cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
ព្រះត្រៃបិដក ភាគ ១
បារាជិកកណ្ឌ សិក្ខាបទ ទី៣
[១៨៤] ត្រង់ពាក្យថា នែបុរសដ៏ចម្រើន (នេះ) ជាឈ្មោះនៃពាក្យអាលបន (ពាក្យសម្រាប់ហៅរក) ថា ម្នាលបុរសដ៏ចម្រើន ។ ត្រង់ពាក្យថា អ្នកមានប្រយោជន៍អ្វីដោយជីវិតអាក្រក់លាមកនេះ អ្នកស្លាប់ទៅប្រសើរជាងកិរិយារស់នៅ មានអធិប្បាយថា ជីវិតរបស់ពួកមនុស្សកំសត់ បើធៀបផ្ទឹមនឹងជីវិតរបស់ពួកមនុស្សស្តុកស្តម្ភ (ក៏ឃើញថា) ជាជីវិតលាមក ជីវិតរបស់ពួកមនុស្សឥតទ្រព្យ បើធៀបផ្ទឹមនឹងជីវិតរបស់ពួកមនុស្សមានទ្រព្យ (ក៏ឃើញថា) ជាជីវិតលាមក ជីវិតរបស់មនុស្សទាំងឡាយ បើធៀបផ្ទឹមគ្នានឹងជីវិតរបស់ទេវតាទាំងឡាយ (ក៏ឃើញថា) ជាជីវិតលាមក (យ៉ាងនេះ) ហៅថា ជីវិតលាមក ។ ជីវិតរបស់មនុស្សដាច់ដៃ ដាច់ជើង ដាច់ទាំងដៃទាំងជើង មនុស្សដាច់ត្រចៀក មនុស្សដាច់ច្រមុះ មនុស្សដាច់ទាំងត្រចៀក ទាំងច្រមុះ (ទាំងនេះ) ហៅថា ជីវិតអាក្រក់ ។ អ្នកមានប្រយោជន៍អ្វីនឹងជីវិតដ៏លាមកនេះ នឹងជីវិតដ៏អាក្រក់នេះ អ្នកស្លាប់ទៅប្រសើរជាងរស់នៅ ។ ត្រង់ពាក្យថា មានចិត្តគិតដូច្នេះ សេចក្តីថា ធម្មជាតណាជាចិត្ត ធម្មជាតនោះជាមនោ ធម្មជាតណាជាមនោ ធម្មជាតនោះគឺចិត្ត ។ ត្រង់ពាក្យថា មានសេចក្តីត្រិះរិះក្នុងចិត្តដូច្នេះ សេចក្តីថា មានសេចក្តីសំគាល់ក្នុងសេចក្តីស្លាប់ មានចេតនាចង់ឱ្យស្លាប់ មានសេចក្តីប៉ុនប៉ងចង់ឱ្យស្លាប់ ។ ត្រង់ពាក្យថា ដោយអនេកបរិយាយ គឺដោយអាការទាំងឡាយខ្ពស់និងទាប (ដោយឧបាយច្រើនយ៉ាង) ។ ត្រង់ពាក្យថា ពណ៌នាគុណនៃសេចក្តីស្លាប់ក្តី អធិប្បាយថា ភិក្ខុសំដែងទោសក្នុងការរស់នៅ ពោលសរសើរគុណក្នុងការស្លាប់ទៅដូច្នេះថា អ្នកស្លាប់អំពីលោកនេះ គឺអ្នករំលាងខន្ធស្លាប់ទៅកាន់បរលោក នឹងកើតក្នុងមនុស្សសុគតិ ឬស្ថានសួគ៌ អ្នកនឹងបានឆ្អែតស្កប់ស្កល់ (ឱ្យស្រីទេពអប្សរទាំងឡាយ) បម្រើដោយកាមគុណទាំង៥ដ៏ជាទិព្វក្នុងស្ថានសួគ៌នោះ ។
បារាជិកកណ្ឌ សិក្ខាបទ ទី៤
[២៨៨] សម័យនោះ មានភិក្ខុមួយរូបទៅនៅក្នុងទីស្ងាត់ ក៏ពោលអួតឧត្តរិមនុស្សធម្ម ។ មានភិក្ខុអ្នកបានបរចិត្តវិជ្ជា គឺកិរិយាកំណត់ដឹងចិត្តរបស់អ្នកដទៃ លោកបានហាមប្រាមភិក្ខុនោះថា ម្នាលអាវុសោ លោកកុំនិយាយអួតឧត្តរិមនុស្សធម្មយ៉ាងនេះឡើយ (ព្រោះ) ឧត្តរិមនុស្សធម្មនុ៎ះ មិនមានដល់ខ្លួនលោកទេ ។ ភិក្ខុនោះក៏មានសេចក្តីសង្ស័យ ។ ទើបក្រាបទូលរឿងនុ៎ះចំពោះព្រះដ៏មានព្រះភាគ ។ ព្រះអង្គត្រាស់ថា ម្នាលភិក្ខុ មិនត្រូវអាបត្តិបារាជិកទេ ត្រូវតែត្រឹមអាបត្តិទុក្កដ ។ ក្នុងសម័យនោះ មានភិក្ខុមួយរូបទៅនៅក្នុងទីស្ងាត់ ហើយពោលអួតឧត្តរិមនុស្សធម្ម ។ ទេវតាបានពោលឃាត់ហាមភិក្ខុនោះថា បពិត្រលោកម្ចាស់ លោកកុំពោលអួតឧត្តរិមនុស្សធម្មយ៉ាងនេះ (ពីព្រោះ) ឧត្តរិមនុស្សធម្មនុ៎ះ មិនទាន់មានដល់ខ្លួនលោកទេ ។ ភិក្ខុនោះក៏មានសេចក្តីសង្ស័យ ។ ទើបក្រាបទូលរឿងនុ៎ះចំពោះព្រះដ៏មានព្រះភាគ ។ ព្រះអង្គត្រាស់ថា ម្នាលភិក្ខុ មិនត្រូវអាបត្តិបារាជិកទេ ត្រូវតែត្រឹមអាបត្តិទុក្កដ ។
បារាជិកកណ្ឌ សិក្ខាបទ ទី២
[១៣៥] សម័យនោះឯង មានភិក្ខុ១រូប កាលគេកំពុងចែកចីវរដើម្បីសង្ឃ មានថេយ្យចិត្តគិតលួច ហើយបានផ្លាស់ស្លាកខ្លួន លួចយកចីវរភិក្ខុដទៃ ។ ភិក្ខុនោះមានសេចក្តីសង្ស័យ ។បេ។ ព្រះអង្គទ្រង់ត្រាស់ថា ម្នាលភិក្ខុ អ្នកត្រូវអាបត្តិបារាជិកហើយ ។
បារាជិកកណ្ឌ សិក្ខាបទ ទី៤
ពទ្ធចក្កមានមូលពីរ នៃវត្ថុនិស្សារក ។
[២៧៦] ភិក្ខុចង់និយាយថា ចិត្តរបស់អាត្មាផុតស្រឡះហើយចាកទោសៈផង ចិត្តរបស់អាត្មាផុតស្រឡះហើយចាកមោហៈផង កាលដែលនិយាយ ក៏និយាយកុហកដោយដឹងខ្លួន បែរជានិយាយថា អាត្មាបានចូលហើយ កាន់បឋមជ្ឈាន ដូច្នេះវិញ ដោយអាការ៣យ៉ាង បើអ្នកស្តាប់ដឹងសេចក្តីច្បាស់ ត្រូវអាបត្តិបារាជិក បើអ្នកស្តាប់មិនដឹងសេចក្តីច្បាស់ទេ ត្រូវអាបត្តិថុល្លច្ច័យ ។បេ។ ភិក្ខុចង់និយាយថា ចិត្តរបស់អាត្មាផុតស្រឡះហើយចាកទោសៈផង ចិត្តរបស់អាត្មាផុតស្រឡះហើយចាកមោហៈផង កាលដែលនិយាយ ក៏និយាយកុហកដោយដឹងខ្លួន បែរជានិយាយថា ចិត្តរបស់អាត្មាផុតស្រឡះហើយចាករាគៈ ដូច្នេះវិញ ដោយអាការ៣យ៉ាង បើអ្នកស្តាប់ដឹងសេចក្តីច្បាស់ ត្រូវអាបត្តិបារាជិក បើអ្នកស្តាប់មិនដឹងសេចក្តីច្បាស់ទេ ត្រូវអាបត្តិថុល្លច្ច័យ ។បេ។
[២៣៨] ភិក្ខុនិយាយកុហកដោយដឹងខ្លួនថា អាត្មាកំពុងចូលបឋមជ្ឈាន ដោយអាការ៣យ៉ាងគឺ មុននឹងនិយាយ ដឹងខ្លួនថា អញនឹងនិយាយកុហក១ កំពុងនិយាយ ដឹងខ្លួនថា អញកំពុងនិយាយកុហក១ និយាយរួចហើយ ដឹងខ្លួនថា អញនិយាយកុហករួចហើយ១ ត្រូវអាបត្តិបារាជិក ។ ភិក្ខុនិយាយកុហកដោយដឹងខ្លួនថា អាត្មាកំពុងចូលបឋមជ្ឈាន ដោយអាការ៤យ៉ាងគឺ មុននឹងនិយាយ ដឹងខ្លួនថា អញនឹងនិយាយកុហក១ កំពុងនិយាយ ដឹងខ្លួនថា អញកំពុងនិយាយកុហក១ និយាយរួចហើយ ដឹងខ្លួនថា អញនិយាយកុហករួចហើយ១ បិទបាំងសេចក្តីឃើញ១ ត្រូវអាបត្តិបារាជិក ។ ភិក្ខុនិយាយកុហកដោយដឹងខ្លួនថា អាត្មាកំពុងចូលបឋមជ្ឈាន ដោយអាការ៥យ៉ាងគឺ មុននឹងនិយាយ ដឹងខ្លួនថា អញនឹងនិយាយកុហក១ កំពុងនិយាយ ដឹងខ្លួនថា អញកំពុងនិយាយកុហក១ និយាយរួចហើយ ដឹងខ្លួនថា អញនិយាយកុហករួចហើយ១ បិទបាំងសេចក្តីឃើញ១ បិទបាំងសេចក្តីគាប់ចិត្ត១ ត្រូវអាបត្តិបារាជិក ។ ភិក្ខុនិយាយកុហកដោយដឹងខ្លួនថា អាត្មាកំពុងចូលបឋមជ្ឈាន ដោយអាការ៦យ៉ាងគឺ មុននឹងនិយាយ ដឹងខ្លួនថា អញនឹងនិយាយកុហក១ កំពុងនិយាយ ដឹងខ្លួនថា អញកំពុងនិយាយកុហក១ និយាយរួចហើយ ដឹងខ្លួនថា អញនិយាយកុហករួចហើយ១ បិទបាំងសេចក្តីឃើញ១ បិទបាំងសេចក្តីគាប់ចិត្ត១ បិទបាំងសេចក្តីពេញចិត្ត១ ត្រូវអាបត្តិបារាជិក ។ ភិក្ខុនិយាយកុហកដោយដឹងខ្លួនថា អាត្មាកំពុងចូលបឋមជ្ឈាន ដោយអាការ៧យ៉ាងគឺ មុននឹងនិយាយ ដឹងខ្លួនថា អញនឹងនិយាយកុហក១ កំពុងនិយាយ ដឹងខ្លួនថា អញកំពុងនិយាយកុហក១ និយាយរួចហើយ ដឹងខ្លួនថា អញនិយាយកុហករួចហើយ១ បិទបាំងសេចក្តីឃើញ១ បិទបាំងសេចក្តីគាប់ចិត្ត១ បិទបាំងសេចក្តីពេញចិត្ត១ បិទបាំងសេចក្តីពិតត្រង់១ ត្រូវអាបត្តិបារាជិក ។
បារាជិកកណ្ឌ សិក្ខាបទ ទី២
[១៤៧] សម័យនោះឯង ពួកចោរលួចស្វាយ បេះផ្លែស្វាយបាន ហើយវេចជាសំពាយ ស្ពាយដើរទៅ ។ ពួកមនុស្សជាម្ចាស់ស្វាយនាំគ្នាដេញតាមចោរអម្បាលនោះ ។ ពួកចោរឃើញម្ចាស់ស្វាយទាំងឡាយដេញតាម ក៏ទំលាក់សំពាយស្វាយរត់ចោលទៅ ។ ភិក្ខុទាំងឡាយសំគាល់សំពាយស្វាយនោះ ថាជារបស់បំសុកូល ហើយទស់ឆាន់ទៅ ។ ពួកម្ចាស់ស្វាយចោទប្រកាន់ភិក្ខុអម្បាលនោះថា លោកទាំងឡាយមិនមែនជាសមណៈទេ ។ ភិក្ខុនោះមានសេចក្តីសង្ស័យ ។បេ។ ទើបនាំគ្នាក្រាបទូលសេចក្តីនុ៎ះចំពោះព្រះដ៏មានព្រះភាគ ។ ព្រះអង្គទ្រង់ត្រាស់ថា ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ អ្នកទាំងឡាយមានចិត្តគិតដូចម្តេច ។ ភិក្ខុទាំងឡាយនោះក្រាបទូលថា បពិត្រព្រះដ៏មានព្រះភាគ ខ្ញុំព្រះអង្គទាំងឡាយសំគាល់ថាជារបស់បំសុកូល ។ ព្រះអង្គទ្រង់ត្រាស់ថា ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ អាបត្តិមិនមានដល់ភិក្ខុដែលសំគាល់ថាជារបស់បំសុកូលឡើយ ។ សម័យនោះឯង ពួកចោរលួចព្រីង ។បេ។ ពួកចោរលួចខ្នុរសំឡ ។បេ។ ពួកចោរលួចខ្នុរណាំង ។បេ។ ពួកចោរលួចត្នោតទុំ ។បេ។ ពួកចោរលួចអំពៅ ។បេ។ ពួកចោរលួចផ្លែទន្លាប់ នាំគ្នាលួចបេះផ្លែទន្លាប់ទាំងឡាយ បានហើយវេចជាសំពាយ ស្ពាយដើរទៅ ។ ពួកម្ចាស់ទន្លាប់ដេញតាមពួកចោរអម្បាលនោះ ។ ចោរទាំងឡាយឃើញពួកម្ចាស់ទន្លាប់ហើយ ទំលាក់សំពាយចោល រត់ទៅ ។ ភិក្ខុទាំងឡាយឃើញ សំគាល់នូវសំពាយនោះ ថាជារបស់បំសុកូល ហើយនាំគ្នាទស់ឆាន់ទៅ ។ ពួកជនជាម្ចាស់នាំគ្នាចោទប្រកាន់ភិក្ខុអម្បាលនោះថា លោកទាំងឡាយមិនមែនជាសមណៈទេ ។ ភិក្ខុអម្បាលនោះមានសេចក្តីសង្ស័យ ។បេ។ ព្រះអង្គទ្រង់ត្រាស់ថា ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ អាបត្តិមិនមានដល់ភិក្ខុដែលសំគាល់ថាជារបស់បំសុកូលឡើយ ។
បារាជិកកណ្ឌ សិក្ខាបទ ទី៤
[២៨២] (មាតិកានុក្រម គឺបញ្ជីរឿងតាមលំដាប់ហូរហែដែលនឹងសំដែងតទៅ ដូចមានសេចក្តីខាងក្រោមនេះ)
[២៥៨] ភិក្ខុនិយាយកុហកដោយដឹងខ្លួនថា អាត្មាបានចូលហើយ កំពុងចូល បានចូលកាន់បឋមជ្ឈានផង សុញ្ញតសមាបត្តិផង បឋមជ្ឈានផង អនិមិត្តសមាបត្តិផង បឋមជ្ឈានផង អប្បណិហិតសមាបត្តិផង អាត្មាជាអ្នកបានហើយ ជាអ្នកស្ទាត់ជំនាញហើយ ក្នុងបឋមជ្ឈានផង អប្បណិហិតសមាបត្តិផង បឋមជ្ឈាន និងអប្បណិហិតសមាបត្តិ អាត្មាបានធ្វើឱ្យច្បាស់លាស់ហើយ ដោយអាការ៣យ៉ាង ត្រូវអាបត្តិបារាជិក ។បេ។
ពទ្ធចក្ក ចប់ ។
នេះចក្កមានមូលគ្រប់ទាំងអស់
បារាជិកកណ្ឌ សិក្ខាបទ ទី២
[១២៧] សម័យនោះឯង ឆព្វគ្គិយភិក្ខុទាំងឡាយ ទៅកាន់ទីកន្លែងហាលភណ្ឌៈនៃជាងជ្រលក់ ហើយលួចយកទ្រព្យរបស់ជាងជ្រលក់ ។ ភិក្ខុអម្បាលនោះ មានសេចក្តីសង្ស័យថា សិក្ខាបទ ព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់បញ្ញត្តហើយ យើងទាំងឡាយត្រូវអាបត្តិបារាជិកហើយឬហ្ន៎ ។ ទើបក្រាបទូលសេចក្តីនុ៎ះចំពោះព្រះដ៏មានព្រះភាគ ។ ព្រះអង្គទ្រង់ត្រាស់ថា ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ អ្នកទាំងឡាយត្រូវអាបត្តិបារាជិកហើយ ។
[១៥៣] សម័យនោះឯង មានភិក្ខុ១រូប ដោះលែងជ្រូកជាប់អន្ទាក់ ដោយសេចក្តីករុណា ។ ភិក្ខុនោះមានសេចក្តីសង្ស័យ ។បេ។ ព្រះអង្គទ្រង់ត្រាស់ថា ម្នាលភិក្ខុ អ្នកគិតដូចម្តេច ។ ភិក្ខុនោះក្រាបទូលថា បពិត្រព្រះដ៏មានព្រះភាគ ខ្ញុំព្រះអង្គមានសេចក្តីប្រាថ្នាដោយសេចក្តីករុណា (ហើយដោះលែងទៅ) ។ ព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់ត្រាស់ថា ម្នាលភិក្ខុ អាបត្តិមិនមានដល់ភិក្ខុអ្នកមានសេចក្តីប្រាថ្នាដោយសេចក្តីករុណាទេ ។ សម័យនោះឯង មានភិក្ខុ១រូប ឃើញជ្រូកជាប់អន្ទាក់ ក៏មានថេយ្យចិត្តគិតថា ក្រែងពួកម្ចាស់គេឃើញមុន ហើយដោះលែងជ្រូកនោះទៅ ។ ភិក្ខុនោះមានសេចក្តីសង្ស័យ ។បេ។ ព្រះអង្គទ្រង់ត្រាស់ថា ម្នាលភិក្ខុ អ្នកត្រូវអាបត្តិបារាជិកហើយ ។ សម័យនោះឯង មានភិក្ខុ១រូប ដោះលែងសត្វម្រឹគជាប់អន្ទាក់ ដោយសេចក្តីករុណា ។បេ។ ភិក្ខុឃើញម្រឹគជាប់អន្ទាក់ មានថេយ្យចិត្តគិតថា ក្រែងពួកម្ចាស់គេឃើញមុន ហើយដោះលែងម្រឹគនោះទៅ ។បេ។ ភិក្ខុដោះលែងត្រីទាំងឡាយដែលជាប់លបដោយសេចក្តីករុណា ។បេ។ ភិក្ខុឃើញត្រីទាំងឡាយជាប់លប មានថេយ្យចិត្តថា ក្រែងពួកម្ចាស់គេឃើញមុន ហើយដោះលែងត្រីនោះទៅ ។ ភិក្ខុនោះមានសេចក្តីសង្ស័យ ។បេ។ ព្រះអង្គទ្រង់ត្រាស់ថា ម្នាលភិក្ខុ អ្នកត្រូវអាបត្តិបារាជិកហើយ ។
[១៥៩] សម័យនោះឯង ភិក្ខុ១រូបបានឃើញឆ្នាំងដាក់សប្បិ ហើយបានឆាន់បន្តិចៗម្តង ។ ភិក្ខុនោះមានសេចក្តីសង្ស័យ ។បេ។ ព្រះអង្គទ្រង់ត្រាស់ថា ម្នាលភិក្ខុ អ្នកមិនត្រូវអាបត្តិបារាជិកទេ ត្រូវតែអាបត្តិទុក្កដ ។
[១៥៧] សម័យនោះឯង មានបុរសគង្វាលគោម្នាក់ ពាក់សម្ពត់សាដកនឹងដើមឈើ ហើយក៏ដើរទៅបន្ទោឧច្ចារៈ ។ ភិក្ខុ១រូបសំគាល់ថាជារបស់បំសុកូល ហើយក៏កាន់យកទៅ ។ គ្រានោះ បុរសគង្វាលគោនោះចោទប្រកាន់ភិក្ខុនោះថា លោកមិនមែនជាសមណៈទេ ។ ភិក្ខុនោះមានសេចក្តីសង្ស័យ ។បេ។ ព្រះអង្គទ្រង់ត្រាស់ថា ម្នាលភិក្ខុ អាបត្តិមិនមានដល់ភិក្ខុដែលសំគាល់ថាជារបស់បំសុកូល ។
[៨៥] ត្រង់ពាក្យថា ណាមួយ សេចក្តីថា ឯណា ប្រាកដដូចជាឯណា ។បេ។ ភិក្ខុនេះ តថាគតហៅថា ណាមួយ ។ ត្រង់ពាក្យថា ភិក្ខុ ។បេ។ សេចក្តីថា ភិក្ខុនេះតថាគតអធិប្បាយក្នុងសេចក្តីនេះ ។ ដែលឈ្មោះថា ស្រុក(នោះ) គឺស្រុកដែលមានខ្ទមមួយក្តី ស្រុកដែលមានខ្ទមពីរក្តី ស្រុកដែលមានខ្ទមបីក្តី ស្រុកដែលមានខ្ទមបួនក្តី ស្រុកដែលមានមនុស្សក្តី ស្រុកដែលឥតមនុស្សក្តី ស្រុកដែលមានរបងឬកំផែងក្តី ស្រុកដែលឥតរបងឬកំផែងក្តី ស្រុកដែលគេទើបតាំងនៅថ្មី (មានផ្ទះពីរបី) ដូចជាគោឈរក្តី ពុំនោះសោត ប្រទេសណាដែលមានពួកឈ្មួញបានអាស្រ័យនៅលើសជាង៤ខែឡើងទៅ ប្រទេសនោះក៏លោកហៅថាស្រុក ។ ដែលឈ្មោះថាឧបចារនៃស្រុក (នោះ) គឺទីដែលធ្លាក់ចុះដុំដីរបស់មជ្ឈិមបុរសឈរប្របធរណីទ្វារស្រុកដែល មានរបង ឬកំផែង ចោលទៅ (ឬ) ទីដែលធ្លាក់ចុះដុំដីរបស់មជ្ឈិមបុរសឈរប្របឧបចារផ្ទះនៃស្រុកដែលឥតរបង ឬកំផែង ចោលទៅ ។ ដែលឈ្មោះថាព្រៃ (នោះ) គឺទីដ៏សេស លើកលែងតែស្រុក និងឧបចារនៃស្រុកចេញ ឈ្មោះថាព្រៃ ។ ដែលឈ្មោះថាទ្រព្យដែលគេមិនបានឱ្យ (នោះ) គឺរបស់ណាដែលគេមិនទាន់ឱ្យ មិនទាន់លះបង់ឱ្យ មិនទាន់ដាច់ចិត្តឱ្យ គេរក្សាទុក គេគ្រប់គ្រងទុក គេនៅប្រកាន់ គេនៅហួងហែង ទ្រព្យនោះឈ្មោះថា ទ្រព្យដែលគេមិនបានឱ្យ ។ ត្រង់បទថា ដោយចំណែកនៃចិត្តលួច សេចក្តីថា ភិក្ខុមានចិត្តជាអ្នកល្មួច គឺថា ភិក្ខុមានចិត្តបម្រុងនឹងលួច ។
បារាជិកកណ្ឌ សិក្ខាបទ ទី៣
[១៧៧] គ្រានោះឯង ព្រះដ៏មានព្រះភាគ ទ្រង់ចេញចាកទីសម្ងំក្នុងព្រះកម្មដ្ឋានដោយកន្លងកន្លះខែនោះទៅ ទើបទ្រង់ត្រាស់នឹងព្រះអានន្ទដ៏មានអាយុ ដោយព្រះពុទ្ធដីកាថា ដូចម្តេចហ្ន៎ អានន្ទ បានជាភិក្ខុសង្ឃហាក់ដូចជាស្តួចស្តើងទៅ ។ ទើបព្រះអានន្ទត្ថេរ ក្រាបបង្គំទូលថា បពិត្រព្រះអង្គដ៏ចម្រើន ពិតដូចព្រះពុទ្ធដីកាណាស់ ព្រោះព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់សំដែងអសុភកថា ដោយបរិយាយជាច្រើន ទ្រង់សរសើររៀបរាប់អំពីអសុភ ទ្រង់សរសើរគុណអសុភភាវនា ទ្រង់សរសើរគុណនៃអសុភសមាបត្តិ ក្នុងអសុភកម្មដ្ឋានជាញឹកញយ បពិត្រព្រះអង្គដ៏ចម្រើន ភិក្ខុទាំងនោះ ក៏គិតគ្នាថា ព្រះដ៏មានព្រះភាគ ទ្រង់សំដែងអសុភកថា ដោយបរិយាយដ៏ច្រើន ទ្រង់សរសើររៀបរាប់អំពីអសុភកថា ទ្រង់សរសើរគុណអសុភភាវនា ទ្រង់សរសើរគុណនៃការប្រកបដោយអសុភកម្មដ្ឋានជាញឹកញយ ហើយ (នាំគ្នា) ប្រកបសេចក្តីព្យាយាមក្នុងអសុភភាវនា ជាច្រើនវិធីណាស់ ។ ទើបភិក្ខុទាំងនោះ ជាទុក្ខនឿយណាយ ខ្ពើមឆ្អើមនឹងកាយរបស់ខ្លួន ប្រៀបដូចជាស្រីក្រមុំ ឬបុរសក្មេងកំឡោះ មានជាតិជាអ្នកស្អិតស្អាង លុះងូតទឹក កក់ក្បាលហើយ រមែងជាទុក្ខនឿយណាយ ខ្ពើមឆ្អើមសាកអសុភពស់ក្តី សាកអសុភឆ្កែក្តី សាកអសុភមនុស្សក្តី ដែលចងភ្ជាប់នឹងក មានឧបមាយ៉ាងណាមិញ ភិក្ខុទាំងអម្បាលនោះ កាលជាទុក្ខនឿយណាយ ខ្ពើមឆ្អើមនឹងកាយរបស់ខ្លួន ក៏មានឧបមេយ្យយ៉ាងនោះ ទើបផ្តាច់បង់ជីវិតខ្លួនដោយខ្លួនឯងក៏មាន ខ្លះផ្លាស់គ្នាឱ្យផ្តាច់បង់ជីវិតទៅវិញទៅមកក៏មាន រូបខ្លះបានចូលទៅរកសមណកុត្តកឈ្មោះមិគលណ្ឌិក ហើយពោលយ៉ាងនេះថា ម្នាលអាវុសោ ពួកយើងសូមអង្វរអ្នក អ្នកចូរផ្តាច់បង់ជីវិតពួកយើងចុះ បាត្រ និងចីវរនេះនឹងបានជារបស់អ្នក បពិត្រព្រះអង្គដ៏ចម្រើន គ្រានោះឯង សមណកុត្តកឈ្មោះមិគលណ្ឌិក លុះបានទទួលស៊ីឈ្នួលយកបាត្រ និងចីវរហើយ ទើបផ្តាច់បង់ជីវិតភិក្ខុមួយរូបមួយថ្ងៃក៏មាន ។បេ។ មួយថ្ងៃផ្តាច់បង់ជីវិតភិក្ខុហុកសិបរូបក៏មាន បពិត្រព្រះអង្គដ៏ចម្រើន ខ្ញុំព្រះអង្គសូមអង្វរ ភិក្ខុសង្ឃនេះគប្បីស្ថិតស្ថេរនៅបានដោយហេតុណា សូមព្រះដ៏មានព្រះភាគ ទ្រង់សំដែងហេតុនោះដទៃទៀត ។ ទើបព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់ត្រាស់ថា ម្នាលអានន្ទ បើដូច្នោះ ភិក្ខុទាំងអម្បាលមាណដែលអាស្រ័យនៅក្នុងក្រុងវេសាលី អ្នកចូរឱ្យភិក្ខុអម្បាលនោះទាំងអស់ប្រជុំគ្នាក្នុងឧបដ្ឋានសាលាចុះ ។ ព្រះអានន្ទដ៏មានអាយុ ទទួលព្រះពុទ្ធដីការបស់ព្រះដ៏មានព្រះភាគថា ព្រះករុណាព្រះអង្គ ដូច្នេះហើយ ភិក្ខុទាំងឡាយមានប្រមាណប៉ុន្មានដែលអាស្រ័យនៅក្នុងក្រុងវេសាលី ព្រះអានន្ទក៏បង្គាប់ភិក្ខុអម្បាលនោះទាំងអស់ឱ្យប្រជុំគ្នាក្នុង ឧបដ្ឋានសាលា ទើបចូលទៅគាល់ព្រះដ៏មានព្រះភាគ ហើយបានក្រាបបង្គំទូលព្រះដ៏មានព្រះភាគដូច្នេះថា បពិត្រព្រះអង្គដ៏ចម្រើន ភិក្ខុសង្ឃប្រជុំគ្នាព្រមហើយ ព្រះករុណាម្ចាស់ សូមព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់សំគាល់កាលដ៏សមគួរក្នុងកាលឥឡូវនេះ ។
បារាជិកកណ្ឌ សិក្ខាបទ ទី២
[១៦១] សម័យនោះ ភិក្ខុ១រូប កាលក្រុងសាវត្ថីកើតទូរភិក្ស អត់បាយ (ភិក្ខុនោះ) មានថេយ្យចិត្ត ហើយលួចយកអង្កររបស់អ្នកផ្សារប្រមាណ១ក្តាប់ ។ ភិក្ខុនោះមានសេចក្តីសង្ស័យ ។បេ។ ព្រះអង្គទ្រង់ត្រាស់ថា ម្នាលភិក្ខុ អ្នកត្រូវអាបត្តិបារាជិកហើយ ។ សម័យនោះ ភិក្ខុ១រូប កាលក្រុងសាវត្ថីកើតទូរភិក្សអត់បាយ មានថេយ្យចិត្ត ហើយលួចយកសណ្តែកបាយរបស់អ្នកផ្សារ១ក្តាប់ ។បេ។ សណ្តែករាជមាស១ក្តាប់ ។បេ។ ល្ងរ១ក្តាប់ ។ ភិក្ខុនោះមានសេចក្តីសង្ស័យ ។បេ។ ព្រះអង្គទ្រង់ត្រាស់ថា ម្នាលភិក្ខុ អ្នកត្រូវអាបត្តិបារាជិកហើយ ។
[៩៤] ដែលឈ្មោះថា ទ្រព្យស្ថិតនៅលើធ្នើរ (នោះ) គឺភណ្ឌដែលដម្កល់នៅលើធ្នើរ (អធិប្បាយថា) ទ្រព្យដែលគេដម្កល់ទុកលើគ្រែក្តី លើតាំងក្តី ឬទ្រព្យដែលគេពាក់លើឈើស្បៀងសម្រាប់ពាក់ចីវរក្តី លើខ្សែសម្រាប់ពាក់ចីវរក្តី លើចម្រឹងជញ្ជាំងក្តី លើដៃកែវក្តី ដែលគេព្យួរទុកលើដើមឈើក្តី ដោយហោចទៅ ទ្រព្យដែលគេដម្កល់ទុកលើជើងបាត្រក៏ដោយ ។ ភិក្ខុមានថេយ្យចិត្តថា អញនឹងលួចយកភណ្ឌដែលស្ថិតនៅលើធ្មើរ ហើយស្វែងរកគ្នាឱ្យបានជាពីរនាក់ក្តី ដើរទៅតែឯងក្តី ត្រូវអាបត្តិទុក្កដ ។ ចាប់ពាល់ ត្រូវអាបត្តិទុក្កដ ។ ឱ្យកំរើក ត្រូវអាបត្តិថុល្លច្ច័យ ។ ឱ្យឃ្លាតចាកទី ត្រូវអាបត្តិបារាជិក ។
បារាជិកកណ្ឌ សិក្ខាបទ ទី៤
ចំនួនសិក្ខាបទរបស់បារាជិកកណ្ឌនោះ
បារាជិកកណ្ឌ សិក្ខាបទ ទី៣
[២០២] ដែលហៅថា ធ្វើសង្កេតកម្ម (នោះ) គឺភិក្ខុកំណត់វេលាថា លោកចូរទៅផ្តាច់បង់ជីវិតបុគ្គលនោះ តាមសេចក្តីកំណត់នោះ ទោះនៅវេលាមុនបាយក្តី ក្រោយបាយក្តី យប់ក្តី ថ្ងៃក្តី ដូច្នេះ ត្រូវអាបត្តិទុក្កដ ។ បើភិក្ខុទទួលបង្គាប់ទៅផ្តាច់បង់ជីវិតបុគ្គលនោះតាមសេចក្តីកំណត់នោះ ត្រូវអាបត្តិបារាជិកទាំងពីររូប ។ (បើ) ភិក្ខុទទួលបង្គាប់ទៅផ្តាច់បង់ជីវិតបុគ្គលនោះ មុនក្តី ក្រោយក្តី អំពីកំណត់នោះ ភិក្ខុអ្នកប្រើដើម មិនត្រូវអាបត្តិទេ ឯអ្នកសម្លាប់ត្រូវអាបត្តិបារាជិក ។ ដែលហៅថា ធ្វើនិមិត្តកម្ម (នោះ) គឺភិក្ខុធ្វើនិមិត្តសញ្ញាដូច្នេះថា បើ់ខ្ញុំប៉ប្រិចភ្នែកក្តី ញាក់ចិញ្ចើមក្តី ងក់ក្បាលក្តី លោកចូរផ្តាច់បង់ជីវិតបុគ្គលនោះ តាមនិមិត្តសញ្ញានោះចុះ (ធ្វើនិមិត្តសញ្ញាប៉ុណ្ណេះ) ត្រូវអាបត្តិទុក្កដ ។ (បើ) ភិក្ខុអ្នកទទួលបង្គាប់ទៅផ្តាច់បង់ជីវិតបុគ្គលនោះតាមនិមិត្តសញ្ញានោះ ត្រូវអាបត្តិបារាជិកទាំងពីររូប ។ (បើ) ភិក្ខុអ្នកទទួលបង្គាប់ទៅផ្តាច់បង់ជីវិតបុគ្គលនោះ មុន ឬក្រោយនិមិត្តសញ្ញានោះ ភិក្ខុអ្នកប្រើខាងដើម មិនត្រូវអាបត្តិឡើយ ឯអ្នកសម្លាប់ត្រូវអាបត្តិបារាជិក ។
បារាជិកកណ្ឌ សិក្ខាបទ ទី២
[១៥១] សម័យនោះឯង មានភិក្ខុ១រូបទៅកាន់ស្រុកតូចមួយ ហើយបាននិយាយនឹងភិក្ខុ១រូបថា អាវុសោ លោកផ្តាំខ្ញុំហើយ ខ្ញុំនឹងទៅប្រាប់ត្រកូលជាឧបដ្ឋាករបស់លោក ។ ភិក្ខុនោះទៅហើយ បានឱ្យត្រកូលនោះយកសម្ពត់សាដក១មក ហើយប្រើប្រាស់ដោយខ្លួនឯង ។ ភិក្ខុអ្នកជិតដិតនឹងត្រកូលដឹងហើយ ចោទប្រកាន់ភិក្ខុនោះថា លោកមិនមែនជាសមណៈទេ ។ ភិក្ខុនោះមានសេចក្តីសង្ស័យ ។បេ។ ព្រះអង្គទ្រង់ត្រាស់ថា ម្នាលភិក្ខុ អ្នកមិនត្រូវអាបត្តិបារាជិកទេ ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ តែភិក្ខុកុំគប្បីពោលថា អ្នកផ្តាំខ្ញុំហើយ ខ្ញុំនឹងប្រាប់ដូច្នេះ តែភិក្ខុណាពោល ភិក្ខុនោះត្រូវអាបត្តិទុក្កដ ។ សម័យនោះឯង មានភិក្ខុ១រូបទៅកាន់ស្រុកតូចមួយ ។ ភិក្ខុឯទៀតបាននិយាយពាក្យនេះនឹងភិក្ខុនោះថា អាវុសោ ខ្ញុំផ្តាំហើយ លោកប្រាប់ត្រកូលឧបដ្ឋាករបស់ខ្ញុំចុះ ។ ភិក្ខុនោះទៅហើយ ឱ្យត្រកូលឧបដ្ឋាកនោះយកសម្ពត់សាដក១គូមក ហើយប្រើប្រាស់សម្ពត់សាដក១ដោយខ្លួនឯង រួចឱ្យសម្ពត់សាដក១ដល់ភិក្ខុអ្នកជិតដិតនឹងត្រកូលនោះ ។ ភិក្ខុនោះដឹងហើយ ចោទប្រកាន់ភិក្ខុនោះថា លោកមិនមែនជាសមណៈទេ ។ ភិក្ខុនោះមានសេចក្តីសង្ស័យ ។បេ។ ព្រះអង្គទ្រង់ត្រាស់ថា ម្នាលភិក្ខុ អ្នកមិនត្រូវអាបត្តិបារាជិកទេ តែភិក្ខុកុំគប្បីពោលថា លោកខ្ញុំផ្តាំហើយ ប្រាប់ចុះដូច្នេះ តែភិក្ខុណាពោល ភិក្ខុនោះត្រូវអាបត្តិទុក្កដ ។ សម័យនោះឯង មានភិក្ខុ១រូបទៅកាន់ស្រុកតូចមួយ ហើយបាននិយាយពាក្យនេះនឹងភិក្ខុឯទៀតថា អាវុសោ លោកផ្តាំនឹងខ្ញុំហើយ ខ្ញុំនឹងប្រាប់ត្រកូលឧបដ្ឋាករបស់លោក ។ ឯភិក្ខុនោះក៏បាននិយាយយ៉ាងនេះថា ខ្ញុំបានផ្តាំនឹងលោកហើយ លោកប្រាប់ចុះ ។ ភិក្ខុនោះទៅហើយ ឱ្យត្រកូលឧបដ្ឋាកនោះយកសប្បិ១អាឡ្ហកៈស្ករ អំពៅ១គុលៈ អង្ករ១ទោណៈ មកហើយ បរិភោគដោយខ្លួនឯង ។ ភិក្ខុអ្នកជិតដិតនឹងត្រកូលនោះដឹងហើយ ចោទប្រកាន់ភិក្ខុនោះថា លោកមិនមែនជាសមណៈទេ ។ ភិក្ខុនោះមានសេចក្តីសង្ស័យ ។បេ។ ព្រះអង្គទ្រង់ត្រាស់ថា ម្នាលភិក្ខុ អ្នកមិនត្រូវអាបត្តិបារាជិកទេ ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ តែភិក្ខុកុំគប្បីពោលថា លោកផ្តាំនឹងខ្ញុំហើយ ខ្ញុំនឹងប្រាប់ដូច្នេះ ម្យ៉ាងទៀត កុំគប្បីពោលថា ខ្ញុំផ្តាំនឹងលោកហើយ លោកប្រាប់ចុះ តែភិក្ខុណាពោល ភិក្ខុនោះត្រូវអាបត្តិទុក្កដ ។
បារាជិកកណ្ឌ​សិក្ខាបទ ទី​១
[៥០] សម័យនោះឯង ពួកវជ្ជីបុត្តកភិក្ខុច្រើនរូបនៅក្នុងក្រុងវេសាលី មិនបានលាសិក្ខា មិនបានធ្វើឱ្យជាក់ច្បាស់ថាខ្លួនមានកំឡាំងថយ ហើយសេពមេថុនធម្ម ។ ភិក្ខុទាំងអម្បាលនោះមានសេចក្តីសង្ស័យថា សិក្ខាបទ ព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់បញ្ញត្តហើយ យើងរាល់គ្នាប្រហែលជាត្រូវអាបត្តិបារាជិកហើយដឹង ។ ភិក្ខុទាំងនោះ ក៏ក្រាបបង្គំទូលសេចក្តីនុ៎ះចំពោះព្រះដ៏មានព្រះភាគ ។ ព្រះអង្គទ្រង់ត្រាស់ថា ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ អ្នកឯងទាំងអស់គ្នាត្រូវអាបត្តិបារាជិកហើយ ។
គម្ពីរវិមុត្តិមគ្គ
រចនាដោយ ព្រះអរហន្ត ឧបតិស្សៈ ដែលបានទទួលព្រះនាមថាជា មហាឱកាសក្នុងប្រទេសរីយ៉ូ(ចិនបុរាណ) បកប្រែក្នុងប្រទេស រីយ៉ូ ដោយព្រះតិបិតកសង្ឃវរ្ម័ន នៃនគរហ្វូណន
គម្ពីរវិមុត្តិមគ្គមានទាំងអស់១៣បរិច្ឆេទ បើគិតជាកណ្ឌនៅក្នុងភាសាចិនវិញ មានទាំងអស់១២កណ្ឌ។​ ច្បាប់ភាសាចិនសព្វថ្ងៃនេះ ជាច្បាប់ដែលប្រែមកពីភាសាបាលី ឬសំស្ក្រឹត ដោយព្រះថេរៈមួយព្រះអង្គដែល​និមន្តទៅពីប្រទេសហ្វូណន ឬប្រទេសនគរភ្នំនាសម័យបូរាណនេះឯង។ ព្រះថេរអង្គនោះមានសំនៀងភាសាចិនថា សេងជីប៉ូឡូ (Sengjiapoluo)។ ពាក្យនេះអាចប្រែថា សង្ឃបាល ឬក៏ សង្ឃវរ្ម័ន​ ក៏បាន ព្រោះពាក្យ poluo ក្នុងភាសាចិន អាចប្រែថាបាលៈ វរៈ(វរ្ម័ន) ពតៈ ឬភរៈ ក៏បានដែរ។​ តាមការស្រាវជ្រាវរបស់អ្នកប្រាជ្ញ គម្ពីរវិមុត្តិមគ្គនេះ បកប្រែនៅក្នុងគ.ស.៥០៥ (ក្នុងអត្ថបទព្រះវិរិយបណ្ឌិតោ និងសៀវភៅខ្លះទៀត ថាក្នុងឆ្នាំ ៥០៦)។ តាមប្រវត្តិទូទៅ លោកនិមន្តមកស្រុកចិន​នាសម័យរាជវង្សលោកខាងត្បូង។ ខាងក្រោមនេះ គឺជាប្រវត្តិរបស់ព្រះ សង្ឃវរ្ម័ន នៃនគរហ្វូណន ប្រែចេញពី Kosoden, Biographies of Famous Cleries, in Vol.50, No 2059, Taisho edition of the Chinese Tripitaka: ដែលមានសេចក្តីដូចតទៅ៖
"ក្នុងដើមរជ្ជសម័យនៃរាជវង្ស រីយ៉ូ (Riyo) មានព្រះសង្ឃមួយអង្គព្រះនាម សង្ឃវរ្ម័ន ដែលជាបញ្ញាវ័ន្តបរទេស។ លោកមានចរិយាវត្តដ៏ឧត្តមណាស់ និងមានលក្ខណៈគួរឱ្យគយគន់។ លោកជាអ្នកដែលពូកែជជែកដ៏មានជំនាញ ពេលដែលចូលមកដល់រាជធានីនេះ ព្រះអង្គស្នាក់នៅវត្ត ហ្សូក្វាន់ជិ (Shokwanji = Mahavidarsanaram = មហាវិទរ្យនារាម)។ ព្រះចៅអធិរាជព្រះនាម វូ ទ្រង់លើកតម្កើង និងគោរពចំពោះព្រះថេរៈណាស់ និងគោរពប្រណិបត្តិលោកដោយការយកចិត្តទុកដាក់ជាខ្លាំង។ ព្រះថេរៈត្រូវព្រះចៅអធិរាជសុំនិមន្តឱ្យប្រែគម្ពីរពុទ្ធសាសនាជាច្រើននៅក្នុងវត្ត ជូកូដេន (Jukoden = Ayus-prabhavihara = អាយុប្រភាវិហារៈ) វត្ត សេនអ៊ុនក្វាន់ (Sen-un-kwan = មេឃវិហារ)។ ព្រះថេរបានប្រែព្រះសូត្រដែលមានឈ្មោះថា មហាអសោកសូត្រ វិមោក្សមាគ៌សូត្រ និងគម្ពីរជាច្រើនទៀត។ មានព្រះសង្ឃព្រះនាម ហូសូ (Hoso) ព្រះនាម អិនដុនអ៊ុ (En-don-u) និងជាច្រើនអង្គទៀតជាអ្នកជួយកិច្ចការ"។
ប្រវត្តិព្រះថេរៈសង្ឃវរ្ម័ន មានចារទុកមួយកន្លែងទៀតនៅទំព័រ ២០៦០ នៃព្រះត្រៃបិតកចិនដដែល និងមានសេចក្តីពិស្តារជាងដូចតទៅ៖
"ព្រះនាមសង្ឃវរ្ម័ន ក្នុងភាសារីយ៉ូ (Riyo) អាចប្រែបានដូច្នេះ៖ សូ (So) ប្រែថាបរិស័ទ (Order) ហើយ​ យ៉ូ (Yo) ប្រែថាពេទ្យ ឬម្យ៉ាងទៀត សូ (So) ប្រែថាបរិស័ទ (Order) ហើយ Gui ប្រែថាអ្នកការពារ។ លោកជាជនជាតិហ៊្វូណន។ តាំងតែពីវ័យនៅក្មេង ព្រះថេរៈជាមនុស្សមានការឆ្លាតវ័យណាស់។ បន្ទាប់ពីបានសិក្សាព្រះធម៌ដោយជ្រៅជ្រះហើយ ព្រះអង្គក៏បានបំពេញឧបសម្បទាជាភិក្ខុ និងពូកែនៅក្នុងព្រះអភិធម្មណាស់ ព្រមទាំងមានព្រះកិត្តិនាមល្បីល្បាញនៅក្នុងដែនដីទាំងឡាយនៃសមុទ្រភាគខាងត្បូងទៀតផង។ បន្ទាប់ពីបានបញ្ចប់ការសិក្សា (ប្រហែលជាការសិក្សាព្រះអភិធម្ម) លោកក៏សិក្សានៅព្រះវិន័យបិដក។ លោកដក់ព្រះទ័យនៅក្នុងការផ្សព្វផ្សាយព្រះធម៌របស់ព្រះជិនស្រីណាស់ ហើយនៅពេលដែលបានដឹងថា ពេលវេលាមកដល់ហើយក្នុងការផ្សព្វផ្សាយនៅអរិយសច្ចៈទៅកាន់ដែនដី សៃ (Sai = Canton) នោះ ព្រះអង្គក៏និមន្តធ្វើដំណើរមកកាន់រាជធានីដោយនាវាសមុទ្រ។ លោកគង់នៅក្នុងវត្តមហាវិទរ្សនារាម ហើយបានក្លាយជាអន្តេវាសិក (សិស្ស)​សិក្សា គម្ពីរបុល្យៈ (Vaipulya) ជាមួយនឹងព្រះថេរៈព្រះនាម គុណភទ្រៈ (Gunpabhadra) ដែលជាសមណៈមកពីប្រទេសឥណ្ឌា។ ចំណេះដឹងរបស់ព្រះសង្ឃវរ្ម័នថេរៈ ទូលំទូលាយនិងជ្រៅជ្រះណាស់ ហើយព្រះអង្គថែមទាំងមានការស្និទ្ធស្នាលនឹងភាសា និងគម្ពីររបស់ប្រទេសដទៃទៀតជាច្រើនផងដែរ។ ព្រះសង្ឃវរ្ម័នថេរៈ មានព្រះកាយ និងព្រះទ័យបរិសុទ្ធ និងមិនសូវចូលចិត្តនឹងការសន្ទនាគ្នាទេ។ នៅក្នុងបន្ទប់ដែលដាច់ពីគេរបស់ព្រះអង្គ លោកគង់នៅនិងធ្វើកិច្ចការដោយភាពជាធម្មតាបំផុត។ នៅក្នុងឆ្នាំទី៥នៃរជ្ជសម័យតេងក្វាន់ (Tenkwan) ព្រះចៅអធិរាជបានប្រទាននូវនិវេសដ្ឋានចំនួន៥កន្លែងដល់ព្រះថេរៈ គឺ៖ ជូកូដេន (Jukoden)​ ករិនេនដិន (Karinenden សួនបុប្ផាព្រៃ) ស្ហូក្វានជិ (Shokwanji) សេនុនក្វាន់ (Senunkwan) និងហ៊្វូណនក្វាន់ (Funankwan ការិយាល័យហ៊្វូណន) នៅក្នុងរាជធានីឈ្មោះ យ៉ូតូ (Yoto អាទិត្យធានី)។ ព្រះសង្ឃវរ្ម័នថេរៈ បានបំពេញការងារបកប្រែអស់រយៈពេល១៧ឆ្នាំ (ក្នុងអត្ថបទព្រះវិរិយបណ្ឌិតោ ប៉ាង ខាត់ ថា១៦ឆ្នាំ)។ សៀវភៅដែលលោកបកប្រែមានចំនួនដល់ទៅ១១មុខ ឬ៤៨កណ្ឌតាមបែបភាសាចិន ដែលមានដូចជា អសោកសូត្រ វិមោក្សមាគ៌សូត្រ ជាដើម។ នៅពេលដែលការបកប្រែចាប់ផ្តើមម្តងៗ ព្រះចៅអធិរាជវូ តែងតែយាងមកកាន់វត្ត ជូកូដេន (Jukoden) ដោយផ្ទាល់ព្រះអង្គ ដើម្បីទ្រង់ព្រះសណ្តាប់ការបរិយាយធម៌របស់ព្រះសង្ឃវរ្ម័ន ហើយព្រះចៅអធិរាជទ្រង់កត់ត្រានូវពាក្យដែលប្រែនោះដោយផ្ទាល់ព្រះហស្ថ។ រួចហើយព្រះអង្គក៏ប្រគល់សំណៅនៃការប្រែនោះទៅឲ្យក្រុមអាល័ក្សដើម្បីកត់ត្រា និងចាត់ចែងបោះពុម្ភតទៅ។ ព្រះចៅអធិរាជទ្រង់បានត្រាស់បង្គាប់ឲ្យសមណៈហូសូ (Hoso) សមណៈអិកូ (Echo) និងសមណៈសូឈិ (Sochi) ដើម្បីជួយកិច្ចការព្រះសង្ឃវរ្ម័នថេរៈ។ សេចក្តីប្រែជាភាសាចិនរបស់ព្រះសង្ឃវរ្ម័ន មានលក្ខណៈខ្ពង់ខ្ពស់ និងត្រូវត្រឹមត្រង់ទៅតាមច្បាប់ដើមណាស់។ ព្រះចៅអធិរាជទ្រង់យកព្រះទ័យទុកដាក់នឹងព្រះថេរៈដោយព្រះទ័យស្មោះស្ម័គ្រ និងគោរពណាស់ ហើយបានស្ថាបនាព្រះថេរៈទៅជាព្រះរាជគ្រូប្រចាំព្រះរាជសំណាក់ព្រះអង្គទៀតផង។ មានពាក្យគេនិយាយថា ព្រះថេរៈបានធ្វើការផ្លាស់ប្តូរទំនៀមទម្លាប់ជាច្រើនរបស់ប្រជាជន។ ព្រះសង្ឃវរ្ម័នថេរៈ ពុំចេះលាក់ទុក ឬប្រមូលទ្រព្យសម្បត្តិដែលទាយកទាយិកាប្រគេនទេ គឺព្រះអង្គតែងតែយកទេយ្យវត្ថុទាំងអស់នោះទៅកសាងវត្តមួយកន្លែងដែលមានឈ្មោះថា អារព្ធវីរ្យារាម (Arabdha-Viryarama)។ មានលោករដ្ឋមន្ត្រីម្នាក់ឈ្មោះ រិនសេណូកូ (Rinsenoko) ក៏មានការជាប់ចិត្តនឹងព្រះថេរៈខ្លាំងណាស់ដែរ។ លុះក្នុងឆ្នាំទី៥នៃរជ្ជសម័យហ៊្វុតសឺ (Futsu) ព្រះសង្ឃវរ្ម័នថេរៈក៏ចូលមរណៈភាពនៅក្នុងវត្តស្ហូក្វាន់ជិ (Shokwanji) ក្នុងព្រះជន្មាយុបាន ៦៥វស្សា"។
បើតាមតួលេខនេះ យើងអាចរកឃើញថា ព្រះសង្ឃវរ្ម័នថេរៈប្រសូត្រនៅក្នុងឆ្នាំគ.ស. ៤៥៥ ធ្វើដំណើរមកដល់ប្រទេសចិននៅមណ្ឌលកង់តុងនាឆ្នាំ៥០៣ និងទទួលមរណៈភាពក្នុងឆ្នាំ៥២០។ ក្នុងអត្ថបទព្រះវិរិយបណ្ឌិតោ ប៉ាង ខាត់ និងសៀវភៅបរទេសខ្លះទៀតថាលោកប្រសូត្រក្នុងឆ្នាំ៤៦០ មកដល់ចិននៅឆ្នាំ៥០៦ និងទទួលមរណៈក្នុងឆ្នាំ៥២៤។ តួលេខដែលអាចច្បាស់លាស់ជាងនេះ គឺត្រូវរកឲ្យឃើញថាឆ្នាំទី៥នៃរជ្ជសម័យហ៊្វុតសឺ (Futsu) នោះស្មើនឹងគ.ស. ទីប៉ុន្មាន។ ក្នុងរជ្ជកាលហ្វូណន សម័យនេះគឺស្ថិតនៅក្នុងរជ្ជសម័យព្រះបាទកៅណ្ឌិន្យជ័យវរ្ម័ន។ មានចំណុចមួយដែលយើងគួរកត់សំគាល់ដែរគឺ​ សេចក្តីដែលមាននៅក្នុងព្រះត្រៃបិតកចិននោះនិយាយថា៖ "ព្រះសង្ឃវរ្ម័នថេរៈលោកដក់ព្រះទ័យនៅក្នុងការផ្សព្វផ្សាយព្រះធម៌របស់ព្រះជិនស្រីណាស់ ហើយនៅពេលដែលបានដឹងថាពេលវេលាដូចជាមកដល់ហើយក្នុងការផ្សព្វផ្សាយនូវអរិយសច្ចៈទៅកាន់ដែនដីសៃ (Sai, Canton) នោះ ព្រះអង្គក៏និមន្តធ្វើដំណើរមកកាន់រាជធានីដោយនាវាសមុទ្រ"។ តាមន័យនេះ គឺហាក់ដូចជាលោកនិមន្តទៅដោយខ្លួនព្រះអង្គឯង។ តែតាមអត្ថបទព្រះវិរិយបណ្ឌិតោ និងអត្ថបទបរទេសខ្លះទៀត ថាលោកត្រូវបញ្ជូនទៅកាន់ប្រទេសចិនដោយព្រះមហាក្ស័ត្រ។ ខ្ញុំគិតថា មូលដ្ឋានព័ត៌មាននេះអាចយកជាការបានទាំងពីរ គឺប្រទេសចិនប្រកដជាបានដឹងថាមានព្រះសង្ឃនគរភ្នំដែលល្បីពូកែខាងពុទ្ធសាសនា និងភាសាឥណ្ឌាជាពិតប្រាកដ ហើយប្រហែលជាស្នើសុំមកខាងរាជវាំងនគរភ្នំ។ ខាងនគរភ្នំ ក៏ប្រាកដជាមានទំនាក់ទំនងខ្លាំងណាស់ជាមួយនឹងព្រះសង្ឃអង្គនេះ ព្រោះជំនាន់នោះ​ ជនធម្មតាមិនអាចនឹងមានសមត្ថភាពរៀនភាសាសំស្ក្រឹតឬពុទ្ធសាសនាដោយជ្រៅជ្រះបានទេ បើសិនជាមិនស្ថិតនៅក្នុងវណ្ណៈខ្ពស់ ឬមានខ្សែស្រឡាយជាមួយព្រះមហាក្ស័ត្រ ព្រមទាំងមានព្រះនាមល្បីល្បាញដោយមិនមានការបៀតបៀនពីពួកព្រាហ្មណ៍។ ម្យ៉ាងទៀត ព្រះមហាក្ស័ត្រខ្មែរក៏មិនចេះតែបញ្ជូនជនដែលមិនមានប្រយោជន៍ក្នុងទំនាក់ទំនងការទូតជាមួយចិនដែរ ឬក៏មិនចេះតែអនុញ្ញាតិឲ្យនរណាក៏អាចធ្វើដំណើរទៅចិនបានដែរនោះទេ ព្រោះចរាចរណ៍នៅពេលនោះគឺត្រូវធ្វើដំណើរតាមនាវា និងត្រូវមានការអនុញ្ញាតិច្បាស់លាស់ណាស់ទើបអាចចេញទៅបាន។ ករណីមួយទៀតនោះ គឺការដែលព្រះចៅអធិរាជចិនលោកគោរពប្រណិបត្តិព្រះសង្ឃអង្គនេះណាស់ ហើយគោរពជាងអង្គ​ដែលធ្វើដំណើរទៅតាមក្រោយមួយអង្គទៀតព្រះនាមមន្រ្ទសេនៈទៅទៀត។ ការដែលព្រះចៅអធិរាជចិនសុខចិត្តតែងតាំងព្រះសង្ឃវរ្ម័ន ឲ្យមានឋានៈជាព្រះរាជគ្រូនេះ ខ្ញុំគិតថា មិនត្រឹមតែព្រោះព្រះថេរៈមានចំណេះដឹងខាងភាសា និងពុទ្ធសាសនានោះទេ គឺប្រាកដជាមានលាយឡំទៅដោយកិច្ចការនយោបាយ និងការទូតជាមួយហ្វូណនខ្លះជាមិនខាន ហើយក៏នឹងអាចថាព្រះថេរៈមានជាប់ខ្សែរស្រឡាយជាក្ស័ត្រផងដែរ ព្រោះប្រទេសចិនមានការប្រកាន់ខ្លាំងណាស់នឹងរឿងពូជអំបូរ ខ្សែរស្រឡាយ និងជនជាតិ។
អ្វីដែលខ្ញុំលើកពីប្រវត្តិនៃការធ្វើដំណើរ និងការរស់នៅរបស់ព្រះថេរៈនគរភ្នំទាក់ទងនឹងប្រទេសចិនមកវិភាគនេះ ក៏ព្រោះខ្ញុំគិតថា សង្ឃឆាយាឬនាមបញ្ញត្តិរបស់ព្រះសង្ឃហ្វូណនដែលចិនហៅថា សេងជីប៉ូឡូ ហើយតែងនិយមប្រែថា សង្ឃបាលៈ នោះគួរប្រែថា សង្ឃវរ្ម័ន​ វិញព្រោះ៖
គម្ពីរវិមុត្តិមគ្គនេះ បានប្រែមកជាភាសាអង់គ្លេស មានឈ្មោះថា The Path of Freedom ដោយព្រះថេរៈព្រះនាម អេហៈរៈ, ព្រះសោមថេរៈ, និង ព្រះខេមិន្ទថេរៈ (The Path of Freedom: Translated from Chinese by Rev. N.R.M Ehara, Soma Thera, & Kheminda Thera) តាំងពីឆ្នាំ ១៩៣៦ និងបានបោះពុម្ភជាលើកដំបូងក្នុងឆ្នាំ ១៩៦១ ឃើញថាប្រើពេលវេលាដល់ទៅ២៥ឆ្នាំ ទើបចប់សព្វគ្រប់។ សព្វថ្ងៃនេះតាមដែលខ្ញុំដឹងថា គឺមានច្បាប់ជាភាសាថៃ ធ្លាប់មានច្បាប់ជាភាសាបាលីបោះពុម្ភនៅសិរីលង្កា តែមិនបានទទួលស្គាល់ថាជារបស់ពិតទេ និងកំពុងមានសេចក្តីព្យាយាមដើម្បីប្រែពីភាសាចិនម្តងទៀតទៅជាច្បាប់ភាសាបាលី។
សេចក្តីរៀបរាប់អំពីប្រវត្តិគម្ពីរវិមុត្តិមគ្គ ដោយសេចក្តីពិស្តារបន្តិចទៀតនេះ ក៏ព្រោះខ្ញុំចង់ឲ្យអ្នកអានបានជ្រួតជ្រាបអំពីសារៈសំខាន់នៃគម្ពីរនេះផង អំពីស្ថានៈពុទ្ធសាសនារបស់ខ្មែរយើងពីដើមផង ជាពិសេសព្រះសង្ឃ ដែលដើរតួនាទីដ៏សំខាន់ក្នុងការថែរក្សាពុទ្ធវចនៈផង និងជួយដល់កិច្ចការទូត សន្តិភាព និងវប្បធម៌រវាងអន្តរប្រទេសផង និងពីការយកចិត្តពីថ្នាក់ដឹកនាំប្រទេសលើការរីកចំរើនពុទ្ធសាសនាក្នុងវិស័យសិក្សារៀនសូត្រធម្មវិន័យ និងការបដិបត្តិ ជាជាងការយកចិត្តហួសពេកតែទៅលើការសាងសង់ស្ថាបនា។ ខ្ញុំសង្ឃឹមថា គម្ពីរនេះនឹងអាចជួយជាពន្លឺ្លបានខ្លះ ក្នុងការជួយពង្រឹងពុទ្ធសាសនានៅកម្ពុជាក្នុងវិស័យការសិក្សាពុទ្ធវចនៈ ការបដិបត្តិ និងការផ្សព្វផ្សាយ ដល់ពុទ្ធបរិស័ទខ្មែរយើងជាយូរអង្វែងតទៅ។ ម្យ៉ាងទៀតខ្ញុំក៏សង្ឃឹមផងដែរថា ការប្រែរបស់ខ្ញុំនេះ នឹងបានជាការបើកផ្លូវឲ្យព្រះសង្ឃ និងលោកអ្នកដែលមានការសិក្សាខ្ពស់ខាងពុទ្ធសាសនា ទាំងភាសាបាលី សំស្ក្រឹត និងអង់គ្លេស ឬក៏ចិនអាចជួយធ្វើការត្រួតពិនិត្យ ឬក៏ប្រែជាថ្មីម្តងទៀតក៏រឹតតែប្រសើរ ព្រោះក្នុងចិត្តខ្ញុំ ធ្វើយ៉ាងណាឲ្យតែគម្ពីរវិមុត្តិមគ្គនេះ បានក្លាយទៅជាគម្ពីរប្រែជាខ្មែរដែលមានការឃ្លៀងឃ្លាតពីច្បាប់ដើម យ៉ាងតិចជាទីបំផុត តាមដែលអាចធ្វើទៅបាន។
សម្រាប់នាពេលនេះ គឺការរីករាយរបស់ខ្ញុំក្នុងឋានៈជាកូនខ្មែរ បានសម្រេចនូវគោលបំណងរបស់ខ្លួន គឺការដែលបានប្រែគម្ពីរវិមុត្តិមគ្គ ដែលជាស្នាព្រះហស្ថប្រែរបស់ព្រះសង្ឃវរ្ម័នថេរៈ​នៃនគរហ្វូណនកាលពី ១៥០៥ឆ្នាំមុន ត្រលប់មកជាភាសាខ្មែរវិញហើយ!!
សូមឲ្យគម្ពីរវិមុត្តិមគ្គដែលខ្ញុំខំបកប្រែនេះ បានជាមគ្គុទេសក៍ ដល់ពុទ្ធបរិស័ទទាំងឡាយ ដែលមានការតាំងចិត្តចង់រួចចាកផុតពីសេចក្តីទុក្ខទាំងពួង និងសូមឲ្យកម្ពុជរដ្ឋ និងពិភពលោកទាំងមូល បានទទួលនូវសេចក្តីសុខសន្តិភាព​​ និងការរីកចម្រើន ដោយការបដិបត្តិតាមមជ្ឈិមគ្គបដិបទា ដែលមានអង្គ៨ របស់ព្រះពុទ្ធបរមគ្រូតទៅកុំបីឃ្លាងឃ្លាតឡើយ។ សូមអនុមោទនា!!!៚
ពីខ្ញុំព្រះករុណាខ្ញុំបាទ ធម្មបណ្ឌិត ហេង មណីចិន្តា
ដោយសេចក្តីអរព្រះគុណ និងអរគុណ
បកប្រែពីភាសាអង់គ្លេសដោយ ធម្មបណ្ឌិតហេង មណីចិន្តា
ខ្ញុំ (ហេង មណីចិន្តា) នៅចាំបានថា ​កាលនោះប្រហែលជាឆ្នាំ១៩៨៥ ខ្ញុំបានអានទស្សនាវដ្តីខ្មែរមួយក្បាលដែលខ្ញុំ មិនបានចាំឈ្មោះ តែបោះពុម្ពនៅប្រទេសបារាំង ដោយនៅក្នុងនោះ មានចុះអត្ថបទដែលសរសេរឡើង ដោយព្រះភិក្ខុវិរិយបណ្ឌិតោប៉ាងខាត់។ ​ក្រោយមកទើបខ្ញុំដឹងថាអត្ថបទនោះឈ្មោះ​«ប្រវត្តិពុទ្ធសាសនា នៅប្រទេសខ្មែរ» សរសេរឡើងដើម្បីឆ្លងបុណ្យពាក់កណ្តាលពុទ្ធសាសនា នាឆ្នាំព.ស.២៥០០ ដែល ប្រារព្ធឡើងនៅកម្ពុជា។ អត្ថបទនោះបានទាក់ទាញចិត្តខ្ញុំជាខ្លាំងនៅត្រង់ចំណុចមួយដែលព្រះភិក្ខុវិរិយ បណ្ឌិតោលោកបានស្រាវជ្រាវទៅឃើញថា ក្នុងជំនាន់នគរភ្នំ មានព្រះសង្ឃខ្មែរបាននិមន្តទៅប្រទេស ចិន ហើយបានប្រែគម្ពីរពុទ្ធសាសនាទៅជាភាសាចិនរហូតដល់មានកិត្តិនាមល្បីល្បាញ និងមានការិយា ល័យដែលលោកធ្លាប់គង់ប្រែ សល់រហូតមកដល់សព្វថ្ងៃឈ្មោះថា​ ហ៊្វូណនក្វាង(Founan-kouan) ​ប្រែថា ការិយាល័យប្រទេសនគរភ្នំ។ ខ្ញុំមានចិត្តរំភើបខ្លាំងណាស់ដែលព្រះសង្ឃខ្មែរនាជំនាន់នោះចេះភាសា ពុទ្ធសាសនាច្បាស់លាស់ និងអាចប្រែទៅជាភាសាចិនបានទៀតផង។ ខ្ញុំគ្រាន់តែមានចិត្តឆ្ងល់បន្តិច បន្តួចថា មិនដឹងជាគម្ពីរដែលលោកប្រែនោះមានឈ្មោះអ្វី មាននៅសល់ដែរឬទេ ព្រោះមិនបានជាចាំ ឲ្យអស់សេចក្តីពីក្នុងអត្ថបទរបស់ព្រះភិក្ខុវិរិយបណ្ឌិតោ​ តែក៏ចិញ្ចឹមចិត្តថាចង់ទៅស្គាល់ការិយាល័យ នោះណាស់ ដើម្បីធ្វើសក្ការបូជា។
ប្រហែលជាបីឬបួនឆ្នាំក្រោយមក ខ្ញុំបានអានសៀវភៅភាសាថៃមួយក្បាលនិយាយពីប្រវត្តិពុទ្ធ សាសនានៅអាស៊ីអគ្នេយ៍ តែក៏មិនបានចាំឈ្មោះ គ្រាន់តែចាំថាសៀវភៅនោះមាននិយាយពីប្រវត្តិពុទ្ធ សាសនានៅកម្ពុជាដែរ និងមាននិយាយពីព្រះថេរៈហ៊្វូណនទៅប្រែគម្ពីរនៅប្រទេសចិនដូចគ្នា។ ​តែអ្វី ដែលធ្វើឲ្យខ្ញុំរំភើបខ្លាំង គឺសៀវភៅថៃនោះបានប្រាប់ថា គម្ពីរដែលព្រះថេរៈទៅពីហ៊្វូណនប្រែនោះ មាន ឈ្មោះថា វិមុត្តិមគ្គ មាននៅសល់ជាច្បាប់ភាសាចិន និងមានប្រែជាច្បាប់ភាសាអង់គ្លេសហើយ មាន ឈ្មោះថា The Path of Freedom។​ ខ្ញុំរីករាយណាស់នឹងពន្លឺថ្មីនេះ ហើយក៏ខិតខំរកច្បាប់ភាសាអង់គ្លេស នោះ តែក៏រកមិនបាន​ ព្រោះកាលនោះកំពុងរស់នៅក្នុងជំរុំជនភៀសខ្លួនសាយធូ នាទល់ដែន ខ្មែរ-ថៃ នៅឡើយ។
លុះប្រហែលជាឆ្នាំ១៩៩៧ ខ្ញុំបានជួបលោកស្រីជាជនជាតិសិរីលង្កាម្នាក់ដែលជាបណ្ឌិតខាង ពុទ្ធសាសនា មកធ្វើការនៅកម្ពុជា ហើយខ្ញុំក៏និទានរឿងវិមុត្តិមគ្គនេះជំរាបលោកស្រីបណ្ឌិត។ លោកស្រី ក៏ញញឹមហើយប្រាប់ខ្ញុំថា លោកស្រីស្គាល់ច្បាស់ណាស់។ ខ្ញុំក៏ឆ្លៀតឱកាសនោះសុំលោកស្រីឲ្យជួយជាវ ឲ្យខ្ញុំផង។ ប្រហែលជាជិតមួយឆ្នាំក្រោយមក លោកស្រីក៏បានផ្តល់នូវសៀវភៅនោះដល់ខ្ញុំ  នៅឯទីក្រុង ភ្នំពេញ ដោយប្រាប់ខ្ញុំថាមិនយកថ្លៃថ្នូរអ្វីទេ។ ខ្ញុំត្រេកអររកអ្វីមកប្រៀបផ្ទឹមពុំបាននឹងការបានទទួលនូវ   សៀវភៅវិមុត្តិមគ្គជាភាសាអង់គ្លេសនេះ ហើយក៏ចាប់ផ្តើមប្រែសៀវភៅនោះមកជាភាសាខ្មែរ ដោយតាំង ចិត្តថានឹងធ្វើឲ្យបានសម្រេច ថ្វីត្បិតតែភាសាអង់គ្លេសរបស់ខ្ញុំមិនទាន់គ្រប់គ្រាន់ក៏ដោយនាពេលនោះ ដើម្បីយកបុណ្យកុសលឧទ្ទិសជូនដល់មាតារបស់ខ្ញុំនាម ច័ន្ទ សុខុន ហៅយ៉ុន ដែលបានមរណភាពនៅ ក្នុងរបបខ្មែរក្រហមនាឆ្នាំ១៩៧៦។ ឯសម្រាប់បិតាខ្ញុំនាម ហេង ដានី វិញ ខ្ញុំបានសរសេរសៀវភៅ អំពីពុទ្ធសាសនាមួយក្បាលជូនគាត់ហើយមុនគាត់ទទួលមរណភាពនៅចុងឆ្នាំ១៩៩៤ ដោយរោគាពាធ ដោយសៀវភៅនោះមានឈ្មោះ ថា «មគ្គុទេសក៍ជីវិត»។
ក្នុងរង្វង់ឆ្នាំ២០០២ នៅពេលដែលកំពុងបកប្រែពីភាសាអង់គ្លេសមកនោះ ជាកុសលខ្ញុំក៏រកបាន សៀវភៅវិមុត្តិមគ្គច្បាប់ភាសាថៃ ដែលប្រែពីអង់គ្លេសនិងបោះពុម្ពលើកទី៥ក្នុងឆ្នាំ១៩៩៨។ ខ្ញុំក៏បានយក សៀវភៅនោះមកប្រកបក្នុងការបកប្រែថែមទៀត ដោយបានសុំឲ្យភរិយាខ្ញុំ ចាប ឆវីវណ្ណ និងអ្នកអន្ទិត ឃិន សុឃុន ដែលជាសិស្សខ្ញុំពីដើម ជួយប្រែភាគខ្លះៗពីច្បាប់ភាសាថៃមកជាខ្មែរ សម្រាប់ធ្វើការប្រៀប ធៀប​ ជៀសវាងក្រែងការប្រែរបស់ខ្ញុំឃ្លៀងឃ្លាតពីច្បាប់ភាសាអង់គ្លេសពេក។​ ម្យ៉ាងទៀតក៏ព្រោះថា ស្រុកថៃគេមានអ្នកប្រាជ្ញដែលចេះពុទ្ធសាសនានិងភាសាបាលីច្រើន ដែលនឹងមានប្រយោជន៍សម្រាប់ ពាក្យបាលីដែលត្រូវមាននិងប្រើនៅក្នុងការប្រែរបស់ខ្ញុំ។ ក្រោយមកទៀត ខ្ញុំក៏រកបានសៀវភៅមួយក្បាល ទៀតរបស់លោកសាស្ត្រាចារ្យបណ្ឌិត P.V. Bapat ឈ្មោះ “Vimuttimagga and Visuddhimagga:​ a comparative study” បោះពុម្ពនៅឆ្នាំ១៩៣៧ តាមរយៈអ៊ិនទ័រណិត ដែលជាសៀវភៅសិក្សាប្រៀបធៀប អំពីភាពដូចគ្នានិងខុសគ្នា រវាងគម្ពីរវិមុត្តិមគ្គនិងវិសុទ្ធិមគ្គ ដោយមានទាំងភាសាបាលីប្រកបខ្លះផង។ សៀវភៅនេះក៏បានជាប្រយោជន៍បន្ថែមទៀតដើម្បីឲ្យច្បាប់ប្រែរបស់ខ្ញុំកាន់តែប្រសើរឡើង។
គម្ពីរវិមុត្តិមគ្គនេះ ចាប់ផ្តើមប្រែតាំងពីឆ្នាំ១៩៩៩ ឃើញថាប្រើពេលវេលាដល់ទៅ១១ឆ្នាំ ហើយ បើគិតតាំងពីពេលដែលខ្ញុំជាប់ចិត្តនឹងគម្ពីរនេះវិញ គឺមានរយៈពេលដល់ទៅ២៣ឆ្នាំឯណោះ ទំរាំនឹង បានសម្រេច ព្រោះខ្ញុំមានឱកាសធ្វើការប្រែនេះភាគច្រើនតែនៅវេលាយប់ និងពេលឈប់សម្រាកខ្លះៗ តែប៉ុណ្ណោះ ហើយជួនកាលក៏មានកិច្ចការដទៃចូលមកជាបន្ទាន់មុនខ្លះ មានជម្ងឺផ្ទាល់ខ្លួនចូលមកបៀត បៀនខ្លះ ហើយនិងត្រូវទុកចោលមួយរយៈខ្លះផង ដើម្បីដល់ពេលត្រឡប់ទៅមើលម្តងទៀត នឹងបានរក ឃើញកំហុសខ្លះដែលពីពេលមុនមើលមិនឃើញ ប្រយោជន៍នឹងបានកែឲ្យបានល្អឡើងថែមទៀត។
ការប្រែពីភាសាអង់គ្លេសនេះមានការលំបាកច្រើន ព្រោះត្រូវមើលទាំងន័យអត្ថានុរូប និងគិតពី ន័យអត្ថប្បដិរូប ត្រូវផ្ទៀងផ្ទាត់នឹងច្បាប់ភាសាថៃផង ច្បាប់លោក P.V. Bapat ផង Dictionary of Pali-English ផង និងវចនានុក្រមភាសាខ្មែរនោះផង ទើបបានជាយឺតយូរ។ សូមជំរាបថា ច្បាប់ភាសាអង់ គ្លេសដែលប្រែពីចិននោះ ត្រូវប្រើពេលដល់ទៅ២៥ឆ្នាំ(១៩៣៦ ដល់ ១៩៦១) ទំរាំនឹងបានបោះពុម្ពជា លើកទី១ ព្រោះព្រះថេរៈទាំងឡាយដែលជាអ្នកប្រែនោះ លោកត្រូវប្រែពីចិនបូរាណមកជាភាសា សម្រាយអង់គ្លេស រួចហើយលោកត្រូវស្រាវជ្រាវរកពាក្យជាបាលី ពីគម្ពីរផ្សេងៗមកដាក់ជាលេខយោង ផងថែមទៀត ដើម្បីងាយយល់។ ឯការប្រែពីអង់គ្លេសមកខ្មែរវិញ ក៏មានទំនងដូចគ្នាដែរ ព្រោះភាសា អង់គ្លេសដែលលោកប្រែពីចិននេះ បើប្រែមកជាសម្រាយខ្មែរវិញនោះ​ ប្រាកដជាមិនអាចមើលយល់ បានឡើយ​ កុំថាតែអ្នកពុំបានរៀនពុទ្ធសាសនា​ សូម្បីតែរូបខ្ញុំផ្ទាល់ក៏ពិបាកនឹងយល់សេចក្តីដែរ។ ដូច្នេះ ហើយបានជានៅក្នុងច្បាប់ភាសាខ្មែរនេះ មានពាក្យបាលីខ្លះយកចេញពីលេខយោង ខ្លះយកចេញពី ច្បាប់លោក P.V. Bapat ខ្លះយកចេញពីច្បាប់ភាសាថៃ ហើយខ្លះក៏ត្រូវបដិសេធមិនយក ពីព្រោះខុស ពីន័យភាសាអង់គ្លេសពេក។
នៅក្នុងឆ្នាំ២០០៧ ខ្ញុំបានស្គាល់លោក Peter Harris ដែលជាជនជាតិនូវ៉ែលហ្សេឡង់ មកធ្វើការ នៅកម្ពុជា ហើយលោកចេះភាសាចិនបូរាណច្បាស់ណាស់ ព្រមទាំងបានប្រែសៀវភៅកំណត់ហេតុ ជីវតាក្វាន់ពីភាសាចិនសារជាថ្មីទៀតផង ព្រោះលោកថាច្បាប់ប្រែរបស់លោក​ P.Pelliot នៅមានចន្លោះ ខាត។ ខ្ញុំបានសុំឲ្យលោក Peter Harris ជួយរកច្បាប់ជាភាសាចិនឲ្យខ្ញុំផង ព្រោះខ្ញុំគិតថា ខ្ញុំមិនទាន់មាន ឱកាសរកច្បាប់ដើមបាន បើសិនជាបានច្បាប់អេឡិកត្រូនិកសិនក៏ជាការប្រសើរ។ លុះដល់ថ្ងៃទី​ ២០ មិនា ២០០៧ ​លោក Peter Harris ក៏បានផ្ញើសារជាEmail ដោយភ្ជាប់មកជាមួយនូវអាស័យដ្ឋានច្បាប់ ភាសាចិនមកជាមួយផងដើម្បីឱ្យខ្ញុំទាញយកពីអ៊ិនទ័រណិតដែលមានដូចតទៅនេះ៖ http://buddhism.lib.ntu.edu.tw/BDLM/sutra/chi_pdf/sutra15/T32n1648.pdf ។ ខ្ញុំក៏មានចិត្តរឹតតែត្រេកអរ ថែមទៀត ព្រោះមានភស្តុតាងគ្រប់គ្រាន់សម្រាប់ជាការអះអាងថានេះគឺជាច្បាប់ដើម។ ខ្ញុំក៏សម្រេចចិត្ត យកច្បាប់ភាសាចិននោះមកដាក់ជាមួយនឹងច្បាប់ដែលខ្ញុំប្រែនេះនៅខាងចុងគម្ពីរ ថ្វីត្បិតតែត្រូវបន្ថែម ទំព័រដល់ទៅ៩៣ទំព័រទៀតក្តី ដែលនឹងធ្វើឲ្យសៀវភៅនេះរឹតតែក្រាស់ពិបាកក្នុងការអាន តែក៏រីករាយ នឹងបានយកស្នាដៃបុព្វបុរសខ្មែរ មកបង្ហាញកូនខ្មែរនាជំនាន់នេះឲ្យបានឃើញថា បុព្វបុរសនិងបុព្វ បព្វជិតរបស់យើងមិនមែនជាប្រជាជនដែលអន់ខ្សោយទេ គឺមានវប្បធម៌ដ៏សម្បូរនិងមានធនធាន មនុស្សខ្លាំងពូកែ រហូតដល់ក្លាយទៅជាថ្នាក់ព្រះរាជគ្រូនៃព្រះចៅអធិរាជចិន និងជាអ្នកស្រោចស្រង់ពុទ្ធ សាសនានិងពិភពលោក ព្រោះថា បើពុំមានព្រះសង្ឃវរ្ម័នថេរៈយើងនេះទេ ពុទ្ធសាសនានិងពិភពលោក ក៏នឹងបាត់បង់ប្រយោជន៍ជាច្រើនដោយការមិនបានអាននូវគម្ពីរនេះ។
នៅក្នុងអត្ថបទរបស់ព្រះវិរិយបណ្ឌិតោមួយកន្លែងទៀតលោកបានសរសេរថា៖ «កាលសម្តេច ព្រះឧបយុវរាជសីហនុវរ្ម័ន ស្តេចយាងទៅប្រទេសចិនក្នុងគ.ស.១៩៥៦ កាលណោះអធិបតីសមាគម ពុទ្ធសាសនាចិនបានយកសេចក្តីប្រែជាស្នាព្រះហស្ថនៃព្រះថេរៈទាំងពីរអង្គនេះ មកថ្វាយសម្តេចទុកជា សក្ខីភាពនៃមិត្តភាពខ្មែរ‑ចិន ដែលមានអាយុ១៥០០ឆ្នាំមកហើយ‍‍››។ ខ្ញុំសោកស្តាយ ដោយពុំមានឱកាស ចូលគាល់សម្តេចព្រះមហាវីរៈក្ស័ត្រ ដើម្បីសុំទូលបញ្ជាក់ពីរឿងនេះ នឹងក្រែងលោព្រះអង្គមាននៅសល់ ច្បាប់ដែលចិនទូលថ្វាយនោះ ក៏នឹងសុំព្រះរាជានុញ្ញាតយកមកកូពីដាក់ក្នុងសៀវភៅនេះទុកជាភស្តុ តាង និងអនុស្សាវរីយ៍ជាបន្តទៀត។
ដូចបានជំរាបពីខាងដើមមកហើយថា ការប្រែគម្ពីរនេះប្រើពេលវេលាដល់ទៅ១១ឆ្នាំ។ ការប្រឹង ប្រែងនេះ ក៏ព្រោះតែការស្រឡាញ់ពេញចិត្តក្នុងវិមុត្តិធម៌របស់ព្រះសម្មាសម្ពុទ្ធ ដែលពិតជានាំសត្វលោក ទៅកាន់សភាវៈប្រាសចាកទុក្ខដ៏ពិតប្រាកដផង និងព្រោះខ្ញុំចង់បាននូវបុណ្យកុសលដែលកើតពីបុញ្ញ កម្មនេះឧទ្ទិសជូនចំពោះមាតារបស់ខ្ញុំផង ដែលលោកបានបាត់បង់ជីវិតដោយសេចក្តីលំបាកនៅក្នុង សម័យខ្មែរក្រហម។ តែគម្ពីរនេះ នឹងមិនអាចសម្រេចជោគជ័យបានទេ បើគ្មានការជួយជ្រោមជ្រែងអំពី៖
·        ភរិយាខ្ញុំដែលបានជួយបកប្រែពីភាសាថៃមកជាភាសាខ្មែរ និងនៅទាំងយប់ទាំងថ្ងៃជាកម្លាំងចិត្ត និងកម្លាំងកាយដល់រូបខ្ញុំក្នុងការបំពេញកិច្ចការនេះរហូតចប់ចុងចប់ដើម
·        លោកឃិន សុឃុន ដែលបានជួយប្រែវគ្គខ្លះៗពីភាសាថៃមកខ្មែរ និងជួយវាយជាអក្សរកុំព្យូទ័រ
·        បុគ្គលិករដ្ឋបាលការិយាល័យកណ្តាលនៃអង្គការពុទ្ធសាសនាដើម្បីអភិវឌ្ឍន៍នៅវត្តអន្លង់វិល ស្រុកសង្កែ ខេត្តបាត់ដំបង ដែលបានជួយរំលែកការងារដទៃទៀត ជួយក្នុងការវាយកុំព្យូទ័រខ្លះៗ ជួយពិនិត្យអក្ខរាវិរុទ្ធ ជួយពិនិត្យសំណៅ ការអានសាកល្បងដើម្បីចង់ដឹងថា តើអ្នកអានធម្មតា អាចយល់បានឬទេ ជាដើម។ល។ ខ្ញុំសូមទោសដោយពុំបានរៀបរាប់ឈ្មោះនិងព្រះនាមព្រះ តេជគុណ លោកស្រី-លោក នាងកញ្ញា នៅក្នុងទីនេះ។
·        លោកស្រីបណ្ឌិត Hema Goonatilake ដែលបានផ្តល់សៀវភៅ The Path of Freedom ច្បាប់ បោះពុម្ពសារឡើងវិញដោយ Buddhist Publication Society នៅសិរីលង្កា នាឆ្នាំ ១៩៩៥ ព្រោះ អាស្រ័យសៀវភៅនេះឯង ដែលការតាំងចិត្តនិងការព្យាមរបស់ខ្ញុំបានសម្រេច
·        លោក Peter Harris ដែលបានខ្នះខ្នែងរកនូវច្បាប់ជាភាសាចិនសម្រាប់បានជាភស្តុតាងពិត ប្រាកដដាក់ក្នុងច្បាប់ភាសាខ្មែរនេះ។
សូមលោកអ្នកដែលបានរួមចំណែកក្នុងការកើតឡើងនៃសៀវភៅនេះ អញ្ជើញអនុមោទនា ទទួលនូវបុណ្យកុសលតាមតែសេចក្តីប្រាថ្នា និងទីបំផុតសូមបានជួបនឹងវិមុត្តិធម៌ ដែលជាធម៌នាំអ្នក បដិបត្តិឱ្យបានរួចផុតទុក្ខ កុំបីឃ្លៀងឃ្លាតឡើយ។ សូមអនុមោទនា!!!
បណាមគាថា
នមោ តស្ស ភគវតោ អរហតោ សម្មាសម្ពុទ្ធស្ស ៚
សូមថ្វាយបង្គំចំពោះព្រះដ៏មានព្រះភាគអង្គនោះ ព្រះអង្គជាព្រះអរហន្ត ទ្រង់​ត្រាស់​ដឹង​នូវ​ញេយ្យធម៌​ទាំងពួង​ដោយ​ព្រះអង្គឯង ៚​
ឧទ្ទេសគាថា
សីលំ សមាធិ បញ្ញា ច            វិមុត្តិ ច អនុត្តរា
អនុពុទ្ធា ឥមេ ធម្មា                គោត្តមេន យសស្សិនា ។
" ព្រះគោត្តមដ៏មានយស បានត្រាស់ដឹងនូវធម៌ទាំងឡាយនេះគឺ សីល សមាធិ បញ្ញា និងវិមុត្តិដ៏វិសេស "
នរជនទាំងឡាយណា ដែលប្រាថ្នានឹងរំដោះខ្លួនចេញពីសេចក្តីទុក្ខទាំងពួង, ប្រាថ្នាដើម្បីផ្តាច់នូវឧបាទានទាំងពួង, ប្រាថ្នាដើម្បីមានចិត្តដែលល្អប្រសើរជាងគេ, ប្រាថ្នាដើម្បីកំចាត់នូវជាតិ ជរា និងមរណៈ, ប្រាថ្នាដើម្បីត្រេកអរក្នុងសេចក្តីសុខនិងវិមុត្តិ, ប្រាថ្នាដើម្បីសំរេចបាននូវការរំលត់គឺព្រះនិព្វានដែលពុំទាន់បានសម្រេច ហើយនឹងដឹកនាំអ្នកដែលនៅត្រើយម្ខាងទៀតឲ្យដល់ព្រមដោយបារមីនោះ គប្បីមានជំនាញក្នុងព្រះសូត្រ ព្រះអភិធម្ម និងព្រះវិន័យ។ នេះគឺជាវិមុត្តិមគ្គ។
ឥឡូវនេះ ចូរអ្នកប្រុងស្តាប់ចុះ អាចក្តី នឹងពណ៌នាអំពីវិមុត្តិមគ្គនោះដូចតទៅ!
បុច្ឆា អ្វីទៅគឺសីល?
វិមុត្តិមគ្គវណ្ណនា
បុ  តើវិមុត្តិមគ្គ មានសេចក្តីដូចម្តេចទៅ?
វិ  វិមុត្តិ បានដល់វិមុត្តិ៥យ៉ាងគឺ វិក្ខម្ភនវិមុត្តិ គឺការរួចចាកផុតដោយការគាបសង្កត់, តទង្គវិមុត្តិ គឺការរួចចាកផុតមួយខណៈៗ, សមុច្ឆេទវិមុត្តិ​ គឺការរួចចាកផុតដោយដាច់ខាត, បដិប្បស្សទ្ធាវិមុត្តិ គឺការរួចចាកផុតដោយសេចក្តីស្ងប់, និងនិស្សរណវិមុត្តិ គឺការរួចចាកផុតដោយការរលាស់ចោលចេញ។
បុ  អ្វីគឺ​​ វិក្ខម្ភនវិមុត្តិ?
វិ  គឺការគាបសង្កត់នូវតណ្ហាដោយការបានសម្រេចនូវបឋមជ្ឈាន។
បុ  អ្វីគឺ តទង្គវិមុត្តិ?
វិ  គឺការរួចចាកផុតពីទិដ្ឋិដោយការបដិបត្តិនិព្វេធភាគិយសមាធិ។
បុ  អ្វីគឺ​ សមុច្ឆេទវិមុត្តិ?
វិ  គឺការបំផ្លាញសំយោជន៍បានដោយការបដិបត្តិលោកុត្តរមគ្គ។
បុ  អ្វីគឺ បដិប្បស្សទ្ធិវិមុត្តិ?
វិ  (គប្បីយល់ថា) ដូចជាសេចក្តីសុខរបស់បុគ្គលដែលបានទទួលនូវផលនៃការបដិបត្តិ។
បុ  អ្វីគឺ និស្សរណវិមុត្តិ?
វិ  គឺការរលត់ទៅដោយមិនមានសេសសល់នូវអត្តភាព (អនុបាទិសេសនិព្វាន)។
វិមុត្តិមគ្គនេះប្រព្រឹត្តទៅដើម្បីការរួចចាកផុត។ ផ្លូវបដិបត្តិដ៏វិសេសនេះហៅថា វិមុត្តិមគ្គ ដែលប្រកបដោយ សីល សមាធិ និងបញ្ញា។
ឥលូវនេះ អាចក្តី នឹងអធិប្បាយអំពីវិមុត្តិមគ្គនេះដូចតទៅៈ
បុ  តើិវិមុត្តិមគ្គបង្រៀនដើម្បីអ្វី?
វិ  មានបុគ្គលម្នាក់ល្អ។ បុគ្គលនោះដូចជាមនុស្សខ្វាក់ម្នាក់ដែលធ្វើដំណើរផ្លូវឆ្ងាយដោយមិនមានអ្នកនាំផ្លូវ។ ថ្វីត្បិតតែបុគ្គលនោះមានសេចក្តីប្រាថ្នាក្នុងការរួចចាកផុតមែន តែបុគ្គលនោះមិនព្រមស្តាប់ការបង្រៀនអំពីវិមុត្តិធម៌ឡើយ ពីព្រោះបុគ្គលនោះមិនព្រមទទួលស្គាល់ថាមានវិមុត្តិធម៌ និងព្រោះបុគ្គលនោះទទួលស្គាល់វិមុត្តិធម៌ក្នុងផ្លូវដែលខុស។ ដោយហេតុថាបុគ្គលនោះវិលវល់ចុះឡើងតែក្នុងសេចក្តីទុក្ខ បុគ្គលនោះមិនអាចបាននូវវិមុត្តិធម៌ឡើយ។ ថ្វីត្បិតតែបុគ្គលនោះចង់បាននូវវិមុត្តិក្តី ក៏បុគ្គលនោះមិនមាននូវឧបាយឡើយ។ ដើម្បីបាននូវវិមុត្តិ ឧបាយ ជាធម៌មានសារៈសំខាន់ណាស់។ ព្រះសម្មាសម្ពុទ្ធទ្រង់សម្តែងថា៖ "សត្វទាំងឡាយដែលគ្របដណ្តប់ដោយធូលីគឺកិលេសតិចតួចក៏មាន។ សត្វទាំងនោះនឹងប្រាសចាកនូវសន្តិ បើមិនបានស្តាប់នូវព្រះធម៌ទេ" ។ ព្រះអង្គទ្រង់បានសម្តែងទៀតថា៖ "ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ មានធម៌ពីរប្រការដែលនឹងនាំឲ្យកើតនូវសម្មាទិដ្ឋិ។ អ្វីទៅគឺធម៌ទាំងពីរនោ? បរតោឃោសៈ គឺការបានស្តាប់ បានឮ អំពីអ្នកដទៃមួយ និង យោនិសោមនសិការៈ គឺការគិតដោយឧបាយនៃប្រាជ្ញាមួយ" ។ អាស្រ័យហេតុដូច្នេះហើយ ទើបបានជាអាចក្តីប្រៀនប្រដៅអំពីវិមុត្តិធម៌នេះ។
អាចក្តីសំដែងពីការរួចចាកផុតដល់ជនទាំងឡាយណាដែលមិនទទួលស្គាល់វិមុត្តិ ដើម្បីបណ្តុះឲ្យគេបានទទួលនូវអារម្មណ៍នៃការមិនជាប់ជំពាក់ ឧបមាបីដូចជាអ្នកធ្វើដំណើរផ្លូវឆ្ងាយដែលបានអ្នកនាំផ្លូវដ៏ល្អដូច្នោះដែរ។
អានិសង្ឃនៃការទទួលយកវិមុត្តមគ្គ
បើបុគ្គលព្រមទទួលយក់វិមុត្តិមគ្គនេះហើយ បុគ្គលនោះត្រូវបំពេញនូវខន្ធ(ក្រុម)ទាំងបីឲ្យកើតឡើង។ អ្វី ទៅគឺខន្ធទាំងបីនោះ? គឺ សីលខន្ធមួយ សមាធិខន្ធមួយ និង បញ្ញាខន្ធមួយ។
អ្វីទៅគឺសីលខន្ធ? បានដល់សម្មាវាចា សម្មាកម្មន្ត: និងសម្មាឤជីវ: ឬបានដល់កងនៃសីលផ្សេងៗ។
អ្វីទៅគឺសមាធិខន្ធ? បានដល់សម្មាវាយាម: សម្មាសតិ សម្មាសមាធិ ឬបានដល់កងនៃសមាធិផ្សេងៗ។
អ្វីទៅគឺបញ្ញាខន្ធ? បានដល់សម្មាទិដ្ឋិ និងសម្មាសង្កប្ប: ឬបានដល់កងនៃបញ្ញាផ្សេងៗ។
ខន្ធទាំងបីនេះ រមែងបរិបូណ៌យ៉ាងនេះឯង ។
ត្រៃសិក្ខា
បុគ្គលដែលព្រមទទួលយកវិមុត្តិមគ្គ គប្បីមានជំនាញក្នុងសិក្ខាទាំងបីគឺ អធិសីលសិក្ខាមួយ អធិចិត្ត សិក្ខាមួយ និងអធិបញ្ញាសិក្ខាមួយ។
លោកពោលថា សីលគឺអធិសីលសិក្ខា, សមាធិគឺអធិសមាធិសិក្ខា, បញ្ញាគឺអធិបញ្ញាសិក្ខា។
លោកពោលទៀតថា មានសីលដែលជាសីលសិក្ខា និងសីលដែលជាអធិសីលសិក្ខា។ មានសមាធិ ដែលជា សមាធិសិក្ខា និងសមាធិដែលជាអធិសមាធិសិក្ខា។ មានបញ្ញាដែលជាបញ្ញាសិក្ខា និងបញ្ញាដែលជាអធិ បញ្ញាសិក្ខា។
បុ          អ្វីទៅគឺសីលសិក្ខា?
វិ          សីលសំរាប់មនុស្សធម្មតាទូទៅ ហៅថាសីលសិក្ខា។ សីលដែលជាចំណែកនៃសមាធិសិក្ខា ហៅថា អធិសីលសិក្ខា។ និព្វេធភាគិយសីល(សីលជ្រែកកិលេស) ហៅថាអធិសីលសិក្ខា។ ម៉្យាងទៀត សីល សំរាប់បុថុជ្ជនហៅថាសីលសិក្ខា និងសីលសំរាប់ព្រះអរិយបុគ្គល ហៅថាអធិសីលសិក្ខា។
បុ          អ្វីទៅគឺ សមាធិសិក្ខា?
វិ           គឺ កាមាវចរសមាធិ បានដល់សមាធិដែលត្រាច់ចរទៅក្នុងកាម។
បុ          អ្វីទៅគឺ អធិសមាធិសិក្ខា?
វិ          គឺរូបាវចរសមាធិ និងអរូបាវចរសមាធិ បានដល់សមាធិដែលត្រាច់ចរទៅក្នុងរូបាវចរភព និងអរូបា វចរភព។ នេះហៅថាអធិសមាធិសិក្ខា។ ម៉្យាងទៀត សមាធិសំរាប់មនុស្សធម្មតា ហៅថាសមាធិសិក្ខា។ និព្វេធភាគិយសមាធិ និងមគ្គសមាធិ ហៅថាអធិសមាធិសិក្ខា។
បុ          អ្វីទៅគឺ បញ្ញាសិក្ខា?
វិ          លោកិយបញ្ញា ហៅថាបញ្ញាសិក្ខា។  ញាណក្នុងអរិយសច្ច:ទាំង៤, ពោធិបក្ខិយធម៌ញាណ, និង មគ្គញាណ ទាំងអស់នេះហៅថាអធិបញ្ញាសំរាប់ព្រះអរិយបុគ្គល។
ព្រះសម្មាសម្ពុទ្ធទ្រង់ត្រាស់សម្តែងអធិសីលសិក្ខាដល់ជនដែលមានកំរិត(បញ្ញា)ទាប អធិចិត្តសិក្ខាដល់ជន ដែលមានកំរិតមធ្យម និងអធិបញ្ញាសិក្ខាដល់ជនដែលមានកំរិតខ្ពស់។
អត្ថន័យរបស់សិក្ខា
បុ          អ្វីទៅដែលហៅថា សិក្ខា?
វិ          គឺការហ្វឹកហាត់អប់រំក្នុងធម៌ទាំងឡាយដែលគួរហ្វឹកហាត់, ការហ្វឹកហាត់អប់រំក្នុងធម៌ដ៏ខ្ពស់, និងការហ្វឹក ហាត់អប់រំដើម្បីក្លាយជាព្រះអសេក្ខ:(អ្នកមិនបាច់សិក្សាទៀត)។ ដូច្នេះ ការបានទទួលនូវការហ្វឹកហាត់ អប់រំ ក្នុងសិក្ខាទាំង៣នេះ ហៅថាការទទួលយកនូវវិមុត្ដិមគ្គ។
១. បង្សុកុលិកង្គធុតង្គ
វិ           ពេលភិក្ខុទទួលចីវរដែលអ្នកស្រុកប្រគេន ហៅថាដាច់នូវការសមាទាន។
សរុបចតុក្ក: ន័យទី៥
[ix] Cp. Vis. Mag. 14
ការចូលកាន់ទុតិយជ្ឈាន
បុ       លោកបានពោលទុកថា “យោគីធ្វើឲ្យចំរើននូវសេចក្ដីស្ងប់ខាងក្នុង និងសភាវ:ចិត្តដែលជាអធិកភាព”។ បើ សិនជាដូច្នេះមែន តើហេតុដូចម្តេចបានជាធម៌ទាំងនេះមិនមានរួមនៅក្នុងបឋមជ្ឈាន?
សរុបចតុក្ក: ន័យទី៥
[x] Cow-asceticism បានដល់ការបដិបត្តិរបស់តាបសនៅឥណ្ឌាខ្លះ ដែលយកតម្រាប់ដូចជាសត្វគោ
វិធីបដិបត្តិ
(១៥)-“យោគីហ្វឹកហ្វឺនខ្លួនដូច្នេះថា ឤត្មាអញនឹងជាអ្នកឃើញរឿយៗនូវធម៌ដែលរលត់បង់នូវកងទុក្ខ ទើបដកដង្ហើមចូល” មានអធិប្បាយថា យោគីនោះកាលបើដឹងច្បាស់នូវនីវរណធម៌ទាំងឡាយតាមសភាពពិត ហើយ ក៏គិតថា៖ “នីវរណធម៌ទាំងនេះមិនទៀង ការវិនាសទៅនៃនីវរណធម៌ទាំងនេះគឺជានិព្វាន”។ យោគីហ្វឹក ហ្វឺនខ្លួនឯងដោយទស្សន:ដែលស្ងប់យ៉ាងដូច្នេះ។
ការបណ្តេញកិលេស
ព្រោះឤស្រ័យសិក្ខាទាំង៣ប្រភេទ បុគ្គលឤចនឹងទទួលបាននូវភាពបរិសុទ្ធ(៣ប្រការ)គឺ:  សីលវិសុទ្ធិ ចិត្តវិសុទ្ធិ និង ទិដ្ឋិវិសុទ្ធិ។ ដូច្នេះ សីលចាត់ជាសីលវិសុទ្ធិ សមាធិចាត់ជាចិត្ដវិសុទ្ធិ និង បញ្ញាចាត់ជាទិដ្ឋិវិសុទ្ធិ។
៣-សង្ឃានុស្សតិ
“គួរដល់ការទទួលនូវបដិសណ្ឋារកិច្ច”(ឤហុនេយ្យ) គឺគួរដល់ការទទួលនូវពាក្យអញ្ជើញ។
១-ពុទ្ធានុស្សតិ
បុ        ហេតុអ្វីបានជាបុគ្គលអ្នកចំរើនពុទ្ធានុស្សតិ បានដល់ត្រឹ់មឧបចារសមាធិ តែមិនបានដល់អប្បនាសមាធិ?
២-ធម្មានុស្សតិ
វិ        ធម្ម: មានន័យថា ការរលត់ ពោលគឺនិព្វាន ឬការបដិបត្តិដែលជាហេតុឲ្យបានសំរេចដល់និព្វាន។ ការ បំផ្លាញ ចោលនូវកិច្ចការគ្រប់យ៉ាង ការលះបង់នូវកិលេសគ្រប់យ៉ាង ការកំចាត់ចោលនូវតណ្ហា ការដែលពុំមានមន្ទិល និង សភាវ:ជាស្ងប់ ទាំងអស់នេះហៅថាការរលត់ពោលគឺនិព្វាន។ អ្វីគឺការបដិបត្តិ ដែល នាំទៅកាន់ការរលត់? គឺសតិបដ្ឋាន៤ សម្មប្បធាន៤ ពល:៥ ពោជ្ឈង្គ៧ មគ្គមានអង្គ៨ ទាំងអស់នេះ ហៅថា ការបដិបត្តិនាំទៅកាន់ ការរលត់។ ធម្មានុស្សតិជា គុណធម៌នៃនេក្ខម:(ការវៀរចាកកាម) និង ជាគុណធម៌នៃ មគ្គ។ អនុស្សតិនេះ គឺការដែលមានសតិចូលទៅតាំងមាំ និង ជាសម្មាសតិ។ បណ្ឌិត គប្បីយល់ពីធម្មានុស្សតិ ដោយប្រការដូច្នេះ។ ការស្ងប់នៃចិត្តក្នុង(ធម្មានុស្សតិ)នោះ ដោយពុំមាន អ្វីមករំខានគឺការបដិបត្ដិ។ ការមានសតិនៅជាប់ជាមួយ នឹងព្រះគុណរបស់ព្រះធម៌គឺជាលក្ខណ:។ ការ វិភាគនូវធម៌ គឺជារស។ ការយល់អំពីន័យរបស់ធម៌គឺជាបទដ្ឋាន។ ឯឤនិសង្សរបស់ធម្មានុស្សតិ ដូចគ្នា នឹងឤនិសង្សរបស់ពុទ្ធានុស្សតិ ដែរ។
១-ពុទ្ធានុស្សតិ
បុ       ឧបចារសមាធិឤចសំរេចបានព្រោះដោយឤស្រ័យការផ្តោតលើឤរម្មណ៍តែមួយ តែបើយោគីពិចារណា ព្រះគុណច្រើនយ៉ាងអញ្ចឹង ចិត្តរបស់យោគីនោះរមែងមិនឤចមានសមាធិបានទេ។ កាលបើដូច្នេះ តើ យោគីនឹងបានសំរេចដល់ឧបចារសមាធិយ៉ាងដូចម្តេចទៅ?
ឈានដែលមានចំណែកនៃការអន់ថយ ការរឹងមាំ គុណវិសេស និងការដឹងច្បាស់
[xlvi] A.II. 126: ឥធ ឯកច្ចោ បុគ្គលោ វិវិច្ចេវ កាមេហិ វិវិច្ច អកុសលេហិ ធម្មេហិ សាវិតក្កំ សាវិចារំ វិវេកជំ បីតិសុខំ បឋមជ្ឈានំ ឧបសម្បជ្ជ វិហរតិ។
១-ពុទ្ធានុស្សតិ
វិ        បើរំលឹកដល់គុណ“ភគវា” និង“ពុទ្ធោ” ចិត្តរបស់យោគីរមែងកើតសមាធិ ព្រោះហេតុនោះ ទើបយោគី នោះមិន បានទទួលការលំបាក។
ម៉្យាងទៀត លោកបានសំដែងទុកថា ការរំលឹកដល់ពុទ្ធគុណ រមែងធ្វើឲ្យឈាន៤ កើតឡើងបាន[li] ។
ឈានដែលមានចំណែកនៃការអន់ថយ ការរឹងមាំ គុណវិសេស និងការដឹងច្បាស់
[xlix] B. V. Phat: ហេតុសុខ: សម្ភារ:សុខ: វិវេកសុខ: និរុបក្កិលេសសុខ: វេទនាសុខ:
៩-កាយគតាសតិ
វិ        ឆ្អឹងក្បាលមាន៩ដុំ ឆ្អឹងថ្គាមមាន២ដុំ ធ្មេញមាន៣២ ឆ្អឹងកមាន៧កំណាត់ ឆ្អឹងជំនីរមាន១៤ ឆ្អឹងចំហៀង មាន២៤ ឆ្អឹងខ្នងមាន១៨កំណាត់ ឆ្អឹងត្រគាកមាន២ ឆ្អឹងដៃមាន២៤កំណាត់ ឆ្អឹងជើងមាន៦៤កំណាត់ ឆ្អឹងខ្ចីដែលជាប់នៅនឹងសាច់មាន៦៤ដុំ ឆ្អឹង៣០០កំណាត់នេះ និងសរសៃ៨០០ឬ៩០០សរសៃនេះ តភ្ជាប់ គ្នា ទៅវិញទៅមក។ សាច់ដុំមាន៩០០បន្ទះ ស្បែកមាន១៧,០០០បន្ទះ សក់មាន៨,០០០,០០០សរសៃ។ រោម តាមខ្លួនមាន៩៩,០០០សរសៃ រន្ធ(តាមរាងកាយ)មាន៦០រន្ធ ក្រុមដង្កូវ៨០,០០០ ទឹកប្រមាត់ ទឹកមាត់ និងខួរក្បាល គិតក្នុង១មុខជាទំងន់ គឺមានទំងន់១បលត: ស្មើនឹង៤រីយ៉ូ ក្នុងប្រទេសរីយ៉ូ។ ឈាមមានទំងន់ ១អត្ថ: ក្នុងប្រទេសរីយ៉ូនេះគឺមានទំងន់៣សូ។ វត្ថុទាំងឡាយ និងរូបផ្សេងៗទាំងអស់នេះ គ្រាន់តែជាគំនរនៃ វត្ថុដែលមិនស្អាត ជាទីប្រជុំនៃទឹកមូត្រតែប៉ុណ្ណោះ ដែលហៅថារាងកាយនេះ។ យោគីគួរលំឤេននឹកដល់ លក្ខណ:របស់កាយដោយវិធី(ពិចារណាពី) “ជាទីរួមប្រជុំ” យ៉ាងដូច្នេះចុះ។
អប្បនាសមាធិ
អប្បនាសមាធិ គឺជាឈានដែលកើតឡើងបន្តពីឧបចារសមាធិ។ សមាធិក្នុងថ្នាក់នេះ ទទួលបានកំលាំង ពីការរីកចំរើនខាងផ្លូវចិត្ត ជាកំលាំងនៃការអនុវត្តន៍ការងាររបស់ចិត្ត សទ្ធា និងដទៃពីនេះទៀត។ សមាធិថ្នាក់នេះ មិនបានចូលទៅក្នុងឤរម្មណ៍ទេ។ នេះហៅថាអប្បនាសមាធិ។
សេចក្តីសុខ៣ប្រការ
ក្រោយពីបានទទួលស្គាល់វិមុត្តិមគ្គហើយ បុគ្គលរមែងទទួលបាននូវសេចក្តីសុខ៣យ៉ាងគឺ សេចក្តីសុខ ដែលកើតពីការមិនមានវិប្បដិសារី, សេចក្តីសុខដែលកើតពីសេចក្ដីស្ងប់, និងសេចក្តីសុខដែលកើតពីការត្រាស់ ដឹង។ បុគ្គលទទួលសេចក្តីសុខដែលកើតពីការមិនមានវិប្បដិសារីព្រោះឤស្រ័យសីល, ទទួលសេចក្តីសុខដែល កើតពី សេចក្ដីស្ងប់ព្រោះឤស្រ័យសមាធិ, និងទទួលសេចក្តីសុខដែលកើតពីការត្រាស់ដឹងព្រោះឤស្រ័យបញ្ញា។ បុគ្គល រមែងបានទទួលសេចក្តីសុខ៣ប្រការយ៉ាងនេះ។
អប្បនាសមាធិ
បុ          តើឧបចារ:ឈាន និងអប្បនាឈាន ខុសគ្នាដូចម្ដេច?
វិ        ការយកឈ្នះលើនីវរណធម៌៥បាន គឺជាឧបចារសមាធិ។ បុគ្គលគ្របសង្កត់នីវរណធម៌ទាំង៥នេះបាន ឈ្មោះ ថាធ្វើឲ្យអប្បនាឈានបរិបូណ៌ឡើង។ ព្រោះឧបចារសមាធិ បុគ្គលចូលដល់ការឆ្លៀវឆ្លាតក្នុង ឈាន។ ពេលដែលបុគ្គលបាននូវការឆ្លៀវឆ្លាតក្នុងឈាននេះឯងហើយដែលហៅថាអប្បនាឈាន។ ក្នុង ឧបចារសមាធិ ព្រោះកាយ និងចិត្ដមិនមានភាពស្ងប់ ទើបកាយនិងចិត្ដនោះឃ្លេងឃ្លោងដូចជាទូកដែល ត្រូវទឹករលកបោកត្រូវ។ ក្នុងអប្បនាឈាន ចិត្តនិងកាយស្ងប់រម្ងាប់ហើយ ទើបកាយនិងចិត្ដនោះមិន ឃ្លេង ឃ្លោងទេ ប្រៀបដូចជាទូកដែលអណ្តែត លើផ្ទៃទឹកដែលគ្មានរលកដូច្នេះដែរ។ នៅក្នុងឧបចារសមាធិ អង្គប្រកបទាំងឡាយគ្មាន កំលាំងខ្លាំងទេ ទើបបានជាចិត្តមិនឤចប្រកាន់ខ្ជាប់ជាមួយឤរម្មណ៍បានយូរ ឧបមាដូចជាកូនក្មេងដែលមានកម្លាំងតិចដូច្នោះដែរ[xix]។ នៅក្នុងអប្បនាឈានអង្គប្រកបទាំងអស់មាន កំលាំងខ្លាំង ទើបបានជាចិត្ដឤចស្ថិតនៅក្នុងឤរម្មណ៍បានយ៉ាងស្ងប់និងយូរ ឧបមាដូចជាមនុស្សធំដែល មានកម្លាំងច្រើនដូច្នោះដែរ[xx] ។  ក្នុងឧបចារ សមាធិ បុគ្គលមិនបានបដិបត្តិដោយងាយស្រួលទេ ព្រោះ ហេតុនោះហើយបានជាយោគ:មិនឤចសំរេចបាន ឧបមា ដូចជាការវង្វេងភ្លេចរបស់អ្នករាយមន្ត ដែល ពុំបានរាយមន្តរបស់ខ្លួនអស់ពេលជាយូរមក ហើយដូច្នោះដែរ[xxi] ។ ក្នុងអប្បនាឈាន ការបដិបត្តិប្រព្រឹត្ត ទៅដោយងាយស្រួល ព្រោះហេតុនោះហើយ បានជាយោគ:ឤចសំរេចបាន ឧបមា ដូចជាបុគ្គលអ្នក រាយមន្តដែលធ្វើការសូត្រទន្ទេញនូវមន្ដរបស់ខ្លួនជានិច្ច ហើយក៏មិនភ្លេចមន្តនោះក្នុងពេលដែល កំពុង ស្វាធ្យាយដូច្នោះដែរ។