បូជនីយដ្ឋាន​ដែនកោះ​លង្កា
បូជនីយដ្ឋានមហិយង្គណៈ
Mahiyangana By Ven.B.A. Dhammapañño Sem Sam Own ស្ថិតនៅកណ្តាលភាគខាងកើតនៃប្រទេស មានចំងាយ៦៨គ.ម.ពីទីក្រុងឃេនឌីដោយឆ្លងកាត់ ជួរភ្នំជាច្រើន គណៈធម្មយាត្រាអាចទៅដល់បូជ-នីយដ្ឋានដ៏សំខាន់មួយ ក្នុងចំណោមបូជនីយដ្ឋាន សំខាន់ៗទាំង១៦ នៅកោះស្រីលង្កានោះគឺ មហិ-យង្គណៈនេះឯង។ ដោយសារតែនៅតំបន់ឃេនឌី ជាទីភ្នំខ្ពស់ហើយមហិយង្គណៈជាវាលទំនាប ដូច្នេះ ហើយទើបគណៈធម្មយាត្រាត្រូវធ្វើដំណើរតាមផ្លូវចំណោត ចុះពីលើភ្នំ ដែលប្រៀបបាននឹងកាំជណ្តើរ ឬដង្កៀបសក់ចំនួន១៧ជាន់។ តែយើងក៏អាចធ្វើ ដំណើរតាមផ្លូវមួយទៀត ចេញពីទីក្រុងប៉ូឡូណ្ណារុវៈ មកេនៅលើផ្លូវរាបស្មើគ្មានភ្នំសូម្បីតែបន្តិចឡើយ។ តាមរឿងរ៉ាវប្រវត្តិសាស្ត្ររបស់ព្រះពុទ្ធសាសនា បានសម្តែងមកថា កាលនោះឯង ព្រះសម្មាសម្ពុទ្ធ បានយាងមកកាន់កោះស្រីលង្កា ជាលើកទីមួយ បន្ទាប់ពីត្រាស់ដឹងបាន ៩ ខែមក គឺដេីម្បីប្រោស ដល់ពពួកយក្សទាំងឡាយ ដែលមានទិដ្ឋិដ៏លាមក កាចសាហាវ។ ព្រះអង្គបានទ្រង់ជ្រាបរួចជាស្រេច ហើយថា ព្រះពុទ្ធសាសនា នឹងតាំងនៅយ៉ាងរឹងមាំ ក្នុងកោះនោះយ៉ាងពិតប្រាកដនាពេលអនាគត។ ព្រះតថាគតបានយាងមកសង្គ្រោះ ដល់ពួកយក្ស ដែលតែងតែយាយីរំខានដល់សត្វទាំងឡាយដទៃ។ បន្ទាប់មកព្រះអង្គក៏បានសម្តែងនូវព្រះធម្មទេសនា ធ្វើឱ្យអ្នកទាំងនោះមានចិត្តរីករាយ ក្នុងព្រះសទ្ធម្ម ដ៏ថ្លៃថ្លា ហើយមានចិត្តជ្រះថ្លា បានបូជាព្រះធម៌ ដោយបរិក្ខារផ្សេងៗ ជាច្រើន។ ក្នុងកាលនោះ មានទេវបុត្រមួយអង្គព្រះនាម សុមនៈ ឬសម័នទេវតា (Sumana or Saman Devale) បានទូលសុំឱ្យព្រះអង្គប្រទាន នូវសរណវត្ថុជាគ្រឿង នឹករលឹក សម្រាប់ធ្វើសក្ការបូជាក្នុងកាលជាខាង ក្រោយផង។ គ្រានោះ ដោយព្រះទ័យអនុគ្រោះ ព្រះជិនស្រីបានទ្រង់ប្រទាននូវព្រះកេសារបស់ព្រះអង្គ ដល់សុមនទេវបុត្រអង្គនោះនៅពេលនោះឯង ដែរ។ ហើយភ្លាមនោះ ទេវបុត្រអង្គនោះ ក៏បាន ដម្កល់ព្រះកេសធាតុក្នុងកោដ្ឋមាសមួយ ប្រតិស្ថាន នៅក្នុងព្រះចេតិយដែលធ្វើស្រេចរំលេចេដាយរតនវត្ថុជាច្រើនប្រការដែលមានកំពស់៧ហត្ថ(៣.៥ម)។ គម្ពីរមហាវង្សបានលើកឡើងថា កាលព្រះសរីរ-សពរបស់ព្រះសម្មាសម្ពុទ្ធ បានបូជារួចរាល់ហើយ មានព្រះថេរៈមួយអង្គព្រះនាម សារភូ (Sārabhu) យកនូវព្រះគីវដ្ឋិ១គឺឆ្អឹងក(Grivatthi)របស់្រពះជិន ស្រី ពីស្ថានទីបូជានុ៎ឯះង មកកាន់កោះស្រីលង្កា ១ John S.Streng, Relics of the Buddha page 81. នេះ ហើយស្ថានទីនោះ ក៏គឺមហិយង្គណៈនេះឯង។ ព្រះចេតិយទីមួយកសាងរំលេចដោយរតនវត្ថុ គ្រប់យ៉ាងដោយសុមនទេវបុត្រមានកំពស់៧ហត្ថ។ ព្រះថេរៈសារភូ បាននាំព្រះគីវធាតុមក ហើយបាន សាងពង្រីកឱ្យបានកំពស់១២ហត្ថ(៦ម)។ ព្រះបាទ ចូឡាភ័យ(Chulābhaya)ជាព្រះអនុជរបស់ព្រះបាទ ទេវានម្បិយតិស្ស បានសាង៣០ហត្ថ(១៥ ម៉ែត្រ) បន្ថែមទៀត ហើយក្រោយមកព្រះបាទ ទុដ្ឋគា-មិនីអភ័យ ព្រះអង្គក៏បានកសាងពង្រីកបន្ថែមពីលើ ព្រះចេតិយមុនៗទាំងនោះ ឱ្យមានកំពស់ចំនួន ៨០ ហត្ថ(៤០ម)ទៀត ដោយឥដ្ឋនិងថ្មទាំងឡាយ១។ នៅស.វ.ទី ១១ មានព្រះរាជាមួយព្រះអង្គ ព្រះនាមថា វិជយពាហុ ទ្រង់បានស្ថាបនាព្រះចេតិយ ១Rev.K.Nandaratana, Dhātuvamsa,Chapterone, Tathāgatassagamanakathā, page 2 and 3.។ នោះបន្ថែមឱ្យមានលកណ្ខៈដ៏វិចិត្រ និងធំរលើប រលោងមូលដចូបាត្រដែលផ្កាប់សំយ៉ុងចុះ ហើយបើ មើលពខីងាលើវិញ យើងអាចមើលឃើញកំពូល យ៉ាងស្រួចត្រដួចត្រដឹមត្រមឹរលោងដោយក្បូរក្បាច់ រចនាផ្សេងៗ។ សម័យក្រោយៗមកទៀត មាន ព្រះមហាក្សត្រជាច្រើនព្រះអង្គបានធ្វើធម្មយាត្រា ទៅកាន់ទីនោះជារឿយៗ។ ស្ថិតនៅចម្ងាយ ៥០ ម៉ែត្រ ពីស្ទឹងមហាវេលី មហិយង្គណៈ ឬព្រះគោតមចេតិយ ដែលឡោមព័ទ្ធ ជុំជិតដោយដើមឈើធំៗយ៉ាងទ្រឈឹងទ្រឈៃ លាយឡំដោយសម្លេងរៃច្រៀងបំពេរ នាពេលព្រះ សូរិយាទេរទាបរៀបខ្លួនចលូទៅកាន់ស្បៃនៃរាត្រីកាល បណ្តាលឱ្យតួព្រះចេតិយមានសម្រស់យ៉ាង ស្រស់ត្រកាលគួរជាទីពិតពិលរមិលមើលក្រៃលែង។ បន្ទាប់ពីគណៈធម្មយាត្រាបានធ្វើការបូជាប្រទក្សិណ ព្រះចេតិយរួចស្រេចហើយយើងអាចធ្វើដំេណីរតែ ២០ម៉ែត្រ ទៅទិសខាងជើង គឺជាព្រះពោធិព្រឹក្ស ដែលបាននាំមកប្រតិស្ថានតាំងពីជាង ២០០០ ឆ្នាំ មុនមកម្លេះ គឺជាកូនពោធិទី៩នៃចំណែកកូនពោធិ ទាំង៣២ដើមនុ៎ឯះង។ ហើយទីនេះឯង ជាទីកន្លែង ដែលស្តេចទមិឡ បានចាប់ផ្តើមឈ្លានពានជាលើក ទីមួយនៅក្នុងរាជ្យរបស់ព្រះបាទ សុរតិស្ស។