cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
ហ្គាលីលេអូ ហ្គាលីលេ
ក្នុងការការពារអំពីគំរូ heliocentrism របស់ហ្គាលីលេអូ បានធ្វើឲ្យមានភាពចម្រូងចម្រាស់ស្ទើរពេញមួយជីវិតរបស់គាត់ ពោលគឺជាពេលដែលមនុស្សភាគច្រើនប្រកាន់យកគំរូនៃ geocentrism​ ឬក៏ Tychonic system។ គាត់បានជួបនឹងការប្រឆាំងពីសំណាក់តារាវិទូផ្សេងទៀត ដែលសង្ស័យពីគំរូ heliocentrism ដោយសារតែអវត្តមាននៃការសង្កេតមើល stellar parallax។ បញ្ហានេះត្រូវបានស៊ើបអង្កេតដោយ Roman Inquisition ក្នុងឆ្នាំ ១៦១៥ ដែលបានសន្និដ្ឋានថាគំរូ heliocentrism គឺមិនពិត ហើយផ្ទុយពីក្នុង គម្ពីរ ដោយយកនូវការលើកឡើងពីគំរូ​ Copernican heliocentrism កត់ចូលក្នុងសៀវភៅ index of banned books និងហាមមិនឲ្យហ្គាលីលេអូបន្តលើកឡើងពីគំរូ heliocentrism​។ ក្រោយមកទៀតហ្គាលីលេអូបានការពារនូវទស្សនៈរបស់គាត់អំពី Dialogue Concerning the Two Chief World Systems ដែលធ្វើឲ្យប៉ះពាល់ដល់ Pope Urban VIII ដូច្នេះធ្វើឲ្យមានការងាកចេញមិនត្រឹមតែពី Pope ប៉ុណ្ណោះទេ ប៉ុន្តែក៏ងាកចេញពី Jesuits​ ដែលទាំងពីរនេះជាអ្នកទំនុកបម្រុងគាត់រហូតមកដល់ពេលនេះ។ គាត់ត្រូវបានកាត់ទោសដោយ Holy Office ដោយមានទោស "ប្រព្រឹត្តខុសឆ្គងចំពោះសាសនា" ត្រូវបានគេបង្ខំឱ្យសារភាព ហើយចំណាយពេលនៅសល់នៃជីវិតរបស់គាត់ទាំងប៉ុន្មានស្ថិតនៅក្រោមការឃុំខ្លួនក្នុងផ្ទះ។ អំឡុងពេលគាត់ស្ថិតនៅក្រោមការឃុំខ្លួនក្នុងផ្ទះនេះ គាត់បានសរសេរពីការងារដ៏អស្ចារ្យរបស់គាត់ Two New Sciences ដែលគាត់បានសង្ខេបពីការងារដែលគាត់ប្រឹងប្រែងធ្វើកាលពីជាង ៤០ ឆ្នាំមុន ហើយឥឡូវត្រូវបានហៅថា ស៊ីនេម៉ាទិច និង មេកានិចនៃអង្គធាតុ។
សាលាវិទ្យាល័យចំការដូង
​សាលាវិទ្យាល័យហ៊ុនសែនចំការដូង សាលាវិទ្យាល័យហ៊ុនសែនចំការដូងកាលពីដើមឡើយជាកន្លែងមួយដែលមានដើមដូងដុះជាច្រើនប្រៀបបានដូចជាចំការដូងមួយអញ្ជឹង ដោយសារការឃើញដើមដូងដុះជាច្រើនបែបនេះធ្វើឲ្យប្រជាជននៅទីនោះក៏បានហៅតៗថាជាចំការដូងមួយ ដែលពួកគាត់បានគិតថាជាស្នាដៃមួយដែលបានបន្សល់ទុកពីដូនតា។ ហើយបន្ទាប់មកកន្លែងនេះក៏បានកសាងឡើងធ្វើជាសាលាមួដែលដឹកនាំអភិវឌ្ឍដោយសម្ដេច ហ៊ុន​ សែន ហើយបាបដាក់ឈ្មោះ សាលានោះថាជាសាលាអនុ.ហើយនឹងវិទ្យាល័យហ៊ុនសែនចំការដូងមករហូតមកដល់បច្ចុុប្បន្ន។
ឧកញ៉ាព្រះឃ្លាំងនង
ឧកញ៉ា ព្រះឃ្លាំងនង អ្នកនិពន្ធខ្មែរ ស.វទី១៨ (ឧកញ៉ា គឺជាស័ក ព្រះឃ្លាំង គឺជាងារ (តំណែង) និង នង គឺជាឈ្មោះគាត់ ) ។
ប្រវត្តិ
តាមឯកសារខ្លះ មានព្រះរាជពង្សាវតារនៃប្រទេសកម្ពុជា និងឯកសារបរទេសខ្លះបានពោលត្រួសៗនូវជីវប្រវត្តិនៃអ្នកនិពន្ធរូបនេះ។ អ្នកឧកញ៉ា ពិទូឈឹមក្រសេមបានពោលថា ឧកញ៉ាវង្សា ពេជ្ញ នង ជាប្អូនបង្កើតរបស់ព្រះមាតានៃព្រះបាទនរោត្ដម។
ប្រវត្តិសិក្សា
ឧកញ៉ា ព្រះឃ្លាំងនង បានបួសរៀនបរិយត្តិធម៌ដែរ តែមិនឃើញមានឯកសារណានិយាយបញ្ជាក់ឲច្បាស់ថាលោកបានសិក្សាដល់ថ្នាក់ណានោះទេ។ ព្រះឃ្លាំងនងដែលស្ថិតក្នុងភាពជាភិក្ខុ បានធ្វើជាចៅអធិការវត្តចតុទិសក្រុងឧត្តុង្គ។ លោកបានទទួលសមណសក្តិជា មហាព្រហ្មមុនី។ នៅពេលដែលលោកបានទទួលសមណសក្តិ លោកបានធ្វើជាព្រះរាជគ្រូនៃព្រះរាជបុត្ររបស់ សម្តេចព្រះនរាយណ៍រាមាធិបតី ៤ព្រះអង្គគឺ ព្រះអង្គចន្ទ ព្រះអង្គស្ងូន ព្រះអង្គអឹម និងព្រះអង្គឌួង។ លោកមិនត្រឹមតែជាគ្រូប៉ុណ្ណោះទេ ថែមទាំងបានធ្វើជាព្រះរាជឧបជ្ឈាយ៍បំបួសព្រះអង្គឌួង ជាសាមណេរនៅឆ្នាំមមែ ត្រីស័ក គ.ស១៨១០។ នៅឆ្នាំវក ចត្វាស័ក គ.ស១៨១១ ព្រះអង្គអឹម និងព្រះអង្គឌួងយាងទៅបាងកក ព្រះមហាព្រហ្មមុនីនង​ បាននិមន្តជូនដំណើរព្រះរាជបុត្រា ទាំង២ ហើយគង់នៅបាងកកជាមួយព្រះបុត្រាទាំង២រហូតដល់ត្រលប់មកវិញ លោកក៏និមន្តត្រលប់មកវិញដែរ។ លោកមកគង់នៅស្រុកមង្គលបុរី ខេត្តបាត់ដំបង។ លោកមិនដឹងជាចាក សិក្ខាបទនៅឆ្នាំណានោះទេ តែនៅក្នុងពង្សាវតារក្រុងកម្ពុជាធិបតី ឃើញមានងារ មហាព្រហ្មមុនី បានទៅលើភិក្ខុ១អង្គផ្សេងទៀតព្រះនាម ភិក្ខុ ម៉ា(ម៉ាង?)នៅឆ្នាំខាល ឆស័ក គ.ស១៨៥៤។
បេសកកម្ម
នៅឆ្នាំវក ទោស័ក គ.ស១៨៦០ ស្តេចនរោត្ដមបានបញ្ជាឲឧកញ៉ាព្រះឃ្លាំងនង ដែលក្នុងងារជាឧកញ៉ាធិរាជមន្ត្រី។ ធើ្វជាប្រតិភូជាមួយឧកញ៉ាស្រីធម្មរាជ ហែម និងឧកញ៉ាសន្ធររចនា សៅ ឲទៅបាងកក ដើម្បីនាំរាជសារក្រាបបង្គំទូលព្រះចៅ ចមក្លាវ អំពីការចូលទីវង្គតនៃព្រះអង្គឌួង។
ងារស័ក
កាលនៅភិក្ខុ ឧកញ៉ា ព្រះឃ្លាំងនងបានធើ្វជាចៅអធិការវត្តចតុទិស, ឧត្តុង្គ។ កាលនៅជាគ្រហស្ថ មានងារស័ក៖
ស្នាដៃ
ឧកញ៉ា ព្រះឃាំ្លងនង ជាកវីឯកនៅក្នុងរាជព្រះអង្គអេង និងព្រះអង្គចន្ទ។ ពិតមែនតែលោកជាកវីនៅសម័យនោះ តែស្នាដៃរបស់លោកមានកេរ្តិ៍ឈ្មោះល្បីសុះសាយមកក្នុងរាជកាលស្តេច ហរិរក្សរាមាឥស្សារាធិបតីព្រះអង្គឌួង។ លោកបានផ្ចិតផ្ចង់រៀបរៀងខាងអក្សរសាស្រ្តជាច្រើនរហូតដល់បានឡើងងារជាឧកញ៉ា ព្រះឃ្លាំង គឺងារជាក្រុមព្រះរាជបណ្ឌិត ហើយលោកក៏ជាកវី របស់ស្តេចផងដែរ។ ស្នាដៃរបស់លោកដែលឆើតខាងអក្សរសាស្ត្រមានច្រើន។​ ឧកញ៉ា ព្រះឃ្លាំងនង បានបន្សល់ទុកនូវស្នាដៃរបស់លោកដែលយើងបានរកឃើញគឺ៖
ច្បាប់សុភាសិត គ.ស១៧៩០ លោបនេយ្យជាត៌ក គ.ស១៧៩៤ ប៉ុញ្ញាសាសិរសារ គ.ស១៧៩៧ ភោគកុលកុមារ គ.ស១៨០៤ វរនុជវរនេត្រ គ.ស១៨០៦ ព្រះសមុទ្រ គ.ស១៨០៨ ពង្សាវតារ គ.ស១៨១៨
ឯកសារពិគ្រោះក្នុងអត្ថបទ
ស្រង់ចេញពីសៀវភៅ ឧកញ៉ាព្រះឃាំ្លងនង អ្នកនិពន្ធខ្មែរ ជីវប្រវត្តិនិងស្នាដៃ បោះពុម្ពដោយបណ្ណាគារ សេង ងួនហួត
ឯកសារយោង
សៀងភៅ ជីវប្រវត្តិអ្នកនិពន្ធខ្មែរ, ជ័យ ចាប, ១៩៨៨
ជួរភ្នំ
ជួរភ្នំ is a geographic area containing numerous geologically related ភ្នំ។ A mountain system or system of mountain ranges sometimes is used to combine several geological features that are geographically (regionally) related.
Mountain ranges are usually segmented by highlands or mountain passes and valleys. Individual mountains within the same mountain range do not necessarily have the same geologic structure or petrology. They may be a mix of different orogenic expressions and terranes, for example thrust sheets, uplifted blocks, fold mountains, and volcanic landforms resulting in a variety of rock types.
ទិវានារីអន្តរជាតិ
ទិវានារីអន្តរជាតិ (ភាសាអង់គ្លេស International Women's Day: IWD) ប្រារព្ធ​ធ្វើ​នៅ​ថ្ងៃ​ទី ៨ ខែ​មីនា ជារៀង​រាល់​ឆ្នាំ​។ វា​គឺ​ជា​ថ្ងៃ​ដ៏​មាន​សារៈ​សំខាន់​មួយ​​ ដែល​បាន​បង្ហាញ​ពី​ប្រវត្តិ​ដ៏​អង់​អាច​របស់​ស្ត្រីនៅ​លើ​ពិភព​លោក​។​​នារីនៅសម័យអាចបុរសបាន៕
ប្រវត្តិទិវានារីអន្តរជាតិ
thumb|ការ​ប្រជុំ​គ្នា​ថ្ងៃ​ទី៨ ខែមីនា នៅ​[[ទីក្រុងដាកា ប្រទេសបង់ក្លាដេស]] ទិវានារីអន្តរជាតិ(៨មីនា) គឺជាទិវាមួយដែលនារីជុំវិញពិភពលោកប្រារព្ធពិធីដើម្បីរំលឹកអប អរសាទរ។ជាឱកាសមួយ ត្រូវអបអរ ដោយ​មាន​ពិធី​បុណ្យ​រំលឹកខួបប្រារព្ធធ្វើដោយនារីជុំវិញ ពិភពលោក។ អង្គការសហប្រជាជាតិ ក៏ប្រារព្ធពិធីអបអរសាទរទិវានេះ និងប្រទេសជាច្រើន បាន​កំណត់​ទិវានេះ ថាជាថ្ងៃបុណ្យជាតិរបស់ខ្លួនផងដែរ។ នៅពេលនារីក្នុងទ្វីបទាំងអស់ ដែលជាញឹកញាប់តែងត្រូវបែងចែក ដោយព្រំដែនជាតិ និង​ដោយ​ជាតិពន្ធខុសគ្នា ដោយភាពខុសគ្នាខាងភាសា វប្បធម៌ សេដ្ឋកិច្ច និងនយោបាយ មកជួបជុំគ្នាដើម្បីធ្វើពិធីបុណ្យរំលឹកខួបទិវារបស់ខ្លួន គេ​អាច​រំលឹក​ឡើងវិញអំពីប្រពៃណីដែលតំណាងឲ្យយ៉ាងតិចប្រាំបួនទសវត្ស នៃការតស៊ូដើម្បី សមភាព យុត្តិធម៌ សន្តិភាព និង អភិវឌ្ឍន៍។
ទិវា​នារី​អន្តរជាតិ គឺជារឿងរបស់នារីសាមញ្ញ ដែលជាអ្នកកសាងប្រវត្តិសាស្ត្រ។ វាបានចាក់ឫស ក្នុងការតស៊ូរបស់នារី អស់​ពេល​រាប់​សតវត្ស ដើម្បី​ចូលរួម​ក្នុងសង្គមដោយស្មើភាពជាមួយបុរស។ នៅក្នុងប្រទេសក្រិចដែលជាប្រទេសចំណាស់ លីស៊ីស្ត្រាតា (Lysistrata) បាន​ផ្ដើម​គំនិត​ធ្វើ​កូដកម្ម​ផ្លូវភេទ ប្រឆាំងនឹងបុរសដើម្បីបញ្ចប់ សង្គ្រាម និងនៅអំលុងបដិវត្តន៍បារាំង នារីក្នុងទីក្រុងប៉ារីស បានអំពាវនាវរក "សេរីភាព សមភាព ភាតរភាព" ដោយដើរជាក្បួនឆ្ពោះទៅកាន់ទីក្រុងវែរសៃ ដើម្បីទាមទារសិទ្ធិបោះឆ្នោតសម្រាប់នារី។
គំនិតនៃទិវានារីអន្តរជាតិបានលេចឡើងជាដំបូងនៅរបត់នៃសតវត្ស ដែលក្នុងពិភពឧស្សាហូបនីយកម្ម គឺជារយៈពេលនៃដំណើរវាតទី និង​ចលាចល​ កំណើនប្រជាជនយ៉ាងឆាប់រហ័ស និងមនោគមវិជ្ជា មូលវិវឌ្ឍនិយម។ ប្រវត្តិសង្ខេប នៃព្រឹត្តិការណ៍នេះរៀបតាមលំដាប់នៃកាលវេលា ដូច​ខាងក្រោម៖
ឆ្នាំ១៩០៩
យោងតាមសេចក្ដីថ្លែងការណ៍របស់បក្សសង្គមនិយមអាមេរិក ទិវានារីជាតិលើកទីមួយត្រូវបានគេគោរពអបអរសាទរទូទាំងសហរដ្ឋ អាមេរិក នៅ​ថ្ងៃ​ទី២៨ ខែកុម្ភៈ។ នារីបានបន្តធ្វើបុណ្យរំលឹកខួបទិវានេះ រហូតទៅដល់ថ្ងៃអាទិត្យចុងក្រោយនៃខែនោះនាឆ្នាំ១៩១៣។
ឆ្នាំ១៩១០
សមាគមសង្គមនិយមអន្តរជាតិ ជួបប្រជុំគ្នានៅទីក្រុង Manchester city បានបង្កើតជាទិវានារីមួយដែលមានលក្ខណៈជាអន្តរជាតិ ដើម្បី​អបអរ​ចលនា ដើម្បីសិទ្ធិនារី និងដើម្បីជួយសម្រេចឲ្យបាននូវសិទ្ធិបោះឆ្នោតជាសកល សម្រាប់នារី។
សំណើនេះត្រូវបានទទួលអបអរដោយមានការអនុមតិជាឯកច្ឆន្ទដោយសន្និសីទ របស់នារីជាង១០០នាក់មកពីប្រទេស១៧​ដែល​រួម​មាន​នារី​ដំបូង​គេ បីនាក់ត្រូវបានជាប់ឆ្នោតជាតំណាងរាស្ត្រ សភាហ្វាំងឡង់។ ពុំមានកាលបរិច្ឆេទជាក់លាក់ណាមួយត្រូវបានជ្រើសរើសសម្រាប់ធ្វើ ពិធី​អបអរ​និង​គោរព​ទិវានេះទេ។
ឆ្នាំ១៩១១
ជាលទ្ធផលនៃកិច្ចពិភាក្សាដែលបានសម្រេចនៅទីក្រុង Copenhagen កាលពីឆ្នាំមុន ទិវានារីអន្តរជាតិ ត្រូវបានគេធ្វើពិធីទទួលអបអរជាលើកដំបូង (នៅ ថ្ងៃទី១៩ខែមិនា) នៅប្រទេសអូទ្រីស ប្រទេសដាណឺម៉ាក ប្រទេសអាល្លឺម៉ង់ និង ប្រទេសស្វីស ដែលក្នុងប្រទេសទាំងនោះ មាននារីនិងបុរសជាងមួយលាននាក់បានមកចូល រួមគាំទ្រទាំងអស់គ្នា។
ជាបន្ថែមទៅលើសិទ្ធិក្នុងការបោះឆ្នោតនិងសិទ្ធិបម្រើការងាររដ្ឋ នារីទាំងនោះបានទាមទារឲ្យមានសិទ្ធិក្នុងការធ្វើការងារសិទ្ធិ ទទួល​ការ​បណ្ដុះ​បណ្ដាល និងសិទ្ធិក្នុងការបញ្ចប់ការរើសអើងចំពោះ ការងារ។ ជិត​មួយសប្ដាហ៍ក្រោយមក នៅថ្ងៃទី២៥ខែមិនា សោកនាដកម្មដ៏ខ្លោចផ្សាបណ្ដាលមកពីអគ្គីភ័យ ឆាបឆេះរោងចក្រត្រីកោណផលិតអាវម៉ាដាំ រឹបរាង នៅទីក្រុងញីវយ៉កថ្មី បានផ្ដាច់អាយុជីវិតនារីបម្រើការរោងចក្រនោះអស់ជាង១៤០នាក់ ដែលភាគច្រើនជានារីអន្តោប្រវេសន៍ អ៊ីតាលី និង ជ្វីហ្វ។ ព្រឹត្តិការណ៍នេះមានផលប៉ះពាល់យ៉ាងធំធេងលើច្បាប់ការងារក្នុង សហរដ្ឋអាមេរិក ហើយ​លក្ខខណ្ឌ​ការងារ​ដែល​នាំ​ឲ្យ​មាន​គ្រោះ​មហន្តរាយនេះត្រូវបានគេ ស្មិងស្មាធិ៍ រំលឹកប្រតិស្ឋ អធិស្ឋានក្នុងអំឡុងពិធីបុណ្យជាបន្តបន្ទាប់ដើម្បីរំលឹកទិវានារី អន្តរជាតិ។
ឆ្នាំ១៩១៣-១៩១៤
ជាផ្នែកមួយនៃចលនាសន្តិភាពដែលកំពុងប្រុងប្រៀបដំណើរការនៅពេល មុនព្រឹត្តិការណ៍សង្គ្រាមលោកលើកទី១ នារីរុស្សី​បាន​ធ្វើ​ពិធី​រំលឹក​ខួប​ទិវានារីអន្តរជាតិរបស់គេជាលើក ទីមួយ នៅថ្ងៃអាទិត្យចុងក្រោយក្នុងខែកុម្ភៈឆ្នាំ១៩១៣។ នៅតំបន់ផ្សេងទៀតក្នុង[អឺរ៉ុប] នៅ​ថ្ងៃ ឬ​ប្រហែល​ថ្ងៃ​ទី៨ខែមិនា នៃឆ្នាំបន្ទាប់មក នារីបានមកមូលផ្ដុំជុំគ្នាដើម្បី ឬមួយតវ៉ាប្រឆាំងនឹងសង្គ្រាម ឬ​មួយ​ដើម្បី​សម្ដែង​សាមគ្គីភាព​ជាមួយ​បងប្អូន​នារីៗ​របស់​គេ។
ឆ្នាំ១៩១៧
ជាមួយនឹងទាហានរុស្សី២លាននាក់ នារីរុស្សីជាថ្មីម្ដងទៀតបានជ្រើសរើសយកថ្ងៃអាទិត្យចុងក្រោយ ក្នុងខែកុម្ភៈ ដើម្បីធ្វើកូដកម្ម ទាមទារ "ចំណីអាហារហូបចុក និង សន្តិភាព"។ មេដឹកនាំនយោបាយបានជំទាស់នឹងការកំណត់ពេលធ្វើកូដកម្មនេះ ប៉ុន្តែទោះជាយ៉ាងណាក្ដី ក៏នារីទាំងនោះនៅតែបោះជំហានទៅមុខជានិច្ច។ ប្រវត្តិបន្ទាប់មកទៀតគឺ បួនថ្ងៃក្រោយមកស្ដេចរុស្សី (The Czar) ត្រូវបង្ខំឲ្យដាក់រាជ្យ ហើយរដ្ឋាភិបាលបណ្ដោះអាសន្នបានផ្ដល់សិទ្ធិបោះឆ្នោតដល់នារី។ ថ្ងៃអាទិត្យប្រកបដោយអត្ថន័យសំខាន់ជាប្រវត្តិសាស្ត្រនោះបាន ប្រព្រឹត្តឡើងចំថ្ងៃទី២៣ខែកុម្ភៈ តាមប្រតិទិនជូល្យ៉ិនៀ[Julian Calendar =ប្រតិទិនបង្កើតដោយរដ្ឋបុរស Julius Caesar ក្នុងឆ្នាំ៤៦មុនគ្រិស្តសករាជ ដែលកំណត់ពេល១ឆ្នាំម្ដង មាន១២ខែ មួយខែៗមាន៣០ឬ ៣១ថ្ងៃ លើកលែងតែខែកុម្ភៈចេញ] ដែលកាលនោះត្រូវបានគេប្រើប្រាស់ក្នុងប្រទេសរុស្សី ប៉ុន្តែវាត្រូវចំថ្ងៃទី៨មិនា តាមប្រតិទិន Gregorian [(គឺប្រតិទិនជូល្យ៉ិន ដែលត្រូវគេ កែទម្រង់និងដែលគេប្រើប្រាស់សព្វថ្ងៃ] ដែលត្រូវគេប្រើនៅទីដទៃទៀត។
ខេត្តព្រះសីហនុ
right|thumb|150px|រូបតោ តំណាងអំណាចព្រះមហាក្សត្រ[[ប្រទេសកម្ពុជា និងជាតំណាងនៃទីក្រុងព្រះសីហនុ]]
ក្រុងព្រះសីហនុ ជាក្រុងធំបង្អស់នៅប៉ែកខាងត្បូងនៃប្រទេសកម្ពុជា ។ នេះជាក្រុងដែលត្រូវបានបង្កើតថ្មី នៅឆ្នាំ១៩៦៤ ។ ការបង្កើតក្រុងព្រះសីហនុ គឺដើម្បីរំឭកដល់ស្នាដៃរបស់ព្រះបាទនរោត្តមសីហនុ ។ ឈ្មោះដើមរបស់ក្រុងព្រះសីហនុ មុនឆ្នាំ១៩៦៤គឺកំពង់សោម ។
រដ្ឋបាលខេត្តព្រះសីហនុឆ្នាំ២០១២
ជាដែនរដ្ឋបាលស្ថិតនៅ ប្រទេសកម្ពុជា មាន ក្រុង២ ស្រុក៣ ឃុំ និង ភូមិ÷
អាកាសធាតុ
right|thumb|200px|តំបន់នៃទីក្រុងព្រះសិហនុនៅភូមិភាគខាងត្បូងនៃប្រទេសកម្ពុជា
ច្បាប់ចលនារបស់ញូតុន
ច្បាប់ចលនារបស់ញូតុន គឺជាច្បាប់គ្រឹះទាំង៣ក្នុង​មេកានិចក្លាស់សិចដែលនិយាយពីទំនាក់ទំនងរវាង​ចលនារបស់អង្គធាតុមួយនិងកំលាំងមានអំពើលើ​វា។ ច្បាប់ទាំង៣នេះត្រូវបានចងក្រងនិងបោះពុម្ភក្នុងសៀវភៅ Philosophiae Naturalis Principia Mathematica ដោយអ្នកប្រាជ្ញអង់គ្លេសឈ្មោះ អ៊ីសាក់ ញូតុន នៅឆ្នាំ១៦៨៧។
ខេត្តព្រះសីហនុ
អាកាសធាតុ
ទីក្រុងព្រះសីហនុមានរដូវរងា ចាប់ពី វិច្ឆិកាដល់ខែកុម្ភះ និង មានរដូវលំមានប្រាំង ចាប់ ខែមិនា ដល់ខែឧសភា  រដូវភ្លៀង មានចាប់ពី ខែមិថុនា ដល់ខែតុលា៕ ទីក្រុងព្រះសីហនុ គឺជាក្រុងដែលមានភ្លៀងធ្លាក់ច្រើនជាងគេ នៅប្រទេសកម្ពុជាយើង ពីព្រោះមាន ភ្នំបូគោ នៅខាងជើង។ ​នៅ​ថ្ងៃដែលក្តៅជាងនៅទីក្រុងព្រះសីហនុ មានកំដៅរហូតទៅដល់ ៣៥អង្សា ហើយបើត្រជាក់ជាងគេវិញមានរហូត ២០អង្សា ៕
ច្បាប់ចលនារបស់ញូតុន
ច្បាប់ទី៣
ច្បាប់ចលនារបស់ញូតុន​និយាយពីសំទុះរបស់អង្គធាតុមួយដែលមានម៉ាស់។ ច្បាប់ទាំង៣នោះចែងដូចតទៅ៖
ខេត្តព្រះសីហនុ
ប្រវត្តិនៃក្រុងព្រះសីហនុ
ធ្វេង|រូបភាពតូច|200x200ភីកសែល|ទេសភាពនៅទីក្រុងព្រះសីហនុ ​*ឆ្នាំ ១៩៥៥​ រដ្ឋាភិបាលបានចាប់ផ្តើម​ធ្វើកំពង់ផែ នៅចំកណ្តាលព្រៃជិតមាត់សមុទ្រ នៅកន្លែងមួយដែលបច្ចុប្បន្ននេះមានឈ្មោះថា  ​ឆ្នេរហាវៃ ​ហើយធ្វើការសាងសង់រួច នៅឆ្នាំ ១៩៦០ ដោយមានជំនួយឧបត្ថមពីប្រទេសបារាំង ហើយនិងគេបានធ្វើផ្លូវពីក្រុង ​ភ្នំពេញ ដល់កំពង់ផែថ្មី ដោយមានជំនួយឧបត្ថម្ភពី ​សហរដ្ឋអាមេរិក  ប្រជាជនដែល បានរស់នៅទីនោះគឺពួ​កគេធ្វើការនៅកំពង់ផែនោះ៕ ​ពេលកំពុងផែបានសាងសង់រូចហើយ គេបានហៅទីក្រុងនោះ ថា ​ក្រុងព្រះសីហនុ សំរាប់ធ្វើជាការគោរពចំពោះបិតាជាតិ 5365x5365px|ទិដ្ឋភាពឆ្នេរសមុទ្រក្រុងព្រះសីហនុ|កណ្តាល
ច្បាប់ចលនារបស់ញូតុន
ច្បាប់ទី៣
left|150px
ខេត្តព្រះសីហនុ
សេដ្ឋកិច្ច
ផ្សារ៖ កងកេង កំពង់សិលា ឃ្លាំងលើ តូច ទំនប់រលក ពិភពថ្មី ពេជ្រនិល ព្រៃនប់ មិត្តភាព រាត្រី រាម វាលរេញ លើក្រុងព្រះសីហនុ(ធំ) សាមូដេរ៉ា សំរោង ស្ទឹងហាវ ស្មាច់ដែង អរ៉េង អាសយដ្ឋាន IP ហើយ​អ្នកនឹងទទួលបាន​អត្ថប្រយោជន៍ជាច្រើន។ សូមកុំរក្សាទុកនូវកំនែប្រែដែលជាការសាកល្បង។ ប្រសិនបើអ្នកចង់ធ្វើពិសោធន៍ សូមប្រើប្រាស់ទំព័រសំរាប់សាកល្បង ។
ឆ្នេរសមុទ្រក្រុងព្រះសីហនុ
ឆ្នេរសមុទ្រក្រុងព្រះសីហនុរមណីយដ្ឋានឆ្នេរសមុទ្រក្រុងព្រះសីហនុ ស្ថិតនៅក្នុងខេត្តព្រះសីហនុ​​ ជាតំបន់ទេសចរណ៏គួរអោយចាប់​អារម្មណ៏បំផុត​នៅក្នុងខេត្តនេះ។
ក្រុងព្រះសីហ​នុ ជាកន្លែងដែលគួរអោយ ចាប់អារម្មណ៍ណាស់ សំរាប់ទេសចរជាតិ និងទេសចរអន្តរជាតិ ។
ឆ្នេរ​ឯករាជ្យ
ឆេ្នរឯករាជ្យ ក៏ជាឆ្នេរ​មួយ​ដែល​មាន​ភាពស្រស់​ស្អាត​ ហើយ​ក៏​មាន​ភ្ញៀវ​ទេសចរណ៏ទៅលេង​កំសាន្ត នៅទីនោះ​ច្រើន​កុះករ​ដែរ ។ ​ឆ្នេរ​ឯករាជ្យ​ខាងលិចជាប់ ឆ្នេរ​ហាវ៉ៃ ខាង​កើតជាប់​នឹង​ឆ្នេរសុខា ឆ្នេរឯករាជ្យមាន​អគារដ៏ខ្ពស់សាងសង់ឡើង​ជាយូរមក​ហើយ​ ហើយអគារនេះមានប្រាំពីរជាន់ ។  right|thumb|200px|រូបថ្មនៅឆ្នេរអូរតែលប្រាំពីរជាន់ប្រជាជនខ្មែរយើង​ភាគច្រើន​និយមហៅឆ្នេរឯករាជ្យថាឆ្នេរអូរតែលប្រាំពីរជាន់ ព្រោះថាអគារខ្ពស់ នោះ​គឺជាសណ្ឋាគារដ៏ធំមួយ ស្ថិតនៅលើដីភ្នំខ្ពស់ ។ ពីមុនអគារនេះ​រងការ ខូចខាត​និង​ ទ្រុឌទ្រោមយ៉ាង​ខ្លាំង​ ក៏ប៉ុន្តែឥឡូវ​នេះ​គេបាន​ធ្វើការ​ជួសជុល​ស្ថាបនា​សាឡើង​វិញ ធ្វើអោយ​អូរតែល​ប្រាំពីរ​ជាន់មាន ភាពស្រស់​ស្អាត ជាង​មុនឆ្ងាយ​ណាស់ រួមជាមួយនឹងឆ្នេរខ្សាច់សក្បុសតាមដង​ផ្លូវមានដើមក្ងោក​ពណ៌ក្រហម​ឆ្អៅ នឹង អមជាមួយ​នឹង​សួនច្បារ​ដ៏ស្អាត​ផងដែរ ។ ​​
ឆ្នេរសមុទ្រសុខា
អូរតែល​សុខា គឺជាឈ្មោះរបស់​សណ្ឋារគារមួយដែលស្ថិតនៅ​ក្នុង​ក្រុង​ព្រះសីហនុ ដែលសាងសង់ឡើង​នៅជាប់​តាមបណ្ដោយឆ្នេរ​សមុទ្រសុខា មនុស្សភាគច្រើន​និយមហៅថាឆ្នេរសុខា ។ ឆ្នេរ​សមុទ្រ​សុខា​គឺជា​ឆ្នេរ​សមុទ្រ​ឯកជន​មួដែល​មាន​ប្រវែង​ 1,5km ដែលទិសខាង​កើត​ជាប់​នឹង​ឆ្នេរ​អូរ​ឈើទាល​ហើយលាត​សន្ធឹងយ៉ាងវែង​ទៅទិសខាង​លិច​ជាប់នឹង​ឆ្នេរសមុទ្រឯករាជ្យ ឆ្នេរអូរ​តែលប្រាំពីរជាន់ ។ សំរាប់នៅក្នុងសណ្ឋាគារ​សុខា​គឺមាន​កន្លែង​កំសាន្ត​ល្អៗជាច្រើន​ នៅទីនោះ​ភ្ញៀវទេសចរណ៏អាច​ស្នាក់​នៅលេង​កំសាន្តនៅក្នុងសណ្ឋាគារ​បាន ។ ចំពោះអ្នក​ដែលត្រូវការ​កន្លែង​ស្រស់ត្រកាល​សំរាប់​រៀបអាពាហ៏ពិពាហ៏អាចជួលដោយ​បង់ថ្លៃ​ ។ នៅទីនោះមាន​បំរើសេវា​កម្ម​ល្អៗ ជាច្រើន​យ៉ាង​រហ័សទាន់​ចិត្ត​ ប្រសិនបើ​អ្នក​មិន​មាន​កន្លែង​សំរាប់​រៀបចំ​ពិធីរៀបមង្គល​ការ​ អ្នកអាច ទៅតំនាក់ទំនង​តាមសេចក្ដីតំរូវការ នៅក្នុងសណ្ឋារគារ​សុខា ។ ដោយសារ​នៅ​ក្នុងសណ្ឋាគារ​សុខា​មាន​ភាពស្រស់ស្អាត​ដូចនេះហើយ​ទបមាន​ភ្ញៀវ​ទរសចរណ៏​ចូលទៅទស្សនា​កំសាន្ត​​ជារៀង​រាល់​ថ្ងៃ​​ ។ អូរតែលសុខា​ មានអាងហែល​ទឹកដ៏ល្អនៅចំកណ្ដាលហើយមាន​កន្លែង​សម្រាក​សំរាក​សំរាប់ទទួលភ្ញៀវដ៏ល្អប្រណីត​ផងដែរ ។ នៅផ្នែកខាង​ក្រោយ​ឆ្នេរ​សមុទ្រ​ក៏មាន​ផ្ទះសំណាក់ជាច្រើននឹង​មានទេសភាពស្រស់ស្អាត​ណាស់ ។ ក្រៅពីនេះ​ឆ្នេរ​សុខាក៏មាន​រូបសំណាក​កន្ទុយ​នាគមួយ យ៉ាង​ធំដែលធ្វើឡើង​នៅអែបមាត់ឆ្នេរ​សមុទ្រហើយក្បាលរបស់វាគេធ្វើនៅខាង​ក្នុងទីធ្លានៃសណ្ឋាគារ​សុខា ។
ឆ្នេរ​អូរត្រេះ
អូរត្រេះ​ គឺជាឆ្នេរ​សមុទ្រមួយដែលស្ថិតនៅក្នុង​ខេត្ត​ព្រះសីហនុដែរវាមាន​សោភ័ណ្ឌភាពស្រស់ស្អាត​មិនចាញ់ឆ្នេរ​អូរឈើទាល ឆ្នេរសុខា​ ឆ្នេរ​ហាវៃ ឡើយ.....។ វាជាឆ្នេរ​មួយ​ដែលភាពស្ងប់ស្ងាត់នៅក្នុងក្រុង​ ព្រោះវា​ស្ថិនៅ​ដាច់ឆ្ងាយ​បន្តិច​ ប៉ុន្តែបច្ចុប្បន្នក៏មិនសូវស្ងាត់ ដូចពីមុនទេ​ ពីព្រោះដោយសារនៅទីនោះមាន​ទេសភាព​​ស្រស់ស្អាតមើលទៅគួរអោយ​អោយ​ចង់​គយគន់​ក្រៃលែង​ហើយមាន​ភ្ញៀវ​ទេសចរណ៏មួយ​ចំនួន​ចូលចិត្ត​កន្លែង​ស្ងប់ស្ងាត់ ក៏និយម​ទៅកំសាន្តនៅឆ្នេរ​អូរ​ត្រេះ​ដែរ​ ជាហេតុធ្វើអោយ​ឆ្នេរ អូរ​ត្រេះ​មាន​សភាព​អូរអរជាង​មុន​ មាន​ភ្ញៀវ​ទេសចរណ៏អន្តរជាតិ​ ទៅ​កំសាន្ត​យ៉ាង​កុះករ ។ ក៏ប៉ុន្តែនៅទីនោះពុំទាន់​មាន​ភ្លើង​អគ្គីនីគ្រប់គ្រាន់ នៅឡើយ​ទេ គឺវាមាន​តែកន្លែង​មួយ​ចំនួន ប៉ុណ្ណោះដែល​មាន​ម៉ាស៊ីនភ្លើ​ងប្រើប្រាស់​ ​សំរាប់ភាព​ចាំបាច់របស់​ពួកគេ ។ ជាមួយគ្នា​នេះផងដែរ នៅឆ្នេរ​អូរត្រេះក៏មាន​ការ​ជិះក្ដារ​បន្ទះ​ នៅ​លើទឹក​​ហើយ​និង​ជួល​ទូក​កាយ៉ាក់ចែវលេង រួមទាំង​មាន​កីឡាជិះក្ដារមានក្ដោងយ៉ាង​សប្បាយរីករាយ​ផង​ដែរ​ ។  ភាគច្រើនគឺជាភ្ញៀវ​បរទេសទៅកំសាន្តនៅឆ្នេរ​អូរ​ត្រេះ​ហើយ​ភ្ញៀវទេសចរណ៏អាច​ធ្វើការលំហែកាយ ដោយអ្នកខ្លះ​ជួលអូរបរ ឬ​ពោង​សំរាប់លេង​ទឹក ។ ភ្ញៀវទេសចរណ៏អាច​ធ្វើដំណើរទៅកាន់ កោះនានា​ផង​ដែរ ​  ​។
ឆ្នេរ​ហាវៃ
ឆ្នេរហាវៃ គឺជាឆ្នេរ​មួយ​ដែលមាន​ភាពស្រស់ស្អាតពោរពេញទៅដោយដើមម្ជុលជាតំបន់ឆ្នេរ​ដែលមាន​ម្លប់​ត្រជាក់ល្ហឹមមាន​ភ្ញៀវ​ទេសចរណ៏​ទៅកំសាន្ត​នៅ​ទីនោះច្រើន​គួរសម ។left|thumb|200px|ទេសភាពមើលពីស្ពានកោះពស់ មានទូក​ម៉ាស៊ីន​តូចៗ​មួយចំនួន​ដែល​នៅទំនេរ​រង់ចាំ​ភ្ញៀវ​ទេសចរណ៏ជាតិអន្តរជាតិ​ជួលជិះ​ធ្វើ​ដំណើ​កំសាន្ត​ឆ្ពោះទៅ​កាន់​កោះ​ពស់​ ។ លណ្ខណៈពិសេស​នៅតាមដង​បណ្ដោយឆ្នេរ​ហាវ៉ៃ​មាន​ខ្សាច់​សស្អាត​មិន​ចាញ់​ឆ្នេរ​សមុទ្រ​ផ្សេងៗឡើយ ។ ហើយថ្មីៗនេះ​គឺគេបាន​សាងសង់​ស្ពានមួយ​យ៉ាង​ធំ​ពីត្រើយ​ម្ខាង​នៃ​right|thumb|200px|ស្ពានដែលទើបតែធ្វើហើយប៉ែកដីគោកភ្ជាប់ទៅដីកោះ​ពស់ ដែលជាកត្តា​ធ្វើអោយ​ឆ្នេរហាវៃមានភាពល្បីល្បាញទាក់ទាញភ្ញៀវទេសចរណ៏កើនច្រើនថែមទៀត ។ ការធ្វើស្ពាននេះ​គឺដើម្បីធ្វើយ៉ាងណាអោយ តំបន់ឆ្នេរហាវៃមានក៏ដូចជាក្រុងព្រះសីហនុផ្ទាល់មានការអភិវឌ្ឍន៏ វិស័យទេសចរណ៏កើនទ្វេដែលជាឩស្សាហកម្មគ្មានផ្សែង ។អ្នកវិនិយោគទុនមានគំរោងសាងសង់សណ្ឋារគារ ផ្ទះសំណាក់ បាំងកាឡូ និងមានកន្លែងកំសាន្តជាច្រើនផ្នែកទៀត ។ ភ្ញៀវទេសចរណ៏អាចធ្វើដំណើរកំសាន្តនៅឆ្នេរហាវ៉ៃបានយ៉ាង​ សប្បាយរីករាយភាភអធិកធមការជួបជុំក្រុមគ្រួសារ មិត្តភក្ដិបានគ្រប់ពេលវេលា ។
ឆ្នេរជយ័ជំនះ
ជាឆ្នេរដែមាន​សភាពស្រស់ស្អាតនៅខេត្តព្រះសីហនុ ត្បិតថាវាមានប្រវែងខ្លី តែវាអាចទាញយកភ្ញៀវទេសចរណ៏ដែចូលចិត្តភាពស្ងប់ស្ងាត់ បានយ៉ាងច្រើន​​ តែនៅពេលបច្ចុប្បន្ននេះឆ្នេរនេះត្រូវបាន ក្រុមហ៊ុនបរទេស(ចិន) សុំសិទ្ធិសាងសង់អគារធំៗជាច្រើន ហើយវាសឹងតែក្លាយជាឆ្នេរឯកជនទៅហើយសព្ធថ្ងៃ។
រមណីយដ្ឋានទឹកធ្លាក់ក្បាលឆាយ
រមណីយដ្ឋានទឹកធ្លាក់ក្បាលឆាយ គឺជាតំបន់ទឹកធ្លាក់មួយកន្លែងដែលស្ថិតនៅក្នុងខេត្តព្រះសីហនុដែរ។ ទឹកធ្លាក់ក្បាលឆាយនេះជាទីរមណីយដ្ឋានមួយដែលមាន ភ្ញៀវទេសចរណ៏ ទៅលេងយ៉ាងច្រើន កុះករនៅថ្ងៃឈប់ សំរាកពីការងារ រឺ បុណ្យទានជាតិ ។ យើងសង្កេតឃើញមាន ប្រជាពលរដ្ឋខ្មែរ មានលក់នូវវត្ថុអានុស្សាវរីយ៏ និង របស់ផ្សេងៗ ទៀត ដែលវាជាសេក្ដីតំរូវការរបស់ភ្ញៀវទេសចរណ៏ ក្រៅពីភ្ញៀវទេសចរណ៏ ជាតិតំបន់ទឹកធ្លាក់ក្បាលឆាយក៏មាន ភ្ញៀវទេសចរណ៏អន្តរជាតិមកចូលរួមទស្សនា កំសាន្តយ៉ាងសប្បាយរីករាយផងដែរ ។ ក្បាលឆាយជារមណីយដ្ឋានដ៏ស្រស់ត្រកាលមួយ ដែលជាតំបន់ពាំនាំនូវថវិការជួយ ដល់ប្រជាពលរដ្ឋ ខ្មែរនិង​ប្រទេសកម្ពុជាមយើងអោយមានភាពរីកចំរើនអភិវឌ្ឍន៏ វិស័យទេសចរណ៏ជាតិនៅក្នុង ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា ។
មើលផងដែរ
ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:តំបន់ទេសចរណ៍ក្នុងក្រុងព្រះសីហនុ
ខេត្តរោងដំរី
ខេត្តរោងដំរី
(​យួនៈ​Tây Ninh) ជា​ខេ​ត្ក ខ្មែរ​មួយ នៅ​ដែនដី កូសាំងស៊ីន ឋិត​នៅក្នុង​តំបន់​ដូន​ណៃ ឬ ភាគ​ខាងកើត ដែនដី​សណ្ត​ទន្លេមេគង្គ ។​ thumb|right|600px|ទិដ្ឋភាពខេត្តរោងដំរី។
ភូមិសាស្ត្រ​
​ទិស​ខាង​លិច និង​ខាងជើង​ជាប់ ព្រំប្រទល់ នឹង​ប្រទេស​កម្ពុជា។ ខាងកើត​ជាប់​នឹង ខេត្តទួលតាមោក [​ប​ច្ចុ​ប្ប​ន្នៈ ខេត្តបិ​ន​យឿ​ង (Bình Dương និង​ខេត្ត​បិ​ន​ភឿ​ក (Bình Phước)។ ខាងកើត​មាន ព្រំប្រទល់​ជាប់ នឹង​ទីក្រុងព្រៃនគរ និង​ខេត្តកំពង់គោ (Long An)។​
​ផ្ទៃដី​៖
​បច្ចុប្បន្ន ខេត្ត​រោងដំរី​មាន​ផ្ទៃដី ៤.០២៩,៦ គម២។​
​ខេត្ត​រោងដំរី​ជា​តំបន់​មួយ ដែលមាន​ភ្នំ​វាលទំនាប​ស្មើ និង​មាន​ទេសភាព​ដ៏​ស្រស់ត្រកាល​គួរ​ជាទី គយគន់​នៃ​ភ្ញៀវ​ទេសចរណ៍ ទាំងឡាយ ។ ព្រៃ​រោងដំរី មាន​ដើមឈើ​មានតម្លៃ​ជាង ២០០ មុខ សត្វព្រៃ ចំនួន ២៥០ ប្រ ភេទ ក្នុងនោះ​មាន​សត្វ​ពស់ អណ្តើក ជាដើម។​
​រដ្ឋបាល​
(Tay Ninh Province) ជាដែនរដ្ឋបាលស្ថិតនៅ វៀតណាមខាងត្បូង សម័យអាណានិគមបារាំង ខេត្តនេះមាន ស្រុក ឃុំ និង ភូមិ÷ (មានឯកសារជាច្រើន ផ្សេងទៀត) ​បច្ចុប្បន្ន ខេត្ត​រោងដំរី​រដ្ឋាភិបាល​បក្សកុម្មុយនិស្ត​យួន បែងចែកជា ៨ ម​ជ្ឃ​មណ្ឌល​ទី​រួម​ខេត្ត​នៃ​ខេត្ត​រោងដំរី គឺ​ទី​រួម ខេត្ត​រោងដំរី (thị Xã Tây Ninh)។​
ពលរដ្ឋ​
​ខេត្ត​រោងដំរី មាន​ប្រជាជន​សរុប​ទាំង អស់​ចំនួន ១.០២៩.៨០០ នាក់។​
​វប្បធម៌​
​ស្ថាបត្យកម្ម​ខ្មែរ ដូចជា​ព្រះវិហារ និង​កេរដំណែល​បុរេប្រវត្តិសាស្ត្រ បាន​ត្រូវគេ​វាយតម្លៃ​យ៉ាង ខ្ពស់​ថា ជា​ខឿនអរិយធម៌ ដ៏​រុងរឿង​មួយ ដែលមាន​វត្ត មាន​ឆាប់​បំផុត​នៅ​កម្ពុជា​ក្រោម។​
​វត្ត​ខ្មែរក្រោម​មាន ៥ គឺ​៖
ធុតង្គ
=និយមន័យ=
ខេត្តរោងដំរី
ឯកសារយោង
ដោយ ថាច់ ប្រីជា គឿន ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ខេត្តក្រុងនៃកម្ពុជាក្រោម
ធុតង្គ
ធុតង្គ (dhutanga) ជា​ពាក្យ​ខ្ចី​ពី​ភាសា​សំស្ក្រឹត និង បាលី អានថា ធុដុង ឬ ធូដុង ។ ធុតង្គ គឺជា​ អង្គ​របស់​ធម៌​ជា​គ្រឿង​កម្ចាត់​នូវ​កិលេស ។ ពាក្យ​នេះ​ជា​ឈ្មោះ​វត្ត​ប្រតិបត្តិ​ដោយ​ឡែក សម្រាប់​បព្វជិត ​ក្នុង​ព្រះ​ពុទ្ធ​សាសនា ​កាន់​តាម​កម្លាំង​សទ្ធា ដើម្បី​ទម្រោម​ធម៌​ជា​គ្រឿង​សៅហ្មង​ចិត្ត​ឲ្យ​ថយ​ចុះ ។ ធូតង្គ បានដល់​ធម៌​ជា​គ្រឿង​កម្ចាត់​កិលេស ឬ ​ដែល​និយម​ហៅ​ថា​ ធុតង្គវត្ត ដែល​សំដៅ​ដល់​ការ​បដិបត្តិ​ ដើម្បី​កម្ចាត់​កិលេស ឬ ​កិច្ច​ដែល​ភិក្ខុ​អ្នក​កាន់​ធុតង្គ​គួរ​ធ្វើ ។
ខេត្តរោងដំរី
ឯកសារយោង
=មើលផងដែរ=
ធុតង្គ
=ធុតង្គ​​ មាន​ ​១៣ ​ប្រភេទ​=
ព្រះ​ពុទ្ធ​អង្គ​ ទ្រង់​​អនុញ្ញាត​ធុតង្គវត្ត​ទុក ព្រោះ​ព្រះ​អង្គ​មាន​ពុទ្ធ​បំណង​នឹង​អោយ​បដិបត្តិ​ដើម្បី​ជា​គ្រឿង​ដុស​ខាត់​កិលេស គឺ​គ្រឿង​សៅហ្មង​ដែល​ត្រាំ​នៅ​ក្នុង​ចិត្ត ជា​អកុសល​ហេតុ​អោយ​កើត​សេចក្តី​ប្រាថ្នា​ច្រើន និង​អោយ​ផ្លាស់​ប្តូរ​សភាព​ចិត្តទៅជា​ការ​ប្រាថ្នា​តិច សន្តោស គឺ​សេចក្តី​ត្រេក​អរ​តែ​ក្នុង​ចំណែក​ដែល​ខ្លួន​មាន ឬ​គប្បី​រក​បាន ដើម្បី​ការពារ​ចិត្ត​មិន​អោយ​ខ្វល់​ខ្វាយ​ក្នុងលាភ​របស់​អ្នក​ដទៃ​ក្នុង​ផ្លូវ​ដែល​ខុស​សីលធម៌ ។
ក្នុង​ចំណោម​ធុតង្គ​ទាំង​១៣​​ប្រការ​នេះ ភិក្ខុដែល​ពេញ​ចិត្ត​បដិបត្តិធុតង្គ​ អាច​ជ្រើស​រើស​ប្រការ​ណា​មួយ​ក៏​បាន ឬ​ក៏​បដិបត្តិ​ទាំង​១៣​ប្រការ​នេះ តាម​ការ​ចូល​ចិត្ត គឺ​មិន​ដាច់​ខាត​ត្រូវ​បដិបត្តិ​​ដូច​ជា​ព្រះ​វិន័យ​ដែល​ភិក្ខុ​ត្រូវ​បដិបត្តិ​យ៉ាង​ដាច់​ខាត​គ្រប់​សិក្ខាបទ​ឡើយ។
=សម្រង់​ពី​ព្រះ​ត្រៃ​បិដក=
=ផល​ប្រយោជន៍​ នៃវត្ត​ប្រតិបត្តិ​នេះ=
=ឯកសារ​យោង=
ជេកខប រីស
ជីវិតដំបូង
លោកជេកខប​ រីស ជាកូនទី៣ក្នុងចំនោមកូនទាំង១៣នាក់(មានម្នាក់ជាក្មួយដែលត្រូវបានយកមកចិញ្ចឹម)​ ឪពុករបស់គាត់ឈ្មោះថា នៀល​ អ៊ីវ៉ឺដ រីស គាត់ជាគ្រូបង្រៀន និង​ ជាអ្នកសរសេរកាសែតនៅទីក្រុងរ៉ាយ(Ribe) ហើយម្ដាយរបស់គាត់ ខារ៉ូលីណា រីស(Carolina Riis)ជាមេផ្ទះ។ ចាប់ពីសតវត្សទី១៣ដល់សតវត្សទី២០ គឺមានតែលោកជេកខប​ បងប្អូនស្រីមា្នក់និងបងបង្អូនស្រីចិញ្ចឹមម្នាក់ប៉ុណ្ណោះដែលនៅរស់។ រីសគឺស្ថិតនៅក្រោមឥទ្ធិពលឪពុករបស់គាត់ ហើយគាត់ត្រូវរៀនអានទស្សនាវដ្ដីឆាលីស ដិខឹន(Charles Dicken) និងប្រលោមលោក​ ជេមិស​ ហ្វិនិម័រ​ ឃូភឺ។​ ជេកខប​ រីសជាកុមាររីករាយ​មា្នក់, ប៉ុន្តែដំបូងគាត់បានជួបនៅសោកនាដកម្មមួយ​ ពេលដែលគាត់មានអាយុ ១១​ ឆ្នាំ ។ ប្អូនប្រុសរបស់គាត់ ធឺដូរ មានអាយុប្អូនគាត់មួយឆ្នាំត្រូវបានលង់ទឹកសា្លប់​។ កាត់មិនដែលភ្លេចនៅសេចក្តីសោកសៅរបស់ម្តាយគាត់ទេ។ នៅពេលគាត់មានអាយុ ១១​​ ឆ្នាំរឺ ១២ ឆ្នាំ​ គាត់បានធ្វើអំណោយលុយដែលគាត់មានទាំងប៉ុន្មានទៅអោយអ្នកក្រីក្រនៅ ទីក្រុង​ រីប ចំពោះគ្រួសារដែលមានជីវភាពក្រីក្រ,​ ប៉ុន្តែនៅលើស្ថានភាពជាក់ស្តែងពួកគេ។​​​​​​​​​​​​​​​​ អ្នកជួលផ្ទះក៏តម្រូវអោយបង់ប្រាក់​ ពេលគាត់បា្រប់ម្តាយរបស់ មា្តយរបស់គាត់ចងជួយជាខ្លាំង។ ទោះបីជាឪពុករបស់ាគាត់សង្ឃឹម ជេកខប រីស និងរៀនអក្សសាស្ត្រនិងវិជ្ជាជីវះនិយម តែ ជេកខប រីស ចង់ក្លាយជាជាងឈើម្នាក់។​ ពេលដែលគាត់មានអាយុ ១៦ ឆ្នាំ​ គាត់បានស្រលាញ់ អេលីសាបេត ជីយ៉ូត នាងមានអាយុ​ ១២​ ឆ្នាំគឺជាកូនរបស់ម្ចាស់ក្រុមហ៊ុនដែលគាត់ធ្វើការជាជាងឈើ។ ឪពុករបស់គាត់មិនចូលចិត្តការតាំងចិត្តអត់បាបការ, ហើយ រីស​ បានធ្វើការជាកូនជាឈើនៅក្នុង កូបេនហាហ្គេន​។ រីស បានត្រលប់ទៅទីក្រុង រីប វិញ នៅ ១៨៦៨ និង​មានអាយុ ១៩ឆ្នាំ។ គាត់បានខូចចិត្តការងាររបស់គាត់​ ហើយ​ខូចចិត្តអំពីការរៀបការជាមួយ ជីយ៉ូត, ។ រីស ក៏បានទៅរស់នៅសហរដ្ឋអាមេរិក។
ការផ្លាស់ទៅសហរដ្ឋអាមេរិច
រីស​ បានទៅអាមេរិចកំឡុងឆ្នាំ១៨៧០​ នៅពេលដែលគាត់មានអាយុ២១ឆ្នាំ ហើយ​ស្វែងដើរស្វែងរកការងារជាជាងឈើ។ ដំបូងគាត់បានធ្វើដំណើរចេញពីទីក្រុងCopenhagenទៅទីក្រុង Glasgow នៅថ្ងៃទី១៨ខែឧសភា ដោយជិះទូកដុតធ្យូងមួយឈ្មោះថាIowa។ គាត់មានលុយតែ៤០ដុល្លាប៉ុណ្ណោះ ដែលមិត្តភក្ដិរបស់​គាត់អោយ(ចំណាយលើការធ្វើដំណើរអស់៥០ដុល្លា),​​ បន្ដោងកមាស​មួយជាមួយសក់របស់ Elisabeth ដែលម្ដាយនាងយកមកអោយគាត់ និងសំបុត្រមួយច្បាប់សំរាប់លោកGoodall(ក្រោយមកក្លាយជាប្រធានក្រុមហ៊ុនAmerican Bank Note Company)ដែលធ្លាប់ជួយគ្នាទៅវិញទៅមកកាលពីគាត់បានរស់នៅទីក្រុងRibeជាមួយគ្នា។ រីស បានចេញទៅទីក្រុងញ៉ូយក(New York)នៅថ្ងៃទី៥ខែមិថុនា។ នៅពេលគាត់ទៅដល់ញ៉ូយក គាត់បានចាយអស់២០ដុល្លា។ ទីក្រុងសហរដ្ឋអាមេរិចបានក្លាយជាតំបន់ទទួលជនអន្ដោប្រវេសន៍ជាច្រើន ដែលបានបង្កើតការបង់ពន្ធច្រើន ជាងទីក្រុងជាច្រើនក្នុងប្រទេសរបស់ពូកគេ។ ក្រុមធំៗនៃជនអន្ដោប្រវេសន៍,ការស្វែងរកការងារឧស្សាហកម្ម បានក្លាយជាទីក្រុងមួយកំឡុងពេលសង្គ្រមស៊ីវិលអាមេរិច។ ប្រជាជនចំនូន២៤លាននាក់បានតាំងទីលំនៅក្នុងតំបន់ទីក្រុង ហើយរដ្ឋាភិបាលបានធ្វើផ្លូវទៅកាន់ភូមិដ្ឋាន របស់ពួកគេ។ ក្នុងឆ្នាំ១៨៨០, ប្រជាជនចំនួន៣៣៤ ០០០នាក់ត្រូវបានបញ្ជូនទៅក្នុងតំបន់Lower East Side, ដែលធ្វើអោយមានកំណើនប្រជាជនយ៉ាងច្រើន។ ពួកគេត្រូវបានរស់នៅយ៉ាងចង្អៀតក្នុងផ្ទះជួល ១០ទៅ១៥នាក់ក្នុងមួយបន្ទប់ ហើយគ្មានការមើលថែរក្សាចំពោះពួកគេឡើយ។ ប្រាំថ្ងៃបន្ទាប់ គាត់បានចាយលុយជិតអស់ ហើយបានរកការងារជាជាងឈើនៅ Brady's Bend Iron Works ក្នុងAllegheny River.។ ពីរបីថ្ងៃបន្ទាប់មកទៀត គាត់បានចាប់ផ្ដើមជីករ៉ែដើម្បីគ្រប់គ្រាន់ក្នុងការចំណាយ ប៉ុន្ដែភ្លាមៗនោះគាត់ក៏បានបន្ដធ្វើជាអ្នកជាងឈើវិញ។ នៅថ្ងៃទី១៩ខែកក្ដដាឆ្នាំ១៩៧០ បារាំងបានប្រកាសសង្គ្រាមជាមួយអាឡឺម៉ង់, គាត់សង្ឃឹមថា ប្រទេស Denmark នឹងចូលរួមជាមួយបារាំងដើម្បីសងសឹក ហើយគាត់សម្រេចចិត្តចូលរួមជាមួយបារាំង។ គាត់បានត្រឡប់ទៅទីក្រុងញ៉ូយកវិញ ហើយគាត់បានស្ម័ត្រចិត្តចូលបម្រើកងទ័ពបារាំង ប៉ុន្ដែត្រូវបានគេប្រាប់ ថាគ្មានគំរោងក្នុងការបញ្ជូនកងទ័ពស្ម័ត្រចិត្តពីប្រទេសអាមេរិចទេ។ គាត់បានដើរចេញទីក្រុងញ៉ូយករហូតដល់ដួលដែល បណ្ដាលមកពីការអស់កំលាំងក្នុងការដើរ ហើយគាត់ត្រូវបានបូជាចារ្យម្នាក់អោយអាហារ និងបានជួយគាត់រកការងារធ្វើនៅMount Vernon, រីស បានត្រឡប់ទៅទីក្រុងញ៉ូយកវិញ នៅពេលគាត់បានអានការសែតNew York Sun ដែលកាសែតនោះកំពុងជ្រើសទាហានសំរាប់សង្គ្រាម។ រីសបានប្រញាប់ប្រញ៉ាទៅចុះឈ្នោះ ប៉ុន្ដែ
អ្នកការសែតដំបូង
រីស ប្រាប់ការសែត ឡង់ អាយឡែន ទុកមុន អំពីការបោះពុម្ពផ្សាយ, សំរាប់ការអនុវត្តនិងសំរាប់បោះពុម្ពផ្សាយនៅទីក្រុង។ គាត់ធ្វើអ្វីលឿនហើយពិតប្រាកដចំពោះការងារដែលគាត់រកបាន:ការបោះពុម្ពផ្សាយអំពីប្រធានមិនទៀងត្រង់ និង ជំពាក់។ រីស បានចាកចេញពីផ្ទះពីសប្តាហ៏ ដោយគ្មាការងារធ្វើ រីស បានត្រឡប់ទៅ តំបន់ Five Points វិញ។ ថ្ងៃមួយគាត់កំពុងអង្គុយខាងក្រៅ Cooper Union គឺជា សាលាមួយ សំខាន់បំផុតដែលគាត់បានរៀនទូរលិខសាស្រ្តប្រកាសអ្វីកើតឡើងមកលើគាត់។ គាត់បាននិយាយថា បើសិន រីស គា្មនអ្វីធ្វើ​ គាត់និងអោយ រីស​ រៀនធ្វើការនៅសហគមន៏ការសែត New York ។​​ បន្ទាប់មានការងារមួយទៀតគឺជាការលាងកន្លែងជ្រូករបស់គាត់, រីស បានទៅហើយសម្ភាស៏​,​ ថ្វីបើទំរងគាត់គ្មានរបៀបរៀបរយក៏គាត់បានផ្ញើរកិច្ចការរបស់គាត់ទៅដែរ: ដោយប្រព្រឹត្តបាននិង សរសេរអំពីការជប់លៀងថ្ងៃត្រង់នៅ Astor House។ រីស បានសរសេរយ៉ាងអង់អាច ហើយជាការងារដ៏ល្អ។រីស អាចសរសេរអំពីទ្រព្យសម្បត្តិ និង ជីវិតគ្រួសារដែលមានជីវភាពក្រីក្រអន្តោប្រវេសន្ត ។គាត់បានធ្វើការងារល្អ ហើយអាចខ្លាយជាអ្នកបោះពុម្ពការសែតព័ត៏មានប្រចំាសប្តាហ៏, យ៉ាងណាក៏ដោយ,ការសែតនេះមានការផ្សាយយ៉ាងទៀងទាត់នៅផ្នែកនយោបាយដែលអាចក្ស័យធនឆាប់ៗ។ ដែលកើតឡើងតំណាលគ្នា, និង ខុសប្រក្រតី​ រីស បានទទួសសំបុត្រពីផ្ទះរបស់គាត់ដែលទាក់ទង់អំពីបងគាត់ទាំងពីរ, អ៊ុំ និង អេលីសាបែត ជីយ៉ូត ហើយលោកបានសរសេរសំបុត្រហើយឲ្យប្រាក់ចំនួន៧៥ដុល្លាដែលលោកបានសន្សំ គាត់ក៏បានទិញក្រុមហ៊ុនកាសែតមួយ។ រីសខិតខំប្រឹងប្រែងក្នុងការសរសេរការសែតពេលនោះគាត់ក៏សងបំណុលអស់។
ឯកសារយោង
ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:[[ជេកខប រីស]] ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:[[អ្នកថតរូបកាសែតសញ្ជាត្តិអាមេរិចកាំង]] ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:[[អ្នកកាសែត]] ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:[[អ្នកមានស្នាដៃក្នុងសហរដ្ឋអាមេរិច]] ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:[[អ្នកកើតក្នុងឆ្នាំ ១៨៤៩]] ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:[[អ្នកស្លាប់ក្នុងឆ្នាំ​ ១៩១៤]] ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:[[សម័យសហរដ្ឋអាមេរិចរីកចំរើន]
បទានុក្រមបច្ចេកសព្ទអង់គ្លេស-ខ្មែរ
C
(ទីភ្នាក់ងារចារកិច្ចកណ្ដាល/ក្រសួងស៊ើបការសម្ងាត់កណ្ដាល)
T
Tithing
ម៉ែត្រក្នុងមួយវិនាទី
ម៉ែត្រក្នុងមួយវិនាទី (និមិត្តសញ្ញា៖ m/s) ជាខ្នាតរបស់ល្បឿននៅក្នុងប្រព័ន្ឋខ្នាតអន្តរជាតិ។ វាជាប្រភេទខ្នាតកំលាយ។ វត្ថុមួយមានល្បឿន 1 m/s ចរបាន 1 m ដោយប្រើរយៈពេល 1 s។
សុ្រកមង្គលបូរី
ស្រុកមង្គលបូរី (ស្រុកមង្គលបូរី; มงคลบุรี,, "បុរីដ៏មានឫទ្ធិ") គឺជាស្រុកមួយ (srok )ស្ថិតនៅភាគខាងត្បូងនៃខេត្តបន្ទាយមានជ័យ ក្នុងភាគពាយ្យនៃប្រទេសកម្ពុជា។ ស្រុកមង្គលបូរី ស្ថិតនៅតាមផ្លូវ ខាងត្បូងពីស៊ីសូផុន(ស្វាយ) ចំងាយប្រហែល 9 គីឡូម៉ែត។ ស្រុកមង្គលបូរីគឺជាស្រុកភាគខាងត្បូងនៃខេត្តបន្ទាយមានជ័យ។ ស្រុកនេះមានព្រុំប្រទល់ខាងត្បូងជាប់នឹងខេត្តបាត់ដំបង។ ផ្លូវរថភ្លើងខ្សែធំពី ភ្នំពេញ ទៅ ប៉ោយប៉ែត លើព្រុំដែនជាប់ប្រទេសថៃ ឆ្លងកាត់ស្រុកនេះពីជើងទៅត្បូង។
ស្រុកនេះងាយស្រួលធ្វើដំណើរដល់តាមបណ្តោយផ្លូវពី ស៊ីសូផុន(9 គម) បាត់ដំបង (ក្រុង) (60 គម) និង សៀមរាប (ក្រុង) (110 គម). ស្រុកមង្គលបូរីជាស្រុកដែលតូចមួយក្នុងចំណោមស្រុកតូចៗក្នុងខេតបន្ទាយមានជ័យ ដោយផ្ទៃដី ហើយមានតែស្រុកស៊េរីសោភ័ណទេដែលតូចជាង។ ទោះយ៉ាងណាក្តី ស្រុកនេះជាស្រុកដែលមានប្រជាជនច្រើនជាងគេក្នុងខេត្ត ព្រោះវាមានហេត្ថារចនាសម្ព័ន្ធដឹកជញ្ជូន ហើយវានៅចំកណ្តាលផង។ ផ្លូវជាតិលេខ ៥ ដែលផ្តើមពីភ្នំពេញ ហើយបញ្ចប់នៅប៉ោយប៉ែត ហើយនិងផ្លូវដែកដែលចែកស្រុកជាពីរស្របគ្នា លាតសន្ធឹងពីជើងទៅត្បូង។ ផ្លូវជាតិលេខ ១៦០ ចាប់ផ្តើមនៅជិតកណ្តាលនៅស្រុកនេះ ហើយលាតសន្ធឹងទៅទិសនិរតីរហូតចូលដល់ ប៉ៃលិន។
ប្រវត្តិ
ប្រវត្តិរបស់ស្រុកមង្គលបូរីមុនសតវត្សទី១៨ មិនច្បាស់លាស់ទេ ថ្វីបើវាធ្លាប់ជាចំនែកមួយក្នុងខេត្តបាត់ដំបងក៏ដោយ។ ចាប់ពីសតវត្សទី១៨ រហូតដល់ ឆ្នំា១៩០៧ ស្រុកនេះជាចំនែកមួយក្នុងខេត្តប្រាតាបុង ប្រទេសថៃ។ ក្នុងពេលនោះ ថៃគ្រប់គ្រងផ្ទៃដីដែលសព្វថ្ងៃជាខេត្ត បន្ទាយមានជ័យ ឧត្តរមានជ័យ សៀមរាប ប៉ៃលិន និង ខេត្តបាត់ដំបង ។ក្រោមសិទ្ធិសញ្ញា បារំាង-ថៃ ក្នុងខែមិនា ១៩០៧ ផ្នែកទំាងនេះបានត្រលប់ជារបស់កម្ពុជាវិញ។ ក្នុងអម្លុងពេលនេះ ផ្ទៃដីជុំវិញស្រុក ស៊េរីសោភ័ណ គឺជាស្រុកស៊េរីសោភ័ណនៃខេត្តបាត់ដំបង។ ចន្លោះឆ្នំា១៩២៥ និង ១៩២៥ ស្រុកថ្មីៗរបស់ខេត្តបាត់ដំបងបានបង្កើតឡើង រួមទំាងស្រុកមង្គលបូរីដែរ។ ក្នុងឆ្នំា១៩៨៨ ស្រុកក្នុងភាគខាងជើងរបស់ខេត្តបាត់ដំបងចំនួន៥ បានបែងចែកដើម្បីបង្កើតជាខេត្តថ្មី គឺខេត្តបន្ទាយមានជ័យ។
ទីតាំង
ស្រុកមង្គលបូរីលាតសន្ធឹងទៅទិសខាងត្បូងនៃខេត្ត ហើយមានព្រំប្រទល់រួមគ្នាជាមួយហ្នឹងខេត្តបាត់ដំបង។ បើមើលពីទិសខាងជើងតាមទ្រនិចនាឡិកា ស្រុកមង្គលបូរីជាប់ជាមួយស្រុកស៊េរីសោភ័ណផ្នែកខាងជើង។ ព្រំដែនភាគខាងកើតនៃស្រុកនេះជាប់ជាមួយនឹងស្រុកព្រះនេត្រព្រះ។ ស្ទឹងមង្គលបូរី បង្កើតជាព្រំប្រទល់ភាគខាងកើតមួយផ្នែកនៃស្រុក ឆ្ពោះទៅស្រុកព្រះនេត្រព្រះ។ នៅខាងត្បូងនៃស្រុកនេះជាប់ជាមួយនឹងស្រុក ថ្មគោល និង បវិល ដែលជាស្រុកនៃខេត្តបាត់ដំបង។ ភាគខាងលិចរបស់ស្រុកនេះមានព្រំប្រទល់រួមគ្នាជាមួយស្រុក ម៉ាឡៃ និងអូជ្រៅ ដែលជាស្រុកក្នុងខេត្តនេះដែរ។
ការគ្រប់គ្រង
អភិបាលស្រុកស្រុកនេះធ្វើសេចក្តីរាយការណ៍ទៅឯកឧត្តម អុង អឿន, ដែលជាថៅហ្វាយខេត្តបន្ទាយមានជ័យ។ តារាងខាងក្រោមបង្ហាញពី ភូមិៗទៅតាមឃុំៗ ក្នុងស្រុកនេះ។
សេដ្ឋកិច្ច
មង្គលបូរីគឺជាស្រុកដែលធ្វើកសិកម្មច្រើនជាងគេក្នុងខេត្តបន្ទាយមានជ័យ។ កសិកម្មគឺជាផ្នែកដ៏សំខាន់ក្នុងស្រុកមង្គលបូរី។ ប្រជាជនភាគច្រើនមានមុខរបរជាកសិករ ពេលពួកគេធ្វើការច្រូតរួច ពួកគេភាគច្រើនរកកម្រៃដោយការដំាបន្លែដូចជា សណ្តែក ឬ ពោត ល។ ពួកគេថែមទំាងនំាចេញអង្កររបស់ពួកគេទៅតាមប្រទេសអាស៊ានដូចជា ប្រទេសថៃ និង ប្រទេសវៀតណាម ជាដើម។ ប្រជាជនខ្លះបង្កើតជាជំនួញនៅផ្សារ ខ្លះធ្វើការជាមន្ត្រីរាជការ ហើយខ្លះជា ជាងឈើ ជាងភ្លើង ល សំរាប់ជីវិតប្រចំាថ្ងៃ។
ប្រជាសាស្ត្រ
ស្រុកនេះចែកចេញជាភូមិឃុំចំនួន ១៣ 13 ឃុំ និង 157 ភូមិ ។ យោងតាមជំរឿនប្រជាជនឆ្នំា១៩៩៨ ចំនួនប្រជាជននៃស្រុកនេះគឺ ១៣៨.១៩០នាក់ ក្នុង ២៥.៧៥៤គ្រួសារ ក្នុងឆ្នំា ១៩៩៨។ អាត្រាប្រជាជននេះមាន ប្រុស ៦៧.៨២១នាក់ (៤៩,១%) និង ស្រី ៧០.៣៦៩នាក់ (៥០,៩%)។ ជាមួយនឹងប្រជាជនច្រើនជាង ១៣០.០០០នាក់ មង្គលបូរីមានប្រជាជនច្រើនជាងគេក្នុងខេត្តបន្ទាយមានជ័យ។ ទំហំគ្រួសារជាមធ្យមនៅមង្គលបូរីមានសមាជិក ៥,៤នាក់ ក្នុងមួយគ្រួសារ ច្រើនជាងគ្រួសារតាមជនបទជាមធ្យមរបស់ប្រទេសកម្ពុជា (៥,២នាក់)។ អាត្រាភេទក្នុងស្រុកនេះគឺ ៩៦,៤%, ស្រីច្រើនជាងប្រុសបន្តិចបន្តួច។
តំណភ្ជាប់ខាងក្រៅ
មង្គលបូរី
អាកាសយានដ្ឋានអន្តរជាតិសៀមរាបអង្គរ
អាកាសយានដ្ឋានអន្តរជាតិសៀមរាបអង្គរ (IATA: REP, ICAO: VDSR) គឺជាអាកាយាន្ដដ្ឋានធំទី២នៅក្នុងប្រទេសកម្ពុជា។ វាមានទីតាំងនៅក្នុងទឹកដីខេត្តសៀមរាប។
ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:អាកាសយានដ្ឋាន
តាជីគីស្ថាន
ប្រទេសតាជីគីស្ថាន (ភាសាតាហ្ស៊ីក៖ Тоҷикистон; ភាសារុស្ស៊ី៖ Таджикистан), ដោយមានឈ្មោះជាផ្លូវការថា សាធារណរដ្ឋតាជីគីស្ថាន (ភាសាតាហ្ស៊ីកក៖ Ҷумҳурии Тоҷикистон) គឺជាប្រទេសមួយស្ថិតនៅតំបន់អាស៊ីកណ្តាល។ ប្រទេសនេះមានក្រឡាផ្ទៃសរុប ១៤៣,១០០ គីឡូម៉ែត្រការ៉េ  និងមានប្រជាជនចំនួន ៩,៥៣៧,៦៤៥ នាក់។ វាមានរដ្ឋធានីឈ្មោះ ឌូសង់បេ ហើយក៏ត្រូវជាទីក្រុងធំបំផុតនៅក្នុងប្រទេសផងដែរ។ តាហ្ស៊ីគីស្ថានមានព្រំប្រទល់ជាប់នឹងប្រទេសអាហ្វហ្កានីស្ថាននៅភាគខាងត្បូង ទិសខាងលិចជាប់នឹងអ៊ូសបេគីស្ថាន ខាងជើងជាប់នឹងកៀគីស្ថាន និងនៅទិសខាងកើតជាប់នឹងប្រទេសចិន។ ទឹកដីដើមឬទឹកដីប្រពៃណីរបស់ជនជាតិតាហ្ស៊ីកបានគ្របដណ្តប់លើប្រទេសតាហ្ស៊ីគីស្ថានសព្វថ្ងៃ រួមជាមួយផ្នែកខ្លះនៃប្រទេសអាហ្វហ្កានីស្ថាននិងអ៊ូសបេគីស្ថានផង។
ឯកសារយោង
ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ប្រទេសអាស៊ីកណ្តាល ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ប្រទេសគ្មានព្រំដែនជាប់សមុទ្រ ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:រដ្ឋសមាជិកនៃសហគមន៍នៃរដ្ឋឯករាជ្យ ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:រដ្ឋសមាជិកនៃអង្គការប្រតិបត្តិការឥស្លាម ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:រដ្ឋសមាជិកនៃអង្គការសហប្រជាជាតិ ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:រដ្ឋសមាជិកនៃអង្គការសហប្រតិបត្តិការស៊ាងហៃ
ប្រាសាទហាន់ជ័យ
ប្រាសាទហាន់ជ័យមានទីតាំងស្ថិតនៅលើភ្នំហាន់ជ័យ ក្នុងភូមិហាន់ជ័យ ឃុំហាន់ជ័យ ស្រុកកំពង់សៀម ខេត្តកំពង់ចាម និងមានចម្ងាយប្រមាណ១៥គីឡូម៉ែត្រពីទីរួមខេត្តកំពង់ចាម។ ប្រាសាទហាន់ជ័យត្រូវបានកសាងឡើងនាចុងសតវត្សរ៍ទី៦ និងដើមសតវត្សរ៍ទី៧មុនសម័យអង្គរ ក្នុងរចនាបថសម្បូរណ៍ព្រៃគុហ៍។ ប្រាសាទហាន់ជ័យកសាងពីថ្មពពុះ ដែលមានលក្ខណៈ ដូចថ្មបាយកៀ្រម ហើយក្នុងប្រទេសកម្ពុជាគឺមានតែប្រាសាទចំនួនពីរប៉ុណ្ណោះ ដែលសាងសង់ពីថ្មពពុះនេះរួមមានប្រាសាទហាន់ជ័យនេះ និងប្រាសាទអាស្រមមហាឥសីដែលស្ថិតនៅលើភ្នំដា ស្រុកអង្គរបុរី ខេត្តតាកែវ។
ហាន់ជ័យ
ព្រះអញ្ញាកោណ្ឌញ្ញត្ថេរ
ជីវប្រវត្តិព្រះអញ្ញាកោណ្ឌញ្ញត្ថេរ
អេលីប
thumb|150px|អេលីប អេលីបគឺជាសំនុំចំនុច​P(x;y)\, នៅក្នុងប្លង់ដែលមានផលបូកនៃចំងាយរវាងចំនុច ​P(x;y)\, ទៅនឹងចំនុចនឹងពីរជាចំនួនថេរ(ស្មើនឹង 2a\,​) ។ ចំនុចនឹងពីរនោះហៅថាកំនុំ ។
ទំរង់ស្តង់ដានៃសមីការអេលីប
thumb|400px|right|អេលីប
ទ្រឹស្តីបទ
តំរង់ស្តង់ដានៃសមីការអេលីបដែលមានផ្ចិត (h;k)\, ហើយអ័ក្សធំមានប្រវែងស្មើនឹង 2a\, និងអ័ក្សតូចមានប្រវែងស្មើនឹង មានសមីការ៖
ក. បើអ័ក្សធំជាអ័ក្សដេក។
ខ. បើអ័ក្សធំជាអ័ក្សឈរ។
កំនុំទាំងពីរស្ថិតនៅលើអ័ក្សធំចំងាយ c\, ឯកតាពីផ្ចិត ហើយ B R
ទំរង់ទូទៅរបស់សមីការអេលីប
ទំរង់ទូទៅរបស់សមីការអេលីបមានរាង ដែល A \ne 0\, និង B \ne 0\, ។ thumb|400px|right|អេលីប
សមីការអេលីបដែលមានផ្ចិតស្ថិតចំគល់អ័ក្ស
បើផ្ចិតរបស់អេលីបស្ថិតនៅចំគល់អ័ក្ស គេបានទំរង់ស្តង់ដានៃសមីការអេលីបដែលមាន ៖
ក. បើអ័ក្សធំជាអ័ក្សដេក។
ខ. បើអ័ក្សធំជាអ័ក្សឈរ។
សមីការប៉ារ៉ាមែត្រ
ចំពោះអេលីបដែលមានផ្ចិតទូទៅ
ចំពោះអេលីបដែលមានផ្ចិតត្រង់គល់អ័ក្ស
សមីការប៉ូលែរ
ឬ
ផ្ទៃអេលីប
បើគេមានសមីការអេលីបរាង នាំអោយ ចំពោះ x ក្នុងចន្លោះ [0,a]។
គេបាន :
ដោយប្តូរអថេរ ក្នុងចន្លោះ [0,\pi/2] លើ [0,1]
ចំពោះគ្រប់អេលីប : ។
ចំនាំ ៖ បើ a=b\, នោះផ្ទៃរបស់អេលីបក្លាយជាផ្ទៃរង្វង់។
ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:គណិតវិទ្យា ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ធរណីមាត្រ
ភ្នំសន្ទុក
thumb ភ្នំសន្ទុកស្ថិតនៅក្នុងភូមិកកោះ ឃុំកកោះ ស្រុកសន្ទុក ខេត្តកំពង់ធំ និងមានចំងាយ ១៧គមពីទីរួមខេត្តកំពង់ធំ តាមបណ្តោយផ្លូវជាតិលេខ៦ដែលជាតំបន់ទេសចរណ៍ ធម្មជាតិនិងវប្បធម៌មួយកន្លែងស្ថិតក្នុងខេត្តនេះ និងមានចម្ងាយ ១៥០គីឡូម៉ែត្រពីរាជធានីភ្នំពេញ ខាងស្តាំដៃតាមផ្លូវជាតិលេខ៦ អ្នកនិងឃើញក្លោងទ្វារមានរូបប្រាសាទកំពូលបី និងខាងឆ្វាងដៃមានស្លាកសញ្ញាជាអក្សរថា រមណីយដ្ឋានភ្នំសន្ទុក ចម្ងាយផ្លូវចូលប្រមាណ ២០០០ម៉ែត្រ។ នៅពេលមានពិធីបុណ្យផ្សេងៗ និងថ្ងៃឈប់សំរាកនានា ប្រជាជនតែងតែនាំគ្នាទៅ ដើរកំសាន្តនៅទីនោះ លក្ខណៈជាក្រុមគ្រួសារ ឬមិត្តភក្ដិ។ ពេលមកដល់ជើងភ្នំយើងនឹងមើលឃើញទេសភាព ដ៍ស្រស់បំព្រងនៅជាប់នឹងជើងភ្នំ ហើយអាចឡើងទៅលើកំពូលភ្នំបានតាម២របៀប។
ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ភ្នំនៅកម្ពុជា
កូរ៉ាហ្សុន អាគីណូ
ម៉ារីយ៉ា កូរ៉ាហ្សុន ស៊ូម៉ូឡុង កូជួងកូ អាគីណូ (Maria Corazon Sumulong Cojuangco-Aquino) (២៥ មករា ១៩៣៣ – ១ សីហា ២០០៩) បានក្លាយជា ប្រធានាធិបតីទី១១ របស់ប្រទេសភីលីពីន និង ជាមនុស្សស្រីដំបូងដែលកាន់កាប់ ការិយាល័យនោះ។ អាគីណូ ក៏ជាមនុស្សដំបូងដែលមានប្រជាប្រិយ ភាព និងជាប្រធានាធិបតី ដែលជាប់ឆ្នោតបែបប្រជាធិបតេយ្យ ព្រមទាំងជាប្រមុខរដ្ឋនៅអាស៊ីទៀតផង។ គាត់ត្រូវបានគេចងចាំទុកថាជាអ្នកដឹកនាំ បដិវត្តន៍អំណាចប្រជាជន១៩៨៦ (People Power Revolution), ដែលផ្តួលរំលំលោក ហ្វែរឌីណង់ម៉ាកូស   (Ferdinand Marcos) ហើយនាំយកលទ្ធិប្រជាធិតេយ្យ មកកាន់ប្រទេសភីលីពីនវិញ។ "Tita (អ្នកមីង) Cory", គាត់ត្រូវបានគេស្គាល់ និង ជនជាតិភីលីពីនជាច្រើនគោរពគាត់ទុកជានិមិត្តរូបនៃលទ្ធិប្រជាធិបតី ក្នុងទស្សនាវដ្តី Time Magazine ក្នុងឆ្នាំ ១៩៨៦ ថាជា [ស្ត្រីប្រចាំឆ្នាំ (Woman of the Year)]។
រឿងផ្ទាល់ខ្លួន "មេផ្ទះ", បានរៀបការជាមួយ លោក ប៊ីនីងណូ អាគីណូ ដែលជាអ្នកព្រឹទ្ធសភា និង ជាអ្នកដឹកនាំបក្សប្រឆាំង ដែលគេពេញនិយមម្នាក់ ព្រមទាំងជាអ្នកការពារ ការរិះគន់ពីលោក ប្រធានាធិបតី ហ្វែរឌីណង់ម៉ាកូស។ អ្នកព្រឹទ្ធសភា អាគីណូ បានត្រូវគេធ្វើឃាត នៅថ្ងៃទី២១ ខែសីហា ឆ្នាំ១៩៨៣ អំឡុងពេលត្រឡប់ទៅហ្វីលីពីនវិញ បន្ទាប់ពីការនារទេស ទៅអាមេរិចបានបីឆ្នាំ។
បន្ទាប់ពីការធ្វើឃាត់ប្តីរបស់គាត់ អាគីណូបានក្លាយជាស្រ្តីមេម៉ាយ ក្លាយជាមេដឹកនាំស្ទាក់ស្ទើរ ក្នុងការទប់ទល់និងបក្សប្រឆាំងដែលគ្រប់គ្រងតាម អំណាចផ្តាច់ការ ក្នុងរបបម៉ាកូស។ នៅក្រោយឆ្នាំ១៩៨៥ ពេលប្រធានាធិបតីម៉ាកូស ទៅសូរសុខទុក្ខចំៗ ពីការបោះឆ្នោត ដែលខូរី អាគីណូ បានប្រណាំងប្រជែងពីរបបរបស់គាត់។ អាគីណូ មានការជឿជាក់លើខ្លួនឯង ក្នុងការប្រឡូកក្នុងនយោបាយ ក្រោយពីមាន ហត្ថលេខាមួយលាន ជម្រុញអោយគាត់ក្លាយទៅជាប្រធានាធិបតី នាពេលនោះ។
ទោះបីជាពុំមានបទពិសោធន៍ក្នុងនយោបាយក៏ដោយ អាគីណូបានបង្ហាញអោយឃើញ ភាពជាអ្នកដឹកនាំ ញ៉ាំងអោយគាត់ ក្លាយជាអ្នកមានវោហារ និង ជាអ្នកឃោសនាយ៉ាងជំនាញ។ គាត់ក៏បានក្លាយជាប្រធានាធិបតី មុននឹងអតីតអ្នកព្រឹទ្ធសភា សាលវាដ័រ លូរ៉ល ខណៈដែលគាត់ជាអនុប្រធានាធិបតី ក្នុងការយកឈ្នះជាដាច់ខាត។ ក្រោយពីការបោះឆ្នោត នៅថ្ងៃទី៧ ខែកុម្ភៈ ឆ្នាំ១៩៨៦ អភិបាលរបស់ម៉ាកូស លោកបាតាសាង ផាមបានសា (Batasang Pambansa)បានប្រកាសខ្លួនថាជាអ្នកឈ្នះនៅក្នុងការបោះឆ្នោត។អាគីណូ បានប្រមូលផ្តុំប្រជាពលរដ្ឋ តវ៉ាប្រឆាំងនឹងគាត់ (បានសា) ថាមានការកេងបន្លំសន្លឹកឆ្នោតនិងថាអ្នកដែលឈ្នះ ក្នុងការបោះឆ្នោតពិតប្រកដគឺខ្លួនគាត់ (អាគីណូ) ។ ប្រជាជនហ្វីលីពីន មានការរំភើបយ៉ាងខ្លាំង និងយកចិត្តទុកដាក់ ព្រមទាំង គាំទ្រយ៉ាងខ្លាំងនៅពីក្រោយការប្រជុំរបស់គាត់។ ក្រុមទាំងនេះបានធ្វើការបណ្តេញលោកម៉ាកូស ចេញពីតំណែង និងតំឡើង អាគីណូទៅជាប្រធានាធិបតីភីលីពីន នៅថ្ងៃទី២៥ ខែកុម្ភៈ ឆ្នាំ១៩៨៦ ដោយចលនាបដិវត្តន៍អំណាចប្រជាពលរដ្ឋ។
នៅពេលក្លាយជាប្រធានាធិបតី អាគីណូបានត្រួតពិនិត្យកែតម្រូវ ប្រព័ន្ធនយោបាយប្រជាធិបតេយ្យនៅក្នុងប្រទេស ភីលីពីន និងប្រកាសអោយប្រើរដ្ឋធម្មនុញ្ញថ្មី ដែលកំណត់កម្លាំងប្រជាធិបតេយ្យ និងបង្កើតអោយមាននូវ អង្គនីតិបញ្ញត្តិពីរ។ ការគ្រប់គ្រងរបស់គាត់ គឺសង្កត់ធ្ងន់ទៅលើសិទ្ធសេរីភាពប្រជាពលរដ្ឋជាធំ និង សិទ្ធរបស់មនុស្សជាតិ បាននិយាយដោយ សន្តិភាព នឹង ធ្វើការចរចាជាមួយពួកឧទ្ទាមកម្មុយនីស្ត និងពួកបះបោរអ៊ីស្លាម។ អ្នកស្នងតំណែងពីគាត់គឺលោគ ហ្វីដែល វី រ៉ាមូស ក្លាយជាប្រធានាធិបតីនៅឆ្នាំ១៩៩២។ អាគីណូបានវិលត្រឡប់ ទៅកាន់ជីវិតឯកជនវិញ ទោះបីជាជាស្នាដៃរបស់គាត់ត្រូវបានគេដឹងលឺគ្រប់គ្នាក៏ដោយ ក៏គាត់នៅនិយាយជានិច្ច ព្រមទាំងមាន មតិយោបល់ និង មានជំនឿជាក់ ព្រមទាំងយកចិត្តទុកដាក់ជាខ្លាំងទៅលើរឿងនយោបាយនៅក្នុងប្រទេសរបស់គាត់។ នៅឆ្នាំ២០០៨ គាត់បានទៅពិនិត្យជម្ងឺ ដឹងថាមានជម្ងឺមហារីក លុះមួយឆ្នាំក្រោយមក គាត់ក៏ទទួលមរណៈភាព ដោយសារ ជម្ងឺនោះទៅ គឺនៅថ្ងៃទី១ ខែសីហា ឆ្នាំ២០០៩។
តំណ​ភ្ជាប់​ខាងក្រៅ
ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ប្រធានាធិបតីហ្វីលីពីន
ប្រវត្តិវិទូ
បណ្តាប្រវត្តិវិទូដំបូងបំផុតជាជនជាតិក្រិច មានដូចជា លោក អេរ៉ូដូតឺស (Herodotus) លោក ធូស៊ីឌីដេស (Thucydides) លោក ហ្សេណូហ្វូន (Xenophon) ដែលសុទ្ធសឹងតែ ជាប្រវត្តិវិទូដ៏ចំណានបំផុត។ ចំណែក ប្រវត្តិវិទូជនជាតិរ៉ូម៉ាំងមានដូចជា លោក សាឡឺស (Sallust) លោក ស៊ីសេរ៉ូ ( Cicero ) លោក លីវី (Livy) និង លោក តាក់ស៊ីតឹស (Tacytus)។ សំណេរប្រវត្តិសាស្ត្របែបគ្រិស្តសាសនាដំបូង ឬជា(វិទ្យាសរសេរប្រវត្តិសាស្ត្រ) បានទទួលរងឥទ្ធិពលយ៉ាងខ្លាំងក្លាពីប្រវត្តិវិទូជនជាតិជ្វីហ ហើយពិសេសនៅ ក្នុងមជ្ឈឹមសម័យ មានការកត់ត្រាទុក នូវព្រឹត្តិការណ៍ជាច្រើនដូចជា ព្រឹត្តិការណ៍ បេដ៍ (Bede)។
អ្នកប្រាជ្ញនាដើមសម័យបុនសម័យបានអនុវត្តន៍ នូវ គោលការណ៍ដែលប្រកាន់ការត្រិះរិះពិចារណា (Critical Approach) ច្រើនជាងមុន ដែលជាហេតុនាំឱ្យមានស្នាដៃ ដ៏ល្អគ្មានផ្ទឹមរបស់លោក ម៉ាគីយ៉ាវែល្លី (Machiavelli) នៅដើមសតវត្សទី១៦។ ភាពជោគជ័យខាងប្រាជ្ញាស្មារតី ដ៏ត្រចះត្រចង់ (Enlightenment)នាសតវត្សទី ១៨ ដែលរួមបញ្ចូលទាំងការសិក្សា ដែលមានមូលដ្ឋានគ្រឹះរឹងមាំ លើទម្រង់នៃការប្រែប្រួលក្នុងសង្គមមនុស្ស ត្រូវបានឆ្លុះបញ្ចាំងឱ្យឃើញនៅក្នុងស្នាដៃ របស់លោក អេវ៉ឌ ហ្គីប៊ុន (Edward *Gibbon)។ នៅក្នុងសតវត្សទី ១៩ ប្រវត្តិវិទ្យាត្រូវបានអភិវឌ្ឈឡើងជា មុខវិជ្ជាជាន់ខ្ពស់ (academic discipline) នៅក្នុងគ្រឹស្ថានសាកលវិទ្យាល័យ ក្នុងនោះស្នាដៃនៃប្រវត្តិវិទូដែលត្វ្រូវបានគេនិយមអាន ជាងគេ គឺស្នាដៃរបស់លោក ម៉ាកូឡៃ ( Macaulay ) និងលោក កាលីល៍ (Carlyle)។ ទំហំនៃការសិក្សា វិជ្ជាសរសេរប្រវត្តិសាស្ត្រត្រូវបានពង្រីកឡើងនៅសតវត្សទី ២០ ក្រោមឥទ្ធិពលពី នរៈវិទ្យា ចិត្តវេជ្ជវិទ្យា (psychiatry) និងសង្គមវិទ្យា និងបច្ចេកវិទ្យាថ្មីៗ ដូចជាការប្រើប្រាស់កុំព្យូទ័រសំរាប់វិភាគទិន្នន័យ ក៏ត្រូវបាន គេណែនាំឱ្យប្រើប្រាស់ផងដែរ។
លោក អេរ៉ូដូតឹស- Herodotus
លោក អេរ៉ូដូតឹស- Herodotus (៤៨៤ មុន គ.ស. - ៤២៥ មុន គ.ស.)ជាប្រវត្តិវិទូជនជាតិក្រិច មានកំណើត នៅតំបន់ហាលីកាណាសូស (Halicarnassus)។ គាត់ត្រូវបានគេនិរទេសខ្លួនទៅកាន់តំបន់សាម៉ូស (Samos) ដោយសារហេតុផលនយោបាយ បន្ទាប់ត្រូវបានគេបញ្ជូនទៅកាន់ទីក្រុងអាថែន ហើយទីបញ្ចប់ទៅកាន់តំបន់ធូរី នៃប្រទេសអ៊ីតាលី។ កំណត់ត្រានៅក្នុងសៀវភៅ ចំនួន ៨ ក្បាល របស់គាត់ស្តីអំពី សង្គ្រាមរវាងប្រទេសក្រិច និង តំបន់ពែក្ស (Persia)បានរៀបរាប់ពត៌មានចៃដន្យ ជាច្រើនដែលត្រូវបានកត់ទុកក្នុងពេលគាត់ កំពុងធ្វើដំណើរ។
ធូស៊ីឌីដែស- Thucydides
លោក ធូស៊ីឌីដែស (៤៦០- ៤០០មុន គ.ស.) ប្រវត្តិវិទូក្រិច, ប្រវត្តិសាស្ត្រសង្គ្រាមប៉េឡូប៉ូណេសៀន (Peloponnesian)ទាំង៨ភាគរបស់លោក គួរជាទីកត់សម្គាល់សំរាប់វិភាគលើបញ្ហានោះ។
ហ្សេណូហ្វុន- Xenophon
លោក ហ្សេណូហ្វុន (៤៣០-៣៥៤ មុន គ.ស.) ជាប្រវត្តិវិទូ និងទាហានក្រិច ដែលបានក្លាយជាសិស្សរបស់សូក្រាត។ នៅឆ្នាំ ៤១០ គាត់បានដឹកនាំទាហាន ស៊ីឈ្នួលជនជាតិក្រិចមួយក្រុមដែលមានចំនួន ១០០០០ នាក់ ប្រកបដោយ ជោគជ័យនៅក្នុងការដកថយមួយ ដោយធ្វើដំណើរកាត់តាមចក្រភពពែក្ស ក្រោយ ពេលអតីតមេបញ្ជាការរបស់ពួកគេឈ្មោះ ស៊ីរុស ត្រូវបានគេសម្លាប់នៅក្នុងសមរភូមិ។ ជោគជ័យនេះបានជួយ ឱ្យគាត់សម្រេចបាននូវស្នាដៃដ៏ល្បីល្បាញមួយ គឺ អាណាបាស៊ីស (Anabasis)។ ស្នាដៃផ្សេងទៀតរបស់គាត់ មានដូចជា អនុស្សាវរីយ៍គួរចង់ចាំ (Memorabilia) ខមាលទោស (Apology) និងកម្រង់ស្នាដៃឯក (Symposium)ដែលសហការជាមួយសូក្រាត។
លីវី- Livy/Titus Livius
លីវី (៥៩-១៧ មុន គ.ស.)ជាប្រវត្តិវិទូរ៉ូម៉ាំង គាត់ត្រូវបានគេស្គាល់ជាទូទៅដោយសារ ស្នាដៃប្រវត្តិសាស្ត្ររ៉ូមមួយចំនួនធំ តាំងពីកំណកំនើតដំបូងរបស់វាតាមរយៈរឿងនិទាន រហូតដល់ សម័យកាល ដែលទ្រុសុស (Drusus)ស្លាប់នាឆ្នាំ ៩ មុន គ.ស.។ សៀវភៅដើមរបស់គាត់ចំនួន ៣៥ក្បាល តែប៉ុណ្ណោះ ដែលនៅសេសសល់គង់វង្ស ក្នុងចំណោមសៀវភៅដើមរបស់គាត់ចំនួន ១៤២ក្បាល។
តាក់ស៊ីតឹស Tacitus, Cornelius
លោក តាក់ស៊ីតឹស (៥៥-១២០ គ.ស.)ជាប្រវត្តិវិទូ និងជាវាគ្មិនរ៉ូម៉ាំង។ គាត់បានក្លាយជា កុងស៊ុលនៅឆ្នាំ ៩៧ គ.ស.។ នៅឆ្នាំ ១១២ - ១១៣ គ.ស. គាត់បានក្លាយជាអភិបាលនៃអាស៊ី។ នៅឆ្នាំ ៩៨ គាត់បានសរសេរស្នាដៃអំពី Germania និង Agricola ។ ស្នាដៃចុងក្រោយនេះគឺជាពត៌មានស្តីអំពីអាជីពរបស់ ឪពុកក្មេករបស់គាត់។ ស្នាដៃសំខាន់របស់គាត់គឺ ផ្នែកប្រវត្តិសាស្ត្រ និងកំណត់ត្រាប្រវត្តិសាស្ត្រប្រចាំឆ្នាំ ដែលជា ការស៊ើបអង្កេតលើប្រវត្តិសាស្ត្ររ៉ូម៉ាំង កំឡុងឆ្នាំ ៦៩-៩៦ គ.ស. និង ១៤-៦៨ គ.ស.។
អេវ៉ឌ ហ្គីប៊ុន- Gibbon, Edward
លោក អេវ៉ឌ ហ្គីប៊ុន (១៧៣៧-១៧៩៤) ជាប្រវត្តិវិទូអង់គ្លេស។ ការលើកឡើងស្តីអំពីគ្រិស្ត សាសនា នៅក្នុងស្នាដៃរបស់គាត់ដែលមានចំណងជើងថា “ប្រវត្តិសាស្ត្រនៃការចុះអន់ថយ និងដួលរលំនៃ ចក្រភពរ៉ូម៉ាំង- The History of the Decline and Fall of the Roman Empire ក្នុងឆ្នាំ ១៧៧៦-១៧៨៨ បានធ្វើឱ្យមានមតិចំរូងចំរាស់ជាច្រើន។
ម៉ាកូឡៃ- Macaulay, Thomas Babington
លោក ម៉ាកូឡៃ (១៨០០-១៨៥៩) ជាអ្នកប្រវត្តិសាស្ត្រ និងអ្នក និពន្ធស្នាដៃសាកល្បងខ្លីៗ ជនជាតិអង់គ្លេស។ គាត់គឺជាអ្នកបានចូលរួមចំណែកក្នុងសៀវភៅ Edinburgh Review និងបានកាន់កាប់ការងារក្នុងសភាអស់រយៈពេលយ៉ាងយូរ។ សន្តានចិត្តរបស់គាត់ទៅលើសមាជិក គណៈបក្សកំណែទំរង់ ត្រូវបានសរបញ្ជាក់នៅក្នុងស្នាដៃ “ប្រវត្តិសាស្ត្រអង់គ្លេស” របស់គាត់ ដែលមាន ៥ភាគ និពន្ធនៅឆ្នាំ ១៨៤៩-១៨៦១ គ.ស.)។
កាលីល៍- Carlyle, Thomas
លោក កាលីល៍ (១៧៩៥-១៨៨១) ជាអ្នកប្រវត្តិសាស្ត្រ និងអ្នក និពន្ធស្នាដៃសាកល្បងខ្លីៗ ជនជាតិស្កុត។ ស្ន្នាដៃរបស់គាត់ ដែលមានចំណងជើងថា “Sartor Resartus”គឺជាកម្រងចម្រុះនៃប្រលោម លោក, ទស្សនៈវិទ្យា និងប្រវត្តិរូប ត្រូវបានបោះពុម្ភនៅឆ្នាំ ១៨៣៦ ហើយបន្ទាប់មក ស្នាដៃសំខាន់របស់គាត់ ក៏ត្រូវបានសម្រេចផងដែរ នោះគឺ “បដិវត្តន៍បារាំង” បោះពុម្ភនៅឆ្នាំ១៩៣៧។
វ៉ុលទែរ-Voltaire/ François-Marie Arouet
លោក វ៉ុលទែរ (១៦៩៤-១៧៧៨) ជាទស្សនៈវិទូ បារាំង និងជាសីលវិទូក្នុង យុគសម័យត្រចះត្រចង់ Age of Enlightenment។ គាត់ធ្វើយុទ្ធនាការដ៏យូរអង្វែងប្រឆាំងនឹងអំពើអយុត្តិធម៌ និងការមិនចេះអត់អោន។ ស្នាដៃសរសេររបស់គាត់មានដូចជារឿងចំអក់ខ្លីៗដូចជា Candide នាឆ្នាំ ១៧៥៩, Traité de la tolérance នាឆ្នាំ ១៧៦៣, វចនានុក្រមទស្សនៈវិទ្យា- Dictionnaire philosophique នាឆ្នាំ ១៧៦៤, និងប្រវត្តិសាស្ត្រនៃ Peter the Great and Louis XV. ។
រ៉ូសូ ហ្សង់ហ្សាក់- Rousseau, Jean Jacques
លោក រ៉ូសូ (១៧១២-១៧៧៨) ជាទស្សនៈវិទូបារាំង និងជាអ្នកនិពន្ធសព្វវចនានុក្រម។ នៅក្នុងស្នាដៃរបស់គាត់ ដែលមានចំណងជើងថា “សេចក្តីថ្លែងអំពីប្រភព និងមូលដ្ឋាននៃអសមធម៌ក្នុង ចំណោមមនុស្ស- Discourse on the Origin and Foundations of Inequality amongst Men” នៅក្នុងឆ្នាំ ១៧៥៤ គាត់បានអះអាងថា សារធាតុល្អឥតខ្ចោះរបស់មនុស្សត្រូវបានបំពុល ដោយសង្គម្គពុកលួយ។ លោកអេមីល៍ (Émile) ដែលជាអ្នកនិពន្ធប្រលោមលោកផ្នែកអប់រំ នាឆ្នាំ ១៧៦២ បានពង្រីកទស្សនៈនេះ បន្ថែមទៀត។ ស្នាដៃនយោបាយបែបនេះ ដូចជា កិច្ចសន្យាសង្គម-Du contrat social នាឆ្នាំ ១៧៦២ ទទួល បានប្រជាប្រិយភាពក្នុងចំណោមជនបដិវត្តន៍។
ប្រវត្តិវិទូសម័យថ្មី
កំពុងស្វែងរក...
ភាសិតសំខាន់ៗ ទាក់ទងប្រវត្តិសាស្រ្ត
ខាងក្រោមនេះគឺជាការដកស្រង់មួយចំនួនស្តីអំពីវាក្យស័ព្ទ ប្រវត្តិវិទ្យា
“There is properly no history; only biography.” - RALPH WALDO EMERSON 1803-1882
“History is past politics, and politics is present history.” - E. A. FREEMAN 1823-1892, Methods of Historical Study (1886), p. 44
“What experience and history teach is this—that people and governments never have learned anything from history, or acted on principles deduced from it.” - G. W. F. HEGEL 1770-1831, Philosophy of History. Introduction
-“Die Weltgeschichte ist das Weltgericht. The world’s history is the world’s judgement.” - FRIEDRICH VON SCHILLER 1759-1805
- “En effet, l’histoire n’est que le tableau des crimes et des malheurs. Indeed, history is nothing more than a tableau of crimes and misfortunes.” - VOLTAIRE 1694-1778
-“The happiest women, like the happiest nations, have no history.” -GEORGE ELIOT 1819-1880
- “Happy the people whose annals are blank in history-books!” - THOMAS CARLYLE 1795-1881, bk. xvi, ch. 1
- “The history of the world is but the biography of great men.” - THOMAS CARLYLE 1795-1881, Heroes and Hero-Worship, i. The Hero as Divinity”
- “History is more or less bunk.” - HENRY FORD 1863-1947, Chicago Tribune, 25 May 1916.
- “History is a nightmare from which I am trying to awake.” - JAMES JOYCE 1882-1941
- “If at first you don’t succeed, Try, try again. Try and Try Again” - W. E. HICKSON 1803-1870
- “Nam et ipsa scientia potestas est. Knowledge itself is power.” - FRANCIS BACON 1561-1626, Religious Meditations. Of Heresies.
សួង អរុណ ដេវិដ
លោកសួងអរុណដេវិដ ជាកវីនិពន្ធម្នាក់នៅលើប្រព័ន្ធអុីនធឺណែត និងនៅកម្ពុជា ចំនួន១៥ឆ្នាំកន្លងមក។ ស្នាដៃរបស់លោក បានបង្ហោះ តាមរយៈវិបសាយនានា និងតាមរយៈ សារពត៌មាន នៅកម្ពុជា ដោយមានការស្វាគមន៍ ពីសំណាក់អ្នកអាន យ៉ាងជ្រាលជ្រៅសោមនស្សរីករាយ។
ជីវប្រវត្តិសង្ខេប
លោកអរុណដេវិដ មានកំណើត នៅភូមិព្រែកខ្ពប ឃុំព្រែកខ្ពប ស្រុកសង្កែ ខេត្តបាត់ដំបង ប្រទេសកម្ពុជា ជាបុត្រមួយរូប ក្នុងត្រកូលកសិករធូរធារ។ លោកឪពុករបស់អរុណ ជាអ្នកកាសែត និងជាទាហាន។ ចំណែកម្ដាយវិញជាអ្នកជំនួញ។ នៅអាយុ៥ឆ្នាំ អរុណ បានចូលរៀននៅសាលាបឋមសិក្សាក្ដាំងងា  នៅក្នុងភូមិខ្វិត ឃុំព្រែកខ្ពប ស្រុកនិងខេត្តបាត់ដំបង។
សម័យប៉ុលពត ឆ្នាំ ១៩៧៥- ១៩៧៩
១៩៧៥ ពួកទាហានលន់ណល់ នៅខេត្តបាត់ដំបង ប្រមាណ ៨០០០ គ្រួសារ ត្រូវបានពួកខ្មែរក្រហម យកទៅចាក់ចោល បង្អត់បាយ និង បាញ់សម្លាប់ចោល នៅភូមិអូរពងមាន់ ស្រុកបាត់ដំបង ក្នុងខេត្តបាត់ដំបង។ ជីវិតក្នុងវ័យកុមារភាពរបស់អរុណ បានជួបតែសេចក្ដីទុក្ខវេទនាខ្លាំងពិបាកនឹងពណ៌នាណាស់។ មានថ្ងៃមួយ ក្នុងឆ្នាំ១៩៧៦ ដែលពួកអតីតទាហានទាំងអស់ ត្រូវគេនាំយកទៅសម្លាប់ចោល នៅជ្រលងភ្នំមួយ (មិនចាំឈ្មោះ) ពេលដែលក្រុមគ្រួសារ អតីតជំនួយ ទាហានអាមេរិកាំង កំពុងធ្វើដំណើរ ទាំងអស់សង្ឃឹម ស្រាប់តែមានពួកឈ្លប ជិះកង់មកយ៉ាងលឿន ប្រាប់ពួកឃាតករ (អ្នកទទួលការងារសម្លាប់អ្នកក្បត់អង្គការ) ថា អង្គការលើកលែងទោសអោយហើយ ដូចនេះមិនមាន [ការកំទេចចោល] ទៀតទេ  ហើយអង្គការបានប្រកាសថា អ្នកណាចង់ទៅរស់នៅ ស្រុកភូមិកំណើត ដែលធ្លាប់រស់នៅ អាចត្រឡប់ទៅវិញបាន តាមចិត្តចង់ ឬក៏ចង់នៅ អូរពងមាន់នេះក៏បានដែរ។ ពេលនោះ ឪពុករបស់អរុណ ក៏សម្រេចចិត្ត វិលត្រឡប់ ទៅនៅភូមិកំណើត ឯភូមិព្រែកខ្ពបវិញ ព្រោះតាយាយទាំងសងខាង ក៏កាន់តែចាស់ជរា ណាស់ទៅហើយ។ កាលនោះ អរុណ មានអាយុ ៨ឆ្នាំ ត្រូវបានចាប់បញ្ចូល ទៅក្នុងកងកុមារឈានមុខ ហើយត្រូវអង្គការ បញ្ជូនទៅកងកុមារនៅសមរភូមិក្ដៅជានិច្ច ម៉្លោះហើយ រូបគេ ក៏ត្រូវបែកពីឪពុកម្តាយ ស្ទើរតែមិនដែល បានជួបគ្នា សោះឡើយ។
នៅឆ្នាំ ១៩៧៧ ឪពុករបស់អរុណ ត្រូវបានពួកទមិឡចាប់យក ទៅសម្លាប់ចោល នៅវត្តសំរោងក្នុង ក្នុងរវាងថ្ងៃទី១៧​ ខែកក្កដា ។ ក្រុមគ្រួសារ របស់អរុណ បានបាត់បង់ ឪពុកមា ៣នាក់ ឪពុកធំម្នាក់ និង ឪពុករបស់អរុណ ផងដែរ។ ក្រោយពីបានដំណឹងនេះ ក្រុមគ្រួសាររបស់អរុណ បានទទួលនូវ ក្ដីសោកសង្រែង យ៉ាងខ្លាំង ក្រៃលែង។ កុមារអរុណផ្ទាល់ ធ្លាប់ត្រូវបានមេកងកុមារឈានមុខ នាំយក ទៅសម្លាប់ចោល នៅព្រៃសំបុកសត្វ ជិតទន្លេសាប។ កាលនោះ ពួកខ្មែរអោយកងកុមារមួយក្រុម ទៅចាំចំការពោត។ ដោយអស់កម្លាំងខ្លាំងពេក កុមារនាំគ្នាដេកលក់ បណ្តាលអោយ ហ្វូងស្វានាំគ្នា ឆ្លៀតឱកាស ចូលមកកាច់ពោត ក្នុងចំការស៊ី រប៉ាត់រប៉ាយ ទើបមេកងឈ្លបកុមារ បាននាំយកពួកកុមារជាង៣០នាក់ ទៅសម្លាប់ចោល។ សំណាងល្អ កុមារអរុណ មានប្រាជ្ញា រកមធ្យោបាយ រត់គេចខ្លួនផុត ពីការសម្លាប់នោះតែម្នាក់ឯងមក។
នៅពាក់កណ្ដាលឆ្នាំ១៩៧៨ កុមារអរុណ បានធ្លាក់ខ្លួនឈឹធ្ងន់ ហើយត្រូវគេបញ្ជូនមកដេកពេទ្យ នៅសាលាក្ដាំងងា។ ពេលកំពុងធ្វើដំណើរទៅពេទ្យ មីងជីដូនមួយ របស់កុមារអរុណ បានប្រទះឃើញ ក្មួយរបស់ខ្លួន ត្រូវគេដឹកទៅពេទ្យ ក៏លួចរត់ទៅជម្រាបម្តាយ របស់អរុណ។ ពេលនោះ ម្ដាយរបស់កុមារ បានយកមាស ចំនួនមួយតម្លឹង ដូរបានបារី៥ដើម យកទៅសូក មេកងកាន់កាប់មន្ទីរអ្នកឈឺ ដែលគ្រាន់តែជា រោងស្បូវ កញ្ចាស់ គ្មានគ្រឿងឬថ្នាំព្យាបាលទេ ក្រៅអំពី ទឹកដូងខ្ចី សម្រាប់ចាក់អ្នកជម្ងឺ។  ម្តាយអរុណ បានទទួចអង្វរ សុំយក អរុណ មកនៅព្យាបាលខ្លួន នៅផ្ទះមួយរយៈ ទម្រាំបានជាស្រួលបួល ទើបអោយ អរុណ ត្រឡប់មកកងកុមារវិញ។ ពេលនោះ មេកងកាន់កាប់មន្ទីររក្សាអ្នកជម្ងឺ  បានទទួលបារីហើយ ក៏អនុញាតិ អោយកុមារអរុណ មកនៅផ្ទះជាមួយម្តាយវិញ។ ក្រោយមក ម្តាយអរុណ បានទាក់ទង អ៊ំម្នាក់ ឈ្មោះ ឃឿន ដែលធ្លាប់ស្គាល់គ្នា ជាមួយម្តាយរបស់អរុណ តាំងពីក្មេងៗ។ អ៊ំឃឿន ក៏បានជួយសម្រួល ជាមួយមេកងកម្មាភិបាលនិរតី ដែលមិនចេះ អានអក្សរ នោះ អោយអនុញាតិ អរុណ រស់នៅលាក់ខ្លួន ក្នុងភូមិ មួយរយៈតូច ព្រោះម្តាយអរុណ មិនចង់អោយកូន ត្រឡប់ទៅកងកុមារវិញ ព្រោះឃើញស្គមខ្លាំងពេក នៅសល់តែស្បែកនិងឆ្អឹង ជង្គង់ធំជាងក្បាល ម៉្យាងព្រោះភិតភ័យខ្លាច កុមារត្រូវស្លាប់ក្នុងពេលឆាប់ៗ គាត់មិនបាន ទាន់ដង្ហើម។ ម្តាយរបស់អរុណ ក៏បានជីកដី នៅក្រោមគ្រែ ដែលគាត់សម្រាន្ត ដែលមានរាងបណ្ដោយមួយម៉ែត្រជាង និងទទឹងកន្លះម៉ែត្រ ហើយជម្រៅកន្លះម៉ែត្រ  ទាំងយប់ទាំងថ្ងៃ រហូតដល់ហើយ រួចហើយ គាត់បានប្រាប់ កុមារថា "ទីនេះជាឋានសួគ៌របស់កូនហើយ! បើកូនចង់រស់ កុំដើរទៅណាអោយសោះ ចាំម៉ែយក បបរចំណែកម៉ែ មកផ្ញើ។ ម្តាយរបស់អរុណ តែងតែលួចទុកបបរចំណែកគាត់ យកមកអោយ កុមារបរិភោគ ជារៀងរាល់ថ្ងៃ។ ថ្ងៃខ្លះទោះជារបបបបរ របស់គាត់ មានតិចតួចយ៉ាងណាក្ដី ក៏គាត់នៅឆ្លៀតចែករំលែកជានិច្ច។ ជួនកាល គាត់បេះផ្លែឈើព្រៃ មកផ្ញើ ពេលណាបបរមានតិច។