cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
ប្រាសាទអ្នកបួស
ប្រាសាទអ្នកបួស ដែលស្ថិតនៅលើកូនភ្នំមួយ ដើមឡើយមានឈ្មោះថា ច័ន្ទនគីរី ដែលមានទីតាំងស្ថិតនៅក្នុងស្រុកជាំក្សាន្ត ខេត្តព្រះវិហារ តាមពិតគឺជាក្រុមប្រាសាទដែលសាងសង់ និងគ្រប់គ្រងកាន់កាប់តាំងពីសតវត្សរ៍ទី៧ដល់សតវត្សរ៍ទី៧នៃគ្រិស្តរាជ។ ប្រាសាទនេះត្រូវបានសិក្សាដោយលោក ប៉ាម៉ង់ ទីយ៉េ និងលោកឡាហ្សង់ គីយ្យា លោកអៃម៉ូនីញ៉េ និងលោកបាកអស់រយៈពេលមួយសតវត្សរ៍មកហើយ ចុងក្រោយបំផុតសិលាចារឹកសំខាន់ៗទាំងនោះដែលមានរហូតដល់ទៅប្រាំបួនផ្ទាំង ត្រូវបានបកប្រែជាបន្តបន្ទាប់ ជាពិសេសសិលាចារឹក K-៣៤១ និងបកប្រែដោយលោក ហ្សក សឺដេស នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៥៤។ ចេញពីផ្លូវគ្រួសច្រកអានសេះមានផ្លូវបំបែកមួយទៅកាន់ផ្លូវប្រាសាទអ្នកបួស ឬប្រាសាទច័ន្ទនគីរីជាផ្លូវមួយមានចម្ងាយប្រហែល ៣គីឡូម៉ែត្រ។ ក៏ប៉ុន្តែនៅជ្រលងភ្នំស្រះស្រង់ ឬបារាណ៍ទឹកបុរាណមួយនៅជើងភ្នំខាងក្រោមប្រាសាទ ដែលមានទំហំដ៏ធំល្វឹងល្វើយ ដែលមានទឹកថ្លាសម្រាប់ធ្វើពីធីសាសនាព្រហ្មញ្ញ និងសម្រាប់ការបង្ហូរទឹកស្រោចស្របស្រូវប្រាំនៃស្រែចម្ការរបស់សហគមន៍ខ្មែរតាំងបុរាណរហូតដល់សព្វថ្ងៃ។ ប្រាសាទច័ន្ទនគីរី ឬប្រាសាទអ្នកបួសមានជណ្តើរបែរមុខទីទិសខាត្បូងមានកាំជណ្តើរ១១កាំ មានទំហំ១១ម៉ែត្រ ផ្នែកជាន់ទី១ និងជាន់ទី២មានទំហំតូចជាងបន្តិចដោយពុំអាចវាស់វេងបានពីព្រោះដោយសារព្រៃក្រាស់ និងបាក់បែកពិបាកវាស់វែង។ នៅកាំជណ្តើរនៃគោបុរៈមានការបាក់បែកស្ទើរទាំងអស់។ ប្រាសាទនេះមានកំពែងថ្មបាយក្រៀម និងថ្មភក់ព័ន្ធជុំវិញចំនួនបីជាន់។ នៅក្នុងបរិវេណនោះមានប្រាង្គធំៗបែរមុខទិសខាងត្បូង ក្បាច់ផ្តែរបានបាក់បែកពាក់កណ្តាលធ្លាក់ចុះមកក្រោម ដោយមានការបំផ្លាញពីជនពាលតាមរយៈការដាក់រំសេវបំបែកយកវត្ថុបុរាណទៅលក់ ។
ឯកសារយោង
អ្នកបួស
អាហារូបករណ៍ព្រះអង្គម្ចាស់ក្សត្រិយ៍មហាចក្រីសិរិនថន សាកលវិទ្យាល័យមហាសារខាម
អាហារូបករណ៍ព្រះអង្គម្ចាស់ក្សត្រិយ៍ មហាចក្រីសិរិនថន សាកលវិទ្យាល័យមហាសារខាម (ភាសាថៃៈ กองทุนสมเด็จพระเทพรัตนราชสุดาฯ สยามบรมราชกุมารี​ มหาวิทยาลัยมหาสารคาม)គឺជា អាហារូបករណ៍របស់សាកលវិទ្យាល័យមហាសារខាម នៃព្រះរាជាណាចក្រថៃ ដែលបានបង្កើតឡើង ដើម្បីជួយដល់ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា លើវិស័យអប់រំ និងវិស័យសុខាភិបាល តាមព្រះរាជតំរិះរបស់ព្រះអង្គម្ចាស់ក្សត្រិយ៍ មហាចក្រីសិរិនថន ក្នុងនោះមានកម្រិតមធ្យមសិក្សា(ថ្នាក់ទី 10 -12) កម្រិតបរិញ្ញាបត្ររង កម្រិតបរិញ្ញាបត្រ កម្រិតបរិញ្ញាបត្រជាន់ខ្ពស់ និងបណ្ឌិត។ អាហារូបករណ៍នេះបានចាប់ផ្តើមដំណើរការប្រឡងជ្រើសរើសនិស្សិត ដើម្បីទទួលយកអាហារូបករណ៍ក្នុងឆ្នាំ 2008 នៅស្ថានទូតថៃប្រចាំនៅទីក្រុងភ្នំពេញ។
ប្រវត្តិ
ជាក្តីព្រះមហាករុណាទិគុណយ៉ាងខ្ពង់ខ្ពស់ ដែលព្រះអង្គម្ចាស់ក្សត្រិយ៍ មហាចក្រីយ៍សិរិនថន បានមានព្រះរាជករណីយកិច្ចក្នុងការលើកកម្ពស់ និងផ្តល់អាហារូបករណ៍យ៉ាងទូលំទូលាយ។ ទាំងនេះគឺជាព្រះរាជករណីយកិច្ចដែលទ្រង់ទទួលបានការទុកព្រះរាជហឬទ័យ ពីព្រះបាទសម្តេចភូមិផុលអាឌុលយ៉ាដេត  ផ្តល់ឱ្យទ្រង់បន្តព្រះរាជករណីកិច្ចតាមព្រះរាជតំរិះ លើវិស័យអប់រំ ដែលបានគ្របដណ្តប់លើការសិក្សាគ្រប់លំដាប់ថ្នាក់ និងទាក់ទងនឹងសកម្មភាពដែលជាគំរូល្អក្នុងការលើកកម្ពស់ការសិក្សា រួមទាំងការកសាងស្ថាប័នអប់រំគម្រោងការការសិក្សាផ្សេងៗ មូលនិធិ    បណ្ណាល័យ សារមន្ទីរ សមាគម និងមូលនិធិក្នុងព្រះរាជឧបត្ថមផ្សេងៗ។
ព្រះអង្គម្ចាស់ក្សត្រី មហាចក្រីយ៍សិរិនថនបានឱ្យសា្ថប័នរដ្ឋ និងឯកជនចូលរួមថ្វាយអាហារូបករណ៍ព្រះរាជឧត្ថម្ភដល់ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា លើវិស័យអប់រំ ដែលមានឧត្តមសេនីយ៍ឯក វ៉ាភិរម្យ មនស្សរង្ស៊ី ជាប្រធានគម្រោងអាហារូបករណ៍ព្រះរាជឧបត្ថម្ភ ដើម្បីជួយផ្តល់អាហារូបករណ៍ដល់សិស្ស និស្សិតកម្ពុជាទាំងកម្រិតមធ្យមសិក្សា(ថ្នាក់ទី 10 -12) កម្រិតបរិញ្ញាបត្ររង កម្រិតបរិញ្ញាបត្រ កម្រិតបរិញ្ញាបត្រជាន់ខ្ពស់ និងបណ្ឌិត។
បន្ទាប់មក សភាសាកលវិទ្យាល័យមហាសារខាមបានប្រគល់ឱ្យផ្នែករៀបចំគម្រោង និងទំនាក់ទំនងអន្តរជាតិដំណើរការរៀបចំគម្រោងអាហារូបករណ៍របស់សាកលវិទ្យាល័យ ដើម្បីឱ្យមានប្រភពថវិការក្នុងការថ្វាយការងារតាមព្រះរាជតំរិះរបស់ព្រអង្គម្ចាស់ក្សត្រិយ៍ មហាចក្រីសិរិនថន។
នៅថ្ងៃទី 15 កញ្ញា 2009 ព្រះអង្គម្ចាស់ក្សត្រិយ៍ មហាចក្រីសិរិនថន បានព្រះរាជទានឈ្មោះអាហារូបករណ៍ថា "អាហារូបករណ៍ព្រះអង្គម្ចាស់ក្សត្រិយ៍ មហាចក្រីសិរិនថន សាកលវិទ្យាល័យមហាសារខាម"។
ចំនួនអាហារូបករណ៍ដែលបានផ្តល់ឱ្យ
អាហារូបករណ៍ព្រះអង្គម្ចាស់ក្សត្រិយ៍មហាចក្រីសិរិនថន សាកលវិទ្យាល័យមហាសារខាម បានចាប់ផ្តើមផ្តល់អាហារូបករណ៍ដល់សិស្ស និស្សិតកម្ពុជា ចាប់តាំងពីឆ្នាំ 2008 រហូតមកដល់បច្ចុប្បន្ន។
ឃុំសេដ្ឋី(ស្រុកសាមគ្គីមានជ័យ)
ឃុំ ស្ថិតនៅ ស្រុកកំពង់ត្រឡាច ខេត្តកំពង់ឆ្នាំង។
ឃុំ មាន ភូមិ៖
ឃុំស្វាយ(ស្រុកសាមគ្គីមានជ័យ)
ឃុំ ស្ថិតនៅ ស្រុកកំពង់ត្រឡាច ខេត្តកំពង់ឆ្នាំង។
ឃុំ មាន ភូមិ៖
អត្ថបទផ្សេងទៀត
ភូមិ​ជុំទាវជ្រែង​ឃុំក្រាំង​ល្វា​
Gambir
Gambir ក៏ត្រូវបានផលិតចេញពី រោងចក្រ U. acida ផងដែរ។
= ការពិពណ៌នាអំពីរុក្ខជាតិ = Uncaria gambir នៅក្នុងទម្រង់នៃការ ឡើងភ្នំពាក់កណ្តាល / ឬឡើងលើ រុក្ខជាតិស្មៅ  ជាមួយនឹងសាខាពន្លូតនិងផ្ដេក; ដើមមានរាងបួនជ្រុង - ជាពិសេសនៅពេលវ័យក្មេង - idcash88 និងប្រដាប់ដោយឆ្អឹងខ្នងកោងដូចទំពក់។ ស្លឹកទោល ទល់មុខ ស្បែកបន្តិច រាងពងក្រពើ រាងពងក្រពើ ធំទូលាយ (6-)9-12(-15) សង់ទីម៉ែត្រ x (3.5-)5-7(-8) សង់ទីម៉ែត្រ មូល ឬរាងបេះដូង នៅគល់ស្លឹក ចុងចុង។ ផ្ទៃគ្មានសក់ (រលោង) មានដើមខ្លី។ ផ្កាមាន ក្បាល ផ្កា មានអង្កត់ផ្ចិត (៣.៥-)៤-៥ ស.ម; មកុដពណ៌ផ្កាឈូកឬបៃតង; ផ្កា ខ្លី ផ្កា កូរ៉ូឡា រាងចី វលោ (ដូចផ្កា កាហ្វេ )stamens ប្រាំ ។ ផ្លែ​ជា​ផ្លែ ​កន្សោម ​ដែល​មាន​បន្ទប់​ពីរ ប្រវែង ១៤-១៨ ម.ម មាន​គ្រាប់ ស្លាប និង​ទង​ច្រើន​ដល់​ទៅ ២០ ម។
= បរិស្ថានវិទ្យា និងការដាំដុ = Gambir ត្រូវបានដាំដុះជាយូរមកហើយនៅក្នុង ឧបទ្វីបម៉ាឡេ សិង្ហបុរី [ 4  និង ឥណ្ឌូនេស៊ី ( ស៊ូម៉ាត្រា ជ្វា បាលី កា លី ម៉ាន់ តាន់ និង ម៉ាលូគុ )។  ដើមកំណើតរបស់វាត្រូវបានគេគិតថាមកពីកោះស៊ូម៉ាត្រា និងកាលីម៉ាន់តាន់  ដែលជាកន្លែងដែលប្រភេទសត្វព្រៃត្រូវបានរកឃើញរីកលូតលាស់នៅក្នុងព្រៃ។  Rumphius រាយការណ៍ថារុក្ខជាតិនេះត្រូវបានដាំដោយប្រជាជននៅ Maluku នៅពាក់កណ្តាលសតវត្សទី 18  ប៉ុន្តែប្រភពផ្សេងទៀតជឿថាពាណិជ្ជកម្មរបស់វានៅក្នុងតំបន់ម៉ាឡេបានបន្តតាំងពីសតវត្សទី Okestream
សត្វល្មូនព្រៃត្រូវបានរកឃើញជាញឹកញាប់នៅក្នុង ព្រៃបន្ទាប់បន្សំ ។ វា​មិន​ដុះ​នៅ​តំបន់​ស្ងួត​ទេ ប៉ុន្តែ​វា​ក៏​មិន​អាច​ទប់​ទឹក​ជំនន់​ដែរ។ លូតលាស់បានល្អរហូតដល់កម្ពស់ 200 ម៉ែត្រ Gambier អាចរស់នៅរហូតដល់កម្ពស់ 1,000 ម៉ែត្រពីលើនីវ៉ូទឹកសមុទ្រ។  Gambir ក៏ត្រូវបានដាំនៅ តំបន់ទំនាប
កាលពីអតីតកាល gambier ត្រូវបានផលិតចេញពី កោះស៊ូម៉ាត្រាខាងលិច Riau, Bangka , Belitung និង West Kalimantan ( Heyne, 1987) ប៉ុន្តែឥឡូវនេះវាត្រូវបានផលិតជាចម្បងដោយ West Sumatra, Riau, South Sumatra , Jambi និង Bengkulu ជាមួយនឹងប្រហែល 90% នៃផលិតកម្ម gambir របស់ប្រទេសឥណ្ឌូនេស៊ី។ មកពីខេត្តស៊ូម៉ាត្រាភាគខាងលិច និង Riau (Roswita, 1998)។ ប្រទេស​គោលដៅ​នាំ​ចេញ​សំខាន់​សម្រាប់​អ្នក​លេងល្បែង​ឥណ្ឌូណេស៊ី​គឺ​ឥណ្ឌា និង​សិង្ហបុរី។
ប្រើ [ កែប្រែ | កែសម្រួលប្រភព ]
ការប្រើប្រាស់ចម្បងគឺជាផ្នែកមួយនៃគ្រាប់ធុញ្ញជាតិ ដែលត្រូវបានគេស្គាល់ដល់ប្រជាជននៃ ប្រជុំកោះ ពីកោះស៊ូម៉ាត្រា រហូតដល់ ប៉ាពួ ចាប់តាំងពីយ៉ាងហោចណាស់ 2,500 ឆ្នាំមុន។ វា​ត្រូវ​បាន​គេ​ដឹង​ថា Gambier ជំរុញ​ការ​បញ្ចេញ ​ទឹកប្រមាត់ ដូច្នេះ​វា​ជួយ​សម្រួល​ដល់​ដំណើរការ​រំលាយ​អាហារ​ក្នុង ​ក្រពះ និង ​ពោះវៀន ។ មុខងារ​មួយ​ទៀត​គឺ​ជា​ថ្នាំ​ផ្សំ​ដូច​ជា​ថ្នាំ​រលាក​ភ្លើង ថ្នាំ​ព្យាបាល​ឈឺ​ក្បាល ថ្នាំ ​រាគ ​ថ្នាំ ​រាគ ទឹក ​ខ្ពុរមាត់​ថ្នាំ​ផ្សះ និង ​ថ្នាំ​ព្យាបាល​ជំងឺ​សើស្បែក (លាប​លើ)។ Gambir ក៏​ត្រូវ​បាន​គេ​ប្រើ​ជា​ថ្នាំ​សម្រាប់​លាប​ពណ៌​ស្បែក និង​វាយនភ័ណ្ឌ​ផង​ដែរ។  លក្ខណៈសម្បត្តិ astringentgambier ត្រូវបានរកឃើញផងដែរនៅក្នុងឈើនៃ Acacia catechu ( Leguminosae ) ដែលអាចត្រូវបានរកឃើញនៅក្នុង ប្រទេសឥណ្ឌា និង ឧបទ្វីបម៉ាឡេ
មុខងារ​ដែល​កំពុង​ត្រូវ​បាន​បង្កើត​ឡើង​គឺ​ជា​សារធាតុ​ស្អិត​សម្រាប់ ​បន្ទះ​ក្តារបន្ទះ ​ឬ ​បន្ទះ ​ភាគល្អិត ។  ផលិតផលនេះនៅតែត្រូវប្រកួតប្រជែងជាមួយប្រភពសារធាតុស្អិតឈើផ្សេងទៀត ដូចជា សំបក Acacia mearnsii, Schinopsis balansa wood និង Caesalpinia spinosa pod bark ផលិតដោយប្រទេសដទៃទៀត។
សមាសធាតុសំខាន់នៃ សមាជិក Uncaria ជាច្រើនទៀត គឺ flavonoids (ជាពិសេស gambiriin), catechins (រហូតដល់ 51%), ភ្នាក់ងារ tanning (22-50%) ក៏ដូចជា alkaloids មួយចំនួន (ដូចជា gambirtannin ) និង dihydro- និង oxo របស់ពួកគេ។ និស្សន្ទវត្ថុ
ការត្រៀមលក្ខណៈ Gambir ត្រូវបានរួមបញ្ចូលនៅក្នុង 1974 Indonesian Pharmacopeia Extra ជា Catechu EFI (Gambir EFI) ដែលមានផ្ទុក 7-33% d-catechin និង 22-50% អាស៊ីត catechutanic (ប្រភេទនៃ tannin ) ។ ការប្រើប្រាស់សំខាន់របស់វាគឺ astringent ។  Gambir ក៏មានផ្ទុកសារធាតុ catechins ( catechin, cyanidol-3) ដែលប្រើជា ថ្នាំប្រឆាំងនឹងអ៊ីស្តាមីន ដែលអាចប្រើជាមួយថ្នាំប្រឆាំងនឹងប្រតិកម្ម។ វា​អាច​ប្រើ​ជា ​ជំងឺ​រលាក​ថ្លើម និង​របួស​លើ​ថ្លើម ដែល​អាច​ប្រើ​ជា​ថ្នាំ​នៅ​ទីនោះ ។
ឃុំពាម(ស្រុកសាមគ្គីមានជ័យ)
ឃុំ ស្ថិតនៅ ស្រុកកំពង់ត្រឡាច ខេត្តកំពង់ឆ្នាំង។
ឃុំ មាន ភូមិ៖
ភូមិបន្ទាយចាស់
ត្រពាំងប្រសាទឃុំព្រះប្រឡាយ
ឃុំធ្លកវៀន
ឃុំ ស្ថិតនៅ ស្រុកកំពង់ត្រឡាច ខេត្តកំពង់ឆ្នាំង។
ឃុំ មាន ភូមិ៖
វត្តនិវេសធម្មប្រវត្តិ
វត្តនិវេសធម្មប្រវត្តិរាជវរវិហារ ( วัดนิเวศธรรมประวัติราชวรวิหาร  ) គឺជាវត្តអារាមពុទ្ធសាសនានៃធម្មយុត្កតិធម៍ ដែលមានទីតាំងនៅក្នុងទឹកដីនៃរាជវាំងបាងបឥន្ទ ក្នុងខេត្តព្រះនរគស្រីអយុធ្យា របស់ប្រទេសថៃ។ ត្រូវបានបង្កើតឡើងក្នុងឆ្នាំ១៨៧៨ វាគួរឱ្យកត់សម្គាល់ក្នុងចំណោមវត្តព្រះពុទ្ធសាសនាថៃដែលស្ថាបត្យកម្មរបស់វាធ្វើត្រាប់តាមព្រះវិហារអឺរ៉ុបដែលត្រូវបានសាងសង់ក្នុងរចនាប័ទ្មហ្គោធិករស់ឡើងវិញ ។
ឃុំខ្នាឆ្មារ
ឃុំ ស្ថិតនៅ ស្រុកកំពង់ត្រឡាច ខេត្តកំពង់ឆ្នាំង។
វត្តនិវេសធម្មប្រវត្តិ
ប្រវត្តិសាស្ត្រ
ការសាងសង់វត្តនិវេតធម្មាប្រាវ៉ាត ត្រូវបានតែងតាំងដោយ ស្តេចចុល្លាង្ករណ៍ (រាមាទី៥) ក្នុងឆ្នាំ ១៨៧៦ ដើម្បីបម្រើជាប្រាសាទសម្រាប់ព្រះរាជវាំង បាំងប៉ាឥន្ទ ដែលបានពង្រីកថ្មី។ ប្រាសាទនេះត្រូវបានរចនាដោយ ចូជីម ហ្គ្រាសស៊ី ដែលជាស្ថាបត្យករជនជាតិអ៊ីតាលីដំបូងគេដែលធ្វើការនៅក្រោមរដ្ឋាភិបាលរបស់ស្តេច។ អគារសាធារណៈជាច្រើនត្រូវបានសាងសង់តាមរចនាបថលោកខាងលិចក្នុងរជ្ជកាលរបស់ចុល្លាង្ករណ៍ ដែលជានិន្នាការឆ្លុះបញ្ចាំងពីទំនើបភាវូបនីយកម្មរបស់សៀម (ដូចដែលប្រទេសថៃត្រូវបានគេស្គាល់) នៅពេលនោះ។ វត្តនិវេសធម្មប្រវត្តិ ត្រូវ​បាន​សាងសង់​ឡើង​ក្នុងរចនាប័ទ្មហ្គោធិករស់ឡើងវិញ ដោយ​មាន​បង្អួច​កញ្ចក់​ប្រឡាក់ និង​អាសនៈ​ហ្គោធិក។ រូបរាងរបស់វាប្រហាក់ប្រហែលនឹងព្រះវិហារគ្រិស្តសាសនា ដែលមានរូបព្រះពុទ្ធសំខាន់របស់វត្តជំនួសឈើឆ្កាង។ ការសាងសង់ត្រូវបានបញ្ចប់នៅឆ្នាំ១៨៧៨។
ឃុំខ្នាឆ្មារ
ឃុំ មាន ភូមិ៖
ឃុំកំពង់ព្រះគគីរ
ឃុំ ស្ថិតនៅ ស្រុកបរិបូណ៌ ខេត្តកំពង់ឆ្នាំង។
ឃុំ មាន ៤ភូមិ៖
ឃុំខុនរ៉ង
ឃុំ ស្ថិតនៅ ស្រុកបរិបូណ៌ ខេត្តកំពង់ឆ្នាំង។
ឃុំក្រាំងលា្វ
ឃុំ ស្ថិតនៅ ស្រុកកំពង់ត្រឡាច ខេត្តកំពង់ឆ្នាំង។
ឃុំ មាន ភូមិ៖
ឃុំត្បែងខ្ពស់
ឃុំ ស្ថិតនៅ ស្រុកកំពង់ត្រឡាច ខេត្តកំពង់ឆ្នាំង។
ឃុំឈានឡើង(ស្រុកសាមគ្គីមានជ័យ)
ឃុំ ស្ថិតនៅ ស្រុកកំពង់ត្រឡាច ខេត្តកំពង់ឆ្នាំង។
ឃុំត្បែងខ្ពស់
ឃុំ មាន ភូមិ៖
ឃុំឈានឡើង(ស្រុកសាមគ្គីមានជ័យ)
ឃុំ មាន ភូមិ៖
អត្ថបទផ្សេងទៀត
ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ខេត្តកំពង់ឆ្នាំង
ឃុំចក (បរិបូណ៌)
ឃុំ ស្ថិតនៅ ស្រុកបរិបូណ៌ ខេត្តកំពង់ឆ្នាំង។
ឃុំ មាន ភូមិ៖
ឃុំត្រពាំងចាន់
ឃុំ ស្ថិតនៅ ស្រុកបរិបូណ៌ ខេត្តកំពង់ឆ្នាំង។
ឃុំ មាន ភូមិ៖
វត្តត្រៃមិត្រវិទ្យារាមវរវិហារ
វត្ត​ត្រៃ​មិ​ត្រ​វិទ្យារាម ស្ថិត​នៅ​លើ​​ផ្លូវត្រីមិត្រ ខ្វែងត្លាត់នយ ខេតសាមព័ន្ធវង្ស ។ វត្តត្រៃមិត្រវិទ្យារាមគឺជាវត្តអារាមបុរាណមួយស្ថិតនៅក្នុងជ្រលងភ្នំនៃវត្តជា​ផ្ទះ​ឈើ។ ឈ្មោះដើមគឺ "វត្តសាមចិន" ត្រូវបានគេយល់ថាជនជាតិចិនចំនួន ៣ នាក់បានរួមគ្នាសាងសង់វត្តនេះជាវត្តអារាមសម្រាប់ធ្វើបុណ្យ។
ព្រះយ៉ាអភ័យភូបេស (លឿម អភ័យវង្ស)
អាមាត្យត្រី ព្រះយ៉ាអភ័យភូបេស (លឿម អភ័យវង្ស) គឺជាកូនប្រុសច្បងរបស់ចៅព្រះយ៉ាអភ័យភូបេស (ជុំ អភ័យវង្ស) អភិបាលក្រុងបាត់ដំបងចុងក្រោយ និង គុណញិងស្អិង គ្ទាធរធរណិន្ទ្រ(អភ័យវង្សភូបេស) ព្រះយ៉ាអភ័យភូបេសគឺជាបិតារបស់ ព្រះនាងសុវឌ្ឍនាព្រះវររាជទេវី ក្នុងរជ្ជកាលទី៦ ។ សម្តេចព្រះចៅភគិនីធើ ចៅហ្វាពេជ្ររតនរាជសុតា សិរីសុភាពណ្ណវតី បុត្រីតែមួយរបស់ព្រះបាទរាមាទី៦ ។
វត្តត្រៃមិត្រវិទ្យារាមវរវិហារ
នៅឆ្នាំ១៩៣៤ ព្រះមហាកិមសុវណ្ណចាត់ ជាព្រះចៅអធិការ បានផ្តួចផ្តើមការកែលម្អព្រះវិហារ ក្រោយមកនៅឆ្នាំ១៩៣៧ បានទទួលការយល់ព្រមពីសមាគមព្រះសង្ឃ ដើម្បីកែលម្អស្ថានភាពប្រាសាទ។ នៅឆ្នាំ១៩៣៩ ឈ្មួញប្រជាជន គ្រូ និងសិស្ស ពួកគេបានរួមគ្នាជួសជុល និងប្តូរឈ្មោះទៅជា "វត្តត្រៃមិត្រវិទ្យារាម" ដែលមានន័យថា មិត្ត៣នាក់ រួមគ្នាកសាងវត្តនេះ។ លើស​ពី​នេះ​ទៅ​ទៀត វត្តអារាមជាទីតាំងរបស់សាលាបឋមសិក្សាពុទ្ធសាសនា និង សាលាត្រៃមិត្រវិទ្យាល័យ រដ្ឋាភិបាលស្ថិតនៅក្នុងតំបន់វត្ត។ រូបភាពតូច|វត្តត្រៃមិត្រវិទ្យារាម
ចៅអធិការបច្ចុប្បន្នសម្ដេចព្រះសង្ឃរាជ(ស្និទ ចានបញ្ញោ)
ឃុំពេជ្រចង្វារ
ឃុំ ស្ថិតនៅ ស្រុកបរិបូណ៌ ខេត្តកំពង់ឆ្នាំង។
ឃុំ មាន ភូមិ៖
ឃុំផ្សារ
ឃុំ ស្ថិតនៅ ស្រុកបរិបូណ៌ ខេត្តកំពង់ឆ្នាំង។
ឃុំ មាន ភូមិ៖
ឃុំមេលំ
ឃុំ ស្ថិតនៅ ស្រុកបរិបូណ៌ ខេត្តកំពង់ឆ្នាំង។
ឃុំ មាន ភូមិ៖
ឃុំអញ្ចាញរូង
ឃុំអញ្ចាញរូង ស្ថិតនៅ ស្រុកបរិបូណ៌ ខេត្តកំពង់ឆ្នាំង។
ឃុំអញ្ចាញរូង មាន៦ ភូមិ៖
ឃុំពន្លៃ(ស្រុកបរិបូណ៌)
ឃុំ ស្ថិតនៅ ស្រុកបរិបូណ៌ ខេត្តកំពង់ឆ្នាំង។
ឃុំ មាន ភូមិ៖
ឃុំអភិវឌ្ឍន៍(ស្រុកទឹកផុស)
(Akphivoadth Commune) ដែនរដ្ឋបាលស្ថិតនៅក្នុង ស្រុកទឹកផុស ខេត្តកំពង់ឆ្នាំង មានរដ្ឋបាលចំណុះ ភូមិ÷
ឃុំអភិវឌ្ឍន៍
(Akphivoadth Commune) ដែនរដ្ឋបាលស្ថិតនៅក្នុង ស្រុកទឹកផុស ខេត្តកំពង់ចាម មានរដ្ឋបាលចំណុះ ៩ភូមិ÷
ឃុំទួលខ្ពស់
ឃុំ ស្ថិតនៅ ស្រុកទឹកផុស ខេត្តកំពង់ឆ្នាំង។
ឃុំ មាន ភូមិ៖
ឃុំពពេល(ស្រុកបរិបូណ៌)
ឃុំ ស្ថិតនៅ ស្រុកបរិបូណ៌ ខេត្តកំពង់ឆ្នាំង។
ឃុំ មាន ភូមិ៖
សាកលវិទ្យាល័យមហាសារខាម
សាកលវិទ្យាល័យមហាសារខាម ឬ សាកលវិទ្យល័យមហាសារ៉ាខាម (ភាសាថៃៈ มหาวิทยาลัยมหาสารคาม; ភាសាអង់គ្លេសៈ Mahasarakham University) មានទីតាំងនៅខេត្តមហាសារខាម មានចំងាយ 470 Km ពីទីក្រុងបាងកក។ កាលពីមុនជាសាកលវិទ្យល័យមហាសារខាមជាសាខារបស់សាកលវិទ្យាល័យស៊ីណៈគ្រិន្ទវិរ៉ូត វាបានអភិវឌ្ឍន៍ខ្លួនជា សាកលវិទ្យាល័យមហាសារខាម កាលពីថ្ងៃទី 9 ធ្នូ 1994។ ព្រះបាទសម្តេចភូមិផុនអាឌុលយ៉ាដេត បានចុះព្រហស្ថលេខានៅក្នុងព្រះរាជបញ្ញត្តិរបស់សាកលវិទ្យាល័យ ថាសាកលវិទ្យាល័យមហាសារខាម ជាសាកលវិទ្យាល័យរបស់រដ្ឋទី 22 នៃប្រទេសថៃ។
ប្រវត្តិ
<font color="#000000" face="Times New Roman">
<font color="#000000">កាលពីឆ្នាំ 1968 សាកលវិទ្យាល័យមហាសារខាម គឺជាវិទ្យាល័យអប់រំ បន្ទាប់មកបានក្លាយមកជាសាកលវិទ្យាល័យស៊ីណៈគ្រិន្ទវិរ៉ូត សាខាមហាសារខាម កាលពីថ្ងៃទី 29 មិថុនា 1974។ ក្រោយមកបានអភិវឌ្ឍន៍ខ្លួនទៅជា “សាកលវិទ្យាល័យមហាសារខាម”។
កាលពីថ្ងៃទី 9 ធ្នូ 1994 ព្រះបាទសម្តេចភូមិផុនអាឌុលយ៉ាដេត បានចុះព្រះហស្ថលេខាក្នុងព្រះរាជបញ្ញតិប្រកាសថា សាកលវិទ្យាល័យមហាសារខាម ជាសាកលវិទ្យាល័យរដ្ឋទី 22 នៃប្រទេសថៃ។
ទីតាំងដើមរបស់សាកលវិទ្យាល័យនៅផ្លូវនគរសុវណ្ណ ឃុំតៈឡាត ស្រុកមឿង ខេត្តមហាសារខាម មានផ្ទៃដីចំនួន 31.52 ហិចតា បន្ទាប់មកបានទិញបន្ថែមនៅឆ្នាំ 2005 ចំនួន 58.88 ហិចតា។ នៅឆ្នាំ ១៩៩៨ បានពង្រីកមកទីតាំងថ្មីនៅ ឃុំខាមរៀង ស្រុកក័នថៈរៈវិឆ័យ ខេត្តមហាសារខាម មានផ្ទៃដីចំនួន 208 ហិចតា មានចម្ងាយ 7 Km ពីទីតាំងចាស់។ សាកលវិទ្យាល័យមហាសារខាមមាននិស្សិតទាំងអស់ចំនួន 45,681 នាក់ (ឆ្នាំ2013) និងមាន 20 មហាវិទ្យាល័យ។ <font face="Times New Roman">
ស្លាកសញ្ញាប្រចាំសាកលវិទ្យាល័យ
left|thumb|150x150px|ស្លាកសញ្ញាប្រចាំសាកលវិទ្យាល័យ left|thumb|200x200px|ផ្ការាជព្រឹក្ស ឬ ផ្កាលឿងរាជ ជាផ្កាប្រចាំសាកលវិទ្យាល័យ
ចំនួនមហាវិទ្យាល័យ និងវិទ្យាស្ថានផ្សេងៗ
បច្ចុប្បន្ន សាកលវិទ្យាល័យមហាសារខាម មានមហាវិទ្យាល័យ ចំនួយ 17 វិទ្យាល័យ ចំនួន 2 និងវិទ្យាស្ថានស្រាវជ្រាវ ចំនួន 2 ដែលបាន និងកំពុងបើកដំណើរការបង្រៀន
តៅហ៊ូខន់
តៅហ៊ូខន់ រឺ កំហន់តៅហ៊ូ (ចិន:豆腐; ភិងអ៊ិង: dòuhuā) គឺជាទំរង់បំព្រួញនៃតៅហ៊ូហួ (ចិន: 豆腐花; ភិងអ៊ិង: dòufuhuā) រឺ តៅហ៊ូផ្វា (ចិនយៀក:豆腐花; ភិងអ៊ិងយៀក: dau6 fu6 faa1)។ វាគឺជាបង្អែមចិនដែលធ្វើពីតៅហ៊ូដ៏ទន់ល្មើយ។ វាក៏ត្រូវបានគេហៅថាកំហន់តៅហ៊ូ រឺ សង់ខ្យាតៅហ៊ូ រឺ សង់ខ្យាសណ្ដែកសៀងផងដែរ។
តៅហ៊ូក្ដៅ
របៀបធ្វើតៅហ៊ូក្តៅ ស្រូបទឹកស្ករ គ្រឿងផ្សំ៖ សណ្តែកសៀង១ខាំ ម្សៅម្នាងសិលា gypsum ១ស្លាបព្រា របៀបធ្វើ៖ ១- យកសណ្តែកសៀង១០០ក្រាម ត្រាំជាមួយទឹកក្តៅ ចំនួនបីម៉ោង រួចហើយ ញីសំបកចេញ លាងសម្រស់អោយស្អាត។ ២- យកសណ្តែកសៀង ដាក់កិនជាមួយ ទឹក១លីត្រ រួចហើយច្រោះ ច្របាច់យកកាកចេញ យកតែទឹកសណ្តែកសុទ្ធ។ ៣- យកទឹកសណ្តែកសុទ្ធ ទៅលាយជាមួយនិងម្សៅម្នាងសិលា ១ស្លាបព្រា កូរអោយរលាយសព្វ។ ៤- បន្ទាប់មក យកទៅដាំអោយពុះរេចៗ ១០នាទី ទើបលើកចុះ ទុកអោយត្រជាក់ ទើបលើកដាក់ក្នុងទូត្រជាក់ អោយកកជាកំណកតៅហ៊ូយ៉ាងទន់ល្មើយ។ ៥- នៅពេលដាំទឹកស្ករ សូមដាក់អំបិលបន្តិច និង ដាក់ខ្ញីមួយបន្ទះ ដើម្បីយកក្លិនក្រអូប។ ៦- បើចង់ទន់ល្អ ច្របាច់ក្រូចឆ្មារដាក់ចូលទឹកសណ្តែក នៅពេលកំពុងដាក់ដាំអោយពុះ។
តៅហ៊ូត្រជាក់
របៀបធ្វើតៅហ៊ូត្រជាក់ ស្រូបទឹកស្ករ គ្រឿងផ្សំ៖ សណ្តែកសៀង១ខាំ ម្សៅម្នាងសិលា gypsum ១ស្លាបព្រា របៀបធ្វើ៖ ១- យកសណ្តែកសៀង១០០ក្រាម ត្រាំជាមួយទឹកក្តៅ ចំនួនបីម៉ោង រួចហើយ ញីសំបកចេញ លាងសម្រស់អោយស្អាត។ ២- យកសណ្តែកសៀង ដាក់កិនជាមួយ ទឹក១លីត្រ រួចហើយច្រោះ ច្របាច់យកកាកចេញ យកតែទឹកសណ្តែកសុទ្ធ។ ៣- យកទឹកសណ្តែកសុទ្ធ ទៅលាយជាមួយនិងម្សៅសារាយ ១ស្លាបព្រា កូរអោយរលាយសព្វ។ ៤- បន្ទាប់មក យកទៅដាំអោយពុះរេចៗ ១០នាទី ទើបលើកចុះ ទុកអោយត្រជាក់ ទើបលើកដាក់ក្នុងទូត្រជាក់ អោយកកជាកំណកតៅហ៊ូយ៉ាងទន់ល្មើយ។ ៥- នៅពេលដាំទឹកស្ករ សូមដាក់អំបិលបន្តិច និង ដាក់ខ្ញីមួយបន្ទះ ដើម្បីយកក្លិនក្រអូប។ ៦- បើចង់ទន់ល្អ ច្របាច់ក្រូចឆ្មារដាក់ចូលទឹកសណ្តែក នៅពេលកំពុងដាក់ដាំអោយពុះ។
ឯកសារយោង
គេហទំព័រអ្នកស្រីកែវ-ចន្ទបូរណ៍
ស្ទឹងជីនិត
ស្ទឹងជីនិត គឺជាដៃទន្លេនៃប្រទេសកម្ពុជា ។ មានទីតាំងនៅក្នុងខេត្តកំពង់ធំ វាជាដៃទន្លេដ៏សំខាន់នៃបឹងទន្លេសាប ("បឹងធំ") ដែលភ្ជាប់ជាមួយទន្លេសាប នៅចុងទឹកខាងក្រោមក្នុងអាងទន្លេមេគង្គធំ។ ខុសពីធម្មតា ទឹកទន្លេត្រូវបានបញ្ចូលទៅក្នុងប្រព័ន្ធទន្លេដដែល ដែលមានប្រវែង ២៦៤គីឡូម៉ែត្រ (១៦៤ ម៉ាយ៍) ចាកចេញពីបឹងទន្លេសាប ហើយចូលទៅក្នុងទន្លេរបស់វាម្តងទៀត។ ទីតាំងបុរាណវត្ថុបុរេប្រវត្តិនៃសំរោងសែនស្ថិតនៅមាត់ទន្លេ។ គម្រោងធនធានទឹក ដែលចាប់ផ្តើមនៅឆ្នាំ១៩៧១ និងឆ្នាំ២០០៣ មានវិធានការផ្សេងៗនៃភាពជោគជ័យ។  ទន្លេគឺជាផ្លូវពាណិជ្ជកម្មដ៏សំខាន់មួយ។
ភូមិសាស្ត្រ
ធ្វេង|រូបភាពតូច|300x300ភីកសែល| ផែនទីបង្ហាញផ្លូវលំនៃស្ទឹងជីនិត និងប្រព័ន្ធបឹងទន្លេសាប និងទន្លេ ស្ទឹងជីនិត គឺជាដៃទន្លេដ៏សំខាន់នៃទន្លេសាបដែលហូរចុះពីបឹងធំដែលមានឈ្មោះដូចគ្នា ពីទិសឦសាននៅ12.52722°N, 104.45861°W នៅកណ្តាលប្រទេសកម្ពុជា។ វា​ចូល​ប្រព័ន្ធ​ទន្លេសាប​ក្នុង​ទន្លេ​នៅ​13.53333°N, 105.78333°W ។ ប្រវែងទន្លេគឺប្រហែល ២៦៤គីឡូម៉ែត្រ (១៦៤ម៉ាយ៍) ហើយរង្វិលជុំចេញ និងចូលទៅក្នុងប្រព័ន្ធទន្លេសាប។ ទទឹងរបស់វាប្រែប្រួលក្នុងចន្លោះពី ៦០-៩០ ម៉ែត្រ (២០០-៣០០ហ្វីត) នៅលើដងទន្លេសរុប១១០ម៉ែត្រ (៦៨ម៉ាយ៍)។
ទន្លេ​នេះ​ហូរ​កាត់​តំបន់​អាង​ចំនួន 5649 km2  រួមទាំងការចាប់យក 1145 km2   នៃដៃទន្លេរបស់ខ្លួន ស្ទឹងតាំងក្រសាំង រហូតដល់ហូរចូលបឹងទន្លេសាប។ ទន្លេនេះឆ្លងកាត់ខ្ពង់រាប Bolaven នៃប្រទេសឡាវ ឈានដល់ចំណុចកម្ពស់ខ្ពស់បំផុត 288 m នៅ ភូមិចារ និងបញ្ចប់នៅចំណុចហូរចេញរបស់វានៅលើបឹងទន្លេសាបនៅកម្ពស់ 5 m ។ មាន​ជម្រាល​ទន់ភ្លន់​ដែល​ត្រូវ​បាន​គេ​កត់​សម្គាល់​ទៅ​កាន់​ទឹក​ខាងក្រោម។ បឹងសំខាន់របស់វាគឺបឹងពិត។
ទីក្រុងសំខាន់តាមដងទន្លេគឺ ទីរួមស្រុកសន្ទុក ។ សំរោងសែន ជាទីតាំងបុរាណវត្ថុបុរេប្រវត្តិនៃ យុគថ្មរំលីង ស្ថិតនៅលើច្រាំងខាងស្តាំរបស់វា។
ព្រះរាជឱង្ការ
ព្រះរាជឱង្ការ ខ្មែរ​ក្នុង​បុរាណ​សម័យ, កាល​ដែល​កំពុង​ប្រតិបត្តិ​ជឿ​កាន់​តាម​លទ្ធិ​ព្រាហ្មណ៍, ប្រើ​ពាក្យ​នេះ​ជា​ជំនួស​ព្រះ​បរម​នាម​នៃ​ព្រះ​មហា​ក្សត្រ​ថា ព្រះ​រាជ​ឱង្ការ សំដៅ​សេចក្ដី​ថា “ព្រះ​រាជា ឬ​ព្រះ​ករុណា​ជា​អម្ចាស់​ជីវិត​លើ​ត្បូង” (មិន​ចេញ​ឲ្យ​ចំ​ព្រះ​បរម​នាម) ''ឧ. ព្រះ​បាទ​សម្តេច​ ព្រះ​រាជ​ឱង្ការ​ បរមបពិត្រ​ក្រុង​កម្ពុជាធិបតី... ។'' លុះ​ចំណេរ​កាល​ត​ៗ​មក ខ្មែរ​ប្រើ​ពាក្យ​នេះ​ជា​ព្រះ​រាជតំរាស់​នៃ​ព្រះ​មហា​ក្សត្រ​ថា ព្រះ​ឱង្ការ ឬ ព្រះ​រាជ​ឱង្ការ, ព្រះ​បរម​រាជ​ឱង្ការ ប្រើ​ជាប់​រៀង​ដរាប​មក​ដល់​សម័យ​បច្ចុប្បន្ន​នេះ។
និរុត្តិសាស្ត្រ
បច្ចុប្បន្នពាក្យនេះ ខ្មែរ​ប្រើ​ពាក្យ​នេះ​ជា​ព្រះ​រាជ​តម្រាស់​នៃ​ព្រះ​មហា​ក្សត្រ​ថា ព្រះ​ឱង្ការ ឬ ព្រះ​រាជ​ឱង្ការ, ព្រះ​បរម​រាជ​ឱង្ការ ប្រើ​ជាប់​រៀង​ដរាប​មក​ដល់​សម័យ​បច្ចុប្បន្ន​នេះ ។
ឯកសារយោង
ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ឋានន្តរនាមខ្មែរសម័យកណ្ដាលចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ងារខ្មែរសម័យកណ្ដាល
រាជវង្សហានខាងកើត
រាជវង្សហានខាងលិច (ឆ្នំា ២០២ មុនគ.ស-ឆ្នាំ ៨ នៃគ.ស)
ប្រវត្ដិការបរាជ័យរបស់សៀងវីឬឆប៉ាអង ដែលនំាទៅរកការបើកទំព័រប្រវត្ដិសាស្ដ្រថ្មីរបស់ចិន បានត្រូវយកមកសម្ដែងជារឿងល្ខោននៅមហោស្រពប៉េកាំង ដោយភាគច្រើនសំដែងវគ្គ “ប៉ាវ៉ាំងចៀជី” ដែលជាវគ្គដែលឆប៉ាអងលានាងស្អំសំណប់ចិត្ដ មុនពេលសម្លាប់ខ្លួននៅមាត់ទន្លេអ៊ូចៀន។
រាជវង្សហានស្ថាបនាឡើងដោយលិវប៉ាំងឬបឋមក្សត្រហានកៅជូ ដែលចាត់ទុកជាស្ដេចចក្រព័ត្ដិដ៏អស្ចារ្យអង្គទី ២ នៃជនជាតិចិនដែលអាចរួបរួមប្រទេសចិនឲ្យមានឯកភាព។ រាជវង្សហានបែងចែកជា​ ២ ដំណាក់កាល រាជវង្សហានដំបូងមានរាជធានីនៅឆាងអាន ទើបបានទទួលនាមថា ហានខាងលិច ពេលមកដល់ចុងសម័យហានបានប្ដូររាជធានីមកនៅលួយ៉ាង ទើបហៅគេហៅថា ហានខាងកើត។
លិវប៉ាំងអ្នកបង្កើតរាជវង្សហាន ពីដើមគ្រាន់តែជាមន្ដ្រីតូចតាចប៉ុណ្ណោះ ពេលឈិនស៊ីហួងឬជិនស៊ីហង់តេនៃរាជវង្សឈិនអស់ព្រះជន្ម អំណាចរបស់រាជវង្សឈិនរង្គោះរង្គើ​ មានការងើបឡើបបះបោរពីបណ្ដាប្រជារាស្ដ្រនិងខ្សែស្រឡាយស្ដេចនគរមុនៗ មានការតាំងខ្លួនជាធំនៅគ្រប់ទិសទី។ លិវប៉ាំងក៏ជាក្រុមមួយដែលកើតឡើងពីការរួមកម្លាំងតូចតាច ក្រោយមកបានលើកទ័ពចូលរាជធានីសៀនយ៉ាងបិទទំព័រប្រវត្ដិសាស្ដ្ររាជវង្សឈិន និងប្រគល់នគរឲ្យទៅសៀងអ៊ីឬឆប៉ាអងដែលមានមូលដ្ឋានអំណាចនៅនគរអ៊ូនិងគ្រប់គ្រងកម្លាំងរឹងមាំជាងគេនាពេលនោះ ទើបលិវប៉ាំងបានទទួលការតម្លើងយសឡើងជាហានចុងអង។ ក្រោយពេលសន្សំកម្លាំងទ័ពបានច្រើននិងរឹងមាំហើយ បានបើកការប្រយុទ្ធដណ្ដើមបល្ល័ង្កពីសៀងវី។ សង្គ្រាមលើកនេះមានឈ្មោះថា សង្គ្រាមឈូហាន ស៊ីពេលដល់ទៅ ៤ ឆ្នាំ រហូតដល់ឆ្នាំ ២០២ មុនគ.ស លិវប៉ាំងបានទទួលជ័យជម្នះទាំងស្រុង ឈានឡើងគ្រងបល្ល័ង្កស្ដេចចក្រព័ត្ដិ បង្កើតរាជវង្សហាន។
ប្រព័ន្ធគ្រប់គ្រងប្រទេសរបស់រាជវង្សហានជាទូទៅយកទម្រង់តាមរាជវង្សឈិន តែដោយសាររាជវង្សឈិនគ្រប់គ្រងផ្ដាច់ការពេកជាហេតុធ្វើឲ្យរលំរលាយយ៉ាងលឿន ទើបស្ដេចហានកៅជូ ប្រកាសឈប់ប្រើច្បាប់ទារុណនិងសាហាវមួយចំនួន ថែមទាំងធ្វើនយោបាយជាមិត្ដនឹងប្រជាជន ដូចជា កាត់បន្ថយការយកភាស៊ីនិងការកេណ្ឌកម្លាំងទាសករ ដោះលែងកម្លាំងទាហាននិងប្រជាជនឲ្យទៅស្រុកកំណើតរបស់ខ្លួន រៀបចំចាត់ចែងបែងចែកដីធ្លីឲ្យបណ្ដាទាហានដែលច្បាំងឈ្នះសឹកសង្គ្រាម ថែមទាំងប្រទានរង្វាន់ជាស្បៀងអាហារនិងតំណែងរាជការឲ្យទៀតផង។ ក្រៅពីនេះ នៅមានការគ្រប់គ្រងពានិជ្ជករអ្នកមាន មិនឲ្យឆ្លៀតឱកាសឡើងថ្លៃទំនិញ។ ផ្ទៃដីកសិកម្មបានទទួលការទំនុកបម្រុងម្ដងទៀត។ ពេលធ្វើបានដូច្នេះ ធ្វើឲ្យសភាពសង្គមបានមានពេលក្នុងការស្ដារនិងរៀបចំជាថ្មី និងឈានទៅរកភាពសុខសាន្ដដូចដែលធ្លាប់មានពីមុនមក។
រហូតមកដល់រជ្ជកាលរបស់ស្ដេចវ៉ើនទី​ និងជិងទី ក្នុងរយៈពេលជាង ៦០ ឆ្នាំក្រោយមកទៀត ក៏នៅតែផ្ដល់ភាពសំខាន់លើកសិកម្ម មានការប្រមូលភាស៊ីតិចតួចនិងកេណ្ឌកម្លាំងទាសករក្នុងកម្រិតទាប។ សភាពសេដ្ឋកិច្ចនិងសង្គមបានទទួលការអភិវឌ្ឍន៍រហូតមានការរីកចម្រើនយ៉ាងលឿន មិនថាជាពានិជ្ជកម្មអំបិល ពានិជ្ជកម្មដែកថែប ការងារហត្ថកម្ម និងការលក់ដូរផ្សេងៗ ក៏កាន់តែរីកចម្រើនឡើងជាលំដាប់។ ដោយសារនៅកំឡុងពេលដើមសម័យរាជវង្សហានបានមានការផ្ដល់គុណសម្បតិ្ដដល់មន្ដ្រីនិងញាតិវង្សចំនួនជាច្រើន ដូច្នេះអំណាចរបស់មន្ត្រីនិងញាតិវង្សអស់ទាំងនេះកាន់តែរឹងមាំឡើងជាលំដាប់ ទើបក្នុងរជ្ជកាលស្ដេចជិងទីកើតហេតុការណ៍ “ក្បត់ ៧ នគរ” ឡើង។ ក្រោយពេលពួកក្បត់ត្រូវបង្ក្រាបរាបទាបអស់ហើយ ឥទ្ធិពលអំណាចអស់បណ្ដាមន្ដ្រីក៏ធ្លាក់ចុះ អំណាចកណ្ដាលក៏រឹងមាំឡើង។ ពេលដល់រជ្ជកាលស្ដេចអ៊ូទី (រយៈពេលគ្រងរាជ្យ ៥៤ ឆ្នាំ ជាស្ដេចហានដែលគ្រងរាជ្យយូរជាងគេបំផុតនៅចិន) ទើបចាត់ទុកជាយុគមាសរបស់រាជវង្សហានខាងលិច សេដ្ឋកិច្ចរុងរឿង ទ្រព្យសម្បត្ដិក្នុងព្រះរាជឃ្លាំងសល់ហូរហៀរ។
ក្នុងរជ្ជកាលស្ដេចអ៊ូទី មានបង្កើតប្រាក់ធ្វើពីលោហៈចាយទូទាំងប្រទេស មានច្បាប់ហាមមិនឲ្យលួចផលិតប្រាក់លោហៈប្រើដោយខ្លួនឯង។  ឧស្សាហកម្មស្លលោហៈក្លាយជាកិច្ចការរបស់រដ្ឋ មានការបង្កើតច្បាប់ដឹកជញ្ជូន ធ្វើច្បាប់អនុញ្ញាតផ្សេងៗ ធ្វើឲ្យចំណូលរបស់រដ្ឋកើនឡើងយ៉ាងខ្លាំង។ ដោយហេតុនេះហើយទើបស្ដេចហានអ៊ូទីងាកទៅចាប់អារម្មណ៍នយោបាយក្រៅប្រទេស ដូចជា កុលសម្ព័ន្ធសុងនូដែលតែងតែវាយរុករាននៅតំបន់ជាយដែនភាគខាងជើងអស់រយៈពេលជាយូរមកហើយ។ ស្ដេចហានអ៊ូទីបានលើកទ័ពទៅបង្ក្រាបដល់ទៅ ៣ លើក រុញច្រានកុលសម្ព័ន្ធសុងនូឲ្យត្រឡប់ទៅតំបន់វាលសមុទ្រខ្សាច់ភាគខាងជើង នាំសន្ដិសុខមកឲ្យដែនដីព្រំដែនភាគខាងលិចរបស់ចិន ថែមទាំងរុករានដីកសិកម្មថ្មីៗ នៅដែនដីភាគខាងលិចឆៀងខាងជើង ជួសជុលមហាកំពែងចិន រៀបចំភ្លើងសញ្ញាតឿនគ្រោះអាសន្នតាមជាយដែន និងបានបញ្ជូនចាងឆៀនទៅធ្វើជាមន្ដ្រីទូតចងសម្ព័ន្ធមេត្រីជាមួយដែនដីភាគខាងលិច ដើម្បីបើកផ្លូវពានិជ្ជកម្មនៅកាន់អាស៊ីកណ្ដាល ដែលយើងស្គាល់ក្នុងឈ្មោះជា “ផ្លូវសូត្រ” ។
ការរកឃើញផ្លូវសូត្រនាំមកនូវការផ្លាស់ប្ដូរវប្បធម៌រវាងលោកខាងកើតនិងលោកខាងលិច តាមរយៈពានិជ្ជកម្មផ្លូវគោក។ ហានអ៊ូទីបានទទួលយកគំនិតរបស់តុងចុងស៊ូ លើតំកើងទសន្សៈខុងជឺ លះបង់ទស្សនៈនៃសំណាក់ទស្សនវិជ្ជាផ្សេងៗ សិក្សាគម្ពីរអ៊ូជិង ដែលជាតម្រាស្ដីអំពីការប្រតិបត្ដិខ្លួននៃបញ្ញាជន ក្នុងការនៅរួមគ្នាក្នុងសង្គម ជាហេតុធ្វើឲ្យទស្សនៈខុងជឺបានផ្សព្វផ្សាយទៅកាន់សាធារណជនយ៉ាងទូលំទូលាយនាពេលក្រោយមកទៀត។ ក្នុងពេលជាមួយគ្នាដែរ ក៏មានការសាងសង់បណ្ណាល័យជាតិ ដើម្បីរក្សាឯកសារនិងតម្រាផ្សេងៗ ដែលជាកន្លែងបណ្ដុះចំណេះដឹង និងមានការរីកចម្រើនផ្នែកវប្បធម៌យ៉ាងខ្លាំងនាពេលក្រោយមក ដូចដែលអ្នកជំនាញប្រវត្ដិសាស្ដ្រចិនស៊ឺម៉ាឆៀន បានរៀបចំធ្វើកំណត់ត្រាប្រវត្ដិសាស្ដ្រ ដែលប្រើជាមូលដ្ឋានឯកសារយោងប្រវត្ដិសាស្ដ្រចិនរហូតដល់បច្ចុប្បន្ន។
ពេលដល់រជ្ជកាលស្ដេចចៅទី និងស្វៀនទី ថ្វីបើសេដ្ឋកិច្ចចិននៅឈានទៅមុខ តែបែរជាបង្កប់នូវស្រមោលរារាំងនៃនយោបាយ កើតការលាក់លួចអំណាចនិងការព្យាយាមរំលំអំណាចរដ្ឋបាលហាន ធ្វើឲ្យប្រជាជនកើតការភ័យខ្លាច។ ចំណែកនយោបាយចំពោះកុលសម្ព័ន្ធក្រៅប្រទេសគឺ កុលសម្ព័ន្ធសុងនូ ស្ដេចហានបានងាកទៅប្រើនយោបាយចងសម្ព័ន្ធមេត្រីជំនួសវិញ ដោយមានការចាត់បញ្ជូនអង្គបុត្រីរបស់ថ្នាក់ដឹកនាំធំៗ ទៅរៀបការជាមួយមេដឹកនាំកុលសម្ព័ន្ធរហូតកើតជារឿងតំណាលវ៉ាំងចៅច្វិន។
ក្នុងរជ្ជកាលស្ដេចហានយួនទី ក្រុមមន្ដ្រីដែលពុំមានខ្សែស្រឡាយជាអ្នកខ្ពស់ខ្ពស់កាន់តែមានអំណាចខ្លាំងជាងមុន ប្រព័ន្ធការគ្រប់គ្រងទន់ខ្សោយ កើតទំនាស់បុណ្យសក្ដិនិងការបះបោរពីសំណាក់ប្រជារាស្ដ្រជាប្រចាំ។ ពេលដល់រជ្ជកាលស្ដេចហានឆឺងទី ក្រុមត្រកូលវ៉ាំងដែលជាញាតិខាងព្រះមាតារបស់ឆឺងទីចូលគ្រប់គ្រងអំណាចនយោបាយ។ ត្រកូលវ៉ាំងមានបងប្អូន ៤ នាក់និងក្មួយប្រុសឈ្មោះវ៉ាំងម៉ាំង ចូលកាន់កាប់តំណែងមេទ័ពនិងមានទ្រព្យសម្បត្ដិមហាសាល។
លុះមកដល់រជ្ជកាលស្ដេចហានអៃទី រាជវង្សហានខាងលិចត្រូវពួករាស្ដ្របះបោររង្គើរាជបល្ល័ងសឹងនឹងពុំអាចគ្រងរាជបល្ល័ង្កបាន។ វ៉ាំងម៉ាំងយកយុទ្ធសាស្ដ្រ “បញ្ជាទេវតា” មកប្រើដើម្បីដោះស្រាយបញ្ហា តែត្រូវបរាជ័យ។ ពេលហានភិងទី ឡើងគ្រងរាជ្យបល្ល័ង្ក វ៉ាំងម៉ាំងមានអំណាចជាថ្មី ទើបផ្គុំកម្លាំងកម្ចាត់សត្រូវនយោបាយជាថ្មី ថែមទាំងចាត់តាំងស្ម័គ្របក្សពួក រកវិធីទិញទឹកចិត្ដប្រជាជននិងបញ្ញាជន ដើម្បីគាំទ្រអំណាចខ្លួន។ ពេលហានភិងទីអស់ព្រះជន្ម យូជឺអ៊ិង ដែលនៅក្មេងឡើងគ្រងរាជ្យបន្ដ។ វ៉ាំងម៉ាំងឃើញឱកាសមកដល់ បានដកអំណាចយូជឺអ៊ិង ហើយតែងតាំងខ្លួនឯងឡើងជាហង់តេ (គ.ស ៨-២៣) ចាប់ពីពេលនោះមករាជវង្សហានខាងលិចក៏ដល់តំណាក់កាលរលំរលាយ។
រាជវង្សហានខាងកើត (គ.ស ២៥-២២០)
ក្រោយពេលចប់សង្គ្រាមនៅឃុនយ៉ាំង ជ័នជម្នះជាស្ថាពររបស់កងកម្លំាងលីវលិនលើកងទ័ពរាជវង្សថ្មី ធ្វើឲ្យលិវស៊ិវឆ្លៀតឱកាសចូលដណ្ដើមកងកម្លាំងប្រដាប់អាវុធនៅភាគខាងជើង ពង្រីកមូលដ្ឋានរបស់ខ្លួនទៅហឺប៉ិយ ដែលជាដែនដីភាគខាងជើងរបស់ចិនបច្ចុប្បន្ន។ ពេលដល់ពាក់កណ្ដាលគ.ស ២៥ លិវស៊ិវក៏តាំងខ្លួនឡើងធ្វើជាហង់តេគ្រប់គ្រងដែនដីហឺប៉ិយ ក្រោមព្រះនាមថា កួងអ៊ូទី និងប្រើឈ្មោះរាជវង្សហានដូចដើម ដោយអ្នកប្រវត្ដិសាស្ដ្របានបែងចែកយុគសម័យនេះជាសម័យហានខាងកើត ដោយសាររាជធានីស្ថិតនៅក្នុងក្រុងលួយ៉ាង។
ភារកិច្ចដំបូងរបស់កួងអ៊ូទីគឺការបង្ក្រាបកងកម្លាំងចិញ្ចើមក្រហមដែលកំពុងឡោមព័ទ្ធក្រុងឆាងអាន ពេលដល់ឆ្នាំរជ្ជកាលទី ១២ ក៏អាចបង្ក្រាបក្រុមរបស់ស៊ុនស៊ូនៅសេឆួនបានយ៉ាងរាបទាប បង្រួបបង្រួមប្រទេសចិនឲ្យមានឯកភាពជាថ្មីម្ដងទៀត។ ក្រោយមកបានប្រកាសដោះលែងទាសករ​ ដែលចាត់ទុកជាការដោះលែងកម្លាំងការផលិតដ៏ធំមួយ។ ក្រៅពីនេះ នៅមានការជួសជុលប្រព័ន្ធធារាសាស្ដ្រនៅទូទាំងប្រទេស ស្ដារវិស័យកសិកម្មឲ្យមានជីវិតរស់ឡើងវិញ។ ពេលដល់រជ្ជកាលស្ដេចមិងទី ក៏បានលុបចោលការធ្វើជំនួញអំបិលនិងដែកថែបបែបផ្ដាច់មុខ និងពានិជ្ជកម្មផ្សេងៗ ទៀត មានជាអាទិ រោងចក្រស្លនិងរំលាយទង់ដែង ជំនួញក្រណាត់ជាដើម ធ្វើឲ្យប្រទេសជាតិនិងការធ្វើជំនួញនៅសម័យរាជវង្សហានខាងកើតចម្រើនរុងរឿងឡើង ក្រុងលួយ៉ាងក្លាយជាមជ្ឈមណ្ឌលពានិជ្ជកម្មក្នុងប្រទេស។ ចំណែកមជ្ឈមណ្ឌលខាងត្បូង មានដូចជា ក្រុងយ៉ាំងចូវ ជិងចូវ អ៊ីចូវ ក៏រីកចម្រើនខាងពានិជ្ជកម្ម ហត្ថកម្ម ចំនួនប្រជាជនក្នុងក្រុងកើនឡើងយ៉ាងលឿន។
ក្នុងរជ្ជកាលស្ដេចចាងទី និងហឺទី មានការធ្វើដំណើរចេញទៅទាក់ទងចងសម្ព័ន្ធមេត្រីជាមួយដែនដីខាងលិច ដើម្បីភ្ជាប់ពានិជ្ជកម្មផ្លូវសូត្រ។  ក្នុងពេលនោះដែរ បណ្ដាម្ចាស់ដីទាំងផ្នែកទាហាននិងស៊ីវិលក៏ស្ថិតនៅក្នុងកំឡុងនៃការសន្សំបារមី។ ក្រោយរជ្ជកាលស្ដេចហឺទី បណ្ដាខ្សែញាតិវង្សនិងមន្ដ្រីថ្នាក់ខ្ពស់មានអំណាចខ្លាំងឡើង ឃើញថាញាតិវង្សនិងមន្ដ្រីបានផ្លាស់គ្នាឬរួមគ្នាចូលគ្រប់គ្រងអំណាចជាញឹកញាប់ក្នុងពេលផ្លាស់រាជការផែនដី ក្នុងបួនរជ្ជកាលផែនដីក្រោយមកដូចជា ស៊ុនទី ឆុងទី ជឺទី និងហឺងទី ក្សត្រទាំង ៤ អង្គជាប់ខ្សែព្រះវង្សលៀងជី ចាំជាទីប្រឹក្សារាជាការផែនដីដល់ទៅ ២០ ឆ្នាំ សន្សំមាសប្រាក់បានជាង ៣ ០០០ លាន។
នៅក្រោយសម័យកណ្ដាលនៃរាជវង្សហានខាងកើត ក្រុមគ្រួសារត្រកូលធំៗ ចូលមកកាន់អំណាចនយោបាយ ធ្វើឲ្យកើតជាសភាពប៉ូលនយោបាយបែបផ្ដាច់មុខ។ ពេលដល់ចុងសម័យរាជវង្សហានខាងកើត បានកើតចរន្ដរិះគន់នយោបាយគ្រប់គ្រងនៅសម័យនោះ រហូតធ្វើឲ្យកើតព្រឹត្ដិការណ៍នយោបាយ។ ក្រោយពេលចប់រជ្ជកាលស្ដេចហឺងទី ក្រុមមន្ដ្រីក៏ផ្ដើមមានអំណាចខ្លាំង រហូតដល់មានការទិញលក់តំណែងរាជការយ៉ាងបើកចំហ អំណាចប្រទេសធ្លាក់ចុះ សង្គមពោរពេញទៅដោយមនុស្សពនេចរគ្មានទីលំនៅ កើតគ្រោះទុរ្ភឹក្សគ្រប់ទីកន្លែង។
ពេលដល់រជ្ជកាលស្ដេចលិងទី កើតចលនាក្បត់ចងកន្សែងលឿងនាភាគខាងជើង ចូលមករំលំរាជវង្សហានខាងកើត បណ្ដាម្ចាស់ដីដែលមានកម្លាំងរឹងមាំក៏ឆ្លៀតឱកាសនេះតាំងខ្លួនជាធំ វាយប្រយុទ្ធគ្នាដណ្ដើមអំណាច រហូតដល់ចុងក្រោយនៅសល់តែ ៣ ក្រុមអំណាចធំៗ ដែលកើតជានគរបីនោះគឺ នគរវ៉ុយ នគរស៊ូ និងនគរអ៊ូ ឬដែលយើងស្គាល់ក្នុងឈ្មោះថា “សាមកុក” នេះឯង។
ចំពោះការរីកចម្រើនផ្នែកអរិយធម៌និងបច្ចេកទេសនៅសម័យរាជវង្សហានខាងកើតមានច្រើនណាស់ ដូចជា នៅដើមសម័យ កើតមានទស្សនវិទូវត្ថុនិយមដែលលេចធ្លោឈ្មោះវ៉ាំងឆុង។ ចំណែកការសិក្សាផ្នែកប្រវត្ដិសាស្ដ្រក៏មានការកត់ត្រាប្រវត្ដិជនជាតិហាន។ ខាងផ្នែកអក្សរសិល្ប៍ដែលជាតួអង្គជំនួសឲ្យសម័យកាលនេះមានដូចជា រឿងប្រជាប្រិយនិងចម្រៀងប្រជាប្រិយផ្សេងៗ ។ ក្នុងកំឡុងចុងសម័យបានលេចឡើងនូវ កវីតែងកំណាព្យប្រចាំសម័យកាល មានដូចជា ខុងយ៉ុង ឆឺនលិន វ៉ាំងឆាន់ ស្វីកាន់ យួនវី អ៊ិងយ៉ាំង និងលិវឺន ដែលមានស្នាដៃលេចធ្លោជះឥទ្ធិពលដល់សម័យសាមកុកដែលជាសម័យកាលបន្ទាប់។
ក្នុងកំឡុងពាក់កណ្ដលនៃសម័យរាជវង្សហានខាងកើត មានអ្នកប្រាជ្ញដែលមានឈ្មោះល្បី ដូចជា ចាងហឺង ដែលទស្សនវិទូផង កវីនិពន្ធផង និងបច្ចេកទេសផង ដោយគាត់បានបង្កើតឧបករណ៍វាស់ទីតាំងផ្កាយនិងឧបករណ៍វាស់ផែនដីរញ្ជួយដែលអាចប្រើក្នុងផ្នែកវិទ្យាសាស្ដ្របានទៀតផង។ ក្នុងរជ្ជកាលស្ដេចហឺទី មានឆៃលុន ជាអ្នកបង្កើតបច្ចេកទេសផលិតក្រដាសពីរុក្ខជាតិ ដែលធ្វើឲ្យក្រដាសមានតម្លៃចុះថោកនិងនិយមប្រើយ៉ាងទូលំទូលាយ ដែលជាការសាងគុណសម្បត្ដិឲ្យពិភពលោកយ៉ាងអស្ចារ្យ។ ក្រៅពីនេះ បច្ចេកទេសផ្សេងៗ លើផ្នែកកសិកម្ម ការគណនានិងវេជ្ជសាស្ដ្រ ក៏ជួបភាពជោគជ័យធំធេងដែរ។ សាសនាព្រះពុទ្ធនិងសាសនាតាវដែលមានឥទ្ធិពលស៊ីជម្រៅក្នុងផ្នត់គំនិត វប្បធម៌ និងជីវភាពរស់នៅប្រចាំថ្ងៃក្នុងសង្គមចិន ក៏សុទ្ធតែចម្រើនរុងរឿងក្នុងយុគសម័យនេះដែរ។
ព្រះពុទ្ធមហាសុវណ្ណបដិមាករ
ព្រះពុទ្ធមាស មានឈ្មោះជាផ្លូវការថា ព្រះពុទ្ធមហាសុវណ្ណបដិមាករ ( พระพุทธมหาสุวรรณปฏิมากร  ; Buddhamahāsuvarṇapaṭimākara   ) ដែល​គេ​ស្គាល់​ជា​ទូទៅ​ក្នុង​ភាសា​ថៃ​ថា ព្រះសុខោទ័យត្រៃមិត្រ ( พระสุโขทัยไตรมิตร   ) គឺជា​រូបសំណាក​ព្រះពុទ្ធ​បដិមា​ព្រះ​បរមព្រះពុទ្ធរូបផ្ចាញ់មារមាសមួយអង្គ ​មាន​ទម្ងន់ ៥,៥ តោន (៥.៥០០ គីឡូក្រាម )។ វា​មាន​ទី​តាំង​នៅ​ក្នុង​វត្ត​ត្រៃមិត្រ ក្រុង​បាងកក ប្រទេស​ថៃ ។ នៅចំណុចមួយក្នុងប្រវត្តិសាស្រ្តរបស់វា រូបសំណាកនេះត្រូវបានគ្របដោយស្រទាប់នៃស៊ីម៉ង់ត៍គ្រើមៗ និងកញ្ចក់ពណ៌ដើម្បីលាក់តម្លៃពិតរបស់វា ហើយវានៅតែស្ថិតក្នុងស្ថានភាពនេះអស់រយៈពេលជិត២០០ឆ្នាំមកហើយ ដែលបញ្ចប់ទៅជាវត្តដែលមានសារៈសំខាន់តិចតួច។ ក្នុង​អំឡុង​ពេល​ផ្លាស់​ប្តូរ​រូបសំណាក​ក្នុង​ឆ្នាំ១៩៥៥ ម្នាងសិលា​ត្រូវ​បាន​គេ​ប្រេះ​ចេញ ហើយ​មាស​ក៏​លេច​ចេញ​មក។ រូបភាពតូច|ព្រះពុទ្ធមហាសុវណ្ណបដិមាករនៅវត្តត្រៃមិត្រនាទីក្រុងបាងកក ប្រទេសថៃ
ប្រវត្តិសាស្ត្រ
ប្រភពដើមនៃរូបសំណាកនេះគឺមិនច្បាស់លាស់។ វាត្រូវបានធ្វើឡើងក្នុងរចនាប័ទ្មរាជវង្សសុខោទ័យ នៃសតវត្សទី១៣-១៤ ទោះបីជាវាអាចត្រូវបានធ្វើឡើងបន្ទាប់ពីពេលនោះក៏ដោយ។ ព្រះកេសរបស់រូបបដិមាមានរាងដូចស៊ុត ដែល​បញ្ជាក់​ពី​ដើម​កំណើត​នៅ​សម័យ​សុខោទ័យ។ ដោយសារសិល្បៈសុខោទ័យមានឥទិ្ធពលរបស់ឥណ្ឌា ហើយរូបចម្លាក់ធ្វើពីលោហធាតុរបស់ ព្រះពុទ្ធ ដែលធ្វើឡើងនៅប្រទេសឥណ្ឌាធ្លាប់ត្រូវបានគេយកទៅប្រទេសផ្សេងៗភាគច្រើនក្នុងសម័យប៉ាឡា។ រូបភាពតូច| រូបរាងកេសារបស់បដិមាមានអាយុកាលតាំងពីសម័យសុខោទ័យ រូបភាពតូច| ទិដ្ឋភាពចំហៀងនៃរូបសំណាក អ្នកប្រាជ្ញខ្លះជឿថារូបសំណាកនេះត្រូវបានលើកឡើងនៅក្នុងរឿងរចនារាមខាំហែង ដ៏ចម្រូងចម្រាស។ នៅក្នុងជួរទី២៣-២៧ នៃផ្ទាំងថ្មទីមួយនៃចេតិយ "ព្រះពុទ្ធរូបមាស" ត្រូវបានលើកឡើងថាមានទីតាំងនៅ "កណ្តាលក្រុងសុខោទ័យ" ដែលត្រូវបានបកស្រាយថាជាឯកសារយោងទៅកាន់ព្រះពុទ្ធមាស។
នៅ​ពេល​ខ្លះ រូបសំណាក​នេះ​ត្រូវ​បាន​គេ​បិទ​បាំង​ទាំងស្រុង​ដើម្បី​ការពារ​កុំ​ឱ្យ​គេ​លួច។ រូបសំណាកនេះត្រូវបានគ្របដោយស្រទាប់ក្រាស់នៃស៊ីម៉ង់ត៍គ្រើមៗ ដែលត្រូវបានលាបពណ៌និងចាក់ដោយកញ្ចក់ពណ៌។ វាត្រូវបានគេជឿថា ការរុះរើនេះធ្វើឡើងមុនពេលការបំផ្លិចបំផ្លាញនៃនគរអយុធ្យា ដោយពួកឈ្លានពានភូមានៅឆ្នាំំ១៧៦៧ ។ រូបសំណាកនេះនៅតែស្ថិតក្នុងចំណោមប្រាសាទអយុធ្យា ដោយមិនបានទាក់ទាញការចាប់អារម្មណ៍ខ្លាំងនោះទេ។
នៅឆ្នាំ១៨០១ ព្រះបាទ ពុទ្ធយ៉តហ្វាចុឡាលោក (រាមាទី១) នៃសៀម បន្ទាប់ពីបានតាំងទីក្រុងបាងកកជារាជធានីថ្មីនៃព្រះរាជាណាចក្រ ហើយបន្ទាប់ពីបានសាងសង់ប្រាសាទជាច្រើនក្នុងទីក្រុងបាងកក ទ្រង់បានបញ្ជាឱ្យនាំយកព្រះពុទ្ធរូបចាស់ៗជាច្រើនអង្គមកទីក្រុងបាងកក។ ប្រាសាទដែលខូចនៅទូទាំងប្រទេស។
នៅរជ្ជកាលព្រះបាទរាមាទី៣ (១៨២៤-១៨៥១) រូបសំណាកដែលនៅតែគ្របដណ្ដប់ដោយសុីម៉ង់ត៍គ្រើមៗ ត្រូវបានដំឡើងជារូបសំណាកព្រះពុទ្ធនៅក្នុងអគារសំខាន់នៃវត្តចតុនារាម (វត្តព្រះយ៉ាក្រៃ) ក្នុងទីក្រុងបាងកក។
នៅពេលដែលវត្តជោតនារាម ដែលមានទីតាំងនៅជិតជីនាថោន លើទីតាំងនៃអាស៊ី ទីកទំនើបបានដួលរលំ និងត្រូវបានបិទ រូបសំណាកនេះត្រូវបានផ្លាស់ប្តូរទៅទីតាំងបច្ចុប្បន្ននៅវត្តត្រិមិតក្បែរនោះក្នុងឆ្នាំ១៩៣៥ ។ នៅពេលនោះ វត្តត្រៃមិត្រ គឺជាវត្តដែលមានសារៈសំខាន់តិចតួច (ដូចជាវត្តពុទ្ធសាសនារាប់រយផ្សេងទៀតដែលមាននៅក្នុងទីក្រុងបាងកក)។ ដោយ​សារ​ប្រាសាទ​នេះ​មិន​មាន​អគារ​ធំ​ល្មម​សម្រាប់​ដាក់​រូបសំណាក​នោះ​ទេ វា​ត្រូវ​បាន​រក្សា​ទុក​អស់​រយៈពេល ២០ ឆ្នាំ​ក្រោម​ដំបូល​ស័ង្កសី​ធម្មតា។ អត្តសញ្ញាណពិតនៃរូបសំណាកនេះត្រូវបានបំភ្លេចចោលអស់រយៈពេលជិត២០០ ឆ្នាំមកហើយ។
ស្រីទេពធីតា
សម្ដេចព្រះភគវតី ស្រីទេពធីតា ជាព្រះមហាក្សត្រីនៃក្រុងកម្ពុជាធិបតី សម័យលង្វែក (រជ.១៥៦៦-១៥៧៦) ទ្រង់ត្រូវជាបុត្រីសម្ដេចចៅហ្វាទឡ្ហៈដុង និងជំទាវជៃ ព្រះបរមិន្ទរាជាបានប្រទាន ព្រះនាមថា សម្ដេចព្រះអគ្គមហេសីជា ព្រះភគវតី ស្រីទេពធីតា មហាចក្រពត្តិឧត្តមបរមរតនារាជធានីសោភីលក្ខណាមហាក្សត្រី។ បើតាមសិលាចារឹកអគ្គមហេសីព្រះបរមិន្ទរាជា គឺជាព្រះសុជាតិក្សត្រីទៅវិញទេ។ (ប្រវត្តិព្រះនាង ប្រហែលអាចជាការប្រឌិតឡើង រឺ ក៏ជារឿងនិទាន)
ជួបព្រះបរមិន្ទរាជា
ឯសម្ដេចព្រះបរមិន្ទរាជា មហាឧបរាជ សម័យថ្ងៃមួយព្រះអង្គស្ដេចទៅថ្វាយបង្គំព្រះចេតិយនៅភ្នំព្រះរាជទ្រព្យ តាមរដូវទ្វារទសមាសចូលឆ្នាំលុះមកដល់ភូមិតាដុង នោះទ្រង់ទតព្រះនេត្រទៅយល់អ្នកទេព ជាបុត្រីព្រះដុង អ្នកជៃនោះមាននូវរូបល្អពន់ប្រមាណ។ ទ្រង់ពេញព្រះស្នេហាណាស់ទ្រង់ត្រាស់ឱ្យមន្ត្រីទៅសុំពីព្រះដុង្គអ្នកជៃ ប៉ុន្តែព្រះ និងអ្នកទាំងពីរនេះ មិនព្រមថ្វាយទទេថាឱ្យទ្រង់លើកជាថ្នល់ ហើយឱ្យអ្នកផ្លូវប្រុសមួយស្រីមួយដើរកាន់បណ្ណាការភ័ស្តុភារពីបន្ទាយលង្វែកទៅដល់ភូមិគាត់ទើបព្រមថ្វាយ។
សម្ដេចព្រះបរមិន្ទបរមរាជា ទ្រង់ពិរោធណាស់គិតនឹងលើកសេនាយោធាទៅចាប់ តែខ្លាចទ្រង់ជ្រាបដល់សម្ដេចព្រះវររាជបិតាគិតថានឹងឱ្យលើកផ្លូវទៅជាថ្នល់ទៅក៏មិនគួរ ព្រោះហេតុតែស្រីមួយទៅឱ្យនឿយដល់អាណាប្រជានុរាស្ត្រគិតថានឹងឱ្យចាស់ទុំទៅនិយាយចែចង់អ្នកទេពនោះ ចាស់ទុំចូលភូមិព្រះដុង្គអ្នកជៃពុំបាន ព្រះដុង អ្នកជៃគាត់ចាំយាមមាំមួនណាស់។ ទ្រង់ព្រះស្នេហាក្រៃពេករហូតដល់ជាដួលដំជាព្រះរោគខានចូលគាល់ព្រះវរបិតាច្រើនថ្ងៃ។ សម្ដេចព្រះបរមរាជា ជាសម្ដេចព្រះវរបិតាយល់បាត់ព្រះរាជបុត្រដូច្នេះ ទ្រង់ត្រាស់សួរមន្ត្រី ខ្ញុំរាជការគ្រប់គ្នា មន្ត្រីខ្ញុំរាជការ ក៏យកសេចក្ដីក្រាបបង្គំទូលគ្រប់ប្រការ។ ខណៈនោះ ព្រះបរមបពិត្រទ្រង់ជ្រាប ទ្រង់ព្រួយព្រះរាជហឫទ័យនឹងព្រះរាជបុត្រណាស់ ទ្រង់ត្រាស់ថា: ចៅរាមាធិបតី កូនច្បងនោះ វាប្រព្រឹត្តិបទទុច្ចរិត ព្រះធរណីស្រូបស្លាប់ ស្រុតអស់ទាំងព្រះរាជវាំងទៅហើយនៅឡើយតែព្រះបរមិន្ទមួយនេះ អញគិតតែនឹងឱ្យសោយរាជ្យស្នងអញ ព្រោះមានតំរិះប្រាជ្ញាចិត្តក៏សុចរិតល្អ ពុំគួរព្រះដុង អ្នកជៃរឹងទទឹងឡើយ។ ដូច្នេះ គួរឱ្យសេនាទាហានទៅចាប់យកខ្លួនមកធ្វើទោសតាមបទព្រះអយ្យការ។
ក្នុងខណៈនោះ សេនាបតី មន្ត្រីតូចធំ ខ្ញុំព្រះរាជា ក្រាបបង្គំទូលថា: ព្រះដុងអ្នកជៃនេះមានគុណបំណាច់នឹងផែនដីច្រើនណាស់។ កាលព្រះអង្គជាអម្ចាស់ផែនដីស្ដេចព្រះដំណើរទៅស្រុកសៀមនោះ ព្រះដុង អ្នកជៃនោះសទ្ធាចំណាយឱ្យទ្រព្យសម្បត្តិ ស្រូវ អង្កររបស់ខ្លួនចិញ្ចឹមអាណាប្រជានុរាស្ត្រទុកចាំល្អងធូលីព្រះបាទច្រើនណាស់។ ដល់ទ្រង់ត្រឡប់មកពីស្រុកសៀមហើយធ្វើសង្គ្រាមនឹងព្រះស្ដេចកន និងពញាអុងរាជាទៀត ក៏នាយឃ្លាំងទៅខ្ចីស្បៀងអាហារព្រះដុងអ្នកជៃច្រើនម៉ឺនថាំងណាស់ពុំទាន់បានសងគាត់ផង។ ព្រះអង្គពុំទាន់លើកគុណបំណាច់ឱ្យគាត់សោះ ហើយស្រាប់តែយកទោសនេះពុំគប្បីទេ មួយទៀតខាងយើងវិញ បន្ទាយសីមាបីបួនជាន់កសាងបាន ចុះគ្រាន់តែថ្នល់ពីរប៉ុណ្ណោះ ម្ដេចក៏ធ្វើមិនកើត គួរតែសាងទុកឱ្យមានជាព្រះកេរ្តិ៍ឱ្យចំពោះព្រះដុងអ្នកជៃដែលមានគុណបំណាច់នោះកុំបីខាន។ ព្រះបាទព្រះបរមបពិត្រ ទ្រង់ព្រះសណ្ដាប់មន្ត្រីក្រាបបង្គំទូលដូច្នេះ ទ្រង់ត្រូវព្រះរាជហឫទ័យណាស់ ទ្រង់ត្រាស់ឱ្យមន្ត្រីកេណ្ឌរាស្ត្រមកលើកជាថ្នល់ ប្រុសមួយ ស្រីមួយហើយឱ្យឧកញ៉ាមហាមន្ត្រីមហាទេពនាំបណ្ណាការភ័ស្តុភារ អ្នកផ្លូវប្រុសដើរថ្នល់មួយឱ្យជំទាវមហាមន្ត្រីមហាទេពនាំបណ្ណាការជាអ្នកផ្លូវស្រី ដើរថ្នល់មួយទៅដណ្ដឹងអ្នកទេពបុត្រីព្រះដុងអ្នកជៃថ្វាយព្រះទេពី សម្ដេចព្រះមហាឧបរាជ ហើយតាំងព្រះដុងជាសម្ដេចចៅហ្វាទឡ្ហៈ តាំងអ្នកជៃជាជំទាវទេវីសោភី លក្ខណា មហាក្សត្រីបានជាមានឈ្មោះហៅថា ស្រុកឧដុង្គមេជៃរៀងមក តែយាៗមកហៅស្រុកឧដុង្គមានជ័យ ថ្នល់ប្រុស ថ្នល់ស្រីវិញ លុះដល់ឥឡូវនេះ។ សម្ដេចព្រះមហាឧបរាជទ្រង់ព្រះស្នេហានឹងអ្នកព្រះម្នាងទេពបុប្ផានោះណាស់ ទ្រង់តាំងព្រះនាងជាសម្ដេចព្រះទេពធីតាមហាទេវីសោភីក្សត្រី។
កសាងព្រះវិហារ
ពស. ២១១០, គស. ១៥៦៦ ឆ្នាំខាល អដ្ឋស័ក សម្ដេចព្រះបរមនាថ បរមបពិត្រទ្រង់ឱ្យសាងព្រះមេរុធ្វើបុណ្យព្រះសពព្រះបិតា ៣ ខែ ជាឧឡារិក សន្ធឹកពន់ប្រមាណ រហូត ដល់ខែផល្គុន ក្នុងឆ្នាំខាល អដ្ឋស័ក។ ក្នុងឆ្នាំនោះ សម័យមួយ សម្ដេចព្រះអគ្គមហេសី ស្រីទេពធីតាមហាចក្រពត្តិ ស្ដេចភ្នកព្រះទ័យគិតចង់សាងព្រះវិហារមួយ។ យប់នោះ ទ្រង់ព្រះសុបិននិមិត្តឃើញថា : សម្ដេចអមរេន្ទ្រាធិរាជ ស្ដេចមកចង្អុលកន្លែងឱ្យសាងព្រះវិហារជាអាគ្នេយ៍ព្រះរាជវាំង។ លុះតើនឡើងសម្ដេចព្រះអគ្គមហេសីទ្រង់ចេញទៅ ទ្រង់ទតព្រះនេត្រឃើញផែនដីមួយកន្លែងក្បែរព្រះបរមរាជវាំង ផ្សាយរស្មី ៣ ពណ៌ ភ្លឺផ្លេកដូចផ្លេកបន្ទោរ ហើយឃើញទាំងចារឹកនៅទីនោះផង។ សម្ដេចព្រះអគ្គមហេសី ស្រីទេពធីតា ស្ដេចយកសេចក្ដីនេះ ក្រាបបង្គំទូលសម្ដេចព្រះបរមបពិត្រ និង ជំរាបព្រះមាតាបិតា ឱ្យទ្រង់ជ្រាប ឱ្យបានជ្រាប។ ព្រះមាតាបិតា កាលយល់ព្រមហើយ ក៏ចាត់ឱ្យកេណ្ឌ មេជាង កូនជាងបានជាច្រើននាក់ ហើយឱ្យសាងព្រះអារាម ជីកស្រះ តែងខ្លោងមឿង អ្នកតាចាស់ស្រុក ជាស្រេចហើយ នៅខ្វះ តែថ្ម ល្អិតល្អបរិសុទ្ធ ដើម្បីនឹងសាងព្រះពុទ្ធរូបមួយព្រះអង្គ សំរាប់ ព្រះអារាមនោះ។ ខណៈនោះ ព្រះបរមបពិត្រ នាំព្រះអគ្គមហេសី ស្រីទេពធីតា និង ព្រះស្នំក្រមការចេេញទៅ ជួបជុំនឹងព្រះបរមរាជវង្សានុវង្ស បុរោហិត ព្រឹទ្ធាចារ្យ អគ្គមហាសេនា សេនាបតី មន្ត្រីគ្រប់ក្រុង តាំងបួងសួងទេវតាទាំង ៨ ទិសអស់រយៈ ៣ ថ្ងៃ។ លុះដល់រាត្រីមួយនោះ មានហេតុអស្ចារ្យពន់ប្រមាណណាស់ ក្នុងព្រះនគរ អាណាប្រជានុរាស្ត្រ ឮខ្ទ័រខ្ទារបីដូចសូរសព្ទតូរ្យតន្ត្រីវាយដេញដំប្រគំ ជុំព្រះបរមរាជវាំង។ ពេលនោះព្រះចន្ទរះពេញបូណ៌មីភ្លឺច្បាស់ស្រឡះទាំងអាកាសជនទាំងឡាយក្រឡេកមើលទៅឯនភាល័យក៏ឃើញរស្មីចេញ ៧ ព័ណ៌ ដេរដាសទាំងអាកាសពុំនោះផ្លេកភ្លឺហាក់ដូចផ្លេកបន្ទោរមានសំបុរហាក់ដូចជាទេវតាទេវបុត្រហោះចាកព្រះរាជទេពវិមាន ប្រមាណជា ៨ ម៉ោង ម៉ោងបូរាណ ទើបបានសូរសព្ទអស្ចារ្យទាំងនោះ ស្ងាត់បាត់បង់ទៅវិញ។ លុះព្រឹកឡើងព្រះបាទបរមនាថ បរមបពិត្រ ជាអម្ចាស់ជីវិតលើត្បូង ព្រះអង្គ និង សម្ដេចព្រះអគ្គមហេសី ស្រីទេពធីតា នាំព្រះក្រមការចេញទៅប្រថាប់នៅព្រះពន្លាគឺទីដែលសាងព្រះវិហារនោះ។ នៅទីនោះព្រះអង្គទតព្រះនេត្រឃើញថ្មល្អិតល្អមានពណ៌ឆ្លុះឆ្លាស់ផ្សេងៗគួរជាទីអស្ចារ្យណាស់ព្រះបរមបពិត្រ និង សម្ដេចព្រះអគ្គមហេសី ស្រីទេពធីតា និង សម្ដេចចៅហ្វាទឡ្ហៈដុង ព្រមទាំងអ្នកជំទាវទេវីនារីសោភ័ណជៃ ដែលយល់ព្រមថា ហេតុជាអស្ចារ្យពីយប់មិញនោះគឺសម្ដេច អមរេន្ទ្រាធិរាជ ទ្រង់យាង​មកជួយឧបត្ថម្ភយើងឱ្យបានកសាងព្រះអារាមនេះហើយ។ ព្រះបរមបពិត្រ និងព្រះអគ្គមហេសីព្រមទាំងព្រះមាតាបិតា ទ្រង់ព្រះអំណរណាស់ ស្ដេចត្រាស់ឱ្យជាងរចនាថ្មនោះជា ព្រះពុទ្ធរូបធំទ្រង់សណ្ឋិតលើរតនបល្លង្កតាំងអង្គ ព្រះអម្រេន្ទ្រាធិរាជថ្វាយនិមិត្តនោះ។ លុះកសាងព្រះអារាមនោះរួចសព្វគ្រប់ហើយ ទ្រង់ក៏ប្រទាននាមដល់ ព្រះអារាមនោះតាមនាមព្រះអគ្គមហេសីនិងនាមសម្ដេចអម្រេន្ទ្រាធិរាជ ឱ្យនិមិត្តមកហៅថា វត្តព្រះឥន្ទទេព។
ឯកសារយោង
ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ក្សត្រីសម័យលង្វែកចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:មនុស្សប្រឌិតសម័យលង្វែកចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:អ្នក (ងារ) សម័យលង្វែកចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:អ្នកសម័យលង្វែកចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ពុទ្ធសាសនិកសម័យលង្វែក ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ក្សត្រីនៃកម្វុជទេឝ
ម៉ៃឃើល វីកឃឺវី
ជីវិត
វីកឃឺរី កើតនៅថ្ងៃទី១ ខែមេសា ឆ្នាំ១៩៣១ នៅប៊ីលលីង រដ្ឋម៉ូនតាណា។
បន្ទាប់ពីទទួលបានបរិញ្ញាបត្រផ្នែកសិល្បៈ ក្នុងការសិក្សារុស្ស៊ី ពី សាកលវិទ្យាល័យវ៉ាស៊ីនតោន ក្នុងឆ្នាំ ១៩៥២ វីកឃឺរី បានក្លាយជាអ្នកប្រាជ្ញហ្វូលប្រាយ នៅប្រទេសហ្វាំងឡង់ពីឆ្នាំ១៩៥៣ ដល់ឆ្នាំ១៩៥៥ មុនពេលចូលរួមជាមួយកងទ័ពសហរដ្ឋអាមេរិក នៅប្រទេសអាល្លឺម៉ង់ពីឆ្នាំ១៩៥៦ ដល់ឆ្នាំំ១៩៥៨ ។ បន្ទាប់មកគាត់បានបង្រៀនភាសាអង់គ្លេសនៅទីក្រុងអ៊ីស្តង់ប៊ុល ប្រទេសទួរគីពីឆ្នាំ១៩៥៨ ដល់ឆ្នាំំ១៩៦០ នៅប្រទេសកម្ពុជាពីឆ្នាំ១៩៦០ ដល់ឆ្នាំ១៩៦៤ និងនៅប្រទេសឡាវពីឆ្នាំ១៩៦៤ ដល់ឆ្នាំ១៩៦៧។
បន្ទាប់មក លោកបានក្លាយជាអ្នកស្រាវជ្រាវផ្នែកប្រវត្តិសាស្ត្រអាស៊ីអាគ្នេយ៍នៅសាកលវិទ្យាល័យជាតិអូស្ត្រាលី ពីឆ្នាំ១៩៧៩ ដល់ឆ្នាំ១៩៨២ ដែលជាអ្នកស្រាវជ្រាវផ្នែកប្រវត្តិសាស្ត្រអាស៊ីអាគ្នេយ៍នៅ សាកលវិទ្យាល័យអាដេឡាដ ពីឆ្នាំ១៩៨២ ដល់ឆ្នាំ១៩៨៨ និងជាសាស្ត្រាចារ្យជាន់ខ្ពស់ផ្នែកប្រវត្តិសាស្ត្រអាស៊ីអាគ្នេយ៍នៅសាកលវិទ្យាល័យសៃនម៉ាឡេស៊ី ពីឆ្នាំ១៩៨៨ ដល់ឆ្នាំ១៩៩៨ ។ បន្ទាប់មក លោកបានបង្រៀន ប្រវត្តិសាស្ត្រខ្មែរ នៅ សាកលវិទ្យាល័យភូមិន្ទវិចិត្រសិល្បៈ ក្នុង ទីក្រុងភ្នំពេញ ប្រទេសកម្ពុជា ពីឆ្នាំ ១៩៩៨ ដល់ ២០០២។
លោកបានធ្វើការជាអ្នកប្រាជ្ញឯករាជ្យដែលមានមូលដ្ឋាននៅ ខេត្តឈៀងម៉ៃ ប្រទេស ថៃ ពីឆ្នាំ២០០២ ដល់ឆ្នាំ២០០៨។ នៅឆ្នាំបន្ទាប់ លោកបានក្លាយជាសាស្ត្រាចារ្យមកសួរសុខទុក្ខនៅសាលាទស្សនវិជ្ជា និងប្រវត្តិសាស្រ្តនៃសាកលវិទ្យាល័យស៊ីដនី ជាកន្លែងដែលលោកធ្វើការរហូតដល់ឆ្នាំ ២០១១។
កាលពីថ្ងៃទី ២៩ ខែមិថុនា ឆ្នាំ ២០១៧ វីកឃឺរី បានទទួលមរណភាពដោយជំងឺគាំងបេះដូងក្នុងជន្មាយុ ៨៦ ឆ្នាំ នៅ ខេត្តបាត់ដំបង ប្រទេសកម្ពុជា ដែលពិធីបុណ្យសពរបស់លោកត្រូវបានប្រារព្ធធ្វើឡើងរយៈពេល ៥ ថ្ងៃ។ គាត់ត្រូវបានរស់រានមានជីវិតដោយប្រពន្ធកូនខ្មែរអាមេរិកគឺ អេនកេលីណា វីកកេរី និងកូនស្រីពីរនាក់របស់គាត់គឺ អេនកេលីណា និង មីមី (ក្រោយមកទៀតត្រូវបានចិញ្ចឹម) ។
ធ្វើការលើប្រវត្តិសាស្ត្រអាស៊ីអាគ្នេយ៍
ការស្រាវជ្រាវ និងការសរសេររបស់វីកឃឺរីបានផ្តោតលើប្រវត្តិសាស្ត្របុរាណ និងសម័យទំនើបនៃ ប្រទេសកម្ពុជា និង ប្រទេសថៃ ជាមួយនឹងការបោះពុម្ពផ្សាយចាប់ពីប្រវត្តិសាស្ត្រដើមរហូតដល់ការសិក្សាបរិបទ និងការបកស្រាយអំពីប្រទេសកម្ពុជានាពេលថ្មីៗនេះ និងសហសម័យ ដែលជាអ្នកប្រាជ្ញមួយក្តាប់តូចប៉ុណ្ណោះ ដែលបានពិនិត្យយ៉ាងទូលំទូលាយនូវព្រឹត្តិការណ៍ក្នុងតំបន់ក្នុងអំឡុងពេលឆ្នាំ១៩៨០ ។
វីកឃឺរី បានចូលរួមចំណែកយ៉ាងសំខាន់ក្នុង និងជួយពង្រីក ការជជែកដេញដោលអ្នកប្រាជ្ញនៃ នគរមុនអង្គរ, យុគសម័យបុរាណ និងសម័យ ក្រោយអង្គរ ណែនាំ និងបញ្ចូលស្នាដៃរបស់អ្នកប្រាជ្ញខ្មែរ ឃិន សុខ និង ម៉ក់ភឿន ដោយប្រើ ទស្សនៈជំនួសរបស់ពួកគេ។ នៅលើមូលដ្ឋាននៃបរិមាណនៃសិលាចារឹកអេពីភីកដែលមិនបានបកស្រាយពីមុនមក វីកឃឺរីបានរៀបរាប់យ៉ាងលម្អិតអំពីការពិតថា ស្នាដៃជាច្រើនរបស់អ្នកប្រាជ្ញសម័យមុន "... បានសរសេរកាលពី ២០ ឆ្នាំមុន អាចត្រូវបានបដិសេធយ៉ាងសាមញ្ញដោយការរកឃើញ ឬការឌិគ្រីបនៃសិលាចារឹក [ថ្មី] "។ និង​បន្ថែម​ទៀត៖ "ដើម្បី​សិក្សា​ពី​ប្រវត្តិសាស្ត្រ​កម្ពុជា​នា​ពេល​បច្ចុប្បន្ន​នេះ​ជាមួយ [សឺរដែស] សឺដែស នឹង​ត្រូវ​ធ្វើ​ភូមិសាស្ត្រ​ជាមួយ ប្តូ៊ឡេមី "។
នៅឆ្នាំ ១៩៨៤ លោកបានបោះពុម្ពសៀវភៅរបស់គាត់ " កម្ពុជា ១៩៧៥-១៩៨២ " ដែលរៀបរាប់អំពីឆ្នាំនៃសម័យ ប៉ុល ពត និង ផលវិបាកភ្លាមៗរបស់វា។
ការងាររបស់ វីកឃឺរីត្រូវបានពិពណ៌នាថាបានធ្លាក់ចូលទៅក្នុង "សាលាគំនិតម៉ាក្សនិយម" ដោយអ្នកប្រាជ្ញមួយចំនួន ទោះបីជាគាត់មិនមែនជាកុម្មុយនិស្តក៏ដោយ។ គាត់ត្រូវបានចាត់ទុកថាជា "អ្នកជំនាញកម្ពុជា" ជាអ្នកប្រវត្តិសាស្ត្រឈានមុខគេលើប្រវត្តិសាស្ត្រកម្ពុជា  និងជា "អ្នកប្រាជ្ញអាស៊ីអាគ្នេយ៍ដ៏ធំ" ។
វីកឃឺរី បានចូលរួមចំណែកក្នុងជួរជាច្រើនសម្រាប់ កាសែតភ្នំពេញប៉ុស្តិ៍ ពីឆ្នាំ១៩៩២ ដល់ឆ្នាំ២០០៧ ក្នុងអំឡុងពេលនោះគាត់បានចូលរួមក្នុងការជជែកដេញដោលនយោបាយ។ នៅឆ្នាំ ២០០៨ វាត្រូវបានប្រកាសថាគាត់បានធ្វើការជាមួយក្រុមមេធាវីការពារក្តីរបស់ អៀង សារី អតីតរដ្ឋមន្ត្រីការបរទេសខ្មែរក្រហមនៅ សាលាក្តីខ្មែរក្រហម ដោយបម្រើការជាអ្នកវិភាគ និងអ្នកជំនាញខាងប្រវត្តិសាស្ត្រ។
ឃុំតាំងក្រសាំង(ស្រុកទឹកផុស)
(Tang Krasang Commune) ដែនរដ្ឋបាលស្ថិតនៅក្នុង ស្រុកទឹកផុស ខេត្តកំពង់ឆ្នាំង មានរដ្ឋបាលចំណុះ ១២ភូមិ÷
ឃុំជៀប
(Chieb Commune) ដែនរដ្ឋបាលស្ថិតនៅក្នុង ស្រុកទឹកផុស ខេត្តកំពង់ឆ្នាំង មានរដ្ឋបាលចំណុះ ១១ភូមិ÷
ឃុំក្រាំងស្គារ
(Krang SkearCommune) ដែនរដ្ឋបាលស្ថិតនៅក្នុង ស្រុកទឹកផុស ខេត្តកំពង់ឆ្នាំង មានរដ្ឋបាលចំណុះ ១៣ភូមិ÷
ឃុំក្បាលទឹក
ឃុំ ស្ថិតនៅ ស្រុកទឹកផុស ខេត្តកំពង់ឆ្នាំង។
ឃុំព្រៃគ្រី
ឃុំ ស្ថិតនៅ ស្រុកជលគិរី ខេត្តកំពង់ឆ្នាំង។
ឃុំ មាន ភូមិ៖
ឃឹន សុខ
ឃឹន សុខ ( ១៩៤២ - ១០ តុលា ២០១១) គឺជា​អ្នក​ប្រាជ្ញ​ប្រវត្តិសាស្ត្រ ភាសា​អក្សរសាស្ត្រ និង​សិល្បៈ​ខ្មែរ។ លោក​បាន​ទទួល​សញ្ញាបត្រ​បណ្ឌិត​ប្រវត្តិសាស្ត្រ​នៅ​ទីក្រុង​ប៉ារីស បោះពុម្ព​ស្នាដៃ​វិទ្យាសាស្ត្រ បង្រៀន​ជា​សាស្ត្រាចារ្យ​នៅ ​សាកលវិទ្យាល័យ​ភូមិន្ទ​ភ្នំពេញ និង​ជា​សមាជិក ​រាជបណ្ឌិត្យសភា​កម្ពុជា ។ ការបោះពុម្ពរបស់គាត់ក្នុងពាក់កណ្តាលទីពីរនៃសតវត្សទី២០ បានរួមចំណែកយ៉ាងជ្រាលជ្រៅដល់ការបកស្រាយបែបវិទ្យាសាស្ត្រនៃប្រភពប្រវត្តិសាស្ត្រ អក្សរសិល្ប៍ និងការអភិវឌ្ឍន៍ជាប្រព័ន្ធនៃភាសាខ្មែរសម័យទំនើប។ ក្នុង​នាម​ជា​អ្នក​ចូល​រួម​ចលនា​ខ្មែរ​ភាវូបនីយកម្ម លោក​បាន​លើក​ទឹក​ចិត្ត​ឲ្យ​មាន​ការ​លើក​កម្ពស់​ប្រទេស​កម្ពុជា​ឯករាជ្យ​វប្បធម៌​មួយ​ដោយ​ឈរ​លើ​មូលដ្ឋាន​នៃ​ការ​អប់រំ​ដែល​មាន​ការ​យល់​ដឹង និង​អ្នក​ប្រាជ្ញ​ក្នុង​បរិបទ​អន្តរជាតិ។
ឯកសារយោង
ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:អក្សរសាស្ត្រខ្មែរ
ឃុំជលសា
ឃុំ ស្ថិតនៅ ស្រុកជលគិរី ខេត្តកំពង់ឆ្នាំង។
ឃុំ មាន ភូមិ៖
ឃុំកំពង់អុស(ស្រុកជលគីរី)
ឃុំ ស្ថិតនៅ ស្រុកជលគិរី ខេត្តកំពង់ឆ្នាំង។
ឃុំពាមឆ្កោក
ឃុំ ស្ថិតនៅ ស្រុកជលគិរី ខេត្តកំពង់ឆ្នាំង។
ឃុំ មាន ភូមិ៖
សង្កាត់បាទី
សំដៅទៅដល់÷
ចៅហ្វាទឡ្ហៈទេព
សម្ដេចចៅហ្វាទឡ្ហៈទេព កាន់តំណែង (គ.ស.១៥១៦-១៥៦៧) លោកជាព្រះភីលៀងផ្ទាល់របស់ព្រះបាទចន្ទរាជា កាលពីមុនមានយសសក្ដិជា ព្រះទិព្វជាញជ័យ។ ក្រោយពីឈ្នះសង្គ្រាមនៅបន្ទាយមានជ័យខែត្រពោធិ៍សាត់មកលោកក៏ត្រូវតែតាំងជាប្រមុខនៃសេនាបតីទាំងឡាយមានងារជា សម្ដេចចៅហ្វាទឡ្ហៈ មានសក្ដិ ជា សម្ដេចចៅពញា។
សមរភូមិស្រឡប់ដូនតីពិជ័យព្រៃនគរ គ.ស. ១៥២៤
សម្ដេចព្រះ​បរមបពិត្រ​ខត្តិយា​ចន្ទរាជាជា​អម្ចាស់​ជីវិតលើត្បូង ព្រះ​អង្គ​លើក​ពិជ័យសង្គ្រាម​មក​ដល់​ស្រុក​ឧដុង្គ​ហើយ ស្ដេច​ទៅ​ថ្វាយបង្គំ​ព្រះ​ចេតិយ ព្រះ​បដិមា ហើយ​ស្ដេច​ត្រឡប់​មក​គង់​នៅព្រះ​ពន្លា​វិញ ហើយ​ទ្រង់​ត្រាស់​ចាត់​កងទ័ព​ជា​ច្រើនកង៖
ទើប​ទ្រង់​ចាត់​ទ័ព​មួយ​ផ្លូវ​ទៀត៖
ទាំង ​៤​ កងឃុំ​ពល ​៥០០០០ ​នាក់​លើក​ជា​ទ័ពជើងគោក​ទៅ​ខែត្រ​កំពង់សៀមឆ្លង​ទៅ​មាត់​ឃ្មុង និង​ភ្នំ​ពានជាំងស្ទាក់ផ្លូវ​កុំឲ្យសម្ដេចចៅពញាកំហែងជា​ឪពុកក្មេក​ ព្រះស្ដេច​កនលើក​ទៅ​ជួយ​ព្រះស្ដេច​កន​បាន។ ទើប​ព្រះ​អង្គ​ចាត់​ទ័ព​មួយ​ផ្លូវ​ទៀត៖
សមរភូមិមហានគរ
សម្ដេចព្រះចៅចក្រពត្រាធិរាជ សម័យថ្ងៃមួយនោះ ចេញគង់ចុងព្រះរោងរម្យជួបជុំអគ្គមហាសេនា សេនាធីបតី មន្ត្រីតូចធំ ខ្ញុំរាជការ ក្រាបបង្គំគាល់តាមតំណែងទើបព្រះអង្គទ្រង់មានព្រះរាជឱង្ការ ត្រាស់ប្រឹក្សាថា ចៅពញាចន្ទរាជាបានត្រឡប់ទៅក្រុងកម្ពុជាប្រាប់សឹកសង្គ្រាមបានជាធំនោះព្រោះដោយអំណាចរេហ៍ពល ស្បៀងអាហារ គ្រឿងសាស្ត្រាវុធ ដំរីសេះរបស់យើងឱ្យទៅ។ ឥឡូវបានសំរេចហើយ តែពុំឃើញឱ្យនាំសួយសារមកថ្វាយយើងនៅឡើយ។ ដូច្នេះ យើងគួរលើកទ័ពទៅប្រាបប្រាម ឬធ្វើដោយប្រការដូចម្ដេច ទើបអគ្គមហាសេនា សេនាបតី មន្ត្រីតូចធំ ខ្ញុំរាជការ ទទួលព្រះរាជបរិហារ ប្រឹក្សាយល់ព្រម ក្រាបបង្គំទូលថា: កាលចៅពញាចន្ទរាជាទទួលព្រះរាជឱង្ការទៅទាក់ដំរីស ហើយមានពុតត្បុតរត់ទៅស្រុកនោះ យើងបានឱ្យបំរើទៅតាមយកខ្លួនមកនោះ ពញាចន្ទរាជាបានសញ្ញាថា បើខ្លួនបានសំរេចព្រះនគរកាលណានឹងនាំសួយសារមកក្រាបទូលថ្វាយ។ ឥឡូវនេះ ពញាចន្ទបានសំរេចហើយ តែកន្តើយព្រងើយទៅនេះ គួរតែយើងលើកយោធាទាហានទៅប្រាបប្រាមឱ្យដឹងថ្វីដៃ។ តែថា ធ្វើដូច្នេះ ដូចជាទាស់នឹងច្បាប់ទំនៀមទៅហើយ ព្រោះដែនដីក្រុងកម្ពុជានេះ ពីដើមជាឯករាជ្យដែរ តែក្រោយមកបានពឹងបារមីផែនដីក្រុងទេពនេះជាច្រើនដងមានទាំងខ្លួនពញាអុង សួគ៌លោកនៅជាតួយ៉ាងសព្វថ្ងៃនេះស្រាប់។ ដូច្នេះ ទូលព្រះបង្គំយល់ថាគួរតែមានព្រះរាជសារឱ្យទៅរំលឹកម្ដងសិន បើកាលណាឃើញថា ចៅពញាចន្ទរឹងទទឹងសឹមយើងលើកទៅធ្វើទោសឱ្យបានសំរេច។ ព្រះចៅចក្រពត្រាធិរាជ ទ្រង់ព្រះសណ្ដាប់អស់មន្ត្រីទៅ ទ្រង់យល់ផ្លូវត្រូវសេចក្ដីហើយ ទើបទ្រង់ត្រាស់ឱ្យតែងព្រះរាជសារ ចាត់ឱ្យចៅពញាមហាទេព មហាមន្ត្រី និង ព្រះរាជវរានុកូលជារាជទូត ឧបទូត ត្រីទូត អញ្ជើញព្រះរាជសារនោះមកដល់ក្រុងកម្ពុជាធិបតី។
ស្ដេចសៀមឱ្យលាមប្រែព្រះរាជសារទៅមានសេចក្ដីថា: "ព្រះរាជាសុន្ទរ បវរ ព្រះបាទសម្ដេច ព្រះរាជឱង្ការ ព្រះបរមរាមា មហាចន្ទរាជាធិរាជ រាមាធិបតី សិរីយសោធរ បវរវង្សកូល កំពូលកម្ពុជា មហាឥន្ទបត្តបុរីរម្យ ឧត្តមកុរុរដ្ឋ រាជធានី។ ចំរើនផ្លូវព្រះរាជមេត្រី តបមកសម្ដេច ព្រះចៅចក្រពត្តិ ព្រះចៅក្រុងទេពបូរី ស្រីអយុធ្យាជាសម្ដេចព្រះបិតុលាបានទ្រង់ជ្រាប។ ដ្បិតយើងជាក្មួយបានឃើញព្រះរាជសារ មើលឃើញសេចក្ដីទាស់ច្រើនប្រការណាស់ ពុំត្រូវតាមប្រវេណីអំពីបុរាណរាជ្យរៀងមកទេ។ ឯក្រុងកម្ពុជាធិបតី មហានគរនេះជានគរធំ ឧត្តមប្រសើរណាស់ ក្រុងស្រីអយុធ្យាធ្លាប់តែជាចំណុះចុះចូល ថ្វាយសួយសាររៀងមកច្រើនផែនដី។ កាលយើងធ្វើសង្គ្រាមនឹងអាព្រះស្ដេចកននោះទៀត ក៏សៀមពុំបានជួយកំលាំងសឹកអ្វីសោះនឹងឱ្យនាំសួយសារមកថ្វាយសម្ដេចព្រះបិតុលានេះមិនគួរ។ យើងបានជំនុំយល់ព្រមនឹងព្រះវង្សានុវង្ស អង្គអគ្គមហាសេនា សេនាបតី មន្ត្រីតូចធំ ខ្ញុំព្រះរាជការទាំងប៉ុន្មានទៅយល់ថា សៀមពុំបានមានគុណជួយអ្វីសោះទេមានតែលបលើកជាទ័ពចោរទៅប្លន់រាស្ត្រយកព្រះនគរ ពុំមានព្រះរាជសារណាត់សង្គ្រាមតាមប្រវេណីក្រស័ត្រហើយកំហែងកៀរគ្រួខ្មែរប្រែទុច្ចរិតខ្លាំងណាស់ នឹងជឿស្ដាប់យកជាទីពឹងពុំគួរ។" សម្ដេចព្រះចៅចក្រពត្រាធិរាជ ទ្រង់ព្រះសណ្ដាប់ចប់ ទ្រង់ព្រះពិរោធណាស់ ទ្រង់ត្រាស់ថា: ពញាលង្វែកនិយាយតមកយើងក្នុងព្រះរាជសារនេះ ឃើញថាជាសេចក្ដីព្រហើនភ្លើនព្រះរាជអាជ្ញាខ្លាំងណាស់ ដូច្នេះមានតែយើងគិតធ្វើសង្គ្រាមនឹងពញាលង្វែកឱ្យឃើញថ្វីដៃម្ដង។ ខ្មែរធ្លាប់បែកនគរនឹងដៃសៀមពីរបីដងហើយ នៅតែពុំទាន់រៀង បើយើងឈ្នះបានព្រះនគរម្ដងនេះទៀត យើងនឹងកៀរយករាស្ត្រឱ្យអស់ពីនគរវាមកទុកក្នុងនគរយើងឱ្យស្យាមប្រទេសនេះរាងចាលថ្វីដៃយើងតទៅ។ តែអស់សេនាបតី មន្ត្រីគ្រប់ក្រសួង​យល់ដូចម្ដេច សេនាបតី មន្ត្រីទាំងពួង ក៏ថ្វាយបង្គំក្រាបទូលថា ទ្រង់ព្រះតំរិះនេះ យើងខ្ញុំទូលព្រះបង្គំយល់ថាត្រូវព្រមៗគ្នា។
"សាស្ត្រាវត្តកំពង់ត្រឡាចក្រោម ដែលយើងបានចំលងតាំងពីដើមរហូតមកដល់ត្រឹមនេះបាត់អស់មួយកណ្ឌគឺកណ្ឌទី១៧ កណ្ឌដែលសំដែងអំពីសង្គ្រាមរវាងព្រះបរមខត្តិយា មហាចន្ទរាជា នឹងព្រះចៅចក្រពត្តិ (ស្ដេចសៀម) និងដែលសំដែងអំពីសង្គ្រាមរវាងសម្ដេចព្រះបរមខត្តិយា មហាចន្ទរាជានិងចៅពញាអុង ដែលជាព្រះរាជបុត្រធម៌ស្ដេចសៀមទៀត។ ឯព្រះរាជពង្សាវតាររបស់ព្រះរាជបណ្ណាល័យមាននិយាយត្រង់នេះដែរ តែខ្លីណាស់ គឺគ្រាន់តែនិយាយថា ស្ដេចស្រុកសៀមឱ្យរាជសារមកសុំដំរី ទ្រង់ពុំព្រមថ្វាយ។ ស្ដេចសៀមខ្ញាល់ណាស់ លើកកងទ័ពមកច្រើន។ សម្ដេចព្រះបរមបពិត្រ ទ្រង់លើកសេនាទាហានទៅទទួលច្បាំងនៅមហានគរវត្ត។ ទ័ពសៀមបរាជ័យ រត់ខ្ចាត់ខ្ចាយអស់។ ទ័ពខ្មែរដេញតាមទាល់តែផុតដែនហើយ ទ្រង់លើកទ័ពត្រឡប់មកបន្ទាយមានជ័យវិញ។
ព្រះបាទចន្ទរាជាទ្រង់កែនទ័ពហើយលើកទៅវាយតទល់គ្នាត្រង់ ‘’ស្ទឹងអង្គរ’’ ត្រង់ភូមិមួយដែលជាប់ឈ្មោះថា‘’សៀមរាប” រហូតដល់សព្វថ្ងៃដែលជាអនុស្សាវរីយ៍នៃជោគជ័យរបស់ខ្មែរទៅលើសត្រូវសៀម។ នៅក្នុងសង្គ្រាមនេះខ្មែរចាប់បានឈ្លើយសឹកបានជាច្រើន។
ឯកសារយោង
ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:សម្ដេចចៅពញានៃក្រុងមានជ័យចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ព្រះនៃក្រុងមានជ័យចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ទិព្វជាញជ័យនៃក្រុងមានជ័យ ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:សម្ដេចចៅពញាសម័យលង្វែកចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:មេទ័ពសម័យលង្វែកចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:មេទ័ពនៃក្រុងមានជ័យ ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ចៅហ្វាទឡ្ហៈសម័យលង្វែកចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ចៅហ្វាទឡ្ហៈនៃក្រុងមានជ័យ
ឃុំកោះថ្កូវ
ឃុំ ស្ថិតនៅ ស្រុកជលគិរី ខេត្តកំពង់ឆ្នាំង។
ឃុំ មាន ភូមិ៖
អក្សរទេវនាគរី
អក្សរទេវនគរី (देवनागरी អានថា ទេ-វៈ-នៈ-គៈ-រី; Devanagari) វិវឌ្ឍពីអក្សរព្រាហ្មីក្នុងកំឡុង គ្រិស្តស័តវត្សរ៍ទី១១ ប្រើក្នុងសំណេរភាសាហិណ្ឌី ភាសាសំស្រ្កឹត ភាសាមរាដ្ឋី ភាសាបាលី ភាសាសិនធី ភាសានេប៉ាល់ ហើយនិងភាសាផ្សេងៗក្នុង ប្រទេសឥណ្ឌា អក្សរទេវនគរី មានទំរង់នៃការសរសេរពីឆ្វេងទៅស្ដាំ មានខ្សែររបារតូចៗ នៅលើតួអក្សរ ប្រសិនបើសរសេរជាប់គ្នា នឹងមានលក្ខណៈដូចខ្សែរបន្ទាត់វែងៗ មានការបែងចែកព្យញ្ជនៈ ស្រៈ និងសញ្ញាផ្សេងៗ។
ស្រៈ
ស្រៈក្នុងប្រព័ន្ធពុម្ពអក្សរទេវនគរីនោះ វាមានចរិតដូចគ្នានឹងអក្សរគឥណ្ឌាភាគច្រើនដែរ នោះគឺ មានស្រៈពីរឈុត គឺជា ស្រៈពេញតួ និង ស្រៈនិស្ស័យ ស្រៈពេញតួ គឺស្រៈអាចរស់នៅម្នាក់ឯងបាន ដោយសម្លេងរបស់ខ្លួន ផ្នែកស្រៈនិស្ស័យ គឺស្រៈចាំបាច់លាយជាមួយព្យញ្ជនៈផ្សេងទៀត ស្រៈនិស្ស័យរបស់អក្សរទេវនគរី សរសេរទាំងពីរនៅផ្នែកខាងមុខ ដូចជា ស្រះអិ (ិ) សរសេរនៅលើខ្នង ដូចជា ស្រៈអា អី សរសេរខាងលើ ដូចជា ស្រៈអេ និងសរសេរខាងក្រោម ដូចជា ស្រៈអុ ឬ អូ វាក៏មានសរសេរពីរទីតាំងផងដែរ ដូចជា ស្រៈអៃ អោ និង ស្រៈអៅ សរសេរលើនិងក្រោយព្យញ្ជនៈ
តេង សុធា
ប្រវត្តិរូប
លោក តេង សុធា (អង់គ្លេស: TENG SOTHEA ) ជាសហគ្រិន វិនិយោគិន ជនជាតិខ្មែរ លោកគឺជាស្ថាបនិក នាយក​ប្រតិបត្តិ សមាគមសប្បុរសធម៍ មេត្តា ចាប់ពីឆ្នាំ ២០២២។ លោក តេង សុធា កើតថ្ងៃ ទី 10 ខែ កក្កដា ឆ្នាំ 1982 ក្នុងខេត្តកំពត ក្នុងប្រទេសកម្ពុជា។ សព្វថ្ងៃលោកគឺជាប្រធានសមាគមសប្បុរសធម៍ មេត្តា ដែលបង្កើតឡើងក្នុងឆ្នាំ 2022 ក្នុងគោលបំណងប្រមូលផ្តុំនូវថវិកាជួយទៅដល់ ចាស់ជរា សិស្សសាលាមានជីវភាពខ្វះខាត និងក្មេងកំព្រានៅតាមមណ្ឌលកុមារកំព្រា។ សព្វថ្ងៃលោកមានគ្រួសារនិងកូនហើយពួកគាត់បានស្នាក់នៅភ្នំពេញដើម្បីគ្រប់គ្រងអាជីវកម្មរបស់គាត់។