cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
ឃុំដំបែ
អនុវិទ្យាល័យ
=សាសនា=
វត្ត
=ផ្សារ= =រមណីដ្ឋាន=
សង្កាត់ទឹកថ្លា (ខណ្ឌសែនសុខ)
ទឹកថ្លា គឺជាសង្កាត់មួយ នៃខណ្ឌសែនសុខ នៅរាជធានីភ្នំពេញ កម្ពុជា។ អ្នកបងសេលសៀនដុនបូស្កូដែលបានកំពុងដំណើរការមជ្ឈមណ្ឌលហ្វឹកហ្វឺនវិស្សមកាលដុនបូស្កូសម្រាប់ក្មេងស្រី២ នៅទឹកថ្លា ភ្នំពេញចាប់តាំងពី១៩៨៣។
VTV3
VTV3 គឺជាប៉ុស្តិ៍កីឡាទូទៅរបស់វៀតណាម ដែលបានចាប់ផ្តើមនៅឆ្នាំ ១៩៩៤ និងចាក់ផ្សាយជាផ្លូវការចាប់ពីថ្ងៃទី ៣១ ខែមីនា ឆ្នាំ ១៩៩៦។
ប្រវត្តិសាស្ត្រ
VTV3 ត្រូវបានចាក់ផ្សាយជាផ្លូវការនៅថ្ងៃទី 31 ខែមីនា ឆ្នាំ 1996 ចាក់ផ្សាយនៅលើប៉ុស្តិ៍ដូចគ្នា VTV1 និង VTV2 ចាប់ពីម៉ោង 12:00 ដល់ 19:00 (ថ្ងៃធ្វើការ) និង 10:00 ដល់ 19:00 (ចុងសប្តាហ៍)។ ជាមួយនឹងកម្មវិធីកម្សាន្តដ៏គួរឱ្យចាប់អារម្មណ៍ដូចជា SV 96, Inter -provincial Games, 7 ពណ៌នៃឥន្ទធនូទាក់ទាញអ្នកទស្សនាជាច្រើនមិនត្រឹមតែនៅក្នុងប្រទេសវៀតណាមប៉ុណ្ណោះទេ ថែមទាំងនៅអាស៊ីអាគ្នេយ៍ផងដែរ។ នៅខែកក្កដាឆ្នាំ 1996 VTV3 ត្រូវបានចាក់ផ្សាយនៅលើផ្កាយរណប Thaicom រួមជាមួយនឹង VTV1 និង VTV2 ។ ចាប់ពីថ្ងៃទី 1 ខែតុលា ឆ្នាំ 1997 VTV3 បានចាប់ផ្តើមបំបែកនៅលើផ្កាយរណប និងអាណាឡូកនៅទីក្រុងហាណូយ និងទីក្រុងហូជីមិញ។ នៅទីក្រុងហូជីមិញ រយៈពេលនៃកម្មវិធីត្រូវបានពង្រីកដល់ 24 ម៉ោង។ ចាប់ពីថ្ងៃទី 1 ខែមេសា ឆ្នាំ 1998 VTV3 ត្រូវបានបំបែកតាមផ្កាយរណប ចាក់ផ្សាយជាប៉ុស្តិ៍ដាច់ដោយឡែក ចាក់ផ្សាយចាប់ពីម៉ោង 10 ព្រឹក (ចុងសប្តាហ៍) ដល់ម៉ោង 12 ថ្ងៃត្រង់ (ថ្ងៃធ្វើការ) - 24 ម៉ោងក្នុងមួយថ្ងៃ។ ចាប់ពីថ្ងៃទី 1 ខែមករា ឆ្នាំ 2002 VTV3 ចាក់ផ្សាយ 18 ម៉ោង/ថ្ងៃ។ ដោយ​សារ​តែ​មាន​តម្រូវ​ការ​ខ្ពស់​សម្រាប់​អ្នក​មើល​ទូរទស្សន៍ VTV3 បាន​ចាប់​ផ្តើ​ម​ផ្សាយ 24/24h ចាប់​ពី​ខែ​កញ្ញា 2006 ។ នៅថ្ងៃទី 31 ខែមីនា ឆ្នាំ 2013 VTV3 បានចាប់ផ្តើមចាក់ផ្សាយក្នុងកម្រិត HD រហូតដល់ថ្ងៃទី 1 ខែមិថុនា ឆ្នាំ 2013 ប៉ុស្តិ៍នេះត្រូវបានចាក់ផ្សាយជាផ្លូវការក្នុងគុណភាព HD ។ ចាប់ពីថ្ងៃទី 16 ខែកញ្ញា ឆ្នាំ 2016 VTV3 ធ្វើសមកាលកម្មស្ទ្រីម SD និង HD ដោយចាក់ផ្សាយជាមួយនឹងគុណភាព Full HD 1080i ។ ចាប់ពីថ្ងៃទី 19 ខែមីនា ឆ្នាំ 2020 តទៅ ដោយសារតែការប្រយុទ្ធប្រឆាំងនឹងជំងឺកូវីដ១៩ ទូរទស្សន៍ VTV3 បានកាត់បន្ថយរយៈពេលមកត្រឹម 19 ម៉ោងក្នុងមួយថ្ងៃ។ ចាប់ពីថ្ងៃទី 1 ខែឧសភា ឆ្នាំដដែល VTV3 បានត្រលប់មកចាក់ផ្សាយ 24/24 វិញ។
យោធាធិបតីនួន
ចៅពញាយោធាធិបតីនួន (ចៅពញា ជាសក្ដិ, យោធាធិបតី ជាងារ, នួន ជាឈ្មោះ) ជាមេទ័ពរបស់ព្រះបាទស្រីជេដ្ឋា ស្ដេចកន នគរទិសខាងកើត។
លើកទៅវាយបន្ទាយកំពង់សៀម
ឯ​សម្ដេចព្រះ​ស្រីជេដ្ឋា​ជា​ម្ចាស់ផែនដី​ត្រើយ​ខាងកើត​ទ្រង់​ជ្រាប​ថា សម្ដេចចៅពញា​ចន្ទរាជា​យក​បាន​ផែនដី​ខេត្ត​ខាងលិច​ទាំង​អស់ហើយ ចៅពញា​លំពាំង ចៅពញា​ស្រាល​ ក៏​ស្លាប់​ក្នុង​សង្គ្រាម​អស់ ចៅពញា​វៀង ចៅពញា​វាំង ក៏​មាន​រោគ​អនិច្ចកម្ម​ទៅ​ទាំងអស់​គ្នា​ទៀត ទ្រង់​ព្រះ​ពិរោធ​ណាស់ ទើប​ទ្រង់​រើស​ព្រះ​ញាតិ​ខាង​ព្រះ​អង្គ​មក​តែងតាំង​ថ្មី៖
ឯកសារយោង
ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:យោធាធិបតីនៃស្រឡប់ដូនតីពិជ័យព្រៃនគរចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:មេទ័ពនៃស្រឡប់ដូនតីពិជ័យព្រៃនគរចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ចៅពញានៃស្រឡប់ដូនតីពិជ័យព្រៃនគរ
HTV7
ប្រវត្តិសាស្ត្រ
HTV7 បានចាប់ផ្តើមចាក់ផ្សាយដោយពិសោធន៍ក្នុងឆ្នាំ 1985 ដោយដំបូងឡើយបានចែកចាយប៉ុស្តិ៍ HTV9 ដើម្បីបម្រើជាកម្មវិធីសាកល្បងសម្រាប់ប៉ុស្តិ៍ HTV 7 OIRT ។ បន្ទាប់មក HTV បានបំប្លែងខ្លឹមសារទៅជាប៉ុស្តិ៍ផ្សាយពាណិជ្ជកម្មដែលចាត់ថ្នាក់ - សេវាកម្ម និងព័ត៌មានកម្សាន្ត ដោយមានរយៈពេលពីម៉ោង 18:00 ដល់ 23:00 ជារៀងរាល់ថ្ងៃ (ជំនួសដោយកម្មវិធីល្ខោន និងតន្ត្រី) ហើយបន្តចាក់ផ្សាយ HTV9 នៅពេលព្រឹកជាច្រើនឆ្នាំ។ 1991 និង 1992. ចាប់ពីឆ្នាំ 1990 HTV7 ចាក់ផ្សាយ 12 ម៉ោង/ថ្ងៃ (ពេលព្រឹកចាក់ផ្សាយលើកញ្ចក់ទូរទស្សន៍ HTV9 (ក្រោយមកចាក់ផ្សាយនៅកម្មវិធីពេលល្ងាច) នៅពេលល្ងាចចាក់ផ្សាយចាប់ពីម៉ោង 6 ល្ងាច)។ ចាប់តាំងពីឆ្នាំ 1996 មក HTV7 បានចាប់ផ្តើមលុបចោលការចាក់ផ្សាយកម្មវិធីពេលល្ងាចនៅក្នុងស៊ុមពេលព្រឹក ដោយបង្កើនម៉ោងកម្មវិធីពេលល្ងាចចាប់ពីម៉ោង 5 ល្ងាច បង្កើនម៉ោងផ្សាយពេលល្ងាចចាប់ពីម៉ោង 2 រសៀល។ នៅថ្ងៃទី 31 ខែធ្នូ ឆ្នាំ 1999 ទូរទស្សន៍ HTV7 និង HTV9 បានរួមគ្នារៀបចំកម្មវិធីពិសេសមួយដើម្បីអបអរសាទរសហស្សវត្សរ៍ថ្មីក្នុងរយៈពេល 34 ម៉ោង។
ក្នុងទសវត្សរ៍ឆ្នាំ 2000 ទូរទស្សន៍ HTV7 បានចាក់ផ្សាយជាបន្តបន្ទាប់ចាប់ពីម៉ោង 5:30 ព្រឹក ដល់ម៉ោង 4:00 ល្ងាច ជារៀងរាល់ថ្ងៃ កម្មវិធីកម្សាន្តមិនគួរឱ្យជឿបានចាប់ផ្តើមលេចឡើងរួមជាមួយខ្លឹមសារភាពយន្ត ល្ខោន និងតន្ត្រី តាមរយៈកម្មវិធីដែលសម្រេចបាននូវលក្ខណៈពិសេសដូចជា ការផ្លាស់ប្តូរអត្ថបទចម្រៀងជាដើម។, ស្ពានតន្ត្រី, ខាងក្នុង និងក្រៅ ...។ ក្នុងឆ្នាំ 2003-2004 HTV7 ចាក់ផ្សាយតាមប្រព័ន្ធឌីជីថលលើដីនៅលើប៉ុស្តិ៍លេខ 39 UHF HTV ដែលចាក់ផ្សាយតាមផ្កាយរណប Measat-2 បានគ្របដណ្តប់លើការដំឡើងស្ថានីយ៍ចាក់ទូរទស្សន៍ចំនួន 40 នៅទូទាំងប្រទេសវៀតណាម ដោយបានចុះហត្ថលេខាជាមួយ VTC HTV7 ផ្សាយតាមប្រព័ន្ធឌីជីថលបម្រើប្រជាជនភាគខាងជើង។ ចាប់តាំងពីឆ្នាំ 2005 មក បានឃើញការផ្ទុះនៃកម្មវិធីហ្គេមដូចជា Family Feud, Deal or No Deal, Beyond Yourself, Dream House, Supermarket Sweep.. និងការលេចចេញនូវម៉ោងភាពយន្តវៀតណាមនៅចុងសប្តាហ៍នៅម៉ោង 9 យប់ ថ្ងៃអង្គារ 5 - ថ្ងៃអាទិត្យ បានធ្វើឱ្យ HTV7 ទាក់ទាញចំណាប់អារម្មណ៍ទស្សនិកជន និងដើម្បីបម្រើទស្សនិកជន ទូរទស្សន៍ HTV7 បានចាប់ផ្តើមចាក់ផ្សាយ 24 ម៉ោងក្នុងមួយថ្ងៃជាបន្តបន្ទាប់ចាប់ពីថ្ងៃទី 1 ខែមិថុនា ឆ្នាំ 2005 ។ នៅឆ្នាំ 2008 HTV7 បានពង្រីក។ ពេលវេលាកម្សាន្តពេលល្ងាចដល់ម៉ោង 18:00 ពីថ្ងៃច័ន្ទដល់ថ្ងៃអាទិត្យ ធ្វើអោយប្រសើរឡើងនូវព័ត៌មានអន្តរជាតិ រួមជាមួយនឹងការផ្សាយនៅលើផ្កាយរណប Vinasat 1 រួមជាមួយនឹងទូរទស្សន៍ HTV9 និងប៉ុស្តិ៍ទូរទស្សន៍ HTV ផ្សេងទៀត។
នៅថ្ងៃទី 19 ខែឧសភា ឆ្នាំ 2013 HTV7 រួមជាមួយ HTV9 បានចាប់ផ្តើមចាក់ផ្សាយប្រព័ន្ធរូបភាព 1080p Full HD។ នៅខែវិច្ឆិកា ឆ្នាំ 2014 HTV7 បានចាក់ផ្សាយនៅលើប្រព័ន្ធទូរទស្សន៍ឌីជីថលដីគោក DVB-T2 (33 UHF) ដោយផ្លាស់ប្តូរពេលវេលាពីឆ្នាំ 2015 យ៉ាងខ្លាំង។ នៅថ្ងៃទី 15 ខែមិថុនា ឆ្នាំ 2016 HTV7 បានទម្លាក់រលកអាណាឡូកជាផ្លូវការ ។ ចាប់ពីខែតុលា ឆ្នាំ 2016 នេះ HTV7 បានចាប់ផ្តើមផ្លាស់ប្តូរកម្មវិធី និងពេលវេលា បង្ហាញកម្មវិធីថ្មីៗ និងរំភើបជាច្រើនដូចជា I Can See You Voice, Mysterious Singer, ... និងទាក់ទាញអ្នកទស្សនារហូតមកដល់បច្ចុប្បន្ន មានកម្មវិធីកម្សាន្ត 4 ល្ងាច (ថ្ងៃធ្វើការ) 1 ស៊ុម និង​ភាពយន្ត​ប្រឌិត​វៀតណាម ១ ស៊ុម រួម​នឹង​ភាពយន្ត​ប្រឌិត​បរទេស ៤ ស៊ុម និង​ព័ត៌មាន ៣ ស៊ុម។ ពិសេស​សម្រាប់​ថ្ងៃ​ចុង​សប្តាហ៍​ចំនួន 3 HTV7 បាន​បង្ហាញ​កម្មវិធី​កម្សាន្ត​ជា​ច្រើន​ទៀត។
កម្មវិធី
HTV7 មានកម្មវិធីកម្សាន្តដ៏ទាក់ទាញជាច្រើន ដែលទាក់ទាញទស្សនិកជនមិនត្រឹមតែនៅក្នុងប្រទេសវៀតណាមប៉ុណ្ណោះទេ ថែមទាំងក្នុងតំបន់អាស៊ីអាគ្នេយ៍ អាស៊ី ជាទូទៅចាក់ផ្សាយរៀងរាល់ល្ងាច និងចុងសប្តាហ៍។ ស្របគ្នានោះ មានកម្មវិធីសង្គមទូទៅ ភាពយន្តវៀតណាម និងបរទេស ព្រឹត្តិបត្រព័ត៌មានចំនួន ៣ ក្នុងមួយថ្ងៃ (៦:៣០, ១២:០០, ១៨:៣០) ដើម្បីបម្រើសេចក្តីត្រូវការរបស់ទស្សនិកជន។  កម្មវិធីលេចធ្លោមួយចំនួននៅលើ HTV7 អាចត្រូវបានគេលើកឡើងដូចជា: ល....
សេដ្ឋកិច្ចកូនខ្លា
ទិដ្ឋភាពទូទៅ
សេដ្ឋកិច្ចកូនខ្លា ត្រូវបានគេដាក់ឈ្មោះដូច្នេះ ដោយសារតែពួកគេព្យាយាមធ្វើតាមគំរូបច្ចេកវិទ្យាដែលជំរុញការនាំចេញដូចគ្នា និង ការអភិវឌ្ឍន៍សេដ្ឋកិច្ច ដែលសម្រេចបានរួចហើយដោយប្រទេសអ្នកមាន បច្ចេកវិទ្យាខ្ពស់ ឧស្សាហកម្ម និង អភិវឌ្ឍន៍ នៃ ប្រទេសកូរ៉េខាងត្បូង និង តៃវ៉ាន់ រួមជាមួយនឹងមជ្ឈមណ្ឌលហិរញ្ញវត្ថុដែលមានទ្រព្យសម្បត្តិ។ នៃ ទីក្រុងហុងកុង និង សិង្ហបុរី ដែលត្រូវបានគេហៅថាជា ក្រុមខ្លាអាស៊ីទាំងបួន ។   ខ្លាវ័យក្មេងត្រូវបានគេហៅថា "កូនខ្លា" ដែលមានន័យថាប្រទេសឧស្សាហកម្មថ្មីចំនួនប្រាំ ដែលបង្កើតបានជាសេដ្ឋកិច្ចកូនខ្លាកំពុងកើនឡើងខ្លា។ តាមពិត ប្រទេសចំនួនបួនត្រូវបានបញ្ចូលក្នុងបញ្ជីសេដ្ឋកិច្ចកំពូលទាំង៥០ របស់អេចអេសប៊ីស៊ី ក្នុងឆ្នាំ២០៥០ ខណៈពេលដែលប្រទេសឥណ្ឌូនេស៊ី វៀតណាម និងហ្វីលីពីនត្រូវបានបញ្ចូលក្នុងបញ្ជីបន្ទាប់ដប់មួយ របស់ ហ្គោដមេន សាឆ្ស៍ នៃសេដ្ឋកិច្ចដែលមានសក្តានុពលខ្ពស់ដោយសារតែកំណើនយ៉ាងឆាប់រហ័សរបស់ពួកគេ។  និងចំនួនប្រជាជនច្រើន។
សហគ្រិនចិននៅក្រៅប្រទេស បានដើរតួនាទីយ៉ាងសំខាន់ក្នុងការអភិវឌ្ឍន៍វិស័យឯកជនក្នុងតំបន់។ អាជីវកម្មទាំងនេះគឺជាផ្នែកមួយនៃបណ្តាញឬស្សីធំជាង ដែលជាបណ្តាញនៃអាជីវកម្មចិននៅក្រៅប្រទេសដែលកំពុងប្រតិបត្តិការនៅក្នុងទីផ្សារនៃ ប្រទេសកំពុងអភិវឌ្ឍន៍ ដូចជាម៉ាឡេស៊ី ឥណ្ឌូនេស៊ី ថៃ និងហ្វីលីពីនដែលចែករំលែកទំនាក់ទំនងគ្រួសារ និងវប្បធម៌ទូទៅ។ ការផ្លាស់ប្តូររបស់ប្រទេសចិនទៅជា មហាអំណាចសេដ្ឋកិច្ច មួយក្នុងសតវត្សទី២១ បាននាំឱ្យមានការកើនឡើងនៃការវិនិយោគនៅក្នុងបណ្តាប្រទេសអាស៊ីអាគ្នេយ៍ដែលបណ្តាញឬស្សីមានវត្តមាន។
ទិន្នន័យឆ្នាំ២០២០
ទិន្នន័យ ជីឌីភី និង ជីឌីភី សម្រាប់មនុស្សម្នាក់គឺយោងតាមទិន្នន័យខែកក្កដា ឆ្នាំ២០២០ របស់ ធនាគារពិភពលោក ។
សង្គ្រាមសៀម-កម្ពុជា (១៥៩១-១៥៩៤)
សង្គ្រាមសៀម-កម្ពុជា (១៥៩១-១៥៩៤) គឺជាជម្លោះកងទ័ពដែលប្រយុទ្ធគ្នារវាង អាណាចក្រអយុធ្យា និង អាណាចក្រកម្ពុជា ។ សង្រ្គាមបានចាប់ផ្តើមនៅឆ្នាំ ១៥៩១ នៅពេលដែលពួកអយុធ្យាបានឈ្លានពានប្រទេសកម្ពុជាជាការឆ្លើយតបទៅនឹងការវាយឆ្មក់របស់ខ្មែរជាបន្តបន្ទាប់ចូលទៅក្នុងទឹកដីរបស់ពួកគេ។ អាណាចក្រ​កម្ពុជា​ក៏​កំពុងប្រឈម​នឹង​ការ​ខ្វែងគំនិត​គ្នា​ខាង​សាសនា​ក្នុង​ប្រទេស។ នេះហើយបានផ្តល់ឱ្យសៀមនូវឱកាសដ៏ល្អបំផុតដើម្បីឈ្លានពាន។ ការលុកលុយលើកដំបូងត្រូវបានរំខាន មុនពេលវាសម្រេចបាននូវគោលដៅរបស់វា។ ស្តេចអយុធ្យា ព្រះបាទ នរេសូរ បានយាងត្រឡប់មកវិញ ពីរឆ្នាំក្រោយមក ទីបំផុតបានគ្រប់គ្រងប្រទេសទាំងមូល ហើយទីបំផុតបានបណ្តេញទីក្រុង លង្វែក នៅថ្ងៃទី ៣ ខែមករា ឆ្នាំ ១៥៩៤ ។
ផ្ទៃខាងក្នុង
ព្រះអង្គម្ចាស់ ណារ៉េត ត្រូវបានគេស្គាល់ថាជា "ព្រះអង្គម្ចាស់ខ្មៅ" ( พระองค์ดำ ) ព្រះអង្គកើត​នៅ​ថ្ងៃ​ទី​២៥ ខែ​មេសា ឆ្នាំ​១៥៥៥ នៅ​ក្រុង ​ភិស័កនុលោក ។ ព្រះអង្គ​ជា​ព្រះរាជបុត្រ​របស់ ​ព្រះបាទមហាធម៌រាជាធិរាជ និង ​ព្រះមហេសី​របស់​ព្រះអង្គ​ឈ្មោះ វិសុទ្ធកៈសាត ។ មាតា​របស់​ទ្រង់​ជា​បុត្រី​របស់ ​មហាចក្រពត្តិ និង​មហេសី ​សុរិយោទ័យ ។ បិតារបស់ទ្រង់គឺជាអភិជនរបស់សុខោទ័យ ដែលបានវាយឈ្នះ ព្រះបាទ វរៈវង្សាធិរាជ នៅឆ្នាំ ១៥៤៨ ហើយបានដាក់ មហាចក្រពត្តិ  លើបល្ល័ង្ក អយុធ្យា ដូច្នេះបានទទួលរាជវង្សពី ភិស័កនុ​លោ​ក ។
ក្នុងកំឡុងសង្គ្រាម ភូមា-សៀមលើកទី២ ស្តេចភូមា បាយិនណោន បានយក ភិស័កនុលោក ហើយបានធ្វើឱ្យ ព្រះរាជាណាចក្រសុខោទ័យ ក្លាយជា រដ្ឋដៃទន្លេរបស់ ភូមា។ ណារ៉េត​ត្រូវ​បាន​បញ្ជូន​ទៅ​ក្រុង ​បាហ្គោ ប្រទេស​ភូមា ជា ​ចំណាប់ខ្មាំង ដើម្បី​ធានា​នូវ​ភាព​ស្មោះត្រង់​របស់​ស្តេច។ បន្ទាប់ពីសង្គ្រាម ភូមា-សៀម (១៥៦៨-១៥៧០) ភូមាបានវាយលុកអយុធ្យាទាំងស្រុង ដោយលើកតម្កើង មហាធម្មរាជាធិរាជ ជាចៅហ្វាយនាយ ហើយមិនយូរប៉ុន្មានក៏ដោះលែងណារ៉េតជាថ្នូរនឹងប្អូនស្រីរបស់គាត់។ នៅឆ្នាំ ១៥៧១ ព្រះបាទមហាធម្មរាជាធិរាជ បានថ្វាយព្រះនាមថា ឧបរាជ ដោយប្តូរឈ្មោះទៅជា នរេសូរ ។
នៅឆ្នាំ ១៥៨១ ណាន់ដា បាយីន បានស្នងរាជ្យពីបិតារបស់ព្រះអង្គ បាយីនណោង ឡើងសោយរាជ្យ។ ណាន់ដា បាយីន បាន​សង្ស័យ​លើ​ព្រះ​នរេសូរ បន្ទាប់​ពី​បរាជ័យ​ក្នុង​ការ​មក​ដល់​ទាន់​ពេល​វេលា​ក្នុង​ការ​បង្ក្រាប​នៃ​ការ ​បះបោរ​របស់អាវ៉ា ។ បន្ទាប់មក ណាន់ដា បាយីន បានបញ្ជាឱ្យមេទ័ព មន ពីរនាក់ធ្វើឃាត នរេសូរ កំឡុងពេលប្រយុទ្ធនាពេលខាងមុខ។ ទោះជាយ៉ាងនេះក្តី ពួកមនបានយល់ស្របភ្លាមៗចំពោះព្រះនរេសូរអំពីបេសកកម្មរបស់ពួកគេ ដោយពួកគេបានចាត់ទុកការគ្រប់គ្រងរបស់ភូមាជាការគៀបសង្កត់។ នរេសូរ បាន​លះបង់​ការ​សន្យា​ភក្តីភាព​ជាមួយ​ភូមា ហើយ​បាន​បង្កើត​អយុធ្យា​ជា​រាជាណាចក្រ​ឯករាជ្យ​ឡើងវិញ។ បន្ទាប់ពីបានធ្វើមាតុភូមិនិវត្តន៍ជនជាតិថៃចំនួន ១០ ០០០ នាក់ពីទីក្រុង ប៉េគូ និងទទួលបានការគាំទ្រពីជនអន្តោប្រវេសន៍ សាន ជាច្រើន នរេសូរអាចទប់ទល់ ការលុកលុយរបស់ភូមា ទ្រង់ទ្រាយធំចំនួនបួននៅចន្លោះឆ្នាំ ១៥៨៤ និង ១៥៩០។
ដោយ​បាន​ពង្រឹង​ការ​គ្រប់​គ្រង​របស់​ខ្លួន​នៅ​ព្រំដែន​ភាគ​ខាង​លិច ព្រះ​បាទ​នរេសូរ បាន​ងាក​មក​ចាប់​អារម្មណ៍​មក​លើ​ប្រទេស​កម្ពុជា។ អយុធ្យា និង​កម្ពុជា​បាន​ច្បាំង​គ្នា​ជា​ច្រើន​លើក​ច្រើន​សា​តាំង​ពី​ឆ្នាំ​១៣៥០។ ទោះជាយ៉ាងនេះក្តី ប្រទេសកម្ពុជាបានចូលទៅក្នុងស្ថានភាពធ្លាក់ចុះ ចាប់តាំងពីការដួលរលំនៃ អាណាចក្រខ្មែរ ហើយបានកំណត់ប្រតិបត្តិការវាយលុករបស់ខ្លួនក្នុងការវាយឆ្មក់។ ការវាយឆ្មក់បែបនេះបានធ្វើឡើងក្នុងកំឡុងសង្គ្រាម ភូមា-សៀម ចំនួនបួនលើកដំបូង ដោយផ្តោតលើខេត្ត ពេជ្របុរី, ប្រជិនបុរី, ចន្ទបុរី, នរគរាជសីមា, នន្ទបុរី, ព្រះប្រដាង និងទីក្រុង អយុធ្យា ។ ការ​វាយឆ្មក់​នេះ​ត្រូវ​បាន​កំណត់​ដោយ​ការ​ផ្លាស់​ប្តូរ​ប្រជាជន​ដោយ​បង្ខំ ក្នុង​គោល​បំណង​ធ្វើ​ឲ្យ​ប្រទេស​កម្ពុជា​មាន​ចំនួន​ប្រជាជន​ឡើង​វិញ។
ជម្លោះ
យុទ្ធនាការដំបូងប្រឆាំងនឹងកម្ពុជាត្រូវបានចាប់ផ្តើមនៅឆ្នាំ ១៥៩១ នៅពេលដែលពួកសៀមក្រោមការដឹកនាំរបស់មេបញ្ជការ ព្រះរាជាម៉ានុ បានលុកលុយតាមច្រក ព្រះចារុក ។ ព្រះបាទ សត្ថា បានបញ្ជូនទ័ពទៅ ខេត្តពោធិសាត់ និង បាត់ដំបង ខណៈកំពុងរៀបចំការវាយឆ្មក់នៅព្រៃរនាម។ ទោះបីជាជោគជ័យដំបូងក៏ដោយ ក៏ប្រជាជនកម្ពុជានៅទីបំផុតត្រូវបានបណ្តេញចេញពីរនាម បន្ទាប់ពីកងទ័ពថៃបានបើកការវាយប្រហារលើកទីពីរលើទីតាំង។ ពោធិសាត់ និង​បាត់ដំបង​បាន​ធ្លាក់​ចូល​ក្នុង​ដៃ​របស់​ថៃ​ភ្លាមៗ ខណៈ​ដែល ​បន្ទាយលង្វែក ​ត្រូវ​ឡោមព័ទ្ធ។ ការឡោមព័ទ្ធនេះបានអូសបន្លាយរយៈពេលបីខែ បន្ទាប់មកការរួមផ្សំនៃបញ្ហាភស្តុភារៈ និងការវាយបករបស់កម្ពុជាបានបង្ខំឱ្យជនជាតិថៃដកថយហួសព្រំដែន។
បន្ទាប់ពីការវាយលុករបស់ភូមាមួយផ្សេងទៀតនៅឆ្នាំ ១៥៩៣ នរេសូរបានបែងចែកកងទ័ពរបស់ព្រះអង្គជា ៤ ជួរដើម្បីរៀបចំសម្រាប់ការវាយលុកមួយទៀតលើប្រទេសកម្ពុជា។ ជួរទីមួយបានប្រមូលផ្តុំគ្នានៅនគររាជសីមា ខណៈពេលដែលមានគោលបំណងវាយលុក ខេត្តសៀមរាប និងកំពង់ស្វាយ។ ជួរ​ទី​ពីរ​គឺ​ប្រមូល​ទ័ព​មក​ពី​ខាង​ត្បូង​នៃ​អយុធ្យា រួច​ហែ​ក្បួននៅមោតជ្រុក ( ឡុងសឿង ​បច្ចុប្បន្ន)។ ទ័ពទីបីបានរើទៅ បន្ទាយមាស ចំណែកទ័ពទីបួនវិញទៀតបានវាយលុកពោធិសាត់ និងបាត់ដំបង។ ពេល​នោះ​ទ័ព​ទាំង​បួន​នឹង​អាច​វាយ​លុក​ឡោម​ព័ទ្ធលង្វែក​បាន​ព្រម​គ្នា។ ពេលនោះ ប្រជាជនកម្ពុជាបានប្រមូលផ្តុំកម្លាំងកងទ័ពចំនួន ៧៥.០០០ នាក់ និងកងទ័ពបុរសចំនួន ១៥០ នាក់ ទន់ខ្សោយ ដែលកាន់កាប់ទីតាំងសំខាន់ៗនៅបាប៊ូ បាត់ដំបង ពោធិសាត់ បន្ទាយមាស និង រាជធានីភ្នំពេញ ។ ក្រុមកាយរឹងមាំសៀមអាចចាប់បានទាហានខ្មែរមួយចំនួនដែលនៅពេលសួរចម្លើយបានបង្ហាញមុខតំណែងរបស់សមមិត្តរបស់ពួកគេ។ ព័ត៌មាន​ដែល​ទើប​នឹង​ទទួល​បាន​ជួយ​សម្រួល​ដល់​ការ​ដួល​រលំ​នៃ​ខេត្ត​បាត់ដំបង។
ក្នុងពេលនោះដែរ កងទ័ពជើងទឹកកម្ពុជាបានវាយលុកនៅក្រៅមោតជ្រុក់ ខណៈដែលទ័ពសៀមបានចូលប្រជុំគ្នាយឺតៗលើលង្វែក។ វិស្វករសៀមបានចាប់ផ្តើមការឡោមព័ទ្ធដោយសង់ការដ្ឋានដីដែលលើសពីកំពែងក្រុងក្នុងកម្ពស់ ដូច្នេះអាចឱ្យពួកគេបាញ់ចំទីក្រុងដោយផ្ទាល់។ ប្រជាជន​កម្ពុជា​បាន​ឆ្លើយ​តប​ដោយ​ការ​សាងសង់​កំពែង​ទីពីរ​ដែល​ការពារ​ទីក្រុង​ពី​ការ​ទម្លាក់​គ្រាប់បែក។ នៅថ្ងៃទី ៣ ខែមករា ឆ្នាំ ១៥៩៤ បន្ទាប់ពីការរៀបចំកាំភ្លើងធំរយៈពេលមួយម៉ោង កងទ័ពរបស់ នរេសូរ បានវាយលុកទីក្រុង។ ដំរី​ចម្បាំង​សៀម​បាន​បន្ត​ទម្លុះ​ទ្វារ​ក្រុង​ដោយ​អនុញ្ញាត​ឱ្យ​ទ័ព​ថ្មើរ​ជើង​ទម្លាយ​ជញ្ជាំង​ខាងក្នុង ហើយ​សម្លាប់​ទាហាន​ដែល​នៅ​សេសសល់។ ថ្វីត្បិតតែស្តេចសត្ថាបានរត់ភៀសខ្លួនទៅប្រទេស ឡាវ ជិតខាងក៏ដោយ ក៏ប្រជាជនខ្មែរចំនួន ៩០,០០០ នាក់ រួមទាំងព្រះអង្គម្ចាស់ ស្រីសុរិយោពណ៌ ផង ត្រូវបាននាំទៅក្រុងអយុធ្យា។
ផលវិបាក
ក្រោយសៀមទទួលបានជ័យជំនះលើរាជធានីខ្មែរនៅលង្វែកមក រាជវង្សខ្មែរត្រូវបានចាប់ធ្វើជាចំណាប់ខ្មាំង ហើយផ្លាស់ទីលំនៅទៅកាន់រាជវាំងអយុធ្យា ដែលស្ថិតនៅក្រោមឥទ្ធិពលសៀមជាអចិន្ត្រៃយ៍ ហើយទុកឱ្យមានការសម្រុះសម្រួល និងប្រកួតប្រជែងគ្នាទៅវិញទៅមកក្រោមការត្រួតពិនិត្យរបស់ចៅហ្វាយនាយ។
កំណត់ចំណាំ
ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ប្រវត្តិសាស្ត្រខ្មែរ
កិច្ចព្រមព្រៀងពាណិជ្ជកម្ម
A trade agreement (also known as trade pact) is a wide ranging tax, tariff and trade treaty that often includes investment guarantees. The most common trade agreements are of the preferential and free trade types are concluded in order to reduce (or eliminate) tariffs, quotas and other trade restrictions on items traded between the signatories.
By sophistication
There are a variety of trade agreements; with some being quite complex (European Union), while others are less intensive (North American Free Trade Agreement). The resulting level of economic integration depends on the specific type of trade pacts and policies adopted by the trade bloc:
By the World Trade Organization
Typically the benefits and obligations of the trade agreements apply only to their signatories.
In the framework of the World Trade Organization a different agreement types are concluded (mostly during new member accessions), whose terms apply to all WTO members on the so-called most-favored basis (MFN), which means that beneficial terms agreed bilaterally with one trading partner will apply also to the rest of the WTO members.
All agreements concluded outside of the WTO framework (and granting additional benefits beyond the WTO MFN level, but applicable only between the signatories and not to the rest of the WTO members) are called preferential by the WTO. According to WTO rules these agreements are subject to certain requirements such as notification to the WTO and general reciprocity (the preferences should apply equally to each of the signatories of the agreement) where unilateral preferences (some of the signatories gain preferential access to the market of the other signatories, without lowering their own tariffs) are allowed only under exceptional circumstances and as temporary measure.
The trade agreements called preferential by the WTO are also known as regional (RTA), despite not necessarily concluded by countries within a certain region. There are currently 205 agreements in force as of July 2007. Over 300 have been reported to the WTO. The number of FTA has increased significantly over the last decade. Between 1948 to 1994, the General Agreement on Tariffs and Trade (GATT), the predecessor to the WTO, received 124 notifications. Since 1995 over 300 trade agreements have been enacted.
The WTO is further classifying these agreements in the following types:
ប្រតិកម្ម
Trade pacts are frequently politically contentious since they may change economic customs and deepen interdependence with trade partners. Increasing efficiency through "free trade" is a common goal. For the most part, governments are supportive of further trade agreements.
There have been however some concerns expressed by the WTO. According to Pascal Lamy, Director-General of the WTO, the proliferation of RTA “...is breeding concern — concern about incoherence, confusion, exponential increase of costs for business, unpredictability and even unfairness in trade relations.” The position of the WTO is that while the typical trade agreements (called preferential or regional by the WTO) are useful to a degree, it is much more beneficial to focus on global agreements in the WTO framework such as the negotiations of the current Doha round.
The anti-globalization movement opposes such agreements almost by definition, but some groups normally allied within that movement, e.g. green parties, seek fair trade or safe trade provisions that moderate what they perceive to be the ill effects of globalization.
មើលផងដែរ
Lists:
កេនយ៉ា
ប្រទេសកេនយ៉ា (ភាសាអង់គ្លេស និងស្វាហ៊ីលី៖ Kenya) ដោយមានឈ្មោះផ្លូវការថា សាធារណរដ្ឋកេនយ៉ា គឺជាប្រទេសមួយស្ថិតនៅតំបន់អាហ្វ្រិកខាងកើត។ ប្រទេសនេះមានផ្ទៃដីសរុបចំនួន ៥៨០,៣៦៧ គម២ និងមានប្រជាជនជាង ៤៧.៦ លាននាក់បើគិតតាមជំរឿនឆ្នាំ២០១៩។ រដ្ឋធានីរបស់កេនយ៉ាក៏ដូចជាទីក្រុងធំបំផុតមានឈ្មោះថា នែរ៉ូប៊ី ខណៈដែលទីក្រុងចំណាស់ជាងគេ និងត្រូវជាធានីដំបូងគឺ មុំបាសា។ ទីក្រុងគីស៊ូមូគឺជាទីក្រុងធំបំផុតទីបី ហើយវាមានកំពង់ផែដ៏ធំមួយនៅបឹងវិចតូរីយ៉ា។ គិតត្រឹមឆ្នាំ២០២០ កេនយ៉ាគឺជាប្រទេសដែលមានសេដ្ឋកិច្ចធំជាងគេទីបីប្រចាំអនុតំបន់សាហារ៉ាអាហ្រ្វិក ដោយពីក្រោយតែប្រទេសនីហ្សេរីយ៉ា និងអាហ្វ្រិកខាងត្បូងប៉ុណ្ណោះ។ ប្រទេសកេនយ៉ាមានព្រំប្រទល់ជាប់នឹងប្រទេសស៊ូដង់ខាងត្បូងនៅភាគពាយព្យ ប្រទេសអេត្យូពីនៅភាគខាងជើង ប្រទេសសូម៉ាលីនៅភាគខាងកើត ប្រទេសអ៊ូកង់ដានៅភាគខាងលិច ប្រទេសតង់សានីនៅភាគខាងត្បូង និងមហាសមុទ្រឥណ្ឌានៅភាគអាគ្នេយ៍។ ភូមិសាស្ត្រ អាកាសធាតុ និងប្រជាសាស្ត្រនៅក្នុងប្រទេសនេះមានការប្រែប្រួលនិងសភាពលក្ខណៈខុសៗគ្នាច្រើន ចាប់ពីកំពូលភ្នំដែលគ្របដណ្តប់ដោយព្រិលត្រជាក់ (បាធ្យាន ណេលីអុង និងកំពូលលេណាណានៅលើភ្នំកេនយ៉ា) ជាមួយនឹងព្រៃឈើព័ទ្ធជុំវិញដ៏ធំអស្ចារ្យ សត្វព្រៃ និងតំបន់កសិកម្មជីជាតិ រហូតដល់អាកាសធាតុក្តៅនៅភាគខាងលិច និងតំបន់ជ្រលងភ្នំប្រេះឆា និងតំបន់ស្ងួតមិនសូវមានជីជាតិ តំបន់ស្ងួតពាក់កណ្តាល និងវាលខ្សាច់សុទ្ធសាធ (វាលខ្សាច់ឆាល់ប៊ី និងវាលខ្សាច់នីរី)។
The African Great Lakes region, which Kenya is a part of, has been inhabited by humans since the Lower Paleolithic period. By the first millennium AD, the Bantu expansion had reached the area from West-Central Africa. The borders of the modern state consequently comprise the crossroads of the Niger-Congo, Nilo-Saharan and Afroasiatic areas of the continent, representing most major ethnolinguistic groups found in Africa. Bantu and Nilotic populations together constitute around 97% of the nation's residents. European and Arab presence in coastal Mombasa dates to the Early Modern period; European exploration of the interior began in the 19th century. The British Empire established the East Africa Protectorate in 1895, which starting in 1920 gave way to the Kenya Colony. Kenya obtained independence in December 1963. Following a referendum in August 2010 and adoption of a new constitution, Kenya is now divided into 47 semi-autonomous counties, governed by elected governors.
The capital, Nairobi, is a regional commercial hub. The economy of Kenya is the largest by GDP in East and Central Africa. Agriculture is a major employer; the country traditionally exports tea and coffee and has more recently begun to export fresh flowers to Europe. The service industry is also a major economic driver. Additionally, Kenya is a member of the East African Community trade bloc.
ឯកសារយោង
ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:កេនយ៉ា ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ប្រជាជាតិក្រុមដប់ប្រាំ ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:រដ្ឋសមាជិកនៃសហភាពអាហ្វ្រិក ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:រដ្ឋសមាជិកនៃសមាគមប្រជាជាតិនៃសហធនរដ្ឋ ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:រដ្ឋសមាជិកនៃអង្គការសហប្រជាជាតិ ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ប្រទេសអាហ្វ្រិកខាងកើត ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ប្រទេសនៅអាហ្វ្រិក
ពិជ័យនាគគឹម
ព្រះពិជ័យនាគគឹម លោកជាមន្ត្រីធំនៅខេត្តបាសាន ក្រោយមកប្រែឈ្មោះថាស្រីសឈរ រឺ ស្រីសន្ធរ។ ភរិយារបស់លោកគឺនាងបានដែលមានវណ្ណៈជាពលព្រះ មានបុត្រាជាព្រះស្ដេចកន និង អ្នកព្រះម្នាងកេសរបុប្ផា មានចៅជាសម្ដេចយសរាជា ត្រូវជាអ្នកព្រះបិតា ព្រះបាទឝ្រីឝៅគន្ធបទ។
ប្រវត្តិគ្រួសារ
​​ លោកគឹម ដែល​ធ្វើ​ការ​ជា​មន្រ្តី​រាជការមាន​ងារ​ជា​ ហ្លួងមន្រ្តី​ស្នេហា នៅស្រុកបាសាន មានភរិយាម្នាក់ឈ្មោះនាងបានដែលជាពលព្រះក៏បាន ផ្តល់កំណើតឱ្យកូនប្រុសស្រី២នាក់ ដោយកូនស្រីច្បងឈ្មោះ ស និងកូនប្រុសប្អូនឈ្មោះ កន ចំពោះកនទៀបនឹងប្រសូត្រ។ ថ្ងៃមួយ នាងបានចុះទៅដោះទុក្ខសត្វក្នុងបង្គន់ ក៏របូតទារកនោះទៅក្នុង ទឹកទៅ។ គ្រានោះមានហេតុជាអស្ចារ្យ នាំឲ្យឃើញថាទារកនោះមានបុណ្យមែនគឺថាវេលានោះ ស្រាប់តែត្រីពោធំមួយ មកទទួលលេបទារកនោះទៅក្នុងពោះបាត់ទៅ។ បន្ទាប់ពីនោះមក ព្រានប្រមង់ម្នាក់ទៅបង់សំណាញ់ក៏ត្រូវជាប់ត្រីពោនោះបានមក។ ជាកុសលទារកនឹងមានបុណ្យ មិនស្លាប់ក្នុងថ្ងៃនោះ ក៏មានហេតុបណ្ដាលឲ្យសម្ដេចព្រះមហាសង្ឃរាជ (កាលនៅជាព្រះសង្ឃសត្ថា) យប់នោះផ្ទុំស្កប់ទៅយល់សប្តិឃើញថា: ដូចជាមានទេវតាតាមកទូលថា: ព្រឹកនោះឲ្យស្ដេចយាងទៅកំពង់ទឹកដើម្បីឲ្យជួយសង្គ្រោះទារកម្នាក់ជាអ្នកមានបុណ្យមានវាសនាផង។ លុះតើនឡើង សម្ដេចក៏ទ្រង់នូវត្រៃចីវរចុះគង់ក្នុងទូកឲ្យសិស្សានុសិស្សអុំចេញទៅ។ លោកបិណ្ឌបាត្រ តាមសព្វដង តែព្រះនេត្រតែងគន់រំពៃមើល ក្រែងមានហេតុអ្វីជាចំលែកដ្បិតមានិមិត្តពីយប់មិញនោះដូចជាច្បាស់ពេកណាស់។ លុះសិស្សអុំបានបន្តិចទៅ ទូកក៏ទៅអែបប្របទូកព្រានប្រមង់នោះ។ សម្ដេចព្រះសង្ឃរាជ ស្ដេចឃើញត្រីពោក្នុងទូកព្រានប្រមង់នោះធំប្លែក ស្ដេចប្រឹងសង្កេតទតឲ្យច្បាស់។ ព្រានប្រមង់ឃើញសម្ដេចព្រះមហាសង្ឃរាជ (សង្ឃសត្ថា) អើតទៅទតត្រីនោះក៏បង្កើតឲ្យមានសទ្ធាលើកត្រីពោនោះថ្វាយដល់ព្រះអង្គ។ ព្រះអង្គទ្រង់ទទួលហើយ ក៏ឲ្យអុំទូកបិណ្ឌបាតទៅទៀត។ លុះបិណ្ឌអស់ពេលហើយ ស្ដេចឲ្យសិស្សានុសិស្សត្រឡប់មកអារាមវិញ។ ខណៈនោះសម្ដេចព្រះសង្ឃរាជ ស្ដេចមានព្រះថេរវាចាថា ត្រីពោនេះជាពោធំប្លែកពីត្រីពោសព្វដង ប្រហែលជាមានហេតុអ្វីក្នុងពោះត្រីនេះជាពុំខានឡើយ។ អស់ពួកសិស្សានុសិស្ស ឮពុទ្ធដីកាហើយ ក៏នាំគ្នាយកកាំបិត ទៅវះត្រីនោះវះទៅឃើញទារកមួយនៅរស់។ ទើបសម្ដេចឲ្យកូននោះទៅអាបានមេទាគឺប្រុសឈ្មោះបាន និងស្រីឈ្មោះនាងទានេះជាប្ដីប្រពន្ធនឹងគ្នា (សម័យពីដើម មនុស្សដែលឥតមានបណ្ដាសក្ដិ ឥតបានបួសរៀន បើប្រុសគេហៅ អា បើស្រីគេហៅមេ ជាខ្ញុំរបស់សម្ដេចព្រះសង្ឃរាជ) ឲ្យយកទៅចិញ្ចឹមរក្សា។ ដោយប្រមើលឃើញពី និស្ស័យរបស់ទារកនេះជាអ្នកមានបុណ្យធំឡើង នឹងក្លាយជាស្តេចផែនដីនោះ លោកគ្រូចៅ អធិការក៏ទទួលយក និងបានដាក់ឈ្មោះឱ្យថា “កន” ដោយបានបង្ហាត់បង្រៀនតាំងពីអក្សរ លេខនឰន្ត ក្បាច់គុន ក្បួនត្រៃវេទ ត្រៃល័ក្ខ ចេះចាំគ្មានចន្លោះ។ ព្រះពិជ័យនាគ និង ភរិយា លុះបានដឹងថា កូនខ្លួនពុំស្លាប់ទេ ក៏ទៅក្រាបថ្វាយបង្គំប្រគេនទារកនោះថាឲ្យនៅនឹងសម្ដេចព្រះសង្ឃរាជចុះ។ សម្ដេចព្រះសង្ឃរាជឲ្យទារកនោះឈ្មោះ អា កៅ តែឪពុកម្ដាយហៅថា អាកន រៀងមក។ ក្រោយ​ពេល​ដែល​នាង​ពៅ រឺ នាងស បាន​ក្លាយ​ជា​ស្នំឯក​របស់​ ​​ស្តេច​ឝ្រីឝៅគន្ធបទ និងមាន​ងារ​ជា​អ្នក​ម្នាង​ហើយ ស្តេចឝ្រីឝៅគន្ធបទ ក៏​បាន​តំឡើង​ងារលោក​ គឹម ពី​​ហ្លួង​មន្រ្តី​ស្នេហាទៅ​ជាព្រះពិជ័យនាគវិញ។ ព្រះអង្គអោយហៅ បិតាមាតា អ្នកព្រះម្នាងកេសរបុប្ផានោះ ព្រះឝ្រីឝៅគន្ធបទលើកយកឲ្យខ្ពស់ឡើង។ បិតាឲ្យហៅថា អ្នកព្រះបិតា ពិជ័យនាគ មាតា ឲ្យហៅថា អ្នកព្រះមាតា មេបាន។ ឯឈ្មោះកន ដែលជាកូន អ្នកព្រះបិតាពិជ័យនាគនោះ លុះចំរើនធំឡើងមានចំណេះប្រាជ្ញាឆ្លៀវឆ្លាតបំរើគ្រូ គ្រូក៏ពេញព្រះទ័យ និង រៀនសូត្រអ្វីៗប្រាប់តែម្ដងក៏ចាំជាប់។ សម្ដេចព្រះមហាសង្ឃរាជ (ព្រះសង្ឃសត្ថា) ទ្រង់ប្រិតប្រៀនទាំងអក្សរសាស្ត្រ ទាំងសិល្បសាស្ត្រមន្តវិជ្ជាការ គាថា កៅទណ្ឌ ក្បួនតំរាផងទាំងឡាយ គ្រប់សព្វសារពើឥតចន្លោះហើយ កន ក៏ចេះស្ទាត់លើសសិស្សានុសិស្សទាំងពួង។ គ្រូបានទំនាយឲ្យថា: កន នេះនឹងបានគ្រងស្រុកថ្ងៃណាមួយជាមិនខាន។
អ្នកព្រះពិជ័យនាគ អ្នកម៉ែបាន កាលឃើញកូនប្រុស មានរូបរាងល្អ មានចំណេះវិជ្ជា ប្រាជ្ញា ក៏ពូកែ អាយុ ១៦ ឆ្នាំហើយ ក៏នាំខ្លួនកូនទៅក្រាបទូលព្រះបរមបពិត្រ។ ព្រះបរមបពិត្រ ទ្រង់ជ្រាបថា កនជាប្អូនអ្នកព្រះស្នំឯក ក៏ទ្រង់ប្រោសប្រាណ ឲ្យហៅនាយ កន នៅក្នុងតំណែងមហាតលិក។ លុះយូរបន្តិចមក ព្រះបរមបពិត្រ ទ្រង់ប្រោសតាំងនាយកន ជាឧកម៉ឺនស្នេហាចមចិត្ត។ អស់រាស្ត្រប្រជាកោតខ្លាចអ្នកម៉ឺនស្នេហាចមចិត្ត ចូលពឹងបុណ្យអំណាចអ្នកព្រះពិជ័យនាគ អ្នកម៉ែបាន អ្នកម៉ឺនស្នេហាចមចិត្តជាច្រើន។ បន្ទាប់ពីបងស្រីក្លាយជា ស្នំឯករបស់ស្តេចផែនដី កនក៏បានក្លាយជាមន្ត្រីជំនិតរបស់ព្រះរាជា តែដោយសារតែព្រះបាទឝ្រីឝៅគន្ធបទ ជឿសំដីញុះញង់របស់មន្ត្រីឡេមឡឺម រៀបគំរោងសំលាប់ប្អូនថ្លៃ ធ្វើឱ្យនាយកនកើតក្តីឈឺចាប់ក៏តាំងរើបំរះ ហើយបានឡើងគ្រងរាជ្យនៅក្នុងព្រះជន្ម ២៩ វស្សា។ ប៉ុន្តែសោយរាជ្យ បានតែ ១៤ ព្រះវស្សាប៉ុណ្ណោះ ក៏យាងចូលទិវង្គត ក្នុងសង្គ្រាមជាមួយព្រះបាទចន្ទរាជានា គ.ស ១៥២៥ ក្នុងព្រះជន្ម​ ៤២ វស្សា។
ចំបាំងជាមួយកូនខ្លួន
កងល្បាតរបស់ពញាយមរាជ និង វង្សាអគ្គរាជយល់មនុស្សម្នាក់ស្លាប់ក៏ដឹងថាព្រះស្ដេចកនសំលាប់ តែពុំដឹងជារត់ទៅទិសណា។ លុះស៊ើបតាមរាស្ត្រប្រជាទៅទើបដឹងជាក់ជារត់ទៅតាំងខ្លួនឯស្រុកបាភ្នំ។ ទាហានរបស់ពញាយមរាជ និងវង្សាអគ្គរាជគិតគ្នាថានឹងលើកទ័ពតាមទៅចាប់ព្រះស្ដេចកន តែរាស្ត្រទាំងនោះឃាត់ថានឹងទៅជាល្បាតដូច្នេះពុំបានទេ ដ្បិតព្រះស្ដេចកនសង្កត់បានតាំងពីខេត្តតូចធំ ចុះចូលជាច្រើនមានកងទ័ពរាប់ម៉ឺនរាប់ពាន់ទៅហើយ។ ឯនាយកងល្បាតស្ដាប់បានដំណឹងជាក់ហើយ ក៏នាំគ្នាយកសេចក្ដីនោះចូលទៅប្ដឹងចៅពញាយមរាជ និង ចៅពញាវង្សាអគ្គរាជជាសេនាបតី។ សេនាបតីទាំងពីរនេះយកសេចក្ដីនោះនាំឡើងក្រាបបង្គំទូលថា: សូមទ្រង់ត្រាស់បង្គាប់លើព្រះពិជ័យនាគ ឲ្យធ្វើសំបុត្រប្រាប់ប្រាមទៅកូនឲ្យចូលមកគាល់។ បើកូនពុំចូលមកទេសឹមយើងលើកទ័ពធំទៅចាប់ព្រះស្ដេចកន ព្រះស្ដេចកនគង់រត់មិនរួចឡើយ។ សម្ដេចព្រះបរមពិត្រទ្រង់ព្រះសណ្ដាប់ហើយ ទ្រង់ត្រូវព្រះទ័យណាស់ ទើបត្រាស់បង្គាប់ព្រះពិជ័យនាគជាបិតា និង ព្រះស្នំឯកជាបងឲ្យធ្វើសំបុត្រប្រាប់ទៅព្រះស្ដេចកនឲ្យចូលមកគាល់ចុះទ្រង់នឹងលើកទោស លែងឲ្យមានទោសតទៅទៀតហើយ។ ព្រះពិជ័យនាគ និង ព្រះស្នំឯកក៏បានធ្វើតាមទ្រង់ត្រាស់បង្គាប់។ លុះបំរើនោះទៅដល់ទ្វាររបងហើយក៏ស្រែកប្រាប់នាយទ្វារថា: ខ្ញុំជារាជបំរើហ្លួង។ ហ្លួងឲ្យខ្ញុំនាំសំបុត្រព្រះពិជ័យនាគបិតាមកជូនឃុនហ្លួងព្រះស្ដេច។
ឃុនហ្លួងព្រះស្ដេចដឹងកលនេះយល់ប្រាកដជាបិតាឲ្យមកយកខ្លួនហើយក៏គិតថា: អញបានចំណាប់ហើយ អញត្រូវនិយាយឲ្យរាស្ត្រដឹងឮច្បាស់ថាហ្លួងឲ្យមកតឿនការសង្គ្រាមវិញ។ លុះគិតដូច្នេះហើយ ឃុនហ្លួងព្រះស្ដេចកន ក៏ក្លែងនិយាយប្រាប់ក្រមការទាំងពួងថា: ព្រះរាជឱង្ការនេះឲ្យមកតឿនការសំងាត់ហើយ។ ថាយើង ក៏រៀបចំមិនទាន់ស្រេចដោយក្រមការធ្វើការធ្វេសប្រហែសពេកបានជាយឺតយូរ។ ឥឡូវព្រះរាជឱង្ការឲ្យអញ្ជើញមកដល់ហើយ ដូច្នេះចូរអស់ក្រមការរៀបគ្រឿងបូជាទៅអញ្ជើញព្រះរាជឱង្ការនោះចូលមក។ ក្រមការឮដូច្នោះហើយរឹងឃើញថាកលរបស់ឃុនហ្លួងព្រះស្ដេចកននេះជាការណ៍ពិតណាស់ក៏តែងខ្លួនតាមយសសក្ដិ ហើយមានសេនាទាហានកាន់គ្រឿងអាវុធ និង គ្រែមួយព្រមទាំងតោក ៥ ជាន់ចេញទៅតំកល់សំបុត្រនោះចូលមកតំកល់ក្នុងបន្ទាយ។ ព្រះស្ដេចកនក៏ក្លែងធ្វើជាក្រាបថ្វាយបង្គំ ៣ ដង ហើយបណ្ដេញក្រមការទាំងអស់ឲ្យចេញទៅឆ្ងាយសិន ដ្បិតត្រូវថ្លែងព្រះរាជឱង្ការនោះសំងាត់។ ក្រមការទាំងអស់ ក៏ជឿពិតថាសេចក្ដីព្រះរាជឱង្ការនោះជាសំងាត់ឲ្យមកតឿនការសំងាត់គឺការណ៍សង្គ្រាមនោះមែន ក៏ដើរចេញទៅក្រៅអស់ទៅ។ ខណៈនោះ ព្រះស្ដេចកនមើលដឹងសេចក្ដីថា ព្រះពិជ័យនាគបិតា និង ព្រះស្នំឯក ប្រាប់មកឲ្យខ្លួនចូលទៅគាល់ហ្លួង ហ្លួងនឹងលើកទោសហើយ។
ព្រះស្ដេចកនមើលចប់ដឹងសេចក្ដីហើយ ក៏ឆ្លើយប្រាប់ក្លែងទៅនឹងបំរើវិញថា: ឲ្យជំរាបលោកឪពុក និង អ្នកបងថា! ទ្រង់ព្រះមេត្តាប្រោសលើកលែងទោសដូច្នោះ នោះព្រះគុណធំឥតស្មើជាទីបំផុត។ ខ្ញុំនឹងចូលទៅជាខ្ញុំរាជការតាមដើមវិញ តែសូមបង្អង់ចាំចាត់ឲ្យរាស្ត្រប្រជាដែលតាមមកផងនោះត្រឡប់ទៅទីលំនៅវិញសិន។ ខ្ញុំចាត់ការនេះស្រេចកាលណាខ្ញុំនឹងចូលទៅជាក្រោយកុំឲ្យលោកឪពុកអ្នកបងព្រួយចិត្តឡើយ។ លុះប្រាប់ចប់ហើយ នាយកនក៏ឲ្យរាជបំរើនោះត្រឡប់មកវិញ។ រាជបំរើនោះចេញផុតទៅ ព្រះស្ដេចកនធ្វើជារត់តាមទៅស្រែកផ្ដាំថា: ឲ្យលោកឪពុក និង អ្នកបងក្រាបទូលការណ៍នោះថាជិតបានសំរេចហើយ ខ្ញុំនឹងលើកទៅឆាប់ហើយ ឲ្យទ្រង់ទុកព្រះរាជហឫទ័យចុះ។ អ្នកឯងមកឃើញមនុស្សម្នាមកកកកុំនឹងភ្នែកហើយ។ ខណៈដែលព្រះស្ដេចកនស្រែកផ្ដាំដូច្នោះ បំរើចូលចិត្តថាប្រាកដជានឹងលើកលែងក្បត់ហើយ ហើយឲ្យកងទ័ពត្រឡប់ទៅស្រុកវិញមែន។ ចំណែកក្រមការ និង កំណែនទាំងប៉ុន្មាន កាលបានស្ដាប់សំដីថ្លែងរបស់ព្រះស្ដេចកននេះហើយក៏ជឿចូលចិត្តថាហ្លួងឲ្យមកតឿនកងទ័ពឲ្យប្រញាប់ទៅមែន។ ក្រោយនោះមកព្រះស្ដេចកនឲ្យធ្វើសំបុត្រប្រកាសប្រាប់ក្រមការ និង រាស្ត្រឲ្យដឹងគ្រប់គ្នាថា: ព្រះករុណាជាអម្ចាស់ជីវិតលើត្បូងត្រាស់មកឲ្យតឿនយើង ឲ្យយើងចេញមកជាមេកងធ្វើគតចៅពញាចន្ទរាជា។ ថាក្រែងអស់រាស្ត្រពុំជឿ ទ្រង់ចាត់រាជាបំរើឲ្យអញ្ជើញព្រះរាជឱង្ការបានឡាយព្រះហស្ថលេខាមកថែមទៀតផង។ នោះបើឈ្មោះណាយកអាសាចាប់ចៅពញាចន្ទរាជាសំលាប់បាន ទ្រង់ឲ្យជាមាសមួយរយតម្លឹង ហើយយើងនឹងក្រាបទូលឲ្យលើកយសសក្ដិអ្នកនោះជានាម៉ឺនធំផង។ អស់ក្រមការប្រជារាស្ត្របានឃើញសំបុត្រប្រកាសហើយ ពុំដឹងឧបាយក៏នាំគ្នាចុះចូលទទួលអាសាជាច្រើន។ ព្រះរាជបំរើនោះត្រឡប់វិញទៅដល់ហើយ ក៏ចូលទៅក្រាបបង្គំទូលដំណើរតាមសេចក្ដីព្រះស្ដេចកនផ្ដាំមក។ ព្រះបរមបពិត្រទ្រង់ជ្រាបគ្រប់ប្រការ ក៏ស្មានថាជាការពិតមែនទ្រង់ពុំបានឲ្យកេណ្ឌកងទ័ពរក្សាព្រះនគរឡើយ។ ទ្រង់បង្គាប់ព្រះស្នំឯកថា: ឲ្យចាត់បំរើស្រីៗ ឲ្យស្ដីលួងលោមព្រះស្ដេចកនឲ្យចូលមកឲ្យឆាប់កុំឲ្យបង្អង់ឲ្យយឺតយូរឡើយ។ អ្នកព្រះស្នំឯក​​​​​​​​​​​​ពុំហ៊ានទូលទាស់ក៏ចាត់បំរើស្រីស្រដីថាឲ្យទៅស្រដីលួងលោម បញ្ចុះបញ្ចូលតាមត្រាស់បង្គាប់។ លុះបំរើទៅដល់ជំរាបថា: អ្នកជាម្ចាស់បានក្រាបបង្គំទូលសុំព្រះរាជទានលើកទោសអ្នកព្រះស្ដេចអស់ហើយ។ បើអ្នកព្រះស្ដេចមិនចូលទៅគាល់ក្នុងវេលានេះទេ ព្រះបរមបពិត្រស្ដេចនឹងលើកទ័ពមកចាប់ដោយព្រះអង្គឯង។ ហេតុនេះ បើលោកបង្អង់ឲ្យយូរទៅការណ៍នេះនឹងកើតជាសឹកសង្គ្រាមជ័យ ហើយអ្នកជាម្ចាស់នឹងជួយលោកពុំរួចទេ។
ព្រះស្ដេចកនស្ដាប់ហើយក៏នឹកថាស្ដេចនេះល្ងង់ណាស់។ បើល្ងង់យ៉ាងនេះគង់នឹងបានរាជសម្បត្តិមកអញហើយ។ លុះគិតដូច្នេះហើយ ព្រះស្ដេចកនក៏តបជាឧបាយថា: ឲ្យអ្នកបងបង្អង់ទំរាំតែរាស្ត្រត្រឡប់ទៅស្រុកដើមវិញចុះ ប្រហែលជាខែក្រោយៗនេះនឹងចូលទៅក្រាបបង្គំគាល់ព្រះបរមនាថបរមបពិត្រហើយ សូមកុំឲ្យទ្រង់ព្រួយព្រះទ័យឡើយ។ កុំភ័យនឹងខ្ញុំ ខ្ញុំមិនក្បត់ទេ។ ស្រីបំរើទាំងនោះ ត្រឡប់វិលមកយកសេចក្ដីក្រាបបង្គំទូលតាមដំណើរវិញគ្រប់ប្រការ។ ព្រះបរមបពិត្រស្ដេចបានទ្រង់ជ្រាបហើយ ក៏ត្រាស់ឲ្យបង្អង់ស្ដាប់ការណ៍តទៅទៀត។
ព្រះស្ដេចកន កាលបើពួកស្រីបំរើទាំងនោះ ត្រឡប់មកវិញហើយ ខ្លួនក៏រឹងរឹតតែចាត់កងទ័ពចេញទៅសង្កត់បញ្ចុះបញ្ចូលអាណាប្រជានុរាស្ត្របង្ហាត់សេនាទាហានបានជាច្រើនកើនចំនួនឡើងតែរាល់ថ្ងៃ។ អស់ប្រជានុរាស្ត្រដែលជាខ្ញុំរាជការឃើញមានព្រះរាជបំរើឲ្យទៅមករកគ្នារឿយៗហើយឮពាក្យប្រកាសរបស់ព្រះស្ដេចកនថា: ព្រះបាទអ្នកជាអម្ចាស់ត្រាស់ប្រើឲ្យចេញទៅគិតការណ៍សំលាប់ចៅពញាចន្ទរាជា ដូច្នេះក៏យល់ថាមែន។ រាស្ត្រទាំងនោះស្រដីតៗគ្នាថា: ហ្លួងព្រះស្ដេចកនទៅបង្កើតទ័ពលើកទៅលុកសម្ដេចព្រះអនុជនេះឃើញថាពិតមែនហើយ ព្រោះមានបំរើទៅមកតឿនការរាជការនេះរឿយៗ សេចក្ដីបរិហារនេះពុំស្ងាត់ រឹងតែឮឡើងៗ ពេញទាំងព្រះនគរបវររាជធានី។
ស្ដេចកនដែលចាត់មេកងទ័ពឲ្យចេញសង្កត់ខេត្តតូចធំកេណ្ឌរេហ៍ពលបានមកជួបជុំល្មមជាមាំមួនហើយ លុះបានដឹងថា ចៅពញាចន្ទរាជារត់ទៅស្រុកសៀម ដូចឧបាយដែលខ្លួនគិតដូច្នោះហើយក៏អរណាស់ ទើបប្រឹក្សានឹងនាយកងទ័ពថា៖ ពីដើមអញញញើតតែ ចៅពញាចន្ទរាជាមួយអង្គនេះឯងក្រៅពីនេះ អញពុំឃើញនរណានឹងក្លាហានចេញតនឹងអញបានឡើយ។ ឥឡូវចៅពញាចន្ទរាជារត់ទៅស្រុកសៀមបាត់ហើយ បើដូច្នេះគំនិតអញនេះគង់នឹងបានសំរេចដោយងាយជាមិនខាន។ ព្រះស្ដេចកនថាហើយ ក៏ប្រជុំរេហ៍ពលចាត់ទ័ពជាប៉ែកឆ្វេងប៉ែកស្ដាំ ទ័ពស្រួចលើកទៅបោះនៅចុងខេត្តស្រីសឈរដែនព្រះនគរហ្លួង។ ចំណែកឯ ព្រះបរមបពិត្រដែលស្ដេចរង់ចាំព្រះស្ដេចកននឹងចូលមកគាល់នោះ លុះយល់បាត់យូរពេកក៏ត្រាស់សួរអ្នកព្រះស្នំឯកថា៖ ប្អូនឯងម្ដេចក៏ពុំឃើញចូលមក តើឯងឮដំណឹងដូចម្ដេចដែរ? ព្រះម្នាងកេសរបុប្ផាក្រាបទូលថា៖ ខ្ញុំម្ចាស់ឲ្យបំរើទៅតឿនវា វាថាកុំឲ្យភ័យនឹងវា វាមិនក្បត់ទេ។ ថាកាលណា វាជូនរាស្ត្រទៅស្រុករួចហើយ វានឹងចូលមកក្រាបបង្គំគាល់។ ឥឡូវស្រាប់តែបាត់ទៅៗ ចាំព្រឹកនេះ ខ្ញុំម្ចាស់នឹងចាត់បំរើ ឲ្យទៅតឿនវាទៀត។
ព្រះបាទបរមបពិត្រ ស្ដេចចេញកងទ័ពទៅ ក៏ឃើញថា: កងទ័ពព្រះស្ដេចកនច្រើនក្ដាត់ ចោមព័ទ្ធជាបីផ្លូវដូច្នេះហើយ កងទ័ពខាងព្រះអង្គ ក៏ចេះតែរត់រាមិនទទួលច្បាំងសោះ។ ខណៈនោះ ព្រះអង្គថយទ័ពទៅតាំងនៅខេត្តលង្វែក បន្ថយគ្រប់គ្រួឲ្យទៅឈប់នៅសំរោងសែន ដែនខេត្តអាសន្ទុក (សព្វថ្ងៃសំរោងសែនជាឃុំមួយ នៅក្នុងស្រុកកំពង់លែង ខេត្តកំពង់ឆ្នាំង)។ ស្ដេចចាត់នាយកង នាយទ័ពឲ្យទៅកេណ្ឌកងទ័ពពីខេត្តខាងជើងថែមទៀត។ ស្ដេចកនកាលបានវាយបន្ទាយភ្នំពេញបែកហើយ ក៏ដេញកងទ័ពចូលបន្ទាយចាប់អស់រាស្ត្រប្រជា រឹបយកស្បៀងអាហារសស្ត្រាវុធបានជាច្រើន ហើយក៏តាំងនាម៉ឺនសព្វមុខមន្ត្រី ចៅហ្វាយស្រុកធំតូច ឲ្យចេញទៅសង្កត់ខេត្តខាងត្បូង ខាងលិច គឺខេត្តបាទី ព្រៃក្របាស ទ្រាំង បន្ទាយមាស កំពត កំពង់សោម ខេត្តបាសាក់ ព្រះត្រពាំង ឪម៉ោ ក្រមួនស ទឹកខ្មៅ រៀងដល់ព្រៃនគរ បារៀ ដូនណាយ លង់ហោ ផ្សារដែក សឹងចុះចូលព្រះស្ដេចកនទាំងអស់ ព្រោះក្នុងវេលានោះ បណ្ដារាស្ត្រចូលចិត្តថា: ព្រះស្ដេចកននេះជាអ្នកមានបុណ្យទើបអាណាប្រជានុរាស្ត្រនាំគ្នាមកថ្វាយបង្គំចុះចូលជាច្រើន។ លុះដល់មកឆ្នាំកុរ សប្តស័ក ព.ស. ២០៥៩ - គ.ស. ១៥១៥ - ម.ស. ១៤៣៧ - ច.ស. ៨៧៧ ព្រះស្ដេចកន ចាត់ចែងកងទ័ពជា ៤កង ឲ្យលើកទៅវាយបន្ទាយលង្វែកមួយកងមានរេហ៍ពល ៤០០០០ នាក់ឲ្យលើកទៅនៅបន្ទាយភ្នំពេញមួយកងមានរេហ៍ពល ៥០០០០ នាក់ ឲ្យលើកទៅខាងផ្លូវទន្លេធំមួយកង មានពល ៣០០០០ នាក់។ តែខ្លួនព្រះស្ដេចកនឯង មានកងពល ៤០០០០ នាក់តត្រឡប់ទៅនៅខែត្រស្រីសន្ធរវិញ។
មេទ័ពដែលព្រះស្ដេចកនឲ្យទៅវាយបន្ទាយលង្វែកនោះបានលើកទៅចោមវាយមួយថ្ងៃហើយ តែមិនទាន់ជាបានការយ៉ាងណានៅឡើយ។ ឯមេទ័ពដែលទៅខាងផ្លូវទន្លេធំនោះ លុះទៅដល់ខែត្រកំពង់សៀមហើយ ​ក៏បោះបន្ទាយបញ្ឈប់ទ័ពចាំស្ដាប់កិច្ចកលចៅហ្វាយស្រុកនានា។ ចៅហ្វាយស្រុកខែត្រកំពង់សៀម ស្ទឹងត្រែងដឹងថាមេទ័ពខាងព្រះស្ដេចកនលើកទ័ពចូលមកដល់ខែត្ររបស់ខ្លួនហើយ ក៏កេណ្ឌទ័ពបំរុងទុកចាំទទួលច្បាំង ហើយក៏បកសំបុត្រប្ដឹងទៅសេនាបតីគ្រប់ប្រការ។ សេនាបតីយកសេចក្ដីក្រាបបង្គំទូល តាមដំណើរ។ ព្រះបរមបពិត្រ ទ្រង់ជ្រាបគ្រប់ប្រការហើយទ្រង់ត្រាស់ថា: ខាងនេះមានកងទ័ពចូលមកចោមរោមខាងនោះក៏មានកងទ័ពទៅចោមដែរ។ បើដូច្នេះ យើងនឹងចែកកងទ័ពឲ្យទៅជួយខ្លះ កាលណាឡើយទ័ពយើងនឹងទ្រាំនឹងទ័ពសត្រូវបាន។ ព្រះបរមបពិត្រទ្រង់ត្រាស់តទៅទៀតថា: ពីដើមឡើយសង្ឃឹមសម្ដេចព្រះអនុជចន្ទរាជា ឥឡូវសម្ដេចព្រះអនុជចាញ់ឧបាយកលសត្រូវរត់ទៅក្រុងទេពបាត់ទៅហើយ។ នៅឡើយសង្ឃឹមតែចៅពញាយសរាជាដែលឧកញ៉ាយមរាជ យកទៅរក្សាតែបុត្រាក៏ទើបតែនឹងបានព្រះជន្មបួនប្រាំខួបប៉ុណ្ណោះនឹងរំពឹងលើអ្នកណាក៏ពុំបាន ទើបទ្រង់ត្រាស់ប្រើចៅពញាក្រឡាហោមឲ្យឃុំពលដែលទើបនឹងមកដល់ថ្មីនោះ ១០០០០ នាក់ ឲ្យលើកឆ្លងទៅជួយខែត្រខាងកើត។ ចៅពញាក្រឡាហោមបានទទួលរាជបញ្ជាហើយ ក៏ថ្វាយបង្គំ ឃុំពល ១០០០០ នាក់នោះលើកឆ្លងទៅតាមព្រះរាជបញ្ជា។ ព្រះបរមបពិត្រស្ដេចទុកទាហានឲ្យនៅរក្សាបន្ទាយលង្វែកតែពល ២៥០០០ នាក់ប៉ុណ្ណោះ។
មេទ័ពដែលព្រះស្ដេចកនឲ្យលើកទៅចោមទ័ពហ្លួងនៅបន្ទាយលង្វែកនោះ កាលដឹងថាបន្ទាយនោះធ្វើមាំមួនណាស់ ​​​​​​​​​​​​​​ប៉ុន្តែកងទ័ពដែលនៅរក្សាបន្ទាយនោះមានតែ ២៥០០០ នាក់ទេក៏មានសំបុត្របកមកសុំកងទ័ពពីបន្ទាយចតុម្មុខបាន ១០០០០ នាក់ទៀតជា ៥០០០០ នាក់ ព្រមដោយគ្រឿងសស្ត្រាវុធផង។ កាលបានទ័ពហើយ មេទ័ពខាងព្រះស្ដេចកនក៏លើកទៅចោមបន្ទាយលង្វែកច្បាំងបាញ់គ្នាអស់ ៤ យប់ ៤ ថ្ងៃ ពុំឈប់ឈរសោះ។ វាយផ្លាស់គ្នាចូលចោមជាមាំមួនណាស់។ កងទ័ពហ្លួងដែលមានរេហ៍ពលតិចក្រឡេកមើលទៅខាងកងទ័ពសត្រូវ ដែលផ្លាស់គ្នា ដូចជាគេមានកងទ័ពថែមមកទៀត ព្រះអង្គក៏យល់ថា នឹងទ្រាំទៅទៀតពុំបានឡើយ ទើបទ្រង់ថយទ័ព ទៅតាំងនៅខេត្តអម្រាគគិរិន្តបូណ៌ (គឺស្រុកបរិបូណ៌សព្វថ្ងៃនេះ)។ ទ្រង់ឲ្យបន្ថយគ្រប់គ្រូ ទៅនៅសំរោងសែន ក្នុងខែត្រសន្ទុកអស់។
មេទ័ពព្រះស្ដេចកនក៏លើកទ័ពដេញតាមទៅ។ ចំណែកចៅពញាក្រឡាហោម ជាមេទ័ពហ្លួងដែលហ្លួងបង្គាប់ឲ្យលើកឆ្លងទៅជួយខែត្រខាងកើតនោះ លុះដល់ពាក់កណ្ដាលផ្លូវដឹងថាទ័ពហ្លួងបែកនឹងទ័ពសត្រូវហើយ ក៏លើកកងទ័ពត្រឡប់មកវាយទ័ពសត្រូវពីខាងក្រោយវិញ។ ឯសត្រូវ ក៏រាយទ័ពវាយត្រឡប់មក ប្រកាប់គ្នាយ៉ាងក្លាហាន នឹងទ័ពចៅពញាក្រឡាហោមជាមេទ័ពហ្លួង។ ទ័ពសត្រូវនៅក្នុងចំណោមរេហ៍ពលហ្លួង ដែលវាយផ្ទប់ទាំងសងខាង ក៏ស្លុតស្លាប់ជាច្រើនពាន់ប្លាយ អន្តរាយបែកទ័ព រត់ត្រឡប់ចូលមកភ្នំពេញវិញ។
ឯសម្ដេចព្រះបរមបពិត្រ (មហាក្សត្រខ្មែរ) ស្ដេចត្រាស់ឲ្យចៅពញាសួគ៌ាលោក (ចៅហ្វាយស្រុកខែត្រពោធិសាត់) ជាមេទ័ពឃុំពល ១០០០០ នាក់ទៅឈររក្សាខែត្ររលាប្អៀ ឲ្យចៅពញាយមរាជជាបិតាលៀង (ឪពុកចិញ្ចឹម) របស់ចៅពញាយសរាជា នាំពល ៥០០០ នាក់ទៅវាយយកខែត្រខាងកើតឲ្យបានមកវិញ។ លុះចាត់ការរួចហើយ សម្ដេចព្រះបរមបពិត្រលើកទ័ពទៅប្រជុំនៅខែត្រអាសន្ទុក។
ឯកសារយោង
ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:រាជវង្សព្រះស្រីជេដ្ឋាចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:មន្ត្រីសម័យចតុមុខចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ព្រះសម័យចតុមុខចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:អ្នកព្រះបិតាសម័យចតុមុខចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ហ្លួងសម័យចតុមុខចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ពិជ័យនាគសម័យចតុមុខចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:មន្ត្រីស្នេហាសម័យចតុមុខ
នគរពួកមន
ពួកនគរមន គឺជាមូលដ្ឋានគ្រឹះខាងនយោបាយរបស់ពួកជនជាតិនិយាយភាសាមន ដែលធ្លាប់បានគ្រប់គ្រងផ្នែកដ៏ធំនៃប្រទេសភូមាសព្វថ្ងៃនេះ ក្នុងសម័យកាលផ្សេងៗកាលពី១២០០ឆ្នាំមុននេះ។ នគរទាំងនេះបើតាមពង្សាវតារមន នគរសុធម្ម (សតវត្សទី៩-១០៥៧) នគរហង្សាវត្តី (១២៨៧-១៥៣៩) និង នគរហង្សាវត្តីបាគូ (១៧៤០-១៧៥៧)។ នៅប្រទេសថៃ ស្រីគោត្តបុរ (ម.គ.ស ១៥០០-គ.ស ៥០០) ទ្វារវត្តី (ចនសបុរ) (២០០-៦០០) នៅភាគកណ្ដាលប្រទេសថៃ, ហរិបុញ្ជយ (៦៦១-១២៩២) គឺជានគរមននៅភាគខាងជើងថៃ រាជធានីស្ថិតនៅលាំពូន, នគរលវោ (៤៥០–១៣៨៨) នៅច្រាំងទន្លេចៅព្រះយាខាងឆ្វេងភាគខាងលើ។ នៅលាវ ស្រីគោតបុរ (សតវត្សទី៨-ទី១១) ស្ថិតនៅប្រទេសលាវម្ដុំវាំងចន្ទន៍សព្វថ្ងៃនេះ អ្នកប្រាជ្ញលាវថា ប្រហែលជានគរវ៉ិនតាន រឺ កម្វុជលើ។
រដ្ឋដំបូងៗ
នគរដែលត្រូវបានគេកត់ត្រាលើកដំបូងត្រូវបានគេសន្មតថាជារបស់ជនជាតិមនមានឈ្មោះថា ទ្វារវត្តី ដែលបានរុងរឿងរហូតដល់ក្បែរៗឆ្នាំគ.ស ១០០០ នៅពេលនោះរាជធានីរបស់មនត្រូវបានបំផ្លិចបំផ្លាញដោយកម្វុជទេស និងអ្នកស្រុកមួយភាគធំបានរត់ភៀសខ្លួនទៅភាគខាងលិចទៅដល់ភូមាភាគខាងក្រោមសព្វថ្ងៃនេះ និងជាចុងក្រោយបានបង្កើតបុរីរដ្ឋថ្មីៗជាច្រើន។
ស្រីគោត្តបុរ
តាមរយៈបុរេប្រវត្តិសាស្ត្រ ភស្តុតាងដើមបង្អស់នៃពួកមនុស្សមួយចំនួននៅម្ខាងនៃផែនដីនេះត្រូវបានគេយកចេញពីបាសាណីភូតនៃពួកមនុស្សដែលគេឱ្យឈ្មោះថា មនុស្សលាំបាង។ បាសាណីភូតទាំងនេះគឺទទួលបានពីទីកន្លែងនានាដែលមានអាយុកាលចាប់ពីមួយលានដល់ប្រាំសែនឆ្នាំ។ ក្នុងយុគសំរឹទ្ធ និងដែកនៃប្រវត្តិសាស្ត្របុរាណ (ម.គ.ស ១៥០០-គ.ស ៥០០) យើងបានចាប់ផ្ដើមរកឃើញស្ថានីយ៍មួយចំនួនទៀតដែលជាសហគមន៍ស្រែចំការក្នុងតំបន់ត្រូវត្រង់នឹងប្រទេសថៃសព្វថ្ងៃនេះ។ នៅភាគឦសានតាមដងទន្លេនិងតំបន់ដែលមានព្រំដែនជាប់កម្ពុជាសព្វថ្ងៃ មានភស្តុតាងស្ដីអំពីវប្បធម៌ស្រីគោត្តបុរបានបង្កើតឡើងដោយជនជាតិខ្មែរ-មន។ ភាគច្រើនដែលយើងមើលឃើញនេះគ្រាន់តែជាវប្បធម៌រណបនៃជនជាតិមនដែលធ្លាប់បានរស់នៅតាមបណ្ដោយទន្លេចៅព្រះយាភាគខាងក្រោមតែប៉ុណ្ណោះ។ វប្បធម៌មនទ្វារវត្តីមិនបានបន្តយូរជាងសតវត្សទីដប់ឡើយ។ ដោយផ្ដោតការយកចិត្តទុកដាក់លើតំបន់ជាក់លាក់មួយដែលបានរកឃើញនៅថៃភាគខាងជើង ភស្តុតាងចាស់បំផុតដែលបង្ហាញថាមានមនុស្សដែលបានរស់នៅក្នុងតំបន់នេះគឺដោយសារតែមានគ្រឿងស្មូនត្រូវបានគេរកឃើញសព្វថ្ងៃនេះបានតំកល់ទុកនៅតាមសារៈមន្ទីរមួយចំនួន។
ស្រីគោតបុរ
ស្រីគោតបុរ (សតវត្សទី៨-ទី១១) ត្រូវបានគិតដោយពួកអ្នកប្រវត្តិវិទូលាវថាគឺជានគរតែមួយនឹងនគរវ៉ឹនតាន ដែលតាមរយៈវស្សាន្តប្បវត្តិរបស់ចិន ដែលបានធ្វើបេសកកម្មលើកសួយសារអាករបន្តបន្ទាប់បួនលើកទៅកាន់រាជវាំងរាជវង្សថាងកំឡុងសតវត្សទី៨។ ស្រីគោតបុរដើមឡើយបានស្ថិតនៅច្រាំងខាងលិចនៃទន្លេមគេង្គនៅត្រង់ថៃសម័យទំនើប និងនៅត្រង់មាត់នៃទន្លេសេបាងផ្វៃ ប៉ុន្តែបន្តបន្ទាប់មកទៀតបានតាំងទៅភាគខាងកើតបរិវេណប្រាំមួយសហាតិមាត្រភាគខាងត្បូងនៃទាខែកសម័យទំនើប មឿងឯកនៃខ្វែងខាំមួន ជាទីដែលធាតុស្រីគោត្តបងគង់វង្សនៅមកដល់បច្ចុប្បន្ន។ មហាកំពែងដ៏អាថ៌កំបាំង ដែលលាតសន្ធឹង ១៥ សហាតិមាត្រពីភាគខាងជើងទាខែកទៅដល់ទន្លេសេបាងផ្វៃ ប្រហែលធ្លាប់ជាភាគនៃបន្ទាយទីក្រុងនេះ។ អ្នកប្រាជ្ញខ្លះយល់ថាចន្ទបុរី (ចាន់ថាបុរី) មានដើមកំណើតដំបូងបង្អស់នៅរដ្ឋធានីវាំងចន្ទន៍ មានកំណើតនៅសតវត្សទី៨ ជានគររណបនៃស្រីគោតបុរ។ ស្ថានីយ៍នេះក្នុងនោះមានព្រះធាតុហ្លួង ក្រោយមកត្រូវបានកសាងជាមជ្ឈមណ្ឌលនៃព្រលឹងជាតិមន រាជធានីប្រហែលជាស្ថិតនៅក្នុងតំបន់នេះ កាលណោះនៅភាគខាងលិចនៃបូជនីយដ្ឋានសព្វថ្ងៃ ដែលកំពែងក្រុងធ្វើពីដីដំបូងគេបង្អស់ត្រូវបានគេរកឃើញ។ ចំណងវប្បធម៌រវាងចន្ទបុរី និង ទីស្ថាននៅក្បែរៗជិតស្និទចន្ទបុរី មានសាយផ្វុង (បច្ចុប្បន្ន មឿងហាដសាយផ្វុងនៃនគរហ្លួងវាំងចន្ទន៍) ទៅដល់ភាគខាងត្បូង និងផៃណាម (សព្វថ្ងៃ មឿងវាំងខាំនៃខ្វែងវាំងចន្ទន៍) ទៅដល់ភាគខាងជើងបានគង់វង្សល្អ មកទល់សម័យលានដំរី (លានជាង)។ វាក៏ត្រូវបានគេសន្និដ្ឋានថាត្រូវនឹងមឿងសួគ៌ (ឈ្មោះដំបូងបង្អស់នៃហ្លួងព្រះបាំង) ដើមឡើយត្រូវបានបង្កើតឡើងដោយពួកមន ទោះបីយ៉ាងណា មិនទាន់មានភស្តុតាងអះអាងដើម្បីគាំទ្រដល់ទ្រឹស្ដីនេះឡើយ។ ខណៈនោះ នៅភាគខាងត្បូងមានអរិយធម៌អូរកែវបែបឥណ្ឌូបនីយកម្មបានស្ថិតនៅខេត្តកៀងយ៉ាងសម័យទំនើប (ក្រមួនស) ក្នុងតំបន់ដីសណ្ដមេគង្គនៃវៀតណាមខាងត្បូង បានផ្ដល់ជាមូលដ្ឋានគ្រឹះវប្បធម៌សំរាប់មណ្ឌលមូល-ខ្មែរនៅនគរវ្នំ (សតវត្សទី១-ទី៦នៃគ.ស) និងចេនឡា (កម្វុជ) (សតវត្សទី៥-ទី៨) ឥទ្ធិពលទាំងនោះបានផ្សាយយ៉ាងហោចណាស់ក៏ទៅហួសឆ្ងាយទៅខាងជើងទៅដល់បណ្ដាខ្វែងលាវភាគខាងត្បូងសព្វថ្ងៃ ចម្ប៉ាសក្ដិ អាចម៍ក្រពើ និងស្រែគង្គ។ វត្តភូស្ថិតក្នុងខ្វែងចម្ប៉ាសក្ដិគឺត្រូវគេស្គាល់ថាធ្លាប់ជាទីស្ថានព្រហ្មញ្ញសាសនាដ៏ពិសិដ្ឋយ៉ាងហោចណាស់ក៏ចាប់ពីសតវត្សទី៥នៃគ.ស មកដែរ នៅពេលនោះវានៅក្បែរទីក្រុងស្រេស្ឋបុរ ត្រូវបានគេប្រើធ្វើជាមជ្ឈមណ្ឌលនយោបាយដ៏សំខាន់មួយនៃចេនឡាខាងលើ (កម្វុជលើ)។ ក្នុងប៉ុន្មានសតវត្សបន្តបន្ទាប់កន្លងមក កាលណោះចេនឡាលើនិងក្រោមបានរួបរួមនិងវិវត្តទៅជានគរខ្មែរតែមួយ អគារសំណង់ប្រាសាទយ៉ាងរុងរឿងនៃវត្តភូចម្ប៉ាសក្ដិ (សតវត្សទី៧-ទី១២) ត្រូវបានគេសាងសង់នៅទីនេះដើម្បីធ្វើជាមជ្ឈមណ្ឌលនៃព្រលឹងជាតិ និងពួកបញ្ញវន្តនៃរាជធានីដែលស្ថិតនៅតំបន់ថ្មី លិង្គបុរ តាមបណ្ដាញផ្លូវខ្មែរបុរាណដែលតភ្ជាប់តំបន់នេះទៅនឹងអង្គរ។ នៅសតវត្សទី១១ ខ្មែរបានបំបាត់ចោលឫទ្ធានុភាពនៃពួកមនទូទាំងតំបន់ដ៏ធំធេងនេះ។ អ្នកខ្លះយល់ថានៅសតវត្សទី១២ នគរខ្មែរមួយនេះបានលាតសន្ធឹងហួសទៅភាគខាងជើងដរាបណាដល់វាំងចន្ទន៍ ប្រាសាទបាក់បែកនៅខាងក្រោយនៃវត្តស្រីមឿងនៅវាំងចន្ទន៍ភាគកណ្ដាល គឺជាមន្ទីរពេទ្យដែលត្រូវបានគេវែកញែកក្នុងសិលាចារឹកថា ត្រូវបានបង្កើតឡើងនៅសាយផ្វុង (២៥ សហាតិមាត្រ នៅភាគខាងត្បូងវាំងចន្ទន៍) ដោយព្រះបាទជយវម៌្មទី៨ (១១៨១-១២១៨) និងប្រាសាទដែលស្ថិតនៅហឿនហ៊ិន នៅខ្វែងសុវណ្ណខេត្តអាចប្រហែលប្រាសាទអស់ទាំងនោះហើយក្លាយជារោងសំរាក (ធម៌សាលា) ត្រូវបានគេកសាងឡើងតាមផ្លូវពាសពេញខ្វាត់ខ្វែងទូទាំងអធិរាជាណាចក្រខ្មែរ។ គ្រានោះវិសាលភាពពិតនៃការគ្រប់គ្រងរបស់ខ្មែរលើប្រទេសលាវភាគកណ្ដាលកំឡុងសម័យនោះដែរ មិនត្រូវបានគេដឹងឡើយ អ្វីដែលប្រាកដប្រជាគឺថាកំឡុងសម័យនោះ ប្រហែលប្រមាណពីរសតវត្សចុះមកទៀត តំបន់នេះត្រូវបានដាក់បញ្ចូលជាប៉ែកនៃមឿងរបស់ពួកតៃដ៏រឹងមាំ ដែលត្រូវបានគេទុកធ្វើជាមូលដ្ឋានទ័ពដើម្បីបង្កើតនគរលានដំរី។
ទ្វារវត្តី
ទ្វារវត្តីមិនមែនជានគរមួយ ប៉ុន្តែគឺជាបណ្ដាញមួយនៃទីក្រុង-រដ្ឋជាច្រើនដែលបាននាំសួយសារអាករទៅដល់ទីក្រុង-រដ្ឋដែលមានឥទ្ធិពលជាងគេតាមរយៈ គំរូនៃមណ្ឌល។ វប្បធម៌ទ្វារវត្តីបានលាតសន្ធឹងទៅដល់ឦសានហើយក៏លាតឆ្ពោះទៅភាគខាងត្បូងហួសទៅដល់បួរដីក្រៈ។ ទ្វារវត្តីគឺប៉ែកនៃពាណិជ្ជកម្មអន្តរជាតិសម័យបុរាណមួយផ្នែក ដូចគ្នានេះ វត្ថុបុរាណរ៉ូមត្រូវបានគេរកឃើញ ហើយទ្វារវត្តីបញ្ជូនសួយសារអាករទៅកាន់រាជវាំងថាងត្រូវបានកត់ត្រាទុក។ វប្បធម៌មួយនេះបានបាត់បង់ឥទ្ធិពលប្រហែលនៅសតវត្សទី១០ នៅពេលស្ថិតនៅក្រោមចំណុះនៃរដ្ឋបុរីល្វោខ្មែរ។
ហរិបុញ្ជយ
តាមរយៈចាមទេវីវង្សា ទីក្រុងហរិបុញ្ជយ (សម័យថ្មី លាំពូន) ត្រូវបានបង្កើតឡើងដោយពួកឥសី។ ចាមទេវីគឺជាព្រះនាងល្វោមួយអង្គ ត្រូវបានគេយាងអោយមកគ្រប់គ្រងទីក្រុងនេះនៅប្រហែលឆ្នាំគ.ស ៧០០។ យ៉ាងណាក៏ដោយ ក៏កាលបរិច្ឆេទនេះត្រូវបានគេចាត់ទុកថាពិតជាយូរពេកហើយចំពោះការបង្កើតហរិបុញ្ជយ កាលណោះចាមទេវីមិននាំយកធម្មចក្រមកភាគខាងជើងទេ។ ហរិបុញ្ជយប្រហែលជាពន្លកសម័យក្រោយ (ប្រហែលសតវត្សទី១០) នៃនគរលវោ រឺ​ ផ្ទុយទៅវិញមានជាប់ទាក់ទងទៅនឹងនគរសុធម្ម។
ហរិបុញ្ជយធ្លាប់ជាមជ្ឈមណ្ឌលថេរវាទនៅភាគខាងជើង។ នគរនេះបានរុងរឿងកំឡុងរជ្ជកាលនៃព្រះបាទអត្តយវង្សដែលជាអ្នកកសាងព្រះធាតុហរិបុញ្ជយនៅឆ្នាំ ១១០៨។ នគរនេះមានទំនាក់ទំនងរឹងមាំទៅនឹងនគរសុធម្មមនមួយទៀត។ កំឡុងសតវត្សទី១១ ហរិបុញ្ជយបានធ្វើសង្គ្រាមអូសបន្លាយយ៉ាងយូរអង្វែងជាមួយនគរហិរណ្យងឿនយាងរបស់តៃនៅជើងសែន។ ដោយបានចុះខ្សោយដោយការលុកលុយរបស់តៃ ហរិបុញ្ជយជាអវសានបានដួលរលំនៅឆ្នាំ ១២៩៣ ដោយម័ងរាយមហារាជ ស្ដេចនៃលានស្រែ ជារដ្ឋស្នងនគរហិរណ្យងឿនយាង។
សុធម្ម (សតវត្សទី៩-១០៥៧)
ពួកអ្នកប្រាជ្ញជាទូទៅប្រកាន់ថាពួកមនបានបង្កើតជាបុរីរដ្ឋតូចៗ (រឺក៏ ទីក្រុងរដ្ឋធំៗ) នៅភូមាក្រោម។ ទាំងទីក្រុងសុធម្ម និងបាគូ ត្រូវបានជឿជាក់ថាត្រូវបានគេបង្កើតឡើងនៅសតវត្សទី៩។ រដ្ឋទាំងនេះគឺជាកំពង់ផែពាណិជ្ជកម្មសំខាន់ៗចន្លោះមហាសមុទ្រឥណ្ឌា និង អាស៊ីអាគ្នេយ៍ដីគោក។ ដោយហេតុតែ តាមរយៈការកសាងប្រពៃណីទំនៀមទំលាប់ បណ្ដាទីក្រុងរដ្ឋរបស់មនពីដើមរៀងមកត្រូវបានសញ្ជ័យដោយនគរបាកានចាប់ពីភាគខាងជើងនៅឆ្នាំ ១០៥៧ និង ទំនៀមទំលាប់ប្រពៃណីខាងអក្សរសាស្ត្រ សាសនារបស់សុធម្មបានជួយផ្ដល់ជាពុម្ពសូនជាអរិយធម៌ដើមរបស់បាកាន។ រវាងឆ្នាំ ១០៥០ និង ប្រហែល ១០៨៥ ពួកសិប្បករ និងសិប្បការិនីបានជួយកសាងបូជីយដ្ឋានមួយភាគ ចំនួនពីរពាន់នៅបាកាន សំណល់នៃអ្វីទាំងនោះពេលបច្ចុប្បន្ន ជាគូប្រជែងនឹងភាពរុងរឿងត្រចះត្រចង់នៃអង្គរវត្ត។ អក្សរមនចាត់ទុកថាជាប្រភពដើមនៃអក្សរភូមា ភស្តុតាងដំបូងបង្អស់ក្នុងនោះត្រូវបានចុះកាលបរិច្ឆេទត្រូវនឹងឆ្នាំ១០៥៨ មួយឆ្នាំបន្ទាប់ពីការសញ្ជ័យសុធម្ម រកឃើញដោយពួកអ្នកប្រាជ្ញសម័យអាណានិគម។
យ៉ាងណាក៏ដោយ ការស្រាវជ្រាវថ្មីៗនៅតែមានការមើលឃើញភាគតិច-លើកឡើងថាមនមានឥទ្ធិពលនៅផ្ទៃខាងក្នុង ក្រោយពីការសញ្ជ័យរបស់អនិរុទ្ធមានព្រេងនិទានសម័យក្រោយបាកានបានរៀបរាប់បំផ្លើសយ៉ាងខ្លាំង ហើយនិយាយថាភូមាភាគក្រោមជាក់ស្ដែង គ្មានបុរីរដ្ឋឯករាជ្យរឹងមាំមុនការពង្រីកទឹកដីរបស់បាកានទាល់តែសោះ។ ប្រហែលជាក្នុងសម័យកាលនោះ កករល្បប់របស់ដីសណ្ដនាពេលបច្ចុប្បន្នបានលាតសន្ធឹងដល់ខ្សែឆ្នេរ ៤,៨២៤ គ.ម ក្នុងមួយសតវត្ស សេសសល់មិនគ្រប់គ្រាន់ និងផ្ទៃសមុទ្រនៅតែលូតចូលមកជ្រៅចូលមកកាន់ដីគោក ដែលជាដីទ្រទ្រង់ប្រជាជនភាគច្រើនជាងប្រជាជនដ៏តិចតួចនៅចុងសម័យមុនអាណានិគមទៅទៀត។ (ភស្តុតាងនៃអក្សរភូមាដំបូងបង្អស់ត្រូវបានកំណត់កាលទៅនឹងឆ្នាំ ១០៣៥ និងប្រហែលជានៅដើមឆ្នាំគ.ស ៩៨៤។ ការស្រាវជ្រាវថ្មីៗលើកឡើងថា អក្សរព្យូគឺជាប្រភពដើមនៃអក្សរភូមា។)
ទោះបីជាទំហំ និង ភាពសំខាន់នៃរដ្ឋទាំងនេះនៅតែត្រូវបានគេពិភាក្សាតទល់មិនអស់មិនហើយ អ្នកប្រាជ្ញទាំងអស់ទទួលយកថាកំឡុងសតវត្សទី១១ បាកានបានបង្កើតរដ្ឋអំណាចរបស់ខ្លួននៅភូមាក្រោម និងការសញ្ជ័យនេះបានសំរួលឱ្យមានការដោះដូរវប្បធម៌គ្នាមានការរីកលូតលាស់ បើទោះជាគ្មានមននៅក្នុងតំបន់ ក៏នៅមានឥណ្ឌា និងស្រីលង្កាដែលជាទីកន្លែងរឹងមាំខាងថេរវាទដែរ។ ចាប់ពីចំណុចឈរជើងខាងភូមិសាស្ត្រនយោបាយ ការសញ្ជ័យសុធម្មរបស់អនិរុទ្ធក៏បានពិនិត្យមើលឃើញការរីកចំរើនរបស់ខ្មែរនៅឆ្នេរតនាវស្រីផងដែរ។
លវោ
ប្រហែលសតវត្សទី១០ ទីក្រុងរដ្ឋទ្វារវត្តីទាំងនេះត្រូវបានបង្រួបបង្រួមជាមណ្ឌលពីរ លវោ (សម័យទំនើបលពបុរី) និងសុវណ្ណភូមិ (សុវ៌ណបុរីសម័យទំនើប)។ តាមរយៈរឿងនិទាននៅក្នុងពង្សាវតារភាគខាងជើង នៅឆ្នាំ៩០៣ ស្ដេចមួយអង្គនៃតម្ព្រលិង្គ បានលុកលុយនិងដណ្ដើមយកលវោ ហើយបានតែងតាំងព្រះអង្គម្ចាស់ម៉ាឡេមួយអង្គឱ្យឡើងសោយរាជ្យនៅល្វោ។ ព្រះអង្គម្ចាស់ម៉ាឡេអង្គនេះបានរៀបអភិសេកជាមួយព្រះនាងខ្មែរដែលបានភៀសព្រះកាយពីការសំលាប់រង្គាលរាជវង្សនៅមហានគរ។ បុត្រានៃគូស្វាមីទាំងពីរបានដណ្ដើមយកបានរាជបល្លង្កខ្មែរ ហើយបានក្លាយជាព្រះបាទសូយ៌្យវម៌្មទី១ ដូចនោះនាំឱ្យល្វោស្ថិតនៅក្រោមការត្រួតត្រារបស់ខ្មែរឆ្លងតាមសហបុគ្គល។ សូយ៌្យវម៌្មទី១ក៏បានពង្រីកទឹកដីទៅដល់ខ្ពង់រាបគោរាជ (ក្រោយមកបានហៅថា ឦសាន) ដោយបានសាងសង់ប្រាសាទជាច្រើន។
សូយ៌្យវម៌្ម យ៉ាងណាមិញ ព្រះអង្គគ្មានរជ្ជទាយាទជាឱរសឡើយ ហើយលវោក៏បានទទួលឯករាជ្យឡើងវិញ។ ព្រះបាទអនិរុទ្ធនៃបាកានបានលុកលុយលវោនៅឆ្នាំ១០៥៨ និង បានយកព្រះនាងលវោមួយអង្គជាព្រះមហេសីរបស់ទ្រង់។ អំណាចនៃនគរលវោបានឡើងដល់កំពូលក្នុងរាជ្យនៃព្រះនរាយណ៍ (១០៧២-១០៧៦)។ លវោបានប្រឈមមុខនឹងការឈ្លានពានរបស់ភូមា ក្រោមរាជ្យក្យានហ៊្សីត្ថា ដែលមាតារបស់ទ្រង់គឺជាព្រះនាងនៃលវោ នៅឆ្នាំ១០៨០ ប៉ុន្តែព្រះអង្គប្រហែលត្រូវគេវាយច្រានឱ្យដកទ័ពថយក្រោយវិញ។ បន្ទាប់ពីការសោយទិវង្គតនៃព្រះនរាយណ៍ យ៉ាងណាមិញ លវោបែរធ្លាក់ចូលទៅក្នុងភ្នក់ភ្លើងសង្គ្រាមរដ្ឋប្បវេណីបង្ហូរឈាមគ្នាឯង ហើយខ្មែរស្ថិតក្រោមរជ្ជកាលនៃព្រះបាទសូយ៌្យវម៌្មទី២ បានឆក់យកឱកាសដ៏ល្អនេះដោយបើកការលុកលុយលវោបានសំរេច រួចហើយក៏តែងតែព្រះរាជបុត្ររបស់ទ្រង់ជាស្ដេចនៃលវោ។
ម្ដងហើយម្ដងទៀត ផ្ទុយទៅវិញដោយមិនអាចបញ្ឈប់ការត្រួតត្រារបស់ខ្មែរបាន នៅទីបញ្ចប់ខ្មែរក៏បានធ្វើ "ខ្មែរូបនីយកម្ម" នគរលវោ។ លវោត្រូវបានប្រែទំរង់ពីទីក្រុងទ្វារវត្តីមនខាងថេរវាទទៅជាទីក្រុងខ្មែរបែបព្រហ្មញ្ញសាសនាទៅវិញ។ លវោបានក្លាយជាឃ្លាំងនៃវប្បធម៌ខ្មែរនិងមហាអំណាចនៃតំបន់អាងទន្លេចៅព្រះញា។ ចំលាក់លៀនរាក់នៅអង្គរវត្តបានបង្ហាញពីកងទ័ពលវោជាកងទ័ពរបស់នគរចំណុះនៃមហានគរខ្មែរ។ ប៉ុន្តែ ការចាប់អារម្មណ៍មួយគួរឱ្យយើងកត់សំគាល់នោះគឺថាកងទ័ពតៃត្រូវគេឃើញថាជាចំណែកមួយនៃកងទ័ពលវោ មួយសតវត្សមុនពេលពួកសៀមបង្កើតនគរសុខោទ័យ។
ហង្សាវត្តី រឺ រាមញ្ញទេស (១២៨៧–១៥៣៩ ១៥៥០-១៥៥២)
រយៈពេល ១០០ ឆ្នាំដំបូង នគរនេះគ្រាន់តែជាប្រជុំនៃតំបន់និយាយភាសាមនទាំងបីដែលគ្មានស្ថេរភាពមួយប៉ុណ្ណោះ។ ស្ដេចកំពូលៗនៃរាជធានីនេះមានឥទ្ធិពលតិចតួចណាស់ទៅលើបណ្ដាប្រទេសចំណុះទាំងប៉ុន្មាននោះ។ ជាការពិតទៅ មុំហ៍ស្ថិតនៅក្នុងការជ្រួលច្របល់ដោយបើកចំហចាប់ពីឆ្នាំ ១៣៦៣ ដល់ ១៣៨៩។ ការគ្រប់គ្រងបានប្រមូលផ្ដុំអំណាចច្រើនក្រោមរជ្ជកាលនៃព្រះបាទរាជាធិរាជ ដែលទ្រង់មិនត្រឹមតែបានបង្រួបបង្រួមតំបន់និយាយភាសាមនទាំងបីឱ្យរឹងរឹតតែរឹងមាំតែប៉ុណ្ណឹងទេ ប៉ុន្តែក៏មានជោគជ័យក្នុងការការពារនគរពីនគរអវៈនិយាយភាសាភូមាក្នុងសង្គ្រាមហាសិបឆ្នាំ (១៣៥៨-១៤២៤)។ សង្គ្រាមបានបញ្ចប់ដោយភាពជាប់គាំងមួយ ក៏ប៉ុន្តែវាក៏ជាជ័យជំនះមួយសំរាប់ហង្សាវត្តី ដែលអវៈបានបោះបង់សុបិន្តរបស់ខ្លួនចោលដោយសារតែចង់ស្ដារចក្រភពបាកានឡើងវិញ។ ក្នុងប៉ុន្មានឆ្នាំបន្តបន្ទាប់ពីសង្គ្រាម បាគូបានឆ្លៀតឱកាសជួយដល់រដ្ឋចំណុះភាគខាងត្បូងរបស់អវៈមានដូចជា ប្រន៍ និង តោនងុក្នុងការបះបោរប្រឆាំងនឹងអវៈ ដោយបានបញ្ចៀសខ្លួនយ៉ាងប្រយ័ត្នប្រយែងកុំឱ្យធ្លាក់ចូលទៅក្នុងសង្គ្រាមពេញដៃពេញជើង។
ក្រោយសង្គ្រាម ហង្សាវត្តីបានឈានចូលទៅដល់យុគមាស រីឯអវៈដែលជាសត្រូវបន្តិចម្ដងៗបានធ្លាក់ចូលទៅកាន់ឱនភាព។ ចាប់ពីទសវត្សឆ្នាំ ១៤២០ ដល់ ១៥៣០ មក ហង្សាវត្តីគឺជានគរដ៏មានឫទ្ធានុភាពនិងវិបុលភាពក្នុងចំណោមនគរក្រោយសម័យបាកានទាំងអស់។ ស្ថិតក្រោមក្រសែនៃក្សត្រប្រកបដោយអំណោយទានជាពិសេស-ពញារាមទី១ ឝ៊ិនចៅពូ ធម្មចេតិយ និង ពញារាមទី២-នគរនេះបានសំបូរសប្បាយនឹងយុគមាសដ៏យូរអង្វែង មានការរីកចំរើនក៏ដោយសារតែការធ្វើពាណិជ្ជកម្មជាមួយបរទេស។ ក្សត្រនៃនគរនេះបានធ្វើពាណិជ្ជកម្មជាមួយពួកពាណិជ្ជករចេញពីមហាសមុទ្រឥណ្ឌា ដែលបំពេញព្រះរតនសម្បត្តិជាមួយមាស និងប្រាក់ សូត្រ និងគ្រឿងទេស ហើយនិងរាល់វត្ថុផ្សេងៗដែលមានដូចក្នុងការជួញដូរដើមសម័យទំនើបនេះដែរ។ នគរនេះបានក្លាយជាមជ្ឈមណ្ឌលដ៏ល្បីល្បាញខាងពុទ្ធសាសនាថេរវាទ។ នគរនេះបានបង្កើតចំណងយ៉ាងរឹងមាំជាមួយសិង្ហល និងជំរុញកំណែទំរង់ដែលក្រោយមកបានរីកសុះសាយភាយទូទាំងប្រទេស។
ឃុំ សង្កាត់នៃកម្ពុជា
ឃុំ (Khum/Communes) និង សង្កាត់ (Sangkat/Quarters) គឺបំណែង​ចែក​រដ្ឋបាលថ្នាក់ទី៣ បន្ទាប់ពីក្រុង ស្រុក ខណ្ឌ ដែល​ជា​បំណែងចែក​រដ្ឋបាលថ្នាក់ទី២។ ឃុំ សង្កាត់​មួយ​មាន​ភូមិ​ដែល​យ៉ាងហោច​ណាស់មានចំនួន​ពី ៣ភូមិ ឬរហូតដល់ទៅ ៣០ភូមិ អាស្រ័យ​លើស្ថាន​ភាព​ប្រជាជន​រស់នៅ។
រាជធានី-ខេត្ត > ក្រុង-ស្រុក-ខណ្ឌ > ឃុំ-សង្កាត់ > ភូមិ នៅឆ្នាំ១៩៩៨ មានឃុំ សង្កាត់ចំនួន ១.៦០៩ឃុំ សង្កាត់ និង​ភូមិ​ចំនួន ១៣.៤០៦ភូមិ នៅប្រទេសកម្ពុជា។ ដោយផ្អែក​លើ​ជំរឿន​ក្នុង​ឆ្នាំ២០០៨ ឃើញថា មានឃុំ សង្កាត់ចំនួន ១.៦២១ឃុំ សង្កាត់ និង​មាន​ភូមិចំនួន ១៤.០៧៣ភូមិ។ ប៉ុន្តែតាមរបាយការណ៍​គណៈកម្មាធិការជាតិអភិវឌ្ឍន៍តាមបែបប្រជាធិបតេយ្យនៅថ្នាក់ក្រោមជាតិ បច្ចុប្បន្នប្រទេសកម្ពុជាមាន ឃុំសង្កាត់ចំនួន ១៦៣៣ឃុំ សង្កាត់ (១៤០៦ឃុំ ២២៧សង្កាត់) និងមានភូមិចំនួន ១៤១៦៨ភូមិ។
01 ខេត្តបន្ទាយមានជ័យ
0102. ស្រុកមង្គលបុរី
0103. ស្រុកភ្នំស្រុក
0104. ស្រុកព្រះនេត្រព្រះ
0105. ស្រុកអូរជ្រៅ
0106. ក្រុងសិរីសោភ័ណ
0107. ស្រុកថ្មពួក
0108. ស្រុកស្វាយចេក
0108. ស្រុកម៉ាឡៃ
0109. ក្រុងប៉ោយប៉ែត
02 ខេត្តបាត់ដំបង
0201. ស្រុកបាណន់
0202. ស្រុកថ្មគោល
0203. ក្រុងបាត់ដំបង
0204. ស្រុកបវេល
0205. ស្រុកឯកភ្នំ
0206. ស្រុកមោងឫស្សី
0207. ស្រុករតនមណ្ឌល
0208. ស្រុកសង្កែ
0210. ស្រុកសំពៅលូន
0211. ស្រុកភ្នំព្រឹក 0212. ស្រុកកំរៀង
0213. ស្រុកគាស់ក្រឡ
0214. ស្រុករុក្ខគីរី
03 ខេត្តកំពង់ចាម
0301. បាធាយ
0302. ចំការលើ
0303. ជើងព្រៃ
0305. កំពង់ចាម
0306. កំពង់សៀម 0307. កងមាស 0308. កោះសូទិន 0313. ព្រៃឈរ 0314. ស្រីសន្ធរ 0315. ស្ទឹងត្រង់
04 ខេត្តកំពង់ឆ្នាំង
0401. ស្រុកបរិបូណ៌
0402. ស្រុកជលគីរី
0403. ក្រុងកំពង់ឆ្នាំង
0404. ស្រុកកំពង់លែង
0405. ស្រុកកំពង់ត្រឡាច 0406. ស្រុករលាប្អៀរ
0407. ស្រុកសាមគ្គីមានជ័យ
0408. ស្រុកទឹកផុស
05 ខេត្តកំពង់ស្ពឺ
0501. ស្រុកបរសេដ្ឋ
0502. ក្រុងច្បារមន
0503. ស្រុកគងពិសី