cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
ប្រវត្តិសាស្ត្រលាវ
Siam and Suzerainty (1779-1893)
By 1779 General Taksin had driven the Burmese from Siam, had overrun the Lao Kingdoms of Champasak and Vientiane, and forced Luang Prabang to accept vassalage (Luang Prabang had aided Siam during the siege of Vientiane). Traditional power relationships in Southeast Asia followed the Mandala model, warfare was waged to secure population centers for corvee labor, control regional trade, and confirm religious and secular authority by controlling potent Buddhist symbols (white elephants, important stupas, temples, and Buddha images). To legitimize the Thonburi Dynasty, General Taksin seized the Emerald Buddha and Phra Bang images from Vientiane. Taksin also demanded that the ruling elites of the Lao kingdoms and their royal families pledge vassalage to Siam in order to retain their regional autonomy in accordance with the Mandala model. In the traditional Mandala model, vassal kings retained their power to raise tax, discipline their own vassals, inflict capital punishment, and appoint their own officials. Only matters of war, and succession required approval from the suzerain. Vassals were also expected to provide annual tribute of gold and silver (traditionally modeled into trees), provide tax and tax in-kind, raise support armies in time of war, and provide corvee labor for state projects. However, by 1782 Taksin had been deposed and Rama I was king of Siam, and began a series of reforms which fundamentally altered the traditional Mandala. Many of the reforms took place to more closely administer and assimilate the Khorat Plateau(or Isan) which was traditionally and culturally part of the Lao kingdoms’ tributary networks. In 1778, only Nakhon Ratchasima was a tributary of Siam, yet by the end of the reign of Rama I Sisaket, Ubon, Roi Et, Yasothon, Khon Khaen, and Kalasin paid tribute directly to Bangkok. According to Thai records, by 1826 (less than fifty years) the number of towns and cities in Isan had grown from 13 to 35. Forced population transfers from Lao areas were further reinforced by corvee labor projects and increased taxes. Siam required labor to help rebuild from repeated Burmese invasions, and growing sea trade. Increasing the productivity and population living on the Khorat Plateau provided the labor and material access to strengthen Siam.
ដែនជម្រកសត្វព្រៃភ្នំណាមលៀរ
ដែនជម្រកសត្វព្រៃនេះ គ្របដណ្តប់លើផ្ទៃក្រឡា 509.57គម2 លាតសន្ធឹងលើរយៈកម្ពស់ 320-1070ម ។ តំបន់នេះ កំពុងរងការគំរាមកំហែងដោយបទល្មើសកាប់ព្រៃឈើខុសច្បាប់ ។
តំណភ្ជាប់ខាងក្រៅ
ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ខេត្តមណ្ឌលគិរី
ប្រវត្តិសាស្ត្រលាវ
Anouvong’s Rebellion and Lao Nationalism
Anouvong is a symbolic and controversial figure even today, his short lived rebellion against Siam from 1826-1829 ultimately proved futile and led to the total annihilation of Vientiane as a kingdom and a city, yet among the Lao he remains a potent symbol of unyielding defiance and national identity. Thai and Vietnamese histories record that Anouvong rebelled as the result of personal insult suffered at the funeral of Rama II in Bangkok. Yet, the Anouvong Rebellion lasted three years and engulfed the whole of the Khorat Plateau for more complex reasons.
The history of forced population transfers, corvee labor projects, loss of national symbols and prestige (most notably the Emerald Buddha) formed the backdrop to specific actions taken by Rama III to directly annex the Isan region. In 1812 Siam and Vietnam were at odds over the succession of the Cambodian king, the Vietnamese gained the upper hand with their chosen successor and Siam compensated itself by annexing territory on the Dangrek Mountains and along the Mekong River in Stung Treng. As a result Lao international trade along the Mekong was effectively blockaded, and heavy duties were imposed on Lao merchants who were viewed suspiciously by Siam for their trade with both the Cambodians and Vietnamese.
In 1819 a rebellion in Champasak provided Anouvong with opportunity, and he dispatched an army under his son Nyo who managed to suppress the conflict. In exchange Anouvong successfully made the case that his son be crowned as king in Champasak, which was confirmed by Bangkok. Anouvong had successfully expanded his influence throughout Vientiane, Isan, Xieng Khouang and now Champasak. Anouvong dispatched a number of diplomatic missions to Luang Prabang, which were viewed suspiciously in light of his growing regional influence.
By 1825 Rama II had died, and Rama III was consolidating his position against prince Mongkut (Rama IV). In the ensuing power struggle before the accession of Rama III one of Anouvong’s grandsons was killed. When Anouvong arrived for the funerary services, he made several requests of the king Rama III which were dismissed including the return of his sister who had been captured in 1779, and Lao families which had been relocated to Saraburi near Bangkok. Before returning to Vientiane, Anouvong’s son Ngau, the crown prince, was forced to perform manual labor during which he was beaten.
Early in his reign, Rama III ordered a census of all peoples on the Khorat Plateau, the census involved the forced tattooing of each villager’s census number and name of their village. The aim of the policy was to more tightly administer Lao territories from Bangkok and was facilitated by the nobility Siam had installed in the newly created cities throughout the region. Popular resentment against the forced tattooing and increased taxes became casus belli for rebellion.
Toward the end of 1826 Anouvong was making military preparations for armed rebellion. Anouvong’s strategy involved three objectives, first was to repatriate all ethnic Lao living in Siam to the right bank of the Mekong and execute any Siamese engaged in the tattooing of Lao, the second objective was to consolidate Lao power by forging an alliance with Chiang Mai and Luang Prabang, the third and final goal was to gain international support from either the Vietnamese, Chinese, Burmese or British. In January hostilities commenced, and the Lao armies were sent from Vientiane to capture Nakhon Ratchasima, Kalasin, and Lomsak. From Champasak forces rushed to take Ubon and Suvannaphum, while pursuing a scorched-earth policy ensuring the Lao time to retreat.
Anouvong’s forces pushed south eventually to Saraburi to free the Lao there, but the flood of refugees pushing north slowed the armies’ retreat. Anouvong also severely underestimated the Siamese arms stockpile, which under the terms of Burney Treaty had provided Siam with weaponry from the Napoleonic Wars in Europe. A Lao defense was staged at Nong Bua Lamphu the traditional Lao stronghold in the Isan, but the Siamese emerged victorious and leveled the city. The Siamese pushed north to take Vientiane and Anouvong fled southeast to the border with Vietnam. By 1828 Anouvong had been captured, tortured and sent to Bangkok with his family to die in a cage. Rama III ordered Chao Bodin to return and level the city of Vientiane, and forcibly move the entire population of the former Lao capital to the Isan region.
Aftermath and Vietnamese Intervention
Following the Anouvong Rebellion Siam and Vietnam were increasingly at odds over control of the Indochinese Peninsula. In 1831 Emperor Minh Mang sent Vietnamese troops to seize Xieng Khouang and annexed the area as the province of Tran Ninh. Also in 1831 and again in 1833 King Mantha Tourath sent a tributary mission to the Vietnamese, which were quietly ignored so as not to antagonize the Siamese further. In 1893 these tributary missions from Luang Prabang were used by the French as part of a legal argument for all the territories on the east bank of the Mekong. In late 1831 Siam and Vietnam had a series of wars (Siamese-Vietnamese War 1831-1834, and Siamese-Vietnamese War 1841-1845) over control of Xieng Khouang and Cambodia.
In the aftermath of Vientiane's destruction the Siamese divided the Lao lands into three administrative regions. In the north, the king of Luang Prabang and a small Siamese garrison controlled Luang Prabang, the Sipsong Panna, and Sipsong Chao Tai. The central region was administered from Nong Khai and extended to the borders of Tran Ninh (Xieng Khouang) and south to Champasak. The southern regions were controlled from Champasak and extended to areas bordering Cochin China and Cambodia. From the 1830s through the 1860s small rebellions took place across Lao lands and the Khorat Plateau, but they lacked both the scale and coordination of the Anouvong Rebellion. Importantly, at the end of each rebellion Siamese troops would return to their administrative centers, and no Lao region was allowed to have a buildup of force which could have been used in rebellion.
Population Transfers and Slavery
Population transfers of ethnic Lao to Siam began in 1779 with Siamese suzerainty. Artisans and members of the court were forcibly moved to Saraburi near Bangkok, and several thousand farmers and peasant who were transported throughout Siam to Phetchaburi, Ratchaburi, and Nakhon Chaisi in the southwest and to Prachinburi and Chanthaburi in the southeast. However, massive deportations estimated between 100,000-300,000 people began following the defeat of King Anouvong in 1828, and would continue until the 1870s. From 1828-1830 over 66,000 people were forcibly relocated from Vientiane. In 1834 the first of several relocations of the Phuan areas of Xieng Khouang began, transferring more than 6,000 people. Most of those relocated were settled in the Isan region and were considered that cha loei or “war slaves” who were to serve as serfs in underpopulated areas for the Thai elite. The result changed the demographics and cultural traditions of Thailand and Laos and continues today with a five-fold disparity between the ethnic Lao living on the West Bank of the Mekong and those left in the East in what is today Laos.
Although slavery existed in Lao areas before the rebellion in 1828, the defeat and subsequent removal of most ethnic Lao left a depopulated and vulnerable position for the remaining people of the East Bank of the Mekong. Lao Theung hill tribes which had little involvement in the 1828 rebellion bore the brunt of organized slave raids into Laos and became known collectively and pejoratively in Thai and Lao as kha or “slaves.” Lao Theung were hunted or sold into slavery frequent organized raiding parties from Vietnam, Cambodia, Siam, Laos and China. Larger tribes of Lao Theung, such as the Brao, would conduct slave raids against weaker tribes. The raids continued throughout the remainder of the nineteenth century, a Siamese military campaign in Laos in 1876 was described by a British observer as having been "transformed into slave-hunting raids on a large scale."
The population transfers and slave raids ameliorated toward the end of the nineteenth century when European observers and anti-slavery groups made their presence increasingly difficult for the Bangkok elite. In 1880 both slave raiding and trading became illegal, although debt slavery would persist until 1905 by decree of King Chulalongkorn. The French would use the existence of slavery in Siam as one of the major professed motivations for establishing a Protectorate of Laos during the 1880s and 1890s.
The Haw Wars
During the early and mid-nineteenth century the first Lao Sung including the Hmong, Mien, Yao and other Sino-Tibetan groups began settling in the higher elevations of Phongsali province and northeast Laos. The influx of immigration was facilitated by the same political weakness which had given shelter to the Haw bandits and left large depopulated areas throughout Laos.
By the 1860s the first French explorers were pushing north charting the path of the Mekong River, with hope of a navigable waterway to southern China. Among the early French explorers was an expedition led by Francis Garnier, who was killed during an expedition by Haw rebels in northern Laos. The French would increasingly conduct military campaigns against the Haw in both Laos and Vietnam (Tonkin) until the 1880s.
Colonialism and the French Protectorate of Laos (1893-1953)
The French Protectorate of Laos established two and at times three administrative regions governed from Vietnam in 1893. It was not until 1899 that Laos became centrally administered by a single Resident Superieur based in Savannakhet, and later in Vientiane. The French chose to establish Vientiane as the colonial capital for two reasons, firstly it was more centrally located between the central provinces and Luang Prabang, and secondly the French were aware of the symbolic importance of rebuilding the former capital of the Lan Xang Kingdom which the Siamese had destroyed.
As part of French Indochina both Laos and Cambodia were seen as a source of raw materials and labor for the more important holdings in Vietnam. French colonial presence in Laos was light; the Resident Superieur was responsible for all colonial administration from taxation to justice and public works. The French maintained a military presence in the colonial capital under the Garde Indigene made up of Vietnamese soldiers under a French commander. In important provincial cities like Luang Prabang, Savannakhet, and Pakse there would be an assistant resident, police, paymaster, postmaster, schoolteacher and a doctor. Vietnamese filled most upper level and mid-level positions within the bureaucracy, with Lao being employed as junior clerks, translators, kitchen staff and general laborers. Villages remained under the traditional authority of the local headmen or chao muang. Throughout the colonial administration in Laos the French presence never amounted to more than a few thousand Europeans. The French concentrated on the development of infrastructure, the abolition of slavery and indentured servitude (although corvee labor was still in effect), trade including opium production, and most importantly the collection of taxes.
The Lao response to French colonialism was mixed, although the French were viewed as preferable to the Siamese by the nobility, the majority of Lao Loum, Lao Theung, and Lao Sung were burdened by regressive taxes and demands for corvee labor to establish colonial outposts. The first serious resistance to the French colonial presence began in southern Laos, as the Holy Man’s Rebellion led by Ong Keo, and would last until 1910. The rebellion began in 1901 when a French commissioner in Salavan was attempting to pacify Lao Theung tribes for taxation and corvee labor, Ong Keo provoked anti-French sentiment and in response the French burned a local temple. The commissioner and his troops were massacred and a general uprising began throughout the Bolaven Plateau. Ong Keo would be killed by French forces, but for several years his harassment and protests gained popularity in the southern Laos. It was not until the movement spread to the Khorat Plateau and threatened to become an international incident involving Siam that several French columns of the Garde Indigene converged to put down the rebellion. In the north Tai Lu groups from the areas around Phongsali and Muang Sing also began to rebel against French attempts at taxation and corvee labor. In 1914 the Tai Lu king had fled to the Chinese portions of the Sipsong Panna, where he began a two year guerilla campaign against the French in northern Laos, which required three military expeditions to suppress and resulted in direct French control of Muang Sing. In northeast Laos, Chinese and Lao Theung rebelled against French attempts to tax the opium trade which resulted in another rebellion from 1914-1917. By 1915 most of northeast Laos was controlled by Chinese and Lao Theung rebels. The French dispatched the largest military presence yet to Laos which included 160 French officers and 2500 Vietnamese troops divided in two columns. The French drove the Chinese led rebels across the Chinese border and placed Phongsali under direct colonial control. Yet northeastern Laos was still not entirely pacified and a Hmong shaman named Pa Chay Vue attempted to establish a Hmong homeland through a rebellion (pejoratively termed the Madman’s War) which lasted from 1919-1921.
By 1920 the majority of French Laos was at peace and colonial order had been established. In 1928 the first school for the training of Lao civil servants was established, and allowed for the upward mobility of Lao to fill positions occupied by the Vietnamese. Throughout the 1920s and 1930s France attempted to implement Western, particularly French, education, modern healthcare and medicine, and public works with mixed success. The budget for colonial Laos was secondary to Hanoi, and the worldwide Great Depression further restricted funds. It was also in the 1920s and 1930s that the first stirings of Lao nationalist identity emerged due to the work of Prince Phetsarath Rattanavongsa and the French Ecole Francaise d’Extreme Orient to restore ancient monuments, temples, and conduct general research into Lao history, literature, art and architecture. French interest in indigenous history served a dual purpose in Laos it reinforced the image of the colonial mission as protection against Siamese domination, and was also a legitimate route for scholarship.
World War II
Developing Lao national identity gained importance in 1938 with the rise of the ultranationalist prime minister Phibunsongkhram in Bangkok. Phibunsongkhram renamed Siam to Thailand, a name change which was part of a larger political movement to unify all Tai peoples under the central Thai of Bangkok. The French viewed these developments with alarm, but the Vichy Government was diverted by events in Europe and World War II. Despite a non-aggression treaty signed in June 1940, Thailand took advantage of the French position and initiated the Franco-Thai War. The war concluded unfavorably for Lao interests with the Treaty of Tokyo, and the loss of trans-Mekong territories of Xainyaburi and part of Champasak. The result was Lao distrust of the French and the first overtly national cultural movement in Laos, which was in the odd position of having limited French support. Charles Rochet the French Director of Public Education in Vientiane, and Lao intellectuals led by Nyuy Aphai and Katay Don Sasorith began the Movement for National Renovation.
Yet the wider impact of World War II had little effect on Laos until February 1945, when a detachment from the Japanese Imperial Army moved into Xieng Khouang. The Japanese preempted that the Vichy administration of French Indochina under Admiral Decoux would be replaced by a representative of the Free French loyal to Charles DeGaulle and initiated Operation Meigo Sakusan. The Japanese succeeded in the internment of the French living in Vietnam and Cambodia, but in the remote areas of Laos the French were able with the help of the Lao and Garde Indigene to establish jungle bases which were supplied by British airdrops from Burma. However, French control in Laos had been sidelined.
Lao Issara and Independence
1945 was a watershed year in the history of Laos, under Japanese pressure King Sisavangvong declared independence in April. The move allowed the various independence movements in Laos including the Lao Seri and Lao Pen Lao to coalesce into the Lao Issara or “Free Lao” movement which was led by Prince Phetsarath and opposed the return of Laos to the French. The Japanese surrender on 15 August 1945 emboldened pro-French factions and Prince Phetsarath was dismissed by King Sisavangvong. Undeterred Prince Phetsarath staged a coup in September and placed the royal family in Luang Prabang under house arrest. In 12 October 1945 the Lao Issara government was declared under the civil administration of Prince Phetsarath. In the next six months the French rallied against the Lao Issara and were able to reassert control over Indochina in April 1946. The Lao Issara government fled to Thailand, where they maintained opposition to the French until 1949, when the group split over questions regarding relations with the Vietminh and the communist Pathet Lao was formed. With the Lao Issara in exile, in August 1946 France instituted a constitutional monarchy in Laos headed by King Sisavangvong, and Thailand agreed to return territories seized during the Franco-Thai War in exchange for a representation at the United Nations. The Franco-Lao General Convention of 1949 provided most members of the Lao Issara with a negotiated amnesty and sought appeasement by establishing the Kingdom of Laos a quasi-independent constitutional monarchy within the French Union. In 1950 additional powers were granted to the Royal Lao Government including training and assistance for a national army. On October 22, 1953, the Franco–Lao Treaty of Amity and Association transferred remaining French powers to the independent Royal Lao Government. By 1954 the defeat at Dien Bien Phu brought eight years of fighting with the Vietminh, during the First Indochinese War, to an end and France abandoned all claims to the colonies of Indochina.
សម័យកាលនៃព្រះរាជាណាចក្រលាវ
ការបោះឆ្នោតត្រូវបានប្រារព្ធឡើងនៅឆ្នាំ១៩៥៥ និងរដ្ឋាភិបាលចម្រុះលើកទីមួយ បានដឹកនាំដោយចៅសុវណ្ណភូមិ ត្រូវបានបង្កើតឡើងនៅឆ្នាំ១៩៥៧។ រដ្ឋាភិបាលចម្រុះនេះបានលិចលង់នៅឆ្នាំ១៩៥៨ក្រោមសម្ពាធពីសហរដ្ឋ។ នៅឆ្នាំ១៩៦០ អនុសេនីយឯកកង-លេបានបង្កើតរដ្ឋប្រហារមួយនៅពេលដែលគណៈរដ្ឋមន្ត្រីនៅឆ្ងាយពីរាជធានីហ្លួងព្រះបាំង និងបានទាមទារឱ្យមានការបង្កើតឡើងវិញនូវរដ្ឋាភិបាលអព្យាក្រឹតនិយមមួយ។ រដ្ឋាភិបាលចម្រុះទីពីរនេះ ភ្លាមៗម្ដងទៀតបានដឹកនាំដោយព្រះសុវណ្ណភូមិ មិនជោគជ័យក្នុងការកាន់អំណាច។ កងកម្លាំងស្ដាំនិយមក្រោមការដឹកនាំរបស់ឧត្តមសេនីយ៍ភូមិ-ន៍សៈហ្វ័នដែលបានបណ្ដេញរដ្ឋាភិបាលអព្យាក្រឹតនិយមចេញ​ពីអំណាចក្រោយឆ្នាំដដែល។
សន្និសីទសឺណែវលើកទីពីរ បានប្រារព្ធនៅឆ្នាំ១៩៦១-៦២ បានផ្ដល់ឱ្យមានឯករាជ្យ និងអព្យាក្រឹតភាពលាវ ប៉ុន្តែកិច្ចព្រមព្រៀងនេះត្រូវបានធ្វើវិទ្ធង្សនាទាំងសហរដ្ឋ និងវៀតណាមខាងជើងនិងសង្គ្រាមនេះបានបន្តនៅពេលឆាប់ៗនេះ។ រដ្ឋាភិបាលនិងកងទ័ពលាវបានស្ថិតនៅអព្យាក្រឹតជាសកលកំឡុងការប៉ះទង្គិចនេះ។ សហរដ្ឋនិងវៀតណាមខាងជើងបានធ្វើវិទ្ធង្សនានូវកិច្ចព្រមព្រៀងដោយការបង្កើតកងទ័ពសិទ្ធិប្រទានឯកជន។ ការបង្កើតឱ្យមានវត្តមានកងទ័ពអាមេរិក និង វៀតណាមខាងជើងក្នុងប្រទេសនោះកាន់តែទាញឱ្យលាវចូលទៅក្នុងសង្គ្រាមឥណ្ឌូចិនលើកទីពីរ (១៩៥៤-១៩៧៥)។ អស់រយៈពេលជិតមួយទសវត្ស លាវភាគខាងកើតត្រូវបានរងការទម្លាក់គ្រាប់បែកយ៉ាងធ្ងន់ធ្ងរបំផុតក្នុងប្រវត្តិសាស្ត្រសង្គ្រាមកិច្ច, ពេលដែលស.រ.បានស្វះស្វែងរកដើម្បីកម្ទេចផ្លូវលំហូជីមិញដែលបានឆ្លងកាត់ប្រទេសលាវ។ ប្រទេសនេះក៏ត្រូវបានលុកលុយដោយវៀតណាមជាដដែល។
ការប៉ះទង្គិចគ្នា
តំបន់យោធាលាវត្រូវបានបែងចែកទៅជាតំបន់យោធាប្រាំ:
តំបន់យោធា១ នៅហ្លួងព្រះបាំងត្រូវបានត្រួតត្រាដោយគ្រួសាររាជវង្សនិងអតីតអគ្គមេបញ្ជាការនៃព្រះរាជកងទ័ពលាវ ឧត្តមសេនីយ៍អូណេ-រ៉ាត់ធិគុល។ មេបញ្ជាការតំបន់នេះគឺលោកឧត្តមសេនីយ៍ត្រីទៀវ-សាយវង្ស ព្រះភាតាម្ដាយឪពុកទីទៃនៃព្រះមហាក្សត្រ។ តំបន់នេះត្រូវបានស្ថិតនៅលាវពាយព្យនិងគ្របដណ្ដប់បួនខេត្ត: ផុងសាលី ហួខុង ជ័យបុរី និង ហ្លួងព្រះបាំង។ តំបន់យោធា២ ក្នុងផ្នែកឦសាននៃលាវ នៅក្រោមការដឹកនាំលោកឧត្តមសេនីយ៍ទោវ៉ាង-ប៉ាវ វីរបុរសសង្គ្រាមទ័ពព្រៃមីវនៃប្រទេសលាវ។ វាបានគ្របដណ្ដប់ពីរខេត្ត: ហ៊ូពាន់ (ជ់ាណឿ) និង ស៊ៀងខ្វាង។ ទីបញ្ជាការនៅឡុងឆេង ភាគពាយព្យនៃវាលក្រឡ។ តំបន់យោធា៣នៅលាវភាគកណ្ដាលត្រូវបានបញ្ជាការនៅសួគ៌ខេត្តនិងបានគ្របដណ្ដប់ខេត្តពីរ ខាំមួន (ថាគីតិក) និងសួគ៌ខេត្ត។ តំបន់នេះត្រូវបានបញ្ជាដោយឧត្តមសេនីយ៍ប៊ូនផុននិងក្រោយមកដោយឧត្តមសេនីយ៍ត្រីនូបផេត-ដាវហឿង នៅខែកក្កដា ១៩៧១។ អំណាចពិតក្នុងតំបន់នេះគឺជារបស់គ្រួសារអ៊ិនស៊ីឆៀងម៉ាយដឹកនាំដោយរដ្ឋមន្ត្រីលឿម-អ៊ិនស៊ីឆៀងម៉ាយ ឧបនាយករដ្ឋមន្ត្រីនិងរដ្ឋមន្ត្រីអប់រំ។ (ប្រពន្ធរបស់លោកគឺជាបងស្រីម៉ុម-ប៊ូអានផាន់ដែលជាប្រពន្ធម្នាក់នៃចៅប៊ូនអ៊ុមនៈចម្ប៉ាស័ក)
តំបន់យោធា៤ ដែលមានទីបញ្ជាការនៅបាជេ រួមមានខេត្តប្រាំមួយនៃលាវភាគខាងត្បូង: សារ៉ាវ៉ាន់ អាចម៍ក្រពើ ចម្ប៉ាស័ក សេតន ខុងសេតន និងសិទ័នតន (កោះខុង)។ វាត្រូវបានត្រួតត្រាដោយវង្សនៈចម្ប៉ាស័កដែលបានដឹកនាំដោយចៅបុនអ៊ុមនៈចម្ប៉ាស័ក។ មេបញ្ជាការតំបន់យោធា៤គឺលោកឧត្តមសេនីយ៍ទោផាសូក-ស.រ៉ាស់សាផាក់ សមាជិកម្នាក់នៃវង្សចម្ប៉ាស័ក។ លោកបានបញ្ជាតំបន់នេះអស់រយៈពេលស្ទើរតែជិតមួយទសវត្សកន្លះរហូតដល់ទីបញ្ចប់បានជំនួសដោយអ្នកបង្ក លោកឧត្តមសេនីយ៍ត្រីស៊ូតឆាយ-វង្សវ៉ាញ់ នៅខែកក្កដា ១៩៧១។
តំបន់យោធា៥ដែលមាននៅក្នុងខេត្តបរិគាំ និងវាំងចន្ទន៍ ខេត្តរដ្ឋធានីនៃលាវ ត្រូវបានតាំងបញ្ជាការនៅជំរុំកងទ័ពឈីណៃម៉ុ និងត្រូវបានដឹកនាំដោយឧត្តមសេនីយ៍ទោគូប្រសិទ្ធិ-អភ័យរហូតដល់លោកត្រូវបានជំនួសដោយឧត្តមសេនីយ៍ត្រីថុង​លិហ្គ-ឆូក្បេងប៊ូននៅខែកក្កដា ១៩៧១។
សម័យកាលរដ្ឋាភិបាលកុម្មុយនិស្ត/សម័យកាលសហសម័យ
រដ្ឋាភិបាលកុម្មុយនិស្តថ្មីបានដឹកនាំដោយកៃសន-ភ៌មវិហានបានដាក់ការសម្រេចចិត្តមជ្ឈកម្មនិងបានដាក់គុកសមាជិកនៃ​រដ្ឋាភិបាលនិង​យោធាមុនៗក្នុង ជំរុំអប់រំឡើងវិញ ដែលរួមបញ្ចូលពួកហ្មុងដែរ។ គ្រាដែលឯករាជ្យមានតែឈ្មោះ រដ្ឋាភិបាលកុម្មុយនិស្តនេះអស់រយៈពេលច្រើនឆ្នាំដោយមានប្រសិទ្ធិភាពតិចតួចជាងរបបអាយ៉ងដែលដំណើរការចាប់ពីវៀតណាម។ គោលនយោបាយរដ្ឋាភិបាលនេះបានបណ្ដាលឱ្យប្រហែល១០ភាគរយនៃប្រជាជនលាវចាកចេញពីប្រទេសនេះ។ លាវបានពឹងផ្អែកលើជំនួយសូវៀតយ៉ាងខ្លាំងដែលបានបញ្ជូនតាមរយៈវៀតណាមឡើងលើលុះរហូតដល់សូវៀតដួលរលំនៅឆ្នាំ១៩៩១។ នៅក្នុងទសវត្សឆ្នាំ១៩៩០ បក្សកុម្មុយនិស្តនេះបានបោះបង់ការគ្រប់គ្រងសេដ្ឋកិច្ចមជ្ឈកម្ម ប៉ុន្តែនៅតែមានភាពផ្ដាច់មុខនៃអំណាចនយោបាយដដែល។
តថាគត
ពាក្យថាតថាគត(Tathāgata) គឺ​ជា​ព្រះនាម​វិសេស​នៃ​ព្រះ​សព្វញ្ញូពុទ្ធ​គ្រប់​ព្រះអង្គ​(ព្រះតថាគត)។ ពាក្យ​នេះ​ក៏​អាច​ប្រើ​ជា​សព្វនាម​ផ្ទាល់​ព្រះអង្គ ដើម្បី​ជំនួស​ពាក្យ​ថា "ខ្ញុំ" "អញ" ក៏​បាន។
ពាក្យ​ថា តថាគត មាន​អត្ថន័យ​ ៨ យ៉ាង គឺ
ព្រោះស្តេច​មក​យ៉ាងនោះ
ព្រះ​សម្មាសម្ពុទ្ធ ទ្រង់​ខ្វល់​ខ្វាយ​ដើម្បី​ប្រយោជន៍​ សេចក្តី​ចម្រើន​ដល់​លោក​ទាំង​ពួង។ ទ្រង់​បាន​បំពេញ​ទានបារមី សីលបារមី នេក្ខម្មបារមី បញ្ញាបារមី វីរិយបារមី ខន្តីបារមី សច្ចបារមី អធិដ្ឋានបារមី មេត្តាបារមី និង​ឧបេក្ខាបារមី ដែល​ក្នុង​នោះ​មាន បារមី​១០ ឧបបារមី​១០ និង​បរមត្ថ​បារមី​១០ ទ្រង់​បរិច្ចាគ​មហាបរិច្ចាគ​៥​ប្រការ គឺ បរិច្ចាគ​អវយវៈ បរិច្ចាគ​ទ្រព្យ បរិច្ចាគ​កូន បរិច្ចាគ​ប្រពន្ធ បរិច្ចាគ​ជីវិត។ ទ្រង់​បំពេញ​បុព្វ​ប្រយោគ បុព្វចរិយា ការ​សម្តែង​ធម៌ និង​ញាតត្ថចរិយា ទ្រង់​ដល់​ទីបំផុត​នៃ​ពុទ្ធ​ចរិយា ស្តេច​មក​ហើយ​យ៉ាង​នោះ។ ម្យ៉ាង​ទៀត ទ្រង់​ចម្រើន​ សតិប្បដ្ឋាន​៤ សម្មប្បធាន​៤ ឥទ្ធិបាទ​៤ ឥន្ទ្រិយ​៥ ពលៈ​៥ ពោជ្ឈង្គៈ​៧ អរិយមគ្គមាន​អង្គ​៨ ស្តេច​មក​ហើយ​យ៉ាង​នេះ។
ព្រោះស្តេច​ទៅ​យ៉ាង​នោះ
កាល​ព្រះ​អង្គ​ប្រសូត្រ ក្នុង​មួយ​រំពេច​នោះ ក៏​ស្តេចទៅ គឺ​ប្រថាប់​ឈរ​លើ​ប្រថពី​ដោយ​ព្រះ​យុគលបាទ​ដ៏​រាប​ស្មើ បែរ​ព្រះ​ភ័ក្ត្រទៅ​ទិស​ឧត្តរ ស្តេច​ទៅ ដោយ​ព្រះ​បាទ​៧​ជំហាន រួច​បន្លឺ​នូវ​អាសភិវាចាថា "យើង​ជា​បុគ្គល​ខ្ពង់​ខ្ពស់​ក្នុង​លោក យើង​ជា​បុគ្គល​ធំ​បំផុត​ក្នុង​លោក យើង​ជា​បុគ្គល​ប្រសើរ​បំផុត​ក្នុង​លោក នេះ​ជា​កំណើត​ចុង​ក្រោយរបស់​យើង ភព​ថ្មី​មិន​មាន​តទៅ​ទៀត​ឡើយ​"។ ការ​យ៉ាង​ទៅ​យ៉ាង​នោះ ក៏​បាន​ជា​អាការ​ដែល​ពិត មិន​ប្រែប្រួល ដោយ​ភាព​ជា​បុព្វនិមិត្ត​នៃ​ការ​សម្រេច​គុណ​វិសេស​ច្រើន​ប្រការ។ ម្យ៉ាង​ទៀត ទ្រង់​លះ​កាមច្ឆន្ទៈ​ដោយ​នេក្ខម្មៈ ស្តេច​ទៅ​ហើយ ទ្រង់​លះព្យាបាទ​ដោយ​ការ​មិន​ព្យាបាទ លះ​ថីនមិទ្ធៈ ដោយ​អាលោកសញ្ញា ទ្រង់​លះ​ឧទ្ធច្ចកុក្កុច្ចៈ​ដោយ​ការ​មិន​រាយ​មាយ លះ​វិចិកិច្ឆា​ដោយ​ការ​កំណត់​ធម៌ ស្តេច​ទៅ​ហើយ ទ្រង់​ទម្លាយ​អវិជ្ជា​ដោយ​ព្រះ​ប្រាជ្ញា​ញាណ ទ្រង់​បន្ទោរបង់​អរតិ​ដោយ​បាមោជ្ជៈ ទ្រង់​បើក​ទ្វារ គឺ​នីវរណៈ​ដោយ​បឋមជ្ឈាន ទ្រង់​ញុំាង​វិតក្កៈ និង​វិចារ​អោយ​ស្ងប់​ដោយ​ទុតិយជ្ឈាន ទ្រង់​នឿយ​ណាយ​បីតិ​ដោយ​តតិយជ្ឈាន ទ្រង់​លះ​សុខ និង​ទុក្ខ​ដោយ​ចតុត្ថជ្ឈាន ទ្រង់​ឈាន​កន្លង​រូប​សញ្ញា បដិឃ​សញ្ញា និង​នានត្តសញ្ញា​ដោយ​អាកាសានញ្ចយតនសមាបត្តិ ទ្រង់​ឈាន​កន្លង​អាកាសានញ្ចយតនសញ្ញា ដោយ​វិញ្ញាណញ្ចាយតនសមាបត្តិ ទ្រង់​ឈាន​កន្លង​វិញ្ញាណញ្ចា​យតន​សញ្ញា ដោយ​អាកិញ្ចញ្ញាយតនសមាបត្តិ ទ្រង់​ឈាន​កន្លង​អាកិញ្ចញ្ញាយតនសញ្ញា ដោយ​នេវសញ្ញានាសញ្ញា​សមាបត្តិ ស្តេច​ទៅហើយ ទ្រង់​លះ​និច្ចសញ្ញា ដោយ​អនិច្ចានុបស្សនា លះ​សុខសញ្ញា ដោយ​ទុក្ខានុបស្សនា លះ​អត្តសញ្ញា​ដោយ​អនត្តានុបស្សនា លះ​ការ​ភ្លើត​ភ្លើន​ដោយ​និព្វិទានុបស្សនា លះ​តម្រេក​ដោយ​វិរាគានុបស្សនា លះ​សមុទ័យ​ដោយ​និរោធោ​នុបស្សនា...ទ្រង់​កាច់​បំបាក់​កិលេស​ដែល​តាំង​នៅ​រួម​នឹង​ទិដ្ឋិ ដោយ​សោតាបត្តិមគ្គ លះកិលេស​គ្រោតគ្រាត ដោយ​សកទាគាមិមគ្គ លះ​កិលេស​យ៉ាង​ល្អិត​ដោយ​អនាគាមិមគ្គ ទ្រង់​កាត់​កិលេស​ទាំង​អស់​បាន​ដោយ​អរហត្តមគ្គ ស្តេច​ទៅហើយ​។ ព្រះ​អង្គ​មាន​ព្រះ​នាម​ថា តថាគត ព្រោះ​ស្តេច​ទៅ​យ៉ាង​នេះ។
។ ព្រោះ​ស្តេចមកកាន់លក្ខណៈដែលពិត
ព្រះ​មាន​ព្រះ​ភាគ​ស្តេច​មក​កាន់​លក្ខណៈ​ដែល​ពិត ដោយ​ព្រះ​ញាណ​គតិ​ គឺ ទ្រង់​សម្រេច​ គឺ​សម្រេច​ដោយ​លំដាប់​មិន​ភ្លាំង​ភ្លាត់។ ព្រះ​អង្គ​ដឹង​ពី​លក្ខណៈ​ពិត​​មិន​ប្រែប្រួល ដូច​ជា បឋវី​ធាតុ មាន​ភាព​រឹង​ជា​លក្ខណៈ អាបោធាតុ មាន​ការ​ហូរ​សើម​ជា​លក្ខណៈ តេជោធាតុ​មាន​ភាព​ក្តៅ​ជា​លក្ខណៈ វាយោធាតុ មាន​ភាព​តឹង​ញ័រ​ជា​លក្ខណៈ អាការធាតុ​មាន​ការ​ដឹង​អារម្មណ៍​ជា​លក្ខណៈ រូប​មាន​បែក​ធ្លាយ​ជា​លក្ខណៈ វេទនា​មាន​ការ​សោយ​អារម្មណ៍​ជា​លក្ខណៈ សញ្ញា​មាន​ការ​ចាំ​អារម្មណ៍​ជា​លក្ខណៈ ផស្សៈ​មាន​ការ​ប៉ះ​ខ្ទប់​អារម្មណ៍​ជា​លក្ខណៈ ជាដើម។
ព្រោះស្តេច​ត្រាស់ដឹង​ធម៌​ដែល​ពិតប្រាកដ
ព្រះអង្គ​ ទ្រង់​ត្រាស់​ដឹង​នូវ​ធម៌​ដែល​ជា​សេចក្តី​ពិត មិន​ប្រែ​ប្រួល ដូច​ជា​អរិយសច្ច៤ ដែល​ជា​ធម៌​ពិត មិន​អាច​ក្លាយ​ទៅ​ជា​យ៉ាង​ដទៃ​ឡើយ។ ម្យ៉ាង​ទៀត ជរា និង​មរណៈ ដែល​កើត​ពី​ជាតិ​ជា​បច្ច័យ មាន​សេចក្តី​ថា ប្រាដក ជា​សេចក្តី​ដែល​ពិត មិន​ប្រែប្រួល។ល។ ព្រះ​មាន​ព្រះ​ភាគ​ត្រាស់​ដឹង​ធម៌​ដែល​ពិត​នោះ​ទាំង​អស់ ព្រោះ​ហេតុ​នោះ​ទើប​ទ្រង់​បាន​ព្រះ​នាម​ថា តថាគត។
ព្រោះ​ទ្រង់​មានព្រះវាចាដែលពិត
តាំង​ពី​ព្រះ​មាន​ព្រះ​ភាគ​ប្រថាប់​លើ​អបរាជិតបល្ល័ង្គ​ត្រង់​ពោធិ​មណ្ឌល​ស្ថាន ទ្រង់​ញាំ​ញី​មារ​ទាំង​៣ ហើយ​ត្រាស់​ដឹង​ព្រះ​អនុត្តរសម្មាសម្ពោធិញ្ញាណ រហូត​ដល់​ពេល​ដែល​ព្រះ​អង្គ​បរិនិព្វាន​ដោយ​អនុបាទិសេសនិព្វានធាតុ គឺ​ក្នុង​កាល​ប្រមាណ​៤​៥​ព្រះ​វស្សា ព្រះ​វាចារ​ណា​ដែល​ព្រះ​អង្គ​ត្រាស់​ទុក​ហើយ ទាំង​ក្នុង​បឋមពោធិកាល ទាំង​ក្នុង​មជ្ឈិម​ពោធិកាល ទំាង​ក្នុង​បច្ឆិម​ពោធិកាល គឺ​សុត្តៈ គេយ្យៈ។ល។ ព្រះ​វាចារ​ទាំង​អស់​នោះ ដែល​នរណា​ៗ តិះដៀល​មិន​បាន មិន​ខ្វះ មិន​លើស ដោយ​អត្ថៈ និង​ដោយ​ព្យញ្ជនៈ បរិបូរណ៍​ដោយ​អាការ​ទាំង​ពួង បន្ទោរ​បង់​សេចក្តី​ស្រវឹង គឺ​រាគៈ ទោសៈ មោហៈ ក្នុង​ព្រះ​​វាចារ​នោះ មិន​មាន​សេចក្តី​ភ្លាំង​ភ្លាត់​សូម្បី​ត្រឹម​តែ​ប៉ុន​ចុង​រោម​ទ្រាយ ព្រះ​វាចារ​ទាំង​អស់​នោះ​រមែង​ពិត​តែ​ម្យ៉ាង មិន​ប្រែប្រួល​ក្លាយ​ជា​យ៉ាង​ដទៃ​ឡើយ។
ព្រោះ​ទ្រង់​ធ្វើខ្លួនឯង និង​អោយ​អ្នកដទៃ​ធ្វើ
ព្រះ​មាន​ព្រះ​ភាគ ទ្រង់​មាន​ព្រះ​វរកាយ​ត្រង់នឹង​វាចារ មាន​ព្រះ​វាចារ​ត្រង់​នឹង​ព្រះ​វរកាយ គឺ​ទ្រង់​មាន​ព្រះ​វាចារ​យ៉ាង​ណា ទ្រង់​ធ្វើ​យ៉ាង​នោះ ទ្រង់​ធ្វើ​យ៉ាង​ណា ក៏​ទ្រង់​មាន​ព្រះ​វាចារ​យ៉ាង​នោះ ហេតុ​នោះ​ទើប​បាន​ព្រះ​នាម​ថា តថាគត។
ព្រោះ​ទ្រង់​គ្របសង្កត់
ព្រះ​អង្គ​ទ្រង់​គ្រប​សង្កត់​សព្ទសត្វ ខាង​លើ​ដល់​ភវគ្គព្រហ្ម ខាង​ក្រោម​ដល់​អវិចី​​ជា​ទី​បំផុត ខាង​ទទឹង​ក្នុង​លោក​ធាតុ​ដែលរក​ប្រមាណ​មិន​បាន ដោយ​សីល​ខ្លះ ដោយ​សមាធិ​ខ្លះ ដោយ​បញ្ញា​ខ្លះ ដោយ​វិមុត្តិ​ខ្លះ ដោយ​វិមុត្តិញ្ញាណ​ទស្សនៈ​ខ្លះ ការ​នឹង​ថ្លឹង ឬ​ប្រមាណ​ព្រះ​អង្គ​មិន​មាន​ទេ ព្រះ​អង្គ​ជា​អ្នក​មិន​មាន​អ្នក​ណា​ប្រៀប​ផ្ទឹម​បាន ទ្រង់​ជា​បុគ្គល​កំពូល ជា​ព្រះ​រាជា​ដែល​ព្រះ​រាជា​ទ្រង់​បូជា ជា​ទេព​របស់​ទេព ជា​សក្កៈ​ក្រៃលែង​ជាង​សក្កៈ​ទាំង​ឡាយ ជា​ព្រហ្ម​ក្រៃ​លែង​ជាង​ព្រហ្ម​ទាំង​ឡាយ ទ្រង់​គ្រប​សង្កត់​អ្នក​មាន​វាទៈ​ផ្ទុយ​គ្នា​ទាំង​អស់ ចំពោះ​លោក​ព្រម​ទាំងទេវតា ដូច​គ្រូ​ពេទ្យ​អ្នក​មាន​អានុភាព​ច្រើន គ្រប​សង្កត់​ពស់​ទាំង​ឡាយ​ដោយ​ទិព្ធ​ឱសថ​ដូច្នោះ។ ទ្រង់​មាន​ព្រះ​មាន​ថា តថាគត ព្រោះ​ហេតុ​ថា ទ្រង់​មាន​ព្រះ​ឱសថ គឺ​ទេសនា​វិលាស និង​បុណ្យ​ពិសេស ដែល​ពិត មិន​វិបរិត ដោយ​ការ​គ្រប​សង្កត់​លោក​ទាំង​ពួង​ដូច្នេះ។ ព្រះ​អង្គត្រាស់​ដឹង​នូវធម្មជាតិ​​ទាំង​ឡាយ​ក្នុង​លោក​ទាំង​ពួង។
យោង
អដ្ឋកថា សុមង្គលវិលាសិនី (ព.ស.​ ២៥៥៣)
ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ព្រះពុទ្ធសាសនា
អរិដ្ឋពលពាហនោ
ព្រះបាទអរិដ្ឋពលពាហនោ រឺ កេតុមាលា (គ.ស ៦២-៤៦៨) រជ្ជកាល (គ.ស ៧៨-៤៦៨) ព្រះអង្គគឺជាព្រះមហាក្សត្រខ្មែរទី៧ ដែលបានសោយរាជ្យពីព្រះបាទទេវង្សអស្ចារ្យ ទ្រង់មានព្រះជន្មរហូតដល់ទៅ ៤០៦ វស្សា។
ព្រះនាម
បើតាមវចនានុក្រមជួនណាត កេតុមាលា គឺជា ព្រះ​នាម​ស្ដេច ១ អង្គសោយ​រាជ្យ​នៅ​នគរ​ធំ គឺ​ព្រះ​បាទជយវម៌្មទី៣។
ការតាំងមហាសករាជ
ពាក្យ​ថា សករាជ (ឬ ស័ក) នេះ​កើត​ឡើង​អំពី​ជន​មួយ​ពួក ហៅ​ថា​ពួកតាត៌ នៅ​ក្នុង​តំបន់​មួយ​ខាង​ទិស​ពាយ័ព្យ​ប្រទេស​ឥណ្ឌា, កាល​ពុទ្ធ​សករាជ ៦២១ ឆ្នាំ, ជន​ពួក​នេះ​បាន​លុក​លុយ​ចូល​មក​វាត​អំណាច​ក្នុង​ប្រទេស​ឥណ្ឌា ប៉ែក​ខាង​លិច បាន​តាំង​ក្សត្រិយ៍​ជាតិ​របស់​ខ្លួន​មាន​ព្រះ​នាម​ថា សកៈ (ឝក) ឬ សាលិវាហនៈ (ឝាលិវាហន) ក៏​តាំង​ការ​រាប់​ឆ្នាំ​តាំង​ពី​មួយ​រៀង​មក, ហៅ​របៀប​ការ​រាប់​ឆ្នាំ​នោះ​ជា ស័ក (ឝក) ឬ សករាជ (ឝក--), ដែល​ចំណេរ​ត​មក ហៅ​ថា មហា​សករាជ ជាប់​មាន​មក​ក្នុង​ប្រទេស​យើង​រៀង​ដល់​សព្វ​ថ្ងៃ​នេះ។ ក្នុង​ព្រះ​រាជ​ពង្សាវតារ​ខ្មែរ​ថា ព្រះ​បាទ​សម្ដេច​ព្រះ​អរិដ្ឋពល​ពាហនោ (ព្រះ​កេតុមាលា) បាន​តាំង​មហា​សករាជ ១ ក្នុង​កាល​ពុទ្ធ​សករាជ ៦២១; ព្រះ​បាទ​សម្ដេច​ព្រះ​បទុម​សុរិយ​វង្ស​បាន​តាំង​ចុល្ល​សករាជ ១ ក្នុង​កាលពុទ្ធ​សករាជ ១១៨៣។
ប្រសូត
កាលណោះព្រះមាតាព្រះកេតុមាលា ​​ព្រះ​អគ្គមហេសី​ទ្រង់​សុបិន​ឃើញ​ព្រះ​ឥន្ទ្រាធិរាជ​យាងចុះ​មក​ស្ទាប​ពោះ​ ព្រះ​នាង​ ​ហើយ​បាន​ប្រទាន​កម្រង​ពេជ្រចរណៃ​ជះ​ចែងចាំង​ពន្លឺ​ភ្លឺ​ផ្លេក​ឆ្លុះ​ថ្លា​ មាន​ប្រាំពីរ​ពណ៌។​ ​ព្រះ​នាង​បាន​ទូល​ថ្វាយ​ព្រះរាជា​អំពី​សុបិន​នោះ​តាម​ដំណើរ។​ ​ក្រោយ​បាន​សណ្ដាប់​សុបិន​ ​ព្រះបាទ​ទេវង្សអស្ចារ្យ​កោះហៅ​ហោរា​ឲ្យ​ទស្សន៍​ទាយ។​ ​ហោរា​បាន​ទូល​ថ្វាយ​ថា​ ​ព្រះ​អគ្គមហេសី​នឹង​ទ្រង់​មានគភ៌​ ​មាន​បុត្រ​មួយ​ព្រះ​អង្គ​ ​មាន​ឫទ្ធិ​អំណាច​ ​តេជៈ​បារមី​ខ្លាំងពូកែ​ឈ្នះ​អស់​មារ​សត្រូវ​គ្រប់​ទិស​ទី។​ ​បន្ទាប់​មក​ព្រះ​នាង​ក៏​មានគភ៌​មែន។​ គ្រប់​ខែ​ថ្ងៃ​កាលណា​ ​ព្រះ​អគ្គមហេសី​ប្រសូត​បាន​បុត្រ​មួយ​អង្គ​ក្នុង​ឆ្នាំច ​ព.ស​ ​៦០៦ ត្រូវជា​ គ.ស​ ៦២។​ ​ព្រះរាជបុត្រ​នោះ​មាន​រូបឆោម​លោម​ពណ៌​ល្អ​ស្អាត​ណាស់​ ​ព្រះ​មាតាបិតា​បាន​ដាក់​ព្រះ​នាម​ឲ្យ​ថា​ ​“ព្រះ​កេតុមាលា” ដើម្បី​រំលឹក​ឲ្យ​សម​ទៅ​តាម​សុបិន។​
ស្ថានត្រៃត្រឹង្ស
ពេល ​ព្រលប់​យប់​រាត្រី​ ​ឈាន​ជើង​មក​ដល់​កាលណា ទេវបុត្រ​ព្រះ​មាតុលី​ ​ក៏​បរ​ព្រះ​រាជរថ​ចុះ​មក​លើ​ផែន​ពសុធា​ ​អនុវត្ដ​ទៅ​តាម​ព្រះ​ឥន្ទ្រាធិរាជ។​ ​ព្រឹក​ព្រហាមស្រាងៗ​ ​ដោយ​ដឹង​ថា​បាត់​ព្រះរាជបុត្រ​ ​ក្សត្រា​ក្សត្រី​ទាំង​ពីរ​អង្គ​កើតទុក្ខ​សោកសង្រេង​ ​ភ័យ​ព្រួយបារម្ភ​ឥតឧបមា​ ​ព្រះមហាក្សត្រ​បាន​កោះហៅ​ក្រុម​ហោរាសាស្ដ្រ​បុរោហិត​ឲ្យមក​ប្រជុំ​ជំនុំ​ គិតគូរ​ពិចារណា​ទស្សន៍​ទាយ​មើល​អស់​គ្រប់​ជើង​លេខ​ ​ដើម្បី​ឲ្យ​បានដឹង​អំពី​ហេតុផល​ការ​ពិត​ ​ហោរា​បាន​ទស្សន៍​ទាយ​ទូល​ព្រះរាជា​ថា​ ​មនុស្ស​ម្នា​ទាំងអស់​ក្នុង​ព្រះ​មហានគរ​ត្រូវ​តែ​សមាទាន​កាន់​សីលធម៌​ ​តាម​ក្រឹត្យ​ក្រម​វិន័យ​ព្រះពុទ្ធ​ឱវាទ​ចំនួន​ប្រាំពី​ថ្ងៃ​ ​ពេល​នោះ​គេ​នឹង​រក​ឃើញ​ព្រះ​កេតុមាលា​ជា​មិន​ខាន។​
ចំណែក ​ព្រះ​ឥន្ទ្រាធិរាជ​វិញ​ ​កាលបើ​បាន​ជួប​ព្រះរាជបុត្រ​ ​បាន​ខំ​បង្ហាត់បង្រៀន​កូន​ឲ្យ​ចេះ​ចង​ចាំ​ដឹង​ ​ឮ​ ​យល់​នូវ​អស់​គ្រប់​ចំណេះវិជ្ជា​សិល្បសាស្ដ្រ​ ​និង​ពាក្យ​ប្រៀនប្រដៅ​អប់រំ​ច្បាប់​វិន័យ​ទសពិធរាជធម៌​ ​ក្នុង​ការ​គ្រប់គ្រង​ដឹកនាំ​ប្រទេស​ជាតិ​ ​ក្នុង​ឋានៈ​ជា​ព្រះមហាក្សត្រ​ ​ព្រះឥន្ទ្រ​បាន​យក​ព្រះ​កេតុមាលា​ ​ទៅ​ឧទ្យាន​ព្រះ​អង្គ​ផ្ទាល់​ ​ឲ្យ​មុជទឹក​ក្នុង​អាង​អប់ផ្កា​ ​ក្នុង​មួយ​ថ្ងៃ​ប្រាំពីរ​ដង​ ​ក្នុង​រយៈពេល​ប្រាំពីរ​ថ្ងៃ​ ​ឱកាស​នោះ​ទេវតា​ព្រាហ្មណ៍​ម្នាក់​ ​ត្រូវ​បាន​ព្រះ​ឥន្ទ្រាធិរាជ​ ​យាង​ឲ្យមក​សូត្រ​វេទមន្ដ​ ​ចម្រើន​ព្រះ​ជន្ម​ព្រះ​កេតុមាលា​ ​ឲ្យ​អាយុ​វែង​ច្រើន​រយ​វស្សា​ ​មិនតែប៉ុណ្ណោះ​ ​ព្រះ​កេតុមាលា​បាន​ដើរ​កំសាន្ដ​ទៅ​ស្ពាន​ត្រៃត្រិង្ស​ ​មើល​អស់​វាំង​ប្រាសាទ​គ្រប់​ធុន​គ្រប់​ធី​ ​រហូត​ទៅ​ដល់​ក្រោលគោ​សួគ៌​ទៀត។​
ប្រាំពីរ​ថ្ងៃ​ ក្រោយមក​ ​ដោយសារ​កម្លាំង​អំណាច​ធម៌​ ​និង​ឧបោ​សថសីល​របស់​ប្រជាពលរដ្ឋ​ខ្មែរ​ទូទាំង​ប្រទេស​ ​ព្រះ​ឥន្ទ្រាធិរាជ​ក៏​បញ្ជា​ឲ្យ​ទេវបុត្រ​មាតុលី​ ​ដង្ហែ​នាំ​ព្រះ​កេតុមាលា​ចុះ​ទៅ​ស្ថាន​កណ្ដាល​ ​ដាក់​ក្នុង​ព្រះ​បរមរាជវាំង​ព្រះ​មហានគរ​វិញ។​ ​ព្រះបាទ​ទេវង្សអស្ចារ្យ​ ​និង​ព្រះ​អគ្គមហេសី​ ​ទ្រង់​សប្បាយ​រីករាយ​ក្នុង​ព្រះ​ហឫទ័យ​ឥតឧបមា​ ​ក្រោយ​ដែល​បាន​ជួប​មុខ​ ​រក​ឃើញ​ព្រះរាជបុត្រ។​
ប្រាសាទនគរវត្ត
ក្នុង ​ខណៈ​ជាមួយ​គ្នា​នោះ​ដែរ​ ​ព្រះ​ឥន្ទ្រាធិរាជ​បាន​ចាត់ចែង​ ​បញ្ជា​ឲ្យ​វិស្សកម្ម​ទេវបុត្រ​ ​ឬ​ព្រះ​ពិស្ណុការ​ ​និង​ទេវបុត្រ​ចំនួន​ប្រមាណ ​៥០០ ​អង្គ​ទៀត​ ​ចុះ​មក​ចាប់ជាតិ​មាន​កំណើត​ជា​មនុស្សលោក​លើ​ទឹកដី​ខ្មែរ​ ​ដើម្បី​ធំ​ដឹងក្ដី​ឡើង​កាលណា​ត្រូវ​តែ​នាំ​គ្នា​រៀបចំ​កសាង​ប្រាង្គ​ ប្រាសាទ​ថ្វាយ​ព្រះ​កេតុមាលា។​
ក្នុង​ឆ្នាំច​ ​ព.ស​ ៦១៨​ ​ត្រូវជា ​គ.ស​ ​៧៤ ចៅ​ចិត្ដ​កុមារ​ ​និង​មេជាង​ឯទៀត​បាន​សាង​ធ្វើ​ប្រាសាទ​ ​និង​បូជនីយដ្ឋាន​អំពី​ថ្ម​ដោយ​មាន​ទាំង​ជីក​បារាយណ៍​ ​សង់ស្ពាន​ ​និង​ថ្នល់​ផង។​
តែ​បើ​តាម​ ​“ប្រជុំ​រឿង​ព្រេង​ខ្មែរ​ភាគ​ទី​៥” របស់​ពុទ្ធ​សាសន​បណ្ឌិត្យ​វិញ​ ​ព្រះ​ពិស្ណុការ​មិនមែន​ចុះ​មក​ពី​ឋានសួគ៌​តាម​បញ្ជា​ព្រះ​ឥន្ទ្រាធិរាជ​ ទេ។​ ​ព្រះ​ពិស្ណុការ​ជា​កូនប្រុស​របស់​ទេពធីតា​ទិព្ធ​សុតាច័ន្ទ​ ​និង​ចិក លឹម​សេង​ ដែល​រស់នៅ​ក្រុង​សៀងហៃ​ ​នៃ​ប្រទេស​ចិន។​ ​តាម​រឿង​ព្រេង​និទាន​នោះ​ ​ថ្ងៃមួយ​ ​នាង​ទិព្ធសុតាច័ន្ទ​ ​និង​ទេពធីតា​បួន​អង្គ​ទៀត​បាន​នាំ​គ្នា​ចុះ​មក​លេង​ឋាន​កណ្ដាល​ ​នៅ​ចំពោះ​មុខ​ផ្កា​គ្រប់​ពណ៌​ ​រីក​ចម្រុះ​ស្គុះស្គាយ​ព្រោងព្រាត​ ​ជះ​ក្លិន​ពិដោរ​ឈ្ងុយ​ឈ្ងប់​សុះសាយ​ក្នុង​សួនច្បារ​ចិក លឹមសេង​ ​ទេពធីតា​ទិព្ធសុតាច័ន្ទ​ ​ដែល​ខំ​ទប់ចិត្ដ​អារម្មណ៍​មិន​បាន​ ​ក៏​លូកដៃ​ទៅ​លួច​កាច់​បេះ​ផ្កា​បាន​ប្រាំមួយ​ទង​ ​ដោយសារ​កំហុស​នេះ​ ​នាង​ត្រូវ​ទទួល​កម្មពៀរ​វេរា​ចុះ​មក​រស់នៅ​ធ្វើ​ជា​ប្រពន្ធ​បម្រើ​ចិក លឹមសេង​ ចំនួន​៦​ឆ្នាំ​ ​គឺ​មួយ​ទង​ផ្កា​ស្មើ​នឹង​មួយ​ឆ្នាំ។​ ​ទេពធីតា​បាន​បម្រើ​ចិក លឹមសេង​ដោយ​គ្មាន​ហ្មង។​ ​មួយ​ឆ្នាំ​ក្រោយមក​ ​នាង​ប្រសូត្រ​បាន​កូន​ប្រុស​មួយ​ ​ហើយ​ដាក់​ឈ្មោះ​ថា​ពិស្ណុការ។​ ​ព្រះ​ពិស្ណុការ​ត្រូវ​បាន​ម្ដាយ​នាំ​យក​ទៅ​សិក្សា​រៀន​សូត្រ​គ្រប់​អស់​ វិជ្ជា​ជាង​ជ្រៅជ្រះ​នៅ​ឋានសួគ៌។​
ព្រះ​ពិស្ណុការ​ ​ឬ​ចៅ​ចិត្ដ​កុមារ​ ​បាន​សាង​ប្រាង្គ​ប្រាសាទ​ ​ជា​ច្រើន​ថ្វាយ​ដល់​ព្រះមហាក្សត្រ​មាន​ជា​អាទិ​ ​ប្រាសាទ​បាយ័ន​ ​បាពួន​ ​ភិមាន​អាកាស​ ​រំលេច​ដោយ​ក្បូរ​ក្បាច់រ​ចនា​ល្អ​ប្រណិត​ ​អម​ទៅ​ដោយ​រូប​សត្វ​ដូច​ជា​ ​នាគ​ ​គ្រុឌ​ ​ក្រពើ​ ​សិង្ហ ​តោ​ ​ដំរី៘​ ​ថ្ងៃមួយ​ព្រះបាទ​សម្ដេច​ទេវង្សអស្ចារ្យ​ ​បាន​បង្គាប់​ឲ្យ​ព្រះ​ពិស្ណុការ​រៀបចំ​សាង​ប្រាសាទ​មួយទៀត​សម្រាប់​ថ្វាយ​ ដល់​ព្រះ​កេតុមាលា​ ​ប្រាសាទ​ដ៏​សែន​ល្អ​ប្រណិត​នេះ​ ​ថ្ងៃ​ក្រោយមក​មានឈ្មោះ​ថា​ នគរវត្ដ​ ​ដោយសារ​ព្រះ​កេតុមាលា​បាន​ដាក់​ថ្វាយ​ឧទ្ទិស​ចំពោះ​ព្រះពុទ្ធ​សាសនា។ ​ ​ប្រាសាទ​នគរវត្ដ​មាន​ទម្រង់​ទ្រង់ទ្រាយ​ដូច​ក្រោល​គោ​សួគ៌​របស់​ព្រះឥន្ទ្រ ​ ​ពីព្រោះ​កាល​ព្រះ​អង្គ​បាន​យាង​ទៅ​ស្ថាន​ត្រៃត្រិង្ស​ ​ព្រះ​កេតុមាលា​បាន​ទត​ឃើញ​ប្រាសាទ​ធំៗ​ ​ល្អល្អះ​ជា​ច្រើន​មាន​ទាំង​ក្រោល​គោ​សួគ៌​ផង។​ ​ដោយហេតុ​ព្រះ​អង្គ​មិន​ហ៊ាន​មានចិត្ដ​លោភលន់​ ​ប្រាថ្នា​ចង់បាន​ប្រាសាទ​ដូច​ព្រះ​ឥន្ទ្រាធិរាជ​ហើយ​ដើម្បី​ជៀសវាង​កុំ​ឲ្យ​ក្លាយជា​ការ​ប្រមាថ​កាតទាន​ដល់​ចេស្ដា​ព្រះឥន្ទ្រ​ ​ទើប​បានជា​ព្រះ​កេតុមាលា​ទ្រង់​សម្រេចចិត្ដ​ ​ចង់បាន​ត្រឹមតែ​ក្រោល​គោ​ព្រះឥន្ទ្រ​ប៉ុណ្ណោះ។​ សម្ដេច ​ទេវង្សអស្ចារ្យ​ក្សត្រ​ខ្មែរ​ទី​៦​ ​សោយរាជសម្បត្ដិ​នគរ​កម្ពុជា​បាន​៧៨​ឆ្នាំ​ ​ព្រះ​អង្គ​សុគត​​ក្នុង​ព្រះ​ជន្ម​១០៨​វស្សា​ដោយជំងឺ​ជរាពាធ។​ ព្រះ​កេតុមាលា​ត្រូវ​ឡើង​សោយរាជសម្បត្ដិ​បន្ដ​ពី​ព្រះ​បិតា​ ​ពិធី​អភិសេក​ត្រូវ​បាន​រៀបចំ​ប្រារព្ធ​ធ្វើ​យ៉ាង​អធិកអធម​គគ្រឹកគគ្រេង​នៅ​ថ្ងៃ​ ១០​កើត ខែ​ផល្គុន​ ​ឆ្នាំឆ្លូវ ​ព.ស​ ៦២១​ ​ត្រូវជា​ គ.ស ​៧៨​ ​នៅវេលា​ម៉ោង​៧​ព្រឹក​ ​កាលនោះ​ព្រះ​អង្គ​បាន​ព្រះ​ជន្ម​១៦​វស្សា។​ ​ព្រះ​កេតុមាលា​ជា​ក្សត្រ​ខ្មែរ​ទី​៧។​ ​ព្រះ​នាម​ព្រះ​អង្គ​ជា​ក្សត្រ​គឺ​ ​ព្រះ​អរិដ្ឋពលពាហនោ។​ ​ព្រះ​អង្គ​បាន​គ្រប់គ្រង​ផែនដី​ដោយ​សន្ដោស​ធម៌​ប្រោសប្រណី​ ​និង​ទសពិធរាជធម៌។​
ការភ្លេចរាជកិច្ច
ដោយ​ព្រះ​អង្គ​មាន​រូបឆោម​លោម​ ពណ៌​ ​សម្ផស្ស​ឆើតឆាយ​លើស​បុរស​នានា​ ​ស្ដ្រី​គ្រប់​ទិស​ទី​ ​មាន​ស្នំ​ភីលៀង​មី​នុំ​មី​នាង​នាំ​គ្នា​ចោមរោម​ព័ទ្ធ​ ​ចង់​ប្រតិព័ទ្ធ​រួម​តម្រេក​កៀកកើយ​ដាក់ស្នេហ៍​មន្ដអាគម​ធ្វើ​ឲ្យ​ព្រះ​អង្គ ​ឆ្កួត​វង្វេង​ភ្លេច​ភាន់ភាំង​ស្មារតី​ ​ចិត្ដ​អារម្មណ៍​ ​ហើយ​លុះ​ទៅ​ដោយ​ភ្លើងតណ្ហា​កាម​តម្រេក​ ​ស្រវឹងវក់វី​ ​សប្បាយ​ភ្លើតភ្លើន​ត្រេកត្រអាល​ ​លែង​មាន​វិចារណញ្ញាណ​ ​ដែល​មាន​សតិសម្បជញ្ញៈ​ ​ភ្លេច​អស់​ត្រូវ​ ​ភ្លេច​អស់ខុស​ ​ភ្លេច​អស់​ថា​ខ្លួន​ជា​ស្ដេច​ ​ភ្លេច​អស់​អ្វីៗ​ជា​ប្រជាជាតិ​ ​អ្វី​ដែល​ជា​ផលប្រយោជន៍​នគរ​ ​ភ្លេច​អស់​អ្វី​ជា​សីលធម៌​ ​ភ្លេច​អស់​អ្វី​ជា​ទសពិធរាជធម៌​ ​ភ្លេច​អស់​ព្រះពុទ្ធ​សាសនា។ ​ព្រះ​កេតុមាលា​ ​ឆ្កួត​វង្វេងវង្វាន់​បាត់ស្មារតី​ក្នុង​រយៈពេល​មួយ​ឆ្នាំ។​
បើតាម​ពង្សាវតារ​វត្ដ​ទឹក​វិល​ ​ការ​ឆ្កួត​វង្វេង​ឡប់​សតិ​របស់​ព្រះបាទ​កេតុមាលា​ ​បណ្ដាល​មក​អំពី​ការ​ដាក់ស្នេហ៍​ស្នូក​ ​ធ្វើ​មន្ដ​វិជ្ជាការ​របស់​ម្ចាស់​ក្សត្រី​សោយ​សមន្ថា​ ​បុត្រី​ស្ដេច​ប្រទេស​លាវ​នៅ​ទីក្រុង​វៀងច័ន្ទ​ ​ដែល​មាន​ស្រីស្នំ​ពីរ​នាក់​ឈ្មោះ​កែវ​ថង​ ​និង​កែវ​ពេជ្រ​ ​ចូល​ដៃជើង​រួមគំនិត​ជាមួយ​ផង​ ​(ព្រះ​នាង​សយ​សមន្ថា​ត្រូវ​ធ្លាក់​ឋានៈ​ទៅ​ជា​ស្រីស្នំ​ចុង​ផុត​ក្រោយ​គេ​ ទាំងអស់​ ​ព្រះ​នាង​បាន​ចូល​ទិវង្គត​ដោយសារ​ក្ដី​ទុក្ខ​ព្រួយ​រីងរៃ។​ ​ចំណែកឯ​ពួក​មី​នុំ​មី​នាង​ ​កែវ​ថង​ ​និង​កែវ​ពេជ្រ​វិញ​ត្រូវ​ទទួល​ខ្លួន​ទៅ​ជា​ទាសាទាសី​ ​ធ្វើការ​បម្រើ​នៅ​ឯ​ជើងក្រាន​បាយ)។
ឧប្បត្តិហេតុ​ នេះ​ ​បាន​ធ្វើ​ឲ្យ​ក្ដៅ​ទៅ​អាសនៈ​ព្រះ​ឥន្ទ្រាធិរាជ​ ​ធ្វើ​ឲ្យ​ព្រះ​អង្គ​ក្រហល់ក្រហាយ​គង់​នៅ​ស្ងៀមស្ងាត់​មិនកើត​ ​ព្រះ​អង្គ​ក៏​បើក​ទិព្វចក្ខុ​ក្រឡេក​មើល​មក​ឃើញ​ច្បាស់​ប្រត្យក្ស​ថា​បុត្រ ​ព្រះ​អង្គ​ ​ព្រះ​កេតុមាលា​ ​បាន​ដើរ​ឃ្លៀងឃ្លាត​ចាក​ចេញពី​គន្លងធម្ម​វិន័យ​ ​និង​ក្បួនតម្រា​កាតព្វកិច្ច​ជា​ស្ដេច​ផែនដី។​ ​ក្នុង​គ្រាអាសន្ន​នេះ​ ​ព្រះឥន្ទ្រ​បាន​ចាត់​ព្រះ​វិស្សកម្ម​ទេវបុត្រ​ឲ្យទៅ​និមន្ដ​ព្រះ​អានន្ទ​ ​និង​ព្រះសង្ឃ​ប្រាំពីរ​អង្គ​ទៀត​ ​នៅ​កោះ​សេរី​លង្កា​ ​ដែល​មាន​វិជ្ជា​ខ្ពង់ខ្ពស់​ខ្លាំងពូកែ​ទៅ​មហានគរ​ ​ចំណែក​ព្រះឥន្ទ្រ​ខ្លួនឯង​វិញ​ ​ព្រះ​អង្គ​ទៅ​សុំ​យាង​ព្រះព្រហ្ម​ឲ្យ​ចុះ​មក​ជួយ​ដែរ។​
រដ្ឋបាលនគរ
យាងចុះ ​មក​ដល់​ទឹកដី​មហានគរ​កាលណា​ ​ព្រះ​ឥន្ទ្រាធិរាជ​ក៏​ចាប់ផ្ដើម​រៀបចំ​ធ្វើ​ពិធី​អភិសេក​ ​ព្រះ​កេតុមាលា​ជា​ថ្មី​ម្ដងទៀត​ ​ព្រះ​រាជាភិសេក​ម្ដងនេះ​ ​បាន​ប្រព្រឹត្ដ​ទៅ​ក្នុង​បរិយាកាស​យ៉ាង​សែន​ធំ​អឹកធឹក​ឧត្ដុង្គឧត្ដម​ អស្ចារ្យ​ ​ដោយ​មាន​ទេវតា​ ​ទេពធីតា​ ​ទេវបុត្រ​ ​ពី​គ្រប់​ទិស​ទី​ ​យាងចុះ​មក​ចូលរួម​ក្នុង​ពិធីបុណ្យ​ជា​កិត្ដិយស ។​
ដំបូង ​ព្រះព្រហ្ម​ ​និង​ព្រះឥន្ទ្រ​ ​សូត្រ​ស្វាធ្យាយ​ធម្មទេសនា​ថ្វាយព្រះពរ​ ​ស្រោចស្រព​ ​និង​ស្រង់​ទឹកមន្ដ​លើ​ព្រះ​កេស​ ​និង​រូបរាង​កាយ​ព្រះ​កេតុមាលា​ ​ដើម្បី​ដេញ​កម្ចាត់​អស់​មន្ដអាគម​ស្នេហ៍​ស្នូក​ទាំង​ប៉ុន្មាន​ ​ដែល​មាន​ជោកជាំ​នៅ​ក្នុង​ខ្លួន​ព្រះ​អង្គ​ ​ព្រមទាំង​ប្រសិទ្ធិ​ពរ​ជ័យ​ឲ្យ​បាន​សុខ​ ​សេរី​មង្គល​ឡើង​វិញ។​ ​បន្ទាប់​មក​ព្រះ​ឥន្ទ្រាធិរាជ​ ​ព្រះព្រហ្ម​ ​និង​ព្រះសង្ឃ​ឯទៀត​នាំ​គ្នា​ប្រជុំ​និយាយ​ទូន្មាន​ប្រដែប្រដៅ​ផ្ដាំផ្ញើ​ ដល់​ព្រះ​កេតុមាលា​ឲ្យ​ចេះ​ស្គាល់​យល់​អំពី​ធម្ម​វិន័យ​ ​ក្នុង​មាគ៌ា​ព្រះពុទ្ធ​សាសនា។​ ​បន្ត​មក​ ​ព្រះ​ឥន្ទ្រាធិរាជ​ធ្វើ​ពិធី​ស្រង់ទឹក​អភិសេក​ព្រះ​កេតុមាលា​ ​ជា​ព្រះមហាក្សត្រ​ខ្មែរ​ជា​ថ្មី​តាម​ប្រពៃណី។​ ​គឺ​នៅ​វេលា​ម៉ោង​៩​ព្រឹក​ ​ថ្ងៃ​ ១១​កើត​ ​ខែ​ពិសាខ​ ​ឆ្នាំជូត​ ​ព.ស​ ៦២៣​ ​ត្រូវជា ​គ.ស​ ៨០។​ ​ពិធី​អភិសេក​ដោយ​ព្រះ​ឥន្ទ្រាធិរាជ​ ​ត្រូវ​បាន​គេ​ដាក់​ឈ្មោះ​ថា​ ​ព្រះឥន្ទ្រភិសេក។​ ​ដូច្នេះ​ហើយ​ ​ចាប់ពី​ថ្ងៃ​នោះ​មក​ ​ទីក្រុង​មហានគរ​មានឈ្មោះ​ថា​ ​ឥន្ទបត្តបុរី។​
មិនតែប៉ុណ្ណោះ ​ ​ដើម្បី​ឲ្យ​បាន​ឆាប់​ដឹង​ ​ឆាប់​បាន​យល់​អំពី​ហេតុការណ៍​ផ្សេងៗ​ដែល​នឹង​កើត​មាន​ឡើង​ ​ព្រះ​ឥន្ទ្រាធិរាជ​ព្រះ​អង្គ​បាន​សុំ​ឲ្យ​ព្រះ​មហា​អានន្ទ​ ​កម្រិត​កំណត់​ទីកន្លែង​សំខាន់​មួយ​ទុក​សម្រាប់​កន្លែង​មើល​ប្រផ្នូល​នគរ​ ​ព្រះ​អង្គ​អានន្ទ​បាន​និមន្ដ​ទៅ​ភ្នំ​បាណន់​ ​រៀបចំ​ធ្វើ​ឲ្យ​មាន​ស្រះ​ទឹក​បី​ ​មួយ​សម្រាប់​ព្រះមហាក្សត្រ​ ​មួយ​សម្រាប់​នាម៉ឺន​មុខមន្ដ្រី​ ​និង​មួយទៀត​សម្រាប់​ប្រជានុរាស្ដ្រ​ ​គឺ​ទុក​ធ្វើ​ជា​ឧបករណ៍​មើល​ប្រផ្នូល​ដល់​ដំណើរ​វិវត្ដ​នគរ​ ​រៀង​រាល់​ឆ្នាំ​ក្រុម​បុរោហិត​ ​ត្រូវ​តែ​ដួស​ទឹក​ក្នុង​ស្រះ​ទាំង​បី​យក​ទៅ​ដាក់​ជិត​ជាប់​នឹង​ព្រះ​ខ័ន​ រាជ​រតន​មង្គល​ ​ដើម្បី​សង្កេត​មើល​ប្រផ្នូល​ទឹក ៖
បើ​ទឹក​ត្រូវ​រីងស្ងួត​ ​នោះ​ព្រះមហាក្សត្រ​នឹង​ត្រូវ​អស់​ព្រះជន្ម បើ​ទឹក​នោះ​ចោល​ក្លិន​មិនល្អ​នោះ​ ​នឹង​កើត​មាន​ចម្បាំង​ក្នុង​នគរ បើ ​ទឹក​ក្នុង​ស្រះ​នោះ​ល្អក់​កខ្វក់​ខ្វល់​ ​នោះ​ជម្ងឺ​រោគាពាធ​នឹង​កើត​ពាសពេញ​នគរ ហើយ​បើ​ទឹក​នោះ​ធុំក្លិន​ស្អុយ​អសោច​ ​នោះ​នៅ​ក្នុង​នគរ​នឹង​មាន​ភ័យ​អន្ដរាយ​ ​កើត​មាន​រាំង​ស្ងួត​មាន​ទុរ្ភិក្ស​ ​និង​មាន​ចោរ​លួច​ប្លន់​កាប់សម្លាប់ ។
បើ​ទឹក​ត្រូវ​រីងស្ងួត​ ​នោះ​នាម៉ឺន​មុខមន្ដ្រី​ត្រូវ​អស់បុណ្យ​បារមី​ ​លែង​មាន​សមត្ថភាព​ទៀត​ហើយ បើ ​ទឹក​នោះ​ចោល​ក្លិន​អាក្រក់​ ​ល្អក់​ខ្វល់​នោះ​ ​នាយក​រដ្ឋមន្ដ្រី​ ​និង​មន្ដ្រី​តូច​ធំ​ទាំងឡាយ​ខ្វល់ខ្វាយ​ពិបាកចិត្ដ បែកបាក់​សាមគ្គី​ឈ្លោះប្រកែក​គ្នា​ ​ ប្រសិនបើ​ទឹក​នោះ​ថ្លា​ល្អ​ត្រចង់​ទេ​ ​នោះ​នាយក​រដ្ឋមន្ដ្រី​ ​និង​នាម៉ឺន​ឯទៀត​ ​បាន​សុខ​សប្បាយ​ជា​ធម្មតា​ ​
បើ​ទឹក​ក្នុង​ស្រះ​រីងស្ងួត​ ​នោះ​ប្រជាពលរដ្ឋ​នឹង​ត្រូវ​ស្លាប់​ពាសពេញ បើ​ទឹក​នោះ​ឡើង​ល្អក់​ ​ពេល​នោះ​ប្រជានុរាស្ដ្រ​នឹង​រង​ទុក្ខវេទនា​ ​ត្រូវ​ព្រាត់ប្រាស់​ប្ដី​ប្រពន្ធ​កូនចៅប្រសិនបើ ​ទឹក​នោះ​ធុំក្លិន​អាក្រក់​ស្អុយ​អសោច​ឆ្អេះឆ្អាប​ ​នោះ​ប្រជារាស្ដ្រ​ ​មុខជា​នឹង​ជួប​ការ​រីងរាំង​ស្ងួត​គ្មាន​ភ្លៀង​ ​ជួប​នឹង​ចោរហារយ​លួច​ប្លន់​កាប់សម្លាប់​ ​និង​មាន​ឧក្រិដ្ឋកម្ម​ជា​មិន​ខាន ។​ ​ដូច្នេះ ​ហើយ​ ​ទើប​បានជា​មាន​ស្រះ​ទឹក​ទាំង​បី​នោះ​ជាប់​ឈ្មោះ​ត​មក​ជា​ ​ភ្នំ​ព្រះ​អានន្ទ​ ​បន្ទាប់​មក​ក្លាយជា​ភ្នំ​បានន្ទ​ ​ហើយ​រហូត​ដល់​សព្វថ្ងៃ​ ​ឈ្មោះ​ក៏​ប្រែ​ទៅ​ជា​ ​ភ្នំ​បាណន់​ដែល​ស្ថិត​នៅ​ខេត្ដ​បាត់ដំបង ។​
ក្នុង​កិច្ចការ​រៀបចំ​ទឹកដី​ខ្មែរ​ឲ្យ​ល្អ​ប្រពៃ​ ​ព្រះ​ឥន្ទ្រាធិរាជ​ ​ព្រះ​អង្គ​ទ្រង់​បាន​បញ្ជា​ឲ្យ​ស្ល​លោហធាតុ​ធ្វើ​ដាវ​ជ័យ​សេរី​មង្គល​ ​(ដាវ​បួន​ទៀត​ត្រូវ​បាន​ស្ល​ធ្វើ​ដែរ​ ​ហើយ​ត្រូវ​បាន​ព្រះឥន្ទ្រ​ប្រគល់​ឲ្យ​ព្រហ្ម​ជ័យ​យក​ទៅ​ទុក​ថែរក្សា​នៅ​ឯ​ ភូមិ​ប្រាសាទ​ ​ក្នុង​ខេត្ដ​បារាយណ៍។​ ​ចំពោះ​ពង្សាវតារ​វត្ដ​ទឹក​វិល​ ​គឺជា​លំពែង​ទេ​ ​ដែល​ព្រះ​ឥន្ទ្រាធិរាជ​បាន​បង្គាប់​ឲ្យ​ធ្វើ។​ ​លំពែង​ទាំង​៤​ ​ត្រូវ​ចែក​ទៅ​ឲ្យ​ស្ដេច​ត្រាញ់​ទាំង​៤​ ​នៅ​ ទ្រាំង​ ​ត្បូងឃ្មុំ​ ​បាភ្នំ​ ​និងភ្នំ​កំពង់ស្វាយ​ ​កាន់កាប់​ថែរក្សា។​ ​កាំបិត​ស្ដាំ​ និង​កាំបិត​ឆ្វេង​ ​ពីរ​ទៀត​ក៏​ត្រូវ​បាន​ស្ល​ធ្វើ​ដែរ។​ ​កាំបិត​ស្ដាំ​ត្រូវ​យក​ទៅ​តម្កល់​ទុក​ឯ​ខេត្តពោធិ៍សាត់​ ​កាំបិត​ឆ្វេង​ត្រូវ​យក​ទៅ​តម្កល់​ទុក​ឯ​ខេត្ដ​ជើងព្រៃ។) ដែល​ត្រូវ​តម្កល់​ទុក​ដោយ​ក្រុម​បុរោហិត​ ​ទន្ទឹម​គ្នា​ជាមួយ​នឹង​បញ្ច​ក្សត្រ​ (ក្នុង​បញ្ច​ក្សត្រ​ ​ឬ​ប្រដាប់ប្រដាសម្រាប់​សំគាល់សេ្ដច​ទាំង​៥​ជំពូក​នោះ​ ​មាន​ជា​អាទិ​ ​ព្រះ​ខ័ន​រាជ រតន​មង្គល សរព្រហ្មណ៍​មាស គ្រឿង​សក្ការៈបូជា​របៀប​ព្រហ្មញ្ញសាសនា រូបសំណាក​តំណាង​ព្រះពុទ្ធ​ទាំង​៥​ព្រះ​អង្គ​ ​ព្រមទាំង​ចម្លាក់​ព្រះកច្ចាយនៈ និង​រូបសំណាក​ព្រះ​អាទិទេព​ទាំង​៣៥​អង្គ​ទៀត។) ក្នុង​ប្រាសាទ​មួយ​ដាច់​ដោយឡែក​ក្នុង​ព្រះ​មហានគរ។​
សក្ដិ
សេនាបតី និងចៅហ្វាយស្រុក សក្ដិ ១០ ហ៊ូពាន់ ពីបុរាណរៀងមក គឺតាំងពីផែនដីព្រះបាទអរត្តពលពាលោនោះ ទ្រង់តាំងឡើង សុទ្ធតែជាទី "សម្ដេចចៅពញា" ព្រោះចៅហ្វាយស្រុកទាំងនោះ សុទ្ធតែជាសម្ដេចព្រះរាជត្រកូល ដែលចេញទៅគ្រងស្រុក សក្ដិ ១០ ហ៊ូពាន់ ក៏មាន ៩ ហ៊ូពាន់ ក៏មានដល់មកផែនដី ព្រះបាទធនញ្ជ័យកោរព្យរាជនោះ ចៅហ្វាយស្រុកទាំងនោះ ពុំសូវកោតខ្លាចសេនាបតី ទើបព្រះបាទកោរព្យរាជទម្លាក់ចៅហ្វាយស្រុកទាំងនោះមកនៅត្រឹមតែទី "ចៅពញា" វិញ។ បើសក្ដិ ៨ ហ៊ូពាន់ចុះមក តាំងជាទី "ពញា"។ ឯសេនាបតី និងមន្ត្រីសក្ដិ ៩ ហ៊ូពាន់ ក្នុងវង្សមន្ត្រីរត្ននោះ ពីមុនមក បានតែងតាំងជា "សម្ដេចចៅពញា" ដល់មកផែនយើងនេះ យើងពិនិត្យទៅក៏ឃើញថា នៅតែច្រឡូកច្រឡំនៅឡើយ។ ដូច្នេះ យើងត្រូវគិតរៀបចំជាថ្មី គឺថា នាម៉ឺនក្រៅពីខ្នងពស់ទាំង៤ សំរាប់បើតាំងឡើង ឱ្យតាំងជាទី "ឧកញ៉ា"។ ឯចៅហ្វាយស្រុកសក្ដិ ៩ ឬ ១០ ហ៊ូពាន់នោះឱ្យតាំងជាទី "ចៅពញា"។ បើ៧ ឬ ៨ ហ៊ូពាន់ឱ្យតាំងជាទី "ពញា"។
គ្មានយសសក្ដិទេឱ្យហៅថា ............................................................. នាយ
កូនចៅ
ក្នុង​ បញ្ហា​បុត្រាបុត្រី​ព្រះ​កេតុមាលា​ ​ពង្សាវតារ​ខ្មែរ​ទាំងអស់​មិន​បាន​យល់​ស្រប​ចុះសម្រុង​គ្នា​ទេ។​ ​ឯកសារ​នីមួយៗ​សុទ្ធតែ​កត់ត្រា​ប្រវត្ដិ​ផ្សេងៗ​ខុស​អំពី​គ្នា​ ​ពង្សាវតារ​សម្ដេច​វាំង​ជួន​បាន​បញ្ជាក់​ថា​ ​ព្រះ​កេតុមាលា​ ​និង​ព្រះ​នាង​ពិន​សុវណ្ណ​បាន​បុត្រ​ច្បង​មួយ​ឈ្មោះ​ ​ទេវង្សកុមារ​ ​អង្គ​ព្រហ្ម​ជា​បុត្រ​ទី​ពីរ​ ​បន្ទាប់​មក​គឺ​ ​ព្រះ​អង្គ​ទេវេស​ ​ជា​បុត្រ​ទី​បី​របស់​ព្រះ​កេតុមាលា​ ជាមួយ​នឹង​ព្រះ​អង្គ​ម្ចាស់​ក្សត្រី​ ​កោសុម​កេស្សរា​ ​ដែល​បាន​ប្រសូត​ក្នុង​ឆ្នាំម្សាញ់។​
ដូចដែល ​យើង​បាន​អធិប្បាយ​ពី​ខាង​ដើម​រួច​មក​ហើយ​ ​អង្គ​ព្រហ្ម​មាន​បងប្រុស​ម្នាក់​ ​និង​ប្អូនប្រុស​ម្នាក់​ដែល​មាន​ម្ដាយ​ខុស​គ្នា​ ​តែ​មាន​ឪពុក​តែ​មួយ​ ​គឺ​ព្រះ​កេតុមាលា។​ ​ក្នុង​ចំណោម​បុត្រ​ទាំង​បី​អង្គ​នេះ​ ​គ្មាន​អង្គ​ណាមួយ​បាន​សោយរាជ្យ​បន្ដ​ពី​ព្រះ​បិតា​ ​ព្រះបាទ​កេតុមាលា​ឡើយ។​ ព្រះ​អង្គ​ទេវង្ស​កូនច្បង ​ ​បាន​ប្រសូត​ក្នុង​ឆ្នាំជូត​ ​ហើយ​សុគត​នៅ​ឆ្នាំរកា​ ​ក្នុង​ព្រះ​ជន្ម ​៨២​ ឆ្នាំ។​ ​ដោយ​ព្រះ​អង្គ​អារឹស​កូន​ ​ព្រះ​អង្គ​គ្មាន​កូនចៅ​សម្រាប់​បន្ដ​ព្រះរាជ​វង្ស​ទេ។​ ​ព្រះ​អង្គ​ទេវេស​បុត្រ​ពៅ​បាន​ប្រសូត​ក្នុង​ឆ្នាំម្សាញ់​ ​ហើយ​បាន​សុគត​នៅ​ឆ្នាំជូត​ ​ក្នុង​ព្រ​ជន្ម​៩៥​វស្សា។​
ចំពោះ ​ប្រវត្ដិ​ព្រះ​កេតុមាលា​ ​ពង្សាវតារ​វត្ដ​ទឹក​វិល​ ​បាន​សរសេរ​រៀបរាប់​បន្ថែម​យ៉ាង​ក្បោះក្បាយ​ជា​ច្រើន​ទៀត។​ ​ព្រះ​កេតុមាលា​ ​ដោយសារ​ព្រះ​ឥន្ទ្រាធិរាជ​បាន​ធ្វើ​អន្ដរាគមន៍​យាងចុះ​មក​ស្រោច​ទឹក​អភិសេក ​ថ្វាយ​ មាន​ព្រះ​ជន្ម​យឺនយូរ​ណាស់ (ថ្ងៃ​ព្រះឥន្ទ្រ​អភិសេក​ ​ត្រូវ​បាន​គេ​ចាត់ទុកជា​ឆ្នាំ​ទី​១​ក្នុង​មហាសករាជ​ ​ប៉ុន្ដែ​ចំណោទ​ស្ថិត​នៅ​ត្រង់​ឯកសារ​ផ្សេងៗ​មិន​បាន​ចុះសម្រុង​គ្នា​ក្នុង​ ការ​កំណត់​ថ្ងៃ​អភិសេក។​ ​បើ​តាម​អ្នក​ស្រាវជ្រាវ​បរទេស​ ​ដូច​ជា​លោក​ ​F. Gfaraut​ ​មហាសករាជ​ចាប់ផ្ដើម​នៅ​ថ្ងៃ​ពុធ​ ​១១​រោច ខែចេត្រ​ ​ឆ្នាំថោះ​ ​ព.ស ​៦២៣​ ​ត្រូវជា​ថ្ងៃ​ ​១៧​មីនា គ.ស​ ​៧៩) ដែល​ជា​ហេតុ​មិន​អនុញ្ញាត​ឲ្យ​ព្រះរាជបុត្រ​ព្រះអង្គ​ណា​មួយ​អាច​នឹង​ សោយរាជ្យ​បន្ត​ពី​ព្រះអង្គ​បាន​ឡើយ។​ ​ម្យ៉ាងវិញទៀត​ដោយសារ​ព្រះ​ជន្ម​វែង​យឺនយូរ​ដ៏​អស្ចារ្យ​នេះ​ ​ព្រះ​កេតុមាលា​ត្រូវ​មាន​មហេសី​ ​ស្រីស្នំ​ ​មី​នុំ​មី​នាង​ភីលៀង​ទាំងអស់​ប្រាំ​ជំនាន់​ ​ជំនាន់​ទី​មួយ​ ​ក្នុង​ឆ្នាំឆ្លូវ​ ​និង​ខាល​ ​ត្រូវជា​ឆ្នាំ​១០២-១០៣ មហាសករាជ​ ​ជំនាន់​ទី​២​ ​ក្នុង​ឆ្នាំរកា​ត្រូវជា​ឆ្នាំ ​១៥៧​​ ម.ស​ ​និង​បន្ទាប់​មក​ក្នុង​ឆ្នាំ​​ ១៥៨-១៥៩​ម.ស​ ​ជំនាន់​ទី​៣​ ​ក្នុង​ឆ្នាំមមែ​ត្រូវជា​ឆ្នាំ​ ២០៤​ម.ស​ ​និង​ក្នុង​ឆ្នាំ​ ២០៥-២០៦​ម.ស​ ​ជំនាន់​ទី​៤​ ​ក្នុង​ឆ្នាំថោះ​ត្រូវជា​ឆ្នាំ​ ២៦០​ម.ស​ ​និង​ក្នុង​ឆ្នាំ​ ២៦១-២៦២​ម.ស​ ​និង​ជំនាន់​ទី​៥​ ​ជា​ជំនាន់​បង្ហើយ​ ​ក្នុង​ឆ្នាំមមែ​ ​ត្រូវ​ជា​ឆ្នាំ ​៣០០​ម.ស​ ​និង​ ៣០១-៣០២​ម.ស។​ ​ព្រះ​អង្គ​មាន​ព្រះរាជ​បុត្រាបុត្រី​ជា​ច្រើន​ ​ដែល​ព្រះ​អង្គ​ចែកចាយ​ឲ្យ​មាន​ងារ​តំណែង​ ​និង​ប្រគល់​បេសកកម្ម​ឲ្យទៅ​ត្រួតត្រា​ទឹកដី​ខេត្ដ​ខណ្ឌ​ ​ក្នុង​ព្រះរាជាណាចក្រ​ផ្សេងៗ​ពី​គ្នា។​
ការបះបោរ
ក្នុង​រាជ្យ​ព្រះ​អង្គ​ ​គេ​កត់សំគាល់​ដឹង​ថា​ ​ស្ដេច​ចាម​ដែល​ចំណុះ​ព្រះមហាក្សត្រ​ខ្មែរ​ ​ហើយ​ដែល​គ្រប់គ្រង​ខេត្ដ​បាទី​ ​បាយ៉ង់កោ​ ​លើកដែក​ ​បាសាត ​ស្លាកែត​ ​និង​ត្បូងឃ្មុំ ​បាន​បះបោរ​ប្រឆាំង​មិន​ព្រម​គោរព​តាម​បទបញ្ជា​កូន​ព្រះ​កេតុមាលា។​ ចម្បាំង​រាំងជល់​រវាង​ខ្មែរ​ ​និង​ចាម​ក៏​កើត​ផ្ទះ​ឡើង​យ៉ាង​ខ្លាំងក្លា។​ ​ស្ដេច​ចាម​ទាំង​ប៉ុន្មាន​ ​ត្រូវ​បរាជ័យ​ ​ហើយ​ត្រូវ​ក្សត្រ​ខ្មែរ​សម្លាប់​ដេញ​កម្ចាត់​ចោល​អស់​ ​លើកលែងតែ​ស្ដេច​ចាម​ស្រុក​បាសាត​ ​និង​ស្រុក​ស្លាកែត​ ​ដែល​បាន​គេច​រត់​រួចខ្លួន។​