cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
គង់ សារឿន
ជីវភាព​ផ្ទាល់​ខ្លួន
អ្នក​ស្រី គង់ សារឿន មាន​អាយុ ៥៥​ឆ្នាំ ជា​កូន​ទី៤ ក្នុង​ចំណោម​កូន​៤​នាក់ កើត​នៅ​ឆ្នាំ​១៩៥៨ ក្នុង​ភូមិ​សំបួរ ឃុំ​សំបួរ ស្រុក​ស្វាយ​ទាប ខេត្ត​ស្វាយរៀង។ អ្នក​ស្រី​បាន​ចូល​រៀន​ត្រឹម​ថ្នាក់​ទី​១០ (ពី​សង្គម) តែ​ប៉ុណ្ណោះ នៅ​សាលា​រៀន​វត្ត​សំបួរ ស្រុក​ស្វាយ​ទាប ខេត្ត​ស្វាយ​រៀង។ ឪពុក​ឈ្មោះ គួង ធុន ជា​កសិករ ម្ដាយ​ឈ្មោះ ពេជ្យ ម៉ៅ ជា​កសិករ និង​បច្ចុប្បន្ន​អ្នក​ស្រី​មាន​កូន​ក្នុង​បន្ទុក​៣នាក់ ប្ដី​ឈ្មោះ ភូក សំអុល អាយុ​៦៤ឆ្នាំ ជា​អតីត​ទាហាន​រដ្ឋកម្ពុជាមាន​មុខ​របរ​ជា​កសិករ។
សកម្មភាព​ការ​ងារ
កាល​ពី​ចុង​ទស្សវត្សរ៍​ឆ្នាំ​១៩៨០ អ្នក​ស្រី​ជា​នាយ​ទាហាន​រង​វិរៈ២០១ នៅ​ខេត្ត​ស្វាយ​រៀង ក្រោយ​មក​អ្នក​ស្រី​ត្រូវ​បាន​ធ្វើ​ជា​ប្រធាន​វីរនារី​នៅ​អង្គភាព (គ) នារី​ចល័ត​ដោះ​មីន​នៅ​ខេត្ត​ស្វាយ​រៀង បាន​ដឹក​នាំ​សមាជិក​កង​ទ័ព​នារី​ចំនួន ១០២រូប ធ្វើ​សកម្មភាព​ដោះ​មីន​សម្រាប់​តាំង​លំនៅដ្ឋាន ហេដ្ឋារចនាសម្ព័ន្ធ និង​ធ្វើ​កសិកម្ម ជូន​ប្រជា​ពលរដ្ឋ​នៅ​ស្រុក​កំពង់​រោទ៍ ស្រុក​ចន្ទ្រា ស្រុក​ស្វាយ​ទាប ស្រុក​រមាស​ហែក ស្រុក​រំដួល ស្រុក​ស្វាយ​រៀង។ អ្នក​ស្រី​បាន​ដោះ​មីន​ម្នាក់​ឯង​បាន​ប្រហែល​ចំនួន ២៦៧៧គ្រាប់ និង​នៅ​ខេត្ត​បាត់ដំបង​ដោះ​មីន​តាម​បណ្ដោយ​ព្រំដែន​កម្ពុជា​ថៃ​បាន​ចំនួន ៧០​គ្រាប់។ ថ្ងៃ​ទី២៤ ខែ​កញ្ញា ឆ្នាំ​១៩៩២ អ្នក​ស្រី​ត្រូវ​បាន​រំសាយ​ពី​កងទ័ព​មក​ជា​ប្រជា​ពលរដ្ឋ​សាមញ្ញ ចំណែក​យុទ្ធនារី​ដោះ​មីន​បាន​បែក​ខ្ញែក​គ្នា​អស់។ បច្ចុប្បន្ន​អ្នក​ស្រី គង់ សារឿន មាន​តួនាទី​ជា​សមាជិក​ក្រុម​ប្រឹក្សា​ស្រុក​ស្វាយ​ទាប ខេត្ត​ស្វាយរៀង។
គ្រឿង​ឥស្សរិយយស
អ្នក​ស្រី គង់ សារឿន ត្រូវ​បាន​បក្ស​និង​រដ្ឋ​ក្នុង​សម័យ​សាធារណរដ្ឋ​ប្រជាមានិ​ផ្ដល់​កិត្តិយស និង​ប្រសិទ្ធ​នាម​ជា​វីរនារី និង​បាន​ទទួល​គ្រឿង​ឥស្សរិយយស​ដូច​ខាង​ក្រោម៖
អត្ថបទ​ត្រូវ​បាន​ដក​ស្រង់​ចេញ​ពី​ក្រដាស​មួយ​ក្នុង ពិព័រណ៍​សកម្មភាព​មីន នៅ​ថ្ងៃ​ទី២៧ ខែ​វិច្ឆិកា ឆ្នាំ​២០១១
រាជវង្សង៉ូ
<templatestyles src="Template:Infobox country/styles.css">
រាជវង្សង៉ូ ឬ រាជវង្សដំបូង ( Nhà Ngô  ; Chữ Hán : 吳朝) គឺជារាជវង្សដែលគ្រប់គ្រងខេត្ត ហាយក្វាន(ជីងហៃ)ភាគខាងជើងអាណ្ណាមពីឆ្នាំ៩៣៩ ដល់៩៦៨។ រាជវង្សត្រូវបានបង្កើតឡើងដោយង៉ោ ឃ្វៀន ដែលបានដឹកនាំកងកម្លាំងវៀតណាមក្នុងសមរភូមិទន្លេបែកដាំង ប្រឆាំងនឹងរាជវង្សហានភាគខាងត្បូងរបស់ចិនក្នុងឆ្នាំ 938 ។
ប្រហែលឆ្នាំ៩៣០ នៅពេលដែលង៉ោ ឃ្វៀន ឡើងកាន់អំណាចនៅភាគខាងជើងអាណ្ណាម ត្រូវបានកាន់កាប់ដោយកងទ័ពដោយពួកហានខាងត្បូង ហើយត្រូវបានចាត់ទុកជាខេត្តស្វយ័តនិងរដ្ឋអំណាចនៃរាជវង្សថាង ក្រោយមក ហៅថាខេត្តហាយក្វាន ។ ជារៀងរាល់ឆ្នាំជីទូសុីនៃខេត្ត ហាយក្វាន ត្រូវគោរពវិញ្ញាណក្ខន្ធដល់ម្ចាស់ចិនជាថ្នូរនឹងសន្តិភាពនិងការគាំទ្រផ្នែកនយោបាយ។ នៅដើមសតវត្សទី ១០ ប្រទេសចិនត្រូវបានញាំញីក្នុងស្រុកនិងចុះខ្សោយដោយសង្គ្រាមស៊ីវិលក្នុងអំឡុងពេលដែលត្រូវបានគេស្គាល់ថាជារាជវង្សទាំងប្រាំនិងសម័យនគរដប់ ។ ជនជាតិចិនជាប់រវល់នឹងការតស៊ូស៊ីវិល ទាំងនេះហើយបានបាត់បង់ការកាន់កាប់របស់ពួកគេលើខេត្តហាយក្វាន តាមកាលកំណត់។ ខេត្តហាយក្វាន បានឆ្លៀតយកឱកាសនេះ ហើយប្រកាសឯករាជ្យរបស់ខ្លួននិងបំបែកចេញពីប្រទេសចិន។ ក្រោមការគ្រប់គ្រងរបស់ម្ចាស់ការពារសឿ ឌិញង៉េ រដ្ឋខេត្តហាយក្វានបានផ្តួចផ្តើមយុទ្ធនាការយោធាពេញទំហឹងដើម្បីឯករាជ្យ។
ឃុំគោកគង់កើត
(Kouk Kong Kaeut Commune) ស្ថិតនៅក្នុង ស្រុកកញ្ជ្រៀច ខេត្តព្រៃវែង មាន ១២ភូមិ÷ ព្រំប្រទល់នៃ
=អប់រំ=
អនុវិទ្យាល័យ
=សាសនា=
វត្ត
=ផ្សារ= =រមណីដ្ឋាន=
ឯកសារពិគ្រោះ
ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ខេត្តព្រៃវែង
ទិញហៃក្វាន
ទិញហៃក្វាន ឬ ទីបញ្ជាការយោធា ជីនហៃ ( ចិន : 靜海軍, ភិនអ៊ិន: Jìnghǎi Jūn) (ព្យញ្ជនៈ "កងទ័ពសមុទ្រសន្តិភាព") ត្រូវបានគេស្គាល់ថាជា អាណ្ណាម (安南) គឺជាផ្នែករដ្ឋបាលនៃ រាជវង្សថាង ដែរគ្រប់គ្រងទៅដោយប្រទេសចិន។ ដែលក្រោយមកបានក្លាយទៅជារដ្ឋឯករាជ្យមួយ ដែលគ្រប់គ្រងដោយពួកមេទ័ពនិងស្តេចយួនក្នុងស្រុកជាបន្តបន្ទាប់។ នៅភាគខាងជើងអាណ្ណាម ពីឆ្នាំ ៨៦៦ ដល់ ៩៦៧ កំឡុងចុងសម័យរាជវង្សថាង និងមានរយៈពេលរហូតដល់ចុង រាជវង្សទាំងប្រាំ និងសម័យនគរទាំងដប់ នៅពេលដែល ឌិញបូលីន បានបង្កើត រាជវង្សឌិញ ។
ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:អត្ថបទដែលមានពាក្យជាភាសាចិន
កៀគីស្ថាន
ប្រទេសកៀគីស្ថាន​ ឬអាចសរសេរបានថា កៀហ្ស៊ីស៊ីស្ថាន (ភាសាកៀគីស៖ Кыргызстан និងភាសារុស្ស៊ី៖ Кыргызстан) ដោយមានឈ្មោះជាផ្លូវការថា សាធារណរដ្ឋកៀគីស្ថាន គឺជាប្រទេសមួយស្ថិតនៅតំបន់​អាស៊ីកណ្ដាល។ ប្រទេសកៀគីស្ថានមានព្រំប្រទល់ជាប់ជាមួយប្រទេសកាហ្សាក់ស្ថាននៅភាគខាងជើង អ៊ូសបេគីស្ថាននៅភាគខាងលិច តាហ្ស៊ីគីស្ថាននៅភាគខាងត្បូង និងប្រទេសចិននៅភាគខាងកើត។ រដ្ឋធានី និងទីក្រុងធំបំផុតរបស់ប្រទេសនេះគឺ ប៊ីស្កេក។ កៀគីស្ថានមានចំនួនប្រជាជនសរុប ៦ លាននាក់ដោយភាគច្រើនជាជនជាតិកៀគីស ហើយមានជនជាតិភាគតិចសំខាន់ៗដូចជា ជនជាតិអ៊ូសបេក និងជនជាតិរុស្ស៊ីជាដើម។ ភាសាកៀគីសមានទំនាក់ទំនងយ៉ាងជិតស្និទ្ធជាមួយក្រុមភាសាតួកគីកផ្សេងទៀត។
ភាសារុស្ស៊ីនៅតែត្រូវប្រជាជនកៀគីសទូទៅយកមកអនុវត្តនិយាយជាភាសាសហផ្លូវការ។ ៩០% នៃប្រជាជនកៀគីសទាំងអស់គឺជាអ្នកកាន់សាសនាឥស្លាម ហើយពួកគេ​ភាគ​ច្រើនជាអ្នក​ប្រតិបត្តិនិកាយឥស្លាម​ស៊ុននី។ ​ ក្រៅពីមានដើមកំណើតម៉ុងហ្គោលលាយជាមួយតួកគីក វប្បធម៌កៀគីសបានផ្សំឡើងពីប្រពៃណីស្លាវ និងទទួលឥទ្ធិពលច្រើនពីប្រទេសរុស្ស៊ី។
ឯកសារយោង
ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ប្រទេសនៅអាស៊ី ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ប្រទេសអាស៊ីកណ្ដាល ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:សាធារណរដ្ឋ ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ប្រទេសគ្មានព្រំដែនជាប់សមុទ្រ ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:រដ្ឋសមាជិកនៃសហគមន៍នៃរដ្ឋឯករាជ្យ ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:រដ្ឋសមាជិកនៃអង្គការសហប្រតិបត្តិការឥស្លាម ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:រដ្ឋសមាជិកនៃអង្គការសហប្រតិបត្តិការស៊ាងហៃ ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:រដ្ឋសមាជិកនៃក្រុមប្រឹក្សាតួកគីក ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:រដ្ឋសមាជិកនៃអង្គការសហប្រជាជាតិ
អគ្គនាយកដ្ឋានរតនាគារជាតិ
អគ្គនាយកដ្ឋាន​រតនាគារជាតិ​ គឺ​ជា​បេឡាករ​ និង​ជា​គណនេយ្យករ​សាធារណៈ​តែ​មួយ​គត់​របស់​រាជរដ្ឋាភិបាល​កម្ពុជា​ ។ រតនាគារ​ជាតិ​ ត្រូវ​បាន​បង្កើត​ឡើង​តាម​អនុក្រឹត្យ​លេខ​ ២៤​ អនក្រ​ ចុះ​ថ្ងៃ​ទី​ ២០​ ខែ​ កញ្ញា​ ឆ្នាំ​ ១៩៩០​ ហើយ​បាន​ចាប់​ដំណើរ​ការ​កិច្ច​ប្រតិបត្តិ​ការ​របស់​ខ្លួន​ ចាប់​ពី​ថ្ងៃទី​ ១​ ខែ​ មករា​ ឆ្នាំ​ ១៩៩១​។​ បច្ចុប្បន្ន​នេះ​ រតនាគារ​ជាតិ​ ត្រូវ​បាន​ រាជរដ្ឋាភិបាល​តំឡើង​ឋានៈ​ទៅ​ជា​អគ្គនាយកដ្ឋាន​រតនាគារ​ជាតិ​។​ អគ្គនាយកដ្ឋាន​រតនាគារ​ជាតិ ​ដឹក​នាំ​ដោយ​ប្រធាន​មួយរូប​ ដែល​ជា​ប្រតិភូ​រាជរដ្ឋាភិបាល​ និង​មាន​អគ្គនាយករង​ចំនួន​ បីរូប​ ជា​ជំនួយ​ការ​។ អគ្គនាយកដ្ឋានរ​តនាគារ​ជាតិ​ មាន​ប្រព័ន្ធ​ចាត់​តាំង​ឯកភាព​ពី​ថ្នាក់​ កណ្តាល​រហូត​ដល់​ថ្នាក់​មូលដ្ឋាន​។​ នៅ​ថ្នាក់​កណ្តាល​មាន​នាយកដ្ឋាន​ចំនួន​ ៦​ និង​មាន​អធិការ​កិច្ច​ រតនាគារ​ជាតិ​មួយ​មាន​ឋានៈ​ស្មើ​នាយកដ្ឋាន​ និង​មាន​ ការិយាល័យ​ជំនាញ​ក្រោម​ឱវាទ​ចំនួន​ ២០​។​ នៅ​ថ្នាក់​មូលដ្ឋាន​ មាន​រតនាគារ​ខេត្ត-​រាជធានី​ ចំនួន​ ២៤​ ដែល​បច្ចុប្បន្ន​មាន​ ២៣​ ខេត្ត-រា​ជធានី​ កំពុង​ដំណើរ​ការ​ ព្រោះ​រតនាគារ​ខេត្ត​កែប​ បាន​អនុញ្ញាត​អោយ​ដំណើរការ​នៅ​ជាមួយ​រតនាគារ​ខេត្ត​កំពត​ ជា​បណ្តោះ​អាសន្ន​។ មន្ត្រី​រាជការ​របស់​អគ្គនាយកដ្ឋាន​រតនាគារជាតិ​ទូទាំង​ប្រទេស​មាន​ចំនួន​ សរុប​ ៥៥៥​ នាក់​។
Dhoom Dhoom (អាល់ប៊ុម)
អាល់ប៊ុម Dhoom Dhoom គឺជា Album Cover របស់អ្នកចម្រៀង ពេជ្រ សោភា ចេញផ្សាយដោយ ផលិតកម្ម រស្មីហង្សមាស CD Vol.294 ឆ្នាំ 2005 ដែលយកតាមលំនាំបទដើម Dhoom Dhoom របស់តារាចម្រៀង (តាតាយ៉ាំង/Tata Young) ក្នុងរឿង Dhoom នៃខ្សែរភាពយន្តឥណ្ឌា Bollywood នៅអំឡុងចុងឆ្នាំ 2004 ។
រាយព្រះនាមព្រះមហេសីនៃព្រះមហាក្សត្រនៃខ្មែរ
រាយព្រះនាមព្រះមហេសីនៃព្រះមហាក្សត្រនៃខ្មែរ គឺជា ប្រពន្ធព្រះប្រមុខរដ្ឋនៃព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា
អំពី " ព្រះ​ភរិយា​"​ និង​ " បាទបរិចារិកា "
-ព្រះភរិយា ៖ ជាតិស្រ្តីជាខត្តិយកញ្ញា ដែលត្រូវបានអភិសេកជាមហេសីនៃព្រះរាជា ។ (ភរិយា​ធំ)​
-តាមក្បួន ដំណែងព្រះភរិយា មាន០៣ ថ្នាក់​ ៖
១. ព្រះរាជអគ្គមហេសី
២.​ ព្រះអគ្គមហេសី (ឬ​ ព្រះអគ្គមហេសី)​ { ជាទូទៅ​ ដំណែងទី១ ទី២ មានតែមួយព្រះអង្គទេ​ ហើយមានព្រះគោរមងារជា សម្តេច }​
- តាមក្បួន ដំណែងចៅចម មាន ០៦ ថ្នាក់ ៖
១ . ព្រះបិយោ ងារជា ព្រះបរម
២ . ព្រះស្នំ ងារជា ព្រះម្នាង
៣ . ព្រះស្រឹង្គារ ងារជា ព្រះម៉ែនាង
៤ . ព្រះក្រមការ ងារជា ព្រះនាង
៥ . ព្រះស្រីការ ងារជា អ្នកម្នាង
៦ . ព្រះកំណាន់ ងារជា អ្នកនាង​
និងដូចជា ម៉ម, អ្នក ជាដើមប្រែប្រួលទៅតាមព្រះរាជនិយមនៃរជ្ជកាលនីមួយៗ ។ <references group="https://www.royalark.net/Cambodia/camboa9.htm" />
២.ព្រះករុណា ព្រះបាទសម្ដេចព្រះនរោត្តម​ ព្រហ្មបរិរក្ស​ បរមរាមទេវាវតារ
នេះគឺព្រះនាមព្រះមហេសី និងនាម ចៅចម ម៉ម អ្នកម្នាង នៃព្រះបាទសម្តេចព្រះនរោត្តម ព្រហ្មបរិរក្ស បរមរាមាទេវតា៖ {| class="wikitable sortable" ! colspan="5" |សម្តេចព្រះអគ្គមហេសី ! !ព្រះនាម !វង្សត្រកូល !អភិសេក !ព្រះរាជបុត្រ
ពុទ្ធសាសនានិងដែនសុវណ្ណភូមិ
១. កម្ពុជា ក. ទីតាំង ប្រទេស​កម្ពុជា​ស្ថិត​នៅ​ទ្វីប​អាស៊ី​អាគ្នេយ៍ ត្រង់​ភាគ​ខាង​ត្បូង​នៃ​ឧបទ្វី​ប​ឥណ្ឌូ​ចិន ចន្លោះ​ខ្សែ​ស្រប​​ទី១០​ និង ទី​១៥ នៃ​រយៈ​ទទឹង​ខាង​ជើង និង​ចន្លោះ​ខ្សែ​បណ្តោយ​ទី ១០២ និង ទី១០៨ ​នៃ​​រយៈ​បណ្តោយ​ខាង​កើត ។ ដូច​នេះ ប្រទេស​កម្ពុជា​នៅ​ក្នុង​តំបន់​ត្រូ​ពិក ត្រង់​អឌ្ឍគោល​ខាង​​ជើង​ដែល​ជា​តំបន់​មាន​ជី​រ​ជាតិ​ហើយ​មាន អំ​ណោយ​ផល​ដល់​ការ​លូត​លាស់​នៃ​រុក្ខ​ជាតិ​និង​​ដំណាំ​ផ្សេង​ៗ​គ្រប់​ប្រ​ភេទ។ កម្ពុជា​មាន​រាង​ជា​ពហុកោណ​ស្ទើរ​ស្មើ​ជ្រុង​ មានព្រំ​ប្រទល់​ខាង​​ជើង​ជាប់​ប្រទេស​ថៃ​ហើយ​មួយ​ភាគ​ធំ​ជាប់​នឹង​ប្រទេស​ឡាវ​ខាង​កើត​និង​ខាង​ត្បូង ​មួយ​​ភាគ​ជាប់​នឹង​ប្រទេស​វៀត​ណាម​ខាង​ត្បូង មួយ​ភាគ​ទៀត​ជាប់​នឹង​ឈូង​សមុទ្រ​ថៃ​ ខាង​លិច​ជាប់​នឹង​ឈូង​សមុទ្រ​ថៃ ហើយ​មួយ​ភាគ​ទៀត​ជាប់​នឹង​ប្រទេស​ថៃ ។ ខ. ផ្ទៃដី ប្រទេសកម្ពុជាមានផ្ទៃក្រឡា ១៨១.០៣៥ គីឡូម៉ែត្រការេ ។ គ. ប្រជាជន ចំនួន​ប្រជាជន​នៅ​កម្ពុជា តាម​អ្នក​ប្រាជ្ញ​ខាង​ជាតិ​ពន្ធុ​វិទ្យា​បាន​សន្និដ្ឋាន​ថា ពួក​​អូ​ស្ត្រាលី​អ៊ីដ​និង​​ពួក​មេឡានេ​ស៊ី សម្បុរ​ខ្មៅ បាន​មក​នៅ​ឥណ្ឌូចិន​តាំង​ពី​ច្រើន​ស.វ. មុន​គ.ស ម៉្លេះ ។ ​បន្ទាប់​មក មាន​ពួក​ឥណ្ឌូនេ​ស៊ី​ ជា​ជន​ជាតិ​ស្បែក​លឿង​ចូល​មក​នៅ​លាយ​ឡំ​នឹង​ប្រជាជន​ចាស់ បង្ក​បង្កើត​ឡើង​ជាជន​ជាតិ​សាសន៍​មន-ខ្មែរ។ ក្រោយ​មក មាន​ពួក​ឥណ្ឌា​ជា​អ្នក​ជំនួញ ជា​អ្នក​ភៀស​ខ្លួន​ពី​សង្គ្រាម​និង​ជា​អ្នក​ផ្សាយ​សាសនា បាន​មក​រស់​នៅ​លាយ​ឡំ​ជា​មួយ​ម្ចាស់​ស្រុក​ដើម បង្ក​បង្កើត​បាន​ជា​អរិយ​ធម៌​មួយ ។ តែ​ពួក​កុល​សម្ព័ន្ធ​ខ្លះ ពុំ​ព្រម​ទទួល​យក​នូវ​បញ្ហា​ទាំង​នេះ ។​ ក្រោយ​មក​ទៀត​មាន​ជាតិ​សាសន៍​ផ្សេង​ៗ​បាន​មក​រស់​នៅ​ជា​បន្ត​បន្ទាប់ ដូចជា​ជាតិ​ជ្វា ព្រាហ្មណ៍ (ស.វ.ទី៨) ជាតិ​ចិន (ស.វ.ទី ១៣) រៀត​ណាម ឡាវ ចាម ភូមា ជាដើម។ ហេតុ​នេះ​បាន​ជា​គេ​ឃើញ​មាន​មនុស្ស​ផ្សេងៗ​គ្នា​ជា​ច្រើន រស់​នៅ​លើ​ទឹក​ដី​កម្ពុជា។ ​ស្ថិតិ​ប្រជាជន​កម្ពុជា​ក្នុង​ឆ្នាំ ១៩៦២ មាន​ចំនួន៩.៧២៨.៧៧១ នាក់ ក្នុង​ពេល​នោះ​មាន​ជន​ជាតិ​ខ្មែរ​ប្រហែល​ជា ៥ ភាគ ៦។​
រាយព្រះនាមព្រះមហេសីនៃព្រះមហាក្សត្រនៃខ្មែរ
២.ព្រះករុណា ព្រះបាទសម្ដេចព្រះនរោត្តម​ ព្រហ្មបរិរក្ស​ បរមរាមទេវាវតារ
! colspan="5" |ព្រះមហេសី ! colspan="2" |ព្រះនាម !វង្សត្រកូល !អភិសេក !ព្រះរាជបុត្រ
ពុទ្ធសាសនានិងដែនសុវណ្ណភូមិ
ឃ. ជនជាតិផ្សេង ក្រៅពីជនជាតិខ្មែរមាន
-ពួក​កុល​សម្ព័ន្ធ មាន​ច្រើន​ក្រុម ដូច​ជា​ពួក​ព័រ ស្អូច សំរ៉ែ កួយ ស្ទៀង ព្នង ។ ពួក​គេ​រស់​នៅ​ដាច់​​ស្រយាល​ពី​គេ, ប្រកប​អាជីវ​កម្ម​ប្រមាញ់ នេសាទ និង​កសិកម្ម​នៅ​ព្រៃ​ដុត ។ -ពួក​ចំណូល​ស្រុក ឬ​ខ្មែរ​ចូល​ជាតិ ជា​ប្រជាជន​ដែល​មក​រស់​នៅ​ក្នុង​ប្រទេស​កម្ពុជា​ជា​យូរ​យារ​ណាស់​មក​ហើយ មាន​សិទ្ធិ និង​កាតព្វ​កិច្ច​ដូច​ខ្មែរ​ដែរ ។ ជន​​ជាតិ​ទាំង​​នេះ​​មាន​​ចាម ជ្វា ឡាវ​វៀតណាម និងភូមា…។
រាយព្រះនាមព្រះមហេសីនៃព្រះមហាក្សត្រនៃខ្មែរ
២.ព្រះករុណា ព្រះបាទសម្ដេចព្រះនរោត្តម​ ព្រហ្មបរិរក្ស​ បរមរាមទេវាវតារ
យួនបានហៅថា តាប់នីញគួនគួន
ពុទ្ធសាសនានិងដែនសុវណ្ណភូមិ
២. តើខ្មែរជានរណា?
រាយព្រះនាមព្រះមហេសីនៃព្រះមហាក្សត្រនៃខ្មែរ
ព្រះស្នំ
! !នាម !ជាតិកំណើត !ចូលជាស្នំ !ព្រះរាជបុត្រ
ពុទ្ធសាសនានិងដែនសុវណ្ណភូមិ
ក- យោបល់ទី១
រាយព្រះនាមព្រះមហេសីនៃព្រះមហាក្សត្រនៃខ្មែរ
៣.ព្រះ​បាទ​សម្តេច​ព្រះ ស៊ីសុវត្ថិ
នេះគឺព្រះនាមព្រះមហេសី និងព្រះស្នំ នៃព្រះបាទសម្តេចព្រះស៊ីសុវត្ថិ​ ចមចក្រពង្ស៖
ពុទ្ធសាសនានិងដែនសុវណ្ណភូមិ
ពួក​គេ​ទទួល​ថា​ជាតិ​ខ្មែរ ជា​ជាតិ​ប្រវេសន៍ (Race immigré) ចេញ​ពី​ប្រទេស​ឥណ្ឌា​ហើយ​បាន​លុក​លុយ​ដណ្តើម​យក​ទឹក​ដី​របស់​ជន​ជាតិ​ដើម​មួយ (Race Autochtone) គឺ​ជន​ជាតិ​ក្នុង​​អំបូរ​ម៉ាឡាយូ​ប៉ូលី​នេ​ស៊ី​យ៉េន (Race Malayopolynésienne) នេះ​ឯង ។ ទស្សនៈ​នេះ​ត្រូវ​បាន​បង្កើត​ឡើង​ដោយ​លោក Hendrike Kerne ។ បន្ទាប់​មក​ទៀត ក៏​មាន​អ្នក​ស្រាវ​ជ្រាវ​ខ្លះ​​យល់​ស្រប​តាម​ដូច​ជា​លោក​Adhémard Leciére និង​លោក​Pierre Gourou ជា​ដើម។​ ​លោក Pierre Gourou បាន​បញ្ជាក់​ថា​ជន​ជាតិ​ខ្មែរ​ប្រហែល​ជា​ត្រូវ​ពួក ទ្រា​វិឌ ឬ​ពួ​កអារ្យ​ច្រាន​ចេញ​ពី​ឥណ្ឌា ហើយ​ដោយ​មាន​សេស​សល់​ក្រុម​ខ្លះ​ដូច​ជា​ពួក​មុណ្ឌ បាន​មក​លុក​លុយ​ប្រទេសភូមា​ប្រទេស​សៀម​និង​ប្រទេស​កម្ពុជា ។ លោក​Etienne Aymonier ដែល​យល់​ថា​ក្រុម មន​-​ខ្មែរ​ មណ្ឌុ​មាន​តាំង​ពី​ដើម​នៅ​ជើង​ភ្នំ​ទី​បេត៍ ហើយ​ក្រោយ​មក​បាន​បំបែក​ជា​ពីរ​ក្រុម​ ​គឺ មន​-​ខ្មែរ ចូល​មក​តាំង​នៅ​ភូមិ​ភាគ​អាស៊ី​អាគ្នេយ៍ ឯ​មួយ​ក្រុម​ទៀត​គឺ​មណ្ឌុ ចូល​ទៅ​ក្នុង​​ប្រទេស​ឥណ្ឌា​រហូត​ដល់​សព្វ​ថ្ងៃ​នេះ ​។​
ខ-យោបល់ទី២
រាយព្រះនាមព្រះមហេសីនៃព្រះមហាក្សត្រនៃខ្មែរ
៤.ព្រះបាទស៊ីសុវត្ថិ មុនីវង្ស
នេះគឺព្រះនាមព្រះមហេសី និងនាម ព្រះស្នំ នៃព្រះបាទសម្តេចស៊ីសុវត្ថិ មុនីវង្ស ចមចក្រពង្ស៖
ឯកសារយោង
ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ក្សត្រីខ្មែរ *
ពុទ្ធសាសនានិងដែនសុវណ្ណភូមិ
គួរកត់សម្គាល់ថា យោបល់នៃក្រុមទាំងពីរនេះ មានលក្ខណៈស្របទៅនឹងទស្សនៈ​របស់​ខ្មែរ ពី​ព្រោះ​បើ​យើង​សំអាង​ទៅ​លើ​រឿង​ព្រេង​ខ្មែរ ដោយ​សារ​តែ​មាន​នាង​នាគ​នៅ​ស្រុក​​ខ្មែរ​នេះ​ឯង ទើប​ព្រះ​ថោង​ដែល​គេ​ថា​មក​ពី​ស្រុក​ឥណ្ឌា បាន​ជួប​ប្រភព​គ្នា​ហើយ​បាន​គ្រប់​គ្រង​ស្រុក​គោក​ធ្លក​នេះ​ឯង ។ បាន​សេចក្តី​ថា លុះ​ត្រា​តែ​មាន​ជន​ជាតិ​ខ្មែ​នៅ​លើ​កោះ​គោក​ធ្លក​នេះ​ដែរ ទើប​ឥណ្ឌា​អាច​ផ្សាយ​អរិយធម៌​របស់​ខ្លួន​បាន​ខ្លះ​ចូល​ស្រុក​ខ្មែរ ។ សេចក្តី​ក្នុង​រឿង​ព្រេង​នេះ​សរ​ឲ្យ​ឃើញ​ថា ចំពោះ​ខ្មែរ​យើង ជាតិ​ខ្មែរ​មាន​ប្រភព​នៅ​ស្រុក​ខ្មែរ​នេះ​ឯង ។ ចំពោះ​បញ្ហា​ដើម​កំណើត​នៃ​ជាតិ​សាសន៍​ខ្មែរ​នេះ​អ្នក​ប្រាជ្ញ​អន្តរជាតិ​បាន​បញ្ចេញ​សម្មតិ​កម្ម​ច្រើន​បែប​យ៉ាង​ណាស់ ។ តែ​លោក​បាន​ស្រប​យោបល់​គ្នា​ត្រង់​ចំណុច​ដែល​ថា ​ខ្មែរ​ជា​ជន​ជាតិ​មួយ​ស្ថិត​នៅ​ក្នុង​អំបូរ​ពិសេស​មួយ​គឺ​អំបូរ​មន​-​ខ្មែរ ឬ​ខម​នេះ​ឯង។ ថ្មីៗនេះ​លោក​បណ្ឌិត មីសែល ត្រាណេ លោក​ជា​អ្នក​ស្រាវ​ជ្រាវ​វប្បធម៌​ខ្មែរ ស្នា​ដៃ​របស់​លោក​សម​ស្រប​ជា​មួយ​មតិ​ទី២ គឺ​លោក​បាន​បញ្ជាក់​ថា​ខ្មែរ​មាន​ជីវិត​លើ​ទឹក​ដី​ខ្មែរ​តាំង​ពី ៦៨០.០០០ឆ្នាំ​មុន​គ.ស មក​ដល់ សត​វត្ស​ទី១ នៃ​គ.ស ។ សម័យ​នេះ ជា​សម័យ​ថ្ម​គ្រួស​បំបែក ដែល​មាន​អាយុ ៦៨០.០០០​ដល់​​ឆ្នាំ​១២០.០០០ ឆ្នាំ​មុន​គ.ស ។ យុគ​នេះ​អាច​ជា​ការ​ចាប់​ផ្តើម​នៃ​អរិយ​ធម៌​ខ្មែរ ហើយ​ការ​ចង​ក្រង​ទំព័រ​​ប្រវត្តិសាស្រ្ត​កម្ពុជា ត្រូវ​ស្ថិត​នៅ​លើ​សម្ភារៈ​វប្បធម៌​កម្ពុជា​ដំបូង​បង្អស់​ជា​មូលដ្ឋាន​។ វប្បធម៌ អរិយធម៌​ខ្មែរ ដូច​បាន​បញ្ជាក់​ជូន​ខាង​លើ ​ក៏​អាច​បង្ហាញ​ឲ្យ​អ្ន​ក​សិក្សា​ស្រាវ​ជ្រាវ​វិភាគ​បាន​ពី​ប្រភព​ព្រះ​ពុទ្ធសាសនា នៅ​កម្ពុជា​ដែរ​ ។​
៣- ប្រភព និង កាលបរិច្ឆេទព្រះពុទ្ធសាសនានៅប្រទេសកម្ពុជា
​ដូច​យើង​បាន​បញ្ជាក់​ខាង​លើ​រួច​មក​ហើយ​ថា ព្រះ​ពុទ្ធសាសនា​មាន​ដើម​កំណើត​នៅ ប្រទស​ឥណ្ឌា​ហើយ​ត្រូវ​ផ្សព្វផ្សាយ​នៅ​លើ​បណ្តា​ប្រទេសនានា​នៅ​លើ​ពិភព​លោក ​ជា​ពិសេស​នៅ​លើ​បណ្តា​ប្រទេស​មួយ​ចំនួន​នៃ​ភូមិ​ភាគ​អាស៊ី​អាគ្នេយ៍​យើង​នេះ ​។ ប្រទេស​កម្ពុជា​យើង ព្រះពុទ្ធ​សាសនា​បាន​ចូល​មក​តាំង​ពី​យូរ​អង្វែង​ណាស់​មក​ហើយ ហើយ​មាន​ការ​រីក​ចំរើន​យ៉ាង​ខ្លាំង​ក្លា​ព្រម​ទាំង​ជះ​ឥទ្ធិពល​យ៉ាង​ជ្រាល​ជ្រៅ​ក្នុង​ក្រអៅ​បេះ​ដូង​នៃ​ចិត្ត​គំនិត​ទំនៀម​ទម្លាប់ ប្រពៃណី​ សិល្បៈ​ វប្បធម៌​នៃ​មនុស្ស​ខ្មែរ​យើង ​។ ចំពោះ​កាល​បរិច្ឆេទ​នៃ​ការ​ចូល​មក​ដល់ ឬ​វត្ត​មាន​ព្រះ​ពុទ្ធ​សាសនា​កម្ពុជា​ជា​បញ្ហា​មួយ​ដែល​អ្នក​សិក្សា​ប្រវត្តិសាស្ត្រ ក៏​ដូច​ជា​អ្នក​សិក្សា​អក្សរសាស្រ្ត​និង​វប្បធម៌​ទូ​ទៅ​តែង​តែ​ចោទ​​សួរ​ថា តើ​ព្រះ​ពុទ្ធសាសនា​បាន​មក​ដល់​ប្រទស​កម្ពុជា​តាំង​ពី​ពេល​ណា?​ បញ្ហា​បរិច្ឆេទ​នៃ​ការ​ចូល​មក​ដល់​នៃ​លទ្ធិ​ពុទ្ធសាសនា​នេះ យើង​គួរ​សិក្សា​ឲ្យ​បាន​ដឹង​ច្បាស់​ព្រោះ​បញ្ហា​នេះ វា​បាន​ឆ្លុះ​បញ្ចាំង​ទៅ​លើ​ការ​រីក​ចំរើន​របៀប​​របប​ការ​រស់​នៅ និង​និន្នាការ​របស់​សង្គម​ខ្មែរ​យើង​នៅ​គ្រប់​ដំណាក់​កាល​ប្រវត្តិសាស្រ្ត​របស់​ខ្លួន​រយៈ​កាល​កន្លង​មក ។ បញ្ហា​នេះ អ្នក​សិក្សា​ជា​ច្រើន​បាន​ស្រាវ​ជ្រាវ​ឃើញ​កាល​បរិច្ឆេទ​ខុស​ៗគ្នាៈ​
– មាន​អ្នក​សិក្សា​ខ្លះ​បក​ស្រាយ​ថា ព្រះ​ពុទ្ធ​សាសនា​បាន​ចូល​មក​ដល់​ប្រទេស​កម្ពុជា​យើង​​តាំង​ពី​ស.វ​ទី៣ ឬ​ទី២ មុន​គ.ស ដោយ​សំអាង​ទៅ​លើ​ប្រវត្តិ​សាស្រ្ត​នៃ​ព្រះ​បាទ​ធម្មា​សោក​នៃ​ប្រទេស​ឥណ្ឌា ដែល​ព្រះ​អង្គ​ជា​មហា​ពុទ្ធសាស​និក​ជន​មួយ​រូប គោរព​ព្រះ​ពុទ្ធសាសនា​ថេរ​វាទ បាន​ឧបត្ថម្ភការ​បញ្ជូន​សមណ​ទូត​ពីរ​អង្គ​គឺ ​សោណត្ថេរ និង ឧត្តរត្ថេរ មក​ផ្សព្វ​ផ្សាយ​ព្រះ​ពុទ្ធសាសនា​នៅ​លើ​ដែន​ដី​សុវណ្ណ​ភូមិ ។ បញ្ជាក់​ដោយ​សម្តេច​ព្រះ​មហា​​សុមេធា​ធិបតី ហួត តាត វិជិរប្ប​ញ្ញោ ព្រះ​សង្ឃនាយក​គណៈ​មហានិកាយ ក្នុង​ស្នា​ព្រះ​ហស្ត​របស់​ព្រះ​អង្គ​ស្តី​ពី « ព្រះ​ពុទ្ធ​សាសនា​នៅ​កម្ពុជា​សង្ខេប » បោះ​ពុម្ព​លើក​ទី២​​នៅគ.ស. ១៩៧០ ទំព័រ​ទី ១ ថា​ «ព្រះ​ពុទ្ធសាសនា​ផ្សាយ​ចូល​មក​កម្ពុជា​ជា​មុន​ដំបូង ​តាម​គម្ពីរ​ពុទ្ធសាសនា​សាមន្ត​បាសា​ទិកា​ អដ្ឋ​កថា វិន័យ​បិដក​ជា​ភាសា​បាលី​បាន​ប្រាប់​​ពត៌​មាន​ថា កាល​ក្រោយ​ដែល​ធ្វើ​តតិយ​សង្គាយនា​រួច​ហើយ​នៅ​ក្នុង​ជម្ពូ​ទ្វីប គឺ​ក្នុង​​ប្រទេស​ឥណ្ឌា​ក្នុង​ព.ស.ទី​៣ ព្រះ​មហាថេរ​មួយ​ព្រះ​អង្គ​នាម​​ព្រះ​មោគ្គលិ​បុត្ត​តិស្សៈ​បា​ន​ចាត់​ចែង​បញ្ជូន​ព្រះ​ថេរៈ​ពីរ​អង្គ គឺ​ព្រះ​សោណត្ថេរ​និង​ព្រះ​ឧត្ត​រត្ថេរ​ចេញ​ពី​ជម្ពូទ្វីប​(ឥណ្ឌា) មក​ផ្សាយ​ព្រះ​ពុទ្ធ​សា​ស​នា​នៅ​សុវណ្ណ​ភូមិ ក្នុង​ព្រះ​រាជូបត្ថម្ភ​នៃ​ព្រះ​មហាក្សត្រ​នាម​ធម្មា​សោក» ។ អ្នក​សិក្សា​ខ្លះ​ទៀត បាន​រក​ឃើញ​ព្រះ​ពុទ្ធ​សាសនា​ចូល​មក​ដល់​ប្រទស​ខ្មែរ​យើង​នៅ​ស.វ.ទី​២ នៃ​គ.ស.ទៅ​វិញ ។ បញ្ហា​នេះ អ្នក​ស្រី​ត្រឹង ងា បាន​​សរសេរ​នៅ​ក្នុង​ស្នាដៃ​អរិយធម៌​ខ្មែរ បោះ​ពុម្ព​នៅ​ឆ្នាំ​១៩៧៣ ទំព័រ​៨០ ថា ​« តាម​សិលា​ចារឹក​វ៉ូកាញ់ ​(នៅ​វៀត​ណាម​ខាង​ត្បូង) ទំនង​ជា​ព្រះ​ពុទ្ធសាសនា​ចូលម​ក​ប្រតិ​ស្ថាន​ក្នុង​ស្រុក​ខ្មែរ នៅ​ស.វ.ទី​២ នៃ​គ.ស. ក្នុង​រជ្ជកាល​ព្រះបាទ​ស្រី​មារៈ ឬ ហ្វាន​ចេ​ម៉ាន់ ។ ទស្សនៈ​បែប​នេះ​គេ​បាន​ពន្យល់​ថា​ព្រះ​ពុទ្ធសាសនា​មាន​កំណើត​ក្រោយ​ព្រហ្មញ្ញ​សាសនា ប្រហែល​នឹង​អាច​ចូល​មក​ដល់​ប្រទេស​កម្ពុជា​ក្រោយ​ការ​ចូល​មក​ដល់​នៃ​លទ្ធិ​ព្រាហ្មណ៍​សាសនា​ ។​
– មាន​អ្នក​ខ្លះ​ឲ្យ​យោបល់​ថា ព្រះ​ពុទ្ធសាសនា​និង​ព្រហ្មញ្ញ​សាសនា​បាន​ចូល​មក​ដល់​ប្រទេស​កម្ពុជា​យើង​ក្នុង​ដំណាក់​កាល​ប្រហាក់​ប្រហែល​គ្នា ឬ​ក៏​មុន​ក្រោយ​បន្តិច​បន្តួច​ប៉ុណ្ណោះ ។ គេ​បាន​ពន្យល់​ថា បញ្ហា​នេះ​គ្មាន​ឯក​សារ​ណា​មួយ​បញ្ជាក់​ឲ្យ​បាន​ច្បាស់​លាស់​ទេ ព្រោះ​គេ​ហាក់​ដូច​ជា​ពុំ​ទាន់​មាន​ជំនឿ​ចំពោះ​ទស្សនៈ​របស់​អ្នក​សិក្សា​ឯ​ទៀត​ដែល​យល់​ថា​សាសនា​នេះ ឬ​សាសនា​នោះ​មក​ដល់​មុន​នោះ​ឡើយ ។ យោប់​ស្តី​ពី​វត្ត​មាន​នៃ​ការ​ហូរ​ចូល​នៃ​លទ្ធិ​ព្រះ​ពុទ្ធសាសនា មាន​ច្រើន​ដូច​ខាង​លើ​ដែល​យើង​ពិបាក​នឹង​កំណត់​ឲ្យ​បាន​ច្បាស់​លាស់​ណាស់ ។ ប៉ុន្តែ​ពិនិត្យ​ជា​រួម ទោះ​បី​យ៉ាង​ណា​ក៏​ដោយ​ក៏​យោបល់​មតិ​ទាំង​អស់​នោះ​ជា​ពន្លឺ​នៃ​ការ​សិក្សារបស់​យើង ។ យើង​ពិនិត្យ​ឃើញ​ថា​យោបល់​ទាំង​អស់​ហាក់​ដូច​ជា​មាន​ការ​ឯក​ភាព​គ្នា​មួយ​នៅ​ត្រង់​ព្រះ​ពុទ្ធសាសនា​ក៏​ដូច​ជា​ព្រហ្មញ្ញ​សាសនា បាន​ចូល​មក​ដល់​ប្រទេស​កម្ពុជា​យើង តាំង​ពី​យូរ​យារ​ណាស់​មក​ហើយ ។ ផ្អែក​លើ​ទស្សនៈ​ខាង​លើ យើង​ជា​អ្នក​សិក្សា​ស្រាវ​ជ្រាវ​គួរ​តែ​ត្រិះ​រិះ​ពិ​ចារ​ណា​រក​ហេតុ​ផល​ឲ្យ​មាន​លក្ខណៈ​ច្បាស់​លាស់ និង​សម​ស្រប​ដើម្បី​កំណត់​ពី​បញ្ហា​នេះ ​។
យើង​គួរ​លើក​យក​ពី​ប្រវត្តិសាស្រ្ត​នៃ​ព្រះ​បាទ​ធម្មា​សោក​ដែល​ឲ្យ​ពត៌​មាន​ថា «ព្រះ​ពុទ្ធសាសនា​បាន​ផ្សព្វ​ផ្សាយ​ចូល​មក​ដល់​ដែន​ដីសុវណ្ណ​ភូមិ​នៅ​ស.វ.ទី៣​ឬ​ទី​២ មុន​គ.ស.» យក​មក​ត្រិះ​រិះ​ពិចារណា​ដើម្បី​កំ​ណ​ត់​កាល​បរិច្ឆេទ​នៃ​ការ​ចូល​មក​ដល់​របស់​លទ្ធិ​ពុទ្ធសាសនា​នៅ​កម្ពុជា​យើង ។ បញ្ហា​ចោទ​នោះ គឺ​ដែន​សុវណ្ណ​ភូមិ​ជា​ដែន​ដី​របស់​ប្រទេស​ណា? ប្រទេស​ខ្មែរ​យើង​ឬ​ជា​ប្រទេស​ណា​ទៀត? ដែន​ដី​សុវណ្ណភូមិ​នេះ ត្រូវ​បាន​គេ​យល់​ឃើញ​ដោយ​ឡែក​ៗ ហើយ​ម្នាក់​ៗ​សុទ្ធ​តែ​អះ​អាង​ថា ដែន​ដី​សុវណ្ណ​ភូមិ ជា​ដែន​ដី​របស់​ខ្លួន​ម្នាក់​ៗ ។ ឧទាហរណ៍​ដូច​ជា​ខ្លះ​ថា​ដែន​ដី​នេះ​ជា​របស់​ភូមា ខ្លះ​ថា​ជា​ដែន​ដី​ឥណ្ឌូ​នេស៊ី ខ្លះ​ថា​ម៉ា​ឡេស៊ី​ ខ្លះ​ថា​កម្ពុ​ជា ខ្លះ​ថា​ថៃ ខ្លះ​ថា​ចាម ខ្លះ​ថា​វៀត​ណាម…។ យោបល់​ដោយ​ឡែក​ៗ​ខាងលើ​របស់​ជន​ជាតិ​នី​មួយៗ​ សុទ្ធ​តែ​មាន​ការ​អះអាង ព្រម​ទាំង​ប្រកាន់​យក​នូវ​មហិច្ឆតា​ជាតិ​របស់​ខ្លួន​ជា​និច្ច ។ មក​ដល់​ត្រឹម​នេះ យើង​ជា​ជន​ជាតិ​ខ្មែរ​ក៏​ពុំ​ទាន់​ហ៊ាន​អះអាង​ថា​ដែន​ដី​សុវណ្ណភូមិ​ជា​ដែន​ដី​របស់​យើង​ឡើយ ។ តែ​យើង​ត្រូវ​ចោទ​សួរ​បន្ត​ទៀត​តើ​បណ្តា​ប្រទេស​នៅ​អាស៊ី​អាគ្នេយ៍នេះ ប្រទេស​ណា​ដែល​បាន​ទទួល និង​គោរព​ព្រះ​ពុទ្ធសាសនា​មាន​ចំណាស់​ជាង​គេ? បើ​យើង​ពិនិត្យ​ទៅ​លើ​ប្រវត្តិសាស្ត្រ និង​ពិនិត្យ​លើ​ការ​ជាក់​ស្តែង​ឃើញ​ថា​នៅ​អាស៊ី​អាគ្នេយ៍​នេះ ប្រទេស​ដែល​គោរព​ព្រះ​ពុទ្ធសាសនា​មាន​ចំ​ណាស់ ជាង​គេ គឺ​មាន​តែ​ប្រទេស​កម្ពុជា​យើង​នេះ​ឯង។ ចំពោះ​បណ្តា​ប្រទេស​ដទៃ​ទៀត ឃើញ​ថាមាន​​ប្រទេស មួយ​ចំនួន គេ​គោរព​ព្រះពុទ្ធសាសនា​ដូច​យើង​ដែរ តែ​គេ​គោរ​ព​នោះ​ស្ថិត​នៅ​ក្នុង​ដំណាក់​កាល​ក្រោយ​យើង ។ ឧទាហរណ៍ ដូច​ជា​ករណី​ប្រទេស​ថៃ ចាប់​ពី ស.វ.ទី ១ រហូត​មក​ដល់​ដើម ស.វ.ទី ៩ ក្នុង​ពេល​ដែល​ប្រទេស​យើង​បាន​កសាង​ជា​ប្រទេស​មាន​អធិបតេយ្យ​និង​មាន​វប្បធម៌​រឹង​មាំ​រួច​ទៅ​ហើយ​នោះ ប្រទេស​នេះ​កំពុង​ស្ថិត​នៅ​ជា​កុលសម្ព័ន្ធ ឬ​ជា​ជន​ជាតិ​ភាគ​​តិច ឬ​ជា​ជន​ជាតិ​បញ្ញើ​ក្អែក គ្មាន​ឯក​ភាព​នៅ​ក្នុង​ខេត្ត​យូ​ណាន់​នៃ​ប្រទេសចិន ពោល​គឺ​មិន​ទាន់​កើត​ជា​រដ្ឋ​នៅ​ឡើយ​ទេ។ លុះ​មក​ដល់​ស.វ.ទី៩ ទើប​ជន​ជាតិ​នេះ​បាន​ជ្រៀត​ចូល​មក​ក្នុង​ឥណ្ឌូ​ចិន តាម​ខ្សែ​ទឹក​នៃ​ទន្លេ​មេ​ណាម ធ្វើ​ដំណើរ​ពី​ជើង​ចុះ​មក​រក​ទិស​ត្បូង ដោយ​ដណ្តើម​ទឹក​​ដី​ពី​ជន​ជាតិ​ខ្មែរ​យើង​ខ្លះ​ពី​ជន​ជាតិ មន​ខ្លះ​.​​​.​.​រួច​កសាង​រដ្ឋ​ឯករាជ្យ​របស់​ខ្លួន​មួយ​នៅ​ស.វ​ ទី​១៣។ ដូច​នេះ ជន​ជាតិ​ថៃ​ពុំ​បាន​ទទួល​ព្រះ​ពុទ្ធសាសនា​ដោយ​ផ្ទាល់​ពី​ជន​ជាតិ​ឥណ្ឌា​ដូច​ជា​ជន​ជាតិ​ខ្មែរ​យើង​ទេ ។
​៦០០ឆ្នាំបន្ទាប់បានបង្ហាញអោយឃើញពីទ្ធិពលដ៏ខ្លាំងក្លានៃ អាណាចក្រខ្មែរ ដែល​ពេល​នោះ​មាន​ផ្ទៃដី​លាត​សន្ធឹង​យ៉ាង​ធំធេង​ក្នុង​ភូមិភាគ​អាស៊ី​អា​គ្នេ​យិ៍​ ​ដោយ​មាន​ព្រំដែន​ជាប់​នឹង​ប្រទេស​ភូមា​ ​ភាគ​ខាងកើត​ជាប់​នឹង​សមុ​ទ្រ​ចិន​ខាងត្បូង​ ​រីឯ​ភាគ​ខាងជើង​ជាប់​នឹង​ប្រទេស​លាវ​។​ ​ព្រះមហាក្សត្រ​នា​អំ​ទ្បុ​ង​ពេល​ ​នោះ​បាន​សាង​សង់​ប្រាសាទបុរាណ​ជា​ច្រើន​ ​ដូច​ជា​ប្រាសាទអង្គរវត្ត​ ​ដែល​ជា​អច្ឆរិយៈវត្ថុ​ទី​៧​នៅ​លើ​ពិភពលោក​។​ ​ព្រះមហាក្សត្រ​ដែល​បាន​សម្រេច​បាន​នូវ​ជោគជ័យ​ដ៏​ធំធេង​អស្ចារ្យ​នេះ​ ​រួម​មាន​ព្រះបាទ​ជ័យ​វរ្ម័ន​ទី​២​ ​ព្រះបាទ​ន្ទ្រ​វរ្ម័ន​ទី​១​ ​ព្រះបាទ​សូរយ្យ​វរ្ម័ន​ទី​២​ ​និង​ព្រះបាទ​ជ័យ​វរ្ម័ន​ទី​៧​ ​រួម​ទាំង​ការ​បង្កើត​នូវ​ស្នាដៃឯក​វិស្វកម្ម​បែប​បុរាណ​ ​ដូច​ជា​ ​ប្រព័ន្ធ​ធារាសាស្ត្រ​ដ៏​មាន​អត្ថប្រយោជន៍​បំផុត​ ​ដែល​ក្នុង​នោះ​មាន​បា​រា​យិ៍​(បឹង​ដ៏​ធំ​មួយ​ដែល​បង្កើត​ទ្បើ​ង​ដោយ​មនុស្ស​) និង​ព្រែកជីក​ដែល​អាច​ផ្តល់​ដល់​ប្រជាជន​នូវ​លទ្ធភាព​ធ្វើស្រែ​បាន​៣​ដង​ក្នុង​មួយ​ឆ្នាំ​ ​ហើយ​ជាង​នេះ​ទៀត​សោត​ ​ផ្នែក​ខ្លះ​ ​នៃ​ប្រព័ន្ធ​នេះ​ត្រូវ​បាន​យក​មក​ប្រើប្រាស់​រហូត​មក​ដល់​សព្វថ្ងៃ​ទៀត​ផង​។ -​ចេនឡា​ដី​គោក ​ចេនឡា​ដី​គោក បង្កើត​ឡើង​នៅ​ឆ្នាំ​៧០៦​-​រ.​៨០២​គ.ស.​ដែល​កើត​ឡើង​បន្ទាប់​ពី​ការ​បែង​ចែក​ចេន​ឡា​ទៅ​ជា​ពីរ​មួយ​គឺ​ចេន​ឡា​ទឹក​លិច និង​មួយ​ទៀត​ហៅ​ថា​ចេន​ឡា​ដី​គោក​នេះ​ឯង ។ មូល​ហេតុ​មកពី​កំសោយ​អំនាច​កណ្ដាល​ព្រោះ​ព្រះបាទ​ជ័យវរ្ម័ន​ទី១​គ្មាន ព្រះរាជ​បុត្រ​ស្នង​រាជ្យ​ទើប​​ព្រះ​អង្គ​ប្រគល់​រាជ​សម្បត្តិ​ឲ ព្រះ​នាង​ជយ​ទេវី​ជា​បុត្រី ដោយ​សារ​ព្រះ​នាង​ជា​ស្ត្រី​នេះ​ហើយ​ដែល​ធ្វើ​ឲ្យ​ប្រ​ទេស​បែក​ជា​ពីរ ។ [១]​ ចេនឡា​ដី​គោក​ត្រូវ​ចិន​ហៅ​ថា លូ​ចេនឡា រឺ Lùzhēnlà (陸真蠟) (“ចេន​ឡា​គោក” ក៏​ហៅ​ផង​ដែរ​ថា​វ៉ិន​តាន រឺ Wèndān (文單) រឺ ផលូ Pólòu (婆鏤)) ។
​ប្រវត្តិសាស្ត្រ​ប្រវត្តិ​ចេនឡា​ដី​គោក​គេ​មិន​សូវ​ដឹង​ច្បាស់​ទេ ព្រោះ​ហាក់​ដូច​ជា​នៅ​ដាច់​ស្រយាល​ពី​ការ​ទៅ​មក​របស់​អ្នក​ដំណើរ​ចិន​ពេក ។ ទោះ​បី​យ៉ាង​ណា​ក៏​​ដោយ ក៏​គេ​បាន​ដឹង​ថា​ក្នុង​សម័យ​នោះ​នយោបាយ​ក្រៅ​ប្រទេស​ចេន​ឡា​ដី​គោក​បាន​បញ្ជូន​ទូត​ទៅ​ប្រទេស​ចិន​នៅ​ឆ្នាំ​៧១៧ ។ ម្យ៉ាង​ទៀត នៅ​ឆ្នាំ​៧២២​ចេនឡាដី​គោក​បាន​លើក​ទ័ព​ទៅ​ជួយ​មេទ័ព​យួន​ឈ្មោះ​ម៉ៃ ហាក់​ដេ (mai hac-de)​ដែល​បះ​បោរ​ឡើង​ប្រឆាំង​នឹង​ការ​ជិះ​ជាន់​របស់​ពួក​ចិន​ក្នុង​រាជ​វង្ស​ថាង (៦១៨-៩០៧) ។ យ៉ាង​ណា​មិញ​នៅ​ឆ្នាំ​៦២១ ស្ដេច​កៅ​ត​នៃ​រាជ​វង្ស​នេះ​បាន​បញ្ជា​ឲ្យ​មេទ័ព​ឈ្មោះ​ខូវ វ៉ា​ លើក​ទ័ព​ទៅ​វាយ​យក យ៉ាវ​ចូវ​(ឈ្មោះ​​ស្រុក​យួន​នៅ​សម័យ​នោះ​) ដែល​ក្រោយ​មក​ទៀត​គឺ​នៅ​ឆ្នាំ​៦៧៩​ស្ដេច កៅ​តុង​បាន​ផ្លាស់​ឈ្មោះ​ទៅ​ជា​អាណ្ណាម​ដូ​ហូ​តូ (ប្រទេស​ជា​អា​ណាព្យា​បាល) វិញ ។ គឺ​ក្នុង​ករណី​នេះ​ហើយ​ដែល​មេ​ទ័ព​យួន​ម៉ៃ​ហាក់​ដេ បាន​បះ​ឡើង​ប្រឆាំង​ចិន​ដោយ​ចង​សម្ព័ន្ធ​មិត្ត​ជា​មួយ​ចេនឡា​និង​ចាម្ប៉ា ។ គួរ​គប្បី​ជ្រាប​ថា នេះ​គឺ​ជា​លើក​ទី​មួយ​ហើយ​ដែល​មាន​ប្រើ​ពាក្យ​អណ្ណាម​ក្នុង​ប្រវត្តិ​សាស្ត្រ​យួន ។ នៅ​ពាក់​កណ្ដាល​ទី​២​នៃ ស.វ.ទី៨ ចេនឡា​ដី​គោក​ទំនង​ជា​ត្រូវ​ចិន​ហៅ​ថា វ៉ិន​តាន ថែម​ទៀត ។​
ចំណែក​ក្រុម​ព្រះមហា​ក្សត្រ ដែល​គ្រប់​គ្រង​រស់​នៅ​ទី​ក្រុង​សម្ភុបុរៈ ប្រកាស​ថា ជាប់​ព្រះញាតិ​វង្ស​ចុះ​មក​ពី​ព្រះ​មហាក្ស​ត្រី​យានី ព្រះនាង​ជ័យ​ទេវី ។ [៦] ព្រះបាទ​ពាល​ទិត្យ​ទំនង​ជា​បាន​កសាង​ក្រុង​ពាលា​ទិត្យ​បុរ​ដែល​ជន​ជាតិ​ចិន​ចាត់​ទុក​ថា ជា​រាជ​ធានី​ពិត​ប្រាកដ​របស់​ចេន​ឡា​ទឹក​លិច ​(ប៉ូឡូ​ទីប៉ូ) ។ រាជ​ទូត​ត្រូវ​បាន​បញ្ជូន​ទៅ​ទស្សន​កិច្ច​ចិន នៅ​ឆ្នាំ​៧​៥​០ទំនង​ជា​មក​ពី​ចេនឡា​ទឹក​លិច ។[៧] ក្នុង​ពាក់​កណ្ដាល​ទី២​នៃស.វ​.ទី៨​ នៅ​ចេនឡា​ទឹក​​លិច មាន​ការ​កសាង​សិលា​ចារឹក​ជា​ច្រើន ជា​ពិសេស​នៅ​តំបន់​សម្ភុ​បុរ​ដែល​គេ​បាន​រក​ឃើញ​មួយ​ចុះ​កា​ល​កំណត់​៧៧០ (ព្រះ​ធាតុ​ព្រះ​ស្រី-ត្បូង​ឃ្មុំ ) និង​មួយ​ទៀត​ចុះ​កាល​កំណត់​៧៨១ (ល្បើក​ស្រុត-ក្រ​ចេះ) ទាំង​នេះ​សុទ្ធ​តែ​ជា​ស្នា​ព្រះ​ហស្ថ​របស់​ព្រះ​បាទ​ជ័យ​វរ្ម័ន​ទី១​ស្ទួន (ដាក់​លេខ​ទី១​ស្ទួន​គឺ​ដើម្បី​កុំ​អោយ​ពិបាក​រុះ​រើ​លេខ​ព្រះ​រាជា​អង្គរ​ពិជ័យវរ្ម័ន​ទី២​ដល់​ទី៩)​ ។ ក្រៅ​ពី​នេះ គេ​បាន​រក​ឃើញ​សិលា​ចារឹក​មួយ​ផ្ទាំង​ទៀត​ចុះកា​លកំ​ណត់ ៧៩១ នៅ​ប្រាសាទ​តា​គាម​ក្នុង​ខេត្ត​សៀម​រាប ។​ គេ​ចាត់​ទុក​សិលា​ចារឹក​នេះ ថា​ជា​ស​ក្ខីភាព​មួយ​ចាស់​ជាង​គេ​នៃ​ព្រះ​ពុទ្ធសាសនា​មហា​យាន នៅ​ស្រុក​ខ្មែរ ព្រោះ​ឯក​សារ​នេះ​បាន​និយាយ​ពី​ការ​កសាង​បដិមា​ព្រះ​ពោធិសត្វ​លោកេស្វរៈ​ជា​ពោធិសត្វ​បាន គេ​និយម​គោរព​បូជា​ជាង​គេ​នៅ​ស្រុក​ខ្មែរ​យើង ។ ក្នុង​សិល្បៈ​ចម្លាក់​បុរាណ​សិល្បករ​ខ្មែរ​ច្រើន​ឆ្លាក់​រូប​ពោធិសត្វ​នេះ​ជា​បុរស​ស​មាន​វ័យ​ក្មេង​មាន​ព្រះហស្ត​៤​កាន់​ផ្កា​ឈូក ខ្សែ​ផ្គាំ​គម្ពីរ និង​ដប​ទឹក (សូម​កុំ​ច្រឡំ​និង​ព្រះ​វិស្ណុ​ដែល​មាន​ព្រះហស្ត៤​ដែរ តែ​កាន់​ផ្កា​ឈូក​កង​ចក្រ ក្រទា និង សង្ខ) ។ នៅ​លើ​ព្រះ​សិរ​របស់​ព្រះអង្គ​មាន​រូប​ព្រះ​ពុទ្ធ​អា​មិ​តាភៈ ​។ [​៨] ចេន​ឡា​ទឹក​លិច​ក្រោម​ការ​ត្រួត​ត្រា​របស់​ជ្វា​ប្រទេស​ខ្មែរ​នៅ​ស.វ.ទី៨ ជា​សម័យ​មួយ​ដែល​គ្មាន​ស្ថិរភាព​ខាង​នយោ​បាយ​ព្រោះ​តែ​មាន​ការ​បែក​បាក់​ផ្ទៃ​ក្នុង​យ៉ាង​តំណំ ។ នេះ​ហើយ​ជា​ហេតុ​មួយ​ឲ​ជាតិ​ជិត​ខាង​មើល​ងាយ ដោយ​ហ៊ាន​លូក​ដៃ​ចូល​កកូរ​ក្នុង​កិច្ចការ​ផ្ទៃ​ក្នុង​ទៀត​ផង ។​
នៅ​ឆ្នាំ​៧៧៤​និង​៧៨៧ ពួក​ចោរ​ជ្វា​ក្រោយ​ពី​វាយ​បាន​កោះ​ត្រឡាច​ហើយ​តាំង​ជា​មូលដ្ឋាន បាន​លើក​គ្នា​ទៅ​រាត​ត្បាត ឆ្នេរ​សមុទ្រ​ប្រទេស​ចា​ម្ប៉ា ។ គឺ​នៅ​ពេល​ជា​មួយ​គ្នា​នេះ​ហើយ​ដែ​ល​ពួក​ចោរ​នោះ​បាន​ចូល​មក​រាត​ត្បាត​ចេនឡាទឹក​លិច​ដែរ ដោយ​ធ្វើ​ដំណើរ​បញ្ច្រាស​ឡើង​តាម​ទន្លេ​មេគង្គ មក​ដល់​សម្ភុ​បុរ ដុត​បំផ្លាញ​ទី​ក្រុង ឡោម​ព័ទ្ធរាជ​វាំង ចាប់​បាន​ព្រះ​រាជា​ព្រះ​នាម មហីបតិ​វរ្ម័ន ជា​បុត្រ​ព្រះ​បាទ​រាជេន្ទ្រ​វរ្ម័ន កាត់​យក​ព្រះ​សិរ​ហើយ​យក​ទៅ​ប្រទេស​ជ្វា ។ ចំពោះ​ការ​ឈ្លាន​ពាន​របស់​ជ្វា​មក​លើ​ក្សត្រ​បុរី​មួយ​របស់​ចេន​ឡាទឹក​លិច​នេះ មាន​មតិ​ខ្លះ​យល់​ថា ជា​ការ​ទាម​ទារ​យក​កេរ​មត៌ក​របស់​ដូន​តា​ខ្លួន ព្រោះ​ពួក សៃ​លេន្ទ្រ​ធ្លាប់​បាន​ប្រកាស​ខ្លួន​ថា​ជា​ស្ដេច​ភ្នំ (សៃ​លេន្ទ្រ) ដែល​ជា​ឋានន្តរ​នាម​របស់​ព្រះ​រាជា​ណាចក្រ​ភ្នំ​នេះ​ឯង ។
ចំពោះ​ការ​តាំង​អំណាច​អធិរាជ​ភាព (Suzeraninte) របស់​ពួក​សៃ​លេន្ទ្រ​លើ​ប្រទេស​ខ្មែរ​នេះ ឈ្មួញ​អារ៉ាប់​ម្នាក់​ឈ្មោះ សូឡៃ​ម៉ាន់ នៅ​ស.វ.ទី១០​បាន​និយាយ​ថា: ថ្ងៃ​មួយ​ព្រះ​រាជា​ខ្មែរ​មាន​ព្រះ​បំណង​ចង់​ឃើញ​ព្រះ​សិរ នៃ​មហារាជ​ក្រុង Zabag កាត់​ដាក់​លើ​ថាស​មួយ ។ ដំណឹង​នេះ​ក៏​ឮ​ដល់​មហារាជ​ព្រះ​អង្គ​ក៏​លើក​ទ័ព​ជើង​ទឹក​ចូល​មក​វាយ​ប្រទេស​ខ្មែរ ចាប់​បាន​ព្រះ​រាជា​ខ្មែរ​ហើយ​បញ្ជា​ឲ្យ​កាត់​ព្រះ​សិរ ។ លុះ​ត្រលប់​ទៅ​ដល់​ព្រះ​នគរ​វិញ​ហើយ​មហារាជ​ទ្រង់​ឲ្យ​យ​ក​ព្រះ​សិរ​នោះ​ទៅ​លាង​ស្អាត យក​អប់​ទុក​ក្នុង​ភាជន៍​មួយ​រួច​ទ្រង់​ឲ្យ​បញ្ជូន​មក​ថ្វាយ​ចំពោះ​ព្រះ​រាជា​ដែល​បាន​ឡើង​សោយ​រាជ្យ​ជា​តំណ​តមក ។ ចាប់​តាំង​ពី​ពេល​នោះ​មក នៅ​រៀង​រាល់​ព្រឹក​ព្រះ​រាជា​ខ្មែរ​ត្រូវ​បែរ​ព្រះ​ភក្ត្រ​ឆ្ពោះ​ម​ក​ក្រុង Zabag ដើម្បី​ធ្វើ​គារវកិច្ច​ចំពោះ​ព្រះ​មហារាជ​ក្រុង​នេះ (សេចក្ដី​ស្រង់​តាម​អត្ថ​បទ​បោះ​ពុម្ពផ្សាយ ដោយ​ជន​ជាតិ​អារ៉ាប់​ម្នាក់​ទៀត​ឈ្មោះ Abou Zayd Hassan នៅ​ប្រមាណ​ឆ្នាំ​៩២៦) ។ រឿង​ដែល​តំណាល​ដោយ​ឈ្មួញ​អារ៉ាប់​ខាង​លើ​នេះ​ទោះ​បី​មាន​លក្ខណៈ​ជា​រឿង​ព្រេង​ក៏​ដោយ ក៏​មាន​លក្ខណៈ​ស្រប​នឹង​ការ​ពិត​ខ្លះ​ដែរ គឺ​តំណាង​អំណាច​របស់​ជ្វា​មក​លើ​ប្រទេស​ខ្មែរ​យើង​ហើយ​ដែល​មាន​ការ​បញ្ជាក់​ពី​សិលា​ចារឹក​ស្ដុក​កក់​ធំ​នៅ​ពេល​ក្រោយ​មក​ទៀត ​។ -ព្រះ​ពុទ្ធសាសនា​ថេរវាទ​​ (ជា​ភាសា​បាលី: थेरवाद theravāda, ស្ថា​វិរ​វាទ ជា​ភាសា​សំ​ស្ក្រឹត: स्थविरवाद sthaviravāda, ភាសា​អង់​គ្លេស: Theravada) មាន​ន័យ​ប្រាកដ​ថា ការ​ប្រៀន​ប្រដៅ របស់​ព្រឹទ្ធា​ចារ្យ​ឬ​ការ​ប្រៀន​ប្រ​ដៅ​ជំនាន់​ដើម គឺ​ជា​ការ​សិក្សា​ចាស់​បំផុត នៃ​ព្រះពុទ្ធសាសនា​ដែល​នៅ​គង់​វង់​ដល់​សព្វ​ថ្ងៃ​នេះ ។ ​ថេរ​វាទ​បាន​ចាប់​កំណើត នៅ​ក្នុង​អាណាចក្រ​ឥណ្ឌា មាន​សភាព​រក្សា​ទុក​ដូច​ដើម ហើយ​ជា​ទូទៅ​ប្រហាក់​ប្រហែល​គ្នា នឹង​ពុទ្ធសាសនា​ដំបូង ។ ជា​ច្រើន សតវត្សរ៍​កន្លង​មក ព្រះ​ពុទ្ធ​សាសនា​ថេរ​វាទ​ជា​សាសនា​ចំបង​នៅ​ក្នុង​ស្រី​លង្កា (៧០​ភាគ​រយ​នៃ​ចំនួន​ប្រជាពល​រដ្ឋ) ហើយ​និង​មួយ​ផ្នែក​ធំ​នៃ​អា​ស៊ីភាគ​អាគ្នេយ៍ (ប្រទេស​ខ្មែរ​លាវ ភូមា ថៃ) ។ ប្រពៃណី​ថេរ​វាទ​នេះ ក៏​ត្រូវ​បាន​គេ​ប្រ​តិបត្តិ​នៅ​ក្នុង​ប្រទេស​ចិន​ផ្នែក​អាគ្នេយ៍ (ដោយ​ក្រុម​សម្ព​ន្ធ​ហ្សន Shan និង​តៃ Tai), ក្នុង​ប្រទេស​វៀត​ណាម (ដោយ​ខ្មែរ​ក្រោម),ប្រ​ទេសបង​គ្លា​ដេស (ដោយ​ក្រុម​សម្ពន្ធ​ព​រុ​អាស Baruas ឆក​មា Chakma និង​មឃ​Magh),​ប្រទេស​ម៉ាឡេស៊ី​និង​ឥណ្ឌូ​ណេស៊ី​ផង​ដែរ សព្វ​ថ្ងៃ​នេះ​កំពុង​មាន​ប្រជា​ប្រីយ​ភាព នៅ​ក្នុង​សិង្ហ​បូរី​និង​ក្នុង​លោក​ខាង​លិច ។ សព្វ​ថ្ងៃ​នេះ អ្នក​កាន់​ព្រះ​ពុទ្ធសាសនា​ថេរ​វាទ ជុំវិញ​ពិភព​លោក​មាន​ចំនួន​ជាង​១០០​លាន​នាក់ ហើយ​ក្នុង​សតវត្ស៍​ថ្មី​នេះ ថេរ​វាទ​បាន​ចាក់​ឫស​ក្នុង​លោក ខាង​លិច និង​ដុះ​ដា​ល​ឡើង​វិញ​នៅ​ក្នុង​ប្រទេស​ឥណ្ឌា ។
ប្រវត្តិ ប្រភ​ព​នៃ​ការ​បង្រៀន​គ្រឹះ​នៃ​ការ​បង្រៀន​ព្រះ​ពុទ្ធសាសនា​ថេរ​វាទ​បែក​ចេញ​មក​អំពី វិភ​ជ្ជ​វាទ Vibhajjavada (ទ្រឹស្តី​នៃ​ការ​ធ្វើ​វិភាគ) ដែល​តមក​អំពី​ស្ថាវិរៈ (ឬ​ការ​ប្រៀន​ប្រដៅ​របស់​ព្រឹទ្ធា​ចារ្យ) ក្នុង​ជំនាន់​ពេល​ធ្វើ​សង្គាយ​នា​លើក​ទី៣ ព.ស២៩៤ ក្នុង​រជ្ជ​កាល​មហា​អធិរាជ​អសោក នៃ​ប្រទេស​ឥណ្ឌា។ វិភជ្ជវា​ទិន (អ្នក​កាន់​វិភជ្ជវាទ)​ សំគាល់​ខ្លួន​ថា​ជា​អ្នក​បន្ត​ប្រពៃណី​ស្ថាវិរៈ ហើយ​បន្ទាប់​ពី​សង្គាយ​នា​លើក​ទី​៣​មក ក៏​នៅ​តែ​បន្ត​ហៅ​ការ​រៀន​សូត្រ ថា​ជា​ស្ថាវិរ​ថេរៈ (ព្រឹទ្ធា​ចារ្យ) ។
ទ្រឹស្តី​របស់​វិភជ្ជវា​ទិន ប្រហែល​គ្នា​នឹង​ស្ថាវិរៈ​ជំនាន់​ចាស់​ដែរ ប៉ុន្តែ​មិន​ដូច​គ្នា​ទាំង ស្រុង​ទេ ។ ក្រោយ​ពេល​ធ្វើ​សង្គាយនា​លើក​ទី៣​មក ដោយ​មក​មាន​ពី​ទី​តាំង​ឆ្ងាយ​ៗ ពី​គ្នា ជា​ហេតុ​បណ្តាល​ឲ្យ​វិភជ្ជវា​ទិន អភិវឌ្ឍន៍​បន្តិច​ម្តង​ៗ​ជា​៤​ពួកៈ មហី​សាសកៈ​១ Mahisasaka កាស្យ​បី​យៈ​១ Kasyapiya ធម្មគុប្តកៈ១ Dharmakuptaka និង​តា​ម្រ​ប​នីយៈ​១ Tamraparniya ។ ថេរវាទ​ចុះ​មក​អំពី​តា​ម្រប​នីយៈ ដែល​មាន​ន័យ​ថា ពូជ​ពង្ស​ជន​ជាតិ​ស្រី​លង្កា ។ ប្រភព​ខ្លះ​អះ​អាង​ថា មាន​តែ​ថេរវាទ​ទេ​ដែល​អភិវឌ្ឍន៍​មក​ពី​វិភជ្ជវា​ទិន​ផ្ទាល់ ​។ តាម​រយៈ​អ្ន​ក​ស្រាវ​ជ្រាវ​ព្រះ​ពុទ្ធសាសនា អា.កា វរ​ដេរ A.K. Warder ថេរវាទ​រីក​ដុះ​ដាល​ទៅ​ខាង​ត្បូង​ទាំង​ពី​អវន្តិ (Avanti) ទៅ​ក្នុង​មហារស្រ្ត (Maharastra) និង​អន្ធរៈ (Andhra) ដល់​ចូឡា​ប្រទេស​កន្ចិ (Kanchi) ហើយ​និង​សី​ឡន (Ceylon)។ គេ​បាន​រក្សា ទី​កន្លែង​នៅ​អវន្តិ​ហើយ និង​ទឹក​ដី​ថ្មី​របស់​គេ​មួយ​រយៈ​ពេល ប៉ុន្តែ​គេ​ប្រមូល​គ្នា​បន្តិច​ម្តង​ៗ នៅ​តំបន់​ខាង​ត្បូង គឺ មហាវិហារ ក្នុង​អនុរទ្ធ​បុរៈ​ធានី​របស់​ប្រទេស​សីឡន ដែល​ក្លាយ​ទៅ​ជា​មជ្ឈ​មណ្ឌល​សំខាន់ នៃ​ប្រពៃ​ណី​របស់គេ អវន្តិ​ជា​មណ្ឌល​ទី២ ហើយ​តំបន់​ខាង​ជើង ត្រូវ​បោះ​បង់​ចោល ទៅ​ឲ្យ​ក្រុម​សិក្សា​ដទៃ​ទៀត ។ មាន​​ពត៌​​មាន​​តិច​​តួច​​ណាស់ ដែល​​ប្រាប់​​អំពី​​ព្រះ​​ពុទ្ធសាសនា​​ថេរ​វាទ​​ក្នុង​​ប្រទេស​​ឥណ្ឌា ក្នុ​ង​ប្រវត្តិសាស្រ្ត​​ក្រោយ ហើយ​​គេ​​មិន​​ដឹង​​ថា​​ថេរ​វាទ​​ត្រូវ​​បាត់​​បង់​​ពី​​ប្រទេស​ដើម តាំង​​ពី​​ពេល​​ណា​​មក​​ទេ ។
ឈ្មោះ​តា​ម្រប​នីយៈ​បាន​ដាក់​ឲ្យ​ពូជ​ពង្ស​ស្រី​លង្កា​នៅ​ឥណ្ឌា ប៉ុន្តែ​គ្មាន​សញ្ញា​ណា​មួយ បង្ហាញ​ថា​មាន​ការ​ផ្លាស់​ប្តូរ​ទ្រឹស្តី ឬ​គម្ពីរ​ដីកា​អំពី​វិភជ្ជវា​ទិន​ទេ ដោយ​ហេតុ​ថា ឈ្មោះ​គ្រាន់​តែ​ចង្អុល​ប្រាប់ ទី​កន្លែង​តែ​ប៉ុណ្ណោះ​។ ដោយ​យោង​ទៅ​តាម​ប្រភព​ដើម នៃ​ថេរ​វាទ​រប​ស់​គេ គេ​រំលឹក​ថា គេ​បាន​ទទួល​ការ​បង្រៀន ដែល​ត្រូវ​បាន​គេ​យល់​ព្រម នៅ​ពេល​ប្រជុំ​សង្គាយនា​លើក​ទី​៣ ហើយ​គេ​ស្គាល់​ការ​បង្រៀន​នេះ​ថា​ជា​វិ​ភជ្ជ​វាទ ។ នៅ​សតវត្សរ៍​ទី​៧ អ្នក​ធ្វើ​ដំណើរ​សាសនាជន​ជាតិ​ចិន (Xuanzang) និង (Yijing) នៅ​ក្នុង​ស្រី​លង្កា គេ​ស្គាល់​ថា​ជា​ពួក​ស្ថាវិរៈ ។នៅ​ក្នុង​ឥណ្ឌា​ជំនាន់​ចាស់ អ្នក​សិក្សា ដែល​ប្រើ​ភាសា​សំស្រ្កឹត​សម្រាប់​សាសនា គេ​ហៅ​ថា​ស្ថាវិរៈ ប៉ុន្តែ​អ្នក​ដែល​ប្រើ​ភាសា​បាលី​វិញ គេ​ហៅ​ថា​ថេរៈ ​។
អភិបាលរាជធានីភ្នំពេញ
អភិបាលរាជធានីភ្នំពេញ គឺជាប្រមុខថ្នាក់ដឹកនាំរដ្ឋាភិបាលមូលដ្ឋានសម្រាប់រាជធានីភ្នំពេញ។
បញ្ជីរាយនាម អភិបាលរាជធានីភ្នំពេញ
អភិបាលក្រុងភ្នំពេញ ពីឆ្នាំ ១៩៤១ ដល់ឆ្នាំ ១៩៧០៖
ពុទ្ធសាសនានិងដែនសុវណ្ណភូមិ
បន្ទាប់​ពី​ការ​ធ្លាក់​ចុះ​អន់​ថយ​នៃ​ព្រះ​ពុទ្ធ​សាសនា​ក្នុង​ឥណ្ឌា សមណ​ទូត​ពី​ស្រី​លង្កា បាន​កែ​ប្រែ​បន្តិ​ច​ម្តង​ៗ​ ព្រះ​ពុទ្ធសា​សនា​ភូមា​ទៅ​ជា​ថេរ​វាទ​ហើយ​២​សតវត្សរ៍​បន្ទាប់​មក ព្រះពុទ្ធសាសនា​ថេរ​វាទ​ក៏​ត្រូវ​បាន​នាំ​ចូល ទៅ​ក្នុង​តំបន់​ប្រទេស​ថៃ លាវ និ​ង​ខ្មែរ ដែល​ប្តូរ​ជំនួស​បែប​ព្រះ​ពុទ្ធសាសនា​ពី​ពេល​មុន​ ។
ប្រវត្តិ​នៃ​ប្រពៃណី​សាសនា​តាម​ប្រពៃណី​របស់​សិន្ហ​លី Sinhalese នៃ​ស្រី​លង្កា ព្រះ​ពុទ្ធ​សាសនា​បាន​នាំ​ចូល​មក​ស្រី​លង្កា​ដោយ មហិន្ទ​ Mahinda ដែល​គេ​ជឿ​ថា​ជា​ព្រះ​រាជ​បុត្រ​របស់ ព្រះ​អធិរាជ​អា​សោក នៃ​ម​ឧរ្យៈ Maurya (ឥណ្ឌា​សម័យ​បុព្វកាល) ក្នុង​សតវត្សរ៍​ទី​៣​មុន​គ្រឹស្ត​សករាជ ជា​ចំណែក​មួយ​នៃ​សក​ម្មភាព របស់​សមណ​ទូត ក្នុង​ជំនាន់​អាសោក​សម័យ ។ ក្នុ​ង​ស្រី​លង្កា ព្រះ​មហិន្ទ បាន​បង្កើត​អារាម​មហា​វិហារ​នៃ​អនុរ​ធ​បុរៈ ។ ក្រោយ​មក​អារា​ម​មហា​វិហារ ក៏​បាន​បែក​ជា​៣​ក្រុម ដែល​គេ​ស្គាល់​តាម​ទី​តាំង​មណ្ឌល ជា​មហា​វិហារ​១ អភយ​គីរី​វិហារ​១ និង​ជេត​វន​វិហារ​១ ។ ក្នុង​គ.ស​១,១៦៤ ដោយ​មាន​ការ​ណែ​នាំ​ពី​ថេរៈ​២អង្គ ពី​សាខា​ព្រៃ (ប្រហែល​ជា​មាន​ទី​តាំង​ក្នុង​ព្រៃ) នៃ​មហា​វិហារ, ស្តេច​ស្រី​លង្កា​បាន​បង្រួប​បង្រួម ភិក្ខុ​ទាំង​អស់​ក្នុង​ស្រី​លង្កា ឲ្យ​ចូល​ទៅ​ក្នុ​ង​ការ​ហាត់​រៀន​ក្នុង​មហា​វិហារ ត្រឹម​ត្រូវ​តាម​ប្រពៃណី​វិញ ។​ បី​បួន​ឆ្នាំ​ក្រោយ​បន្ទាប់ ពី​ការ​មក​ដល់​នៃ​ស្ថាវិរៈ មហិន្ទៈ, សង្ឃ​មិត្ត​ដែល​គេ​ជឿ​ថា​ជា​បុត្រី​របស់​អធិរាជ​អា​សោក បាន​មក​កាន់​ស្រី​លង្កា ។ ព្រះ​នាង​សង្ឃ​មិត្ត​បាន​បង្កើត​ឲ្យ​មាន ក្រុម​ភិក្ខុនី​ជា​លើក​ដំបូង ក្នុង​ស្រី​លង្កា ប៉ុន្តែ​ក្រុម​ភិក្ខុនី ត្រូវ​សាប​សូន្យ​ទៅ​វិញ ក្នុង​សត​វត្សរ៍​ទី​១១​នៅស្រី​លង្កា និង​សតវត្សរ៍​ទី​១៣​នៅ​ក្នុង​ភូមា ។
អភិបាលរាជធានីភ្នំពេញ
បញ្ជីរាយនាម អភិបាលរាជធានីភ្នំពេញ
អភិបាលក្រុងភ្នំពេញ ពីឆ្នាំ ១៩៧០ ដល់ឆ្នាំ ១៩៧៥៖
ពុទ្ធសាសនានិងដែនសុវណ្ណភូមិ
នៅ​គ្រឹស្ត​សករាជ​ ៤២៩ តាម​សេចក្តី​សុំ​ពី​អធិរាជ​ប្រទេស​ចិន ភិក្ខុនី​ជា​ច្រើន​ពី​អនុរ​ធបុរៈ បាន​បញ្ជូន​ឲ្យ​ទៅ​កាន់​ប្រទេស​ចិន ដើម្បី​បង្កើត​ក្រុ​ម​ភិក្ខុនី​នៅ​ទី​នោះ ។ វិន័យ​ភិក្ខុនី​បាន​រីក​ចម្រើន​ទៅ​ដល់​ប្រទេស​កូរេ ។ ក្នុង​ឆ្នាំ ១,៩៩៦ ភិក្ខុនី ១១រូប បាន​ត្រូវ​ជ្រើស​រើស​ពី​ស្រី​លង្កា ហើយ​បំបួស​ជា​ភិក្ខុ​នី ពេញ​លក្ខណៈ​ដោយ ក្រុម​ភិក្ខុ​ថេរ​វាទ រួម​ជា​មួយ​នឹង​ភិក្ខុនី​ពី​កូរេ នៅ​ក្នុង​ប្រទេស​ឥណ្ឌា ។ មាន​ការ​មិន​យល់​ស្រប​ក្នុង​ចំណោម អ្នក​គ្រប់​គ្រង​វិន័យ​ថេរ​វាទ ថា​តើ​ការ​បំបួស​បែប​នេះ​មិន​ត្រឹម​ត្រូវ ​។ ក្នុង​ ២ ឬ ៣ ឆ្នាំ​កន្លង​មក អ្នក​ដឹក​នាំគ​ណៈ​ទម្ពុ​ល្លៈ Dambulla (ខេត្ត​មួយ​ក្នុង​ភូមិ​ភាគ​កណ្តាល​នៃ​ស្រី​លង្កា) បាន​ធ្វើ​ពិ​ធី​បំបួស​ដល់​ភិក្ខុនី​ជា​ច្រើន​រយ​អង្គ ។ ព្រឹត្តិការណ៍​នេះ​បាន​ត្រូវ​អ្នក​ដឹក​នាំ​ឯ​ទៀត ក្នុង​និ​កាយ​សៀម Siam Nikaya និង​អមរ​បុរៈនិ​កាយ Amarapura Nikaya ពោល​និន្ទា ហើយ​និង​គណៈ​ដឹក​នាំ​ព្រះ​ពុទ្ធសាសនា​ភូមា បាន​ប្រកាស​ថា​ការ​បំបួស​ភិក្ខុនី​ក្នុង​សម័យ​ថ្មី មិន​ត្រឹម​ត្រូវ​ឡើយ ពិត​មែន​តែ​មាន​ភិក្ខុ​ភូ​មា​ខ្លះ​មិន​យល់​ស្រប ។
តាម​គម្ពីរ​មហា​វង្ស​នៃ​ស្រី​លង្កា បន្ទាប់​អំពី​សង្គាយនា​លើក​ទី​៣បាន​ចប់​សព្វ​គ្រប់ ព្រះ​សង្ឃ​២​អង្គ​គឺ ​សោណៈ និង ឧត្តរៈ បាន​ត្រូវ​បញ្ជូន​ឲ្យ​ទៅ​ធ្វើ បេសកកម្ម​ផ្សាយ​សាសនា​នៅ​សុវណ្ណ​ភូមិ Suvannabhumi ។ អ្នក​សិក្សា​ស្រាវ​ជ្រាវ​មាន​យោបល់​ផ្សេង​ៗ​គ្នា ចំពោះ​ទី​កន្លែង​ពិត​ប្រា​កដ​នៃ​សុវណ្ណ​ភូមិ ប៉ុន្តែ​គេ​ជឿ​ថា​សុវណ្ណ​ភូមិ ស្ថិត​នៅ​កន្លែង​ណា​មួយ ក្នុង​ប្រទេស​ភូមា​ខាង​ក្រោម តំបន់​ដី​សន្តរ South-East Asia កោះ​សុម​ត្រា ​។​
មន Mon និងព្យូ Pyu ជា​អ្នក​ស្រុក​នៅ​ក្នុង​ចំណោម​ជន​ជាតិ​ដើម ដែល​រស់​នៅ​ក្នុង​ភូមា​មុន​គេ ។ តាម​ការ​ស្រាវ​ជ្រាវ​​ថ្មី​ៗ​ផ្នែក​បុរាណ​វត្ថុ​វិទ្យា នៅ​កន្លែង​តាំង​លំ​នៅ​ដ្ឋាន​មួយ​របស់​ជន​ជាតិ​ព្យូ​ក្នុង​ជ្រលង​ភ្នំ​សា​មោន (ប្រហែល​១​រយ​គី​ឡូ​មែត្រ​ខាង​ទិស​និរតី​នៃ Bagan) បាន​បង្ហាញ​ថា​ពួក​គេ​មាន​ការ​ទាក់​ទង​ពានិជ្ជ​កម្ម ជា​មួយ​ឥណ្ឌា​តាំង​ពី​៥​រយ ទៅ​៤​រយ​ឆ្នាំ​មុន​គ្រឹស្ត​សក​រាជ ជា​មួយ​នឹង​ប្រទេស​ចិន​តាំង​ពី​២រយ​ឆ្នាំ មុន​គ្រឹស្ត​សក​រាជ ។ ប្រភព​ឯក​សារ​ចិន​ពី​គ្រឹស្ត​សករាជ​២៤០ បាន​ឲ្យ​ដឹង​ថា​មាន​រា​ជា​ណាចក្រ​កាន់​ព្រះពុទ្ធ​សាសនា​មួយ ហៅ​ថា​លិន-យាង Lin Yang ដែល​ពួក​អ្នក​សិក្សា​ខ្លះ បាន​ស្គាល់​ថា​រាជា​ណាច​ក្រ​បេក​ថា​ណូ Beikthano របស់​ជន​ជាតិ​ព្យូ ៣០០គ.ម ខាង​ជើង​យ៉ង់​គន Yangon​ ។ ជន​ជាតិ​ភូមា​ក៏​ក្លាយ​បន្តិច​ម្តង​ៗ​ទៅ​ជា​ថេរ​វា​ទិន នៅ​ពេល​ជួប​នឹង​អារ្យ​ធម៌​របស់​មន និង​ព្យូ​មក ។ ជន​ជាតិ​ថៃ​ក៏​ទៅ​ជា អ្នក​កាន់​និកាយ​ថេរ​វាទ​ដែរ បន្តិច​ម្តង​ៗ​បន្ទាប់​ពី​បាន​ជួប​នឹង​អារ្យ​ធម៌​មន ។ ពិត​មែន​តែ​មាន​ជោគជ័យ​នៅ​ក្នុង​អាស៊ី​ផ្នែក​អគ្នេយ៍ ព្រះពុទ្ធ សាសនា​ថេរវាទ​ក្នុង​ប្រទេស​ចិន ស្ថិត​នៅ​តែ​ក្នុង​តំបន់​ជាប់​ព្រំ​ដែន នឹង​ប្រទេស​ថេរ​វាទ​តែ​ប៉ុណ្ណោះ ។
ទិដ្ឋភាព​ទូ​ទៅ​នៃ​ទស្សន​វិជ្ជា​ថេរ​វាទ​បង្កើត​នូវ​គំនិត​នៃ​វិភជ្ជវាទ ពាក្យ​នេះ​មាន​ន័យ​ថា ការ​បង្រៀន​ពី​ការ​វិភាគ (teaching of analysis) ។ ទ្រឹស្តី​នេះ​និយាយ​ថា​ បញ្ញា​ត្រូវ​តែ​កើត​មក​ពី​ការ​ពិ​សោធន៍ របស់​អ្នក​ស្វែង​រក ការ​ស៊ើប​អង្កេត​ល្អិត​ល្អន់ ហើយ​វិនិច្ឆ័យ​ជា​ជាង​សទ្ធា​ងងឹត​ងងល់។ យ៉ាង​ណា​ក៏​ដោយ គម្ពីរ​ប្រពៃណី​ថេរវាទ​សង្កត់​ខ្លាំង ទៅ​លើ​ការ​ប្រុង​ប្រយ័ត្ន ចំពោះ​ដំបូន្មាន​របស់​អ្នក​វៃឆ្លាត ដោយ​គិត​ថា​ដំបូន្មាន​នោះ​និង​ការ​ពិសោធន៍​ផ្ទាល់​ខ្លួន ត្រូវ​យក​មក​ប្រៀប​ធៀប ដើម្បី​វិនិច្ឆ័យ​សម្រាប់​ការ​ប្រតិបត្តិ ។ នៅ​ក្នុង​ថេរ​វាទ ហេតុ​នៃ​ការ​កើត​ឡើង​និង​សេចក្តី​ទុក្ខ​របស់​មនុស្ស គឺ​តណ្ហា​ដែល​ផ្ទុក​ទៅ​ដោយ​កិលេស ។
កិលេស​ទាំង​នោះ​ដែល​ចង​មនុស្ស ឲ្យ​ជាប់​ក្នុ​ង​ការ​វិល​កើត​វិល​ស្លាប់ ចាត់​ថ្នាក់​ចូល​ទៅ​ក្នុង​សំយោជនៈ​១០ (ten fetters) ហើយ​កិលេស​ដែល​រា​រាំង​មិន​ឲ្យ​សមាធិ​កើត​ឡើង មាន​៥​គឺ នីវរណធម៌​៥ Five hindrances ។ ថ្នាក់​របស់​កិលេស​អាច គ្រោត​ក្រាត មធ្យម ឬ​សុខុម ។ វា​ជា​បាតុភូត​ដែល​កើត​ឡើង ស្ថិត​នៅ​មួយ​រយៈ ហើយ​វិនាស​សាប​សូន្យ​ទៅ​វិញ​ជា​ញឹក​ញយ ។ អ្នក​កាន់​ថេរ​វាទ​យល់​ឃើញ​ថា កិលេស​មិន​ត្រឹម​តែ​ឲ្យ​ទុក្ខ​ទោស​ដល់​ខ្លួន​ឯង ប៉ុណ្ណោះ​ទេ វា​ឲ្យ​ទុក្ខ​ទោស​ដល់​អ្នក​ដទៃ​ទៀត​ផង​ដែរ វា​ជា​កម្លាំង​រុញ​ច្រាន ឲ្យ​មនុស្ស​ធ្វើ​អំពើ​អមនុស្ស​ធម៌​ទាំង​អស់ ។ អ្នក​កាន់​ថេរ​វាទ​ជឿ​ថា កិលេស​ជា​ទម្លាប់​កើត​ឡើង ដោយ​សារ​អវិជ្ជា Avijja ដែល​ផ្តល់ ការ​ឈឺ​ចាប់ ដល់​ចិត្ត​របស់​អ្នក​មិន​ត្រាស់​ដឹង ដែល​ជាប់​ជំពាក់​ទៅ​លើ​វា និង​ឥទ្ធិ​ពល​របស់​វា​ក្នុង​សេចក្តី​មិន​យល់​ដឹង​នូវ​សេចក្តី​ពិត​ ។ ប៉ុន្តែ​តាម​ការ​ពិត កិលេស​ទាំង​នោះ គ្រាន់​តែ​ជា​គ្រឿង​ពិស​ពុល​ដល់​ចិត្ត បង្កើត​ឲ្យ​មាន​សេចក្តី​ឈឺ​ចាប់ និង​ការ​ចង្អៀត​ចង្អល់​តែ​ប៉ុណ្ណោះ ។
អភិបាលរាជធានីភ្នំពេញ
បញ្ជីរាយនាម អភិបាលរាជធានីភ្នំពេញ
ចាប់ពីឆ្នាំ១៩៧៥ រហូតដល់ឆ្នាំ១៩៧៩ សាលាក្រុងភ្នំពេញត្រូវឋិតនៅក្រោមការគ្រប់គ្រងរបស់របប កម្ពុជាប្រជាធិបតេយ្យ។​ នៅកំឡុងពេលនោះពុំមានការ កត់ត្រាឈ្មោះអភិបាល ឬអ្នកគ្រប់គ្រងទេ គឺយើងគ្រាន់តែបានដឹងថា សាលាក្រុងឋិតក្រោមការគ្រប់គ្រងផ្ទាល់ពីគណៈ កម្មការមជ្ឈឹមបក្ស។
ពុទ្ធសាសនានិងដែនសុវណ្ណភូមិ
អ្នក​គ្មាន​ការ​ត្រាស់​ដឹង ជាប់​ជំ​ពាក់​ចិត្ត​ទៅ​លើ​រូប​កាយ ក្នុង​ការ​សន្មត់​ថា​កាយ​នេះ​ជា​របស់​ខ្លួន តែ​តាម​ការ​ពិត​កាយ​នេះ ជា​បាតុភូត​មិន​ទៀង (មិន​ស្ថិត​ស្ថេរ) កើត​ឡើង​ដោយ​សារ មហាភូត​រូប​៤ four basic elements ។ ក្នុង​គម្ពី​រ​ព្រះពុទ្ធសាសនា​ជំនាន់​ដើម មហា​ភូត​រូប​៤​នេះ​ជា​ញឹកញយ មាន​លក្ខណៈ​ជា​ដី ទឹក ភ្លើង ខ្យល់ ត្រូវ​គេ​ផ្តល់​អត្ថន័យ​តាម ការ​ដឹង​ដោយ​វិញ្ញាណ​ថា រឹង កំដៅ រាវ កំរើក ។ គេ​ជឿ​ថា​ជា​រឿយ​ៗ កិលេស​ដែល​បង្ខិត​បង្ខំ និង​ចាត់​ចែង​ចិត្ត​របស់​គេ រា​រាំង​មិន​ឲ្យ​គេ​មើល​ឃើញ នូវ​ធម្មជាតិ​ពិត​នៃ​សេចក្តី​ពិត ។ អាកប្បកិរិយា​ឆ្គាំ​ឆ្គង​នឹង​ជួយ ពង្រឹង​កិ​លេស ឲ្យ​កាន់​តែ​មាំមួន​ថែម​ទៀត ប៉ុន្តែ​ការ​ប្រតិបត្តិតាម អរិយ​អដ្ឋង្គិក​មគ្គ Noble Eightfold Path អាច​ធ្វើ​ឲ្យ​កិលេស​ចុះ​អន់​ថយ ឬ​ក៏​ផ្តាច់​ឫស​របស់​វា​បាន ។
គេ​ជឿ​ថា​បុគ្គល​គ្មាន​ការ​ត្រាស់​ដឹង ពិសោធន៍​ឃើញ​លោក​នេះ តាម​ទ្វារ​វិញ្ញាណ​មិន​សុក្រិត​៦របស់​គេ (ទ្វារភ្នែក ត្រចៀក ច្រមុះ អណ្តាត កាយ និងចិត្ត) ហើយ​ប្រើ​​ប្រាស់​ចិត្ត ដែល​ស្រ​អាប់​ទៅ​ដោយ​កិលេស សម្រាប់​ការ​បក​ស្រាយ ការ​ដឹង និង​ការ​ទាញ​យក យោ​បល់ ។ ក្នុង​សភាព​ការ​បែប​នេះ ការ​ដឹង​និង​យោបល់​ត្រូវ​ធ្វើ​ឡើង តាម​តែ​មាយា​ការ​នៃ​សេចក្តី​ពិត របស់​បុគ្គល​នោះ ។ ពេល​ស្ថិត​នៅ​ក្នុង​ឈាន (ចិត្ត​ចុះ​ស៊ប់​ក្នុង​សមាធិ) ទ្វារ​វិញ្ញាណ របស់​រូប​នឹង​មិន​សកម្ម កិលេស​របស់​ចិត្ត​នឹង​ត្រូវ​កំចាត់​បង់ ហើយ​កុសល​ចិត្ត​នឹង​ត្រូវ​កើន​កម្លាំង ។ ពេល​នេះ​ចិត្ត (mind) អាច​យក​មក​ប្រើ ដើម្បី​ពិនិត្យ​និង​កើត​បញ្ញា ក្នុង​ការ​រក​ធម្មជាតិ​ពិត​នៃ​សេច​ក្តី​ពិត ​។
កិលេស​មាន​៣​ជាន់ ក្នុង​ជាន់​អសកម្ម វា​ដេក​សម្ងំ​ស្ងៀម​នៅ​បាត​នៃ​សន្តាន​ចិត្ត រង់​ចាំ​ឱ​កាស​ល្អ (អនុសយ​កិ​លេស) ប៉ុន្តែ​កាល​ណា​មាន​ការ​កំរើក​រញ្ជួយ លើ​ផ្ទៃ​វិញ្ញាណ វា​នឹង​បង្ហាញ​ខ្លួ​ន​នៅ​ផ្ទៃ​ខាង​លើ​នៃ​ចិត្ត ជា​អកុសល​ចិត្ត​ជា​អារម្មណ៍​ជា​ចេត​នា ។ កាល​បើ​វា​មាន​កម្លាំង​គ្រប់​គ្រាន់ កិលេស​នឹង​ដល់​នូវ​ការ​ប្រព្រឹត្ត​កន្លង (វិតិ​ក្កមៈ) ប្រកប​ដោយ​គ្រោះ​ថ្នាក់ ដែល​បណ្តាល​ឲ្យ​គេ ធ្វើ​អំពើ​ដោយ​កាយ ឬ ដោយ​វាចា ។ ដើម្បី​រំដោះ​ចេញ​ពី​ការ​ឈឺចាប់ និង​សេចក្តីតាន​តឹង​ចិត្ត អ្នក​កាន់​ថេរ​វាទ មាន​ជំនឿ​ថា​ត្រូវ​តែ​ផ្តាច់​ឫស​កិលេស ឲ្យ​វិនាស​រហូត ។ ជា​ដំបូង​គេ​ត្រូវ​ធ្វើ​សតិ​ចំពោះ​ការ​អត់​ធ្មត់ ដើម្បី​ការ​ពារ​កុំ​ឲ្យ​វា​ត្រួត​ត្រា​លើ​អំពើ ដោយ​ចិត្ត​និង​កាយ ។ បន្ទាប់​មក គេ​នឹង​ផ្តាច់​ឫស​របស់​វា តាម​រយៈ​នៃ​ការ​ស្រាវ​ជ្រាវ​ផ្ទៃ​ក្នុង​នៃ​ចិត្ត ការ​ពិចារណា ការ​ពិសោធន៍ និង​សេចក្តី​យល់​ដឹង​នូវ​ធម្មជាតិ​ពិត​របស់​វា ដោយ​ប្រើ​ឈាន ។ ពិធីការ​នេះ តម្រូវ​ឲ្យ​គេ​ធ្វើ​សារ​ឡើង​វិញ ចំពោះ​កិលេស​និមួយ​ៗ ។ ការ​អនុវត្តន៍​នឹង​នាំ​អ្នក​ធ្វើ​ឈាន ឲ្យ​ដល់​នូវ​អរិយសច្ចៈ​៤ ការ​ត្រាស់​ដឹង និង​ព្រះ​និព្វាន ។ និព្វាន​ជា​គោល​បំណង​ទី​បំផុត របស់​អ្នក​កាន់​ថេរ​វាទ ហើយ​គឺ​ជា​ទី​បរម​សុខ ដែល​បុគ្គល​បាន​រួច​រំដោះ ពី​សង្សារ​វដ្ត​នៃ​ការ​កើត ឈឺ​ចាស់ ស្លាប់ ។
អ្នក​កាន់​ថេរ​វាទ​មាន​ជំនឿ​ថា បុគ្គល​ម្នាក់​ៗ​ទទួល​ខុស​ត្រូវ​ដោយ​ខ្លួន​ឯង ចំពោះការ​ត្រាស់​ដឹង​និង​ការ​រំដោះ​ខ្លួន ព្រោះ​ថា​គេ​ជា​ទទួល​ខុស​ត្រូវ លើ​កម្ម​ផល​របស់​គេ ។ ដោយ​គ្រាន់​តែ​សិក្សា​និង​ជឿ​តាម​សេចក្តី ពិ​ត​នៃ​សច្ចធម៌​ដែល​ព្រះ​ពុទ្ធ​បាន​ពន្យល់​ប្រាប់ មិន​គ្រប់​គ្រាន់​ឡើយ ការ​ត្រាស់​ដឹង​អាច​សម្រេច​បាន តែ​តាម​ការ​ពិសោធន៍​និង​ការ​យល់ ដឹង​ផ្ទាល់​ខ្លួន​ប៉ុណ្ណោះ ។ បុគ្គល​ម្នាក់​ៗ​ត្រូវ​ប្រតិបត្តិ អរិយ​អដ្ឋង្គិក​មគ្គ តាម​ការ​បង្រៀន​របស់​ព្រះ​ពុ​ទ្ធ ដើម្បី​រក​ឃើញ​សេចក្តី​ពិត​សម្រាប់​ខ្លួន​គេ ។ តាម​ជំនឿ​ក្នុង​ថេរ​វាទ ព្រះ​ពុទ្ធ ព្រះ​អាទិ​ទេព ឬ​ទេព្តា មិន​អាច​ឲ្យ​ការ​ត្រាស់​ដឹង ដល់​មនុស្ស​ណា​មួយ ឬ​រំដោះ​អ្នក​នោះ​ឲ្យ​ផុត​ពី​ការ វិល​វល់​នៃ​ការ​កើត ឈឺ ចាស់ ស្លាប់ Samsara បាន​ឡើយ ។ ចំពោះ​អ្នក​កាន់​ថេរ​វាទ ព្រះពុទ្ធ​គ្រាន់​តែ​ជា​អ្នក​បង្រៀន​អដ្ឋង្គិកមគ្គ ចំណែក​ឯ​អាទិទេព​និង​ទេព្តា​នៅ​តែ​មាន​កំហឹង សេចក្តី​ច្រណែន សេចក្តី​ស្អប់ ការ​ព្យា​បាទ តណ្ហា លោភៈ មោហៈ​និង​សេចក្តី​ស្លាប់ ។
គេ​ជឿ​ថា​បុគ្គល​ខ្លះ​ដែល​បតិបត្តិ​ដោយ​វិរិយ​ភាព និង​ថា​មពល អាច​សម្រេច​ព្រះ​និព្វាន​បាន​តែ​ក្នុង​១​ជាតិ ដូច​ជា​សាវ័ក​របស់​ព្រះ​ពុទ្ធ​ជា​ច្រើន​រូប នៃ​ជំនាន់​ដំបូង​ពីរ​បី​ជំនាន់ ។ ចំពោះ​អ្នក​ដទៃ​ទៀត ដំណើរ​ទៅ​កាន់ ព្រះនិព្វាន ត្រូវ​ការ​ពេល​អស់​ជា​ច្រើន​ជាតិ តាម​លំដាប់​លំ​ដោយ ម្នាក់​ៗ​នឹង​ឡើង​ថ្នាក់​កាន់​តែ​ខ្ពស់​ទៅ ​។ អ្នក​បាន​សម្រេច​ព្រះ​និព្វាន គេ​ហៅថា អរហន្ត ។ ដោយ​មាន​ជំនឿ​ថា ព្រះ​បរមសម្ពុទ្ធ​មាន​បញ្ញា​ញាណ ដ៏​បរិសុទ្ធ​ក្នុង​ការ​បង្ហាញ ផ្លូវ​ទៅ​កាន់​សេចក្តី​ត្រាស់​ដឹង អ្នក​កាន់​ថេរវាទ​ជឿ​ថា សាវ័ក​ផ្ទាល់​របស់​ព្រះពុទ្ធ​សម្រេច​ការ​ត្រាស់​ដឹង​បាន​យ៉ាង​ឆាប់​បំផុត ។ តាម​គម្ពីរ​ដីកា​បូរាណ និព្វាន​ដែល​ព្រះ​អរហន្ត​សម្រេច ក៏​ដូច​គ្នា​នឹង​និព្វាន​របស់​ព្រះពុទ្ធ​ដែរ ព្រោះ​និព្វាន​មាន​តែ​មួយ​ប្រភេទ ។ ព្រះ​ពុទ្ធ​ប្រសើរ​ជាង​ព្រះ​អរហន្ត​ទាំង​ឡាយ ព្រោះ​ព្រះ​អង្គ​បាន​រក​ឃើញ​មគ្គ​ដោយ ផ្ទាល់​ខ្លួន​ព្រះ​អង្គ ហើយ​បង្រៀន​មគ្គ​ដល់​អ្នក​ដទៃ​ម្យ៉ាង​ទៀត ព្រះ​អរហន្ត​សម្រេច​ព្រះ​និព្វាន​បាន ក៏​ដោយ​សារ​ការ​ប្រៀន​ប្រដៅ របស់​ព្រះ​ពុទ្ធ​មួយ​ភាគ​ដែរ ។ អ្នក​កាន់​ថេរវាទ​គោរព​បូជា​ព្រះ​ពុទ្ធ ក្នុង​ភាព​ព្រះ​អង្គ ជា​មហាបុរស​តែ​មួយ ប៉ុន្តែ​ទទួល​ស្គាល់​ថា​មាន​ព្រះ​ពុទ្ធ​ផ្សេង​ទៀត​ដូច​គ្នា ក្នុង​អតីតកាល​និង​អនាគត​កាល​ដ៏​យូរ​អង្វែង ។ ដូច​ជា​ក្នុង​គម្ពីរ​បាលី មាន​ការ​រៀប​រាប់​យ៉ាង​ខ្លី​ថា ព្រះ​មេ​ត្តេយ្យ (សិអារ្យ​មេត្រី) នឹង​មក​កាន់​លោក​នេះ​ជា​ព្រះ​ពុទ្ធ ក្នុង​អនាគត​យ៉ាង​យូរ ។ ជា​ប្រពៃ​ណី អ្នក​កាន់​ថេរវាទ​អាច​មាន​សទ្ធា ចំពោះ​ការ​ប្រៀន​ប្រដៅ​របស់​ព្រះពុទ្ធ ហើយ​រក្សា​សីល​ថ្នាក់​ក្រោម ដោយ​សង្ឃឹម​ថា​នឹង​បាន​កុសល​ខ្លះ ឬ​ក៏​គេ​អា​ច​ធ្វើ​ការ​ស្រាវ​ជ្រាវ ដោយ​ការ​ពិសោធន៍​ផ្ទាល់​ខ្លួន បញ្ជាក់​សេចក្តី​ពិត​នៃ​ការ​បង្រៀន​របស់​ព្រះ​ពុទ្ធ ដោយ​ការ​បំពេញ​ឈាន Jhana ដែល​ជា​ផ្នែក​មួយ​ក្នុង​អរិយអដ្ឋង្គិក​មគ្គ ដើម្បី​ការ​ត្រាស់​ដឹង​របស់​ខ្លួន ។
គោល​សំខាន់​នៃ​ថេរ​វាទ​ជា​ទី​មួយ​ហើយ​សំខាន់​បំផុត ទស្សន​វិជ្ជា​នៃ​ថេរ​វាទ​គឺ​ការ​វិភាគ ឥត​ឈប់​ឈរ​នៃ​ដំណើរ​ជីវិត មិន​មែន​ត្រឹម​តែ​ជា​ច្បាប់​សីល​ធម៌ ឬ​ពិធី​បុណ្យ​សាសនា​ប៉ុណ្ណោះ​ទេ ។ ទ្រឹស្តី​ខ្ពស់​បំផុត​នៃ​ថេរ​វាទ បាន​ដល់​អរិយ សច្ចៈ៤ ដែល​ជា​សេចក្តី​ពិត​ដ៏​ខ្ពង់​ខ្ពស់​បំផុត​៤​យ៉ាង ។ ក្នុង​ការ​និយាយ​ឲ្យ​ងាយ​យល់ អរិយ​សច្ចៈ៤​នេះ​គឺ បញ្ហា, ហេតុ, ដំណោះ​ស្រាយ, និង​ផ្លូវ​ទៅ​កាន់​ដំ​ណោះ​ស្រាយ។
រាជវង្សឌិញ
រាជវង្សឌិញ ( Triều Đinh  ; Chữ Nôm : 朝丁 ; Chữ Hán : 丁朝 ) ឬ រាជវង្សានុវង្សឌិញ ( Nhà Đinh   ; Chữ Nôm : 茹丁) គឺជារាជវង្សមួយរបស់អាណ្ណាមដែលជារាជវង្សគ្រប់គ្រងដំបូងនៃនគរឯករាជ្យអាណ្ណាម (ដាយវៀត ឬ វៀតណាមបុរាណ) ដែលចាប់ផ្តើមនៅឆ្នាំ៩៦៨ នៅពេលដែលឌិញ ពូលីញ បានកម្ចាត់ការបះបោររបស់ពួកមេទ័ពទាំងដប់ពីរនាក់ ហើយបានបញ្ចប់ជាកូនប្រុសរបស់ ឌិញ ពូលីញ។ បានប្រគល់រាជបល្ល័ង្កទៅឱ្យឡេហ័នក្នុងឆ្នាំ៩៨០។ រាជវង្សឌិញ គឺជារាជវង្សរបស់វៀតណាមឯករាជ្យដំបូងគេ។  ស្តេចចម្បាំងវៀតណាមសម័យដើមទាំងនេះនៃហ័រលឺបានគាំទ្រព្រះពុទ្ធសាសនាវៀតណាមជាព្រះសង្ឃធ្វើឱ្យខ្លួនគេមិនអាចខ្វះបានសម្រាប់សមាជិករាជវង្ស។ ស្តាំ|រូបភាពតូច|200x200ភីកសែល| ហ័រលឺ ,ខេត្តនិញបិញ
សាសនាតាវ
សាសនាតាវ ឬ លទ្ធិតាវ ឬ សាសនាតៅ (Taoismลัทธิเต๋า，道教) ជាសាសនាដែលប្រជាជនចិនបានគោរពនឹង អោយតម្លៃជាខ្លាំង ហើយនៅក្រៅប្រទេសចិនមានចំនួនអ្នកជឿលើសាសនាតាវច្រើនជាងគេ គឺ មាននៅក្នុងប្រទេសតៃវ៉ាន់ នឹង សាំហ្គាពួរ.។ ​តាវមានន័យថា សច្ចភាព ដាច់ខាត ធម្មជាតិ ព័ន្ធជំវិញ គោលការណ៏ តថភាពទូទៅ ច្បាប់សកល គំរូសកល វិធី មាគ៌ាត្រឹមត្រូវ ធម្មជាតិ ល.។ សាសនាតៅជាសាសនាបុរាណរបស់ចិនមួយដែលកើតឡើងពីការបូកផ្សំនៃទស្សនៈវិជ្ជានៃបុព្វបុរសចិន ។ «តៅ» មានន័យថា«ផ្លូវ» គឺផ្លួវទៅរកស្ថានសូគ៌ គេមិនអាចរកប្រភពអោយបានច្បាស់ថាតើនរណាជាអ្នកបង្កើតលទ្ធិតៅនេះពីដំបូងនោះឡើយ វាជាជំនឿដែលប្រជាជនចិនជឿតៗគ្នា លុះមកដល់រជ្ជកាលអធិរាជថាំង ស្តេចអង្គនេះក៏បានយកសាសនានេះជាសាសនារដ្ឋដោយលាយបញ្ជូលទ្រឹស្តីព្រះពុទ្ធសាសនា និងសាសនាខុងជឺ ។ សាសនាតៅមិនមានព្រះផ្ទាល់ខ្លួនទេ សាសនានេះជឿលើទេវតាជាច្រើនដោយពឹងលើធម្មជាតិ ដូចជាទេវតាខ្យល់ ទេវតារក្សាសមុទ្រ ទេវតារក្សាភ្នំ ទេតារក្សាទន្លេ ទេវតារក្សាភូមិ ។ល។ តែទោះជាយ៉ាងណាគេជឿថាទេវតាទាំងអស់នោះនៅក្រោមបញ្ជាព្រះឥន្ទ្រាធិរាជ ។ សាសនាតៅជឿថាមនុស្សដែលប្រតិបត្តិតាមជំនឿនេះពេលស្លាប់ទៅនិងទៅកាន់ស្ថានសូគ៌ ហើយព្រលឹងវិញ្ញាណពួកគេនិងវិលមកអោយពរកូនចៅរបស់ពួកគេវិញ។ ដោយហេតុមានជំនឿនេះហើយបានជាបង្កើតអោយមានការសែនព្រេនដូនតាដែលបានចែកឋានទៅជាការដឹងគុណដល់បុព្វការីជនរបស់គេផង និងសុំអោយទេតាជួយដល់គ្រួសារគេផង ។ សព្វថ្ងៃសាសនាតៅបានចាក់គ្រឹះយ៉ាងមាំនៅតៃវ៉ាន់ ជាងនៅប្រទេសចិនដីគោក៕៚.
គណបក្សនយោបាយចូលរួមការបោះឆ្នោតជ្រើសតាំងតំណាងរាស្ត្រនីតិកាលទី៦ ឆ្នាំ២០១៨-២០២២
គណបក្សនយោបាយចូលរួមការបោះឆ្នោតជ្រើសតាំងតំណាងរាស្ត្រនិតិកាលទី៦ ឆ្នាំ២០១៨-២០២២÷
=គំរូសន្លឹកឆ្នោត និងលេខរៀងគណបក្ស=
=លទ្ធិផលនៃការបោះឆ្នោត= គណបក្សប្រជាជន ទទួលបាន 125។
គណបក្សដែលមិនចូលរួមជាមួយក្រុមព្រឹក្សាជាតិពិភាក្សា និងពិគ្រោះយោបល់
=មើលផងដែរ=
យិនយ៉ាង
យិនយ៉ាង (Yin and yang，阴阳) យិននិងយ៉ាងគឺជាគំនិតស្មុគស្មាញនិងទំនាក់ទំនងមួយនៅក្នុង វប្បធម៌ចិន ដែលបានរីកចម្រើនជាងរាប់ពាន់ឆ្នាំមកហើយ។ ដាក់ដោយសង្ខេបយិននិងយ៉ាងតំណាងឱ្យគោលការណ៍ផ្ទុយគ្នាពីរដែលបានអង្កេតនៅក្នុងធម្មជាតិ។, និយាយជាទូទៅយិនត្រូវបានកំណត់ថាជាស្រី, នៅតែ, ងងឹត, អវិជ្ជមាននិងថាមពលខាងក្នុង។ ម្យ៉ាងវិញទៀតយិនត្រូវបានកំណត់ថាជាមនុស្សប្រុសស្វាហាប់ក្តៅភ្លឺវិជ្ជមាននិងថាមពលខាងក្រៅ។ល. វាត្រូវបានគេជឿជាក់ថាដើម្បីឱ្យមានសុខភាពល្អយើងត្រូវមានតុល្យភាពកម្លាំងយ៉ាននិងយ៉ងនៅក្នុងរាងកាយរបស់មនុស្សម្នាក់។ យិននិងយ៉ាងនៅតែមានសារៈសំខាន់ក្នុងឱសថបុរាណចិននិងហ្វេងសៃ​សព្វថ្ងៃ។៕៚.
ឃុំគោកគង់លិច
(Kouk Kong Lech Commune) ស្ថិតនៅក្នុង ស្រុកកញ្ជ្រៀច ខេត្តព្រៃវែង មាន ១៧ភូមិ÷ ព្រំប្រទល់នៃ
=អប់រំ=
អនុវិទ្យាល័យ
=សាសនា=
វត្ត
=ផ្សារ= =រមណីដ្ឋាន=
ឯកសារពិគ្រោះ
ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ខេត្តព្រៃវែង
អគ្គលេខាធិការបក្សកុម្មុយនីស្តចិន
អគ្គលេខាធិការនៃគណៈកម្មាធិការមជ្ឈិមបក្សកុម្មុយនីស្តចិន (ភាសាចិន៖ 中国共产党中央委员会总书记) គឺជាមេដឹកនាំកំពូលនៃប្រទេសចិន។ អគ្គលេខាធិការគឺជាប្រមុខដឹកនាំនៃគណបក្សកុម្មុយនីស្តចិន និងជាមន្ត្រីនយោបាយខ្ពស់បំផុតនៅក្នុងសាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតចិន។ អគ្គលេខាធិការក៏ជាសមាជិកអចិន្ត្រៃយ៍នៃការិយាល័យនយោបាយ និងជាប្រធានលេខាធិការដ្ឋានផងដែរ។
យោងតាមធម្មនុញ្ញនៃបក្សកុម្មុយនីស្តចិនបានបញ្ជាក់ថា អគ្គលេខាធិការបក្សមានតួនាទីជាមន្ត្រីសមាជិកនៃគណៈកម្មាធិការអចិន្ត្រៃយ៍ការិយាល័យនយោបាយ ដែលជាស្ថាប័នសម្រេចចិត្តកំពូលប្រចាំប្រទេសចិន។ ចាប់តាំងពីឆ្នាំ១៩៨៩ មក អ្នកកាន់មុខតំណែងជាអគ្គលេខាធិការបក្សនេះ (លើកលែងតែសម័យអន្តរកាល) គឺសុទ្ធតែជាប់ជាប្រធាននៃគណៈកម្មាធិការយោធាកណ្តាលពោលគឺតំណែងជាមេបញ្ជាការយោធាកំពូលនៃកងទ័ពរំដោះប្រជាជន។ អគ្គលេខាធិការបក្សកុម្មុយនីស្តចិនគឺជាតំណែងអាជ្ញាធរខ្ពស់បំផុតដែលដឹកនាំសមាជជាតិប្រជាជនចិន ក្រុមប្រឹក្សារដ្ឋ សន្និសីទប្រឹក្សានយោបាយ តុលាការប្រជាជនកំពូល និងអយ្យការប្រជាជនកំពូលនៅក្នុងរដ្ឋបាលរបស់លោកស៊ី ជីនពីង។
អគ្គលេខាធិការត្រូវបានជ្រើសរើសដោយគណៈកម្មាធិការមជ្ឈិមបក្សកុម្មុយនីស្តចិន។ នៅក្នុងការអនុវត្តជាក់ស្តែង វិធីសាស្ត្រជ្រើសរើសអគ្គលេខាធិការមានការប្រែប្រួលតាមពេលវេលា។ អគ្គលេខាធិការថ្មីបំផុតទាំងពីរគឺលោកហ៊ូ ជីនតាវ និងស៊ី ជីនពីងត្រូវបានតម្លើងឋានៈជាលេខាទីមួយនៃលេខាធិការដ្ឋានជាមុនដើម្បីកំណត់សមាជិកភាព និងតួនាទីរបស់គណៈកម្មាធិការអចិន្ត្រៃយ៍ការិយាល័យនយោបាយបក្សកុម្មុយនីស្ត។ នៅក្រោមដំណើរការក្រៅផ្លូវការនេះ លេខាទីមួយនឹងត្រូវបានជ្រើសរើសនៅអំឡុងពេលពិភាក្សារវាងសមាជិកការិយាល័យនយោបាយដែលកំពុងកាន់អំណាច និងរួមទាំងសមាជិកគណៈកម្មាធិការអចិន្ត្រៃយ៍ការិយាល័យនយោបាយដែលចូលនិវត្តន៍ដើម្បីបន្តនាំទៅសមាជបក្ស។ លេខាទីមួយនឹងឡើងបន្តតំណែងជំនួសអគ្គលេខាធិការចូលនិវត្តន៍ដែលវាត្រូវជាផ្នែកមួយនៃការផ្លាស់ប្តូរជំនាន់ថ្នាក់ដឹកនាំនៅសមាជបក្សជាបន្តបន្ទាប់។
អគ្គលេខាធិការដែលកំពុងកាន់អំណាចគឺលោកស៊ី ជីនពីង ដែលបានចូលកាន់តំណែងនៅថ្ងៃទី១៥ ខែវិច្ឆិកា ឆ្នាំ២០១២ ហើយត្រូវបានបោះឆ្នោតជ្រើសរើសម្តងទៀតនៅថ្ងៃទី២៥ ខែតុលា ឆ្នាំ២០១៧។ នៅថ្ងៃទី១១ ខែវិច្ឆិកា ឆ្នាំ២០២១ គណៈកម្មាធិការកណ្តាលបានអនុម័តសេចក្តីសម្រេចមួយដែលអនុញ្ញាតឱ្យលោកស៊ីបន្តដឹកនាំគណបក្ស និងប្រទេសបន្ទាប់ពីសមាជជាតិលើកទី២០ នៅក្នុងឆ្នាំ២០២២ ពោលគឺដករយៈពេលកំណត់ពីរអាណត្តិចោល។ បុគ្គលចុងក្រោយដែលបានដឹកនាំប្រទេសចិនលើសពីពីរអាណត្តិឡើងគឺលោកម៉ៅ សេទុង ដែលបានបម្រើការជាប្រធានគណៈកម្មាធិការមជ្ឈិមបក្សកុម្មុយនីស្តចាប់ពីឆ្នាំ១៩៤៥ រហូតដល់ពេលមរណភាពរបស់គាត់នៅឆ្នាំ១៩៧៦។
អំណាច និងមុខងារ
ចាប់តាំងពីការលុបចោលមុខតំណែងប្រធានបក្សកុម្មុយនីស្តចិនដោយគណៈកម្មាធិការមជ្ឈិមបក្សលើកទី១២ នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៨២ មក តំណែងអគ្គលេខាធិការបក្សក៏បានក្លាយជាតំណែងខ្ពស់បំផុតនៅក្នុងបក្ស និងជាប្រធានដឹកនាំលេខាធិការដ្ឋានកណ្តាល ការិយាល័យនយោបាយ និងគណៈកម្មាធិការអចិន្ត្រៃយ៍។
ចាប់តាំងពីបានស្ថាបនិកឡើងវិញនៅឆ្នាំ១៩៨២ តំណែងជាអគ្គលេខាធិការបក្សគឺជាការិយាល័យខ្ពស់បំផុតនៅក្នុងបក្សកុម្មុយនីស្តចិន ប៉ុន្តែដំបូងវាមិនទាន់បានក្លាយជាតំណែងដ៏មានឥទ្ធិពលខ្លាំងបំផុតទេ លុះដល់ពេលលោកតេង សៀវពីងចូលនិវត្តន៍នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៩០ ទើបឥទ្ធិពលតំណែងនេះចាប់ផ្តើមឡើងខ្ពស់ជាងតំណែងផ្សេងៗ។ ដោយសារតែប្រទេសចិនជារដ្ឋឯកបក្ស ដូចនេះទើបអគ្គលេខាធិការបក្សមានសិទ្ធិអំណាចផ្តាច់មុខលើរដ្ឋ និងរដ្ឋាភិបាល ហើយជាធម្មតាត្រូវបានចាត់ទុកថាជា"មេដឹកនាំកំពូល"របស់ប្រទេសចិន។ ទោះបីជាយ៉ាងណា បុគ្គលសភាគច្រើនដែលបានឡើងកាន់តំណែងមុនលោកស៊ី ជីនពីងសុទ្ធតែមានអំណាចតិចជាងលោកប្រធានម៉ៅ សេទុង។ ចាប់តាំងពីពាក់កណ្តាលទសវត្សរ៍ឆ្នាំ១៩៩០ មក អគ្គលេខាធិការបក្សគឺតម្រូវឱ្យកាន់តំណែងជាប្រធានាធិបតីនៃសាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតចិន។ ខណៈដែលតំណែងប្រធានាធិបតីគឺជាមុខតំណែងនិមិត្តរូប វាគឺជាទម្លាប់ទៅហើយសម្រាប់អគ្គលេខាធិការបក្សគ្រប់រូបក្នុងការទទួលតំណែងជាប្រធានាធិបតីដើម្បីបញ្ជាក់ពីឋានៈរបស់ពួកគាត់ជាប្រមុខរដ្ឋ។
ចាប់តាំងពីការបោះឆ្នោតជ្រើសតាំងលោកស៊ី ជីនពីងមក ស្ថាប័នថ្មីៗចំនួនពីររបស់បក្សកុម្មុយនីស្តត្រូវបានបង្កើតឡើងមាន គណៈកម្មការសន្តិសុខជាតិ និងក្រុមឈានមុខមជ្ឈិមសម្រាប់កំណែទម្រង់ស៊ីជម្រៅទូលំទូលាយ ដែលទំនងជាមានបំណងប្រមូលផ្តុំនិងពង្រីកអំណាចនយោបាយរបស់"មេដឹកនាំកំពូល"ដល់កម្រិតធំខ្ពស់ជាងបុគ្គលណាទាំងអស់លើកលែងតែម៉ៅសេទុង។ ស្ថាប័នទាំងពីរនេះមានភារកិច្ចចង្អុលបង្ហាញទិសដៅគោលនយោបាយទូទៅដើម្បីរក្សាសន្តិសុខជាតិ ក៏ដូចជារបៀបវារៈសម្រាប់កំណែទម្រង់សេដ្ឋកិច្ចផងដែរ។ ក្រុមស្ថាប័នទាំងនេះក៏ត្រូវបានដឹកនាំដោយអគ្គលេខាធិការបក្សដែរ ដូច្នេះអំណាចរបស់អគ្គលេខាធិការបក្សគឺកាន់តែផ្តុំគ្នាច្រើនបន្ថែមទៀត។
បញ្ជីអគ្គលេខាធិការបក្ស
គន្លឹះនៃគោរមងារការិយាល័យ៖
អាគតដ្ឋាន
ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:អគ្គលេខាធិការនិងប្រធានបក្សកុម្មុយនីស្តចិន ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ថ្នាក់ដឹកនាំគណបក្សនយោបាយនៅចិន