cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
ព្រះគជេន្ទ្រយាវុធ
សមរភូមិកំពង់សៀម គ.ស. ១៥១៩
ឯកងទ័ព ​សម្ដេចចៅពញា​ចន្ទរាជា​ជា​អម្ចាស់​ផែនដី​ត្រើយ​ខាងលិច​ចេញពី​បន្ទាយ​មក​ចាប់​បាន​ខ្លួន​សត្រូវ​ប្រមាណ ​៥០០ ​នាក់។ លុះ​ជួបជុំ​នាយកង​ទ័ពជើងទឹក ជើង​គោក​គ្រប់​គ្នា ព្រមទាំង​ឈ្លើយ និង​ស្បៀង​អាហារ សាស្ត្រាវុធ និង​ទូក​ចំបាំង​ ១៥០ ​នោះហើយ​ក៏​នាំ​គ្នា​ទៅ​ក្រាប​បង្គំ​ទូល​ថ្វាយ​ព្រះ​បរមបពិត្រ​ជា​អម្ចាស់ជីវិតលើត្បូង។ ព្រះ​បរមខត្តិយាមហា​ចន្ទរាជា ទ្រង់​ជ្រាប​គ្រប់​ប្រការ ទ្រង់​ព្រះ​អំណរ​ណាស់បាន​ប្រោស​ព្រះ​រាជទាន​រង្វាន់​ដល់​សេនា​ទាហាន​តាម​សមគួរ។ សម្ដេច​ព្រះបាទ​ស្រីជេដ្ឋា​អម្ចាស់​ផែនដី​ទិស​ខាងកើត​កាល​ទ្រង់​ជ្រាប​ថា ចៅពញា​ស្រាល ចៅពញា​លំពាំង ជា​ក្មួយ​បរាជ័យ​រហូត​ដល់​ស្លាប់ ខូច​ទាំង​ទូកចំបាំង​​ដូច្នោះ​ហើយ​ទ្រង់​ព្រះ​ពិរោធ​ណាស់ ទ្រង់​រើស​យក​កូន​សម្ដេចចៅហ៊្វា​កៅ​ពីរ​នាក់​មក​គឺ​ឈ្មោះ​ពេជ​១ តាំង​ជា​ចៅពញា​ស្រាល (ទី​ក្រឡាហោម) ឈ្មោះ​ក្រេះ​១ តាំង​ជា​ចៅពញា​លំពាំង (ទី​ចក្រី) និង​ចៅពញា​វៀង ទី​យមរាជ (កុយ) រួម​ជា ​៣ នាយ​ឲ្យ​លើកទ័ព​ទៅ​ច្បាំង​នឹង​កងទ័ព​សម្ដេចចៅពញា​យោធា​នរិន្ទ ឧកញ៉ា​យមរាជជា​ទ័ព​អម្ចាស់​ត្រើយ​ខាងលិច។ សម្ដេច​ព្រះ​ជ័យ​ជេដ្ឋា​ទ្រង់​ផ្ដាំ​ថា បើ​សម្ដេចចៅ​ពញា និង ឧកញ៉ា​យមរាជ​បែក​ទៅ​ហើយឲ្យ​ឃុំ​ពល ​២០០០០ ​នាក់ទៅ​ចោម​បន្ទាយ​ខេត្ត​កំពង់សៀម​ទៀត។ មេកង​ធំ​ទាំង ​៣ ​នាក់​ទទួល​ព្រះរាជ​តំរាស់​ហើយ​ក៏​ថ្វាយបង្គំ​លា​លើកទ័ព​ឆ្លង​ទៅ​ចោម​បន្ទាយ​រាយ​ទ័ព​ច្បាំង នឹង​កងទ័ព​សម្ដេចចៅពញា​យោធា​នរិន្ទ ឧកញ៉ា​យមរាជ តាម​ត្រាស់​បង្គាប់។ ទ័ព​ទាំង​សងខាង​ច្បាំង​គ្នា​ជា​ច្រើន​ដង ច្រើន​គ្រាម្ដង​ចាញ់​ម្ដង​ឈ្នះ ពុំ​បាន​សំរេច​ជ័យ​ជំនះ​ទៅ​ខាង​ណាៗ​ឡើយ។ លុះដល់​ខែ​ជេស្ឋជិត​ដល់​ពេល​ឲ្យ​រាស្ដ្រ​ធ្វើស្រែ សម្ដេច​ស្រីជេដ្ឋា​ ស្ដេច​ពិជ័យ​នគរ ​ទ្រង់​ឲ្យ​បន្ថយ​មេទ័ព​ទាំង​ ៣ ​នោះ​ចូល​ទៅសំរាក​ខ្លួន​វិញ ទើប​ទ្រង់​ព្រះ​តំរិះ​ថា តាំងពី​ធ្វើសង្គ្រាម​នឹង​ពញា​ចន្ទ​មក​នេះ ការ​ខូចខាត​ទ្រព្យសម្បត្ដិ និង​ស្បៀង​អាហារ អាណា​ប្រជានុរាស្ដ្រ​ក៏​អស់​ជា​ច្រើន ដូច្នោះ​គួរតែ​យើង​បែក​ចែក​ផែនដី យក​សេចក្ដីសុខ​វិញ​ជា​ការ​ល្អ​ជាង ។ លុះ​ត្រង់​ឈ្វេងយល់​យ៉ាងនេះ ហើយ​ទើប​ទ្រង់​ឲ្យ​តែង​ព្រះរាជសារ​ដាក់​ក្នុង​បំពង់​មាស​តំកល់​លើ​ពានមាស​ ពិសេស​ថ្លៃថ្លា​ប្រពៃ​ល្អ ហើយ​ទ្រង់​ត្រាស់​ប្រើ​ពញាសង្គ្រាមកែវជា​រាជទូត​ ពញារក្សាសម្បត្តិឯម ជា​ឧបទូត ព្រះជំនាញអាវុធគាមជា​ត្រី​ទូតឲ្យ​យក​ព្រះរាជសារ​ចុះទូក​ង បាំង​សប្បធន​ ៣​ លើក ព្រះ​ពាន​ព្រះរាជសារ​នោះ​មក​ថ្វាយ​សម្ដេចព្រះ​ចន្ទរាជា។
ព្រះទីនាំងស្រុត
កាលឆ្នាំ គ.ស. ១៥២៥ សម្ដេច​ចៅហ៊្វា​កៅ​ដែល​ចាំ​រក្សា​បន្ទាយ​ស្រឡប់​ពិជ័យ​ព្រៃនគរ​នោះ មុន​​ ៣​ ថ្ងៃ​យល់សប្ត​ឃើញ​ខ្យល់​កំបុតត្បូង​កួច​ទង់ជ័យ​សម្ដេចព្រះ​ស្រីជេដ្ឋា​ជា​ភ្លើង​ឆេះ​អណ្ដែត​កណ្ដាល​អាកាស ហើយ​ធ្លាក់​នៅ​កំពង់ចាម។ លុះ​ភ្ញាក់​ឡើង​ភ័យ​ណាស់​និយាយ​ប្រាប់​និមិត្ដ​នោះ​ឲ្យ​សម្ដេចចៅពញាហែង ជា​បិតាក្មេក​សម្ដេចព្រះ​ស្រីជេដ្ឋា​ស្ដាប់ ហើយ​ហៅ​ហោរា​មក​ប្រាប់​ហេតុ​ឲ្យ​ទាយ។ ហោរា​ពិនិត្យ​ទៅ​ឃើញ​ថា យល់សប្ដិ​ថ្ងៃ​អង្គារ​ជា​ភ្លើង ហើយ​ឃើញ​ឆេះ​ទង់ជ័យ​នោះ ទំនាយ​ថាទ័ព​ហ្លួង​បរាជ័យ​ហើយត្រង់​ដល់​ឃើញ​ខ្យល់កំបុតត្បូង​កួច​នាំ​ទៅ​កណ្ដាល​អាកាស​នោះ ថា​បុណ្យ​បារមី​នៅ​មាន​ទេវតា​នាំ​ឲ្យ​រួច​ពី​ចំណោម​ត្រង់​ដែល​ភ្លើង​ធ្លាក់ទឹក​នៅ​កំពង់ចាម​នោះ ថា​ហ្លួង​នឹង​រត់ទៅ​ដល់ទី​នោះ។ សម្ដេច​ចៅហ៊្វា​កៅ​ឮ​ហើយ​ភ័យ​ណាស់ ក៏​ឲ្យ​សម្ដេចចៅពញា​ហែង​នៅ​រក្សា​បន្ទាយរួច​ផ្ដាំ​ថាឲ្យ​ខិតខំ​កេណ្ឌ​រេហ៍ពល​ទុក​បំរុងឲ្យ​បាន​ច្រើន។ ឯ​ខ្លួន​សម្ដេចចៅហ៊្វា​កៅ​នាំខ្មាន់​ធ្នូ និង​ទាហាន​កាំភ្លើង ​១០០០​ នាក់ និង​ព្រះ​ទីនាំង​គជេន្ទ្រ​យុទ្ធ​ទៅ​បោះទីតាំង​នៅ​ដូនម៉ៅ​ជា​ត្រើយ​ខាងកើត។ លុះ​ឃើញ​សម្ដេចព្រះ​ស្រីជេដ្ឋា​គង់​លើ​សេះ​នាំ​ទាហាន​ហែល​ឆ្លង​មក​ដល់​ច្រាំង​ហើយ សេះ​នោះ​ក៏​លិច​វិនាស​ទៅ​ក្នុង​ទឹក​ទៅចៅហ៊្វា​កៅ​ក៏​ស្ទុះ​ទៅ​ទទួល​យក​រួច​តែ​សម្ដេចព្រះ​ស្រីជេដ្ឋា និង​ទាហាន​រួម​មិត្ដ​ ២០​ នាក់​នោះ​ដល់​ទៅ​មាត់ច្រាំង​ល្មម​ព្រះ​ទីនាំង​ចក្រពត្ដិ​នោះ​ត្រឡប់​មក​ដល់សម្ដេចចៅហ៊្វា​កៅ​ឲ្យ​ទាហាន​បាញ់​ធ្នូ បាញ់​កាំភ្លើង កុំឲ្យ​ព្រះ​ភាគិនេយ្យ​យសរាជា​ឡើង​តាម​មក​ទាន់។ ព្រះ​យសរាជា​ក៏​ត្រឡប់​ព្រះ​ទីនាំង​មក​រក​ទ័ព​ទូក​ដែល​តាម​មក​ពីក្រោយ​នោះ​វិញ លុះ​ជួប​ហើយ​ស្ដេច​ឲ្យ​ឈប់​នៅ​ទី​មួយអន្លើ។ ជួន​ជា​ពេល​នោះ​មាន​ខ្យល់ព្យុះ​ខ្លាំង​ណាស់ ស្ដេច​ត្រាស់​ឲ្យ​យក​អាវុធ​សឹក​ទុក​សិន ហើយ​ចូល​ទូក​ចំបាំង​ទៅ​ឈប់​ក្នុង​បឹង​មួយអន្លើ។ ទ្រង់​ឲ្យ​សាង​វត្ដ​មួយ​នៅ​ទីនោះ​ទុកជា​ព្រះ​កេរ្ដិ៍ ហេតុនេះ​ហើយ​បានជា​ជាប់​ឈ្មោះ​ថា វត្ដ​ព្រែកហ្លួង ​រៀង​មក​ដល់​សព្វ​ថ្ងៃនេះ។ ឯ​សម្ដេចចៅហ៊្វា​កៅ​កាល​បាន​ទទួល​សម្ដេចព្រះ​ស្រីជេដ្ឋា​រួច​ហើយ ជួន​ជា​វេលា​យប់​ក៏​យាង​ស្ដេចផ្ទុំសំរាកកំលាំង​​នៅ​ក្នុង​ព្រៃ​ដូនម៉ៅ​នោះ​ទៅ តែ​ទីនោះ​មាន​មូស​ខ្លាំង​ណាស់​ទ្រាំ​ពុំ​បាន ទើប​សម្ដេចព្រះ​ស្រីជេដ្ឋា​ទ្រង់​ផ្សង​មិន​ឲ្យ​មាន​មូស មូស​ក៏​គ្មាន​ក្នុង​ទីនោះ​រៀង​មក។ លុះ​ព្រឹក​ឡើង​សម្ដេចចៅហ៊្វា​កៅ​យាង​សម្ដេច​ព្រះ​ស្រីជេដ្ឋា​ឡើង​គង់​ព្រះ​ទីនាំង​ពិជ័យ​គជ​យុទ្ធ​នាំ​រេហ៍ពល​ទាំង ​១០២០ ​នាក់​ស្រូត​រូត​ទៅ​ដល់​ភូមិ​ដំរី​ស ព្រះ​ទីនាំង​ពិជ័យគជ​យុទ្ធ​នោះ​ឈឺ​ស្រុត​នៅ​ទីនោះ​ទៅព្រះស្ដេច​កន​ទ្រង់​ធ្វើបុណ្យ​ហើយ​ឲ្យ​កប់​ដំរី​នៅ​ទីនោះបានជា​ជាប់​ហៅ​ ទួល​កប់​ព្រះ​ដំរី​រៀង​មក។ សម្ដេច​ស្រីជេដ្ឋា​ទ្រង់​ពិនិត្យ​ពី​ព្រះ​ទីនាំង​ពិជ័យគជ​យុទ្ធ និង​ព្រះ​ទីនាំង​ស័ង្ខ​រស្មី​កាលណា ទ្រង់​សង្ស័យ​នឹង​បុណ្យ​បារមី​ជា​ពន់ពេក ទ្រង់​នឹក​ថា កាលណា​ខ្លួន​អញ​នឹង​មានបុណ្យត្រូវ​បាន​ព្រះ​ទីនាំង​ពិជ័យ​គជ​យុទ្ធ​នោះគឺ​បាន​ក្នុង​កាល​កសាង​បន្ទាយ​ស្រឡប់​ពិជ័យ​ព្រៃនគរ​ដែល​កាលនោះ​មាន​ហ្ម​ម្នាក់​ឈ្មោះ​ផៃ​នាំ​យក​ដំរី​មក​ថ្វាយ​មាន​កំពស់ ១០ ​ហត្ថ។ ថ្វាយ​រួច​ហើយ​ហ្ម​ផៃ​នោះ​ត្រឡប់​ទៅ​វិញ​បាត់មិនដឹង​ជា​នៅ​ស្រុក​ណា ភូមិ​ណា​ទេ រកតែ​ខ្លួន​នឹង​ឲ្យ​រង្វាន់​ពេញចិត្ដ​ក៏​រក​ពុំ​ឃើញ។ ឯ​ព្រះ​ទីនាំង​ស័ង្ខរស្មី​ទៀត កាល​អញ​លើកទ័ព​ដេញ​ព្រះឝ្រីឝៅគន្ធបទ​ដល់​ទៅ​ក្បាល​កោះសូទិន​ទាំង​យប់​នោះ ក៏​មាន​ឈ្មោះ​ចៅ​ឥន្ទ​យក​សេះ​នោះ​មក​ថ្វាយ​មាន​កំពស់ ​១០ ​ហត្ថ ​៤ ​ធ្នាប់ មាន​កំលាំង​ហែល​ទឹក​សន្ធឹក​ដូច​រន្ទះ​នឹង​ឲ្យ​រង្វាន់​ក៏​រក​ពុំ​ឃើញ​ដែរ។ ព្រះ​ទីនាំង​ទាំង​ពីរ​នេះ​ដូច​ជា​ទេវតា​និម្មិត​ថ្វាយ ឥឡូវ​វិនាស​អស់ទាំង​ពីរ​ទៅ​ហើយដូច្នេះ​ឃើញ​ថាបុណ្យ​បារមី​អញ​មិន​យឺនយូរ​ប៉ុន្មាន​ឡើយ។
ឯកសារយោង
ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ដំរីសឹកផ្ទាល់ខ្លួនចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ដំរីសង្គ្រាមនៃមានជ័យចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ដំរីសង្គ្រាមនៃលង្វែក
លីសា (រ៉េប)
លលីសា មនោបាល (ลลิษา มโนบาล, ឡៈ-លិ-សា ម៉ៈ-ណូ-បាន; កើតនៅថ្ងៃទី២៧ ខែមីនា ឆ្នាំ១៩៩៧) ត្រូវបានគេស្គាល់ថា លីសា (Lisa, 리사) ជាអ្នកចម្រៀង រ៉េប និងអ្នករាំជនជាតិថៃមានមូលដ្ឋាននៅប្រទេសកូរ៉េខាងត្បូង នាងគឺជាសមាជិករបស់ក្រុមស្រីកូរ៉េខាងត្បូងគឺ Blackpink ក្រោម YG Entertainment ។
ជីវិតដំបូងនិងការចាប់ផ្តើមអាជីព
កើតនៅថ្ងៃទី ២៧ ខែមីនាឆ្នាំ ១៩៩៧ ឈ្មោះកើតគឺ ប្រាណប្រីយ៉ា មនោបាល (ปราณปรียา มโนบาล, ប៉្រាន-ព្រី-យ៉ា ម៉ៈ-ណូ-បាន) កើតនៅខេត្តបុរីរម្យ ប្រទេសថៃ ក្រោយមកនាងបានប្តូរឈ្មោះរបស់នាងទៅជាលលីសាដោយស្របច្បាប់ មានន័យសរសើរ តាមដំបូន្មានរបស់គ្រូទាយដើម្បីនាំមកនូវភាពរុងរឿង ក្នុងនាមជាកូនតែមួយ នាងត្រូវបានចិញ្ចឹមដោយម្តាយជនជាតិថៃនិងឪពុកចុងជនជាតិស្វីស អ្នកម្ដាយរបស់នាងឈ្មោះគឺ ជិតធិប ព្រុសឆ្វៃឡឺរ ឪពុកចុងរបស់នាងគឺ ម៉ាកូ ព្រុសឆ្វៃឡឺរ ចុងភៅដ៏ល្បីម្នាក់ កំពុងធ្វើការនៅប្រទេសថៃ នាងបានបញ្ចប់ការសិក្សានៅអនុវិទ្យាល័យនៅសាលាប្រភាមន្ត្រីទី ១ និងទី ២
បន្ទាប់ពីចាប់ផ្តើមថ្នាក់រាំនៅអាយុ ៤ ឆ្នាំ នាងបានចូលរួមប្រកួតប្រជែងរបាំជាប្រចាំពេញមួយកុមារភាពរបស់នាង រួមទាំងនៅក្នុង "To Be Number One" ហើយបានចូលរួមជាមួយក្រុមរាំដែលមានសមាជិក ១១ នាក់ We Zaa Cool រួមជាមួយ ប៊ែមប៊ែម ពីក្រុម Got7 នៅខែកញ្ញាឆ្នាំ ២០០៩ ក្រុមនេះបានចូលរួមការប្រកួតប្រជែង LG Entertainment Million Dream Sanan World ដែលបានចាក់ផ្សាយតាមទូរទស្សន៍ប៉ុស្តិ៍លេខ ៩ ប្រទេសថៃ និងបានឈ្នះពានរង្វាន់“ ក្រុមពិសេស” លីសាក៏បានចូលរួមក្នុងការប្រលងចំរៀងក្នុងនាមជាអ្នកតំណាងសាលា“ សីលធម៌ល្អកំពូលទាំង ៣ របស់ប្រទេសថៃ” រៀបចំឡើងដោយមជ្ឈមណ្ឌលផ្សព្វផ្សាយសីលធម៌នៅដើមឆ្នាំ ២០០៩ កន្លែងដែលនាងបានបញ្ចប់ក្នុងនាមជាជើងឯករង។
ក្នុងឆ្នាំ ២០១០ អាយុ ១៣ ឆ្នាំ នាងបានចូលរួមសម្តែងជាមួយផលិតកម្មចម្រៀងកូរ៉េ YG​ Entertainment នៅប្រទេសថៃ តាំងពីក្មេង នាងទទួលបានការចាប់អារម្មណ៍នៅក្នុងឧស្សាហកម្មតន្ត្រី K-Pop ពោលគឺកោតសរសើរសិល្បករ Big bang និង 2NE1 ហើយប្រាថ្នាថាថ្ងៃណាមួយដើរតាមផ្លូវដូចគ្នា ក្នុងចំណោមបេក្ខជន ៤,០០០ នាក់ នាងគឺជាបុគ្គលតែម្នាក់គត់ដែលមានលក្ខណៈគ្រប់គ្រាន់ ដែលបានជំរុញឱ្យបន្ទាប់មកនាយកប្រតិបត្តិ យ៉ាង ហ្យុនសុក ផ្តល់ឱកាសឱ្យលីសាក្លាយជាអ្នកបណ្តុះបណ្តាល YG លីសាក៏ចាប់អារម្មណ៍ចៅក្រមម្នាក់ដែរ Danny Im របស់ 1TYM នៅឯធ្វើសវនកម្ម ជាមួយគាត់ក្រោយមកសរសើរពីទំនុកចិត្តលើឆាករបស់នាងនិងអាកប្បកិរិយាក្រៅឆាករបស់នាង
ក្នុងឆ្នាំ ២០១១ នាងបានផ្លាស់ទៅប្រទេសកូរ៉េខាងត្បូងដើម្បីចាប់ផ្តើមការបណ្តុះបណ្តាលផ្លូវការរបស់នាងក្នុងនាមជាសិក្ខាកាម ដែលមានរយៈពេល ៥ ឆ្នាំ នាងបានចូលរួមជាផ្លូវការជាអ្នកហាត់ការជនជាតិកូរ៉េដែលមិនប្រកាន់ពូជសាសន៍លើកដំបូងនៅថ្ងៃទី ១១ ខែមេសាឆ្នាំ ២០១១ នៅខែវិច្ឆិកាឆ្នាំ ២០១៣ នាងបានបង្ហាញខ្លួននៅក្នុងវីដេអូតន្ត្រីរបស់ Taeyang សម្រាប់ Single គឺ Ringa Linga កន្លែងដែលនាងគឺជាអ្នករបាំផ្ទៃខាងក្រោយ រួមជាមួយសមាជិករបស់ iKon និង Winner នៅខែមីនាឆ្នាំ ២០១៥ នាងបានទទួលការងារជាតារាបង្ហាញម៉ូតដំបូងរបស់នាងសម្រាប់ម៉ាកសម្លៀកបំពាក់ពាក់តាមចិញ្ចើមផ្លូវ Nona9on បន្ទាប់ពីម៉ាកគ្រឿងសំអាងកូរ៉េខាងត្បូង Moonshot នៅឆ្នាំ ២០១៦
ឆ្នាំ ២០១៦- បច្ចុប្បន្ន៖ បើក Debut ជាមួយក្រុម Blackpink និងអាជីវកម្មតែមួយ
ធ្វេង|រូបភាពតូច|លីសាសម្តែងនៅខែឧសភាឆ្នាំ 2017 នៅខែសីហាឆ្នាំ ២០១៦ លីសាបានបើក Debut ជាសមាជិកម្នាក់ក្នុងចំណោមសមាជិក ៤ នាក់របស់ក្រុម Blackpink Girl roup ជនជាតិកូរ៉េខាងត្បូង ក៏ដូចជាជនជាតិកូរ៉េដែលមិនប្រកាន់ពូជសាសន៍ដំបូងដែលបានបង្ហាញខ្លួននៅក្រោមទីភ្នាក់ងារនេះ ក្រុម Blackpink បានចេញអាល់ប៊ុមដំបូងគឺ Square one ជាមួយនាំស៊ីងហ្គឹល "Whistle" និង "Boombayah" "Whistle" សម្រេចបាននូវ "all-kill" ដ៏ល្អឥតខ្ចោះ ចំណាត់ថ្នាក់ Charts របស់កូរ៉េខាងត្បូងទាំងអស់ពេល Debut គិតត្រឹមខែតុលាឆ្នាំ ២០២០ ក្រុមនេះបានចេញអាល់ប៊ុមស្ទូឌីយោចំនួនពីរ Blackpink in Your Area និង The Album, ពង្រីកបី Blackpink, Square Up និង Kill This Love និងពីរអាល់ប៊ុមទោល Square One និង Square Two
លីសាបានត្រូវជ្រើសរើសដោយ MBC កម្មវិធី Variety យោធា Real Man 300 ជាសមាជិកអចិន្រ្តៃយ៍ក្នុងកម្មវិធីរបស់បណ្ឌិត្យសភាកងទ័ពកូរ៉េ ចាប់ពីថ្ងៃទី ២១ ខែកញ្ញាឆ្នាំ ២០១៨ តទៅ កម្មវិធីនេះបានបង្ហាញពីតួនាទីអចិន្រ្តៃយ៍ដំបូងរបស់នាងនៅក្នុងកម្មវិធីទូរទស្សន៍មួយចាប់តាំងពីការចាប់ផ្តើមដំបូង រូបរាងរបស់នាងធ្វើឱ្យនាងទទួលបានពានរង្វាន់ក្រៅផ្លូវការដែលមានចំណងជើង "តួអង្គនៃឆ្នាំ" តាមរយៈការផ្តល់ពានរង្វាន់កំសាន្តរបស់ MBC ឆ្នាំ ២០១៨
ក្នុងខែមីនា ឆ្នាំ ២០២០ លីសាបានបម្រើការជាអ្នកណែនាំរបាំពេញកម្មវិធីរស់រានមានជីវិតរបស់ក្រុមនារីចិន​​ Youth With You Season 2 របស់អាយឈីអ៊ី ក្នុងខែកុម្ភៈ ឆ្នាំ ​២០២១ នាងបានត្រលប់មកវិញក្នុងនាមជាអ្នកណែនាំការរាំនៅក្នុង Youth With You Season 3 កម្មវិធីរស់រានមានជីវិតរបស់ក្រុមក្មេងប្រុសចិន ​
នៅថ្ងៃទី ១៩ ខែមេសាឆ្នាំ ២០២១ មន្ត្រីមកពី YG Entertainment បង្ហាញ​ប្រាប់​សារព័ត៌មាន​កូរ៉េ​ខាង​ត្បូងThe Korea Herald ថានាងនឹងបង្ហាញខ្លួនជាលើកដំបូងក្នុងនាមជាអ្នកលេងភ្លេងទីបីពីក្រុមរបស់នាងជាមួយនឹងកាលវិភាគនៅពេលក្រោយនឹងត្រូវបានប្រកាសជាផ្លូវការតាមរយៈការជូនដំណឹងមួយ ​ នៅថ្ងៃទី ១២ ខែកក្កដា តាម​រយៈ Star News ស្លាកតន្ត្រីរបស់នាងបានបង្ហាញថាការថតវីដេអូចម្រៀងរបស់នាងកំពុងដំណើរការ
លីសាបានបើកអាល់ប៊ុមទោលដំបូងរបស់នាងគឺ Lalisa និងបទចម្រៀងស៊ីងហ្គឺលនាំមុខដែលមានឈ្មោះដូចគ្នាត្រូវបានចេញផ្សាយនៅថ្ងៃទី 10 ខែកញ្ញាឆ្នាំ 2021 នៅ​ពេល​ចេញ​ផ្សាយ​វីដេអូ​ចម្រៀង​សម្រាប់​បទ "Lalisa" បានក្លាយជាវីដេអូដែលមានអ្នកចូលមើលច្រើនជាងគេបំផុតដោយអ្នកលេងភ្លេងក្នុងរយៈពេល 24 ម៉ោងជាមួយនឹងអ្នកទស្សនា 73.6 លានដង បំបែក​ឯតទគ្គកម្ម​បទ​ "Me!" របស់ថេល័រ ស្វីហ្វ សម្តែងដោយប៊្រែនដុន យូរី ដែលទទួលបានការមើល 65.2 លានដងក្នុងរយៈពេល 24 ម៉ោង បទចម្រៀងនេះបានបង្ហាញខ្លួននៅលេខ 84 នៅលើ US Billboard Hot 100 និងនៅលេខ 2 នៅលើ Billboard Global 200 ក្លាយជាតារាល្បីលំដាប់កំពូលដំបូងរបស់លីសានៅវគ្គក្រោយ អាល់ប៊ុមទោលនេះលក់បាន 736,221 កូពីក្នុងប្រទេសកូរ៉េនៅសប្តាហ៍ដំបូងរបស់ការចេញផ្សាយ បង្កើតកំណត់ត្រាសម្រាប់ការលក់ដាច់បំផុតក្នុងសប្តាហ៍ដំបូងក្នុងចំណោមសិល្បករស្រីទាំងអស់ ហើយធ្វើឱ្យលីសាក្លាយជាអ្នកលេងភ្លេងស្រីដំបូងគេដែលសម្រេចបាន 500,000 ច្បាប់ចម្លងនៅក្នុងការលក់សប្តាហ៍ដំបូង បន្ទាប់ពីជោគជ័យរបស់ខ្លួន បទ B-side បទ "Money" ត្រូវបានផ្ញើជាអាល់ប៊ុមទី 2 របស់អាល់ប៊ុមទៅកាន់វិទ្យុពេញនិយមសហសម័យរបស់សហរដ្ឋអាមេរិក ហើយបានឡើងដល់កំពូលនៅលេខ 90 នៅលើ Billboard Hot 100 និងនៅលេខដប់នៅលើ Billboard Global 200 ទទួលបានចំណាត់ថ្នាក់អាជីពទី 2 របស់លីសានៅលើតារាងទាំងពីរ និងការទទួលបានចំណាត់ថ្នាក់កំពូលទីពីររបស់នាង
នៅខែតុលា ឆ្នាំ 2021 លីសាបានបញ្ជាក់ពីការសហការរបស់នាងជាមួយ ឌីជេស្នេក, អូហ្ស៊ូណា, និងមេហ្គានដឹស្តាលៀន ដោយទម្លាក់ Teaser ឈុតខ្លីៗរបស់បទចម្រៀង មានសិទ្ធិចំណងជើងថា "SG" ​រួម​បញ្ចូល​ទាំង​ការ​និពន្ធ​បទ​ចម្រៀង និង​ការ​និពន្ធ​ក្រេឌីត​សម្រាប់លីសា ហើយត្រូវបានចេញផ្សាយនៅថ្ងៃទី 22 ខែតុលាជាមួយនឹង Music Video ការសហការនេះបានបង្ហាញខ្លួនជាលើកដំបូងនៅលេខ "19 នៅលើ Billboard Global 200" និងនៅលេខ 2 នៅលើតារាង "US Bubbling Under Hot 100"
ជីវិតផ្ទាល់ខ្លួន
លីសានិយាយបានច្រើនភាសា; នាងអាចនិយាយភាសាថៃ អង់គ្លេស និងកូរ៉េបានយ៉ាងស្ទាត់ជំនាញ រួមជាមួយភាសាជប៉ុន និងចិនជាមូលដ្ឋាន
នៅថ្ងៃទី 24 ខែវិច្ឆិកា ឆ្នាំ 2021 លីសាបានធ្វើតេស្តវិជ្ជមានសម្រាប់ COVID-19 ហើយគិតត្រឹមថ្ងៃបន្ទាប់ នាង​ត្រូវ​បាន​គេ​រាយការណ៍​ថា "ស្ថិត​ក្នុង​ស្ថានភាព​ល្អ​ខ្លាំង​ណាស់​ដោយ​មិន​មាន​រោគ​សញ្ញា" នៅថ្ងៃទី 4 ខែធ្នូ ឆ្នាំ 2021 លីសាបានធ្វើតេស្តអវិជ្ជមាន ហើយឥឡូវនេះបានជាសះស្បើយពីជំងឺកូវីដ-១៩
ឯកសារយោង
ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:បុគ្គលនៅរស់ ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:អ្នកចម្រៀងថៃ ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:អ្នកចម្រៀងស្រីថៃ ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:អ្នកចម្រៀង K-POP ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:បុគ្គលមកពីខេត្តបុរីរម្យ
វិសាខបូជា
ព្រះពុទ្ធត្រាស់ដឹង|200px
​វិសាខបូជា គឺជា​បុណ្យ​ដ៏​ធំ​មួយ ក្នុង​ព្រះពុទ្ធសាសនា ដែល​ប្រទេស​កម្ពុជា បាន​ចាត់ទុកជា​បុណ្យជាតិ​។ ជាងនេះទៀត ប្រទេស​ជិត​២០០ ដែលជា​សមាជិក​នៃ​អង្គការសហប្រជាជាតិ បានអនុម័ត​និង​ទទួលស្គាល់ វិសាខបូជា ជា​បុណ្យ​អន្តរជាតិ កាលពីថ្ងៃទី ១៥ ខែ ធ្នូ ​ឆ្នាំ​ ១៩៩៩ ។
ព្រឹត្តិការណ៍​ទាំងនោះ គឺ ​ព្រះពុទ្ធ មាន​ព្រះនាម​ដើម​ថា សិទ្ធត្ថ (​អាន​ថា សិត​-​ធ័​ត​) ដែលជា​ព្រះរាជ​បុត្រា​របស់​ព្រះ​នាង សិរិ​មហាមាយា និង​ព្រះបាទ សុទ្ធោទនៈ​។ ព្រះអង្គ ត្រូវបាន​គេ​ហៅ​ព្រះនាម​ជាច្រើន​ទៀត ដូចជា ព្រះសម្មាសម្ពុទ្ធ​, ព្រះសមណគោតម​, ព្រះ​ជិនស្រី​, ព្រះ​សក្យមុនី​, ព្រះ​បរមគ្រូ​, ព្រះ​សាស្តា ជាដើម​។​ ​យើង​សង្កេតឃើញថា ព្រះ​សាស្តា ទ្រង់​ប្រសូត ត្រាស់ដឹង និង​បរិនិព្វាន ក្នុង​ថ្ងៃ​១៥​កើត ពេញបូណ៌មី ខែវិសាខ ដូចគ្នា គឺ​ខុស​តែ​ឆ្នាំ​ប៉ុណ្ណោះ​។ ដូច្នេះ បុណ្យ​វិសាខបូជា គឺ​តំណាង​ឲ្យ «​ថ្ងៃ​ទាំងបី​» នេះ​ឯ​ឯ​៕
ប្រភេទ​នៃ​ពិធី​កម្ម​ក្នុង​ពុទ្ធសាសនា​មាន​ដូច​ជា បុណ្យ​វិសាខបូជា ​មាឃបូជា  កឋិនទាន  និង​ ចូលវស្សា ។ «ព្រះពុទ្ធសាសនា ជាសាសនារបស់រដ្ឋ»
=បុណ្យវិសាខបូជា= បុណ្យ​វិសាខ​បូជា ជា​បុណ្យ​មួយ​យ៉ាង​ធំ​ក្នុង​ព្រះពុទ្ធសាសនា រាប់​ថា​ជា​ពុទ្ធានុស្សរណកិច្ច​ដ៏ សំខាន់​សម្រាប់  រំលឹក​ដល់​ព្រះពុទ្ធ​សមណគោត្តមបរមគ្រូ  នា​ថ្ងៃ​ពេញ​បូណ៌មី ថ្ងៃ​១៥​កើត ខែវិសាខ ដែល​ពុទ្ធសាសនិក​ទាំង​ព្រះសង្ឃ ទាំង​គ្រហស្ថ តែង​ធ្វើ​សក្ការបូជា​ប្រកប​ដោយ​ជំនឿ​ថា​ជា មហាកុសល ដ៏​ប្រសើរ ។
ការ​ដែល​ប្រារព្ធ​ពិធី​បូជា​នាថ្ងៃ ១៥ កើត​ខែ​វិសាខ​នេះ    អាស្រ័យ​ដោយ​លោក​អ្នក​ប្រាជ្ញ​ខាង ព្រះ​ពុទ្ធសាសនា បាន​កំណត់ ទុក​ក្នុង​គម្ពី​របឋមសម្ពោធិ​ថា ជា​មហាមង្គល​អភិលក្ខិត​កាល គឺ​ជា​ថ្ងៃ មហា​មង្គល ត្រូវ​នឹង​ថ្ងៃ​ដែល​ព្រះសម្ពុទ្ធបរមគ្រូ៖
សម្តេច​ព្រះបរមសាស្រ្តាចារ្យ​របស់​យើង​ទ្រង់​ប្រសូត ត្រាស់​ដឹង និង​ទ្រង់បរិនិព្វាន​សុទ្ធ​តែ​ក្នុង ថ្ងៃ​ពេញបូណ៌មីខែ​វិសាខ​ទាំង​អស់​ប្លែក​គ្នា​តែ​ឆ្នាំ​ប៉ុណ្ណោះ។ ព្រោះ​ហេតុ​នោះ​ហើយ​បាន​ជា​អ្នកប្រាជ្ញ ចង​ក្រងជា គាថា​ទុក​ដូច្នេះ​ថា អាសាឡ្ហបុណ្ណមោក្កន្តោ វិសាខេ យេវ និក្ខមិ វិសាខបុណ្ណមី សម្ពុទ្ធោ វិសាខេ បរិនិព្វុតោ។
សេចក្តី​ថា ព្រះ​ពុទ្ធទ្រង់​យាង​ចុះកាន់​គភ៌​នៃ​ព្រះវរមាតា ក្នុង​ថ្ងៃ​ពេញបូណ៌មី ខែ​អាសាធ ទ្រង់​ប្រសូតិ​ក្នុង​ថ្ងៃ​ពេញ​បូណ៌មី ខែ​វិសាខ បាន​ត្រាស់​ជា​ព្រះពុទ្ធ ក្នុង​ថ្ងៃ​ពេញ​បូណ៌មី ខែ​វិសាខ និង ទ្រង់​ចូល​បរិនិព្វាន​ក៏ ក្នុង​ថ្ងៃ​ពេញ​បូណ៌មី ខែ​វិសាខ (​ផ្សេង​តែ​ឆ្នាំ)។
ជា​ប្រពៃណី​បុណ្យ​វិសាខបូជា គេ​តែង​នាំ​គ្នា​ធ្វើ​ក្នុង​ពេល​រាត្រី ព្រោះ​តម្រូវ​ទៅតាម​ពាក្យ​ថា បុណ្ណមី មាន​សេចក្តី​ថា ខែ​ពេញ​បូណ៌មី ។ ម្យ៉ាង​ទៀត ការ​ប្រារព្ធ​ពិធី​ក្នុង​ពេល​រាត្រី អា​ស្រ័យ​ដោយ លក្ខណៈ​ងាយ​ស្រួល ២​យ៉ាង គឺ​ម្យ៉ាង​ដើម្បី​នឹង​បាន​ឱកាស​អុជ​គ្រឿង​ប្រទីប​ជ្វាលា  បូជា​ភ្លើងអគ្គិសនី​ឲ្យភ្លឺ​រុង​រឿង​រន្ទាល​ច្រាល​ឆ្អៅ​ផង និង​ម្យ៉ាង​ទៀត ដើម្បី​បើក​ឱកាស​ឲ​ពុទ្ធ​បរិស័ទ​បាន​ជួប​ជុំ​គ្នា ដ៏​ច្រើន​កុះ​ករ​ទាំង​ប្រុស​ទាំង​ស្រី អាច​បំពេញ​កុសល​កម្ម​នេះ ដោយ​សប្បាយ​រីករាយ ព្រោះ​ពេល​យប់ ជា​ពេល​ទំនេរ​ផង។ បុណ្យ​វិសាខបូជា ចាត់​ទុក​ថាជាបុណ្យ​ដ៏​ធំ  ដោយ​មាន​មហាជន ចាស់​ក្មេង​ប្រុស ស្រី នៅ​ប្រជុំ​គ្នា​អ៊ូអរ ដោយ​នាំ​ទៅ​ជា​មួយ​នូវ​គ្រឿង​សក្ការ​បូជា មាន​ទៀន ធូប ផ្កាភ្ញី និង​ប្រទីប​ជ្វាលា តូច ធំ​អុជ​បំភ្លឺ​ព្រោង​ព្រាត នៅ​គ្រប់​វត្ត​អារាម ។
=ប្រវត្តិ​បុណ្យវិសាខ​បូជា=
ពុទ្ធបរិស័ទ​ក្នុង​ប្រទេស​ទាំង​ឡាយ​ដែល​រាប់​អាន​ព្រះពុទ្ធសាសនា នាំ​គ្នា​ធ្វើ​វិសាខបូជា នៅ​ថ្ងៃ ពេញ​បូណ៌មីខែពិសាខ រៀង​ៗ​មក​តាំង​ពី​បុរាណកាល ។ តាម​ការ​ស្រាវជ្រាវ​គេ​បាន​ដឹង​ថា បុណ្យ វិសាខ​បូជា​ទំនង​ជា​ធ្វើ​នៅ​ក្រោយ​ពុទ្ធ​បរិនិព្វាន​ច្រើន​រយឆ្នាំ។ គេ​ថា​ប្រទេសឥណ្ឌា និង​ប្រទេស​លង្កា បាន​ប្រារព្ធ​ពិធី​បុណ្យ​នេះ​យូរ​យារ​ណាស់មក​ហើយ ។ ចំណែក​ប្រទេស​សៀម និង​ប្រទេស​ខ្មែរ​ទើប នឹង​ចាត់​ចែង​ធ្វើ​នៅ​គ្រឹស្តសតវត្សទី ១៩។ នៅ​ក្នុង​ប្រទេស​កម្ពុជា បុណ្យ​វិសាខបូជា តាម​ដែល​ចាស់ ទុំ​អ្នក​មុខ​អ្នកកា​ទាំង​ឡាយ​ដំណាល​ត​ៗ​គ្នា​បាន​ឲ​ដឹងថា គេ​បាន​ផ្តើម​ធ្វើ​ក្នុង​រជ្ជកាល​ព្រះបាទ​សម្តេច ព្រះ​ហរិរក្សរាមា (ព្រះអង្គដួង) ដែល​គង់​នៅ​ក្រុង​ឧត្តុង្គ   ក្នុង​ពុទ្ធសករាជ ២៣៩៧ គ្រិស្តសករាជ ១៨៥៤ ដោយ​មហាប៉ាន ដែល​ស្តេច​សៀម បាន​បញ្ជូន​មក​កាន់​ឧត្តុង្គ តាម​សំណើ​ព្រះបាទ អង្គដួង។
បុណ្យ​វិសាខ​បូជា​ត្រូវ​បាន រាជរដ្ឋាភិបាល ចាត់​ទុក​ជា​ថ្ងៃ​បុណ្យជាតិ របស់​ប្រទេសកម្ពុជា ។ នៅទី ១៥ ខែ ធ្នូ ​ឆ្នាំ ១៩៩៩ សមាជិក​នៃ​អង្គការ​សហប្រជាជាតិ  ជិត ២០០ ប្រទេស​បាន​អនុម័ត​ជា​ឯកច្ឆន្ទ​ទទួល ស្គាល់ និង​ចាត់​ទុក​បុណ្យវិសាខ​បូជា ​របស់ព្រះពុទ្ធសាសនា​ជា​បុណ្យ​អន្តរជាតិ។
វិសាខបូជា​នេះ បុរាណាចារ្យ​លោក​សំដៅ​យក​នក្ខត្តឫក្ស​ ៣យ៉ាង​គឺ​កំណត់​យក​ត្រង់ថ្ងៃ​ដែល ព្រះសម្ពុទ្ធបរមគ្រូ​ទ្រង់​ប្រសូត​១, ទ្រង់​បាន​ត្រាស់​ដឹង​នូវ​អនុត្តរសម្មាសម្ពោធិញាណ​១​​, ទ្រង់​ចូល​កាន់ ព្រះមហាបរិនិព្វាន១ ។ អាស្រ័យ​ហេតុនេះ​ហើយ  ទើប​អ្នក​ប្រាជ្ញបុរាណ​លោក​កំណត់​យក  ថ្ងៃ​ពេញបូណ៌មី ខែ​ពិសាខ​នេះ  ទុក​ជា​ពិធី​ធ្វើ​សក្ការបូជា​ជាដរាប​រៀង​រាប​មក​ទល់​គ្នា​នឹង​សម័យ​បច្ចុប្បន្ន​នេះ ។
=វិធី​ប្រកាស​វិសាខបូជា= (​លោក​អាចារ្យ​ត្រូវ​អាន​មួយ​ឃ្លា​ម្តង​ៗ ឲ​ឧបាសក ឧបាសិកា និង​ពុទ្ធបរិស័ទ​ថា​តាម) នមោ    តស្ស     ភគវតោ    អរហតោ    សម្មាសម្ពុទ្ធស្ស សូម​នមស្ការ ចំពោះ​ព្រះភគវន្ត​មុនី  អរហន្តសម្មាសម្ពុទ្ធ​ព្រះអង្គ​នោះ ។ សម្មាសម្ពុទ្ធោ វត សោ ភគវា យោ សព្វទុក្ខស្ស បហានាយ ធម្មំ ទេសេតិ តំ សម្មាសម្ពុទ្ធំ អាទរេន នមស្សាម ។ ព្រះភគវន្តមុនីអង្គណា    ទ្រង់ត្រាស់​សំដែង​នូវធម៌     ដើម្បី​កំចាត់​បង់​នូវ​សេចក្តី​ទុក្ខ​ទាំង​ពួង ព្រះភគវន្តមុនី​អង្គនោះ ជា​ព្រះសម្មាសម្ពុទ្ធ​ពិត​មែន យើង​ខ្ញុំ​ព្រះអង្គ​សូម​ថ្វាយ​បង្គំ​នូវ ព្រះសម្មាសម្ពុទ្ធ អង្គ​នោះ​ដោយ​គោរព ។  ( ក្រាប​ថ្វាយ​បង្គំ​ម្តង )
និយ្យានិកោ វត សោ ធម្មោ យោ សព្វទុក្ខស្ស បហានាយ ស្វាក្ខាតោ តេន ភគវតា តំ ធម្មំ អាទរេន នមស្សាម ។ ព្រះ​ធម៌​ណា​ដែល​ព្រះភគវន្តមុនី​អង្គ​នោះ  ទ្រង់​ត្រាស់​សំដែង​ហើយ​ដោយ​ប្រពៃ ដើម្បី​កំចាត់ បង់​​នូវ​សេចក្តី​ទុក្ខ​ទាំង​ពួង ព្រះ​ធម៌​នោះ  ជា​ធម៌​ស្រោច​ស្រង់​សត្វ​ពិត​មែន   យើង​ខ្ញុំ​ព្រះ​អង្គ​សូម​ថ្វាយ បង្គំ​នូវ​ព្រះធម៌​ដោយ​គោរព ។ ( ក្រាប​ថ្វាយ​បង្គំ​ម្តង )
សុបដិបន្នោ វត តស្ស ភគវតោ សោ សាវកសង្ឃោ យោ សព្វទុក្ខស្ស បហានាយ បដិបន្នោ តំ សង្ឃំ អាទរេន នមស្សាម ។ ព្រះអរិយ​សង្ឃណា លោក​ប្រតិត្តិ ដើម្បី​កំចាត់​បង់ នូវ​សេចក្តី​ទុក្ខ​ទាំង​ពូង  ព្រះ​អរិយ​សង្ឃ នោះ  ជា​សង្ឃសាវ័ក​នៃ​ព្រះភគវន្តមុនី​អង្គ​នោះ   លោក​ប្រតិបត្តិ​ដោយ​ប្រពៃ​មែន​ពិត  យើង​ខ្ញុំ​ព្រះអង្គ សូម​ថ្វាយ​បង្គំ​នូវ​ព្រះអរិយសង្ឃ​នោះ​ដោយ​គោរព ។ ( ក្រាប​ថ្វាយ​បង្គំ​ម្តង )
ថ្ងៃ​នេះ​ជាតិថី ពេញ​បូណ៌មី​នៃ​ខែ​វិសាខ មាន​ព្រះចន្ទ័​ពេញវង់  ត្រូវ​នឹង​ថ្ងៃ​ដែល​ព្រះសក្យមុនី  សម្មាសម្ពុទ្ធ  ជាបរមគ្រូ  ទ្រង់​ប្រសូត   ទ្រង់​បាន​ត្រាស់   ជា​ព្រះសព្វញ្ញូពុទ្ធ  ប្រាកដ​ឡើង​ក្នុង លោក និង​ថ្ងៃ​ដែល​ទ្រង់​រំលត់ខ័ន្ធ  ចូល​កាន់​បរិនិព្វាន  តិថី​នេះ  ជា​ឧបលក្ខិត​សម័យ​មួយ​ដ៏​ឧត្តម​ក្នុង​​ព្រះពុទ្ធ សាសនា   គឺ​ជា​ថ្ងៃ​សម្រាប់​ពុទ្ធមាមក​ជន  ទាំង​បព្វជិត ទាំង​គ្រហស្ថ   ប្រជុំ​គ្នា​ធ្វើ​សក្ការ​បូជា   ចំពោះ ព្រះសម្មាសម្ពុទ្ធ  ព្រម​ទាំង​ព្រះធម៌  ជា​បរមពុទ្ធោវាទ  និង​ព្រះអរិយសង្ឃ   ជា​សាវ័ក​របស់​ព្រះ អង្គ។
ឥឡូវ​នេះ យើង​ទាំង​អស់​គ្នា  ជា​ពុទ្ធសាសនិកជន  បាន​មក​ប្រជុំ​គ្នា  បាន​រៀប​គ្រឿង​​សក្ការ បូជា មាន​ទៀន​ធូប​និង​ផ្កា​ជា​ដើម  ក្នុង​ទីនេះ ដែល​មាន​ព្រះពុទ្ធ​រូប​ស្នង​ព្រះអង្គ  ជា​ប្រធាន  ហាក់​ដូច ជា ព្រះ​បរមសាស្តា​អង្គ​នោះ   ទ្រង់​ស្តេច​មក​គង់  ក្នុង​ទី​ចំពោះ​មុខ  នៃ​យើង​ទាំង​អស់​គ្នា យើង​ខ្ញុំ​សូម ថ្វាយ  នូវ​គ្រឿង​សក្ការ​បូជា​ទាំង​នេះ  ចំពោះ​ព្រះសម្មាសម្ពុទ្ធ​ព្រះ​អង្គ​នោះ ព្រម​ទាំង​ព្រះ ធម៌  និង​ព្រះ អរិយសង្ឃ   រតនត្រ័យ​ទាំង​បី  ដោយ​សេចក្តី​គោរព  ។
បពិត្រ​ព្រះសក្យ​មុនីបរមគ្រូ ព្រះអង្គ​ជា​បូជា​រហបុគ្គល  របស់​ទេវតា​និង​មនុស្ស​ក្នុង​លោក​​ឥត មាន​បុគ្គល​ណា​មួយ   ត្រឹម​ស្មើ​នឹង​ព្រះអង្គ​ឡើយ    ទោះ​បី​ព្រះអង្គ  ទ្រង់​បរិនិព្វាន   បាត់​រូប​ព្រះកាយ​​អស់​កាល​ដ៏​យូរ​អង្វែង​ហើយ ក៏​ពិត​មែន   ប៉ុន្តែ​ទ្រង់​បាន​ប្រតិស្ថាន    ព្រះ​វិសុទ្ធោវាទ  គឺ​ព្រះធម៌​វិន័យ​ ដ៏​បរិសុទ្ធវិសេស    ទុក​ជាតំណាង​ព្រះអង្គ ទាំង​ព្រះគុណ​របស់​ព្រះអង្គ  ក៏​នៅ​មាន​ប្រាកដ  ទាំង​ព្រះ បរម សារីរិក​ធាតុ   នឹង​ព្រះពុទ្ធ​រូប​ស្នង​ព្រះអង្គ  ក៏​នៅ​មាន​ប្រាកដ​ដែរ    សូម​​ព្រះ​ដ៏​មាន​បុណ្យជាបរម សាស្តា   ទ្រង់​ព្រះ​មេត្តា​ប្រោស​ទទួល  នូវ​គ្រឿង​សក្ការ​បូជា  របស់​យើង ខ្ញុំ​ព្រះអង្គ  ដែល​បាន​រៀប​ចំ ថ្វាយ​ក្នុង​ទី​នេះ ដើម្បី​ជា​ផលានិសង្ស ឲ​យើង​ខ្ញុំ​ព្រះអង្គ​បាន​ប្រកប ដោយ ឥដ្ឋមនុញ្ញផល វិបុលសុខ  និង​សេចក្តី​ចម្រើន ដ៏​ធំ​ទូរលាយ អស់​កាល​ជា​អង្វែង​ទៅ ។ ( ក្រាប​ថ្វាយ​បង្គំ​ម្តង )
វេរគ្រឿង​សក្ការ​បូជា ឥទានាយំ  ភន្តេ   វិសាខបុណ្ណមី កាលោ  សម្បត្តោ  តស្ស  អម្ហាកំ ភគវតោ​តកាលសទិសេន នក្ខត្តេន យុត្តោ បាតុភវិ​ ។  តថា ហិ  ខោ  អម្ហាកំ  លោកនាយកោ  សោណសំវច្ជរេ   វិសាខបុណ្ណមីយំ សុក្រវារេ    គព្ភានិក្ខមនំ   បត្វា  ច  កុក្កដេ    វិសាខបុណ្ណមីយំ   ពុទ្ធវារស្មឹ    សព្វញ្ញុតំ   បត្វា  ច សប្បេ វិសាខបុណ្ណមិយំ អង្គារេ  បរិនិព្វានំ  បត្វា  ច  អហោសិ  ។
តស្មា មយំ  សព្វេ តំ  តំ   តស្ស   នក្ខត្តសមយំ  អនុស្សរន្តោ  ឥធ  សមាគតា ឥមេហិ   ទីបធូបមាលាទីហិ  សក្ការេហិ  ច  បូជំ ករោម  ធម្មេហិ ច  សាធុ  ភន្តេ  ភគវា  សុចិរប្បរិនិព្វុតោបិ ឥមេ អម្ហាកំ ទុគ្គតបណ្ណាការភូតេ បដិគ្គណ្ណតុ សាសនស្សឋិរត្ថាយ  ចេវ  អម្ហាកញ្ច  ទីឃរត្តំ  អត្ថាយ  ហិតាយ  សុខាយ  ។ ព្រះ​ពុទ្ធរូប​ស្នង​ព្រះអង្គ  ក្តី​គោរព បពិត្រ​ព្រះ​ករុណា​ទាំង​ឡាយ​ដ៏​ចម្រើន     កាល​ឥឡូវ​នេះ    ជា​ថ្ងៃ​ពេញបូណ៌មី​ខែពិសាខ ប្រកប​ដោយ​នក្ខត្ត​សម័យ ដូច​សម័យ​របស់​ព្រះដ៏មាន​ព្រះភាគ  ជា​ម្ចាស់​នៃ​យើង​នោះ​ប្រាកដ  ។
ត្បិត​ថា​ព្រះ​លោក​នាយក​ជា​​ម្ចាស់​នៃ​យើង   កាល​ទ្រង់​ប្រសូត​ចាកគភ៌ ( ព្រះមាតា ) ក្នុង ថ្ងៃ​សុក្រ​ពេញ​បូណ៌មី    ខែ​ពិសាខ​ឆ្នាំ​ច​នោះ​ក្តី    ត្រាស់​ដឹង​សព្វញ្ញុត្តញ្ញាណ   ក្នុង​ថ្ងៃ​ពុធពេញ​បូណ៌មី ខែ​ពិសាខ​ឆ្នាំ​រកា​នោះ​ក្តី    ទ្រង់​បរិនិព្វាន  ក្នុង​ថ្ងៃ​អង្គារពេញ​បូណ៌មី  ខែ​ពិសាខ​ឆ្នាំ​ម្សាញ់​នោះ​ក្តី  មាន ហើយ​ដោយ​ពិត ។
ព្រោះ​ហេតុ​នោះ ( កាល​ឥឡូវ​នេះ )  យើង​ខ្ញុំ​ទាំង​ឡាយ   រឭក​នូវ​នក្ខត្ត​សម័យ​នោះៗ របស់ ព្រះ​អង្គ  ទើប​នាំ​គ្នា​មក​ជួប​ជុំ​ក្នុង​ទី​នេះ    ធ្វើ​បូជា​ដោយ​គ្រឿង​សក្ការ​ផ្សេង​ៗ​មាន​ប្រទីប​ធូប​ទៀន  និង កម្រង​ផ្កា​ជា​ដើម​ផង   បូជា​ដោយ​ធម៌​ផង ។ បពិត្រ​ព្រះ​ដ៏​មាន​ព្រះ​ភាគ​ដ៏​ចម្រើន    សូម​ព្រះ​ដ៏មាន ព្រះ​ភាគ ដែល​ទ្រង់​បរិព្វាន​ហើយ សូម្បី​អស់​កាល​ជា​យូ​អង្វែង​ហើយ​ក្តី សូម​ព្រះអង្គ​ទទួល​នូវ គ្រឿង​បណ្ណា​ការ​ទាំង​នេះ ដែល​ទុគ្គត​បណ្ណា​ការ​របស់​យើង​ខ្ញុំ​ទាំង​ឡាយ  ដើម្បី​ធ្វើ​ឲ​សាសនា​រុងរឿង ស្ថិត​ស្ថេរ​ទៅ​ផង  ដើម្បី​ជា​ប្រយោជន៍   និង​សេចក្តី​សុខ​ផង    ដល់​យើង​ខ្ញុំ​ទាំង​ឡាយ   អស់​កាល​ជា អង្វែង​ទៅ​ហោង  ។
តោង៑ងូក្សេត្រ
តោង៑ងូក្សេត្រធ្វើឱ្យគេសំគាល់មើលឃើញនូវអវសាននៃសម័យកាលនគរតូចៗនៅអាស៊ីអាគ្នេយ៍ដីគោក។ ទោះបីយ៉ាងណា ចក្រភពដ៏មានវិសាលភាពធំល្វឹងល្វើយនេះមិនបានប្រកបដោយចិរភាពឡើយ កងទ័ពដែលជាជន្ទល់ក្នុងការធ្វើឱ្យចក្រភពនេះងើបឡើងវិញក៏លែងមាន។ រដ្ឋស្នងធំៗពីរ គឺភូមារបស់តោង៑ងូស្ដារ និង អយុធ្យារបស់ស្យាមបានបន្តត្រួតត្រាអាស៊ីអាគ្នេយ៍ដីគោកភាគខាងលិច និងភាគកណ្ដាល រៀងៗខ្លួនរហូតដល់ពាក់កណ្ដាលសតវត្សទី១៨។
នាមនៃសម័យ
អង្គនយោបាយនេះត្រូវបានគេស្គាល់តាមរយៈឈ្មោះមួយចំនួន។ បច្ចេកសព្ទដែលមានលក្ខណៈសកលជាងគេ ប្រើដោយពួកអ្នកប្រាជ្ញអន្តរជាតិភាគច្រើនគឺ "រាជវង្សតោង៑ងូទីមួយ" "តោង៑ងូក្សេត្រទីមួយ" និង/រឺ "ចក្រភពភូមាទីពីរ"។  ក្នុងប្រវត្តិលេខន៍ភូមាបុរាណ យ៉ាងណាមិញ សម័យនេះត្រូវបានគេស្គាល់ថាជា "សម័យតោង៑ងូ-ហង្សាវតីក្សេត្រ"   រឺ ជាធម្មតាថា "សម័យតោង៑ងូក្សេត្រ" ។
លើសពីនោះទៀត ក្នុងការប្រើប្រាស់ជាលក្ខណៈអន្តរជាតិ បច្ចេកសព្ទ រាជវង្ស/ចក្រភពតោង៑ងូ គ្របលើទាំង "រាជវង្ស/ចក្រភពតោង៑ងូទីមួយ" និង "រាជវង្ស/ចក្រភពតោង៑ងូស្ដារ"។ ប្រវត្តិលេខន៍ភូមាបុរាណរំគាយសេចក្ដីថា សម័យរាជវង្ស/ចក្រភពតោង៑ងូស្ដារជាសម័យដោយឡែកពីគ្នាដែលគេហៅថា សម័យញោង៑រម៑ះមង៑ះក្សេត្រ ។
ក្សត្របុរៈតោង៑ងូ
កំណត់ត្រារដ្ឋបាលក្នុងតំបន់នេះដែលគេស្គាល់ដំបូងបង្អស់ចុះកាលកំណត់នៅចុងសម័យបុកាំ។ នៅឆ្នាំ១១៩១ ព្រះបាទចញ៑សូទី២ (រជ.១១៧៤-១២១១) បានតែងតាំងអនន្តសូរិយៈ ជាចៅហ្វាយស្រុកខែត្រកម៑ះបាះម្រង៑។ នៅឆ្នាំ១២៧៩ ចៅទួតនៃអនន្តសូរិយៈ សវន៑ក្រៃ និង សវន៑ងយ៑ បានបង្កើតកជាភូមិលំនៅថ្មីដែលមានមនុស្ស ៣៧០ គ្រួ ដែលស្ថិតនៅចំងាយប្រហែល ៤០ គម. ហួសទៅខាងត្បូង។ វាត្រូវបានដាក់ឈ្មោះថាតោង៑ងូ (MY တောင်ငူ "ខ្នែងភ្នំ") ពីព្រោះតែទីតាំងរបស់វានៅក្បែរជួរភ្នំក្នុងជ្រលងទន្លេចច៑តោង៑ះដ៏ចង្អៀតនៅចន្លោះជួរភ្នំពគោ និងជួរភ្នំឝានខាងត្បូង។
ជ្រលងចង្អៀតនេះស្ថិតនៅមាត់ច្រកខាងត្បូងនៃភូមិភាគស្ងួតហែងដែលមិនងាយចូលមកដល់បើគេចូលតាមពីភូមាកណ្ដាល រឺ ភូមាលើ ច្រកចូលល្អបំផុតមកកាន់តំបន់នេះគឺចូលពីខាងត្បូង កាត់តាមទន្លេចច៑តោង៑ះ។ ទីតាំងពិបាកចូលមកដល់របស់តំបន់នេះ ក៏បានរំលេចឡើងនូវប្រវត្តិសាស្ត្រដើមដំបូងជាច្រើនរបស់តំបន់នេះផងដែរ។ ក្នុងសតវត្សទី១៤ តំណាំងលំនៅក្នុងតំបន់នេះបានធ្វើឱ្យវាក្លាយជាទីក្រុងក្សត្របុរីនៅតាមជាយដែនមួយ ដែលនៅតែជាទីកន្លែងគ្មានច្បាប់ទំលាប់។ ការបះបោរក្នុងឆ្នាំ១៣១៧-១៨ ជាលើកទីមួយរបស់តោង៑ងូ ត្រូវបានគេបង្ក្រាបបាន ក៏ប៉ុន្តែស្ដេចធំមានតែនាមរបស់វា នៅឯបង៑ះយមិនសូវមានអំណាចលើតំបន់នេះឡើយ។ ពួកដណ្ដើមអំណាចគ្នា បានដណ្ដើមអំណាចគ្នាម្ដងហើយម្ដងទៀតដោយការធ្វើឃាតចៅហ្វាយខែត្រ នៅឆ្នាំ១៣២៥ ១៣៤៤ និង ១៣៤៧ តែគ្មានការអើពើណាមួយពីបង៑ះយទាល់តែសោះ។ ក្នុងឆ្នាំ១៣៥៨ តោង៑ងូទាំងមូលក៏បានបះបោរទៀត។ នគរបន្តពីបង៑ះយ គឺ អង៑ះវបានយកតោង៑ងូបញ្ចូលមកជាទឹកដីខ្លួនវិញនៅឆ្នាំ១៣៦៧ ប៉ុន្តែការធ្វើឃាតចៅហ្វាយខែត្រនៅតែមានបន្ត: ១៣៧៥ ១៣៧៦ និង ១៣៨៣ ដែលពេលនោះក៏មានការបើកដៃពីអង៑ះវផងដែរ។ មានតែក្នុងឆ្នាំ១៣៩៩ ប៉ុណ្ណោះទេ ដែលអាចឱ្យអង៑ះវមានការត្រួតត្រាក្ដោបក្ដាប់កាន់តែណែននៅទីនោះ។
នៅពេលក្រោយមក តោង៑ងូ រួមជាមួយនិង ប្រន៑ បានទទួលរងនូវរលកនៃពួកទេសន្តរប្រវេសន៍និយាយភាសាភូមា ដែលត្រូវបានរុញច្រានចេញពីភូមាលើដោយការវាយលុករបស់ជនជាតិឝានឥតស្រាកស្រាន្តក្នុងពាក់កណ្ដាលទីពីរនៃសតវត្សទី១៤ ហើយសាមន្តរដ្ឋខាងត្បូងទាំងពីរ ក៏បានបំផុសឱ្យមានជាមជ្ឈមណ្ឌលនៃសកម្មភាពសេដ្ឋកិច្ចថ្មីៗជាច្រើន ក៏ដូចជាមជ្ឈមណ្ឌលវប្បធម៌ភូមា (ពមា) ផងដែរ។ ការលូតលាស់របស់តោង៑ងូបានបន្តរៀងរហូតមក ជាពិសេសក្រោយពីសង្គ្រាមសែសិបឆ្នាំ (១៣៨៥-១៤២៤) ដែលវាបានធ្វើឱ្យអង៑ះវកាន់តែចុះទន់ខ្សោយជាដំណំ។ ចាប់តាំងពីឆ្នាំ១៤២៥ មក អង៑ះវជាញឹកញយប្រឈមនឹងការបះបោរជាច្រើន នៅពេលណាដែលមានស្ដេចថ្មីបានឡើងសោយរាជ្យ អញ្ជឹងហើយទ្រង់ក៏ដករាជបញ្ជាមកវិញ រាល់ដងដោយសារតែមានសង្គ្រាម។ “ពួកមេដឹកនាំប្រកបដោយមហិច្ឆិតាមិនចេះស្កប់ស្កល់” នៃតោង៑ងូ បានសាកល្បងអំណាចឆន្ទៈរបស់អង៑ះវដដែលជាដដែល តាមរយៈការបង្កជាអំពើឃាតកម្ម (ក្នុងឆ្នាំ១៤៤០ ១៤៥១ និង ១៤៥៩) និងការបះបោរជាច្រើនលើកច្រើនសា (នៅឆ្នាំ១៤២៦-៤០ ១៤៥១-៥៩ និង ១៤៦៨-៧០) ដែលក្នុងពេលនោះក៏មានជំនួយជួយពីខាងពគោទៀតផង។
ការចាប់ផ្ដើមរាជវង្សតោង៑ងូ
ក្នុងឆ្នាំ១៤៧០ ព្រះបាទសីហសូរនៃអង៑ះវ (រជ.១៤៦៨-៨០) បានតែងតាំងចញ៑សូក្យៅថង៑ ជាមេទ័ពបង្ក្រាបការបះបោរតោង៑ងូចុងក្រោយបង្អស់ ហើយក៏ជាមេទ័ពអនុរាជនៃខែត្រដ៏របឹងរឹងរូសមួយនេះដែរ។ ជាព្រះវង្សនៃរាជវង្សអង៑ះវមួយអង្គផងនោះ ចញ៑សូក្យៅថង៑នៅតែមានភាពស្មោះស្ម័គ្រចំពោះក្សត្រស្នងរាជ្យបន្តពីព្រះបាទសីហសូរ គឺព្រះបាទមង៑ះខោង៑ទី២ (រជ.១៤៨០-១៥០១) ដែលទ្រង់ត្រូវបានស្វាគមដោយរលកនៃការបះបោររបស់ព្រះចៅនៃរមញ៑ះសង៑ះ (១៤៨០), ព្រះចៅនៃចលេង៑ះ (១៤៨១) និង ព្រះចៅនៃប្រន៑ (១៤៨២) ។ ចញ៑សូក្យៅថង៑ បានសុគតក្នុងការប្រយុទ្ធគ្នានៅឯរមញ៑ះសង៑ះក្នុងឆ្នាំ១៤៨១ និង ត្រូវបានស្នងតំណែងបន្តដោយបុត្ររបស់ទ្រង់គឺ ព្រះមង៑ះចញ៑សូ។
ក្នុងឆ្នាំ១៤៨៥ មង៑ះចញ៑សូបានក្លាយជាអ្នកគ្រប់គ្រងទីដប់មួយនៃតោង៑ងូ ហើយត្រូវបានគេលបលួចធ្វើគតក្នុងពេលកំពុងកាន់តំណែង។ ឃាតករគ្មានអ្នកណាឆ្ងាយក្រៅពីព្រះភាគិនេយ្យោរបស់ទ្រង់ឡើយ គឺ ព្រះមង៑ះក្រៃញិុ (រជ.១៥១០-៣០)។ វាមុខជានឹងមានការបះបោរផ្សេងមួយទៀតមិនខានទេ វាលែងតែព្រះអង្គញ៉ិបានចុះចូលនឹងព្រះបាទមង៑ះខោង៑ដោយការផ្ដល់នូវការទំនុកបម្រុងរបស់ទ្រង់យ៉ាងពេញព្រះហស្ថដល់ស្ដេចដែលត្រៀមនឹងចេញច្បាំងមួយអង្គនេះ។ ព្រះអង្គញ៉ិបានបង្ហាញឱ្យយើងឃើញថាព្រះអង្គពិតជាមេដឹកនាំដ៏មានសមត្ថភាពមួយអង្គមែន។ ព្រះអង្គបាននាំយកមកនូវច្បាប់បញ្ញត្តិ និងរបៀបរបបរៀបរយមកកាន់តំបន់នេះ អ្វីដែលបានពោលនេះបានទាក់ទាញជនភៀសសឹកជាច្រើនមកពីប៉ែកផ្សេងៗនៃភូមាកណ្ដាល និង ភូមាលើ។ ដោយប្រើប្រាស់កំលាំងពលកម្មមនុស្សហូរចូលមកស្រាប់នេះហើយ ព្រះអង្គក៏បានផ្គត់ផ្គង់កំលាំងពលកម្មមនុស្សអស់ទាំងនោះដល់គំរោងផែនការកាប់ឆ្ការរានដី និង ប្រព័ន្ធបញ្ចេញបញ្ចូលទឹកជាច្រើនបន្តបន្ទាប់ដើម្បីសម្រួលដល់វិស័យកសិកម្មឱ្យបានសមរម្យសម្រាប់ជ្រលងទន្លេចច៑តោង៑ះមួយនេះ។
មកទល់នឹងទសវត្សឆ្នាំ១៤៩០ តោង៑ងូបានរីកចម្រើនជឿនលឿន ហើយព្រះអង្គញ៉ិរឹតតែមានទំនុកព្រះទ័យចាប់ផ្ដើមសាកល្បងនូវអំណាចរបស់ទ្រង់ថាតើវាមានដល់កំរិតណាដែរ។ ព្រះអង្គបានសាងសង់ “ព្រះរាជវាំង” ថ្មីមួយឡើង ឱ្យសមនឹងការតាំងខ្លួនជាស្ដេចរបស់ទ្រង់ក្នុងឆ្នាំ១៤៩១។ តមកទ្រង់ ដោយគ្មានការអនុញ្ញាតពីនគរអង៑ះវ ទ្រង់ក៏បានធ្វើការវាយឆ្មក់ចូលទៅកាន់ទឹកដីហង្សាវតី ស្របពេលដែលនគរភាគខាងត្បូងមួយនេះមានវិបត្តិរាជបល្លង្ក។ វាគឺជាគ្រោះមហន្តរាយទៅវិញទេ: តោង៑ងូស្ទើរតែរលាយបាត់បង់ទៅហើយដោយសារតែមានការវាយបកមកវិញនៅឆ្នាំ១៤៩៥-៩៦ ដោយព្រះបាទពញារាមទី២ (រជ.១៤៩២-១៥២៦)។ នៅឯអង៑ះវ វិញ ព្រះបាទមង៑ះខោង៑មិនខ្វល់ពីការប្រព្រឹត្តល្មើសហួសទីរបស់ព្រះអង្គញ៉ិឡើយ ចំពោះព្រះអង្គត្រូវការតែជំនួយឧបត្ថម្ភរបស់ព្រះអង្គញ៉ិប្រឆាំងទល់នឹងរមញ៑ះសង៑ះតែប៉ុណ្ណោះ។
ការបែកចេញពីអង៑ះវ
ការបែកបាក់ដែលចៀសមិនផុតរបស់តោង៑ងូជាមួយអង៑ះវបានមកដល់យ៉ាងឆាប់រហ័ស បន្ទាប់ពីការសោយទិវង្គតនៃព្រះបាទមង៑ះខោង៑ទី២ក្នុងឆ្នាំ១៥០១។ ព្រះមហាក្សត្រថ្មី នរបតិទី២ (រជ.១៥០១-២៧) ត្រូវបានទទួលស្វាគមន៍ដោយការបះបោរជាច្រើនជុំទិសមួយរំពេចភ្លាមៗ។ មកទល់ឆ្នាំ១៥០២ ព្រះមង៑ះក្រៃញ៉ិបានសម្រេចព្រះទ័យបំបែកខ្លួនចេញពីព្រះរាជា បើទោះជាមានកិច្ចប្រឹងប្រែងព្យាយាមដោយក្ដីអស់សង្ឃឹមរបស់ព្រះបាទនរបតិដើម្បីទទួលបានភក្ដីភាពពីព្រះមង៑ះក្រៃញ៉ិមកវិញ ដោយការប្រទានជង្រុកស្បៀងសំខាន់ៗទាំងអស់នៅក្យោក៑ឆញ៑ទៅឱ្យទ្រង់ក៏ដោយ ក៏នៅតែមិនអាចជួយស្ដារអ្វីបានឡើយ។ ក្នុងឆ្នាំ១៥០៣ កងទ័ពរបស់ព្រះអង្គញ៉ិបានចាប់ផ្ដើមជួយជាសម្ងាត់ដល់ការបះបោរជាច្រើនដែលកំពុងកើតឡើងនៅឯភាគខាងត្បូង។ ក្នុងឆ្នាំ១៥០៤ ព្រះអង្គក៏បានចូលខ្លួនក្លាយជាសម្ព័ន្ធមិត្តដោយបើកចំហជាមួយប្រន៑ក្នុងចេតនាក្ដោបក្ដាប់ត្រួតត្រាភូមាភាគកណ្ដាលទាំងមូល។ ក៏ប៉ុន្តែអង៑ះវគឺជាកងទ័ពដែលមិនទាន់អស់ថាមពលនៅឡើយទេ។ អង៑ះវបានវាយបង្ក្រាបការវាយឆ្មក់របស់សម្ព័ន្ធមិត្តយ៉ាងដំណំក្នុងឆ្នាំ១៥០៤-០៥ និង នៅឆ្នាំ១៥០៧-០៨។
ការវាយបកជាច្រើនដងនេះបានបង្ខំមង៑ះក្រៃញ៉ិបន្ថយមហិច្ឆិតារបស់ទ្រង់។ ព្រះអង្គបានប្រកាសឯករាជ្យជាផ្លូវការបែកចេញពីអង៑ះវក្នុងឆ្នាំ១៥១០ ថែមទាំងបានដកខ្លួនចេញពីការប្រឡូកប្រឡាក់ក្នុងសង្គ្រាមបង្ហូរឈាមគ្នានេះទៀតផង។ អង៑ះវមិនអាចធ្វើ និងបញ្ចេញសកម្មភាពអ្វីឡើយ។ នគរនេះកំពុងប្រឈមមុខនឹងការគំរាមកំហែងជាប់ក្នុងសង្គ្រាមដែលកំពុងតែឆាបឆេះឡើងជាមួយសមូហសហព័ន្ធរដ្ឋឝាន ហើយនិងនៅទីបំផុតបានដួលរលំក្នុងឆ្នាំ១៥២៧។ ក្នុងខណៈនោះ ព្រះអង្គញ៉ិបានផ្ដោតព្រះទ័យទុកដាក់លើការពង្រឹងសេដ្ឋកិច្ច និង ស្ថេរភាពនៃនគររបស់ទ្រង់ទៅវិញ។ គោលនយោបាយមិនជ្រៀតជ្រែកផ្ទៃក្នុងរបស់ទ្រង់បានទាក់ទាញពួកជនភៀសខ្លួនចូលមកតំបន់នេះ ដែលជាតំបន់តែមួយគត់មានសុខសន្តិភាពក្នុងភូមាភាគខាងលើ។ មកទល់នឹងពេលសោយទិវង្គតរបស់ព្រះអង្គក្នុងឆ្នាំ១៥៣០ ព្រះចៅមង៑ះក្រៃញ៉ិបានប្រែមុខមាត់តោង៑ងូដែលជាប្រទេសតូចមួយឱ្យទៅជាមហាអំណាចតំបន់ដ៏ខ្លាំងក្លា។ ប្រវត្តិសាស្ត្របានបង្ហាញថាអតីតសាមន្តរដ្ឋមួយនេះពិតជាបាន "ធ្វើឱ្យមាតុបុរៈខ្លបខ្លាចរអាអានុភាពរបស់ខ្លួនពិតមែន"។
ការងើបឡើង
រយៈកាលចន្លោះឆ្នាំ១៥២៦ និង ១៥៣៣ យើងបានមើលឃើញថាអំណាចបានផ្លាស់ប្ដូរដៃគ្នាក្នុងបណ្ដារដ្ឋធំៗទាំងឡាយនៅភូមា។ រដ្ឋទាំងបីនោះគឺត្រូវបានស្នងរាជ្យដោយអ្នកដឹកនាំទន់ខ្សោយ: តការ្វត៑បិ (រជ. ១៥២៦-៣៩) នៅហង្សាវតី, ភុរង៑ថ្វេះ (រជ.១៥២៦-៣២) និង នរបតិ (រជ.១៥៣២-៣៩) នៅប្រន៑ ហើយនិង សិុហរ៑ហ្វា (រជ. ១៥៣៣-៤២) នៅអង៑ះវ (សមូហសហព័ន្ធរដ្ឋ)។ រដ្ឋពីរក្នុងចំណោមនោះត្រូវបានស្នងរាជ្យដោយមេដឹកនាំដែលប្រកបដោយមហិច្ឆិតា និង មានសមត្ថភាព: តបង៑រ្វេថីះ (រជ. ១៥៣០-៥០) នៅតោង៑ងូ និង មង៑ះបង៑ (រជ.១៥៣១-៥៤) នៅម្រោក៑ឩះ (រក្ខ)។ ទោះបីយ៉ាងណា រក្ខៈបានក្លាយជាមហាអំណាចមួយតាមលក្ខណៈផ្ទាល់របស់ខ្លួន ព្រោះតែវានៅដាច់ឆ្ងាយពីគេខាងភូមិសាស្ត្រ ដែលធ្វើអោយរក្ខៈអាចនៅត្រឹមតែជាតួអង្គបន្ទាប់បន្សំក្នុងព្រឹត្តិការណ៍នានានៅដីគោកតែប៉ុណ្ណោះ។ ស្ថានភាពបែបនេះបានបន្សល់ទុកតែតោង៑ងូដ៏តូចមួយប៉ុណ្ណោះ ដែលជាអ្នកនាំមកនូវភ្លើងសង្គ្រាមមកដល់អាស៊ីអាគ្នេយ៍ដីគោកជាច្រើនលើករហូតដល់ចុងបញ្ចប់នៃសតវត្សនេះ។
កំលាំងជំរុញដំបូងដល់យុទ្ធនាការកងទ័ពរបស់តោង៑ងូគឺធ្វើឡើងជាការការពារនគរតែប៉ុណ្ណោះ។ រដ្ឋដែលគ្មានច្រកសមុទ្រមួយនេះត្រូវហ៊ុំព័ទ្ធជុំវិញដោយសមូហសហព័ន្ធរដ្ឋប្រកបដោយអំណាច នៅកៀកនឹងឆ្នាំ១៥៣៣ រដ្ឋនេះបានបង្ក្រាបប្រន៑ ដែលធ្លាប់ជាសម្ព័ន្ធមិត្តកាលពីមុនរបស់ខ្លួន។ ជាភព្វវាសនាល្អចំពោះតោង៑ងូដែរ មេដឹកនាំដ៏មហិមារបស់សមូហសហព័ន្ធរដ្ឋ ចៅហ្វាចលុំ ត្រូវបានគេលបលួចធ្វើឃាតក្នុងកំឡុងពេលពីរបីខែក្រោយមកទៀត ហើយក្រុមកងទ័ពចម្រុះក៏បានផ្អាកបញ្ឈប់កងកំលាំងចម្រុះរបស់ពួកគេភ្លាមៗទៅ។ តបង៑រ្វេថីះ និងអ្នកដង្ហែតាមទ្រង់បានសម្រេចឆក់យកឱកាសពេលស្ងប់ស្ងាត់នេះ ពួកទ្រង់ក៏បានបង្កសង្គ្រាមចេញពីអាណាចក្រដ៏តូចចង្អៀតរបស់ខ្លួនឱ្យកាន់តែធំឡើងតាមរយៈការវាយប្រហារលើហង្សាវតី ដែលជានគរធំជាង និង រុងរឿងជាង ក៏ប៉ុន្តែវាក៏ជានគរគ្មានឯកភាពគ្នាមួយនៅភាគខាងត្បូងផងដែរ។ ក្នុងឆ្នាំ១៥៣៤ កងទ័ពតោង៑ងូ បានចាប់ផ្ដើមវាយឆ្មក់ជារៀងរាល់ឆ្នាំចូលទៅកាន់ទឹកដីហង្សាវតី។ នៅទីបំផុតកងទ័ពរបស់ពួកទ្រង់បានទម្លុះបំបែកចូលទៅបានក្នុងឆ្នាំ១៥៣៨ ហើយចាប់បានពគោ (ពគោ) និងតំបន់ដីសណ្ដឥរាវតី។ ក្នុងឆ្នាំ១៥៣៩ តបង៑រ្វេថីះបានរើរាជធានីទៅពគោដែលក្រុងនេះបានក្លាយជារាជធានីដរាបដល់ចុងនៃសតវត្សនោះ។
តោង៑ងូបានបន្តសញ្ជ័យភូមាក្រោមទាំងមូលនៅកៀកនឹងឆ្នាំ១៥៤១ ដោយទទួលបានការគ្រប់គ្រងកំលាំងមនុស្សទាំងស្រុងនៅភូមាក្រោម ដែលជាច្រកនាំចូលកាំភ្លើងរបស់ពួកព័រទុយហ្កាល់ ហើយភោគទ្រព្យពីសមុទ្រត្រូវបានគេយកមកចំណាយក្នុងការទិញកាំភ្លើងអស់ទាំងនោះ។ បន្ថែមពីនោះ ព្រះបាទតបង៑រ្វេថីះបានទាញប្រយោជន៍ប្រកបដោយព្រះតំរិះពីទ្រព្យធនដែលបានមកថ្មីៗអស់ទាំងនេះដើម្បីធ្វើការពង្រីកទឹកដីបន្តទៅមុខទៀត។ ដោយមានការរួមផ្សំគ្នាពីពួកទាហានស៊ីឈ្នួល កាំភ្លើងជាច្រើនដើម និង យុទ្ធវិធីយោធារបស់ពួកព័រទុយហ្កាល់ ក៏ដូចជាពួកអតីតមេបញ្ជាការកងទ័ពហង្សាវតីដែលធ្លាប់ប្រឡូកក្នុងសង្គ្រាមជាច្រើនលើកក្នុងកងទ័ពរបស់តោង៑ងូផងនោះ នគរដែលទើបតែកើតថ្មីនេះបានក្ដោបក្ដាប់រហូតដល់បុកាំចាប់ពីសមូហសហព័ន្ធរដ្ឋឝានរៀងមក ត្រូវនឹងឆ្នាំ១៥៤៥។ យុទ្ធនាការជាច្រើនតទល់នឹងរក្ខៈ (១៥៤៥-៤៧) និង ស្យាម (១៥៤៧-៤៩) យ៉ាងណាមិញមិនបានសម្រេចដូចការចង់បានឡើយ។ ក្នុងយុទ្ធនាការទាំងពីរនេះ កងទ័ពតោង៑ងូបានជោគជ័យក្នុងសមរភូមិ ធំៗ សំខាន់ៗ ទាំងអស់ ប៉ុន្តែមិនអាចយកឈ្នះការការពារដ៏រឹងមាំ និង ស្វិតស្វាញនៃម្រោក៑ឩះ និងអយុធ្យាបានឡើយ។
ទោះបីយ៉ាងណា អ្វីដែលបានមកវិញ តបង៑រ្វេថីះបានបង្កើតអង្គនយោបាយដ៏មានឫទ្ធានុភាពបំផុតនៅភូមា ក្រោយពីការដួលរលំនៃចក្រភពបុកាំតាំងពីឆ្នាំ១២៨៧មកនោះ។ ស្ដេចអង្គនេះបានខិតខំបង្រួបបង្រួម "សំយោគមន-ភូមា" តាមរយៈការទាក់ទាញឱ្យមានការគាំទ្រពីពួកជនជាតិមនយ៉ាងខ្លាំងនៅភូមាក្រោម ដោយហេតុនោះ ពួកមនទាំងនោះត្រូវបានតែងតាំងឱ្យកាន់តំណែងកំពូលៗក្នុងជួររាជការ និងកងទ័ពរបស់ទ្រង់។
ការវាតទី
ដោយឡែកចក្រភពដែលទើបតែនឹងកើតថ្មីមួយនេះបានបែកបាក់គ្នាបន្ទាប់ពីតបង៑រ្វេថីះត្រូវបានគេធ្វើគតក្នុងឆ្នាំ១៥៥០។ សាមន្តរាជជាច្រើនក៏បានប្រកាសឯករាជ្យភ្លាមៗ បង្ខំឱ្យអ្នកស្នងរាជ្យដែលបានតែងតាំងហើយដោយព្រះបាទតបង៑រ្វេថីះ ព្រះចៅភុរង៑នោង៑ (រជ.១៥៥០-៨១) ត្រូវតែបង្រួបបង្រួមនគរនេះឡើងវិញក្នុងរយៈពេលពីរឆ្នាំតែប៉ុណ្ណោះ។ ភុរង៑្មនោង៑ក្រោយមកបានរុលឡើងទៅលើដល់ដងទន្លេឥរាវតីក្នុងព្រះរាជបំណងដើម្បីភ្ជាប់ភូមាលើ និង ភូមាក្រោមជាលើកដំបូង បើរាប់ចាប់ពីចក្រភពបុកាំបានដួលរលំរួចមក។ ជ័យជំនះនៅភាគខាងជើង "បានធានាពង្រឹងដល់ការគ្រប់គ្រងចាត់ចែងមាសប្រាក់កែវកងក្នុងផ្ទៃប្រទេស ហើយវាបានផ្ដល់ឱ្យមានកំលាំងមនុស្សបន្ថែមដល់ការកេណ្ឌកងទ័ព។" ក្នុងឆ្នាំ១៥៥៥ ភូមាភាគខាងលើបានធ្លាក់ក្នុងកណ្ដាប់ដៃរបស់កងទ័ពភាគខាងត្បូង។ មួយទសវត្សជាងតមកទៀត “យុទ្ធនាការដ៏ខ្លាំងក្លាជាបន្តបន្ទាប់” បានបញ្ចុះឋានៈមណិបុរ និង ពិភពទៃ-ឝានទាំងមូលមកត្រឹមជាឋានៈរដ្ឋសួយទាំងអស់: នៅឯម្ខាងទន្លេសំល្វង៑ វិញមាន ពួកមឿងឝាន (១៥៥៧), លាននា (១៥៥៨), ជៀងតុង (១៥៦២), ពួកមឿងឝានចិន (១៥៦៣), ស្យាម (១៥៦៤) និង លានជាង (១៥៦៥)។
ជ័យជំនះទាំងប៉ុន្មានអាចកើតមានទៅបានអាស្រ័យទៅលើការបង្វឹកកងទ័ពបានល្អ និង បទពិសោធការប្រឡូកក្នុងសមរភូមិច្រើនលើកនៃកងទ័ពតោង៑ងូ កាំភ្លើងរបស់ពួកព័រទុយហ្កាល់ និង កំលាំងមនុស្សដ៏ច្រើនដែលបានកៀរមកជាមួយក្រោយពេលច្បាំងឈ្នះរាល់លើក។ ”ការសញ្ជ័យជាច្រើនបានបិទបញ្ចប់ភ្លាមៗ នូវការវាយឆ្មក់របស់ពួកឝានអស់ជាងពីរសតវត្សចូលមកតំបន់ភូមាលើ ហើយវាក៏ "បានពង្រឹងពង្រីកអំណាចគ្រប់គ្រងពីតំបន់វាលទំនាបមកកាន់តែឆ្ងាយជាងអ្វីដែលចក្រភពបុកាំធ្លាប់បានស្រមៃទុកថាអាចនឹងធ្វើបានទៅទៀត:" ពគោកាលណោះ “បានលាតសន្ធឹងអំណាចអធិរាជ្យរបស់ខ្លួនចាប់ពីមណិបុររហូតដល់ព្រំសីមាប្រទេសកម្ពុជាធិបតី និង ចាប់ពីព្រំប្រទល់រក្ខៈដល់អ្យីនណាន។”
អំណាចរបស់ភុរង៑នោង៑ត្រូវរងការប្រឆាំងយ៉ាងខ្លាំងក្លាក្នុងប៉ុន្មានទសវត្សបន្ទាប់មកទៀត។ កងទ័ពរបស់ទ្រង់មិនដែលធ្វើឱ្យសាបរលាបអោយអស់នូវការតស៊ូរបស់លានជាងនៅតាមព្រៃភ្នំនៃប្រទេសលាវឡើយ ហើយនៅឆ្នាំ១៥៦៨ ស្យាម ដែលជាសាមន្តរដ្ឋដ៏មានឥទ្ធិពលជាងគេបំផុតក៏បានបះបោរឡើង។ ដោយប្រើប្រាស់កំលាំងមនុស្សដ៏ច្រើននៃតំបន់ដីគោកខាងលិច និង ភាគកណ្ដាល ព្រះអង្គក៏អាចបញ្ជាកងទ័ពបង្ក្រាបការបះបោររបស់សៀមបានយ៉ាងលំបាកលំបិនក្នុងឆ្នាំ១៥៦៩។ នៅឡើយតែ ការបង្ក្រាបចលនាតស៊ូទ័ពព្រៃនៅបណ្ដារដ្ឋភ្នំដាច់ស្រយាលម៉ិះញុង៑ះ និង មង៑ះកោង៑ះឯចុងខាងជើងបំផុត ដែលបានបះបោរក្នុងឆ្នាំ១៥៧១ វាកាន់តែលំបាកខ្លាំងជាងនេះទៅទៀត។ កងទ័ពតោង៑ងូរងទុក្ខដោយការស្លាប់និងរបួសជាច្រើនដោយសារជំងឺ និង ការដាច់ស្បៀង ក្នុងយុទ្ធនាការជារៀងរាល់ឆ្នាំដែលគ្មានបានលទ្ធផលអ្វីទាល់តែសោះ ដើម្បីរុករកក្រុមបះបោរដែលជាក្រុមពូកែខាងបង្វែងដាន។ ពគោអាចចាក់គ្រឹះឡើងវិញនូវរបៀបរបបគ្រប់គ្រងមួយចំនួន មកលើលានជាងវិញមានតែក្នុងឆ្នាំ១៥៧៥ ហើយម៉ិះញុង៑ះ និង មង៑ះកោង៑បានតែក្នុងឆ្នាំ១៥៧៦ ប៉ុណ្ណោះ។
យូរណាស់ទំរាំតែពិភពទៃ-ឝានបានប្រែមកស្ងប់សុខវិញ ក្សត្រអង្គនេះក៏បានផ្ដោតព្រះទ័យងាកមកមើលគោបកៈរបស់ព័រទុយហ្កាល់ ហើយទ្រង់ក៏បានរុលចូលទៅកាន់សម្រាជ្យមុគលដែលនៅភាគខាងលិច។ ឆ្លើយតបនឹងសំណើប្រជែងគ្នា របស់នគរសីហឡៈ កោដ្ដេ និង មហនុវរ សុំឱ្យមានជំនួយកងទ័ពពីព្រះអង្គ នៅទីបំផុតទ្រង់ក៏បានបញ្ជូនកងទ័ពឆ្នើមក្នុងឆ្នាំ១៥៧៦នោះ ឱ្យទៅរាជធានិយកោដ្ដេ ដែលព្រះអង្គចាត់ទុកថាជាដែនអាណាព្យាបាលមួយរបស់ព្រះអង្គ ហើយទ្រង់បានអះអាងថាការធ្វើដូចនេះគឺដើម្បីការពារព្រះពុទ្ធសាសនាថេរវាទនៅប្រទេសដែនកោះនោះពីការគំរាមកំហែងរបស់ព័រទុយហ្កាល់។ គោបកៈបានចាត់ទុកកោះនឹងតាមបច្ចេកទេសថាស្ថិតក្នុងសង្គ្រាមជាមួយពគោ បើទោះបីថាគ្មានសង្គ្រាមបានផ្ទុះឡើងម្ដងណាក្ដី។ នៅកៀកក្បែរនឹងមាតុនគរ ព្រះអង្គដើម្បីតបតទៅនឹង ការដាក់បញ្ចូលពង្គលនៅឆ្នាំ១៥៧៦ របស់ពួកមុគល ដែលពួកនោះបានចាត់ទុកថាកំណាត់ដីទាំងមូលនៃឥណ្ឌាភាគឦសានសព្វថ្ងៃ ចាប់ពីខាងលិចឆ្ងាយរហូតទៅដល់ទន្លេគង្គាជាទឹកដីរបស់ខ្លួនមក ទ្រង់ក៏បានបញ្ជូនកងទ័ពលុកលុយមួយកងទៅរក្ខៈនៅឆ្នាំ១៥៨០ផងដែរ។
ចក្រភពរបស់ភុរង៑នោង៑ "ទំនងជាចក្រភពដ៏ធំបំផុតក្នុងប្រវត្តិសាស្ត្រអាស៊ីអាគ្នេយ៍" ហើយក៏ជាចក្រភពមួយដែលពួកព័រទុយហ្កាល់ចាត់ទុកថាជាចក្រភព "រាជាធិបតេយ្យដ៏មានឥទ្ធិពលបំផុតនៅអាស៊ីបើគេរាប់ផាត់អធិរាជាណាចក្រចិនចេញ"។ ស្ដេចអង្គនេះបានធ្វើបមាណីយកម្មក្បួនច្បាប់ ប្រតិទិន រង្វាស់រង្វាល់ និងការបដិបត្តិខាងព្រះពុទ្ធសាសនាទូទាំងប្រទេស។  ដោយឡែកព្រះអង្គក៏បានដាក់បញ្ចូលនូវកំណែទំរង់រដ្ឋបាលផងដែរ ប៉ុន្តែអ្វីទាំងនេះអនុវត្តទៅនៅមានកំរិត។ ចក្រភព "ដែលមានវិសាលភាពធំធេងហួសមាឌមួយនេះ" បានវេញរមួលចូលគ្នាដោយចំណងមេត្រីភាពជាលក្ខណៈបុគ្គលជាមួយពួកសាមន្តរាជ ជាច្រើនអង្គដែលមានភក្ដីភាពទៅនឹងព្រះអង្គ មិនមែនស្មោះត្រង់ទៅនឹងប្រទេសភូមារបស់រាជវង្សតោង៑ងូនោះឡើយ។
ឱនភាព និង ការដួលរលំ
តាមប្រពៃណីនៃទំរង់រាជការអាស៊ីអាគ្នេយ៍ជាទូទៅ រាល់ស្ដេចធំដែលទើបឡើងសោយរាជ្យថ្មីៗត្រូវតែចាក់គ្រឹះអំណាចរបស់ព្រះអង្គលើបណ្ដាសាមន្តរដ្ឋទាំងអស់នោះម្ដងទៀត។ នេះគឺជាកិច្ចការដ៏លំបាកស្រាប់ទៅហើយ ចំពោះបណ្ដាសាមន្តរដ្ឋដែលស្ថិតនៅតំបន់ភូមិសាស្ត្រដូចគ្នា តែវាកាន់តែពិបាកទៅទៀតជាមួយនឹងទឹកដីដែលនៅឆ្ងាយៗ វាមានភាពលំបាកដោយសារការធ្វើសង្គ្រាមខ្នាតធំចូលទៅកាន់ដែនដីអស់ទាំងនោះ។
ព្រះបាទនន្ទភុរង៑ (រជ.១៥៨១-៩៩) មិនដែលទទួលបានការគាំទ្រពេញលេញពីសាមន្តរាជដែលបានតែងតាំងដោយព្រះបិតារបស់ទ្រង់ឡើយ។ ក្នុងរយៈកាលបីឆ្នាំដំបូងនៃរជ្ជកាលរបស់ព្រះអង្គ ទាំងអង៑ះវ និង អយុធ្យាក៏បានបះបោរឡើង។ ទោះបីយ៉ាងណា ព្រះអង្គបានរៀបចំបង្ក្រាបការបះបោរនៅអង៑ះវបានក្នុងឆ្នាំ១៥៨៤ ស្ដេចអង្គនេះក៏មិនដែលបានចា​​​ក់គ្រឹះអំណាចឱ្យមាំមួនលើភូមាលើ និងបណ្ដាមឿងឝានដែលស្ថិតនៅព័ទ្ធជុំវិញនោះទេ។ ព្រះអង្គមិនអាចយកបានតំបន់ដែលមានមនុស្សច្រើនបំផុតក្នុងប្រទេសភូមាដើម្បីជួយដល់ការតស៊ូក្នុងសង្គ្រាមរបស់ព្រះអង្គក្នុងប្រទេសស្យាមឡើយ។ (ចំនួនកងទ័ពខ្លាំងពូកែបំផុតរបស់ទ្រង់មិនមានច្រើនជាងមួយភាគបីនៃកងទ័ពព្រះបិតារបស់ទ្រង់ផង។) ព្រះអង្គគួរណាស់តែផ្ដោតទៅលើការចាក់គ្រឹះអំណាចឡើងវិញនៅភូមាលើ ហើយទុកប្រទេសស្យាមចោល ផ្ទុយទៅវិញទ្រង់មិនបានទតឃើញនូវចំណុចនេះឡើយ។ ព្រះអង្គបានព្រួយព្រះទ័យថា បើទទួលស្គាល់ឯករាជ្យរបស់អយុធ្យានឹងនាំឱ្យមានការបះបោរទៃជាច្រើនទៀត ដែលការបះបោរអស់ទាំងនោះក៏ប្រហែលជានៅកៀកកិតជិតនឹងមាតុប្រទេសរបស់ព្រះអង្គដែរ។ ព្រះអង្គនន្ទបានផ្ដើមយុទ្ធនាការព្រមានប្រាំលើកធំៗប្រឆាំងនឹងស្យាមរវាងឆ្នាំ១៥៨៤ និង ១៥៩៣ យុទ្ធនាការអស់ទាំងនោះត្រូវរងការបរាជ័យយ៉ាងដំណំ។ ដោយសារតែស្យាមមានជ័យជំនះរាល់លើក សាមន្តរដ្ឋដទៃទៀតក៏បានងាករេបោះបង់ស្វាមីភក្ដិចោល និង កាន់តែមានការស្ទាក់ស្ទើរក្នុងការបរិច្ចាគកងទ័ពរបស់ខ្លួនទៅឱ្យព្រះអង្គ។ ជិតដល់ចុងទសវត្សឆ្នាំ១៥៨០ និង ដើមទសវត្សឆ្នាំ១៥៩០ ពគោតែងតែពឹងផ្អែកយ៉ាងខ្លាំងទៅលើប្រជាជននៅភូមាក្រោមដែលមានចំនួនតិចស្រាប់សម្រាប់ការតស៊ូក្នុងសង្គ្រាមដែលមិនមានកំលាំងអាចយកឈ្នះគេបាន។ ពួកមនុស្សប្រុសដែលមានកំលាំងមាំមួនទាំងអស់នៅភូមាក្រោមបានរត់គេចពីការចូលបម្រើកងទ័ព ហើយធ្វើជាព្រះសង្ឃ ទាសករជាប់បុល កូនឈ្នួលឯកជន រឺ ជនភៀសខ្លួននៅឯនគរក្បែរខាង។ ខណៈនោះដែរ ពួកអ្នកស្រែចំការជាច្រើនទៀតក៏បានរត់ភៀសខ្លួនផងដែរ ឯតំលៃស្រូវអង្ករនៅភូមាក្រោមក៏បានឡើងដល់កំរិតមួយដែលហៅលេងលឺ។
ការលិចលង់យ៉ាងឆាប់រហ័សរបស់ចក្រភពនេះក៏បានកើតមានឡើងមែន។ ស្យាមបានដណ្ដើមបានឆ្នេរតនាវឝ្រីទាំងមូលក្នុងឆ្នាំ១៥៩៥ ហើយសាមន្តរដ្ឋផ្សេងៗដែលនៅសេសសល់ក៏បានបែកខ្ញែកចេញពីគ្នាជាផ្លូវការនៅកៀកនឹងឆ្នាំ១៥៩៧។ រដ្ឋដែលបែកចេញពីតោង៑ងូ និង នគររក្ខៈនៅខាងលិចបានលុកលុយភូមាក្រោមរួមគ្នាក្នុងឆ្នាំ១៥៩៨ និងចាប់បានពគោក្នុងឆ្នាំ១៥៩៩។ ពួកសម្ព័ន្ធមិត្តបានលួចប្លន់ និង បានដុតបំផ្លាញខ្ទេចខ្ទីនូវអធិរាជធានីដែលជា “អច្ឆរិយវត្ថុមួយក្នុងចំណោមអច្ឆរិយវត្ថុនៅអាស៊ី” ក្នុងឆ្នាំ១៦០០។ រាជវង្សតោង៑ងូទីមួយ “ជារាជវង្សពូកែផ្សងគ្រោះថ្នាក់ និង មានជោគជ័យបំផុតខាងយោធាក្នុងប្រវត្តិសាស្ត្ររបស់ប្រទេសនេះ” បានអស់អត្ថិភាព ហើយវាក៏ជារាជវង្សធំមួយដែលមាន "អាយុកាលដ៏ខ្លីបំផុត" ផងដែរក្នុងប្រវត្តិសាស្ត្រភូមា។ តោង៑ងូក្សេត្រគឺជា "អ្នករងគ្រោះដោយសារតែជ័យជំនះខ្លួនឯង។" "ការសញ្ជ័យខាងយោធាដ៏មហស្ចារ្យរបស់ចក្រភពនេះ មិនបានធ្វើឱ្យអំណាចរដ្ឋបាលមានស្ថេរភាពឡើយក្នុងពិភពទៃ រឺ បរិវេណដែលស្ថិតនៅក្រៅនៃអាងទន្លេឥរាវតី" ចក្រភពនេះ "ក៏បានរង្គោះរង្គើ" "បែកខ្ញែកគ្នាយ៉ាងឆាប់រហ័សលឿនជាងអ្វីដែលចក្រភពនេះត្រូវបានកសាងឡើងទៅទៀត"។
ផលវិបាក
មុនការដួលរលំពគោបន្តិច បណ្ដារដ្ឋដែលបានបែកខ្ញែកចេញពីចក្រភពនេះរួចទៅហើយនោះបានជាប់ដៃក្នុង “សង្គ្រាមបន្តបន្ទាប់គ្នាគ្រប់ភាគីយ៉ាងវក់វី” ចាប់តាំងពីពាក់កណ្ដាលទសវត្សឆ្នាំ១៥៩០ រៀងមក។
តែយ៉ាងណាក៏ដោយ បញ្ច្រាសមកវិញរយៈពេល ២៥០ ឆ្នាំនៃការបែកបាក់ខាងនយោបាយដែលបានបន្តក្រោយពីការលិចលង់នៃចក្រភពបុកាំរៀងមក អន្តរកាលនេះបានបង្ហាញថាមានរយៈពេលដ៏ខ្លី។ ក្នុងខណៈពេលដ៏ខើចជាចក្រភពតោង៑ងូដ៏មានវិសាលភាពធំធេង កងទ័ពដែលជាទំរទល់ឱ្យចក្រភពនេះងើបឡើងវិញលែងមានទៀតហើយ។ ជិតដល់ឆ្នាំ១៦២២ ខ្សែលោហិតនៃរាជវង្សដែលបានដួលរលំរួចទៅហើយនោះ (ដែលគេស្គាល់កាលពីអតីតថាជា រាជវង្សតោង៑ងូស្ដារ រឺ រាជវង្សញោង៑រម៑ះ) បានស្នងវង្សបន្តដោយការស្ដារនូវទឹកដីមួយភាគធំនៃចក្រភពតោង៑ងូចាស់មកវិញ តែទឹកដីអស់ទាំងនោះមិនបានរាប់បញ្ចូលទឹកដី ស្យាម លានជាង និង មណិបុរ ឡើយ។ រាជវង្សថ្មីនេះមិនបានពង្រីកខ្លួនឱ្យហួសវិសាលភាពខ្លួនដោយព្យាយាមយកស្យាម រឺ លានជាងត្រឡប់មកវិញទេ។ រាជវង្សនេះគឺជានយោបាយាង្គ ប្រាកដនិយម និង មានលក្ខណៈជាអង្គការចាត់តាំងដែលនឹងមានអត្ថិភាពដរាបដល់ពាក់កណ្ដាលសតវត្សទី១៨។ រាជវង្សថ្មីនេះបានបន្តកសាងរបបនយោបាយ និងប្រព័ន្ធច្បាប់ ដែលលក្ខណៈគោលៗនៃរបៀបរបបទាំងនេះអាចនឹងនៅតែមានប្រើក្រោមការគ្រប់គ្រងរបស់រាជវង្សកុន៑ះភោង៑ (១៧៥២-១៨៨៥) បានយ៉ាងខ្ជាប់ខ្ជួនរហូតដល់សតវត្សទី១៩។
រាជការ
ចក្រភពតោង៑ងូក្សេត្រនេះ “តាមទ្រឹស្ដី និង ភាពជាក់ស្ដែង គឺជានិម្មិតកម្មនយោបាយពហុជាតិសាសន៍។” ស្ដេចតោង៑ងូភាគច្រើន បានប្រើទំរង់រដ្ឋបាលអង្គការនយោបាយបែបសុរិយគតិរបៀបអាស៊ីអាគ្នេយ៍ដែលត្រូវគេប្រើជាទូទៅនៅពេលនោះ ក្នុងនោះស្ដេចកំពូលបានគ្រប់គ្រងអំណាចស្នូលកណ្ដាល ខណៈពេលដែលរដ្ឋសួយពាក់កណ្ដាលឯករាជ្យទាំងឡាយ ត្រូវបានគ្រប់គ្រងដោយពួកអនុរាជស្វយ័ត និងពួកចៅហ្វាយខែត្រ ដែលជាក់ស្ដែងពួកគេបានក្ដោបក្ដាប់រដ្ឋបាល និងកំលាំងមនុស្សជាអចិន្ត្រៃយ៍។ ប្រព័ន្ធនេះដំណើរការមិនបានល្អសោះឡើយ បើទោះបីជារាជាណាចក្រអស់ទាំងនោះមានទំហំធំមធ្យមដូចជា អង៑ះវ និង ស្យាមក៏ដោយ។ នៅពេលនោះ ដោយសារតែទំហំដ៏ធំល្វឹងល្វើយនៃចក្រភព ប្រព័ន្ធបែបនេះរឹតតែធ្វើឱ្យអំណាចកណ្ដាលចុះខ្សោយ និង នាំអោយអំណាចកណ្ដាលកាន់តែរួមរឹតតូចនៅនឹងថ្កល់តែមួយកន្លែងមិនអាចរីកសាយភាយទៅណាបានទេ។ យ៉ាងណាក្ដី វាក៏ជាប្រព័ន្ធតែមួយគត់ ដែលស្ដេចតោង៑ងូបានស្គាល់បានដឹង ហើយពួកទ្រង់ "គ្មានជំរើសអ្វីផ្សេង ក្រៅពីយកវាមកប្រើប្រាស់សិននោះទេ។" ព្រះមហាក្សត្រជាច្រើនអង្គបានព្យាយាមធ្វើកំណែទំរង់រដ្ឋបាលតែវានៅតែមានកំរិត ដែលបង្ហាញឱ្យឃើញថាវាមិនគ្រប់គ្រាន់ថួនការដើម្បីគ្រប់គ្រងចក្រភពនេះ បន្តបន្ទាប់ពីព្រះបាទភុរង៑នោង៑ឡើយ។ តាមការពិត "គោលបំណងរបស់ព្រះបាទភុរង៑នោង៑ទ្រង់ចង់ត្រួតត្រាដីគោកទាំងមូលចេញពីរាជធានីពគោ ជាក់ស្ដែងទៅព្រះតំរិះបែបនេះបានបង្ហាញឱ្យឃើញថា វាពិតជាហួសវិស័យខ្លាំងណាស់។"
តំបន់ស្នូល
ស្រុកកំណើតដើមនៃរាជវង្សនេះគឺនៅតំបន់តោង៑ងូ ដែលមានរាជធានីតាំងនៅតោង៑ងូ។ ប៉ុន្តែចាប់ពីឆ្នាំ១៥៣៩ មក ស្ដេចកំពូលបានអោយគេទូលហៅទ្រង់ថា “ស្ដេចនៃស្ដេច” បានរើរាជធានីទៅពគោ និងបានអភិបាលត្រង់អ្វីៗដែលធ្លាប់ជានគរហង្សាវតីកាលពីមុន។ នេះគឺជាលើកដំបូងហើយក្នុងប្រវត្តិសាស្ត្រភូមា ដែលរាជធានីមួយ មានអំណាចទៅលើអាងទន្លេឥរាវតីទាំងមូល និងស្ថិតនៅក្បែរឆ្នេរសមុទ្រនៃប្រទេស។ ស្ដេចតោង៑ងូបានទទួលយករចនាសម្ព័ន្ធខែត្រទាំងបីតាមប្រពៃណីនៃនគរហង្សាវតីបុរាណ ភុរង៑នោង៑ ក្រោយមកក៏បានដាក់បញ្ចូលខែត្រម្រឹតរបស់ស្យាមចូលទៅក្នុងរដ្ឋបាលស្នូលព្រោះតែចំណូលបានពីសមុទ្ររបស់ខេត្តនេះទទួលបានច្រើន។
នគរ (រាជាណាចក្រ)
នៅជុំវិញតំបន់ស្នូលគឺជាពួកនគរសួយ។ ពួកសាមន្តរាជទាំងអម្បាលម៉ានគឺនៅតែត្រូវគេទូលហៅថា ស្ដេច និងក៏ត្រូវអនុញ្ញាតឱ្យទទួលយកនូវលក្ខណៈសម្បត្តិជាក្សត្រទ្រង់រាជ្យពេញមុខពេញមាត់ទៀតផង។ ពួកសាមន្តរាជទាំងនោះតម្រូវឱ្យបញ្ជូនសួយសារទៅឱ្យក្សត្រធំ ប៉ុន្តែជាទូទៅពួកទ្រង់ក៏មានអំណាចធ្វើអីតាមព្រះទ័យក្នុងរាជការដែនដីរបស់ពួកទ្រង់ផងដែរ។ ពគោជាទូទៅមិនបានពាក់ព័ន្ធនឹងរឿងរាជការដែនដីឡើយ ការទទួលខុសត្រូវរបស់ពគោស្ថិតក្នុងលំដាប់ថ្នាក់ជាតិ។ ហ្លួងបានចេញនូវបមាណីយកម្មជំរុញឱ្យធ្វើឯកភាពច្បាប់ ទំងន់ និង រង្វាស់រង្វាល់ ប្រតិទិន និង កំណែទំរង់ពុទ្ធសាសនាទូទាំងចក្រភព។  ខាងវាំងធំក៏បានគូសព្រំសីមារវាងសាមន្តរដ្ឋនីមួយៗផងដែរ។ ប៉ុន្តែជំលោះចាស់ជាច្រើនសតវត្សមិនដែលសាបរលាបទាល់តែសោះ។ បណ្ដាសាមន្តរដ្ឋទាំងនោះបានងើបក្រោកឡើងភ្លាមៗ នៅពេលណាដែលអំណាចរបស់ពគោបានធ្លាក់ស្រុតចុះ ហើយបង្កជាសង្គ្រាមពហុភាគីចុះឡើងៗក្នុងទសវត្សឆ្នាំ១៥៩០ និង ទសវត្សឆ្នាំ១៦០០។
ហ្លួងនៅពគោមិនមានការិយាធិបតេយ្យដំណើរការពីមជ្ឈមណ្ឌលកណ្ដាល ដូចរាជវង្សតោង៑ងូស្ដារ និង កុន៑ះភោង៑ឡើយ ដែលរាជវង្សអស់ទាំងនេះបានខិតខំខ្នះខ្នែងត្រួតត្រាទៅលើបណ្ដាសាមន្តរដ្ឋរបស់ខ្លួនខ្លាំងណាស់។ មិនដូចសម័យកាលក្រោយៗទេ ទោះបីពគោកាលណោះឡើងដល់ចំណុចកំពូលជាចក្រភពក៏ពិតមែន តែមិនបានទុកកងទ័ពប្រចាំការ រឺ អ្នកតំណាងជាអចិន្ត្រៃយ៍នៅតាមបណ្ដាសាមន្តរដ្ឋដើម្បីឃ្លាំមើលពួកសាមន្តរាជក្នុងតំបន់នៅពេលដែលបង្ក្រាបសង្គ្រាមរួចរាល់អស់ហើយនោះទេ។ ដោយហេតុនឹងហើយ ស្ដេចធំត្រូវរំពឹងយ៉ាងមុតមាំទៅលើពួកសាមន្តរាជទាំងភក្ដីភាព និង សមត្ថភាព។ ពួកសាមន្តរាជដែលគ្មានឫទ្ធិអំណាច ពួកទ្រង់ពុំអាចធ្វើឱ្យស្ដេចបរិវារថ្នាក់ក្រោមគោរពកោតខ្លាចពួកទ្រង់បានឡើយ ដូចជាពួកសាមន្តរាជនៅលានជាង និង នៅភូមាលើ បន្ទាប់ពីឆ្នាំ១៥៨៤ មក មានតែនាំមកនូវបញ្ហាមិនចេះចប់មិនចេះហើយទៅដល់ហ្លួងធំតែប៉ុណ្ណោះ។ ម្យ៉ាងវិញទៀត ពួកស្ដេចដែលមានសមត្ថភាពដូចជា មហាធម៌រាជាធិរាជ (រជ.១៥៦៩-៩០) នៃប្រទេសស្យាម និង សត្វិវមង៑ះចៅនៃអង៑ះវ (រជ.១៥៥៥-៨៤) បានថែរក្សាព្រះនគររបស់ពួកទ្រង់ឱ្យស្ថិតក្នុងសន្តិភាពទុកសម្រាប់តែស្ដេចកំពូលដែលពួកទ្រង់ស្មោះត្រង់ចំពោះតែប៉ុណ្ណោះគឺ: ព្រះបាទភុរង៑នោង៑។ ផ្ទុយទៅនឹងអ្វីខាងលើ គឺថាពួកមេដឹកនាំដែលមានសមត្ថភាពក៏ទំនងប្រហែលជាបះបោរនៅពេលដែលស្ដេចធំមិនមែនជាព្រះបាទភុរង៑នោង៑ ហើយពួកទ្រង់ពិតជាបានធ្វើការបះបោរមែន។
រដ្ឋអង្គម្ចាស់
រដ្ឋសក្ដិភូមិស្ថិតនៅថ្នាក់ក្រោមនគរសាមន្តរាជ គឺជារដ្ឋបែបព្រះអង្គម្ចាស់ ដែលគ្រប់គ្រងដោយ ចៅហ្វា។ លើកលែងតែមណិបុរមួយចេញ បណ្ដារដ្ឋទាំងនោះគឺជាមឿងរបស់ឝានទាំងអស់ ដែលព័ទ្ធជារង្វង់ជុំវិញជ្រលងទន្លេឥរាវតីភាគខាងលើ (ឧ.អង៑ះវក្សេត្រ) ចាប់ពីរដ្ឋកលេះនៅភាគពាយព្យដល់មឿងផៃនៅភាគអាគ្នេយ៍។ មណិបុរមិនមែនជារដ្ឋឝានទេ និងអ្នកគ្រង់គ្រងរបស់រដ្ឋនេះបានតាំងខ្លួនឯងថាជា រាជា ។ យ៉ាងណាក៏ដោយ ក៏ពគោបានចាត់ រាជា ចូលជា"ចៅហ្វា" មួយដែរ ហើយបានរាប់មណិបុរ ថាជារដ្ឋអង្គម្ចាស់មួយផ្សេងទៀត បើទោះបីថាវាជារដ្ឋដ៏ធំមួយយ៉ាងណាក្ដី។ រដ្ឋធំពីរផ្សេងទៀតគឺជៀងតុង និង មង៑ះកោង៑ះ ដែលអ្នកដឹកនាំរបស់រដ្ឋទាំងនោះបានទទួលឋានៈជាខត្តិយវង្សពេញមុខពេញមាត់។
ចំពោះការសម្រេចខាងរដ្ឋបាល ខាងរាជការបានចងរដ្ឋទាំងនោះជាក្រុមទៅជាខែត្រ (តិុង៑ះ (တိုင်း))។ កំឡុងរជ្ជកាល ភុរង៑នោង៑ អង៑ះវត្រូវប្រើជាអន្តររដ្ឋរវាងពគោ និង បណ្ដារដ្ឋតាមតំបន់ភ្នំ។ ប៉ុន្តែក្នុងរជ្ជកាលព្រះបាទនន្ទ រាជការបានព្រួយបារម្ភចំពោះចំណងមេត្រីភាពយ៉ាងស្អិតល្មួតហួសហេតុរវាងសត្វិវមង៑ះចៅ និង ពួកចៅហ្វា អស់ទាំងនោះយ៉ាងខ្លាំង។ ចាប់ពីឆ្នាំ១៥៨៤ មក លើកលែងតែឆ្នាំ១៥៨៧-៩៣ ព្រះបាទនន្ទបានបន្តគោលនយោបាយបន្ទេរអំណាចទៅភាគខាងលើប្រទេសក្នុងនោះដែរ តួនាទីរបស់អង៑ះវក៏ត្រូវបានបិទបញ្ចប់ជាសារវន្ត។ ការគ្រប់គ្រងដោយផ្ទាល់គ្មានប្រសិទ្ធិភាពទាល់តែសោះ ដូចបានឃើញស្រាប់តាមរយៈអវត្តមានស្ទើរតែទាំងស្រុងនៃការចូលរួមចំណែកពីបណ្ដារដ្ឋឝាន និងមណិបុរចំពោះការតស៊ូសង្គ្រាមរបស់ពគោនៅប្រទេសស្យាម។
ភុរង៑នោង៑បានចាត់ទុកថាការគ្រប់គ្រងបណ្ដារដ្ឋឝានជាភាពចាំបាច់ខាងយុទ្ធសាស្ត្រខ្លាំងជាងគេបំផុតសម្រាប់ការក្ដោបក្ដាប់ប៉ែកខាងលើនៃផ្ទៃប្រទេស។ ការវាយឆ្មក់ដោយពួកមឿងឝាននៅតាមតំបន់ភ្នំក្បែរៗខាងគឺជាកង្វល់គំរាមកំហែងដល់របបគ្រប់គ្រងដែលស្ថិតនៅដីទំនាបជាបន្តបន្ទាប់ ចាប់តាំងពីសតវត្សទី១៤ មក។ រដ្ឋគួរឱ្យភ័យខ្លាចបំផុតគឺម៉ិះញុង៑ះ និង មឿងកោង៑ះ រដ្ឋឝានទាំងពីរនេះហើយ ដែលបានដឹកនាំការវាយឆ្មក់ច្រើនជាងគេបំផុត។ ភុរង៑នោង៑បានដាក់បញ្ចូលកំណែទំរង់រដ្ឋបាលជាគន្លឹះមួយ ដែលវាបានក្លាយជាកេរ្តិ៍ដំណែលដ៏មានសារៈសំខាន់បំផុតរបស់ទ្រង់ ហើយវាក៏បន្តមានវត្តមានយូរជាងគេបំផុតផងដែរ។ ស្ដេចអង្គនេះក៏បានអនុញ្ញាតឱ្យ ពួកចៅហ្វា ទទួលបានសិទ្ធិអំណាចសក្ដិភូមិទៅលើអាណាប្រជារាស្ត្ររបស់ខ្លួនផងដែរ។ តំណែង ចៅហ្វា នេះ នៅតែជាតំណែងសួពូជ។ ប៉ុន្តែ ចៅហ្វា កំពុងកាន់តំណែងស្រាប់ទៅហើយនោះ អាចនឹងត្រូវដកហូតតំណែងចេញដោយស្ដេចអង្គនេះភ្លាមបើសិនជាមានការប្រព្រឹត្តិខុសឆ្គងហួសហេតុពេក ទោះបីយ៉ាងណាការជ្រើសរើសអ្នកស្នងបន្តគឺព្រះអង្គរើសតែក្នុងរង្វង់សមាជិកគ្រួសាររបស់ ពួកចៅហ្វា តែប៉ុណ្ណោះទេ។ នវានុវត្តន៍ដ៏សំខាន់គឺថា ព្រះអង្គតម្រូវឱ្យរាជបុត្រនៃពួកសាមន្តរាជទាំងប៉ុន្មានឱ្យគង់នៅរាជវាំងជារាជបំរើ ដែលទុកសម្រាប់គោលបំណងពីរយ៉ាង: យកពួកទ្រង់ធ្វើជាចំណាប់ខ្មាំងសម្រាប់ឱ្យព្រះបិតារបស់ពួកទ្រង់កុំឱ្យប្រព្រឹត្តិខុសវៀចវេរ ហើយពួកទ្រង់ក៏ទទួលបានមកវិញនូវការហ្វឹកហាត់សំខាន់ៗនៅពេលកំពុងគង់នៅក្នុងព្រះបរមរាជវាំងរបស់ភូមាផងដែរ។ គោលនយោបាយឝានរបស់ទ្រង់ត្រូវបានដង្ហែតាមដោយព្រះមហាក្សត្រភូមាទាំងអស់ចាប់ពីពេលនោះរៀងដរាបដល់ការធ្លាក់ព្រះរាជាណាចក្រនេះជាចុងក្រោយទៅក្នុងកណ្ដាប់ដៃរបស់ពួកប៊្រីថេនក្នុងឆ្នាំ១៨៨៥។
មណ្ឌលឥទ្ធិពល
តាមរយៈប្រភពសហសម័យ ពគោក៏បានអះអាងទឹកដីដែលនៅឆ្ងាយពីបណ្ដារដ្ឋអង្គម្ចាស់ទាំងនោះថាក៏ធ្លាប់ជារដ្ឋសួយ រឺ ដែនអាណាព្យាបាលរបស់ខ្លួនផងដែរ។ ពួកអ្នកប្រាជ្ញមិនបានទទួលស្គាល់ការអះអាងអំណាចគ្រប់គ្រងដូច្នេះឡើយ បណ្ដារដ្ឋដែលពគោបានរាប់បញ្ចូលនោះ វាគ្រាន់ត្រឹមតែជាមណ្ឌលរងឥទ្ធិពលរបស់ពគោតែប៉ុណ្ណោះទេ។ ដែនដីដែលបានអះអាងថាជារបស់ខ្លួនទាំងនោះរួមមាន:
មណ្ឌលឥទ្ធិពលដ៏ធំធេងទាំងនេះបានរួញរួមតូចយ៉ាងខ្លាំងក្រោយពីការសោយទិវង្គតរបស់ ព្រះបាទភុរង៑នោង៑។ ព្រះបាទនន្ទ តាមរយៈសិលាចារឹកឆ្នាំ១៥៩៣មួយផ្ទាំងចារថា ទ្រង់បានបន្តដណ្ដើមទាមទារដែនអំណាចរបស់បិតារបស់ទ្រង់មកវិញ ហើយបន្ទាប់ពីនោះមកទ្រង់ក៏បរាជ័យចុងក្រោយបង្អស់នៅស្រុកស្យាម។ ជាក់ស្ដែង ទ្រង់មិនបានគ្រប់គ្រងឱ្យពេញព្រហស្ថនៅប៉ែកខាងលើប្រទេស ហើយទ្រង់ក៏មិនបានខ្វាយខ្វល់ពីបណ្ដារដ្ឋបរិមណ្ឌលរបស់ខ្លួនអស់ទាំងនោះថែមទៀតផង។
បមាណីយកម្មច្បាប់ និង ពាណិជ្ជកម្ម
ក្នុងរជ្ជកាលរបស់ភុរង៑នោង៑ ស្ដេចអង្គនេះបានដាក់បញ្ចូលវិធានការនៃការធ្វើឯកភាពច្បាប់ដោយការកោះហៅព្រះសង្ឃ និងមន្ត្រីចេះដឹងពីទូទាំងវិជិតរាជ្យទាំងអស់ចាត់ចែងសមូហកម្មក្បួនគម្ពីរច្បាប់ជាផ្លូវការ។ ពួកអ្នកប្រាជ្ញបានចងក្រង ធម្មសាស្ត្រក្យៅ និង កូសោងចូក ពឹងផ្អែកទៅលើគម្ពីរធម្មសាស្ត្ររបស់ព្រះបាទហ្វារ័វ។ សេចក្ដីសម្រេចវិនិច្ឆ័យត្រូវទុកឱ្យខាងព្រះបរមរាជវាំងដែលគេប្រមែប្រមូលចងក្រងទុកក្នុង ហង្សាវតីហ្ស៊ីនផ្យាត-ទន។ តាមរយៈលោកហ៊ុច្សឡេយ នីតិនិយមបែបភូមានៅសតវត្សទី១៦ "ពិតជាខុសប្លែកដោយឡែកពីក្បួនច្បាប់នៅប្រទេសជិតខាងរបស់ខ្លួនដែលនៅអាស៊ីខាងកើត និងអាស៊ីខាងត្បូង" ហើយទិដ្ឋភាពខ្លះ "គឺជាសំណេះសំណល់នៃការមកដល់របស់ពួកអឺរ៉ុបខាងលិចចូលមកនៅខាងក្នុងក្បួនច្បាប់ និង របបរាជានិយមរបស់ប្រទេសនេះ។" ភុរង៑នោង៑បានលើកតម្កើងច្បាប់ថ្មីឱ្យមានប្រើទូទាំងចក្រភពរហូតដល់វាអាចសម្របជាមួយនឹងទំនៀមទំលាប់ និង ការប្រណិប័តក្នុងសង្គមសហគមន៍នៅតាមភូមិស្រុក។ ការទទួលយកច្បាប់ទំនៀមទំលាប់ភូមា និង ប្រតិទិនភូមាក្នុងប្រទេសស្យាមក៏បានចាប់ផ្ដើមកើតមានឡើងក្នុងរជ្ជកាលរបស់ទ្រង់ផងដែរ។ ព្រះអង្គក៏បានធ្វើបមាណីយកម្មទំងន់ និងរង្វាស់រង្វាល់ ដូចជាហត្ថ បាត្រ ជាល ទូទាំងព្រះរាជាណាចក្ររបស់ទ្រង់។
កងទ័ព
រាជវង្សតោង៑ងូទីមួយជា "រាជវង្សពូកែផ្សងព្រេង និង មានជោគជ័យបំផុតខាងយោធាក្នុងប្រវត្តិសាស្ត្ររបស់ប្រទេសនេះ។" រាជវង្សនេះបង្កើតបានចក្រភពដ៏ធំបំផុតមួយនៅអាស៊ីអាគ្នេយ៍ ដែលស្ថិតនៅពីក្រោយនោះគឺមានការសញ្ជ័យខាងយោធា “ដ៏គួរឱ្យស្ញើបស្ញប់ស្ញែង” ជាច្រើន។ ជោគជ័យទាំងនេះត្រូវបានគេសន្និដ្ឋានថា បានដោយសារតែ "ភាពរីកចម្រើនខាងវិស័យសឹកសង្គ្រាម" នៃតោង៑ងូ ការរីកចម្រើនអស់ទាំងនោះរួមមានកាំភ្លើងព័រទុយហ្កាល់ និង ពួកទាហានស៊ីឈ្នួលបរទេស ហើយនិងកំលាំងកងទ័ពច្រើនសន្ធឹកសន្ធាប់ជាងមុន។ ប៉ុន្តែទោះបីជាវាឈានដល់ចំណុចកំពូលក៏ដោយ ក៏កងទ័ពតោង៑ងូដ៏ក្អេងក្អាងនៅតែមានបញ្ហាជំពាក់វាក់វិនជាមួយសង្គ្រាមទ័ពព្រៃ និងប្រឈមមុខនឹងបញ្ហាដឹកជញ្ជូនភស្តុភារក្នុងការវាយបង្ក្រាបការបះបោរនៅតាមបណ្ដារដ្ឋភ្នំដាច់ស្រយាលនានាដដែល។