cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
ព្រះពុទ្ធសាសនា​នៅ​វៀតណាម
យុគវិបត្តិពុទ្ធសាសនិក ដល់វិបត្តិនៃការរួមប្រទេស
ចំណុចកើតហេតុការណ៍ ចាប់ផ្តើមឡើងនៅថ្ងៃទី ៥ ឧសភា ២៥០៦ ។ ក្នុងថ្ងៃនោះអារ៍ចបិសប ង៉ោឌិនថឹក បានចាត់បុណ្យឆ្លងធំមហិមា នៅទីក្រុងដាឡាត ក្នុងឱកាស ដែលលោកជាអាចារ្យមកជាគរប់ឆ្នាំទី ២៥។ ក្នុងពិធីនេះ មានការដំឡើងទង់សាសនចក្រកាតូលិក នៃក្រុងវ៉ាទីកង់ ដោយមិនបានដំឡើងទង់ជាតិវៀតណាមជាគូរផង ពីរថ្ងៃក្រោយមក ពុទ្ធសាសនិកនៅទីក្រុងហ្វេ ត្រៀមចាត់បុណ្យវិសាខបូជា ដែលនឹងកើតឡើង នៅថ្ងៃស្អែក គឺថ្ងៃទី ៨ ឧសភា និង បាននាំទង់ឆព្វណ្ណរង្សី ដែលជាលក្ខណសញ្ញារបស់ព្រះពុទ្ធសាសនាមកដំឡើង ប៉ុន្តែប៉ូលិសទីក្រុងហ្វេ បានចូលទៅហាមឃាត់ និង បានហែកចោល ទង់មួយចំមួយ ដែលបាននាំមកដំឡើងហើយត្រូវបណ្ដាក់ចុះមក។ ពុទ្ធសាសនិក បានប្រតិកម្មចំពោះមន្រ្តី ដែលជាពុទ្ធសាសនិក។ មន្ត្រីក្រុងបានបញ្ជាហាមប៉ូលិសមិនឲ្យសាទង់ទៀត ហើយថែមទាំងបានធានាដល់ពុទ្ធសាសនិកទៀតថា រាជការអនុញ្ញាតឲ្យដំណើរការពិធីបុណ្យវិសាខបូជា ប្រព្រឹត្តិទៅតាមប្រពៃណីរបស់ពុទ្ធសាសនិកជន ចលនាទៅតាមដងវិថីទិក្រុងហ្វេ នៅពេលព្រឹកឡើងបានតាមការកម្មវិធីកំណត់ទុក។
យ៉ាងណាក៏ដោយ លោកបណ្ឌិត ឥរិគ វុលភ៍ ប្រធានផ្នែកចិត្តវេជ្ជសាស្រ្ត នៃមហាវិទ្យាល័យមួយនៅប្រទេសអាល្លម៉ង់ ដែលគ្រានោះ ទៅប្រតិបត្តិការនៅមហាវិទ្យាល័យហ្វេ បាន ផ្តល់ទស្សនៈថា “ប្រធានាធិបតី ង៉ោឌិនយ៉ីមហាមពុទ្ធសាសនិកដំឡើងទង់ពុទ្ធសាសនានៅថ្ងៃនោះ ព្រោះមិនពេញចិត្តជាមួយនឹងព្រះតេជគុណ ថិច ត្រីក្វាង ប្រធានពុទ្ធសមាគមនៃវៀតណាមកណ្តាល មិនបានផ្ញើទូរសារជូនពរទៅឲ្យលោកអាចារ្យង៉ោឌិនថឹក ក្នុងកម្មវិធីបុណ្យឆ្លងគំរប់ខួបឆ្នាំទី ២៥ នៃជីវិតជាអាចារ្យរបស់លោក។ តាមកម្មវិធីវិសាខបូជាថ្ងៃទី ៨ ឧសភា ព្រះតេជគុណថិច ធៀន ខៀត មហាថេរៈ ព្រះប្រមុខសង្ឃវៀតណាម (ប្រធានសមាគមសហពុទ្ធបរិស័ទវៀតណាម) នឹងថ្លែអនុមោទនាកថានៅស្ថានីវិទ្យុទីក្រុងហ្វេ ពេលព្រលប់ តែនៅពេលចាប់ផ្តើមនៅពេលល្ងាច ក៏កើតហេតុជាមុន ពោលគឺនៅវេលាម៉ោង ១០ មន្រ្តីក្រុងបានថ្លែងសុន្ទរកថាខ្លី ៗ បន្ទាប់ពីនោះមក ព្រះភិក្ខុមួយអង្គ បានសម្តែងអនុមោទនាកថាដល់ប្រជាជន ដែលមកប្រជុំប្រមាណ ១០,០០០ នាក់ ព្រះអង្គបានថ្លែងយោងដល់ហេតុការណ៍ ដែលកើតឡើងថា ពុទ្ធសាសនិកមិនបានប្រឆាំងនឹងរដ្ឋាភិបាល ប៉ុន្តែក៏មិនអាចធន់ចំពោះការបដិបត្តិការខាងសាសនា ដូច ដែលបានប្រព្រឹត្តិទៅនោះបានទៀត។
ព្រះអង្គបានសូមឲ្យមានសេរីភាពខាងសាសនាដោយបរិបូណ៌។ ព្រះភិក្ខុមួយអង្គទៀតបានស្រែកត្កោលពាក្យប្រតិកម្ម ហើយក៏មានទង់ ១៥ ផ្ទាំងបង្ហាញ់ឡើង ព្រមជាមួយពាក្យស្លោកថា “សេរីភាពខាងសាសនា អ្នកប្រឆាំងនឹងសាសនា ចូរវិនាស ព្រះពុទ្ធសាសនាឋិតនៅជានិរន្តរ៍” ។ ភ្លាម ៗ នោះ រដ្ឋាភិបាលក៏បានឆ្លើយតប ដោយបញ្ជាឲ្យបញ្ឈប់កម្មវិធីសម្តែងអនុមោទនាកថា តាមវិទ្យុរបស់ព្រះប្រមុខសង្ឃនាពេលព្រលប់ ដោយឲ្យមានកម្មវិធីព្រះពុទ្ធសាសនាដទៃជំនួសវិញ ចំណែកឯការថ្លែងក៏ឲ្យព្យារទៅ(ដោយមិនមានកំណត់) ។
១. សូមឲ្យលើកលែងបទបញ្ជារបស់ប្រធានាធិបតី ដែលហាមមិនឲ្យបង្ហូតទង់ និង ដំឡើងទង់ ដែលជានិមិត្តសញ្ញារបស់ព្រះពុទ្ធសាសនា។
២. សូមឲ្យពុទ្ធសាសនិក និង កាតូលិកសាសនិក មានភាពស្មើគ្នាចំពោះមុខច្បាប់។
៣. សូមឲ្យរដ្ឋាភិបាលឈប់ក្លែងធ្វើពិតជាចាប់ពុទ្ធសាសនិក។
៤. សូមឲ្យមានសេរីភាព ក្នុងការបដិបត្តិ និង ផ្សព្វផ្សាយពាក្យប្រៀនប្រដៅខាងព្រះពុទ្ធសាសនា។
៥. សូមឲ្យសងជម្ងឺចិត្តចំពោះគ្រួសារពុទ្ធសាសនិក ដែលត្រូវប្រហារក្នុងថ្ងៃទី ៨ឧសភា និង ដំណើរការចំពោះមន្ត្រី ដែលទទួលខុសត្រូវ ក្នុងការប្រព្រឹត្តិខុសតាមច្បាប់។ ប្រធានាធិបតី បាននិយាយជំទាស់ ទំនងជាជឿថា ខអំពាវនាវទាំងនោះ ជាការចោទប្រកាន់រដ្ឋាភិបាល ហើយបំភ្លឺថា រដ្ឋាភិបាលមិនបានធ្វើខុស ឬរឿងខោចខាតណា ៗ តាមពាក្យចោទប្រកាន់ទាំងនោះ ពុទ្ធសាសនិកទើបមិនបានពេញចិត្ត។
គ្រាដល់ថ្ងៃទី ៣០ ឧសភា ព្រះភិក្ខុ និង ដូនជី ប្រមាណ ៤០០ អង្គ បានបាតុកម្មដោយគង់អត់អាហារ នៅមុខអាគាររដ្ឋសភា។ រដ្ឋាភិបាលក៏បានឆ្លើយតបដោយដកតួរនាទី(ពុទ្ធសាសនិក) នាយកទេសមន្រ្តី និង ជាអ្នកដំណាងរដ្ឋាភិបាលនៅទីក្រុងហ្វេ ក្រៅពីនេះ ប្រធានាធិបតី នៅបានធ្វើពិតមើលជាងាយ ធ្វើឲ្យសមាគមសហពុទ្ធបរិស័ទវៀតណាមអាម៉ាសមុខ ដោយទៅប្រកបពិធីសម្ពោធិ៍វត្តថ្មី ឲ្យក្រុមពុទ្ធសាសនានិកាយកូសើងម៉ន នៅទីក្រុងសៃហ្គន ទៀតផង។ និកាយកូសើងម៉ននេះ ឲ្យព្រះសង្ឃរៀបការ មានគ្រួសារបាន ហើយសមាគមសហពុទ្ធបរិស័ទវៀតណាម មិនទទួលស្គាល់។ ប្រធានាធិបតីទើបមានផែនការនឹងបន្តុបនិកាយនេះឡើង និង ឲ្យនិកាយនេះជាដំណាងពុទ្ធសាសនិកវៀតណាម ក្នុងអង្គការពុទ្ធសាសនិកសម្ព័ន្ធពិភពលោក ជំនួសសមាគមសហពុទ្ធបរិស័ទវៀតណាម។ ផែនការនេះជាយុទ្ធវិធីរបស់ង៉ោឌិនយ៉ីម ដែលនឹងធ្វើឲ្យដំណែងមេដឹកនាំពុទ្ធសាសនិកក្រចាយចេញទៅ កើតមានការប្រជែងគ្នាឯង ធ្វើឲ្យពុទ្ធសាសនិកបែកបាក់ និង ធ្វើឲ្យសមាគមសហពុទ្ធបរិស័ទវៀតណាម អស់សទ្ធាគោរព ឬអស់ទៅនូវអត្ថន័យ ប៉ុន្តែប្រធានាធិបតីភ្លេចគិតទៅថា ឥឡូវ នេះ ហេតុការណ៍បានសាយភាយទូលំទូលាយចេញទៅ ហួសព្រំប្រទល់វត្តទៅហើយ។
ក្នុងថ្ងៃទី ៣ មិថុនា សិស្ស និស្សិត ៣,៥០០ នាក់បានបាតុកម្មនៅមុខទីស្តីការគណរដ្ឋមន្រ្តីប្រធានាធិបតី ប្រឆាំងការរង្គាសខាងសាសនា ប៉ុន្តែរដ្ឋាភិបាលបានបញ្ជូនទាហានចូលទៅចាប់បាតុករដាក់គុក ៣៨ នាក់ មានអ្នករងរបួសចូលទៅព្យាបាលនៅមន្ទីរពេទ្យ ៦៧ នាក់ ព្រមជាមួយនោះ ក៏ប្រកាស់ច្បាប់អជ្ញាសឹក ហាមបាតុកម្ម ហាមចេញពីផ្ទះ បញ្ជូនទាហានចូលទៅកាន់ក្រុងហ្វេ ហើយលោមព័ទ្ធវត្តតូដាម ដែលជាវត្តសំខាន់របស់ក្រុងហ្វេ បិទដោយលួសបន្លាកាត់ទឹក ភ្លើង និង ត្រួតពិនិត្យអ្នកចេញចូល ហើយបិទផ្លាកប្រកាសថា ពួកអ្នកកុហក់ បោកប្រាស់ ពួកបរទេស និង ពួកវៀតកុង ជាពួកបង្ករអំពើចលាចលទាំងអស់ បន្ទាប់មករដ្ឋាភិបាលបានបង្កើតគណៈកម្មការពិសេសរួមជាមួយក្រសួងផ្សេង ៗ ឡើង មានអនុប្រធានកម្មការនានានិកាយរបស់ភាគីពុទ្ធសាសនិក តែក្នុងពេលជាមួយគ្នានេះ អង្គភាពរាជការ និង ទាហាន ក៏ចែកខិត្តប័ណ្ណថ្កោលទោស ថិច ត្រីក្វាង នាយកពុទ្ធសមាគមវៀតណាមកណ្តាលថា ធ្វើឧបាយអញ្ជើញប្រជាជនមកសូត្រមន្ត ហើយចាត់ការដើរក្បួនកាន់តែខ្លាំងឡើងមកជំនួសវិញ។
លុះមកដល់ថ្ងៃទី ៨ មិថុនា មាដាមញ៉ូ ក៏បានចាប់ផ្តើមចេញមុខ ដោយធ្វើការថ្លែងការថ្កោលទោសពុទ្ធសាសនិកថា ជាពួករក្សាខ្លួន មិនខ្វលខ្វាយជួយប្រឆាំងកុម្មុយនិស្ត ដែលជាសត្រូវរបស់ប្រទេសជាតិ ជាពួក ដែលមានការប្រព្រឹត្តិ ដែលមិនបរិសុទ្ធ ជាពួកទុទិដ្ឋិនិយម ត្រូវបានគេប្រើជាឧបករណ៍។ ខាងស្ថានទូតសហរដ្ឋអាមេរិក បានព្យាយាម បញ្ចុះបញ្ចូលឲ្យប្រធានាធិបតីរកមធ្យោយសម្រុះសម្រួលជាមួយពុទ្ធសាសនិក រហូតដល់ថ្នាក់ពោលថា ប្រសិនបើរដ្ឋាភិបាលមិនដំណើរការបញ្ឈប់វិបត្តិ រដ្ឋាភិបាលសហរដ្ឋអាមេរិកក៏ចាំបាច់នឹងត្រូវគេចចេញពីនយោបាយរបស់រដ្ឋាភិបាលវៀតណាម ហើយប្រកាសឲ្យប្រជាពលរដ្ឋជ្រាបថា សហរដ្ឋអាមេរិកមិនយល់ស្របជាមួយនយោបាយនោះ ប៉ុន្តែ រដ្ឋាភិបាលវៀតណាមក៏រឹងរូសតទៅ មុននឹងដល់ថ្ងៃទី ១១ មិថុនា ៣ ថ្ងៃ ប្រធានាធិបតីបានទទួលការជូនដំណឹងជាមុនថា នឹងមានភិក្ខុដុតសម្លាប់ខ្លួន ដើម្បីអំពាវនាវសូមសមភាពក្នុងការប្រតិបត្តិការខាងសាសនា ប៉ុន្តែប្រធានាធិបតីក៏មិនព្រមឱនលំទោនតាមចំពោះខណា ៗ ទាំងអស់ ដោយយល់ថា វាគ្រាន់តែជាការគំរាមកំហែង ព្រះអង្គនឹងមិនធ្វើពិតដូច ដែលមានថេរដិការនោះឡើយ។
គ្រាដល់ថ្ងៃទី ១១ មិថុនា ២៥០៦ ខណៈ ដែលព្រះភិក្ខុ និង ដូនជី ប្រមាណ ១០០០ អង្គ បានប្រកបវិធីសូត្រមន្តឧទ្ទិសកុសលដល់អ្នក ដែលបាត់បង់ជីវិតក្នុងថ្ងៃវិសាខបូជា ហើយបានចេញដំណើរទៅតាមដងផ្លូវ ក្នុងទីក្រុងសៃហ្គន លុះទៅដល់មុខស្ថានទូតព្រះរាជណាចក្រកម្ពុជា ព្រះភិក្ខុថិច ក្វាងឌឹក អាយុ ៧២ ឆ្នាំ ក៏បានដុតខ្លួនឯង ទទួលមរណភាព ពុទ្ធសាសនិកបាននាំព្រះសពរបស់ព្រះអង្គទៅតាំងបំពេញកុសលនៅវត្តសាលើយ ដែលជាមជ្ឈដ្ឋានរបស់ពុទ្ធសាសនិកក្នុងក្រុងសៃហ្គន។ វត្តផ្សេង ៗ បង្ហូតទង់ចុះមកត្រឹមពាក់កណ្តាលដង ជាការសម្តែងនូវការនូវការសង្វេគវិយោគដល់ព្រះអង្គ។ ខាងរដ្ឋាភិបាល ក៏បានបញ្ជូនទាហាន និង ប៉ូលិសមកហ៊ុមព័ទ្ធវត្តសាលើយ ។ ការដុតខ្លួនរបស់ព្រះតេជគុណថិច ក្វាងឌឹកនេះ នាំឲ្យកើតការប៉ះពាល់អារម្មណ៍ពុទ្ធសាសនិកវៀតណាមទូទាំងប្រទេស នាំឲ្យមានការកើតស្មារតីរួម សូម្បីតែពុទ្ធសាសនិកផ្សេងនិកាយ ក៏ត្រូវបែរមកយកចិត្ត ទុកដាក់ ការ ដែលសាសនារបស់ខ្លួនត្រូវបានគំរាមកំហែង គាបសង្កត់ កើតការយល់ចិត្តថ្លើមគ្នា និង មានចិត្តរួមជាធ្លុងមួយ ។
ការដុតខ្លួនរបស់ភិក្ខុសាមណេរ និង ពុទ្ធសាសនិកវៀតណាម ក្នុងហេតុការណ៍គ្រា នេះ ជាពត៌មានរន្ធត់យ៉ាងខ្លាំង ធ្វើឲ្យវិបត្តិក្នុងវៀតណាមក្លាយជាចំណុចចាប់អារម្មណ៍ ដល់មនុស្សទូទាំងពិភពលោក ហើយមានអ្នកវិភាគវិចារណ៍រឿងដុតខ្លួននោះនានាប្រការ។ ក្នុងទីនេះ នឹងការយល់របស់ពុទ្ធសាសនិកឯង ស្តីតែពីទស្សនៈរបស់មនុស្សខាងក្រៅ មួយចំនួនជាតួយ៉ាង។ លោក Schecter អ្នកនិពន្ធសៀវភៅ “ព្រះភ័ក្តិថ្មីរបស់ព្រះពុទ្ធជាម្ចាស់” និង ស្រ្តាចារ្យ Paul Mus នៃមហាវិទ្យាល័យ Yale (ក្នុងការសែតជប៉ុនឈ្មោះ The Yomiuri ច្បាប់ ៣១ គ.ស. ១៩៦៣) អ្នកធ្លាប់រស់នៅប្រទេសវៀតណាមដល់ទៅ ២៧ ឆ្នាំ បានសម្តែងការយល់ឃើញមានសារៈសំខាន់ថា ការដុតខ្លួនរបស់ព្រះសង្ឃ ធ្លាប់មានមក ហើយក្នុងប្រពៃណីខាងសាសនារបស់មហាយាន នៅពេល ដែលព្រះតេជគុណ ថិច ក្វាង ឌឹក ដុតខ្លួនដល់មរណភាពនោះ ពុទ្ធសាសនិកមហាយាន ទើបព្រមទទួលទង្វើនោះបានភ្លាម ៗ ហើយគោរពថា ជាការពលីជីវិតដើម្បីព្រះពុទ្ធសាសនារបស់ព្រះអង្គបានសម្រេច។ រីឯផលនយោបាយទង្វើបែបនេះ សម្តែងឲ្យឃើញដល់សេចក្តីទុក្ខរបស់ពុទ្ធសាសនិក ដែលហឹង្សា និង ភ័យរន្ធត់ដល់ទីបំផុតហើយ ទើបជាគ្រឿងរួមចិត្តគំនិត ឲ្យមហាជនកើតភាពស្អប់ខ្ពើមរដ្ឋាភិបាលរបស់ង៉ោឌិនយ៉ីម យ៉ាងព្រមព្រៀងគ្នាហើយបណ្តុះចិត្តពុទ្ធសាសនិកវៀតណាមឲ្យកើតការយល់ដឹងក្នុងភាពជាធ្លុងមួយ កើតកម្លាំងចិត្ត និង ភាពក្លាហានរឹងមាំ ដែលនឹងតទល់ជាមួយរដ្ឋាភិបាលង៉ោឌិនយ៉ីម ដូចជាមន្ត្រីរាជការ ពលរដ្ឋវៀតណាមមួយរូបបាននិយាយថា ៖
“ពួកយើងរស់នៅក្នុងរបបនៃភាពភ័យខ្លាច តែពេលកើតហេតុជាមួយព្រះតេជគុណ ថិច ក្វាងឌឹក ហើយ ខ្ញុំមិនខ្លាចវាទៀតទេ”។
ប្រធានាធិបតីបានចុះហត្ថលេខា ដោយសរសេរឃុំគ្រងថា “ចំណុចផ្សេង ៗ ដែលប្រាកដក្នុងសេចក្តីថ្លែងការណ៍រួមនេះ ខ្ញុំព្រះករុណាយល់ព្រមក្នុងគោលការណ៍តាំងតែពីដម្បូងមកម្លេះ” ដែលពិតទៅ លោកបានបិទខិត្តបណ្ណ ហើយប្រទាញជានិច្ច ភាគីពុទ្ធសាសនិកសុខចិត្តយល់ព្រមពន្យារកំណត់ការបូជាសពចេញទៅ ដើម្បីនឹងមានពេលវេលាជូនដំណឹងការយល់ព្រមគ្នានេះ ឲ្យប្រជាជនបានជ្រាបជាមុនសិន ពេលដល់ពិធីសំខាន់ ដែលជាដំណាក់កាល ដែលប្រជាជននឹងកើតអារម្មណ៍ហឹង្សា ភាពតានតឹង ក៏នឹងបាន ថយចុះ តែទៅប្រកាស់ពន្យាពេលបុណ្យក្នុងពេល ដែលប្រជាជនមកប្រជុំគ្នាហើយ ហ្វូងជន ដែលមានចំនួន ១០,០០០ នាក់ មិនព្រមស្តាប់ សូម្បីតែព្រះសង្ឃ ដែលឡើងប្រកាស កើតការស្រពិចស្រពិល ចលាចល ប្រជាជននឹងសិស្សនិស្សិត នាំគ្នាយកដុំថ្មគ្រវែងទៅ ប៉ូលិស ដែលយកលួសបន្លាមកព័ទ្ធរាំងតាមដងវិថី ប៉ូលិសបញ្ឈប់ការដើរក្បួន ចាប់អ្នកសិក្សាទៅ ២០០ នាក់ ហើយមានក្មេងជំទង់ម្នាក់ ត្រូវបាញ់ត្រង់ក្បាលស្លាប់។
ពុទ្ធសាសនិកទើបនាំទៅប្រតិស្ឋានទុកលើអាសនាបូជាក្នុងវត្តសាលើយ ។ បេះដូងនេះ ក្លាយជាគ្រឿងទំនាញការចាប់អារម្មណ៍ ឲ្យមនុស្សមកវត្តសាលើយ កាន់តែច្រើនឡើងថែមទៀត ហើយធ្វើយឲ្យហេតុការណ៍ថ្ងៃបូជាខ្លួន ព្រមទាំងទង្វើរបស់ព្រះអង្គក្វាង ឌឹក គង់ឋិតនៅក្នុងការចងចាំរបស់ប្រជាជនជានិរន្តរ៍ ព្រមជាមួយពត៌មានរឿងបដិហារ្យ បេះដូងមិនឆេះនេះ ក៏ផ្សព្វផ្សាយក្រចាយទៅទូទាំងប្រទេស បន្ថែមកម្លាំងដល់ករណីនេះ កាន់តែខ្លាំងឡើងថែមទៀត។
បើទោះបីជាមានការយល់ព្រមដូច ដែលពោលខាងដើមមកហើយ ប៉ន្តែហេតុការណ៍ក៏លំបាកនឹងបញ្ចប់បាន ព្រោះង៉ោឌិនយ៉ីម និង មាដាមញ៉ូ ដែលជាមេការធំនៃរដ្ឋាភិបាលក្នុងការប្រឆាំងពុទ្ធសាសនិក មានចេតនានឹងសង្កត់សង្កិនពុទ្ធសាសនិកឲ្យបាន។ ង៉ោឌឹនញ៉ូ មានផែនការណ៍ថា នឹងធ្វើឲ្យការបាតុកម្មរបស់ពុទ្ធសាសនិកស្ងប់ស្ងៀមចុះ រកមធ្យោបាយឲ្យប្រជាជនបន្ថយការគាំទ្រចុះជាមុនសិន រួចនឹងបើកប្រតិបត្តិការ។
ចំពោះប្រធានាធិបតីនោះ ដម្បូងក៏មានឥរិយាបថទន់ភ្លន់ទៅនឹងផ្លូវ ដែលនឹងព្រមទទួលការណែនាំរបស់ស្ថានទូតអាមេរិក និង ការទទូចរបស់ទីប្រឹក្សាជិទស្និទ្ធិមួយចំនួនឲ្យ មានការសម្រប់សម្រួលជាមួយពុទ្ធសាសនិក តែង៉ោឌឹនញ៉ូ និង មាដាមឌឹនញ៉ូ មិនព្រមស្តាប់អ្វីទាំងអស់អ្នកទាំងពីរជឿថា ក្រុមពុទ្ធសាសនិក ជាក្រុមជនភាគតិច ដែលត្រូវកុម្មុយនិស្ត៍ចូលទៅជ្រៀតជ្រែកហើយជាអ្នកត្រូវការផ្តួលរលំការគ្រប់គ្រងរបស់ត្រកូលង៉ោឌឹនយ៉ីម។ ង៉ោឌឹនញ៉ូដាក់ផែនការណ៍ជារឿយ ៗ តាមគំនិតរបស់ពួកគេ និង រងចាំពេលវេលាដើម្បីដំណើរការ មកដល់ពេលនេះ ង៉ោឌឹនញ៉ូហៅព្រះសង្ឃថាជា ពួកក្បត់ ហើយពោលពាក្យបន្តុះបង្អាប់ផ្សេង ៗ គេសរសេរបទវិចារកថាហេតុការណ៍គ្រានេះ ចេញមកផ្សព្វផ្សាយបន្តបន្ទាប់។ ពេលនិយាយដល់ការដុតខ្លួនរបស់ព្រះតេជគុណក្វាងឌឹក គេប្រើពាក្យហៅថា “ការអាំងសាច់សុទ្ធរបស់ពុទ្ធសាសនិក” ញ៉ូផ្តល់បទសម្ភាសន៍ថាដល់លោក Schecter ថា៖
ចំណែកឯមាដាមញ៉ូនោះ ដល់ថ្នាក់ពោលថា “ប្រសិនបើមានព្រះសង្ឃអាំងសាច់ សុទ្ធទៀត នាងខ្ញុំនឹងទះដៃជូន” សម្តីរបស់នាង ជាការចុចរងើកភ្លើងឲ្យឆេះឡើង។ ង៉ោឌឹនញ៉ូប្រាប់អ្នកពត៌មានបរទេសថា “សេចក្តីថ្លែងការណ៍រួមរបស់រដ្ឋាភិបាលនោះ ជាការកែបញ្ហាគ្រប់យ៉ាងហើយ មិនមានហេតុផលណា ៗ ទៀត ដែលពួកពុទ្ធសាសនិកនឹងដំណើរក្បួនការខុសច្បាប់តទៅ ប្រសិនបើរដ្ឋាភិបាលមិមានសមត្ថភាពរក្សាសណ្តាប់ធ្នាប់បាន រដ្ឋាភិបាល ដែលចូលមកថ្មី ក៏នឹងសង្កត់សង្កិនពួកពុទ្ធសាសនិក ព្រោះពេលនេះគ្រប់គ្នាប្រឆាំងចំពោះពុទ្ធសាសនិកអស់ទាំងនោះ គ្រប់គ្នាមិនយល់ស្របជាមួយព្រះ សង្ឃ ៥-៦ អង្គ ដែលមិនមែនជាដំណាងរបស់នរណាឡើយ” ។ តែស្ថានការណ៍ពិតប្រាកដក្លាយជាថា រដ្ឋាភិបាលនៅមិនទាន់បានដោះលែងមនុស្ស ចំនួនច្រើនទៀត ដែលត្រូវបានចាប់ខ្លួនតាំងតែពីគ្រាដើរក្បួន។
រដ្ឋាភិបាលនៅបានចាប់មេដឹកនាំពុទ្ធសាសនាតាមចិត្តចង់ ហើយហាមមិនឲ្យពុទ្ធសាសនិកទៅប្រកបពិធីឯវត្តក្នុងជនបទ។ ព្រះថេរៈប្រមុខសង្ឃ មានលិខិតជូនដំណឹងរឿងនេះ ទៅកាន់ប្រធានាធិបតី ៗ ក៏បដិសេធ ទើបមានការជូនដំណឹងគ្នាឲ្យបានជ្រាបថា ការព្រមព្រៀងបានបរាជ័យ រដ្ឋាភិបាលមិនបានបដិបត្តិតាមការព្រមការព្រមព្រៀមនោះឡើយ នៅពេល ដែលដូច្នេះ ការដើរក្បួនរបស់ពុទ្ធសាសនិកក៏ចាប់ផ្តើមទៀតនៅថ្ងៃទី ១៦ កក្កដា ហេតុការណ៍ចលាចល បាតុកម្ម និង ការបង្រ្កាបដំណើរការតទៅទៀត។
ចូរសង្កេតថា នៅពេលនេះសាសនចក្ររ៉ូម៉័ងកាតូលិក បានប្រកាសហើយថា មិនបានជាប់ពាក់ព័ន្ធជាមួយការបដិបត្តិរបស់រដ្ឋាភិបាលង៉ោឌិនយ៉ីម ក្នុងការគាបសង្កត់ពុទ្ធសាសនិកទេ ព្រោះអង្គសន្និបាតបាបានៅទីក្រុងរ៉ូម ទ្រង់អាម៉ាស់ចំពោះទង្វើរបស់រដ្ឋាភិបាល នោះ សូម្បីមជ្ឈដ្ឋានសាសនាកាតូលិកក្នុងវៀតណាមឯង ក៏បំបែកខ្លួនមិនឲ្យពាក់ព័ន្ធដែរ។ លោកអាចារ្យម្នាក់បានពោលថា “ការតស៊ូរបស់ពុទ្ធសាសនិក មិនមានចេតនាប្រឆាំងចំពោះសាសនចក្រកាតូលិកទេ តែប្រឆាំងចំពោះរដ្ឋាភិបាល ដែលចៃដន្យមានកាតូលិកសាសនិកនៅរួមជាមួយប៉ុណ្ណោះឯង” ។
តមកដល់សប្តាហ៍ចុងក្រោយបំផុតនៃខែសីហា អនុប្រធានាធិបតីបានជូនដំណឹងផ្តល់ការប្រាកដចិត្តដល់ពុទ្ធសាសនិកថា រដ្ឋាភិបាលមានក្តីប្រាថ្នាយ៉ាងពិតប្រាកដ ដែលនឹងសម្របសម្រួលជាមួយពុទ្ធសាសនិក ហើយនឹងបង្កើតគណៈកម្មការស៊ើបអង្កេតបណ្តឹងផ្សេង ៗ របស់ពុទ្ធសាសនិក។ ពេលនេះគ្រប់យ៉ាង ហាក់បីដូចជារៀបរយ មន្ត្រីស្ថានទូតអាមេរិក ដល់ថ្នាក់ជូនដំណឹងដល់អ្នកសារពត៌មានដោយប្រាកដចិត្តថា គ្រប់គ្នាបានយល់ព្រមរួចរាល់អស់ហើយតាមនយោបាយសម្រប់សម្រួល។
ស្រេចហើយដោយមិនមាននរណាគិត ក្នុងថ្ងៃទី ៣ សីហា មាដាមញ៉ូ តែងខ្លួនដោយសំពត់មានពណ៌ចីវរ ឡើងថ្លែងប្រាស្រាយនៅមុខសាលាក្រុងសៃហ្គន វាយប្រហារពុទ្ធសាសនិកយ៉ាងខ្លាំងជាទីបំផុត ចាប់ផ្តើមតាំងតែកើតវិបត្តិ នាងពោលថា “ការបង្កការរំខាន់របស់ពុទ្ធសាសនិក ជាការទុយ៌ស ថោកទាប អារក្រក់អាស្រូវ។ ពុទ្ធសាសនិកធ្វើមាយា បោកបញ្ឆោតថា ខ្លួនត្រុវាយប្រហារ កុហក់បាន ក៏តែអ្នក ដែលចង់ត្រូវកុហក់ប៉ុណ្ណោះ ទង្វើរបស់ពុទ្ធសាសនិក បន្ទាបកិត្តិយសរបស់ពុទ្ធសាសនាឲ្យចុះ ឲ្យបានត្រឹមតែលទ្ធិមាយាកុហក់ ឬលទ្ធិបញ្ឆោតពិភពលោក។ ពួកពុទ្ធសាសនិកនាំយកឧបាយកល ដែលគួរឲ្យស្អប់ខ្ពើមជាទបំផុតរបស់ពួកកម្មុយនិស្ត៍មាប្រើ”។
វាទៈរបស់មាដាមញ៉ូគ្រានេះ ធ្វើឲ្យពុទ្ធសាសនិកចលនាទៀត ហើយធ្វើឲ្យមេដឹកនាំពុទ្ធសាសនាជឿជាក់ថា ការធ្វើឥរិយាបថនឹងសម្របសម្រួលរបស់រដ្ឋាភិបាល គ្រាន់តែជាវាំងននរាំមិនឲ្យមានការបាតុកម្មរបស់ពុទ្ធសាសនិកអន់កម្លាំងចុះប៉ុណ្ណោះ ការជួបជុំបាតុ កម្ម ការដើរក្បួន និង ការប្រើកម្លាំងទាហានបង្ក្រាបដំណើរការតទៅទៀត ហើយមានការដុតខ្លួនថែមទៀត ដោយក្នុងអំឡុងថ្ងៃទី ៤-១៦ សីហា ដល់ ៤ អង្គជាភិក្ខុ ២ អង្គ (អាយុ២៤ និង ៧១ ឆ្នាំ) សាមណេរ ១ អង្គ (អាយុ ១៩ ឆ្នាំ) និង ដូជី ១ រូប (អាយុ ២០ ឆ្នាំ) មិនរាប់អ្នកសិក្សាស្រីអាយុ ១៨ ឆ្នាំ នៃមហាវិទ្យាល័យហ្វេមួយនាក់ទៀត ដែលប្រើពូថៅ ចិញ្ច្រាមកដៃរបស់ខ្លួន ប្រឆាំងការធ្វើទារុណកម្មរបស់រដ្ឋាភិបាល ហើយបានមរណភាពក្នុងពេលបន្ទាប់មក។
ង៉ោឌឹនញ៉ូប្រតិបត្តិការបន្តទៅ ដោយវិធីវាយប្រហារតាមបែបខ្សែអាកាស នៅពេលអធ្រាត្រនៃថ្ងៃទី ២០ តជាមួយថ្ងែទី ២១ សីហា កងកម្លាំងពិសេសរបស់ពួកគេ ចលនាចូលទៅវត្តសាលើយ សម្រុកឆ្លងលួសបន្លាចូលទៅ ទំលាយទ្វារកុដិព្រះសង្ឃ និង ផ្ទះដូនជី អូសទាញខ្លួន និង ប្រើកំភ្លើងគំរាម ចាប់ខ្លួនទៅឡើងឡាន។
សូរសម្លេងកំភ្លើងលាន់ឮកងរំពង លាយលំជាមួយសម្លេងព្រះសង្ឃស្រែកថ្កោល សម្លែងយំរបស់ដូនជី តដោយសម្លេងក្តុងក្តាំងនៃទ្វារខាងមុខ វត្ថុ គ្រឿងប្រើប្រាស់ ដែលត្រូវទាហានបុកទម្លាយ បន្លឺឡើងមកបះជាមួយ សម្លេងថ្កោល និង សម្លេងទ្រហោយំ។ ក្រៅពីវត្តសាលើយហើយ រដ្ឋាភិបាលបានដំណើរការឡោមព័ទ្ធចាប់យ៉ាងទារុណ ដូចជានៅវត្តផ្សេង ៗ ទីក្រុងសៃហ្គន (ព្រៃនគរ) ទៀត៥ វត្ត រីឯទីក្រុងហ្វេ រដ្ឋាភិបាលបានបញ្ជូនក្រុមទាហារចូលទៅគ្រប់គ្រង និង សម្រុកចូលវាយប្រហារវត្តតូដាម។
ប្រជាជនផ្ញាក់ផ្អើលកើតចលាចលនាំគ្នារត់ ចេញមកពាសពេញដងផ្លូវ ដោយជាប់មកជាមួយនូវឆ្នាំងផងខ្ទះផង វាយជាសញ្ញាប្រាប់អាសន្នអន្តរាយ។ ប្រធានាធិបតីប្រ កាស់សង្រ្គាមទូទាំងប្រទេស។ ព្រឹកឡើងប្រជារាស្រ្ត ៥ ពាន់នាក់ ក៏តាំងក្បួនបាតុកម្មតាមដងមហាវិថី ទាហានបាញ់គំរាមដេញ និង ចាប់ក្រុមបាតុករឡើងឡានទៅ ។ តាមទីក្រុងផ្សេងៗ ដូចជាដាណាំង គ្វីញ៉ើង ក្វាងទ្រី ជាដើម មានពុទ្ធបរិស័ទតាំងក្បួនបាតុកម្ម ហើយទាហានក៏បានចូលទៅចាប់គ្រប់កន្លែង។
ក្នុងថ្ងៃទី ២១ ខែសីហា ក្រសួងការបរទេសសហរដ្ឋអាមេរិក បានចេញថ្លែងការណ៍ មិនយល់ស្រប ជាមួយការប្រតិបត្តិការគាបសង្កត់របស់រដ្ឋាភិបាលវៀតណាមភាគខាងត្បូង និង បានផ្តន្ទារទោសរដ្ឋាភិបាលវៀតណាមខាងត្បូង ដែលមិនបានប្រតិបត្តិការតាមសំណើររបស់សហរដ្ឋ ដែលឲ្យប្រណីប្រណមគ្នា។ ទន្ទឹម និង នេះដែរ ប្រធានាធិបតីគែណេឌីក៏បានបញ្ជាអង្គការស៊ីអៃអេ (CIA) ឲ្យបញ្ឈប់ការគាំទ្រកងកំលាំងពិសេសរបស់ង៉ោឌិនញ៉ូ ទាំងខាងផ្នែកថវិកា និង អាវុធ។
ចំណែកពុទ្ធសាសនិកវិញនោះ ពេលត្រូវបានវាយប្រហារយ៉ាងនេះ ក៏បានដំណើរការសម្ងាត់(ក្រោមដី)តទៅ ដោមានកម្លាំងប្រជាជន ដែលគ្រានោះមានស្មារតីរួបរួមជាធ្លុងមួយហើយជាគ្រឿងឧបត្ថម្ភ មន្ត្រីរាជការវៀតណាមក៏ហានសំដែងចេញនូវការប្រឆាំងចំពោះទង្វើររបស់រដ្ឋាភិបាល ចាប់ផ្តើមដោយរដ្ឋមន្រ្តីថា ក្រសួងការបរទេសដាក់ពាក្យសូមលាលែងពីដំណែង និង កោរសក់សំដែងការប្រឆាំងឯកអគ្គរដ្ឋទូតវៀតណាមប្រចាំនៅសហរដ្ឋអាមេរិក។ ហើយអ្នកសង្កេតការណ៍ពិសេសរបស់វៀតណាមខាងត្បូងប្រចាំអង្គការសហប្រជាជាតិ (បិតាមាតារបស់លោកជំទាវញ៉ូ) លាលែងចេញពីដំណែង។
មន្រ្តីស្ថានទូតវៀតណាមប្រចាំនៅសហរដ្ឋអាមេរិក លាលែងចេញពីដំណែងទាំងក្រុម។ សិស្សនិស្សិតគ្រប់សាលារៀន និង មហាវិទ្យាល័យបានសន្យាឈប់រៀនផង ចេញទៅរួមបាតុកម្មផង រហូតដល់ ប៉ូលីស ចាំបាច់ត្រូវទៅឃុំគ្រងគ្រប់កន្លែង។ និស្សិតត្រូវចាប់ខ្លួនដល់ទៅជាង ៣០០០ នាក់។ អ្នកការទូត និង ពុទ្ធសាសនិកនៅប្រទេសផ្សេងៗ ដូចជា ជប៉ុន ភូមា កូរ៉េ បារាំងសេស សិរីលង្កា ឥណ្ឌា ឥណ្ឌូនេស៊ី ទូតថៃប្រចាំនៅប្រទេសឥណ្ឌា បានចលនាសំដែងការយកចិត្តទុកដាក់ (យល់ចិត្តយល់ថ្លើម) ចំពោះពុទ្ធសាសនិកវៀតណាមខាងត្បូង និង បានអំពាវនាវឲ្យរដ្ឋាភិបាលង៉ោឌិនយ៉ីម បញ្ឈប់ការវាយប្រហារពុទ្ធសាសនិក។ មានភិក្ខុសង្ឃធ្វើអត្តឃាតដោយដុតខ្លួនសុគតិ ២ អង្គ ក្នុងថ្ងៃទី ៥ និង ២៧ ខែតុលា រួមទៅត្រូវជា ៧ អង្គ/រូប។
អង្គការសហប្រជាជាតិ បានបង្កើតក្រុមអ្នកដំណាងមកស៊ើបអង្កេតសេចក្តីពិតនៅវៀតណាមខាងត្បូង និង ពិភាក្សារឿងនេះ។ ខាងរដ្ឋាភិបាលង៉ោឌិនយ៉ីម ទោះជាមានអាវុធ តែក៏អន់ថយខាងផ្នែកការគាំទ្រពីប្រជាជន ពេលហេតុការណ៍សុខស្ងប់ហើយ តែង៉ោឌិន យ៉ីម និង ង៉ោ ឌិនញ៉ូ ក៏បានសាងនូវការគាបសង្កត់ឲ្យមានភាពតឹងតែងតទៅទៀត រដ្ឋាភិបាលអាមេរិកទើបមិនរាំងស្ទះ ដែលក្រុមទាហានវៀតណាមនឹងធ្វើរដ្ឋប្រហារ ។ គ្រានោះហើយ ក្នុងថ្ងៃទី ១ វិច្ឆកា ២៥០៦ ក្រុមទាហានមានលោកឧត្តមសនីយ៍ យ៉ឿង យ៉ាំង ម៉ឹន ជាមេដឹកនាំ ក៏បានរឹបអូសអំណាចរដ្ឋាភិបាលវៀតណាមខាងត្បូង បណ្តេញង៉ោឌិនយ៉ីមឲ្យចុះចេញពីដំណែង។ ទាំងង៉ោឌិន យ៉ីម និង ង៉ោឌិនញ៉ូ គេចខ្លួនទៅជ្រកតែត្រូវចាប់បាន និង ត្រូវប្រហារជីវិតនៅពីក្រោយសណ្តោងឡានទាហាន ក្នុងតំបន់សោឡននៃទី្រសៃហ្គន ។ របបត្រកូលង៉ោក៏ឈានដល់អាវសានតែត្រឹមនេះឯង។
វិបត្តិគ្រានេះ ធ្វើឲ្យព្រះពុទ្ធសាសនាសម្ព័ន្ធជាមួយលទ្ធិជាតិនិយមច្រើនឡើង។ ឯកសារ របស់សហពុទ្ធចក្រវៀតណាម ដល់ថ្នាក់ពោលថា ការតស៊ូដើម្បីរំលំរបបង៉ោឌិនយ៉ី បានជ័យជំនះមិនត្រឹមតែចលនាកម្លាំងពុទ្ធសាសនិកចូលទៅការពារព្រះពុទ្ធសាសនាតែប៉ុណ្ណោះ តែថែមទាំងបានបណ្តុះស្មារតីជាតិនិយមរបស់ពលរដ្ឋឲ្យកើតឡើងទៀតផង ។ ព្រះពុទ្ធសាសនាជាមួយជាតិនិយម ជាប់ពាក់ព័ន្ធក្នុងអារម្មណ៍នៃពុទ្ធសាសនិកជនគ្រប់គ្នារហូតដល់មិនអាចញែកចេញពីគ្នាមិនបាន។
ក្រៅពីនេះ ក្នុងការតស៊ូ ពុទ្ធសាសនិកជនជាភាគីបានទទួលការទំនុកបំរុង និង ការនិយមពីប្រជាជនកើនឡើងជារឿយៗ។ ព្រះសង្ឃទើបមានអំណាចខាងផ្លូវនយោបាយកើនឡើង។ កាន់តែបានជាអ្នកឈ្នះក្នុងវិបត្តិទៅទៀត ពុទ្ធសាសនិកជនក៏កាន់ក្លាយជាកម្លាំងសំខាន់ក្នុងផ្នែកនយោបាយ។ សំឡេងរបស់ព្រះសង្ឃក្លាយជាសំឡេងមានទំម្ងន់ ដែលអ្នកនយោបាយត្រូវអាស្រ័យការជួយទនុកបំរុង ពីប្រជាជន ដែល និង ត្រូវតែទទួលស្លាប់។ ដែលបានជាដូច្នេះ ទើបកើតមានបញ្ហាថ្មីឡើងក្នុងចំពោះព្រះសាសនាថា ពេលការងារសំរេចហើយ ព្រះសង្ឃជាមែដឹកនាំនោះ នឹងដឹងខ្លួនប្រញាប់ចូលទៅក្នុងគោលដៅរបស់ខ្លួន តាំងគោលដៅប្រតិបត្តិការដើម្បីស្តារ កែទម្រង់កិច្ចការព្រះពុទ្ធសាសនាឲ្យពេញទំហឹងតទៅ ឬក៏ជាប់នៅក្នុងអំណាច និង សប្បាយអរក្នុងការចាត់ចែងនយោបាយ ឈានហួសពីព្រំដែនរបស់ខ្លួនតទៅ និង ចូលទៅជ្រៀតជ្រែក រញ៉ីរញ៉ៃក្នុងផ្នែកនយោបាយបន្ថែមទៀត។ ប្រសិនបើដូចន័យខាងចុង ក៏អាចជាការអន្តរាយខ្លាំងសម្រាប់ខ្លួនឯង ព្រះពុទ្ធសាសនា និង ប្រទេសជាតិ ព្រោះពេលនោះ ប្រទេសវៀតណាមខាងត្បូងកំពុងតែស្ថិតនៅសភាពមិនប្រក្រតី មានគូតស៊ូខាងនយោបាយ ដែលចាំមើលបំណាំគ្នានៅឡើយ គឺភាគីរដ្ឋាភិបាលជាមួយនឹងវៀតកុង និង ទាំងពីរភាគីមានកម្លាំងទាហាន និង អាវុធ សម្រាប់ប្រើប្រាស់ និង ចម្បាំងទៀតផង ប្រសិនបើព្រះសង្ឃនាំពុទ្ធបរិស័ទទៅចូលរួមវេទី ខ្លួនឯងនឹងប្រាស់ចាកកម្លាំងទាហាន និង អាវុធ នឹងតស៊ូដើម្បីចូលកាន់អំណាចក៏មិនមែន។ បើមិនមានចំណេះវិជ្ជា និង ភាពជំនាញគ្រប់គ្រាន់ ក៏កាន់តែធ្វើឲ្យកើតភាពស្រពិចស្រពិលកាន់តែខ្លាំងឡើង ឬអាចក្លាយជាឧបករណ៍របស់ភាគីណាមួយបានដោយងាយ។
ពេលរដ្ឋាភិបាលង៉ោឌិនយ៉ីមរលំហើយ រដ្ឋាភិបាលទាហានឡើងគ្រងអំណាចជំនួស ពុទ្ធសាសនិកក្លាយជាកម្លាំងធំខាងផ្លូវនយោបាយបន្ទាប់ពីទាហាន និង វៀតកុង។ ព្រះសង្ឃត្រូវការកែទម្រង់ ស្តារកិច្ចការព្រះពុទ្ធសាសនារួមជាមួយពុទ្ធបរិស័ទ ឲ្យបានជាធ្លុងមួយ និង ចាត់តាំងអង្គការមជ្ឈឹមពុទ្ធសាសនិក ដែលមានរបបការងារកាន់តែមានប្រសិទ្ធភាពខ្លាំងឡើង ទើបយល់ព្រមចាត់ឲ្យមានការប្រជុំកំពូលឡើងនៅវត្តសាឡើយ ក្នុងក្រុងសៃហ្គន រវាងថ្ងៃទី ២១ ខែធ្នូរ ២៥០៦ ដល់ ថ្ងៃទី ៣ ខែមករា ២៥០៧ ហៅឈ្មោះថា “ការប្រជុំកំពូលដើម្បីរួបរួមពុទ្ធសាសនិកជនវៀតណាម”។ រដ្ឋាភិបាលវៀតណាម ដែលត្រូវការការគាំទ្រពីសំណាក់ពុទ្ធបរិស័ទ ក៏បានសម្តែងការយោគយល់ចិត្តថ្លើមយ៉ាងល្អចំពោះព្រះសង្ឃ ។ សមាគមពុទ្ធសាសនិកជនវៀតណាម (មហាយាន) គណៈសង្ឃថេរវាទ និង អង្គការពុទ្ធសាសនាផ្សេង ៗ ក្នុងប្រទេសវៀតខាងត្បូងបានចូលមកប្រជុំពិចារណាប្រឹក្សារួមគ្នា។ លទ្ធផលប្រជុំ ដែលសំខាន់គឺ ការរួមព្រះពុទ្ធសាសនានិកាយមហាយាន និង ថេរវាទ ក្នុងវៀតណាមខាងត្បូង ចូលជាធ្លុងមួយ ហៅថា “សហពុទ្ធចក្រវៀតណាម” (The United Buddhist Church of Vietnam សរសេរកាត់ថា UBCVN) (ដើម្បីសង្កេតអំពីវត្ថុបំណងរបស់សហពុទ្ធចក្រ ដែលចែងជាមាត្រា ៤ របស់លក្ខន្តិកៈថា “សហពុទ្ធចក្រវៀតណាម មានគោលបំណង ដើម្បីសាងភាពសាមគ្គីជាធ្លុងមួយនៃព្រះពុទ្ធសាសនា ទាំងពីរនិកាយនៅវៀតណាម និងដើម្បីបំពេញប្រយោជន៍ដល់មនុស្សជាតិ និងប្រ ជាជនដោយការប្រៀនប្រដៅ និងបដិបត្តិធម៌របស់ព្រះសម្មាសម្ពុទ្ធជាម្ចាស់”) ជាអង្គការ ដែលមានរបបគ្រប់គ្រង និង ភ្នាក់ងារផ្សេងៗ ប្រតិបត្តិកិច្ចការព្រះពុទ្ធសាសនាឲ្យបានផលល្អបំផុតក្នុងសង្គមបច្ចុប្បន្ន ហើយរដ្ឋាភិបាលក៏បានប្រគេនដីសម្រាប់កសាងការិយាល័យ។ អង្គការថ្មីនេះ នៅទីក្រុងសៃហ្គន។ ការិយាល័យ ដែលកសាងសម្រេចហើយ គឺមានឈ្នោះថា វៀងហ្វាដៅ (Vien Hoa Dao=សភាគ្រប់គ្រងមជ្ឈឹម) កិច្ចការរបស់សហពុទ្ធចក្រវៀតណាម ប្រព្រឹត្តិទៅតាមលក្ខន្តិកៈ ដែលមានបទបញ្ញត្តិ ១០ ជំពូក រួម ៣៦ មាត្រា (បន្ទាប់មក ព.ស.២៥០៨ កែប្រែបន្ថែមជា ៣៧ មាត្រា)តាមលក្ខន្តិកៈនេះ សហពុទ្ធចក្រវៀតណាមមានសម្តេចព្រះសង្ឃរាជជាប្រមុខ និង ប្រតិបត្តិការងារដោយសភាពីរសភាគឺ សភាជាន់ខ្ពស់របស់គណៈសង្ឃ (Vien Tang Thong-The Supreme Council of Sangha) សភាគ្រប់គ្រងមជ្ឈឹម (Vien Hoa Dao–The Central Executive Council) មានសារៈសំខាន់ ដែលគួរនឹងជ្រាបគឺ៖
១. សភាជាន់ខ្ពស់របស់គណៈសង្ឃ មានតួនាទីផ្នែកខាងនីតិបញ្ញត្តិផ្នែកវិន័យធរ (តុលាការ) និង គ្រប់គ្រងថែរក្សារបៀបរៀបរយផ្ទៃក្នុងនៃគណៈសង្ឃ ប្រកបដោយភ្នាក់ងារពីរយ៉ាងគឺ៖
១) មហាថេរសមាគម (Assembly of Elders) ប្រកបដោយព្រះសង្ឃទ្រង់សមណស័ក្តិជាន់ខ្ពស់ និង ព្រះមហាថេរអាយុ ៤០ ឆ្នាំ វស្សា ២០ ឡើងទៅ មកពីនិកាយទាំងពីរ (មហាយាន និង ថេរ វាទ) ដែលសភាគ្រប់គ្រងមជ្ឈឹមពិចារណានាំក្រាបទូលស្នើរសម្តេចព្រះសង្ឃរាជទ្រង់តែងតាំង យ៉ាងតិច ៦០ អង្គ គ្រងដំណែងមិនមានកំណត់វារៈ។
២)ការិយាល័យលេខាធិការ ប្រកបដោយលេខាធិការ និង រងលេខាធិការ ដែលសម្តេចព្រះសង្ឃរាជតែងតាំងពីមហាថេរៈ ដែលជាសមាជិកនៃមហាថេរសមាគម។
ឃុំអណ្ដូងខ្មែរ
( Andoung Khmer Commune) ជាដែនរដ្ឋបាលស្ថិតនៅក្នុង ស្រុកកំពង់បាយ ខេត្តកំពត  ០៥ភូមិ៖
ព្រះពុទ្ធសាសនា​នៅ​វៀតណាម
យុគវិបត្តិពុទ្ធសាសនិក ដល់វិបត្តិនៃការរួមប្រទេស
សម្តេចព្រះសង្ឃរាជ ដែលទ្រង់ជាប្រមុខរបស់សហពុទ្ធចក្រវៀតណាម នាយកសភា ជាន់ខ្ពស់របស់គណៈសង្ឃ និង ជាប្រធានមហាថេរសមាគមនោះ។ មហាថេរសមាគមបោះឆ្នោតជ្រើសរើសពីមហាថេរសមាគម ដែលជាសមាជិករបស់មហាថេរសមាគមមានអាយុ ៦០ ឆ្នាំឡើងទៅ គ្រងដំណែងមួយអាណត្តិ ៣ ឆ្នាំ។ សម្តេចព្រះសង្ឃរាជ ដែលគ្រងដំណែងបន្តទៅទៀត ទ្រង់ឋិតនៅផ្សេងនិកាយ ផ្តោះប្តូរគ្នាទៅ និង ឲ្យមានរងសម្តេចព្រះសង្ឃរាជមួយអង្គ ដែលមហាថេរសមាគមបោះជ្រើសរើសពីមហាថេរ ដែលជាសមាជិកមហាថេរសមាគមមានគុណសម្បត្តិដូចគ្នា នឹងសម្តេចព្រះសង្ឃរាជ ប៉ុន្តែត្រូវឋិតនៅក្នុងនិកាយផ្សេងពីសម្តេចព្រះសង្ឃរាជ។
២. សភាគ្រប់គ្រងមជ្ឈឹមគឺជាសភាជាន់ខ្ពស់បំផុតរបស់គណៈសង្ឃ ក្រាបទូលសំណើរសម្តេចព្រះសង្ឃរាជឲ្យទ្រង់តែងតាំង មានតួនាទីជាអង្គជំនួយការ ទំនាក់ទំនងកិច្ចការទាំងពួងរបស់សហពុទ្ធចក្រវៀតណាម ពិសេសកិច្ចការរបស់ស្ថាប័នពុទ្ធសាសនា ដែលជាប់ទាក់ទងជាមួយរដ្ឋ និង ប្រជាជនទូទៅប្រកបដោយ ៖
•	ប្រធាន
•	រងប្រធាន ២ អង្គ
•	អធិបតីគ្រប់គ្រង់មន្ទីរ (ការិយាល័យ)
•	លេខាធិការ
•	ហេរញ្ញិក
ប្រធានសភាគ្រប់គ្រងមជ្ឈឹម ដំណើរនាទីជាអ្នកដំណាងឲ្យសហពុទ្ធចក្រវៀត ណាមក្នុងកិច្ចការទូទៅ។ គ្រប់ដំណែងក្នុងសភាគ្រប់គ្រងមជ្ឈឹម មានអាណត្តិកាលពីរឆ្នាំ។ អ្នកគ្រងដំណែងជាបព្វជិត ឬជាគ្រហស្ថក៏បាន។
១) គណៈកម្មការសង្ឃ មាន ៤សេវាកម្ម (គ្រប់គ្រងរក្សាភិក្ខុ ភិក្ខុនី ដូនជី ទាំងនិកាយ មហាយាន និង ថេរវាទ)
២) គណៈកម្មការផ្សព្វផ្សាយ មាន ៣ សេវាកម្ម
៣) គណៈកម្មការសិក្សា មាន ២ សេវាកម្ម
៤) គណៈកម្មការសង្រ្គោះ មាន ៣ សេវាកម្ម
៥) គណៈកម្មការវប្បធម៌ មាន ៣ សេវាកម្ម
៦) គណៈកម្មការយុវជន មាន ៥ សេវាកម្ម (សេវាកម្មអង្គការ យុវពុទ្ធិកៈ, សេវាកម្មសិស្សនិស្សិត អ្នកសិក្សាជាពុទ្ធសាសនិក, សេវាកម្មយុវជន,សេវាកម្មយុវពុទ្ធអ្នកស្ម័គ្រចិត្ត, សេវាកម្មកងការពារពុទ្ធសាសនិក)
៧) គណៈកម្មការសាសនសម្បត្តិ មាន ២ សេវាកម្ម
៩) គណកម្មការគ្រហស្ថជន មាន ៣ សេវាកម្ម (សេវាកម្មគ្រហស្ថ ឧត្តរនិកាយ សេវាកម្មគ្រហស្ថទក្ខិណានិកាយ សេវាកម្មពុទ្ធសមាគមផ្នែកខាងគ្រហស្ថ) ការគ្រប់គ្រងក្នុងមូលដ្ឋានចែកចេញជាភាគ (៨ ភាគ) ខេត្ត (៥២ ខេត្ត) ស្រុក (២៥៨ ស្រុក) និង ឃុំ (២១៩១ ឃុំ) មានអ្នកគ្រប់គ្រងភាគ និង គណៈកម្មការសាសនកិច្ចខេត្ត គណៈកម្មការសាសនកិច្ចស្រុក និង គណៈកម្មការសាសនកិច្ចឃុំ ទទួលតួនាទីតាមលំដាប់។ សម្រាប់លំដាប់ខេត្ត និង ស្រុកនោះ គណៈកម្មការមានរូបរាងចម្លងបែបសភាគ្រប់គ្រងមជ្ឈឹម គឺមានអ្នកដំណាងទទួលខុសត្រូវការងាររបស់គណៈកម្មការនិមួយ ៗ រួមនៅក្នុងគណៈកម្មការផង ប៉ុន្តែគណៈកម្មការសាសនិកឃុំ មានត្រឹមតែប្រធាន អនុប្រធាន លេខា និង ហេរញ្ញិក និង អនុហេរញ្ញិក ព្រមជាមួយទីប្រឹក្សា ៤ រូប/អង្គប៉ុណ្ណោះ។ គណៈកម្មការសាសនកិច្ច ៣ លំដាប់នេះ ស្មើនឹងសភាគ្រប់គ្រងមជ្ឈឹមនៃមូលដ្ឋាន បំពេញតួនាទីជាសាខារបស់គណៈកម្មការទាំង ៩ ក្នុរលំដាប់ខេត្ត ស្រុក និង ឃុំ ចំណែកកិច្ចការរបស់ពុទ្ធសាសនិកវៀតណាមនៅក្រៅប្រទេស ក៏មានភ្នាក់ងារពិសេសទទួលខុសត្រូវខុសពីនេះទៅហៅថា ក្រុមការបរទេស មានការិយាល័យធំនៅក្រុងបារីស បែងការងារជា ១១ ផ្នែក តាមចំនួនប្រទេស ដែលពាក់ព័ន្ធ គឺបារាំងសេស អាល្លម៉ង ជប៉ុន ឥណ្ឌា អង់គ្លេស សហរដ្ឋអាមេរិក ប្រទេសថៃ លាវ កម្ពុជាស្វីស និង កាណាដា។
ពេលពិចារណាមើលនូវរបបការចាត់តាំងនេះ ទើបនឹងយល់បានថា ការកំណត់ល័ក្ខខន្តិកៈគង់នឹងបានសិក្សាប្រៀបធៀបរបបគណៈសង្ឃក្នុងប្រទេសថៃបានយ៉ាងល្អ ទើបបានកែទម្រង់កំណត់រូបបែបឡើងថ្មីឲ្យសមស្របជាមួយគោលដៅចំពោះ នឹងសភាពការណ៍របស់ប្រទេសវៀតណាម(មើលទៅហាក់បីដូចជាមានចំណែកការរួមប្រកបរបស់ថៃ និង កូរ៉េផ្សំផ្គុំជាច្រើន)។ ចាត់បានថាជារបបឈានមុខគួរសមដែរ មានបណ្តាញការងារទូលំទូលាយជាងរបបរបស់ប្រទេសដទៃៗទៀត ប្រសិនបើចាត់បានពេញរូបបែបក៏ អាចនឹងធ្វើឲ្យកិច្ចការព្រះពុទ្ធសាសនាក្នុងប្រទេសវៀតណាម មានលក្ខណៈប្រហាក់ប្រហែលជារដ្ឋឯករាជ្យ បង្កើតឡើងជាឯកទេសមួយថ្មី គឺប្រទេសវៀតណាមភាគខាងត្បូង។ លក្ខណៈបែបនេះគង់មានគតិ ២ យ៉ាងគឺ ជារបបរួមផ្សំជាមួយរដ្ឋ បើមិនជាដូច្នោះទេក៏ក្លាយជារបប ដែលដណ្តើមអំណាចរបស់រដ្ឋ។ របបបញ្ញត្តិនេះ មើលសើៗក៏មាន រចនាសម្ព័ន្ធដូចនឹងការរបបគ្រប់គ្រងគណៈសង្ឃក្នុងប្រទេសថៃ និង នៅមានចំណែកប្រកបបន្ថែមពិសេសទៅទៀត ដែលអាចនឹងចាត់បានថា ជាវិវឌ្ឈនាការឈានមុខទៀតក៏បាន ប៉ុន្តែបើពិចារណាសភាពបរិស្ថានជុំវិញហើយ នឹងឃើញថាវាមានភាពខុសគ្នាដ៏សំខាន់មួយចំនួន ដែលជាទូទៅអាចនឹងជឿបានថា ជាចំណុចទន់ខ្សោយបានគឺ៖
ប្រការទីមួយ៖ របបនៅប្រទេសថៃ ជាការចាត់តាំងដោយអំណាចរដ្ឋ ភាគីនិតិបញ្ញត្តិពង្រៀងឡើងជាច្បាប់ ធ្វើឲ្យកិច្ចការព្រះពុទ្ធសាសនា ដែលមានលក្ខណៈចូលក្នុងបរិបទត្រឹមត្រូវនៅក្នុងរបបទាំងស្រុង មិនមានខលើកលែង មិនឋិតនៅក្នុងភាពស្ម័គ្រចិត្ត ឬមិនមែនតែរបបរបស់វៀតណាមតាមបទបញ្ញត្តិនេះ។ ពុទ្ធសាសនិកក្រុមផ្សេងៗបានយល់ព្រមរួមមតិគ្នាចាត់តាំងឡើងឯង ក្រុមណាស្ម័គ្រចិត្តក៏ព្រមទទួលចូលរួម ក្រុមណាមិនស្ម័គ្រចិត្តក៏មិនព្រមទទួលយក និង មិនចូលរួម ហើយមិនអាចបង្គាប់បញ្ជាបាន (ហើយការពិតទៅក៏ប្រាកដថា ក្រុមពុទ្ធសាសនិកវៀតណាមមួយចំនួនមិនបានចូលរួមរបបរបស់សហពុទ្ធចក្រនេះក៏មាន)។ ទោះជាយ៉ាងណាក៏ដោយ របបនេះប្រសិនបើក្រុមទាំងអស់ព្រមព្រៀងគ្នាជាធ្លុងមួយ ( ដែលប្រព្រឹត្តិទៅបានដោយលំបាក) ឬ អាចធ្វើឲ្យប្រជាជនព្រមទទួលគោរពដោយពិតប្រាកដ ក៏អាចត្រឡប់មកមានអំណាចរឹងប៉ឹងជាងរដ្ឋចាត់តាំងឡើងទៅទៀត។
ប្រការទីពីរ ៖ តាមរបបបទបញ្ញត្តិនេះ មិនបានបង្ហាញ់ច្បាស់ដល់ប្រព័ន្ធពត៌មាន ឬ វិធីប្រព្រឹត្តិក្នុងការទំនាក់ទំនង (សម្ព័ន្ធ) ឬ សហការជាមួយរដ្ឋាភិបាល ឱកាស ដែលការមិនយល់ចិត្តគ្នា ទាស់ទែងគ្នា ឬប្រជែងអំណាចគ្នា រដ្ឋាភិបាល ទើបវាកើតឡើងបាន ដោយងាយ។ ខុសពីរបបសង្គមសង្ឃថៃ ដែលមានវិថីដូចគ្នានេះ រហូតដល់ទាំងប្រព័ន្ធចាត់តាំងតែពីដំណែងប្រមុខរបស់គណៈសង្ឃ ដែលរដ្ឋជាអ្នកទទួលរ៉ាប់រងដោយរដ្ឋ ដោយការ ដែលព្រះមហាក្ស័ត្រទ្រង់តែងតាំងសម្តេចព្រះសង្ឃរាជ និង ក្នុងការដំណើរការ ក៏មានរួមចំណែករបស់រាជការ ដែលតែងតាំងឡើងដើម្បីបំពេញនាទីនេះ ជាពិសេស គឺ គណៈកម្មការសាសនា ដើរតួនាទីជាកណ្តាលរវាងរដ្ឋាភិបាល និង គណៈសង្ឃ និង ជា វេយ្យាវចករណ៍របស់គណៈសង្ឃ ។
ប្រការទី៣៖ របបរបស់គណៈសង្ឃវៀតណាមភាគខាងត្បូង ខ្វះបទពិសោធន៍ ខ្វះការទំលាប់ ឬ យ៉ាងហោចណាស់ខ្វះប្រពៃណី ដែលជាប់ជាតំណរតមក។ ជាប់ទាក់ទងការដំណើរការដំកល់ខ្លួនក្នុងចំណោមរបបរបស់រដ្ឋាភិបាល ខុសពីរបបរបស់គណៈសង្ឃថៃ ដែលមានប្រពៃណីផ្នែកនេះ ជាប់ជាតំណរតមក រហូតដល់បានចងសម្ព័ន្ធភាពស្ទើរគ្រប់យ៉ាងចុះសម្រុងគ្នា កើតជាទំនៀមទំលាប់ផ្សេងៗ សន្តោងគ្នាជាខ្សែទូទៅគ្រប់អស់។ សភាពបែបនេះ មានទាំងចំណុចល្អ និង ចំណុចអាក្រក់ យ៉ាងហោចណាស់ ក៏រឿង ដែលចាប់ផ្តើមថ្មីរមែងតម្រូវទៅនឹងសភាពការណ៍បច្ចុប្បន្នប្រសើរជាង ប៉ុន្តែក៏មានឱកាសជះឥទ្ធិពល ធ្វើឲ្យកើតមានការសង្ស័យ ឬការមិនយល់ចិត្តគ្នាបានកាន់តែងាយជាង ទោះយ៉ាងណាក៏ដោយ ក៏គង់នឹងត្រូវទទួលស្គាល់ថា នៅក្នុងរបបនោះឯង ដូចជាការចាត់ហេដ្ឋារចនាសម្ព័ន្ធ រាប់បានថាល្អប្រសើរណាស់ អំណោយផលដល់ការគ្រប់គ្រងការងារ យ៉ាងមានប្រសិទ្ធភាព សមនឹង របប ដែលត្រូវបានកែទម្រង់ឡើងជាថ្មីពីរបបរបស់ប្រទេសផ្សេងៗ ដែលមានមកពីមុន។
•	នាយកដ្ឋានសិក្សាមានមហាវិទ្យាល័យ ១ កន្លែង (មហាវិទ្យាល័យពុទ្ធសាសនា យ៉ាងហាន់) ស្ថាប័នសិក្សាព្រះពុទ្ធសាសនាជាន់ខ្ពស់ ១ កន្លែង ស្ថាប័នពុទ្ធសាស្រ្តថ្នាក់ អនុបណ្ឌិត ២ កន្លែង ស្ថាប័នព្រះពុទ្ធសាស្រ្ត ថ្នាក់បរិញ្ញាប័ត្រី ១២ កន្លែងសាលារៀន មធ្យមសិក្សា ៦៥ កន្លែង សាលារៀនបឋមសិក្សា ៦២ កន្លែង សាលារៀនមត្តេយ្យ ១១កន្លែង ស្ថាប័នពុទ្ធសាសនាថេរវាទ ១កន្លែង ស្ថាប័នភិក្ខុនី និង ដូនជី ៤ កន្លែង ។
•	ការិយាល័យសង្គមសង្រ្គោះ មានស្ថានសង្រ្គោះកុមារកំព្រា ១៩ កន្លែង (កុមារ ៤៧៨០ នាក់) ស្ថានទទួលចិញ្ចឹម និង ថែរក្សាកុមារ ២៤៤ កន្លែង ស្ថានសង្រ្គោះកុមារកំព្រា និង ថែរក្សាកុមារ ៥៣ កន្លែង គ្លីនីក ៦ កន្លែង ឱសថស្ថាន ៧២ កន្លែង។
•	ការិយាល័យយុវជន មានអង្គការយុវជនច្រើនកន្លែងគឺ អង្គការយុវពុទ្ធិកៈ (Gia Dinh Phat To) អង្គការពុទ្ធសាសនិកទាហានឈ្លប អង្គការអ្នកសិក្សាមធ្យមពុទ្ធិកៈ អង្គការនិស្សិតពុទ្ធិកៈ អង្គការយុវជនស្ម័គ្រចិត្តបំពេញប្រយោជន៍រួមមានសមាជិក ២៦,៧០០០ នាក់,ជាពិសេសអង្គការយុវពុទ្ធិកៈ ត្រូវបានបង្កើតឡើងនៅ ព.ស. ២៤៧៨ ជាអង្គការមានរចនាសម្ព័ន្ធល្អប្រសើរណាស់ មានមូលដ្ឋានផ្នែកខាងការ សិក្សា និង ការប្រតិបត្តិខាងផ្លូវព្រះពុទ្ធសាសនារឹងប៉ឹង និង មានសន្តិសុខ មានមេដឹកនាំ និង អ្នកវិជ្ជាការជាង ១៥០០០ នាក់ មានសមាជិក ១៧៨,២០៨ នាក់។ សហពុទ្ធចក្រវៀតណាមអាចពោលអះអាងបានថាជា អង្គការយុវជនរបស់ខ្លួន ជាក្បួនការយុវជន ដែលធំបំផុត និង មានការចាត់តាំងល្អបំផុតក្នុងវៀតណាម។
•	ការិយាល័យគ្រហស្ថជន មានច្រើនអង្គការ ដូចជា អង្គការពុទ្ធសាសនិកកម្មករ អង្គការពុទ្ធសាសនិកពាណិជ្ជករ សហព័ន្ធកូនឈ្នួល និង រាជការ សមាគមពុទ្ធសាសនិក សមាគមពុទ្ធសាសនិកអ្នកបើកបរ (រកទទួលទាន) សមាគមពុទ្ធសាសនិកភេសជ្ជករ សមាគមពុទ្ធសាសនិកអ្នកនិពន្ធ និង វិចិត្រករ សមាគមពុទ្ធសាសនិកគូលី សមាគមពុទ្ធសាសនិរថយន្តកង់៣ សមាគមពុទ្ធសាសនិកកង់ ៣ ជាដើម ។
សាកលវិទ្យល័យយ៉ាងហាន់ បង្កើតឡើងដោយសហពុទ្ធចក្រវៀតណាម និង បានទទួលរ៉ាប់រងពីរដ្ឋាភិបាលវៀតណាម កាលពីថ្ងៃទី ៧ តុលា ២៥០៧។ បច្ចុប្បន្នមាន៤ មហាវិទ្យាល័យគឺ មហាវិទ្យល័យពុទ្ធសាស្រ្ត និង បូព៌ាវិទ្យា មហាវិទ្យាល័យអក្សរសាស្រ្ត និង មនុស្សសាស្រ្ត មហាវិទ្យល័យសង្គមសាស្រ្ត និង មហាវិទ្យាល័យភាសាសាស្រ្ត។
ចំពោះមហាវិទ្យាល័យពុទ្ធសាស្រ្ត និង បូព៌ាវិទ្យា បែងចេញជា ៩ វិជ្ជា គឺ វិជ្ជាពុទ្ធទស្សនវិជ្ជា អក្សរសិល្បិ៍ពុទ្ធសាសនា ប្រវត្តិពុទ្ធសាសនា ពុទ្ធសាសនាទូទៅ ពុទ្ធសាសនានៅវៀតណាម ទស្សនវិជ្ជាបូព៌ា ទស្សនវិជ្ជាឥណ្ឌា ទស្សវិជ្ជាចិន និង ទស្សវិជ្ជាបស្ចឹម ។
សាកលវិទ្យាល័យបើកទទួលអ្នកសិក្សាទាំងបព្វជិត និង គ្រហស្ថ ក្នុងព.ស.២៥១១ មានគណាចារ្យ ៦៨ អង្គ និង រូប អ្នកសិក្សា ១,៩៣៨ អង្គ និង រូប (មហាវិទ្យាល័យពុទ្ធសាស្រ្ត ២១៦ អង្គ និង រូប អក្សរសាស្រ្ត ១៩២ អង្គ និង រូប សង្គមសាស្រ្ត ១,១៩០ អង្គ និង រូប មជ្ឈមណ្ឌលភាសា ដែលក្រោយមកបានក្លាយជាមហាវិទ្យាល័យភាសាសាស្ត្រ ៣៤០ អង្គ និង រូប) ជាបុរស ១៣៥១ នាក់ ស្រ្តី ៥៨១ នាក់ អ្នកសិក្សាបរទេស ២៥ នាក់ ហើយសាកលវិទ្យាល័យមានមជ្ឈមណ្ឌលសមាធិសម្រាប់គ្រូ និង សិស្សនិស្សិត ដែលភាគច្រើនប្រតិបត្តិវិធីអានាបានស្សតិ ។
ក្រៅពីនេះ សាកលវិត្យាល័យយ៉ាងហាន់ និង ស្ថានប័នសិក្សាដទៃៗទៀត ដែលពោលខាងដើមរួចមកហើយ នៅមានសាលារៀនយុវជនដើម្បីសង្គមសង្គ្រោះ បានផលិតអ្នកសង្គមសង្គ្រោះចេញទៅជួយកសិករនៅតាមជនបត ដោះស្រាយបញ្ហាទាក់ទងការងារស្តារ និង អភិវឌ្ឈន៍ ដំណើរការអភិវឌ្ឈន៍មូលដ្ឋាន រហូតដល់ធ្វើការបន្ថូរទុក្ខក្នុងខេត្ត ដែលជួបប្រទះអន្តរាយពីសង្គ្រាម និង គ្រោះថ្នាក់ធម្មជាតិ និង វិទ្យាល័យអ្នកផ្សព្វផ្សាយនៃជាតិ ដែលចាត់តាំងឡើងពី ព.ស.២៤៩៤ មានភារកិច្ចផលិតអនុសាសនាចារ្យដល់ទាហាន។ អង្គការ និង សមាគមផ្សេងៗ របស់ពុទ្ធសាសនិកជន ជាពិសេស ក្បួនការទាំងឡាយរបស់យុវជនដូចជាទាហានឈ្លប និង នេត្រនារីជាដើម។
ដោយរបប ដែលដចាត់តាំងបានយ៉ាងល្អ និង កិច្ចការ ដែលដំណើរការទៅយ៉ាងរឹងប៉ឹងបែបនេះ មេដឹកនាំពុទ្ធសាសនាវៀតណាមជឿថា គោលការណ៍ពុទ្ធសាសនានឹងជាជំរើសរបស់វៀតណាមខាងត្បូងជំនួសឲ្យលទ្ធិនយោបាយរបស់របស់វៀតកុង និង ប្រជាជនវៀតណាមខាងត្បូងនឹងតស៊ូជាមួយកុម្មុយនិស្តបាន។ ទោះជាយ៉ាងណាក្តី ព្រះសង្ឃជាមេដឹកនាំរបស់ពុទ្ធសាសនិកជន មានចំណុចអន់សំខាន់ គឺមិនព្រមព្រៀងក្នុងការចូលទទួលភារនាទី ដែលបានជាដូច្នេះ ព្រោះខ្វះមូលដ្ឋាន គ្រឹះនៃការសិក្សាអប់រំ ដោយថា រយៈពេលជិត ១០០ ឆ្នាំ ដែលបារាំងសេសគ្រប់គ្រងវៀត ណាម ប្រជាជនទូទៅត្រូវបានបណ្តែតបណ្តោយ មិនឲ្យទទួលការសិក្សា។ ព្រះសង្ឃ ដែលជាមេដឹកនាំរបស់ពុទ្ធសាសនិកជនសុទ្ធសឹងតែមកពីត្រកូលកសិករ បានទទួលការសិក្សាអប់រំត្រឹមតែបែបផែនបូរាណៗ ដែលតំណរតមកតាមប្រពៃណី តិចអង្គណាស់ចេះនិយាយភាសាបារាំងសេស អង់គ្លេស ឬភាសាដទៃទៀតៗបាន លើកលែងតែភាសាជប៉ុន ដែលមួយចំនួនអង្គបាននិមន្តទៅសិក្សានៅសម័យថ្មីនេះឯង។ នៅក្នុងរង្វង់នយោបាយជឿបានថា ព្រះសង្ឃជាក្រុមជនអន់ថយ ឬអនក្ខរជន មានលក្ខណៈពិសេសគឺ ខ្លាច និង ឲ្យតម្លៃទាបចំពោះវប្បធម៌បរទេស ប៉ុន្តែមានកម្លាំងឥទ្ធិពលឋិតនៅក្នុងចំណោមប្រជារាស្រ្ត។
ឋិតនៅក្នុងភាពមិនដល់ព្រមដោយការសិក្សានេះ ឯកសាររបស់សហពុទ្ធចក្រវៀតណាមឯង ក៏បានទទួលស្គាល់យ៉ាងច្បាស់ ដោយពោលថា (ឯកសារទំព័រទី ២១)៖ “បន្ទាប់ពីការបដិវត្តន៍ថ្ងៃទី ១ វិច្ឆិកា ១៩៦៣ ផ្តួលរលំរបបប្រធានាធិបតី ង៉ោ ឌិន យ៉ីម រួចហើយព្រះពុទ្ធសាសនាក៏មានកិត្តិភូមិឡើងខ្ពស់ត្រដែតបំផុត និង បានទំនាញឲ្យបញ្ញាជន អ្នកសិក្សា រហូតដល់យុវជនចំនួនជាច្រើន បែរត្រឡប់មកយកចិត្តទុកដាក់។ យ៉ាងណាក៏ដោយ ពេលឈានមកដល់ចំណុចនេះ ព្រះពុទ្ធសាសនានៅមិនទាន់ដល់ព្រមក្នុងការឆ្លងសទ្ធាដ៏ចាស់ក្លានោះឲ្យបរិបូណ៌បាន ភិក្ខុសង្ឃចំនួនច្រើនអង្គមិនបានហ្វឹកហាត់មកដើម្បីទទួលភារកិច្ចថ្មីរបស់ព្រះពុទ្ធសាសនា។ អង្គ ដែលបានទទួលការហ្វឹកហាត់បង្រៀនមកសម្រាប់សូត្រមន្ត គង់សមាធិ និង សំដែងព្រះធម៌ទេសនា ទើបកើតការរអាក់អួលណែនក្នុងចិត្ត ដែលនឹងចូលទៅទទួលភារនាទីជាមេដឹកនាំ ដែលមានការទទួលខុសត្រូវ ដូច ដែលគេបានចាប់បញ្ជ្រាតចូលដោយរួសរាន់ភ្លាម ៗ ក្នុងគ្រា ដែលតម្រូវការមេដឹកនាំឲ្យមកទទួលខុសត្រូវកំពុងតែប្រញាប់ប្រញ៉ាលបែបនេះ ភិក្ខុសង្ឃ និង គ្រហស្ថ ដែលមានសមត្ថភាព និង បទបិសោធន៍គ្រប់គ្រាន់ បែរជាមានចំនួនតិចតួចទៅវិញ។
ព្រោះហេតុដូច្នោះ ភាពខ្វះខាតបុគ្គលមានគុណសម្បត្តិទើបជាភាវៈ ដែលមិនអាចជៀសវាងបាន មេដឹកនាំព្រះពុទ្ធសាសនាក៏មានចេតនាចាំបាច់ត្រូវចាប់យកមនុស្ស ដែលមានសមត្ថភាពអន់បន្តិចនោះមកប្រើការ បើទោះបីគេគ្រាន់តែជាពុទ្ធសាសនិកដោយពាក្យអះអាង មិនសមជាពុទ្ធសាសនិកពិតប្រាកដនោះឡើយ។ លើសពីនេះទៅទៀត នៅក្នុង ព.ស. ២៥០៧ និង ២៥០៨ ក្រុមបុគ្គលជាអតីតនៃក្រុមពីដើមរបស់ ង៉ោ ឌិន ញ៉ូ ដែលសេសសល់នៅ ក៏ត្រឡប់មកចាប់ផ្តើមធ្វើការងារចាស់ ដែលពួកគេធ្លាប់ពីមុនមកទៀត ជាហេតុធ្វើឲ្យកើតការលំបាកស្មុគ្រស្មាញ់យ៉ាងខ្លាំងចំពោះសហពុទ្ធចក្រវៀតណាម ដែលជាអង្គការថ្មីនៅឡើយ។ សហពុទ្ធចក្រត្រូវប្រឈមជាមួយការលបវាយប្រហារ ការសងសឹក និង ការព្យាយាមដើម្បីដណ្តើមមកវិញនូវអំណាចរបស់ពួកនេះ គ្រាន់តែរឿងនេះតែមួយគត់ ក៏ត្រូវបាត់បង់នូវថាមពលណាស់ទៅហើយ មិនតែ ប៉ុណ្ណោះនៅមានក្រុមអ្នកឆក់ឱកាសជ្រៀតជ្រែកចូលមកនៅក្នុងក្រុមបរិស័ទបរិវាររបស់សហពុទ្ធចក្រ ហើយក៏ស្វែងរកផលប្រយោជន៍ពីឥទ្ធិពលរបស់សហពុទ្ធចក្រទៀតផង។ ឥទ្ធិពល ដែលអ្នកឆក់យកឱកាសទាំងនេះមានចំពោះព្រះសង្ឃរាប់បានថា ជាសារហេតុសំខាន់នៃកំហុសឆ្គងច្រើនយ៉ាងរបស់ភិក្ខុទាំងនោះ”។
បណ្តាមេដឹកនាំពុទ្ធសាសនាទាំងឡាយនោះ មានដឹកពីរអង្គ ដែលគួរជ្រាប ព្រោះកាន់ ដំណែងសំខាន់នៅក្នុងគណៈសង្ឃវៀតណាម ជាអង្គ ដែលមានតួនាទីសំខាន់ក្នុងការគាស់រំលើងរដ្ឋាភិបាល ង៉ោ ឌិន យ៉ីម និង ជាតួអង្គសំខាន់ក្នុងការធ្វើឲ្យកើតការរីកចំរើន និង វិនាសចំពោះសហពុទ្ធចក្រវៀតណាមនៅក្នុងសម័យបន្ទាប់ ៗ មក អង្គដំបូងគឺ ព្រះតេជគុណ ទិច ទ្រីក្វាង នៃក្រុងហ្វេ ដើមឡើយកាន់ដំណែងជាប្រធានពុទ្ធសមាគមនៃវៀតណាមកណ្តាល បន្ទាប់មក ពេល ដែលចាត់តាំងសហពុទ្ធចក្រវៀតណាមហើយ បានផ្លាស់មកកាន់ដំណែងជាលេខធិការសភាជាន់ខ្ពស់បំផុតរបស់គណៈសង្ឃ ។ អ្នកយកពត៌មានបរទេសជឿថា ព្រះអង្គជាព្រះសង្ឃនិយមអំពើហឹង្សា ឬពួកលោហិតអ្នកតស៊ូ។ ព្រះអង្គទីពីរគឺ ព្រះតេជគុណ ទិច ថាមចូវ នៃទីក្រុងព្រៃនគរ (សៃហ្គន) តំរងដំណែងជា ប្រធានសភាគ្រប់គ្រងមជ្ឈឹមរបស់សហពុទ្ធចក្រវៀតណាម ជាអ្នកប្រឆាំងលទ្ធិកម្មុយនិស្តយ៉ាងខ្លាំងក្លា ប៉ុន្តែមាននិស្ស័យជាអ្នកប្រណីប្រណម ចូលចិត្តចរចា។ អ្នកពត៌មានបរទេសចាត់ព្រះអង្គថា ជាអ្នកមានភាពឱនលំទោន ឬជាពួកប្រកាន់យកការសម្របសម្រួល។ ព្រះតេជគុណ ទិច ទ្រី ក្វាង និង ទិច ថាមចូវ នេះបានផ្តើមទាស់ទែងគ្នាតាំងតែពីសម័យតស៊ូជាមួយរដ្ឋាភិបាល ង៉ោ ឌិន យ៉ីម មកម្លេះ បន្ទាប់មកនៅពេលក្រោយ ព្រះអង្គទាំងពីរបានខ្វែងគំនិត និង បែកបាក់យ៉ាងខ្លាំង ឡើងរហូតជាហេតុមួយនាំឲ្យសហពុទ្ធចក្រវៀតណាមទន់ខ្សោយចុះ។ បែរត្រឡប់ទៅមើលហេតុការណ៍ប្រទេសជាតិ ខណៈពេល ដែលផ្តួលរលំរដា្ឋភិបាល ង៉ោ ឌិន យ៉ីម បាននៅ ព.ស.២៥០៦ ហើយ ឧត្តមសនីយ៍ យ៉ឿង វ៉ាំង ម៉ឹន (ម៉ឹនធំ) គ្រប់គ្រងប្រទេសបានមិនយូរប៉ុន្មាន ក្រុមទាហានយល់ឃើញថា រដ្ឋាភិបាលមានមានឥរិយាបថ អព្យាក្រឹត្យពន់ពេក ការបង្រ្កាបកុម្មុយនិស្តនឹងមិនមានផលល្អប្រសើរ ទើបធ្វើរដ្ឋាប្រហារ រួចហើយឧត្តមសនីយ៍ ហ្ងៀន ខាន់ ឡើងកាន់កាបអំណាច ចំណែកខាងព្រះពុទ្ធសាសនា ព្រះសង្ឃ ដែលជាមេដឹកនាំរបស់ពុទ្ធសាសនិកជន ក៏មានថាមពលអំណាចខ្លាំងឡើង កតិ្តភូមិរបស់ព្រះពុទ្ធសាសនា និង គណៈសង្ឃក៏កាន់តែល្អប្រសើរឡើង ពុទ្ធសាសនិកជន ក៏រួមកម្លាំងគ្នាឧបត្ថម្ភគាំទ្រក្បួនការផ្សេង ៗ ដូចជា អង្គការយុវជន ដែលមានមូលដ្ឋានកំលាំង ព្រមនឹងប្រតិបត្តិការតាមបញ្ជាក៏មានច្រើនឡើង។ មេដឹកនាំ ដែលឋិតនៅរង្វង់ខាងក្រៅក៏បែរមកចាប់អារម្មណ៍រដ្ឋាភិបាលទាហាន ដែលចូលមកថ្មី ក៏ត្រូវយកចិត្ត។
ព្រះសង្ឃក៏អាចមានដីកាសំឡេងខ្លាំងចូលទៅកាន់វេទការនយោបាយ បើទោះបីគោលបំណងចំបងគឺ ការផ្តួលរលំរដ្ឋាភិបាលអាក្រក់បានចប់សព្វគ្រប់ហើយ ប៉ុន្តែព្រះសង្ឃទាំងនេះនៅពេញចិត្តក្នុងការប្រើប្រាស់អំណាចខាងផ្នែកនយោបាយតទៅទៀត ទោះបីព្រះអង្គមិនត្រូវការចូលទៅជារដ្ឋាភិ បាលឯង តែព្រះអង្គក៏ត្រូវការឲ្យគណៈសង្ឃមានសម្លេងក្នុង រដ្ឋាភិបាល ឬរដ្ឋាភិបាលត្រូវស្តាប់គណៈសង្ឃ ទំនងជាថា ឲ្យព្រះសង្ឃជាទីប្រឹក្សារបស់រដ្ឋាភិបាល ត្រូវការឲ្យព្រះសង្ឃមានអំណាចដូច ដែលរដ្ឋាភិបាល ង៉ោ ឌិន យ៉ីម ធ្លាប់ប្រគល់ជូនគណៈអ្នកបួស និង សាសនិកកាតូលិក,ត្រូវការឲ្យបុគ្គល ដែលគណៈសង្ឃជ្រើសរើស ឬមើលឃើញថាគួរសូមចូលទៅកាន់ដំណែងក្នុងរដ្ឋាភិបាល ត្រូវការឲ្យរដ្ឋឧបត្ថម្ភព្រះពុទ្ធសាសនាច្រើនឡើងថែមទៀត និង ត្រូវការឲ្យយុវជនពុទ្ធសាសនិកមានសិទ្ធិ មានចំណែកក្នុងជៈតាកម្មរបស់សង្គមវៀតណាមកាន់តែច្រើនឡើង។
ដូច្នោះ លុះមកដល់ចុងឆ្នាំ ២៥០៧ ព្រះសង្ឃចាប់ផ្តើមមានតួនាទីខាងផ្នែកនយោបាយទៀត ដោយចោទថា មនុស្សរបស់ង៉ោឌិនយ៉ីម បានសេសសល់នៅក្នុងទីស្តីការគណៈរដ្ឋមន្ត្រីច្រើនណាស់ ហើយបានប្រើឥទ្ធិពល គាបសង្កត់ឲ្យរដ្ឋាភិបាលកែប្រែ ។ ភាគីកាតូលិកខ្លាចក្រែងថារដ្ឋាភិបាលនឹងគាំទ្រក្រុមពុទ្ធសាសនិកច្រើនហួសពេក ទើបក៏បានតវ៉ាឡើង បន្ទាប់មកក៏កើតការប្រឈមមុខដាក់គ្នារវាងពុទ្ធសាសនិក និង គ្រឹស្តសាសនិក។ មានមនុស្សស្លាប់ក្នុងហេតុចលាចល ក្នុងគ្រានេះប្រហែល ៣០ នាក់ រងរបួសជាច្រើនរយនាក់ ។
បន្ទាប់ពីនោះ ព្រះតេជគុណ ទិច ទ្រី ក្វាង ដាក់គំរោងការបង្កើតអង្គការនយោបាយរបស់ ក្រុមពុទ្ធសាសនិក តមកអាស្រ័យភាគីនិស្សិតអ្នកសិក្សា ក៏កើតសភាប្រជាជនដើម្បីសង្រ្គោះជាតិឡើង មានឈ្មោះហៅមួយទៀតថា “កងកម្លាំងបដិវត្តន៍របស់ប្រជាជន” ជាជំហានមួយ ដែលនឹងកើតគណៈបក្សនយោបាយរបស់គ្រហស្ថជាពុទ្ធសាសនិកតទៅមានបាវចនាបក្សថា “ជំរះរដ្ឋាភិបាល យកពួកមន្ត្រីសេសសល់ (អង្គការសម្ងាត់របស់ ង៉ោ ឌិន យ៉ីម និង ង៉ោ ឌិន ញ៉ូ) ចាកចេញ” ។
ភាពសុខសាន្តស្ថិតនៅមិនយូរប៉ុន្មាន លុះដល់ខែមិនា ២៥០៩ ព្រះសង្ឃមេដឹកនាំក៏ ចាប់ផ្តើមទាស់ទែងជាមួយឧត្តមសនីយ៍ ហ្ងៀន កៅ ក៊ី។ លោកឧត្តមសនីយ៍ ហ្ងៀន កៅ ក៊ី ដកងារស័ក្តិ មេបញ្ជាការកងពលទី ១ ដែលជាទីនិយមរបស់ពុទ្ធសាសនិក សហពុទ្ធចក្រ វៀតណាមក៏ ចេញមកថ្លែងការណ៍ អំពាវនាវឲ្យរដ្ឋាភិបាលបង្កើតគណៈកម្មការពង្រៀងរដ្ឋធម្មនុញ្ញ រៀបចំការបោះឆ្នោត និង សូមឲ្យលោកនាយទាហានទាំងឡាយត្រឡប់ទៅធ្វើការខាងផ្នែកទាហាន។ ពុទ្ធសាសនិក ដែលជាក្រុមអភិរ័ក្សនិយម មានព្រះតេជគុណ ទិច ទ្រី ក្វាង ជាមេដឹកនាំ ចាប់ផ្តើម បង្ខំរដ្ឋាភិបាលយ៉ាងខ្លាំង និង ព្រោះដោយសារមានភាពប្រាកដក្នុងចិត្តនៃកម្លាំងរបស់ខ្លួន ទើបប្រើវិធីហឹង្សាតាំងតែពីដម្បូង ខុសពីសម័យតស៊ូជាមួយ ង៉ោ ឌិន យ៉ីម ដែលមាននយោបាយនឹមនួនជាមុន ពេល ដែលបានទទួលកម្លាំងពីគាំទ្ររបស់ប្រជាជនរួចហើយ ទើបហានប្រឈមមុខពេញទំហឹង តែភាគីខាងលោក ហ្ងៀន កៅ ក៊ី ក៏ប្រាកដចិត្តនៃកម្លាំង និង វិធីការរបស់ខ្លួនដូចគ្នា ទើបមិនបានឱនលំទោនសូមអង្វរ នឹងបានតបតយ៉ាងខ្លាំងក្លា។ វិបត្តិពុទ្ធសាសនិកនៃ ព.ស. ២៥០៩ ជាហេតុនាំឲ្យកើតការត្រឡប់ទៅរកវិបត្តិពុទ្ធសាសនិកក្នុង ព.ស. ២៥០៦ ដើម្បីនាំកម្លាំង អំណាចនយោបាយរបស់ព្រះសង្ឃ ដែលបានកើតឡើង និង ថិតនៅរួចជាស្រេចហើយ ឆ្ពោះទៅរកការរំលត់ ជាគំរប់ក្បួនការនៃគតិធម្មតា វិធីការគាបសង្កត់រដ្ឋាភិបាលក៏ស្រដៀងគ្នានឹងវិធីការ ដែលធ្លាប់ប្រើ រួចមកហើយ ដូចជា និស្សិតអ្នកសិក្សា ចលនាក្បួនឆ្ពោះទៅរកការរឹបអូសស្ថានីយ៍វិទ្យុផ្សាយសម្លេងនៅទីក្រុងហ្វេ ប៉ុន្តែ គ្រានេះ មើលទៅ ដម្បូងឡើយ ហាក់ដូចជារដ្ឋាភិបាលរង្គោះរង្គើ ញាប់ញ័រខ្លាំង ព្រោះរាជការក្រុងហ្វេ ដាណាំង និង ហោយអ័ន រួមទាំងកងទ័ព ១ ក៏បានចូលដៃជាមួយ ព្រះសង្ឃ និង ធ្វើហាក់ដូចជាការក្បតចំពោះរដ្ឋាភិបាល ខណៈពេល ដែលនិស្សិតអ្នកសិក្សាចូល ទៅរឹបអូសស្ថានីយ៍វិទ្យុក្រុងហ្វេ ទាហាន ដែលប្រចាំការនៅទីនោះ ក៏បើកផ្លូវឲ្យដូច ដែលបានណាត់គា្នជាស្រេច។ ភាគីនាយពល កៅ ក៊ី ចាប់ផ្តើមតបតដោយវិធីនឹមនួន ចិត្តត្រជាក់ មានការចរចារជាមួយ ព្រះតេជគុណទិច ថាម ចូវ ជាព្រះសង្ឃភាគីនិយមការប្រណីប្រណម និង យល់ព្រមតាម សំណើរសូមទាំង ១០ ខរបស់ពុទ្ធសាសនិក ដែលជានយោបាយទាំងស្រុង មិន មានរឿងសាសនា សោះឡើយ ដូចជា៖
ខទី ១ ថា គណៈទាហាន នាយកគ្រប់គ្រង ត្រូវថ្លែងឲ្យច្បាស់ថា ខ្លួនត្រូវប្រតិបត្តិនាទី គ្រាន់តែជាបណ្តោះអាសន្ន និង ដកខ្លួនចេញភ្លាមនៅពេល ដែលមានការបោះឆ្នោតរដ្ឋ សភា ។
ខទី ៣ ថា គណៈទាហាន នាយកគ្រប់គ្រង ត្រូវតែងតាំងគណៈកម្មការពង្រៀងច្បាប់ បោះឆ្នោត និង ចាត់ត្រៀមការផ្សេង ៗ ដើម្បីមានការរៀបចំការបោះឆ្នោត។
ខទី ៤ ថា រដ្ឋាភិបាលត្រូវ ដំណើរការគ្រប់មាគ៌ា ដែលចាំបាច់ ដើម្បីមិនឲ្យពួកកុម្មុយនិស្ត និង ពួកនិយមមជ្ឈឹមា មកជ្រៀតជ្រែកចូលមកក្នុងដំណែងផ្សេង ៗ នៃសភា ដែលទទួលការបោះឆ្នោតនោះ។
ខទី ៦ ថា ត្រូវគាំទ្រឲ្យមានការបង្កើតគណបក្សនយោបាយ។
ខទី ១០ ថា ប្រជាជាតិ ត្រូវរូមចិត្តជាធ្លុងមួយ ដើម្បីបង្រ្កាបលទ្ធិកម្មុយនិស្ត និង លើកស្តារសន្តិភាព។
ទោះជាយ៉ាងណាក្តី ពេល ដែលពុទ្ធសាសនិកស្ងប់ភ្លាម នាយឧត្តមសនីយ៍ កៅ ក៊ី ក៏ចាប់ផ្តើមសម្រុកដោយប្រើកម្លាំងចូលទៅរឹបអូសកងទ័ពភាគទី ១ ដែលចូលដៃជាមួយពុទ្ធសាសនិក រឹបអូសស្ថានីយ៍វិទ្យុមកវិញ រឹបអូសទីក្រុងដាណាំង វត្តសំខាន់ ៗ របស់ក្រុងនោះ។ ពេល ដែលពុទ្ធសាសនិកប្រឆាំង ទាហានក៏បង្រ្កាបយ៉ាងដាច់ខាត មានមនុស្សស្លាប់ ៨០ នាក់ រងរបួស ៣០០ នាក់។ ទាហានរដ្ឋាភិបាលត្រូវបង្រ្កាបទាំងទាហានភាគីក្បត់ និង កងឈ្លបកុមារជាដើម ។ តមកពីដាណាំង ទាហានរដ្ឋាភិបាលក៏បានចូលទៅរឹបអូសយកក្រុងមកវិញ ក្មេង ៗ និង អ្នកសិក្សា បានដុតសៀវភៅស្ទើរទាំងអស់ក្នុងបណ្ណាល័យយ៉ូសិស និង ដុតស្ថានកុងស៊ុលអាមេរិក។
នៅពេល ដែលពុទ្ធសាសនិកភ្លាំងភ្លាត់ ក្លាយជាអ្នកចាញ់ប្រៀប ហើយនឹងអស់វិថីតស៊ូ ហើយ ក៏បែរត្រឡប់ទៅប្រើវិធានការចាស់ទៀត ឲ្យបានដឹងថារដ្ឋាភិបាលសង្កត់សង្កិនប្រ ហាត់ប្រហារ គឺការដុតសម្លាប់ខ្លួន និង ការដើរក្បួន ចាប់ផ្តើមតាំងតែថ្ងៃទី ២៩ ឧសភា មានអ្នកដុតសម្លាប់ខ្លួនទាំងអស់ដល់ទៅ ៩ អង្គ និង រូប មានទាំងភិក្ខុនី ភិក្ខុ សាមណេរ និង អ្នកសិក្សាស្រ្តី តែគ្រានេះ សម្លេងតបស្នងរបស់ប្រជាជន ដែលមានចំពោះការដុតខ្លួនតិចតួចណាស់ ។ ជាទូទៅ ប្រជាជនមិនសូវមានអារម្មណ៍ប៉ះទង្គិចចិត្ត ឬយល់ចិត្តថ្លើមប៉ុន្មានទេ ។ ទាំងនេះ ព្រោះមិនមានសារហេតុសមស្របជាមួយនឹងទង្វើ នៅទីបំផុតទាហានរដ្ឋាភិបាលក៏គ្រប់គ្រងក្រុងហ្វេបាន ហើយតមក ក៏បានចូលទៅគ្រប់គ្រងការិយាល័យសភាគ្រប់គ្រង មជ្ឈឹមនៃសហពុទ្ធចក្រវៀតណាម (Vien Hoa Dao)។ នៅទី ក្រុងសៃហ្គនបញ្ចប់វិបត្តិបាននៅទីបំផុតថ្ងៃទី ២៣ មិថុនា។
យ៉ាងណាក៏ដោយ អ្នកសារពត៌មានដូចជាលោក ឆែកតើរ៍ ជឿថាកម្លាំងដ៏ពិតប្រាកដរបស់ពុទ្ធសាសនិកជនពុំបានសាបរលាបទៅសោះទេ កម្លាំង ដែលសាបសូន្យអស់ន័យទៅនោះត្រឹមតែពលពួកអ្នកកុប្បកម្មតស៊ូបែបចេញមុខស្រែកច្រៀងរាំផ្ដុំកម្លាំងកណ្ដាលជំនុំជនតែប៉ុណ្ណោះ ឬហៅម្យ៉ាងទៀតថា សម័យព្រះសង្ឃកេណ្ឌពលកណ្ដាលផ្លូវ (Monks and mobs in the street) នោះផុតសម័យទៅហើយ ប៉ន្តែ ឋានះរបស់វត្ត និង ព្រះសង្ឃនៅតាមភូមិស្រុកគង់នៅមានកម្លាំងសំខាន់ ដោយសារព្រះសង្ឃមានការតម្រុងរក្សាទុកនូវភាវះជាឯកលក្ខណ៍របស់ខ្លួនជាព្រះសង្ឃពុទ្ធសាសនា ហើយផ្សព្វផ្សាយបណ្ដាញ់បញ្ញាញាណ និង ឥទ្ធិពលនៃគុណធម៌ចេញមកបញ្ចូលសង្គមរួមជាមួយកងកម្លាំងនៃពុទ្ធបរិស័ទ ដែលមានវិចារណញ្ញាណ ព្រោះមានប្រជាជនជាច្រើនជាពុទ្ធសាសនិកជនជាកម្លាំងទម្ររងពីខាងក្រោយ កងកម្លាំង ដែលនិយាយមកនេះនៅមានអំណាចយ៉ាងសំខាន់មហិមា ដែលភាគីប្រទេសគង់ត្រូវយកចិត្តទុកដាក់ឬពឹងពាក់អាស្រ័យ ការ ដែលលោក ង្វ៉ៀន កៅ ក៊ី ប្រញ៉ាប់ប្រញាលបញ្ជូនសារមកទូលថ្វាយបង្គំព្រះសង្ឃរាជនៃសមាគមពុទ្ធចក្រវៀតណាម (ព្រមទាំងព្រះតេជព្រះ ថិច ថាម ចូវ ផង) ពេល ដែលវបត្តិបញ្ចប់ចុះហើយ ជាគ្រឿងបញ្ជាក់ឲ្យដឹងថា សេចក្ដី ដែលពោលមកនេះនៅត្រឹមតែជានាមប៉ុណ្ណោះ។
សេចក្តីបន្ថែមចុងក្រោយ
១. ខ្ទមអ្នកតា ឬអាស្រមបូជាទេពារក្ស ដែលហៅថា ដិន(Dinh) ជាសាលាប្រចាំភូមិស្រុក ឬកន្លែងជំនុំរបស់អ្នកស្រុក និង ជាទីបូជាទេពារក្សអ្នកតាប្រចាំភូមិស្រុក។
២. វត្ត ឬ ចេតីយ៍ ដែលហៅថា ចួ (Chua=pagoda) ដែលជាកន្លែងបូជាព្រះពុទ្ធជាម្ចាស់ និង វត្ថុស័ក្តិសិទ្ធិនៃព្រះពុទ្ធសាសនាព្រមទាំងជាទីប្រកបពិធីបូជាក្នុងរដូវបុណ្យខាងពុទ្ធសាសនា ដូចជាពិធីបុណ្យថ្ងៃ ១រោច/កើត និង ១៥រោច/កើត និង បុណ្យសែនបុព្វការីថ្ងៃពេញបូណ៌មីខែ ៧ ជាដើម ព្រះពុទ្ធសាសនាដូច ដែលគោរពបដិបត្តិតាមសាលាចេតីយ៍ទាំងនោះ ជារូបបែបផ្សំផ្គុំរវាងនិកាយធៀន(សេន)ជាមួយនិកាយតិនដោ (Tinh do)ឬជាសាសនាបែបអ្នកស្រុក មិនសូវមានខ្លឹមសារធម៌អាថ៌ជ្រៅជ្រះអ្វីប៉ុន្មានទេ គឺជាលទ្ធិគោរពបូជាព្រះពុទ្ធជាម្ចាស់ព្រះពោធិសត្វ ព្រះអរហន្ត ឬបូជនីយបុគ្គលរបស់ជនជាតិចិន គឺព្រះម៉ែគង់ស៊ីអ៊ីម(ព្រះអវលោកិតេស្វារះពោធិសត្វ ដែលចិនកម្លាយឲ្យទៅជាស្ត្រី) ព្រះហ្វោហៀន(ព្រះសមន្តភទ្រពោធិសត្វ)ព្រះវ៉ានធូ (ព្រះមញ្ជុស្រីពោធិសត្វ) ព្រះកស្សប ជាដើម ក្នុងវត្តជាច្រើនកន្លែងអាចមានព្រះសង្ឃនៅប្រមាណ ២ អង្គខ្លះ ៣ អង្គខ្លះ តាមធម្មតាលទ្ធិផ្សំផ្គុំ ដែលពោលមកនេះ មានឧបាសកមួយប្រភេទនៅសម្រាប់ធ្វើពិធីករ និង ប្រកបពិធីកម្មផ្សេងៗខាងសាសនា ហៅថា អាគារិកៈ (Cusi)(គង់ប្រហែលគ្នាជាមួយលោកសង្ឃពិធីករក្នុងនិកាយឈិនរបស់ជប៉ុនទេដឹង) ក្រៅពីបូជនីយដ្ឋានពីរប្រភេទនេះហើយ ភូមិស្រុកមួយចំនួនអាចមានស្ថានទីសក្តិសិទ្ធិក្នុងលទ្ធិខុង ចឺ(Khong Tu)ហៅថា ម៉ៀវ(Mieu)សឹងកសាងឧទ្ទិសចំពោះអ្នកប្រាជ្ញក្នុងលទ្ធិខុងចឺ បន្ថែមមួយប្រភេទទៀតផង ចំណែកវត្តខាងព្រះពុទ្ធសាសនា ដែលសំខាន់មានមិនច្រើនប៉ុន្មានទេ ភាគច្រើនជាវត្តនិកាយធៀន វត្តទាំងនេះជាកន្លែងផ្តល់ការសិក្សារៀនសូធ្យផ្នែកធម្មវិន័យ និង ជាទីហ្វឹកអប់រំសមាធិដល់ព្រះសង្ឃនិកាយធៀន សាខាចាស់ ៗ ដែលនៅសល់ មានតែសាខាមួយគឺ សាខាថាវដឿង(និកាយធៀនទី ៣)សឹងបច្ចុប្បន្នជាសាខាតូចតាចណាស់ ក្រៅពីនោះជាសាខា ដែលកើតក្រោយ (និកាយ ដែលចាស់បំផុតគឺ ត្រឹកឡឹម ចាប់ផ្តើម ព.ស.១៨២១ ក្រៅពីនោះចាប់ផ្តើមពីពាក់កណ្ដាល ព.សវ.ទី ២២ មក)ប្រមាណ ៦ ឬ ៧ សាខាទៀត សមណសក្តិរបស់ព្រះសង្ឃចាត់តាមលំដាប់ថ្នាក់តាមរបៀប ដែលមានមកតាំងពីបូរាណ អ្នក ដែលអាចដម្លើងសមណសក្តិបានត្រូវឆ្លងកាត់ការប្រឡងដោយរដ្ឋាភិបាលជាអ្នកឃុំគ្រង សមណសក្តិទាំងអស់នេះ នៅពេល ដែលវៀតណាមត្រូវធ្លាក់ក្នុងអនានិគមរបស់បារាំងសេសហើយក៏អស់មានប្រសិទ្ធិភាពទៅ សូម្បីតែមានក៏លុះត្រាតែបានបង្កើតសមាគមពុទ្ធចក្រវៀតណាមឡើងក្នុង ព.ស.២៥០៧ ហើយសភាជាន់ខ្ពស់របស់គណៈសង្ឃទើបចាត់តាំងរបៀបវិធីប្រឡងតម្លើងសមណសក្តិថ្មី និង ឲ្យមានការប្រឡងយ៉ាងតឹងរ៉ឹង ព្រះសមណសក្តិ ដែលខ្ពស់បំផុតហៅថា ហ្វា ទឿង (ព្រះឧបជ្ឈាយ៍) រួមគ្នាបំពេញតួនាទីជាមន្ត្រីសង្ឃជាន់ខ្ពស់របស់គណៈសង្ឃ ហើយគណៈមន្ត្រីសង្ឃនេះបំពេញតួនាទីជាមេប្រយោគចាត់ប្រឡងព្រះសង្ឃប្រមាណ ៧៥០ អង្គ ហើយក៏ត្រូវរួមនៅក្នុងពិធីប្រឡងតម្លើងសមណសក្តិថ្នាក់ទាបចុះមក បន្តែមុននេះវណ្ណកម្ម ឬ គម្ពីរ៍ផ្សេង ៗ ដែលព្រះសង្ឃវៀតណាមរៀនសូធ្យស្វាធ្យាយភាគច្រើនជាភាសាចិន មានភាសាសំស្ក្រឹត ដែលសរសេរជាភាសាចិនបន្តិចបន្តួចប៉ុណ្ណោះ សម្រាប់ប្រើនៅក្នុងពិធីកម្មផ្សេង ៗ តែនៅពេលកតាំងសមាគមពុទ្ធចក្រវៀតណាមរួចហើយបានមានវណ្ណកម្មពុទ្ធសាសនាជាភាសាវៀតណាមកើតឡើងជា ច្រើន។
ពេល ដែលពុទ្ធសាសនិកជនវៀតណាមបានចាត់តាំងសមាគមពុទ្ធសាសនាឡើង ក្នុងព.ស.២៥០៧ ហើយ គណៈ និង សាសនិកជននិកាយថេរវាទ ក៏បានមានសិទ្ធិមានសម្លេងក្នុងកិច្ចការពុទ្ធសាសនាថេរវាទរបស់វៀតណាមខាងត្បូងស្មើភាពគ្នាជាមួយនិកាយមហាយាន មូលហេតុ ដែលពុទ្ធសាសនាថរវាទខាងត្បូងមានកេរិ៍្តកិតិ្តយស មានមុខមានមាត់ដូច្នេះ មិនត្រឹមតែព្រោះសេចក្ដីត្រូវការ ដែលនឹងរួបរួមកម្លាំងសាងសាមគ្គីក្នុងពួកក្រុមពុទ្ធសាសនិកជន ដែលមានពួកក្រុម និង និកាយផ្សេងគ្នា ដើម្បីបង្កើតឲ្យមានស្ថេរភាពជាកងជាបាច់គង់វង់ដល់ពុទ្ធសាសនា ហើយ និង ជួយគ្នាស្ថាបនាភាពរីកចម្រើនឈានទៅមុខ និង ប្រយោជន៍ដល់សង្គមតទៅ ពុំនោះសោត ថែមទាំងព្រះពុទ្ធសាសនានិកាយថេរវាទជាមូលដ្ឋានទ្រទ្រង់នូវឱវាទពាក្យប្រៀនប្រដៅដើមដំបូងជាឫស្សគល់ពិតនៃព្រះពុទ្ធជាម្ចាស់ ដែលពុទ្ធសាសនិកជនវៀតណាមសម័យថ្មី មើលឃើញនូវតម្លៃថាជាគោលធម៌ ដែលទាន់សម័យ សម្តែងឲ្យឃើញថាជាភាពប្រសើរលើសលប់នៃព្រះពុទ្ធសាសនា ។