សមុទ្រអារ៉ាល់
ស្ថានភាព​បច្ចុប្បន្ន​
left|thumb|200px| សមុទ្រអារ៉ាល់មើលពីផ្កាយរណបស្ពត់ right|thumb|180px| ការប្រៀបធៀប​សមុទ្រអារ៉ាល់ខាងជើង មុន (រូបក្រោម) និង ក្រោយ(រូបលើ) ការសាងសង់ Dike Kokaral បានបញ្ចប់ក្នុងឆ្នាំ២០០៥ right|thumb|180px| កប៉ាល់ដែលគេបោះបង់ចោល​អារ៉ាល់,កាហ្សាក់ស្ថាន right|thumb|180px| កប៉ាល់ដែលគេបោះបង់ចោល​អារ៉ាល់,កាហ្សាក់ស្ថាន right|thumb|180px| អតីតកំពង់ផែ​នៅទីក្រុងអារ៉ាល់,កាហ្សាក់ស្ថាន ពី​ឆ្នាំ​ ១៩៦០ ដល់​ឆ្នាំ​ ១៩៩៨ សមុទ្រ​អារ៉ាល់​ បាន​រីង​អស់​ប្រមាណ​ ៦០% នៃ​ផ្ទៃក្រឡា​ដើម​ និង​ប្រមាណ​ជា​ ៨០% នៃ​ចំណុះ​។ នៅ​ឆ្នាំ​ ១៩៦០ សមុទ្រ​អារ៉ាល់​ គឺជា​បឹង​ធំជាង​គេ​ទី​៤​ នៅ​លើ​ពិភពលោក​ ដែល​មាន​ផ្ទៃក្រឡា​ប្រមាណ​ ៦៨.០០០ គីឡូម៉ែត្រ​ការ៉េ​ និង​ចំណុះ​ប្រមាណ​ ១.១០០ គីឡូម៉ែត្រគុប​។ មកដល់​ឆ្នាំ​ ១៩៩៨ ផ្ទៃ​សមុទ្រ​ទាំង​មូល​បាន​នៅ​សល់​តែ​ប្រមាណ​ ២៨.៦៨៧ គីឡូម៉ែត្រ​ការ៉េ​ប៉ុណ្ណោះ​ ធំជាង​គេ​ទី​៨ លើ​លោក​។ បរិមាណ​ទឹក​ដែល​បាត់បង់​ គឺ​ស្មើនឹង​ បរិមាណ​ទឹក​ ដែល​ហូរ​ចូល​បឹង ​Erie និង​ Ontario រួម​បញ្ចូល​គ្នា​ ទន្ទឹម​នឹង​នេះ​ដែរ​ កំហាប់​អំបិល​ បាន​កើន​ឡើង​ពី​ ១០ ក្រាម​ក្នុង​មួយ​លីត្រ​ ទៅ​ ៤៥ ក្រាម​ក្នុង​មួយ​លីត្រ​នៅ​ឆ្នាំ​ ២០០៤​ ផ្ទៃ​សមុទ្រ​ទាំង​មូល​សល់​ប្រមាណ​ ១៧.១៦០ គីឡូម៉ែត្រ​ការ៉េ ស្មើនឹង​ ២៥% នៃ​ផ្ទៃក្រឡា​ដើម​។ គិត​ត្រឹម​ឆ្នាំ​ ២០០៧ ផ្ទៃ​សមុទ្រ​អារ៉ាល់​បាន​ថយ​មក​ត្រឹម​ប្រហែល​ ១០% នៃ​ផ្ទៃក្រឡា​ដើម​ប៉ុណ្ណោះ​ ហើយ​កំហាប់​អំបិល​នៅ​សមុទ្រ​អារ៉ាល់​ភាគ​ខាងត្បូង​ (សមុទ្រ​អារ៉ាល់​ធំ) បាន​កើន​លើស​ ១០០ ក្រាម​ក្នុង​មួយ​លីត្រ​។ ជា​ធម្មជាតិ​ កំហាប់​អំបិល​នៃ​ទឹក​សមុទ្រ​មាន​ប្រមាណ​ជា​ ៣៥ ក្រាម​ក្នុង​មួយ​លីត្រ​ប៉ុន្តែ​ ករណី​សមុទ្រ​មរណៈ (The Dead Sea) កំហាប់​​អំបិល​មាន​ពី​ ៣០០ ទៅ ៣៥០ ក្រាម​ក្នុង​មួយ​លីត្រ​។ បើ​ទោះជា​ថ្មីៗ​នេះ​ ត្រូវ​បាន​គេ​រក​ឃើញ​ថា​មាន​ទឹក​ហូរ​ចូល​ទៅ​ក្នុង​សមុទ្រ​អារ៉ាល់​ពី​ក្នុង​ដី​ ក៏​ពុំ​អាច​បញ្ឈប់​ការ​រីងស្ងួត​នៃ​សមុទ្រ​នេះ​ដោយ​ឯកឯង​បានឡើយ​។ បរិមាណ​ទឹក​ប្រហែល​ ៤ លាន​ម៉ែត្រគុប​ បាន​ហូរ​ចូល​ទៅ​ក្នុង​សមុទ្រ​អារ៉ាល់​ក្នុង​មួយ​ឆ្នាំ​ ដែល​ច្រើន​ជាង​ការ​ប៉ាន់ស្មាន​កាលពី​ពេលមុន​។ លំហូរ​ទឹក​ក្រោម​ដី​នេះ​ បាន​មកពី​ភ្នំ​ Pamirs និង Tian Shan ហើយ​បាន​ធ្វើ​ដំណើរ​តាម​ផ្លូវ​ដោយ​សម្រប​តាម​ស្រទាប់​ភូមិសាស្ត្រ​ជាច្រើន​ ទៅ​កាន់​មណ្ឌល​ដែល​ប្រេះ​បែក​ នៃ​បាត​សមុទ្រ​អារ៉ាល់​។ នៅ​ឆ្នាំ​ ១៩៨៧ ដោយ​ការ​រីង​ស្ងួត​បាន​ចែក​ផ្ទៃ​បឹង​ (សមុទ្រ​អារ៉ាល់)​ ទៅ​ជា​បឹង​ពីរ​ចែក​ដាច់​ពី​គ្នា​គឺ​៖ សមុទ្រ​អារ៉ាល់​ខាងជើង​ (the Lesser Sea, or Small Aral Sea) និង​សមុទ្រ​អារ៉ាល់​ខាងត្បូង​ (the Greater Sea, or Large Aral Sea)​។ ដៃ​សមុទ្រ​សិប្បនិមិត្ត​ត្រូវ​បាន​គេ​ជីក​ដើម្បី​ភ្ជាប់​សមុទ្រ​ទាំង​ពីរ​ឡើង​វិញ​ ប៉ុន្តែ​ការ​ភ្ជាប់​ត្រូវ​បាន​បញ្ចប់​នៅ​ឆ្នាំ​ ១៩៩៩ ដោយសារ​ទឹក​សមុទ្រ​ទាំង​ពីរ​នៅ​តែ​បន្ត​រីង​តទៅ​ទៀត​។ នៅ​ឆ្នាំ​ ២០០៣ សមុទ្រ​អារ៉ាល់​ខាងត្បូង​បាន​ចែក​អាង​ជា​ពីរ​គឺ​៖ អាង​ខាងលិច​ និង​ខាងកើត​។ ការ​បាត់បង់​ នៃ​សមុទ្រ​អារ៉ាល់​ខាង​ជើង​ត្រូវ​បាន​ត្រឡប់​មក​រក​ភាព​ដើម​វិញ​ដោយ​អន្លើ​។​ដោយ​សារ​ការ​រីង​ស្ងួត​ នៃ​សមុទ្រ​នេះ​ ក៏បាន​បង្កើត​នូវ​ Aral Karakum ដែល​ជា​វាលខ្សាច់​នៅ​លើ​អតីត​ផ្ទៃ​សមុទ្រ​។ ការងារ​ស្រោចស្រង់​ឡើងវិញ​ ត្រូវ​បាន​អនុវត្ត​នៅ​សមុទ្រ​អារ៉ាល់​ខាងជើង​។ ការ​ប្រើប្រាស់​ទឹក​ដើម្បី​ស្រោចស្រព​ត្រូវ​បាន​គេ​គិតគូរ​ និង​កែលំអ​ឡើងវិញ​ បាន​បង្កើន​បរិមាណ​លំហូរ​ទឹក​ទៅ​ក្នុង​សមុទ្រ​។ នៅ​ខែ​ កក្កដា​ ២០០៣ រដ្ឋាភិបាល​កាហ្សាក់ស្ថាន​ បាន​ប្រកាស​ផែនការ​កសាង​ទំនប់​ Kokaral (Kok-Aral) ជា​ទំនប់​ពិត​មួយ​ ខណ្ឌ​ចែក​សមុទ្រ​អារ៉ាល់​ជា​ពីរ​ស្មើគ្នា​។ ការងារ​កសាង​ទំនប់​នេះ​បាន​បញ្ចប់​ជាស្ថាពរ​នៅ​ខែ​ សីហា ២០០៥ ចាប់ពី​ពេល​នោះ​មក កម្ពស់​ទឹក​សមុទ្រ​អារ៉ាល់​ខាងជើង​បាន​កើន​ឡើង​ ហើយ​កំហាប់​អំបិល​ត្រូវ​បាន​ថយ​ចុះ​។ នៅ​ឆ្នាំ​ ២០០៦ ដោយ​សារ​ការងារ​ស្រោច​ស្រង់​ កម្ពស់​ទឹក​ត្រូវ​បាន​គេ​កត់សម្គាល់​ឃើញ​ថា​បាន​កើន​ឡើង​លឿន​ជាង​ការ​រំពឹង​ទុក​។ ដោយសារ​ទំនប់​ បាន​ធ្វើ​ឱ្យ​កម្ពស់​ទឹក​សមុទ្រ​អារ៉ាល់​ខាងជើង​ឡើង​យ៉ាង​លឿន​ដល់​ ៣៨ ម៉ែត្រ​ ពី​កម្ពស់​មួយ​ទាប​ជាង​ ៣០ ម៉ែត្រ​ និង​តាម​ការ​គិតទុក​អាច​ឡើង​ដល់​ ៤២ ម៉ែត្រ​។ ដំណើរការ​សេដ្ឋកិច្ច​សំខាន់​លើ​ការ​នេសាទ​ បាន​ត្រឡប់​មក​រក​ភាព​ដើម​វិញ​ ហើយ​អ្នក​សង្កេត​ការ​ជាច្រើន​ ដែល​បាន​សរសេរ​អំពី​ភយន្តរាយ​បរិស្ថាន​ នៃ​សមុទ្រ​អារ៉ាល់​ មាន​ការ​ភ្ញាក់ផ្អើល​យ៉ាង​ខ្លាំង​នូវ​របាយការណ៍​ដែល​មិន​បាន​រំពឹង​ទុក​ថា​នៅ​ឆ្នាំ​ ២០០៦ ការ​កើន​ឡើង​នូវ​កម្ពស់​ទឹក​ បាន​ធ្វើ​ឱ្យ​រស់រាន​ឡើងវិញ​នូវ​ឧស្សាហកម្ម​នេសាទ​ និង​អាច​ផលិត​សម្រាប់​នាំចេញ​ទៅ​លក់​នៅ​ទី​ឆ្ងាយ​ដូចជា​អ៊ុយក្រែន​ជាដើម​។ បើ​តាម​ដឹង​ការ​ស្រោចស្រង់​សមុទ្រ​នេះ​ ក៏​អាច​ធ្វើ​ឱ្យ​មាន​ភ្លៀង​ឡើងវិញ​ ដែល​បាន​ខកខាន​ជា​យូរ​មក​ហើយ​ និង​អាច​ធ្វើ​ឱ្យ​មាន​ការ​ផ្លាស់ប្ដូរ​អតិសុខុម​អាកាសធាតុ​ផង​ដែរ​ នាំ​មក​នូវ​ក្ដី​សង្ឃឹម​ក្នុង​ការ​ប៉ុនប៉ង​ស្ដារ​វិស័យ​កសិកម្ម​ឡើងវិញ​ ដែល​បាន​រំខាន​ដោយ​ព្យុះ​ធូលី​នៃ​តំបន់​ (dustbowl) និង​ការ​ពង្រីក​ឡើងវិញ​នូវ​ផ្ទៃ​សមុទ្រ​ដែល​បាន​រីង​ស្ងួត​។ សមុទ្រ​ ដែល​ធ្លាប់​ស្រក​អស់​ ១០០ គីឡូម៉ែត្រ​ ពី​ទីក្រុង​កំពង់​ផែ​ Aral (ទីក្រុង Aral ត្រូវ​បាន​គេ​ស្គាល់​ថា​ Aralsk ឬ Aral'sk) បច្ចុប្បន្ន​មាន​ចម្ងាយ​តែ​ ២៥ គីឡូម៉ែត្រ​ប៉ុណ្ណោះ​។ មាន​ផែនការ​ជាច្រើន​ ដើម្បី​កសាង​​ប្រឡាយ​​តភ្ជាប់​ឡើងវិញ​ពី​កំពង់ផែ​អារ៉ាល់​ ទៅ​សមុទ្រ​។ បើ​តាម​គម្រោង​គឺ​ត្រូវ​សាងសង់​នៅ​ឆ្នាំ​ ២០០៩ រហូតដល់​ពេល​ដែល​គេ​រំពឹង​ទុក​ថា​ចម្ងាយ​ត្រូវ​នៅ​សល់​តែ​ប្រមាណ​ ៦ គីឡូម៉ែត្រ​ប៉ុណ្ណោះ​ពី​សមុទ្រ​។ ទំនប់​ថ្មី​មួយ​ទៀត​នឹង​ត្រូវ​កសាង​ ដោយ​ផ្អែក​លើ​កម្ចី​ពី​ធនាគារ​ពិភពលោក​ (World Bank) ដល់​ប្រទេស​កាហ្សាក់ស្ថាន​ ដែល​នឹង​ចាប់​ផ្ដើម​រៀបចំ​ចាក់​គ្រឹះ​នៅ​ឆ្នាំ​ ២០០៩ ផង​ដែរ​ដើម្បី​ពង្រីក​បន្ថែម​លើ​ផ្ទៃ​ដែល​បាន​រីង​នៅ​ភាគ​ខាងជើង​សមុទ្រ​អារ៉ាល់​តូច​ ទៅ​កាន់​អតីត​កំពង់ផែ​សមុទ្រ​ នៃ​ទីក្រុង​ Aralsk​។ សមុទ្រ​អារ៉ាល់​ខាងត្បូង​ ដែល​លាត​សន្ធឹង​យ៉ាង​ធំធេង​ នៅ​ក្នុង​ប្រទេស​អ៊ុយប៊ែគីស្ថាន​ដ៏​ក្រីក្រ​ ត្រូវ​បាន​គេ​បោះបង់​ចោល​ទៅតាម​យថាកម្ម​។ ដំបូង​ឡើយ​ គម្រោង​នៃ​សមុទ្រ​អារ៉ាល់​ខាងជើង​ ហាក់​ដូចជា​បាន​នាំ​មក​នូវ​ពន្លឺ​នៃ​ក្ដី​សង្ឃឹម​ដល់​សមុទ្រ​អារ៉ាល់​ខាងត្បូង​ ដោយ​រំពឹង​ទុក​ថា​៖ បន្ថែម​លើ​ការ​កើន​ឡើងវិញ​នូវ​កម្ពស់​ទឹក​សមុទ្រ​អារ៉ាល់​ខាងជើង​ ទ្វារ​ទឹក​នឹង​ត្រូវ​បាន​បើក​ ដើម្បី​ឱ្យ​ទឹក​ដែល​លើស​តម្រូវ​ការ​ហូរ​ចាក់​ទៅ​វាល​ស្ងួត​ហួតហែង​ដ៏​ធំ​ នៃ​សមុទ្រ​អារ៉ាល់​ខាងត្បូង​។ ការ​ពិភាក្សា​ ត្រូវ​បាន​ធ្វើ​ឡើង​ដើម្បី​បង្កើត​ឡើងវិញ​នូវ​ដៃ​សមុទ្រ​តភ្ជាប់​សមុទ្រ​អារ៉ាល់​ខាងជើង​ដែល​មាន​លក្ខណៈ​ល្អ​ប្រសើរ​ឡើងវិញ​ហើយ​នោះ​ ទៅ​នឹង​សមុទ្រ​ខាងត្បូង​ដែល​រង​ការ​រីងស្ងួត​ ប៉ុន្តែ​ពុំ​មាន​ឆន្ទៈ​នយោបាយ​ឡើយ​។ ប្រទេស​អ៊ុយប៊ែគីស្ថាន​ បាន​បង្ហាញ​ទស្សនៈ​គ្មាន​ចំណាប់អារម្មណ៍​ ប្រសិនបើ​បោះបង់​ទន្លេ​ Amu Darya គឺជា​ការ​បោះបង់​ប្រភព​ទឹក​សម្រាប់​ស្រោចស្រព​កប្បាស​ ហើយ​ជំនួស​ដោយ​ការ​រុករក​ប្រេង​នៅ​លើ​ផ្ទៃ​ដី​ដែល​បាន​រីងស្ងួត​នៃ​សមុទ្រ​អារ៉ាល់​។ វាល​អំបិល​ដ៏​ធំ​ ដែល​បាន​លេច​រូបរាង​ឡើង​ពី​ការ​រីង​នៃ​សមុទ្រ​អារ៉ាល់​ បាន​បង្កើត​ឱ្យ​មាន​ព្យុះ​ធូលី​ (dust storms) និង​ធ្វើ​ឱ្យ​រដូវ​រងា​កាន់តែ​ត្រជាក់​ រដូវក្ដៅ​កាន់តែ​ក្ដៅ​នៅ​ក្នុង​តំបន់​។ ដើម្បី​សម្រាល​ទម្ងន់​នេះ​ប្រកប​ដោយ​ប្រសិទ្ធភាព​រួមមាន​ការ​ដាំ​រុក្ខជាតិ​គ្រប់​ប្រភេទ​ លើ​ផ្ទៃ​ដី​ដែល​កើត​ថ្មី​ពី​ការ​រីងស្ងួត​នៃ​សមុទ្រ​អារ៉ាល់​ជាដើម​។ នៅ​សមុទ្រ​អារ៉ាល់​ខាងជើង​ថ្មីៗនេះ​ការ​ងើប​ឡើង​នូវ​កម្ពស់​ទឹក​សមុទ្រ​ មិន​ទាន់​គ្រប់គ្រាន់​នៅ​តំបន់​ខ្លះ​ ដោយ​សព្វថ្ងៃ​នេះ​និទាឃៈរដូវ​មិន​មាន​ភ្លៀង​ធ្លាក់​ក្នុង​រយៈពេល​យូរ​។ នៅ​រដូវ​ក្ដៅ​ឆ្នាំ​ ២០០៣ សមុទ្រ​អារ៉ាល់​ខាងត្បូង​ បាន​រីង​លឿន​ជាង​ការ​ព្យាករណ៍​។ នៅ​ជម្រៅ​ជ្រៅ​បំផុត​នៃ​សមុទ្រ​ គឺ​នៅ​បាត​សមុទ្រ​មាន​កំហាប់​អំបិល​ខ្ពស់​ជាង​ផ្ទៃ​ខាងលើ​ ហើយ​មិន​រលាយ​ចូល​គ្នា​ឡើយ​។ លើស​ពី​នេះ​ទៅទៀត​ មាន​តែ​ផ្ទៃ​ខាងលើ​នៃ​សមុទ្រ​ប៉ុណ្ណោះ​ បាន​ទទួល​កម្ដៅ​នៅ​រដូវ​ក្ដៅ​។ បើ​តាម​ទិន្នន័យ​ថ្មីៗ​នេះ​ បាន​ឱ្យ​ដឹង​ថា​ ផ្នែក​ខាងលិច​នៃ​សមុទ្រ​អារ៉ាល់​ខាង​ត្បូង​ នឹង​ត្រូវ​រីងស្ងួត​ទាំង​ស្រុង​នៅ​រយៈពេល​ ១៥​ ឆ្នាំ​ខាងមុខ​ ឯ​ផ្នែក​ខាងកើត​ស្ថិត​នៅ​ក្នុង​ភាព​មិន​ច្បាស់លាស់​។ អាយុជីវិត​នៃ​សមុទ្រ​អារ៉ាល់​ និង​ដែនដីសណ្ដ​នៃ​ទន្លេ​ដែល​ហូរ​ចាក់​ចូល​ទៅ​សមុទ្រ​ បាន​ឈាន​ជិត​ដល់​ទី​អវសាន​ហើយ​ មិនមែន​តិចតួច​ឡើយ​ព្រោះតែ​កំហាប់​អំបិល​ដ៏​ខ្ពស់​។ ការ​ស្រក​ចុះ​នៃ​សមុទ្រ​ បាន​បង្កើត​ឡើង​នូវ​វាលលំហ​ដ៏​ធំ​គ្របដណ្ដប់​ដោយ​អំបិល​ និង​សារធាតុ​គីមី​ពុល​ ហើយ​វា​ត្រូវ​បាន​ពាំ​នាំ​ឆ្ងាយ​ ដោយ​សារ​កម្លាំង​ខ្យល់​បក់​​ និង​រាលដាល​ទៅ​តំបន់​ជិតខាង​ទៀត​ដូចជា​លំអងធូលី​ដែល​មាន​ជាតិពុល​ជាដើម​។ ដី​ដែល​នៅ​ជុំវិញ​សមុទ្រ​អារ៉ាល់​ បាន​រង​ការ​បំពុល​យ៉ាង​ធ្ងន់ធ្ងរ​ ហើយ​ប្រជាជន​ដែល​រស់នៅ​តំបន់​នោះ​ បាន​ទទួល​រងគ្រោះ​ពី​ការ​ខ្វះ​ទឹក​ស្អាត​ប្រើប្រាស់​ និង​ប្រឈម​នឹង​បញ្ហា​សុខភាព​សាធារណៈ​ផ្សេងៗ​ ដូចជា​អត្រា​ពិត​ជាក់ស្ដែង​ដ៏​ខ្ពស់​នៃ​រោគ​មហារីក​ និង​សួត​។ ដំណាំ​ជាច្រើន​នៅ​ក្នុង​តំបន់​ ត្រូវ​បាន​បំផ្លាញ​ដោយ​សារ​តែ​អំបិល​បាន​វាយលុក​ទៅ​លើ​ដី​។ ទីប្រជុំជន​ Moynaq របស់​អ៊ុយប៊ែគីស្ថាន​​ ធ្លាប់​ជា​កន្លែង​សម្រាប់​ចំណត​នាវា និង​តំបន់​ការ​នេសាទ​ដ៏​រុងរឿង​ ដែល​បាន​ផ្ដល់​ការងារ​ដល់​មនុស្ស​ប្រហែល​ ៦០.០០០ នាក់ បច្ចុប្បន្ន​នេះ​ បាន​ស្ថិត​នៅ​ចម្ងាយ​រាប់​ម៉ាយ​ (mile ដែល​ 1 mile = 1609 meters) ពី​ច្រាំង​សមុទ្រ​។ ទូក​នេសាទ​ជាច្រើន​ បាន​ស្ថិតនៅ​រាយប៉ាយ​ពាសពេញ​ដី​ស្ងួត​ហែង​ដែល​ធ្លាប់​គ្របដណ្ដប់​ដោយ​សមុទ្រ​ កាលពី​ ២០ ឆ្នាំ​មុន​។ សោកនាដកម្ម​នៃ​ឆ្នេរសមុទ្រ​អារ៉ាល់​ ត្រូវ​បាន​ពណ៌នា​តាម​រយៈ​ខ្សែភាពយន្ត​ Psy ("Dogs") នៅ​ឆ្នាំ​ ១៩៨៩ ដោយ​នាយក​គ្រប់គ្រង​​ជាតិ​សូវៀត​ឈ្មោះ​ Dmitriy Svetozarov ។ ខ្សែភាពយន្ត​នេះ​ បាន​សំដៅ​លើ​ទីតាំង​នៅ​ក្នុង​ទីក្រុង​ខ្មោច​ពិតៗ​ ដោយ​បង្ហាញ​នូវ​ទស្សនីយភាព​នៃ​អគារ​ដែល​គេ​បោះបង់ចោល​ និង​កប៉ាល់​ដែល​ស្ថិត​នៅ​រាយ​ប៉ាយ​។ លើស​ពី​នេះ​ទៅទៀត​ នៅ​ឆ្នាំ​ ១៩៩៩ ផលិតករ​ភាពយន្ត​ជនជាតិ​អាល្លឺម៉ង់​ឈ្មោះ Joachim Tschirner បាន​ផលិត​ភាពយន្ត​ឯកសារ​ "Der Aralsee" ឱ្យ​ទូរទស្សន៍​ Arte ។ នៅ​ថ្ងៃ​ទី​ ០៩ តុលា ឆ្នាំ​ ២០០៧ BBC World បាន​ផ្សាយ​ភាពយន្ត​ឯកសារ​ឈ្មោះ​ 'Back From The Brink?' ដែល​បាន​ផលិត​ឡើងដោយ​ Borna Alikhani និង Guy Creasey បាន​បង្ហាញ​នូវ​ការ​ផ្លាស់ប្ដូរ​ខ្លះៗ​ នៅ​ក្នុង​តំបន់​ចាប់តាំង​ពី​មាន​វត្តមាន​នៃ​ទំនប់​ Aklak មក​។