្រដ៏មានតម្លៃ និងជាវត្ថុមានតម្លៃជាមធ្យមក្តី គឺលោកយកទៅថ្វាយព្រះអាទិទេព ស្រីសិខរិស្វរៈ ទាំងអស់ ។ ដូច្នេះចំពោះប្រាសាទភ្នំព្រះវិហារនេះ ដែលមានអាទិទេព ស្រីសិខរិស្វរៈ នេះ ព្រាហ្មណ៍ ឈ្មោះ ទិវាការៈ លោកមានកិច្ចការសម្រាប់ប្រាសាទព្រះវិហារ។ ព្រាហ្មណ៍ ទិវាការៈ ឬ ទិវាក នេះ លោកទៅសង់រូបអាទិទេពផ្សេងៗ លោកឱ្យដីភូមិ លោកទៅបោះព្រំប្រទល់ លោកឱ្យយពលសម្រាប់ភូមិណា ដែលត្រូវការសម្រាប់ធ្វើម៉េចឱ្យអាចបានធ្វើការ យកស្រូវ យកអង្ករយកមកបូជាធ្វើពិធីផ្សេងៗ នៅក្នុងប្រាសាទព្រះវិហារនេះ ។ ហើយមួយពេលនោះ លោកទទួលបានបុស្បុកមាសជារង្វាន់ពី ព្រះបាទសូរ្យវរ្ម័នទី២ លោកយកទៅថ្វាយអាទិទេព ស្រីសិខរិស្វរៈ ។ ពេលដែលចូលឆ្នាំក៏លោកធ្វើសម្រាប់អាទិទេព ស្រីសិខរិស្វរៈ ហ្នឹង គឺលោកយកសំរឹទ្ធទៅក្រាលនៅកណ្តាលប្រាសាទ ដែលគេយល់ថាប្រាសាទនៅឯចុងភ្នំនោះ ហើយយកចានធ្វើអំពីមាស ពីប្រាក់ យកទៅប្រើប្រាស់នៅក្នុងប្រាសាទ មានឱ្យជាសត្វពាហនៈ មានឱ្យជាខ្ញុំបម្រើ ។ បន្ទាប់មកទៀត លោកធ្វើការជួសជុលសំណង់ផ្សេងៗ លោកជាអ្នកទទួលព្រះករុណាយាងទៅណា លោកទៅតាមដើម្បីនឹងទទួលកិច្ចការដែលពិនិត្យមើលប្រាសាទនានា ក្នុងព្រះរាជាណាចក្រ ។ ដូចនេះផ្នែកខាងបូជា ផ្នែកខាងរក្សាប្រាសាទ ព្រះបាទសូរ្យវរ្ម័នទី២ លោកផ្ទុកផ្ដាក់ទៅលើព្រាហ្មណ៍ ឈ្មោះ ទិវាក ឬទិវាការៈ នេះឯង។
ជណ្តើរបុរាណខាងជើង និងបង្កាន់ដៃនាគ
ជណ្តើរខាងជើងគឺជាជណ្តើរស្ថិតនៅក្បែរព្រំដែនថៃនិងែរ ដែលពីមុនភ្ញៀវទេសចរអន្តរជាតិអាចចូលតាមច្រកពីប្រទេសថៃបាន តែបច្ចុប្បន្នមិនអាចចូលទស្សនាបានទេ។ ជណ្តើរនេះមានចំនួន ១៦០កាំ។ ជណ្តើរនេះមានទទឹង ៨ម៉ែត្រ និងបណ្តោយ ៧៨,៨ម៉ែត្រ អមដោយរូបចម្លាក់តោនៅសងខាងជណ្តើរ ដែលបច្ចុប្បន្ននៅសល់តែរូបចម្លាក់តោពីរបីប៉ុណ្ណោ។ បន្ទាប់ពីជណ្តើរបុរាណខាងជើងគឺបង្កាន់ដៃនាគដែលមានទទឹង ៧ម៉ែត្រ និងបណ្តោយប្រវែង ៣១,៨ម៉ែត្រ អមដោយរូបចម្លាក់នាគក្បាល៧អមសាងខាងផ្លូវ និងបន្ទាប់ទៀតមានកាំជណ្តើរ ២៥កាំ ដើម្បីឡើងទៅកាន់គោបុរៈទី៥។
គោបុរៈទី៥
គោបុរៈទី៥គឺជាសំណង់ប្រាសាទដែលមានទំហំតូចជាងគោបុរៈដទៃទៀតនៃប្រាសាទព្រះវិហារ។ គោបុរៈនេះសាងសង់ជារាងចតុកោណកែងនៅលើខឿនដែលតម្រៀបថ្មខ្ពស់ផុតពីថ្មធម្មជាតិ ហើយមានជណ្តើរឡើងទៅទ្វារប្រាសាទខាងលើទាំងបួនទិស។ បច្ចុប្បន្ននេះមានតែទ្វារខាងត្បូងមួយគត់ដែលនៅមានរាងពេញលេញ ជារចនាបទសិល្បៈប្រាសាទព្រះវិហារ។  ចំណែកទ្វារផ្សេងទៀតបានរលំបាក់បែកអស់។  គោបុរៈទី៥ ជាប្រាសាទដែលមានទ្វារចំហទាំងបួនទិស (ទ្វារចតុមុខ) ហើយមានដំបូលប្រក់ពីលើអំពីក្បឿងដែលទ្រដោយសសរធំៗប្រវែងប្រមាណ ៣.៥ម៉ែត្រ។    ហើយដែលសព្វថ្ងៃយើងឃើញមានសសរខ្លះនៅឈរនៅឡើយ ប៉ុន្តែចំពោះដំបូលបានរលំបាក់បែកអស់។នៅខាងកើតគោបុរៈទី៥     មានជណ្តើរបុរាណដែលមានប្រវែងប្រមាណ   ១៥០០ម៉ែត្រឡើងពីជើងភ្នំមកដល់ខាងលើ    ចំណែកនៅខាងជើងមានជណ្តើរថ្មឡើងពីក្រោមមកដល់លើភ្ជាប់តាមស្ពាននាគដែលមាននាគធំៗពីរអមសងខាងដងផ្លូវទើបឡើងមកដល់គោបុរៈទី៥។ យោងតាមសិលាចារឹកបាននិយាយថាមានតែព្រះមហាក្សត្រទេដែលអាចឆ្លងកាត់បាននិងព្រះគ្រូ  ព្រាហ្មណ៍  ឥសី និងទីប្រឹក្សា អ្នកមុខអ្នកការ ដែលឆ្លងកាត់តាមខ្លោងទ្វារនេះត្រូវដោះគ្រឿងលម្អចេញទាំងអស់។
ស្រះទឹក ឬស្រះស្រង់
ស្រះទឹកបុរាណមួយនេះមានទីតាំងស្ថិតនៅខាងឆ្វេងនៃព្រះថ្នល់ ដែលនៅចន្លោះគោបុរៈទី៥ និងគោបុរៈទី៤ ស្រះទឹកនេះជាស្រះទឹកខ្នាតធំដែលមានទទឹងប្រវែង ១៦.៨០ម៉ែត្រនិងបណ្តោយប្រវែង ៣៧.៨០ម៉ែត្រនិងមានកាំជណ្តើរចុះក្រោមជាថ្នាក់ ។
គោបុរៈទី៤
គោបុរៈ៤  តាមផ្លូវសក្ការៈ (វ្រះថ្នល់)   មានទទឹងប្រវែង ១០ម៉ែត្រ និងបណ្តោយប្រវែង ២៧៥ម៉ែត្រ    អមដោយបង្គោលមានលម្អជារាងផ្កាឈូក្រពុំម្ខាងមានចំនួន ៦៧បង្គោលសីមា ទាំងសងខាងមានចំនួន ១៣៤បង្គោលសីមា។ បង្គោលសីមាមួយមានកម្ពស់ ២ម៉ែត្រ បង្គោលសីមានេះមានលក្ខណៈស្រដៀងនិងបង្គោលសីមានៅប្រាសាទវត្តភូ និងប្រាសាទភ្នំរូងដែរ។ បន្ទាប់ពីព្រះថ្នល់ ដែលអមដោយបង្គោលសីមា មានជណ្តើរឡើងទៅកាន់គោបុរៈទី៤ ដែលជណ្តើរនេះមាន៤ថ្នាក់ មានទទឹងប្រវែង ៣,៥ម៉ែត្រ និងមាន ៣៧កាំ ដែលមានចម្លាក់តោអមសងខាង។ នៅជិតព្រះថ្នល់មានស្រះទឹកមួយមានទំហំទទឹងប្រវែង ១៨,៣ម៉ែត្រ និងបណ្តោយប្រវែង៣៦,៨ម៉ែត្រ ស្រះមានលក្ខណៈជាថ្នាក់ទៅខាងក្រោម និងមានចម្លាក់តោពីរនៅខាងមុខ។ បន្ទាប់មកគឺទៅដល់ល្បាក់ថ្មមួយជាន់ទៀតដែលមានប្រាសាទសង់រាងជាកាកបាទនៅលើខឿនដែលតំរៀបថ្មភក់បន្ទាប់ពីថ្មធម្មជាតិ។  សំណង់គោបុរៈទី៤ មិនមែនមានទ្វារចំហរទាមងបួនទិស (ទ្វារចតុមុខ) ដូចគោបុរៈទី៥ទេ។  សំណង់ប្រាសាទសាងសង់នៅលើខឿនតាមជ្រុងទាមងបួន។ ចំណែកជញ្ជាំងខ័ណ្ឌចំកណ្តាលច្រកចូលពីទិសទាំងបួនប្រៀបដូចជារនាំងបាំងមិនអោយមើលឃើញទៅដល់ប្រាសាទនៅខាងក្នុងទេ។ ក្បាច់ចម្លាក់លើហោជាង   និងផ្តែរតាមច្រកចូលនីមួយៗពិពណ៌នាអំពីអាទិទេពក្នុងព្រហ្មញ្ញសាសនា។   ផ្តែរច្រកចូលពីផ្នែកខាងកើតនិយាយអំពី  ព្រះក្រឹស្ហាកៃវល្យ (នាគមានក្បាលប្រាំមួយ)។   ចំណែកនៅលើហោជាង និងផ្តែរច្រកទ្វារខាងត្បូងនិយាយអំពី ទេវកថា កូសមុទ្រទឹកដោះ និងទេវកថា   ព្រះនារាយណ៍ផ្ទុំលើនាគអនន្តនៅកណ្តាលសាគរដែលជានិមិត្តរូបនៃការបង្កើតពិភពលោកសាជាថ្មី    និងនៅគង់វង្សជាអមតៈ     តាមរយៈទឹកអម្រឹតដែលទទួលបានពីការកូរសមុទ្រទឹកដោះរវាងពួកអសុរា  និងទេវតា។ នៅក្បែរគោបុរៈទី២ ខាងកើតប្រហែល៥០ម៉ែត្រមានស្រះតោមួយ ដែលមានទទឹងប្រវែង៩,៤ម៉ែត្រ។
គោបុរៈទី៣
គោបុរៈទី៣ឡើងទៅល្បាក់ភ្នំខាងលើតាមវ្រះថ្នល់មានទទឹងប្រវែង ១១ម៉ែត្រ និងបណ្តោយប្រវែង១៤៨ម៉ែត្រ   ដែលមានបង្គោលសីមាអមសងខាងចំនួន៨០ និងមានជណ្តើរឡើងកម្ពស់២៩កាំ ទើបទៅដល់គោបុរៈទី៣។ គោបុរៈ៣ ជាសំណង់ប្រាសាទដែលធំទូលាយ   សាងសង់សន្ធឹងពីលិចទៅកើត លើខឿនមួយខ្ពស់(នៅផ្នែកខាងកើត)។ ក្រៅពីសំណង់ប្រាសាទធំនៅកណ្តាលមានប្រាសាទសង់ជារាងថែវវែងពីរទៀតនៅសងខាង។នៅលើខឿនទីធ្លាខាងកើតមានកូនប្រាសាទតូចមួយ  ដែលមានដើមជ្រៃដុះស៊ុបទ្រុបលម្អពីលើ។ ប្រាសាទតូចនេះប្រហែលកសាងឡើងមុនពេលកសាងគោបុរៈផ្សេងៗនៃប្រាសាទព្រះវិហារ។  ចំណែកនៅផ្នែកខាងត្បូងមានសង់បន្ថែមថែវវែងពីរទៀតដែលគេហៅថា រាជវាំង។តាមរយៈសិលាចារឹកដែលមានចារនៅលើស៊ុមទ្វារថែវខាងកើតហើយថែវទាំងពីរនេះជាអាស្រមរបស់ព្រាហ្ម”វិរ”(Virashrama)   ហើយដែលគេយល់ថាជាកន្លែងព្រះរាជគ្រូរបស់ព្រះមហាក្សត្រសម័យអង្គរ   ឫអ្នកមានឋានៈខ្ពង់ខ្ពស់មកគោរពបូជាដល់  ព្រះសិខរេស្វរៈ នៅប្រាសាទព្រះវិហារ។    សិលាចារឹកបានអោយដឹងទៀតថា (Virashrama) សាងសង់ក្នុងរាជ្ជកាលព្រះបាទសូរ្យវរ្ម័នទី១។
គោបុរៈទី២
គោបុរៈទី២ មានសភាពទ្រុឌទ្រោមខ្លាំងជាងគោបុរៈផ្សេងៗទៀត។    គោបុរៈនេះបានផ្តល់ជាផ្លូវមួយយ៉ាងធំចូលទៅកាន់ទីលាន និងតួប៉មកណ្តាលដែលជាបូជនីយដ្ឋានធំ  និងជាកន្លែងចុងក្រោយនៃដំណើរធម្មយាត្រាទៅព្រះវិហារ។   ថែវខាងកើត   និងថែវខាងលិចមានជញ្ជាំងផ្ទៃលាត  និងបិទជិតនៅផ្នែកខាងក្រៅ ចំណែកឯផ្នែកខាងក្នុងមានសរសរស្តម្ភចំនួន១០   ដែលមានលក្ខណៈទោល  និងមានតួនាទីសម្រាប់ទ្រដំបូលខាងលើ  ហើយដែលសព្វថ្ងៃនេះបានខូចខាតនិងបាត់បង់អស់ហើយ។នៅក្នុងទីលានកណ្តាលផ្នែកខាងជើងមានបណ្ណាល័យចំនួនពីរ(២)មានរាងបួនជ្រុងទ្រវែងដែលមានទទឹង ៦.៥ម៉ែត្រ  និងបណ្តោយ១១ម៉ែត្រ   ឈរបើកចំហនៅលើអាកាស   ហើយស្ថិតនៅលើអក្សទិសខាងលិច   និងទិសខាងកើត។ នៅក្នុងអាគារកណ្តាលមានសិលាចារឹកដែលចុះកាលបរិច្ឆេទ ក្នុងរាជព្រះបាទ សូរ្យវរ្ម័នទី១ ហើយតាមសិលាចារឹកនេះដែរយើងអាចដឹងថា   ព្រះអង្គបានជ្រើសរើសយកប្រាសាទព្រះវិហារជាទីសក្ការៈក្នុងចំណោមទីសក្ការៈបី  ដើម្បីតម្កល់ព្រះសិវលិង្គ  ដ៏មានអានុភាពមួយដែលភ្ជាប់នឹងឈ្មោះព្រះអង្គថា SURYAMESHARA (សូរិយាមិស្វារៈ)  ជាម្ចាស់របស់ព្រះអង្គ។     សិលាចារឹកនេះក៏បានលើកឡើងអំពីក្រុមប្រឆាំងនិងរាជព្រះបាទ  សូរ្យវរ្ម័នទី១  ដែលមានឈ្មោះថាក្រុម បាសខ្មៅ។ នៅគ្រឹស្គសករាជឆ្នាំ១០៣៨ ព្រះបាទសូរ្យវរ្ម័នទី១បានប្រកាសថាព្រះអាទិទេព (Sri Bhadresvara)បានយាងមកប្រាសាទព្រះវិហារ  ហើយបានលើកទឹកចិត្តដល់ប្រជានុរាស្រ្តធ្វើសច្ចាប្រណិធានអោយស្មោះភក្តីដល់ព្រះសិវៈ  ជាអ្នកការពារទឹកដីដែលតំណាងអោយព្រះអង្គផ្ទាល់។   ក្នុងកំឡុងពេលនោះគ្រួសាររបស់អ្នកតវ៉ា ប៉ះបោរក៏ត្រូវបានដោះស្រាយដោយព្រះអង្គផ្ទាល់។
គោបុរៈទី១
គោបុរៈទី១  ជាសំណង់មានប្លង់រាងចតុកោណកែង ដែលមានបន្ទប់វែង(ថែវ)ប្រវែង២៥ម៉ែត្រនិងទទឹង៥.៥ម៉ែត្រព័ទ្ធជុំវិញនិងមានជញ្ជាំងបិទផ្នែកខាងក្រៅ ប៉ុន្តែនៅចំកណ្តាលមណ្តោយថែវខាងលិច និងខាងកើតមានក្លោងទ្វារចូលពីខាងក្រៅមកវិញ។   ចំណែកទ្វារខាងក្នុងពុំមានទ្វារចេញឫចូលទេ មានតែបង្អួចបើកចំហរទាំងអស់ចំនួន ៤២ និងមានបង្អួចបញ្ឆោតចំនួន៦ នៅផ្នែកខាងត្បូង។  ដោយឡែកនៅជញ្ជាំងខាងត្បូងមានក្លោងទ្វារចូលថែវ  ប៉ុន្តែពុំមានទ្វារចេញទៅក្រៅទេ។
នៅចំកណ្តាលនៃថែវព័ទ្ធជុំវិញ    គឺជាតួប្រាសាទកណ្តាលដែលរលំបាក់បែកមួយចំនួនដែលជាកន្លែងដាក់តម្កល់លិង្គ  សិខរេស្វរៈ  ដែលជាអាទិទេពព្រហ្មញ្ញសាសនា  ដែលព្រះមហាក្សត្រខ្មែរសម័យអង្គរគោរពបូជាយ៉ាងជ្រាលជ្រៅ។  បន្ទាប់ពីប្រាសាទកណ្តាលទៅខាងជើងមាន   បណ្ឌប ដែលមានឆ្លាក់លម្អយ៉ាងវិចិត្រនៃតួប្រាសាទ។   នៅខាងលើនៃទ្វារចូលពីខាងជើងនៃបណ្ឌបនោះមានឆ្លាក់លម្អលើហោជាង   នូវចម្លាក់ព្រះឥសូររាំលើក្បាលដំរី  ជានិមិត្តរូបនៃការបំផ្លាញនូវសភាវអាក្រក់ហើយបង្កើតឡើងវិញនូវសភាវល្អ។  នៅខាងកើត  និងខាងលិចគោបុរៈទី១   មានសំណង់ប្រាសាទពីរទៀតដែលប្រហែលជាសាងសង់នៅពេលក្រោយ  ដែលយើងពុំបានដឹងពិតប្រាកដអំពីតម្រូវការសាងសង់ប្រាសាទទាំងពីនេះនៅឡើយ។
គោលបំណងនៃការកសាងប្រាសាទព្រះវិហារ
ប្រាសាទព្រះវិហារត្រូវបានស្ថាបនាឡើងក្នុងបំណងពិសេស ខុសប្លែកពីការកសាងប្រាសាទអង្គរវត្ត ដែលស្ថាបនាឡើងដើម្បីរំឭកគុណព្រះវិស្ណុ ប្រាសាទបាពួន រំឭកគុណព្រះឥសូរ ។ប្រាសាទព្រះវិហារត្រូវបានស្ថាបនាឡើង ដើម្បីធ្វើជាទីដែលគេរក្សាទុកលិង្គព្រះអាទិទេព ស្រីសិខៈរិស្វរៈ ពីព្រោះតាមជំនឿរបស់ព្រះបាទសូរ្យវរ្ម័នទី១ ជាពិសេសព្រះបាទសូរ្យវរ្ម័នទី២ ក៏អ៊ីចឹងដែរ លោកនៅតែគាំទ្រគំនិតដែលថា មហិទ្ធិឫទ្ធិធំណាស់អាទិទេពនេះ ដូច្នេះត្រូវធ្វើម៉េច បន់ស្រន់ គោរពបូជា យ៉ាងដាច់ខាត ។ ទីតាំងប្រាសាទភ្នំព្រះវិហារនេះ
ដំណាក់កាលនៃការសាងសង់
ការសាងសង់ប្រាសាទព្រះវិហារ មានបីដំណាក់កាលធំៗ ប្រាសាទព្រះវិហារបែបមុខទៅទិសខាងជើងសង់នៅលើខ្នងភ្នំដងរែក ដែលជាភ្នំធម្មជាតិលើជម្រាលចោទពីត្បូងទៅជើងប្រាសាទព្រះវិហារមានជណ្តើរបុរាណពីរគឺជណ្តើរខាងជើង ឡើងចំគោបុរៈទាំងប្រាំ ដែលគោបុរៈទាំងប្រាំមានជណ្តើរនិងក្លោងទ្វារចូល និងជណ្តើរមួយទៀតឡើងពីខាងកើត(ជណ្តើរបុរាណ)។ ពីគោបុរៈទី៥ទៅគោបុរៈទី៤ និងគោបុរៈទី៤ទៅគោបុរៈទី៣ មានដាំបង្កោល(គោលសីមា) ថ្មភក់អមសងខាងព្រះថ្នល់។ ចំណែកឯពីគោបុរៈទី៣ទៅគោបុរៈទី២មានដាំបង្គោលសីមា និងនាគក្បាលប្រាំពីរបើកពពេរនៅសងខាងជាលំអ។ រីឯនៅកើតផ្លូវចូលនៅចន្លោះពីគោបុរៈទី៥ និងគោបុរៈទី៤មានស្រះទឹកបុរាណធំមួយ និងនៅពីខាងកើតព្រះថ្នល់នៅចន្លោះគោបុរៈទី៤និងគោបុរៈ៣ក៏មានស្រះទឹកបុរាណតូចមួយផងដែរ។ នៅផ្នែកឥសាននៃគោបុរៈទី៣មានសំណងើប្រាសាទទោលមួយធ្វើអំពីថ្មភក់។ នៅចន្លោះនៃគោបុរៈ២ និងគោបុរៈទី១ មានសំណង់ប្រាសាទពីទៀតសង់បញ្ច្រាសពីគ្នាមួយបែរទៅទិសខាងកើត មួយទៀតបែបទៅទិសខាងលិច ដែលអ្នកស្រាវជ្រាវបារាំងយល់ថា ជាហោត្រ័យ ឬហោត្រៃ ឬបណ្ណាល័យ។ ប្រាង្គកណ្តាល ឬប្រាង្គសំខាន់មានតួនាទីសំខាន់ជាងគេ សម្រាប់ជាទីតាំងសក្ការៈគោរពបូជាដ៏ពិសិដ្ឋដែលសម្រាប់តម្កល់លិង្គស្រី សិខរិស្វរៈ។ ប្រាង្គកណ្តាលមានកំផែងជារោងទង (រោងថែវ) ព័ន្ធជុំវិញមានប្រក់ដំបូលធ្វើពីថ្មភក់។ កំផែងរោងទងអាចដើរពីខាងក្នុងបានលើកលែងជ្រុងរោងខាងឥសាន និងពាយ័ព្យខណ្ឌបិទជិតមិនអាចឆ្លងកាត់បាន។ ចំណែករោងទងខាងត្បូងខណ្ឌជាជញ្ជាំងដោយរៀបឥដ្ឋបិទបន្ថែមជិត ដោយយកឥដ្ឋរបស់ប្រាសាទចាស់មកប្រើ។ រោងទងខាងលិច និងរោងទងខាងកើតមានទ្វារមួយសម្រាប់ចេញចូល។ នៃខាងកើតនិងខាងលិចនៃរោងទងប្រាង្គកណ្តាលមានសំណង់ពីទៀតគឺជញ្ជាំងសម្រាប់ដាក់សម្ភារៈប្រើដល់ប្រាសាទ។ បន្តពីរោងទងខាងត្បូងនៃប្រាង្គកណ្តាលដល់ចុងចម្រាក់ភ្នំចុងខាងត្បូងបំផុតគឺជាទីលានមានផ្ទាំងថ្មដែលបន្សល់ទុកជាស្នាមដាប់យកថ្មមកសងប្រាសាទ។ នៅចុងខាងត្បូងបំផុតជាប៉ើយតាឌី។
បើគិតចាប់ពីដីទំនាប ពីផ្លូវឡើងទៅដល់ប្រាសាទដែលនៅលើកំពូលភ្នំខ្ពស់ជាងគេនោះ គឺគេត្រូវដើរឡើងតាមជណ្តើរជាច្រើនកាំ ដែលមានចម្ងាយទាំងអស់ ៨០៤ម៉ែត្រ។ មុននឹងឡើងពីដីទំនាប ទៅដល់ប្រាង្គប្រាសាទលើកំពូលភ្នំ គេត្រូវឆ្លងកាត់ខ្លោងទ្វារ៥ ។ ទីតាំងដែលធ្វើប្រាសាទនៅលើកំពូលភ្នំខ្ពស់ជាងគេ មានកម្ពស់ ៥២៥ម៉ែត្រ ។ តួប្រាសាទសំខាន់នោះមានទំហំ ៣៥ម៉ែត្រគុណនឹង ៤៥ម៉ែត្រ ដែលគេគិតសង្ស័យថា ជាកន្លែងរក្សាទុកលិង្គអាទិទេព ឈ្មោះ ស្រីសិខៈរិស្វរៈ ។ ទីមួយពីជើងភ្នំគឺមានចម្ងាយ ៥៤ម៉ែត្រគេធ្វើជាជណ្តើរៗ ទាំងអស់មាន ១៥៩កាំ ។ យើងធ្វើដំណើរឡើងជណ្តើរមានលក្ខណៈជម្រាលបន្តិចចម្ងាយ ២៥ម៉ែត្រចូលមកខ្លោងទ្វានៃគោបុរៈទី៥ ។
បន្ទាប់ពីធ្វើដំណើរមកដល់ខ្លោងទ្វារនៃគោបុរៈទី៥ គេត្រូវធ្វើដំណើរតាមផ្លូវព្រះថ្នល់ឡើងមកទៀតប្រហែលចម្ងាយ ២៤៤ម៉ែត្រ ។ នៅតាមព្រះថ្នល់ គេមានបោះគោលតាមសងខាងផ្លូវ ដើរមកបានចូលខ្លោងទ្វារនៃគោបុរៈទី៤ ។ នៅខ្លោងទ្វារនៃគោបុរៈទី៤នេះ មានហោជាងឆ្លាក់ពិពណ៌នាពីរឿងទេវកថាគីរឿងកូរសមុទ្រទឹកដោះ គឺជារឿងនៃការបង្កើតសត្វលោក និងនៅខាងក្រោមមានផ្តែរជារូបព្រះវិស្ណុផ្ទំ ។ នៅពេលដែលឡើងជណ្តើរនៅខាងឆ្វេងដៃ មានស្រះបុរាណមួយ ។ ស្រះនេះគឺមានន័យសំខាន់ណាស់ ព្រោះថា កាលពីពេលដែលព្រះមហាក្សត្រថៃ សព្វថ្ងៃគឺ ព្រះបាទភូមិផុន អាឌុល យ៉ាដេត ឡើងគ្រងរាជ្យនៅថ្ងៃទី៩ ខែមិថុនា ឆ្នាំ១៩៤៦ ថៃបានមកយកទឹកពីស្រះនេះទៅ ដើម្បីបំពេញពិធីអភិសេកព្រះមហាក្សត្រថៃ នៅឯទីក្រុងបាងកក ប្រទេសថៃ ។
ឡើងមកទៀត ហើយចម្ងាយ ១៥០ម៉ែត្រ មានបោះគោលតាមផ្លូវដូចមុន ។ នៅខាងឆ្វេងដៃមានតួប្រាសាទទោលតូចមួយ ឡើងមក១៥០ម៉ែត្រ បានមកដល់ខ្លោងទ្វារនៃគោបុរៈទី៣ មានសិលាចារឹក ដែលនិយាយអំពីការកសាងប្រាសាទ គឺនៅក្នុងជំនាន់រជ្ជកាលព្រះបាទសូរ្យវរ្ម័នទី១ ប្រហែលជាទីកន្លែងអ្នកចូលទៅបួស គេឱ្យតាំងសីល គេឱ្យរៀនធម៌ នៅទីកន្លែនេះ ចូលផុតពីខ្លោងទ្វារនៃគោបុរៈទី៣មកនេះ ។
នៅចន្លោះពីខ្លោងទ្វារនៃគោបុរៈទី៣ និងខ្លោងទ្វារនៃគោបុរៈទី២ មានផ្លូវដើរ ប្រហែល ៤០ម៉ែត្រ ។ ផ្លូវដើរ ៤០ម៉ែត្រនេះឯង ដែលមានធ្វើជានាគបើកពរពេរ ដូចជាបង្កាន់ដៃ ហើយនិងបោះគោលតាមផ្លូវនេះផងដែរ ។ យើងដើរតាមផ្លូវនាគមក បានមកដល់ខ្លោងទ្វារនៃគោបុរៈទី២ ។ មកដល់ខ្លោងទ្វារនៃគោបុរៈទី២ ប្រាសាទបែរមុខទៅទិសខាងជើង ។ នៅទិសខាងលិចឬក៏នៅស្តាំដៃមានអគារ​មួយ នៅខាងឆ្វេងដៃមិនមានទេ ។ អគារនេះឯងប្រហែលគេទុកឱ្យសម្រាប់ឥសីធំៗសំណាក់ឬក៏តាំងសីលនៅត្រង់កន្លែងនេះ» ។ ចម្ងាយពីខ្លោងទ្វារនៃគោបុរៈ២ទៅដល់ខ្លោងទ្វារនៃគោបុរៈទី១នោះ មានប្រមាណពី៤០ម៉ែត្រ ទៅ៥០ម៉ែត្រ ។ គេត្រូវដើរឆ្លងខ្លោងទ្វារនៃគោបុរៈទី២ នេះ ទើបទៅដល់ប្រាង្គប្រាសាទចុងក្រោយបង្អស់ ដែលស្ថិតនៅលើកំពូលភ្នំខ្ពស់ជាងគេ ។ ទីតាំងដែលធ្វើប្រាសាទនៅលើកំពូលភ្នំខ្ពស់ជាងគេនោះ មានកំពស់ ៥២៥ម៉ែត្រ ។ កន្លែងនេះឯង គឺជាកន្លែងដែលប្រហែលគេដាក់លិង្គ ដែលគេថា ជាអាទិទេពប្រចាំប្រាសាទព្រះវិហារ បើយើងគិតតែតួប្រាសាទធំចុងក្រោយនេះ គឺមានទំហំ ៣៥ម៉ែត្រគុណនឹង ៤៥ម៉ែត្រ តែប៉ុណ្ណោះ ហើយបើយើងដើរទៅខាងក្រោយប្រាសាទហ្នឹង ប្រយ័ត្នព្រោះហ្នឹងដល់ចុងភ្នំហើយ គឺកន្លែងដែលចោទហើយ ផុតត្រឹមប៉ុណ្ណឹង ។ ដូច្នេះចុងខាងក្រោយនេះឯង ប្រហែលជាគេទុកលិង្គអាទិទេព ឈ្មោះ ស្រីសិខៈរិស្វរៈ នោះ ។ មកដល់ឆ្នាំ២០០៨ នេះ មានបាត់បង់ក៏ច្រើន បាក់បែកក៏ច្រើន អ្វីដែលនៅឃើញសល់សព្វថ្ងៃនេះ យើងមើលទៅតាំងពីក្បាច់ចម្លាក់ គួរឱ្យស្រលាញ់ជាទីបំផុត ពីព្រោះស្អាតណាស់ ធ្វើហ្នឹង ធ្វើល្អខ្លាំងណាស់» ។
ហេតុអ្វីបានជាប្រាសាទព្រះវិហារមានជណ្តើរឡើង ស្ថិតនៅក្នុងទឹកដីថៃ សព្វថ្ងៃនេះទៅវិញ?
លោកសាស្រ្តាចារ្យ ឃិន សុខ បច្ចុប្បន្នបង្រៀនប្រវត្តិសាស្រ្តខ្មែរថៃលាវនិងភូមា នៅឯវិទ្យាស្ថានជាតិ អ៊ីណាល់កូ នៅទីក្រុងប៉ារីស ប្រទេសបារាំង មានប្រសាសន៍ថា នៅពេលដែលស្តេចខ្មែរ ផ្តើមសាងសង់ប្រាសាទព្រះវិហារនោះឡើងនៅក្នុងខេត្តព្រះវិហារនៃដែនដីព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា កាលពីបុរាណសម័យនោះ គឺពុំទាន់មានប្រទេសសៀម ឬថៃ តាំងនៅទីតាំងប្រទេសថៃសព្វថ្ងៃនៅឡើយទេ។ ពិសេស កាលពីបុរាណសម័យ ស្រុកខ្មែរមានផ្ទៃដីធំធេង ផ្នែកខាងលិចគឺលាតសន្ធឹង ពីខេត្តព្រះវិហារ ហួសប្រទេសថៃសព្វថ្ងៃ និងតរហូតទៅដល់ប្រទេសភូមា ។ ចំណែកផ្នែកខាងជើង គឺលាតសន្ធឹងរាប់បញ្ចូលទាំងក្រុងឈៀងម៉ៃ ដែលសព្វថ្ងៃជាខេត្តមួយរបស់ថៃនោះផង ។ ដូច្នេះមិនមែនមកចោទថា ដីត្រង់កន្លែងនោះ មានសៀម មានអី បើសៀមមិនទាន់មកដល់ឯណា ។ សៀមទាល់តែចុងសតវត្សទី១៣ បានទើបនឹងចុះមក ។ ដូច្នេះ ដីត្រង់ដែលគេធ្វើប្រាសាទ នៅលើកំពូលភ្នំព្រះវិហារនេះ ជាដីរបស់ខ្មែរ ។ ខ្មែរចង់ធ្វើត្រង់ណា បែរទៅត្រង់ណា គេធ្វើតាមតែទីតាំងរបស់សាច់ភ្នំនោះ ។
អេដូអារដូ អាម៉ាល់ឌី
អេដូអារដូ អាម៉ាល់ឌី (Edoardo Amaldi) (៥ កញ្ញា ១៩០៨ - ៥ ធ្នូ ១៩៨៩) ជាអ្នករូបវិទ្យាអ៊ីតាលី។ ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:រូបវិទូអ៊ីតាលី
ប្រាសាទព្រះវិហារ
ព្រឹត្តិការណ៍នៃទាមទារប្រាសាទរបស់កម្ពជា
សវនាការសាធារណៈនៃតុលាការអន្តរជាតិទីក្រុងឡាអេ ឆ្នាំ១៩៦១ និងឆ្នាំ១៩៦២ ដែលសមាភាពចូលរួមតវ៉ាមានដូចជា៖ សេចក្តីថ្លែងការណ៍របស់ឯកឧត្តម ទ្រឿង កាង ក្នុងសវនាការ នៅថ្ងៃទី៥ ខែមីនា ឆ្នាំ១៩៦២ ពេលព្រឹក៖ លោកប្រធាន អស់លោកចៅក្រម៖ សម្រាប់និតិបច្ចុប្បន្ន សេចក្តីសន្និដ្ឋាននៃព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជាមានដូចតទៅៈ សូមមេត្តា៖ តុលាការជំរះរឿងក្តីនៅថ្ងៃទី១៥ ខែមិថុនា ឆ្នាំ១៩៦២៖ សម្រេចឱ្យខ្មែរបានទទួលជ័យជំនះក្នុងរឿងក្តីនេះ។ ដំបូងប្រទេសថៃបានបដិសេដ ចំពោះសាលក្រមរបស់តុលាការក្រុងឡាអេ។ ប៉ុន្តែនៅទីបញ្ចប់គឺនៅថ្ងៃទី២១ ខែមិថុនា ឆ្នាំ១៩៦២ លោកសេនាប្រមុខសារិន (Maréchal Sarit) ថ្លែងថា ប្រទេសលោកលំឱនកាយទទួលយកសេចក្តីសម្រេចរបស់តុលាការអន្តរជាតិ ដើម្បីគោរណតាមកិច្ចសន្យារបស់ខ្លួន​ ចំពោះធម្មនុញសហប្រជាជាតិ។ នៅថ្ងៃទី៥ ខែមករា ឆ្នាំ១៩៦៣ សម្តេចព្រះបាទនរោត្តម សីហនុ ជាប្រមុខរដ្ឋ ដែលអមព្រះរាជដំណើរដោយព្រះសង្ឃ និងឥស្សរជនខ្មែរជាច្រើនរូប បានយាង និមន្ត និងអញ្ចើញឡើងកាន់កាប់ប្រាសាទព្រះវិហារជាផ្លូវការឡើងវិញ ដោយមានការប្រាព្ធពិធីយ៉ាងឱឡារិក។