cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
អស្សាជយ
កុរុងអស្សាជយ ឬហ្វាន់ស៊ីយុន (ចិន:范尋, ភិងអ៊ិង:Fàn Xún រឺ យ៉ាត់ផេង:faan6cam4, ផ្វានឆាំ ជាកន្តាំង) (គ.ស ?-២៨៩) រជ្ជកាល (គ.ស ២៤៨-២៨៩) កាល ​នោះកុរុងឝ្រីមារញ មាន​បុត្រ​មួយ​អង្គ​ទៀត​ដែល​នៅ​ជា​ទារក​នៅ​ឡើយ។ អាយុ​បាន​ ២០ ​ឆ្នាំ ដឹងក្ដី​កាលណា ព្រះរាជបុត្រ​អង្គ​នេះ ប្រមែប្រមូល​បក្សពួក ក​កង​ទ័ព​យោធា លើក​មក​ធ្វើ​សង្គ្រាម ហើយ​ក៏​បាន​សម្រេច​ធ្វើ​ឃាតកុរុងធរណីន្ទ្រវម៌្ម ដើម្បី​សងសឹក​ឪពុក។ ព្រះអង្គ​បាន​ដណ្ដើម​យក​រាជ្យ​មក​វិញ។ តែ​ព្រះរាជបុត្រ​អង្គ​នេះ មិន​បាន​សោយរាជសម្បត្តិ​ដូច​ក្ដី​បំណង​ទេ។ ព្រះអង្គ​ត្រូវ​មេទ័ព​ធំ​ម្នាក់​របស់​ស្ដេចធរណីន្ទ្រវម៌្ម ឈ្មោះអស្សាជយ ធ្វើ​ឃាត។ នេះ ​គឺ​ជា​ព្រះនាម​ថ្មី​របស់​មេទ័ព​អស្សាជយ ជាភាសាចិនថា ផ្វានស៊ីយូន ដែល​ទើប​តែ​បាន​ឡើង​សោយរាជ្យ។ មេទ័ព​អស្សាជយ​បាន​លើក​ទ័ព​មក​ច្បាំង​ដណ្ដើម​អំណាច ដោយ​សម្អាងយក​លេស​ថា​មក​សងសឹក​ជំនួស​ស្ដេច។ ឆ្លៀត​ឱកាស​ដ៏​ល្អ​នោះ មេទ័ព​អស្សាជយ ក៏​ប្រកាស​ខ្លួន​ភ្លាម​ជា​ស្ដេច​នគរភ្វូណាន គឺ​ប្រហែល​ជា​ក្នុង​គ.ស​ ២៤០ (អ្នកប្រវត្តិវិទូ​ខ្លះ សរសេរ​ថា​ព្រឹត្តិការណ៍​នេះ បាន​កើត​នៅ​ក្នុង​ គ.ស​២៥០)។
ការទូត
ឯកសារ ​ប្រវត្តិសាស្ត្រ​ចិន​បាន​គូស​បញ្ជាក់​ថា ព្រះអង្គ​ជា​ក្សត្រ​មួយ​អង្គ​និយម​សន្តិភាព​ មិន​ប្រើ​ចម្បាំង​អាវុធ ចូលចិត្ត​កសាង ហើយ​គោរព​ប្រកាន់​នូវ​ករណីយកិច្ច​ជា​ស្ដេច ឥត​មាន​ធ្វេស​ប្រហែស។ ជារៀង​រាល់ថ្ងៃ ទាំងព្រលឹម​ទាំងថ្ងៃ​ត្រង់ ព្រះអង្គ​តែងតែ​ទទួល​សាវនាការ​ជា​សាធារណៈ ដើម្បី​ដោះស្រាយ​បញ្ហា​ផ្សេងៗ។
ក្នុង ​គ.ស​ ២៤០ ព្រះអង្គ​បាន​ទទួល​អ្នកតំណាង​ពីរ​នាក់​របស់​ស្ដេច​ចិន​ព្រះនាម ស៊ុនឈាន (អ៊ូខាងកើត)។ គណៈប្រតិភូ​ខ្មែរ ក៏ត្រូវ​ព្រះអង្គ​បញ្ជូន​ទៅ​ប្រទេស​ចិន​ជាញឹកញាប់​ដែរ ពី​គ.ស ​២៦៨ ទៅ ២៨៧។ ការផែនដីក្នុងឆ្នាំ ព.ស ៧៨៨ កុរុងអស្សាជយទ្រង់ទទួលបដិសណ្ឋារៈរាជទូតចិនឈ្មោះ ខាងថាយ និងឈូយិង និងរាជទូតមុរុណ្ឌស ដែលមកដល់ព្រមក្នុងពេលជាមួយគ្នា ដើម្បីសូមចងជាសម្ព័ន្ធមិត្រនឹងប្រទេសខ្មែរ ទាំងមកតបការនៅនៃរាជទូតខ្មែរដែលបានទៅកាន់ប្រទេសខ្មែរ ទាំងមកតបការនៅនៃរាជទូតខ្មែរដែលបានទៅកាន់ប្រទេសទាំងពីរនោះ ក្នុងរជ្ជកាលកុរុងធរណីន្ទ្រវម៌្ម មុននេះផង។ ចិននឹងមុរុណ្ឌសបានតែងរាជទូតឲ្យនាំរាជបណ្ណាការមកសូមចងសម្ពន្ធមិត្រនឹងប្រទេសខ្មែរក្នុងរជ្ជកាលនេះជាដំបូង។ តមក រាជទូតចិនក៏បានមកកាន់ប្រទេសខ្មែរជារឿយ ៗ មកទៀត ដូចមាននិយាយក្នុងពង្សាវតារចិនស្រាប់។
ការវាតទឹកដី
ក្រោយពីពេលដែលទ្រង់ទទួលរាជទូតរបស់ប្រទេសទាំងពីរ បានស្ដេចលើកទ័ពហ្លួងទៅកម្រាបរដ្ឋទ្វារវត្តី បានសម្រេចហើយរួមបញ្ចូលមកក្នុងព្រះរាជអាណាខែត្ររបស់ព្រះអង្គ។
ក្នុងប្រវត្តិសាស្ត្រសកល (ភាគ ៩) ថា តាំងពីពុទ្ធសតវត្សទី ៨ ជាដើមមក ខ្មែររិតតែមានអំណាចរាជសក្ដិខ្លាំងឡើងៗ ផ្សាយឥទ្ធិពលទៅតាមជួរទន្លេចៅព្រះញា (ទន្លេវិស្ណុ) គ្រប់គ្រងប្រទេសនេះ អស់កាលជាច្រើនរយឆ្នាំ (៦០០ ឆ្នាំ)។ ព្រំប្រទល់ប្រទេសខ្មែរភាគខាងលើរាប់ពីក្នុងរជ្ជកាលនេះបានផ្សាយទៅទល់នឹងដែនមន។
ការជួយសម្ព័ន្ធមិត្ត
ក្នុងឆ្នាំ ព.ស. ៨១៣ ស្ដេចអស្សាជយ នគរចាម្ប៉ា ទ្រង់គិតនឹងលើកទ័ពទៅកម្រាបស្រុកប៉ែកខាងជើង តែមិនអាចនឹងលើកទៅដោយទំនើង ទើបមានព្រះរាជសារមកក្រាបទូលអញ្ជើញកុរុងអស្សាជយលើកទ័ពទៅជួយ កុរុងអស្សាជយ ទ្រង់លើកទ័ពកងទ័ពហ្លួងទៅជួយដោយព្រះអង្គឯង កាលស្រេចព្រះរាជសង្គ្រាមហើយ ស្ដេចលើកទ័ពត្រឡប់ព្រះនគរដោយសុវត្ថិភាព។ ប្រមាណមកដល់ក្នុងឆ្នាំ ព.ស. ៨៤០ ស្ដេចសោយទិវង្គត។ ព្រះរាជាអង្គនេះ ជាវីរក្សត្រិយ៍ប្រាកដព្រះកិត្តិយសជា រាជាធិរាជ ១ អង្គក្នុងប្រវត្តិសាស្ត្រ។
ប្រវត្តិសាស្ត្រតាំងពីផុតរជ្ជកាលកុរុងអស្សាជយ រវាង ព.ស. ៨៤០ ដល់ ៩០០ បានសូន្យទៅ សូម្បីក្នុងពង្សាវតារចិន ក៏មិនមានពោលដល់ការរៀបរៀងព្រះរាជពង្សាវតារគ្រានេះ ក៏ផុតវិស័យនឹងស្រាវជ្រាវឲ្យឃើញមកវិញ ទើបសូមផ្ញើអ្នកសិក្សាប្រវត្តិសាស្ត្រឲ្យជួយស្រាវជ្រាវតទៅ។
សាសនាប្រជាប្រិយថៃ
រូបភាពតូច| [[បាយសីក្នុងសាសនាស្រុក ឬ សាសនាខ្មោច,ឡាវ.]]
សាសនាប្រជាប្រិយតៃ ឬ សាសនាខ្មោច (ສາສະໜາຜີ, Tai folk religion , ศาสนาผี ) គឺជាទម្រង់នៃ ជំនឿវិញ្ញាណនិយម សាសនា ជំនឿ intermixed ជាមួយជំនឿព្រះពុទ្ធសាសនាជាប្រពៃណីនិងប្រវត្តិសាស្ត្របានអនុវត្តដោយក្រុមជនជាតិ​កម្ពុជា(ខ្មែរ) , ប្រជាជនតៃ , ថៃ, ឡាវ, ភូមា (សព្វ​ថ្ងៃ​ហៅ​ថា មីយ៉ាន់ម៉ា) ពីមុន ព្រហ្មញ្ញ សាសនា ហិណ្ឌូសាសនា ព្រះវេទ , ព្រះពុទ្ធសាសនាមហាយាន, ព្រះពុទ្ធសាសនាវិជ្រយាន , ព្រះពុទ្ធសាសនាថេរវាទ , នាគសាសនា.។ ៚
ក្នុងចំណោមប្រទេសឡាវ, ឡាវឡោម និង ឡាវឡម  គឺមានលើសលុប ព្រះពុទ្ធសាសនា ខណៈពេលដែល ឡាវ Theung និង ឡាវស៊ឹង មានប្រជាប្រិយលើសលុបសាសនា។ ប្រពៃណីអ្នក កាន់សាសនា តៃនិយមតៃក៏ត្រូវបានបញ្ចូលទៅក្នុង ព្រះពុទ្ធសាសនាឡាវ ដែរ។
ចក្រីវង្ស
ឧកញ៉ាចក្រីវង្ស លោកមាននាទីកាន់ការណ៍ខាងកងទ័ពជើងគោក ក្នុងរាជព្រះបាទស្រីសុរិយោទ័យទី១។ លោកបានទទួលអនិច្ចកម្មក្នុងសង្គ្រាមជាមួយសៀម។ ប្រវត្តិពិស្ដារនិយាយអំពីបឋមវ័យរបស់លោកត្រូវបានគេស្គាល់ទេ គេត្រឹមតែក្នុងពេលលោកចូលបំរើរាជការស្ដេចស្រីសុរិយោទ័យប៉ុណ្ណោះ។
ប្រវត្តិក្នុងសង្គ្រាមការពារជាតិ
ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ចក្រីខ្មែរក្នុងរឿងនិទាន ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ឧកញ៉ាខ្មែរក្នុងរឿងនិទានចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:មេទ័ពខ្មែរក្នុងរឿងនិទានចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ចក្រីនៃកម្វុជទេឝចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:មេទ័ពនៃកម្វុជទេឝចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ឧកញ៉ានៃកម្វុជទេឝ
មីតូកុងទ្រី
មីតូកុងទ្រីមាននាទីសម្រាប់ផលិតថាមពលសម្រាប់សាច់ដុំនិងសាច់សុំបេះដូង។មីតូកុងឌ្រីមានច្រើននៅកោសិកាសាច់ដុំ។ព្រោះកោសិកាសាច់ដុំសកម្មខ្លាំងហើយមានតម្រូវការថាមពលច្រើន។
ឃុំរអាង(ស្រុកសង្គមថ្មី)
($ Commune) ស្ថិតនៅក្នុង ស្រុកសង្គមថ្មី ខេត្តព្រះវិហារ មាន ភូមិ÷
ព្រំប្រទល់នៃ
ឃុំជ្រោយបន្ទាយ
=រដ្ឋបាល= ឃុំ មាន ភូមិគឺ÷
ព្រំប្រទល់
=អប់រំ=
អនុវិទ្យាល័យ
=សាសនា=
វត្ត
=ផ្សារ= =រមណីដ្ឋាន=
ព្រះម៉ែមរិអម្មន
រូបភាពតូច| [[ទេវរូបព្រះម៉ែមរិអម្មន សិល្បៈឥណ្ឌា វត្តស្រី​វីរៈមហាមរិអម្មន សិង្ហបុរី.]]
ព្រះម៉ែមរិអម្មន (, Goddess Mariamman , พระแม่มาริอัมมันமாரியம்மன் ) គឺ ទេពធីតានៃព្រហ្មញ្ញ សាសនា ហិណ្ឌូសាសនា ព្រះវេទ។.ព្រះនាង គឺ ទេវតាទេពភេទស្ត្រីរក្សាពិភពលោកក្នុង​នៅសកលលោក.៕
រូបភាពតូច| [[ទេវរូបព្រះម៉ែមារីអ័ម័ន សិល្បៈឥណ្ឌា.]]
ត្រីសូល៍
ត្រីសូល៍ ឬ ត្រីសូរ គឺជា កេតនភណ្ឌ ឬជាអាវុធ របស់ព្រះសិវៈ(ព្រះឥសូរ)មានមុខបី ឬកំពូលបី នៅក្នុងវប្បធម៌ព្រាហ្មណ៍។
កាលសម័យអង្គរ ខ្មែរបានយកត្រីសូល៍ ដាក់លើកំពូលប្រាសាទនានា  ដែលជាទីសក្ការ នៃហិណ្ឌូសាសនិក  ជាពិសេស  ពីសំណាក់ព្រះមហាក្សត្រ  ដែលជាព្រះចៅអធិរាជខ្មែរ ។ ពិតទេ ដែលថាប្រាសាទអង្គរវត្តយើង មានកំពូលសូល៍  ហើយត្រូវបានគេវាយកំទេច ឬយក ព្រោះ អង្គរត្រូវបានបច្ចាមិត្រធ្លាប់ គ្រប់គ្រងអស់ជាច្រើនលើក ។ កាលសម័យបាត់ដំបងសម័យលោកម្ចាស់កថាថនឈុំ ជាដើម  ក៏គេគ្រប់គ្រងដែរ ។  ត្រីសូល៍អាចធ្វើអំពីលោហធាតុដែលមានតម្លៃ ដ៏សម្បើម ដើម្បីឱ្យស័ក្កសមទៅនឹង ប្រាសាទដ៏ធំស្កឹមស្កៃនេះ  ជាពិសេសឱ្យសមទៅនឹង ព្រះកិត្តិនាម ដ៏ខ្ពង់ខ្ពស់នៃអង្គព្រះមហាក្សត្រ ជាទេវរាជដ៏អស្ចារ្យ។ ទោះជាយ៉ាងណាមកដល់បច្ចុប្បន្ន  យើងពុំឃើញមានប្រាសាទណាមួយនៅល្អ សេសសល់  កំពូលត្រីសូល៍ទេ  ព្រោះដោយសង្រ្គាម កាលសម័យបុរាណផង  សង្គ្រាមក្នុងស្រុកផង  សង្គ្រាមកាលសម័យទំនើបផង  (ឆ្នាំ១៩៧៦ ចុះក្រោម)។
សក្តិនិកាយ
200x250px|thumb|[[ព្រាហ្មណ៍កោះបាលីបូជាមហាទេវី ]]
សក្តិនិកាយ (Shaktismนิกายศักติ; शाक्त सम्प्रदाय)  គឺ និកាយនៃព្រហ្មញ្ញ សាសនា ហិណ្ឌូសាសនា ព្រះវេទ. , សក្តិនិកាយ ពាក្យថាសក្តិប្រែថាសមត្ថភាព កំលាំង អំណាច ភាពខ្ពង់ខ្ពស់អក្នដែលមានកំលាំងអំណាចនេះគឺទេវីឬព្រះអាទិទេពផ្នែកនារី ទើបនិកាយនេះគោរពបូជាព្រះអគ្គ. , មហេសីរបស់ព្រះអាទិទេពធំៗទាំងបីហើយការគោរពបូជាសក្តិឬ ព្រះមហាទេវីទាំងបីអង្គនុះគឺមិនមានបែងចែកដូចជាអាទិទេពផ្នែកបុរសនុះទេពោលគឺបានមកបង្គប់នៅក្នុងសៃវៈនឹងក្នុងនិកាយវៃស្ណវៈនឹងតែម្តងដូចជាក្នុងសៃវៈនិកាយក៏គោរពបូជាព្រះមេសី របស់ព្រះសិវៈដែលមានតែមួយព្រះអង្គតែប៉ុណ្ណោះប៉ុន្តែមានច្រើនព្រះនាមដូចជាព្រះនាមបរាវត្តី - ព្រះនាងឧមា ព្រះនាងកាឡី នឹងព្រះនាងទុរគ្គាជាដើមចំនែកឯក្នុងនិកាយវៃស្ណវៈក៏គោរពបូជាព្រះនាងលក្ម្សីដែលជា ព្រះអគ្គមហេសីព្រះវុស្ណុ​ រីឯនិកាយដែលគោរពបូជាព្រះព្រហ្មក៏គោរពបូជាព្រះនាងសរាវត្ទិដែលជាព្រះអគ្គមហេសី របស់ព្រះព្រហ្មផងដែ តែបើគិតទៅមនុស្សភាគច្រើនគឺគោរពបូជាព្រះនាងឧមាច្រើនជាងគេព្រោះថាព្រះនាងគឺជាព្រះអគ្គមហេសី របស់ព្រះសិវៈដែលជាព្រះអាទិទេពដែលមនុស្សភាគច្រើនគោរពកោតខ្លាចហេតុដូចនេះទើបព្រះនាងឧមាមានព្រះនាមជាច្រើនគូជាមួយព្ឬះសិវៈដូចជា មហាទេវី គូជាមួយមហាទេពយោគីនីគូជាមួយមហាយោគី ទូរគាឬផៃរវីគូជាមួយផៃរវៈនឹងកាឡីទេវីគូជាមួយមហាកាល ជាដើម ការបូជារបស់និកាយសក្តិមានលក្ខណៈខុសប្លែកពីការបូជារបស់និកាយផ្សេងៗ.
មាស សាម៉ន
មាស សាម៉ន មានកំណើតនៅខេត្តពោធិ៍សាត់ ប្រទេសកម្ពុជា
ជំងឺរាតត្បាតកូវីដ ១៩ នៅប្រទេសកម្ពុជា
ករណីសង្ស័យកើតមាន (គិតត្រឹមថ្ងៃទី២០ ខែមីនាឆ្នាំ ២០២០)
ស៊ូហារតូ
លោក ស៊ូហារតូ (ភាសាឥណ្ឌូណេស៊ី៖ Suharto "", ៨ មិថុនា ១៩២១ – ២៧ មករា ២០០៨) គឺជាមន្ត្រី​យោធា​ឥណ្ឌូណេស៊ី និង​អ្នក​នយោបាយម្នាក់ដែលបានបម្រើប្រធានាធិបតីទីពីរនៃប្រទេសឥណ្ឌូណេស៊ី។ ស៊ូហារតូបានកាន់តំណែងជាប្រធានាធិបតីបន្ទាប់ពីបានផ្តួលរំលំលោកស៊ូការណូនៅក្នុងឆ្នាំ១៩៦៧ ហើយបានលាលែងពីតំណែងនេះវិញនៅក្នុងឆ្នាំ១៩៩៨ ដោយលោកបានស្ថិតនៅក្នុងអំណាចអស់រយៈពេល ៣១ ឆ្នាំ។ ដោយហេតុនេះហើយទើបបានជាបស្ចឹមលោកតែងតែសម្តៅលើលោកថាជា"មេផ្តាច់ការ"។
មុនពេលក្លាយជាប្រធានាធិបតី ស៊ូហាតូគឺជាមេដឹកនាំយោធាក្នុងសម័យអាណានិគមជប៉ុននិងហុល្លង់ហើយបានបន្តរហូតដល់ទទួលបានឋានៈជាឧត្តមសេនីយ៍ឯក។ ស៊ូហាតូមានសកម្មភាពប្រឆាំងយ៉ាងខ្លាំងលើបក្សកុម្មុយនីស្តឥណ្ឌូណេស៊ី។ លោកបានឡើងកាន់កាប់តំណែងប្រធានាធិបតីបន្តពីលោកស៊ូការណូនៅក្នុងឆ្នាំ១៩៦៨ ហើយបានលាលែងពីតំណែងវិញនៅថ្ងៃទី២១ ខែឧសភា ឆ្នាំ១៩៩៨ បន្ទាប់ពីមានចលនាបះបោរនិងបាតុកម្មដោយសំណាក់និស្សិតនិងប្រជាពលរដ្ឋទាក់ទងនឹងវិបត្តិហិរញ្ញវត្ថុអាស៊ីឆ្នាំ១៩៩៧។ លោកស៊ូហារតូបានទទួលមរណភាពនៅខែមករា ឆ្នាំ២០០៨។
ឯកសារយោង
ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ប្រធានាធិបតីឥណ្ឌូនេស៊ី
យស អូឡារាំង
យស អូឡារាំង គឺ​ជា​ ​អ្នក​ចម្រៀង​ខ្មែរ​ដ៏​ល្បី​ល្បាញ​​ នា​អំឡុង​ទសវត្សរ៍​ឆ្នាំ ៦០ ដល់ ៧០ ។ លោក គឺជាតន្ត្រីកររ៉ុករបស់ ខ្មែរ ហើយជាតួអង្គឈានមុខគេក្នុងវិស័យរ៉ុករបស់ប្រទេសកម្ពុជា ក្នុងទសវត្សរ៍ឆ្នាំ ១៩៦០ និង ៧០ ។ លោក​ត្រូវ​បាន​គេ​សន្និដ្ឋាន​ថា​ត្រូវ​បាន​គេ​សម្លាប់​ក្នុង ​របប​ប្រល័យ​ពូជសាសន៍​កម្ពុជា ​ដែល​បាន​កើត​ឡើង​ក្រោម ​របប​ខ្មែរ​ក្រហម ​ចន្លោះ​ឆ្នាំ​១៩៧៥​ដល់​ឆ្នាំ​១៩៧៩។
ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:អ្នកចម្រៀងខ្មែរ
រ៉ានី ខែមពេន
នាងកើត​ក្នុង​ឪពុក​ជនជាតិ​អង់គ្លេស និង​ម្តាយ​ជា​ជនជាតិ​ថៃ។ នាង​ត្រូវ​បាន​គេ​ដាក់​ឈ្មោះ​តាម​ជីដូន​ជីតា​របស់​នាង បេល្លា ខែមពេន។ នាងបានបញ្ចប់ថ្នាក់អនុវិទ្យាល័យពីសាលាសារៈវិទ្យា ។ នាងបានបញ្ចប់ថ្នាក់បរិញ្ញាបត្រផ្នែកសារព័ត៌មាន និងសារគមនាគមន៍ពី សកលវិទ្យាល័យធម្មសាស្ត្រ ហើយមកដល់ឆ្នាំ ២០១៥ នាងកំពុងបន្តការសិក្សាថ្នាក់អនុបណ្ឌិតនៅសកលវិទ្យាល័យដដែល។
ឯកសារយោង
ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:បុគ្គលនៅរស់ ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:Articles containing Thai-language text
ប្លែក ពិបូលសង្គ្រាម
សេនាប្រមុខ ប្លែក ពិបូលសង្គ្រាម ( แปลก พิบูลสงคราม អានថា: ផ្លេក ភីពូលសុងក្រាម ; កើតថ្ងៃទី១៤ ខែកក្កដា ឆ្នាំ១៨៩៧ ដល់ ១១ ខែមិថុនា ឆ្នាំ១៩៦៤) ដែល​គេ​ស្គាល់​ក្នុងស្រុក​ថា សេនាប្រមុខ ចមពល ប. ( จอมพล ป.   ; ) ដែលត្រូវបានគេស្គាល់បច្ចុប្បន្នថា ពិបូល នៅពួកបស្ចឹមប្រទេស គឺជាមន្ត្រីយោធា និងជាអ្នកនយោបាយថៃ ដែលបានបម្រើការជានាយករដ្ឋមន្ត្រីថៃ ពីឆ្នាំំំំ១៩៣៨ ដល់ឆ្នាំំំំ១៩៤៤ និងឆ្នាំ១៩៤៨ ដល់ឆ្នាំ១៩៥៧ ។
ពិបូលសង្គ្រាម គឺជាសមាជិកនៃស្លាបកងទ័ពសៀម របស់គណបក្សប្រជាជនថៃ ដែលជាគណបក្សនយោបាយដំបូងគេនៅក្នុងប្រទេសថៃ និងជាមេដឹកនាំនៃបដិវត្តន៍សៀមឆ្នាំ១៩៣២ ដោយបានផ្លាស់ប្តូរប្រទេសថៃពីរបបរាជានិយមផ្តាច់មុខទៅជារាជាធិបតេយ្យអាស្រ័យរដ្ឋធម្មនុញ្ញ ។ ពិបូលបានក្លាយជានាយករដ្ឋមន្ត្រីទីបីរបស់ប្រទេសថៃក្នុងឆ្នាំ១៩៣៨ ជាមេបញ្ជាការកងទ័ពសៀម បានបង្កើតរបបផ្តាច់ការយោធាដោយការពិត ដែលត្រូវបានបំផុសគំនិតដោយពួកហ្វាស៊ីសអ៊ីតាលី លោកបេនីតូមូសូលីនី លើកកម្ពស់ជាតិនិយមថៃ និង អំពើបាបកម្ម និងចងសម្ព័ន្ធមិត្តជាមួយប្រទេសថៃជាមួយអធិរាជជប៉ុន ក្នុងសង្គ្រាមលោកលើកទីពីរ ។ លោកពិបូល បានចាប់ផ្តើមយុទ្ធនាការទំនើបកម្ម ដែលគេស្គាល់ថាជាបដិវត្តវប្បធម៌ថៃ ដែលរួមបញ្ចូលនូវអាណត្តិវប្បធម៌ជាបន្តបន្ទាប់ ដោយប្តូរឈ្មោះប្រទេសពី "សៀម" ទៅ "ថៃ" និងការផ្សព្វផ្សាយភាសាថៃធម្មតា។
ពិបូល ត្រូវបានសភាជាតិ ទម្លាក់ចេញពីតំណែងជានាយករដ្ឋមន្ត្រីនៅឆ្នាំ១៩៤៤ និងជំនួសដោយសមាជិកនៃចលនាថៃសេរី រហូតដល់ការវិលត្រឡប់មកកាន់អំណាចវិញនៅក្នុងរដ្ឋប្រហារសៀមឆ្នាំ១៩៤៧ ដែលដឹកនាំដោយក្រុមរដ្ឋប្រហារ ។ ពិបូល បានតម្រឹមប្រទេសថៃជាមួយនឹងការប្រឆាំងកុម្មុយនិស្ត ក្នុងសង្រ្គាមត្រជាក់ បានចូលសង្រ្គាមកូរ៉េ ក្រោមការបញ្ជារបស់អង្គការសហប្រជាជាតិ និងបានបោះបង់ចោលហ្វាស៊ីសនិយមសម្រាប់ផ្នែកខាងមុខនៃលទ្ធិប្រជាធិបតេយ្យ ។ អាណត្តិទីពីររបស់ពិបូល ជានាយករដ្ឋមន្ត្រីត្រូវបានញាំញីដោយអស្ថិរភាពនយោបាយ ហើយត្រូវទទួលរងនូវការប៉ុនប៉ង ធ្វើរដ្ឋប្រហារ ជាច្រើនដើម្បីដកគាត់ចេញ រួមទាំង ផែនការអគ្គសេនាធិការកងទ័ព ក្នុងឆ្នាំ១៩៤៨ ការបះបោររបស់វិមាន នៅឆ្នាំ១៩៤៩ និង ការបះបោម៉ាន់ហាត់តាន់ ក្នុងឆ្នាំ១៩៥១ ។ ពិបូល បានព្យាយាមប្រែក្លាយប្រទេសថៃទៅជាប្រជាធិបតេយ្យការបោះឆ្នោតពីពាក់កណ្តាលទសវត្សរ៍ឆ្នាំ១៩៥០ ប៉ុន្តែត្រូវបានផ្ដួលរំលំនៅឆ្នាំំំំ១៩៥៧ ហើយបានចូលនិរទេសខ្លួន នៅក្នុងប្រទេសជប៉ុន ជាកន្លែងដែលគាត់បានស្លាប់នៅឆ្នាំំំំ១៩៦៤ ។
ឯកសារយោង
ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:នាយករដ្ឋមន្ត្រីថៃ
ភាសាផ្លូវការ
ភាសាផ្លូវការ  គឺជាភាសាដែលត្រូវបានការផ្ដល់នូវឋានៈតាមផ្លូវច្បាប់ពិសេសមួយនៅក្នុងប្រទេស, រដ្ឋ, ឬដែនសមត្ថកិច្ចណាមួយ។ ជាធម្មតា ភាសាផ្លូវការនៃប្រទេសមួយ គឺសំដៅទៅលើភាសាដែលត្រូវបានប្រើប្រាស់ក្នុងជួររដ្ឋាភិបាល រួមមាន ស្ថាប័នតុលាការ សភា រដ្ឋបាល ។ល។ ដើម្បីធ្វើប្រតិបត្តិការងារប្រចាំថ្ងៃរបស់ខ្លួន។ ដោយសារតែ "មធ្យោបាយក្នុងការប្រាស្រ័យទាក់ទងរបស់ប្រជាជន មិនអាចផ្លាស់ប្ដូរដោយច្បាប់ណាមួយបាន (the means of expression of a people cannot be changed by any law)", ពាក្យបច្ចេកទេស "ភាសាផ្លូវការ" ជាធម្មតា មិនសំដៅទៅភាសាដែលត្រូវបានប្រើប្រាស់ដោយប្រជាជន ឬប្រទេសណាមួយទេ តែផ្ទុយទៅវិញ គឺសំដៅទៅភាសាដែលបានប្រើប្រាស់ដោយរដ្ឋាភិបាលរបស់ប្រទេសនោះ។
ឋានៈ
Official status can also be used to give a language (often indigenous) a legal status even if that language is not widely spoken. For example, in New Zealand the Māori language and New Zealand Sign Language both have de jure official status under the Māori Language Act 1987 and New Zealand Sign Language Act 2006 respectively, even though Te Reo Māori is spoken by less than five percent of the New Zealand population, who predominantly speak English. New Zealand thus has one de facto and two de jure Official Languages Non-national or supranational organizations such as the United Nations and the European Union may also have official languages.
ខាវ៉ាន់
ខាវ៉ាន់ (ភាសាអង់គ្លេស៖ Kaavan, ភាសាឌរឌូ៖ کاون‎) គឺជាដំរីអាស៊ីមួយក្បាលដែលត្រូវបានគេធ្លាប់ស្គាល់ថាជា "ដំរីដ៏ឯកោបំផុតនៅលើលោក" បន្ទាប់ពីដៃគូរបស់វាបានស្លាប់នៅក្នុងឆ្នាំ២០១២។ ខាវ៉ាន់ត្រូវបានរដ្ឋាភិបាលស្រីលង្កាប្រគល់ជាទាយជ្ជទានដល់ប្រទេសប៉ាគីស្ថាននៅក្នុងឆ្នាំ១៩៨៥ បន្ទាប់ពីទំនាក់ទំនងវិជ្ជមានរវាងប្រទេសទាំងពីរ។ ខាវ៉ាន់ត្រូវបានដាក់ឱ្យនៅក្នុងសួនសត្វឥស្លាម៉ាបាដរហូតដល់ខែវិច្ឆិកា ឆ្នាំ២០២០ នៅពេលដែលវាបានមកដល់លើទឹកដីប្រទេសកម្ពុជា ក្រោមយុទ្ធនាការដោះលែងដំរីខាវ៉ាន់ដែលផ្តួចផ្តើមដោយសកម្មជនសិទ្ធិសត្វទាំងថ្នាក់ជាតិនិងអន្តរជាតិ និងដឹកនាំដោយតារាចម្រៀងអាមេរិកមួយរូបឈ្មោះ ឈឺ (Cher)។
តុលាការកំពូលឥស្លាម៉ាបាដបានកាត់ក្តីឱ្យដោះលែងដំរីខាវ៉ាន់តាំងពីខែឧសភា ឆ្នាំ២០២០ មកម្លេះ។
ជីវប្រវត្តិ
ខាវ៉ាន់បានកើតនៅក្នុងឆ្នាំ១៩៨៥ នៅក្នុងប្រទេសស្រីលង្កា និងនៅអាយុ ១ ឆ្នាំ វាត្រូវបានបញ្ជូនទៅកាន់ប្រទេសប៉ាគីស្ថាន។ វាបានស៊ូទ្រាំរយៈពេល ៣៥ឆ្នាំនៃជីវិតរបស់វានៅក្នុងច្រវ៉ាក់នៅសួនសត្វឥស្លាម៉ាបាដ។ ដំរីមួយទៀតឈ្មោះ សាហេលី ត្រូវបានយកទៅសួនសត្វនោះហើយបានក្លាយជាដៃគូរជាមួយខាវ៉ាន់សម្រាប់រយៈពេល ២២ ឆ្នាំរហូតដល់វាបានស្លាប់នៅក្នុងឆ្នាំ២០១២។ នៅក្នុងឆ្នាំ២០១៥ រូបភាព និងវីដេអូនៃការជាប់ច្រវ៉ាក់របស់ខាវ៉ាន់ត្រូវបានផ្សព្វផ្សាយនៅក្នុងប្រព័ន្ធបណ្តាញអ៊ីនធឺណេត និងបានទាក់ទាញចំណាប់អារម្មណ៍ពីតារាចម្រៀងដ៏ពេញនិយមជនជាតិអាមេរិចម្នាក់ឈ្មោះ ឈឺ ដែលក្រោយមកបានសម្រេចក្លាយខ្លួនជាអ្នកផ្តួចផ្តើមរកយុត្តិធម៌និងសេរីភាពជូនដំរីខាវ៉ាន់។ នៅក្នុងឆ្នាំ២០២០ តុលាលារកំពូលរបស់ឥស្លាម៉ាបាដបានដាក់ចុះសាលក្រុមឱ្យខាវ៉ាន់មានសេរីភាពឡើងវិញ។ ម្យ៉ាងទៀតនៅក្នុងប្រទេសប៉ាគីស្ថានគឺមិនមានជម្រកសម្រាប់សត្វដំរីនោះទេ។ តុលាការបានអនុញ្ញាតឱ្យអង្គការ Four Paws Organization ផ្លាស់ទីលំនៅដំរីខាវ៉ាន់ទៅកាន់ដែនជម្រងសត្វព្រៃមួយនៅក្នុងប្រទេសកម្ពុជា។ នៅក្នុងថ្ងៃទី២៩ ខែវិច្ឆិកា ឆ្នាំ២០២០ ការផ្លាស់ទីលំនៅរបស់ខាវ៉ាន់មកប្រទេសកម្ពុជាក៏ទទួលបានសម្រេចជោគជ័យក្រោយពីវាបានចំណាយពេល ៣៥ ឆ្នាំនៃជីវិតរបស់វារស់នៅដោយទុក្ខវេទនានៅក្នុងសួនសត្វ។ ។ ខាវ៉ាន់ត្រូវបានធ្វើដំណើរតាមយន្តហោះមកប្រទេសកម្ពុជានៅរសៀលថ្ងៃទី៣០ ខែវិច្ឆិកា ឆ្នាំ២០២០ នៅអាកាសយានដ្ឋានអន្តរជាតិសៀមរាបអង្គរ។ ខាវ៉ាន់បានមកដល់កន្លែងរស់នៅនាយប់នៃថ្ងៃដដែល ដើម្បីផ្សាំនឹងបរិស្ថានជុំវិញ។ ទីតាំងរស់នៅរបស់ខាវ៉ាន់គឺស្ថិតនៅក្នុងដែនជម្រកសត្វព្រៃគូលែនព្រហ្មទេព នៅក្នុងស្រុកអន្លង់វែង ខេត្តឧត្តរមានជ័យ ដោយមានដំរីញីចំនួន ៣ ក្បាលមានឈ្មោះដូចជា ឌីផូ  អារុណរាប និងសារ៉ៃម៉ៃរស់នៅជាមួយវា ក្រោមការសម្របសម្រួលរបស់អង្គការសង្គ្រោះសត្វព្រៃកម្ពុជា និងក្រសួងបរិស្ថាន។
ស្រីឥន្ទ្រវរ្ម័ន
ឯកសារយោង
ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ក្សត្រនៃវ្នំចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ក្សត្រនៃវ្យាធបុរចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ខ្មែរកាត់ឥណ្ឌាចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:រាជវង្សកៅណ្ឌិន្យវម៌្ម
ទុក្ករបុគ្គល
ទុក្ករបុគ្គល (អង់គ្លេស: Martyr) ជាមនុស្សដែលបានរងទុក្ខជាច្រើន ដោយត្រូវគេបៀតបៀន ឬត្រូវគេសម្លាប់ ដោយព្រោះតែជំនឿសាសនារបស់ខ្លួន។
នៅក្នុងសាសនាគ្រីស្ទ ទុក្ករបុគ្គលគឺសំដៅលើមនុស្សដែលប្ដូរជីវិតរបស់ខ្លួន ជាជាងចោលព្រះគ្រីស្ទ ដំណឹងល្អ ជំនឿ ឬគោលការណ៍ដ៏សុចរិតរបស់ខ្លួន។ រូបភាពតូច|ទុក្ករបុគ្គលគ្រីស្ទាននៅជប៉ុន រូបគំនូររបស់ជប៉ុន នៅសតវត្សទី ១៧។ ជាទូទៅ ទុក្ករបុគ្គលត្រូវបានបៀតបៀនដោយបក្សពួកដែលមានអំណាច ដោយត្រូវគេបង្ខំឲ្យគាំទ្រ ឬប្រកាសជាសាធារណៈគាំទ្រជំនឿរបស់ពួកមានអំណាចទាំងនោះ ឬត្រូវគេបង្ខំឲ្យបដិសេធជំនឿរបស់ខ្លួនជាសាធារណៈ។ ប្រសិនបើពួកគេមិនព្រមធ្វើតាមការបង្ខំរបស់ពួកទាំងនោះទេ នោះពួកគេនឹងមានទោស ឬត្រូវប្រហារជីវិត។ ពាក្យទុក្ករបុគ្គលនេះ ដើមដំបូងប្រើចំពោះតែអ្នកដែលរងទុក្ខ ដោយសារតែជំនឿសាសនារបស់ខ្លួនប៉ុណ្ណោះ ប៉ុន្តែក្រោយមកពាក្យនេះក៏ត្រូវបានប្រើចំពោះពួកអ្នកដែលត្រូវគេដាក់គុក ឬត្រូវគេសម្លាប់ ដោយសារតែការប្រកាន់យកបុព្វហេតុនយោបាយណាមួយដែរ។
ទុក្ករបុគ្គលភាគច្រើនត្រូវបានពួកអ្នកដែលដើរតាម ចាត់ទុកថាជាមនុស្សដ៏វិសុទ្ធ ឬគួរឲ្យគោរព ទាំងបានក្លាយជានិមិត្តរូបនៃភាពជាអ្នកដឹកនាំដ៏វិសេសអស្ចារ្យ និងមានវិរភាពក្នុងការប្រឈមមុខនឹងកាលៈទេសៈដ៏លំបាក។ ទុក្ករបុគ្គលដើរតួនាទីសំខាន់ នៅក្នុងសាសនា។
អត្ថន័យ
នៅក្នុងអត្ថន័យដើម ពាក្យទុក្ករបុគ្គលមានន័យថា សាក្សី ហើយវាត្រូវបានប្រើនៅក្នុងពិភពលោកយើងនេះ ព្រមទាំងនៅក្នុងព្រះគម្ពីរសម្ពន្ធមេត្រីថ្មីផងដែរ។ ការធ្វើជាសាក្សីគឹមិនមែនក្នុងគោលបំណងឲ្យខ្លួនត្រូវគេសម្លាប់នោះទេ ទោះបីជាយើងធ្លាប់ដឹងតាមរយៈអ្នកនិពន្ធកាលពីសម័យបុរាណ ឬតាមរយៈព្រះគម្ពីរសម្ពន្ធមេត្រី ថាមានសាក្សីជាច្រើនបានស្លាប់ ដោយសារតែទីបន្ទាល់របស់ខ្លួនក៏ដោយ។
ក្នុងអំឡុងសតវត្សគ្រីស្ទានមុនដំបូង ពាក្យនេះទទួលបានអត្ថន័យពីពួកអ្នកជឿដែលព្រះបានត្រាស់ហៅឲ្យធ្វើជាសាក្សី សម្រាប់ជំនឿសាសនារបស់ខ្លួន ហើយដោយសារតែការធ្វើសាក្សីនេះឯង ដែលពួកគេត្រូវទ្រាំក្នុងទុក្ខវេទនា ឬក៏ត្រូវគេសម្លាប់។
គ្រីស្ទានមុនៗបានចាប់ផ្ដើមប្រើពាក្យទុក្ករបុគ្គលមុនដំបូង ចំពោះព្រះយេស៊ូវ ដោយចាត់ទុកព្រះអង្គថាជាទុក្ករបុគ្គលដ៏អស្ចារ្យបំផុត ដោយសារតែព្រះអង្គត្រូវគេឆ្កាង។
សាសនាគ្រីស្ទ
រូបភាពតូច|រូបចម្លាក់ទុក្ករបុក្គលសតវត្សទី២០ នៅ [[Westminster Abbey—ពីឆ្វេងទៅស្ដាំ: Mother Elizabeth of Russia, Rev. Martin Luther King, Archbishop Oscar Romero and Pastor Dietrich Bonhoeffer]] នៅក្នុងសាសនាគ្រីស្ទ យោងតាមអត្ថន័យដើមនៃភាសាក្រិក martys ក្នុងព្រះគម្ពីរសម្ពន្ធមេត្រីថ្មី ទុក្ករបុគ្គលគឺជាអ្នកដែលនាំទីបន្ទាល់ ជាធម្មតាជាទីបន្ទាល់តាមរយៈការសរសេរ ឬទីបន្ទាល់ផ្ទាល់មាត់។ ជាធម្មតាទីបន្ទាល់គឺជាអ្វីដែលស្ដីអំពីដំណឹងល្អខាងគ្រីស្ទាន ឬទីបន្ទាល់ស្ដីអំពីព្រះបន្ទូលរបស់ព្រះ។ ទីបន្ទាល់គ្រីស្ទានជាច្រើនត្រូវបានគេបដិសេធ ហើយអ្នកដែលធ្វើបន្ទាល់នោះក៏ត្រូវគេសម្លាប់ រីឯពាក្យទុក្ករបុគ្គលក៏កាន់តែមានគេយល់ដឹងរឹតតែច្រើនឡើងថែមទៀត។ ទោះបីជាត្រូវស្លាប់ក៏ដោយ ក៏មានសាក្សីជាច្រើនសុខចិត្តតាមព្រះយេស៊ូវ ដោយបូជាជីវិតរបស់ខ្លួន ដើម្បីសេចក្ដីពិត។ ធ្វេង|រូបភាពតូច|ទុក្ករបុគ្គលគ្រីស្ទានជាច្រើនត្រូវគេដុត។ គូរដោយ [[Ranavalona I នៅ Madagascar]] ថ្មីៗនេះគំនិតដែលថាព្រះយេស៊ូវគឺជាទុក្ករបុគ្គល ទទួលបាននូវការចាប់អារម្មណ៍យ៉ាងខ្លាំង។  មានពួកអ្នកប្រាជ្ញជាច្រើនបានសន្និដ្ឋានថា សាវ័កប៉ូលយល់ថាការសុគតរបស់ព្រះយេស៊ូវ គឺជាការសុគតដោយត្រូវគេធ្វើទុក្ករកិរិយា។      ផ្អែកលើសេចក្ដីសន្និដ្ឋានទាំងនេះ មានអ្នកខ្លះបដិសេធថាគ្រីស្ទានពីរបីសតវត្សដំបូងបានបកស្រាយអំពីការឆ្កាងព្រះយេស៊ូវថាជាការធ្វើទុក្ករកិរិយា។
នៅក្នុងប្រវត្តិសាស្ត្រក្រុមជំនុំ ចាប់តាំងពីមានការបៀតបៀនគ្រីស្ទានសម័យមុន ក្នុងចក្រភពរ៉ូម ទុក្ករបុគ្គលត្រូវបានគេឲ្យនិយមន័យថាជាអ្នកដែលត្រូវគេសម្លាប់ ដោយសារតែការរក្សាជំនឿសាសនា។ និយមន័យនៃពាក្យ martyr នេះ មិនមែនសំដៅទៅលើតែជំនឿខាងគ្រីស្ទានប៉ុណ្ណោះទេ។
នៅក្នុងសាសនាគ្រីស្ទ ការស្លាប់ដោយសារតែការបៀតបៀនដោយព្រោះតែការប្រកាន់និកាយ អាចត្រូវបានគេមើលឃើញថាជាការធ្វើទុក្ករកិរិយា។ ជាឧទាហរណ៍ មានទុក្ករបុគ្គលជាច្រើនបានទទួលស្គាល់ថា ការបែងចែកបក្សពួករវាងក្រុមជំនុំរ៉ូមែនកាតូលិច និងក្រុមជំនុំនៃប្រទេសអង់គ្លេស ក្រោយឆ្នាំ ១៥៣៤ ធ្វើឲ្យគ្រីស្ទាន២៨០នាក់ ត្រូវបានគេធ្វើទុក្ករកិរិយា ដោយសារតែជំនឿរបស់ខ្លួន។ គេបានដុតគ្រីស្ទានទាំងនោះនៅកន្លែងសាធារណៈ នៅចន្លោះឆ្នាំ ១៥៥៣ និងឆ្នាំ ១៥៥៨ ក្រោមការបញ្ជារបស់ម្ចាស់ក្សត្រីយ៍ម៉ារីទី១ដែលកាន់សាសនារ៉ូមែនកាតូលិច នៅអង់គ្លេស ជាហេតុនាំទៅរកការផ្លាស់ប្ដូរទៅជាក្រុមជំនុំនៃប្រទេសអង់គ្លេស ដែលស្ថិតនៅក្រោមការគ្រប់គ្រងរបស់ម្ចាស់ក្សត្រីយ៍អេលីហ្សាបិតទី១ ក្នុងឆ្នាំ១៥៥៩ ហើយបន្ទាប់មកទៀតអ្នកកាន់សាសនារ៉ូមែនកាតូលិច៣០០នាក់ ត្រូវបានធ្វើទុក្ករកិរិយា ដោយអំណាចក្រុមជំនុំនៃប្រទេសអង់គ្លេស ក្នុងសតវត្សទី១៦ និងទី១៧ បន្ថែមពីលើអ្នកដែលត្រូវបានគេធ្វើទុក្ករកិរិយា១៥០នាក់ កាលពីមុន។
​រមណីយ​ដ្ឋា​ន​ស្រះ​គូ
គូប្រុស_គូស្រី គូប្រុសនោះនៅទីណា? រូបសណ្ឋានយ៉ាងដូចម្តេច? ច្បាស់់ជាអ្នកដែលនៅក្រៅពីភូមិ “ បាស្រែ ” ឈ្មោះក៏ពុំដែលឮផង កុំថាឡើយបានទៅដល់ឃើញផ្ទាល់នឹភ្នែក។​ តែបើនិយាយដល់គូស្រីបែរជាគេឮ គេដឹងច្រើនគ្នា។
គូប្រុសនិងគូស្រីនៅខេត្តត្រាវិញយើង តាមរំពឹងគិតទៅឃើញវាកើតដំណាលគ្នា នៅក្នុងជំនាន់ក្សត្របុទុមវង្សមកទីនេះត្រៀមបង្កើតជានគរ (ក្រុង) សម្រាប់រាជវង្សមួយទៀត តែមិនដឹងដោយហេតុភេទអ្វីនោះ ក៏លះបង់ចោលកណ្តាលការ ឥឡូវនៅតែស្លាក់ស្នាមដែលហៅថា បេតិកភណ្ឌ គឺសម្បត្តិជាកេរមត៌កដូនតាប៉ុណ្ណោះ។ មកទល់នឹងពេលនេះ យើងមិនទាន់ប្រទះក្បួនខ្នាតណាចែងបានច្បាស់លាស់ ពីប្រវត្តិគូស្រីនិងគូប្រុសនៅឡើយ ដទៃក្រៅអំពីសេចក្តីសន្និដ្ឋាន ឬ រឿងដំណាលដូចជារឿងព្រេងជីកស្រះប្រណាំងគ្នា រវាងបុរសនិងស្រ្តី លុះបុរសជីកប្រណាំងចាញ់ក៏សុខចិត្តទៅដណ្តឹងស្រ្តីតៗមកដល់សព្វថ្ងៃ។
★ គូស្រី​ អ្នកខ្លះហៅថា “ ស្រះស្រី ” ខ្លះហៅថា “ ស្រះស្រង់ ” ភាគច្រើនហៅថា “ ស្រះគូ ” ។ ប៉ុន្តែ បើសរសេរ ឬ និយាយជាផ្លូវការគួរ គូស្រី វាត្រូវជាង។ ហៅថា “ គូស្រី ” នោះ តើគូនោះវានៅត្រង់កន្លែងណា? គឺនៅត្រង់វត្តអង្គររាជបុរី (អង្គ) ឬ នៅកន្លែងស្រះធំស្វពថ្ងៃ។ ព្រោះពាក្យថា “ គូ ” គឺជាស្នាមភ្លោះព័ទ្ធជុំវិញកំពែង ឬ បរមរាជវាំងសម្រាប់ការពារខ្មាំងសត្រូវកុំឲ្យចូលមកយាយីបាន។ វត្តអង្គ សព្វថ្ងៃជុំវិញទួលខ្ពស់នៅចំកណ្តាល ដែលសង់សាលាព្រះវិហារសម្រាប់ព្រះសង្ឃគង់នៅនិងពុទ្ធបរិស័ទប្រារព្ភពិធីបុណ្យទានគឺជាស្នាមភ្លោះ។ រីឯក្បែរនោះគឺស្រះមួយធំដែលយើងសម្គាល់ថាស្រះគូនោះ នេះជាចំណោទមួយគួរបានការបកស្រាយដែរ។ តែទោះជាយ៉ាងណាក្តី គូស្រីយើងសម្គាល់ត្រង់ស្រះធំសព្វថៃ្ងនោះ ក៏មិនទាន់មានដំណោះស្រាយគួរឲ្យចូលចិត្តបានដែរ តើជីកសម្រាប់ធ្វើអ្វី? នរណាជីក? ( បុរស ឬ ស្រ្តី ) ជីកពីឆ្នាំណា? លោកណាជាអ្នកផ្តើមគំនិត?។ ហេតុអ្វីខាងណោះស្រះធំ ម្តុំមានលំនៅឋានអ្នកស្រុកខាងលិចវត្តកោះមានឈ្មោះថា “ កំពង់ទេពី ” ។ វៀតណាមហៅក្លាយយូរទៅៗឥឡូវហៅថា “ ចាយ៉ី ” ។ មែនទេកំពង់នេះ នាងទេវី (ទេពី) ជាមហេសីស្តេចធ្លាប់ចុះទៅស្រង់ទឹកនៅទីនោះទើបអ្នកស្រុកខ្មែរយើងហៅតៗមកថា “ កំពង់ទេពី ” ស្លែះចុះរឿងគូស្រីយើងបែរផ្តោតមករឿងគូប្រុសកម្សត់វិញ។
★ ចម្ងាយទៅទិសខាងលិចគូស្រីប្រហែល ១០០០ ម៉ែត្រ គឺដល់គូប្រុស។ គូប្រុសស្ថិតនៅក្នុងភូមិបាស្រែ។ គូនេះ វាមិនមែនជាស្នាមភ្លោះទេ បែរជាកំពែងដីមួយខ្ពស់ចាប់ភ្ជាប់ពីវត្តកំពង់ថ្ម (ធ្លាប់ហៅថា វត្តទ័ពថ្ម) ចេញទៅទិសខាងត្បូងដល់ជិតកណា្តលវាលស្រែ រួចបត់ទៅទិសខាងលិច រួចបត់មកទិសខាងជើង ហើយក៏បត់មកខាងកើតមួយកំណាត់ (មកទិសខាងកើតមិនមាននៅស្លាក់ស្នាមទេ ឮថាមាននៅតែក្នុងផែនទីដីរបស់រដ្ឋ) ចម្ងាយរួមរវាង ៣០០០ ម៉ែត្រ។ កន្លងពីរាប់រយឆ្នាំត្រូវបោះបង់ចោល កំណាត់ដីនៅលើផ្នោរត្រូវអ្នកស្រុកបង្ខិតយកធ្វើជាភូមិកររបស់ខ្លួន កន្លែងដែលនៅត្រូវគេគាស់ជញ្ជូនយកដីទៅប្រើការនៅសល់តែចំណៀរខ្ពស់ក្នុងព្រៃ ចំណៀរខ្ពស់នោះក៏ត្រូវអ្នកស្រុកជិតខាងរានយកជាកម្មសិទ្ធិរបស់ខ្លួនបន្តិចម្តងៗដែរ។ សព្វថៃ្ងដែលនៅទម្រង់ជាគូគឺចាប់ពីជើងផ្នោរចេញទៅកណ្តាលវាលស្រែ។ ក៏ប៉ុន្តែប្រវែងទទឹងត្រូវអ្នកស្រែជិតខាងចាំងចូករបេះបាត់ជាលំដាប់កន្លែងនៅធំគួរសមជាងគេវាស់បានជាង២០ម៉ែត្រ កន្លែងខ្លះនៅតែជាង២ម៉ែត្រ។ រីឯកម្ពស់ក៏ដូច្នោះ រដូវដឹកជញ្ជូនស្រូវផ្ទៃរាបត្រូវម៉ាស៊ីនបរបែកបាក់ខ្ទេចខ្ទាំ កម្ពស់កន្លែងដែលនៅសមគួរ គេវាស់បានប្រវែងជិត ៣ ម៉ែត្រ កន្លែងត្រូវរលេះរលួយនៅទាបស្ទើរស្មើនឹងមុខស្រែ។ រីឯដើមឈើធំតូចពីបូរាណត្រូវកាប់ខ្ទេចគ្មានសល់។
ថ្មីៗនេះ តាមលិខិតរបស់ព្រះចៅអធិការនិងគណៈកម្មការវត្ត បានការគាំទ្ររបស់រដ្ឋអំណាច ឃុំ ស្រុក គូប្រុសបានមន្ទីរវប្បធម៌-ព័ត៌មានខេត្តត្រាវិញ ដំណើរការពិនិត្យពិច័យហើយបញ្ជាក់ថា គូប្រុសនេះគ្រប់លក្ខណៈដើម្បីធ្វើសំណុំបែបបទឲ្យរដ្ឋទទួលស្គាល់ជា បេតិកភណ្ឌ។ (បទដ្ឋានលេខ ៨៤/ VHTT-BTTH ថ្ងៃ ២៩ ខែ សីហា ឆ្នាំ ២០០៧)។​
គូប្រុសមានលក្ខណៈជាកំពែងការពារ មានពាក់ព័ន្ធដល់វត្តបទុមវង្សកំពង់ថ្ម (ទ័ពថ្ម) ។ វត្តបទុមវង្សកំពង់ថ្ម (ទ័ពថ្ម) ថ្វីបើទើបតែកសាងពី គ.ស.១៨៨៦ ប៉ុន្តែបានបង្ហាញនូវស្នាមសាវតារជាប់ដល់គូប្រុសគឺវត្តកសាងនៅលើគំនរឥដ្ឋដែលមានទំហំប្រហែលមួយរយម៉ែត្របួនជ្រុង (និយាយតែគំនរឥដ្ឋមិននិយាយទំហំផ្ទៃវត្ត) ដែលត្រូវដីលុបពីលើស្ទើរអស់ តែនៅសល់មួយកន្លែងប្រហែល ៥០ ម៉ែត្រ។
កន្លែងដែលមានក្រឡាផ្ទៃប្រហែល ៥០ ម៉ែត្រក្រឡានេះ ដុំឥដ្ឋដែលនៅទីនោះសុទ្ធតែបានប្រកិតហើយជាបែបជញ្ជាំង រីឯឥដ្ឋក្រៅពីនោះសុទ្ធតែនៅរាត់រាយបែបជាគំនរទុកនៅឡើយ។​
ដូច្នេះ បានសេចក្តីថា គូប្រុស នេះ គឺជាកំពែងការពារក្សត្រ បុទុមវង្ស មានពន្លាជ័យស្ថិតនៅកន្លែងវត្តបទុមវង្សកំពង់ថ្ម។
នាមវត្តយកតាមឈ្មោះក្សត្រ បុទុមវង្ស ភ្ជាប់ទៅនឹងកំពង់សម្រាប់ជញ្ជូនឥដ្ឋនិងគ្រឿងកសាងចុះឡើង ស្ថិតខាងជើងវត្តសព្វថ្ងៃ ក៏មានពាក់ព័ន្ឋជាមួយឈ្មោះស្រុក “ បាស្រែ ” ទៀតផង។ ខ្មែរពីដើមពាក្យថា “ បា ” សម្រាប់ហៅទៅលើបុរសដែលមានវ័យ ឬ ឋានៈទាបជាង ដូចម្តាយសួរកូនខ្លួនថា បាទៅណាជាដើម។ ហេតុដូច្នេះ យើងអាចសន្និដ្ឋានស្រែនៅម្តុំនេះ កាលពីដើមសុទ្ឋតែរេហ៍ពលជាបុរសរបស់ព្រះរាជាបង្កបង្កើនផល ទើបជាប់នាមស្រុកថា “ បាស្រែ ” ។ កាលបើឃើញបានទ្រួសៗអំពីគូប្រុសយើងក៏អាចឆ្លុះបញ្ច្រាស់មកវិញទៅលើគូស្រី ឃើញថាគូស្រីគ្រានោះជាពន្លាជ័យរបស់ក្សត្រិយ៍ ទេពី និងមេនំមេនាងព្រមទាំងស្រីបម្រើទាំងអស់សុទ្ធតែជាស្រ្តីភេទ។ បើអញ្ចឹងហើយរឿងដែលបានលើកទៅជាទំនងនិទានប្រុសស្រីជីកស្រះប្រណាំងគ្នានោះ បើតាមខ្ញុំឃើញថាសមហេតុសមផលម្យ៉ាងដែរ គ្រាន់តែមានចំណុចខ្លះនិយាយមិនច្បាស់៖
ចំណុចទី១៖ ខាងស្រីប្រណាំងជីកស្រះនៅឯគូស្រី ខាងប្រុសប្រណាំងទប់កំពែងនៅគូប្រុស មិនមែនប្រណាំងជីកស្រះមួយអន្លើជាមួយគ្នា។
ចំណុចទី២៖ មិនមែនប្រណាំងគ្នា ខាងប្រុសចាញ់ទៅដណ្ដឹងស្រីដូចក្នុងរឿងនិទាននោះទេ ព្រោះប្រុសដណ្ដឹងស្រីក្នុងសង្គមខ្មែរកើតមានមុននោះជាយូរលង់ហើយ។ ប្រវត្តិគូប្រុសគូស្រីវាច្បាស់លាស់យ៉ាងណាទៀត គួរតែមានអ្នកដែលដឹង ឬ មានឯកសារជួយបំភឺ្លតទៅទៀត។ គូប្រុសគូស្រី សម្លឹងមើលពីជ្រុងសាវតារជា “ បេតិកភណ្ឌ ” របស់ប្រជាជនខ្មែរភាគខាងត្បូងវៀតណាម បើសម្លឹងមើលពីជ្រុងភូមិសាស្រ្តវាជា “ បេតិកភណ្ឌ ” របស់ប្រជាជនខ្មែរខេត្តត្រាវិញស្ថិតនៅភូមិបាស្រែ។ ចំជាសំណាងឲ្យខេត្តត្រាវិញ គូប្រុស គូស្រី មូលមីរគ្នាស្ថិតនៅជិតគ្នាមានពាក់ព័ន្ធគ្នាមិនអាចកាត់ផ្តាច់ចេញពីគ្នាបាន។ ប៉ុនែ្តគួរឲ្យអាសូរ គូប្រុស ដូចជាបុរសអត់បាយក្រហាយទឹក ថ្ពាល់ផត ភ្នែកស្លក់ ស្បែកជ្រីវជ្រួញ ត្រូវត្រមង់ត្រមោចម្នាក់ឯងរាប់សតវត្ស ឥឡូវបុណ្យមានសំណាងដល់មានមន្ទីវប្បធម៌ចាប់ផ្តើមគិតគូរ។ យោងទៅតាមសភាពការពិត រឿងយកចិត្តទុកដាក់របស់រដ្ឋជាសំខាន់ ប៉ុន្តែ “ខ្លួនទីពឹងខ្លួន” ពីនាម៉ឺនមន្រី្តរហូតដល់ប្រជារាស្រ្ត ពីព្រះសង្ឃរហូតដល់គ្រហស្ថខ្មែររាប់រយស្រុក ចំណុះជើងវត្ត ១៤២ ក្នុងខេត្តចំពោះរឿងសម្រេចកំ​ណត់ឲ្យវាសនារបស់គូប្រុសរស់ឡើងនិងពេញសាច់ពេញឈាមដូចគូស្រីឬទេ?។ ចំពោះមុខគូប្រុសត្រូវការជាចាំបាច់ ដំបូងបង្អស់គឺលើកផ្ទៃមុខឲ្យខ្ពស់ ប៉ះទទឹងឲ្យធំ បន្តបណ្តោយឲ្យវែងល្មមតាមទម្រង់ដើមរបស់វានិងកំពុងត្រូវការម្លប់ឈើត្រឈឹងត្រឈៃពីដើមគូចុងគូ។
ឃុំចំរើន
($ Commune) ស្ថិតនៅក្នុង ស្រុកសង្គមថ្មី ខេត្តព្រះវិហារ មាន ភូមិ÷
ព្រំប្រទល់នៃ
បាយសាច់ជ្រូក
បាយសាច់ជ្រូក គឺជាបាយនិងសាច់ជ្រូករបស់ខ្មែរ។ ជាទូទៅវាត្រូវបានគេប្រើជាអាហារពេលព្រឹក។
គ្រឿងផ្សំ
គ្រឿងផ្សំបាយសាច់ជ្រូកគឺជា៖
របៀបរៀបចំ
ដួសបាយដាក់ចានរាបហើយនៅចំហៀង ជាមួួយនឹងសាច់ជ្រូកនៅម្ខាងទៀត។ បន្ទាប់មកដាក់ខ្ទឹមបំពងរោយពីលើបាយនិងសាច់ជ្រូកដោយមានជ្រក់ត្រសក់និងមើមឆៃថាវនៅជាមួយ។
បាយសាច់ជ្រូកត្រូវបានធ្វេីឡេីងពីសាច់ជ្រូកដែលប្រលាក់ជាមួយស្ករត្នោត ខ្ទឹមស ខ្ទិះដូង និងទឹកត្រី។ ការប្រឡាក់សាច់ជ្រូកគឺអាស្រ័យទៅតាមតំបន់។ បាយសាច់ជ្រូកត្រូវបានគេបរិភោគជាមួយទឹកស៊ុបមាន់ហេីយក្នុងទឹកស៊ុបនោះគេដាក់ឆៃថាវនិងរោយស្លឹកខ្ទឹម។ បាយសាច់ជ្រូកជាទូទៅគេតែងតែយកសាច់ជ្រូកទៅអាំងនៅលេីភ្លេីងធ្យូងក្តៅៗ។ នេះជាប្រភេទអាហារពេលព្រឹករបស់ប្រទេសកម្ពុជា។
វររាជបិតា
កម្ពុជា កើតមកពីរអង្អរណាបានមានឈ្មោះថាកម្ពជារហូតមក។
ព្រះពុទ្ធសាសនា​នៅ​ថៃ
ធ្វេង|រូបភាពតូច|200px|ព្រះ Khanthararat, Wat Na Phra Men, សិល្បៈ[[ទ្វារវត្តី Phra Nakhon Si Ayutthaya Province.]]
ព្រះពុទ្ធសាសនា​នៅ​ថៃ (Buddhism in Thailandศาสนาพุทธในประเทศกัมพูชา) ប្រវត្តិព្រះពុទ្ធសាសនានៃប្រទេសថៃ អាចបែងចេញជា ៤ យុគ គឺ ៖ ធ្វេង|រូបភាពតូច|200px|ព្រះពុទ្ Chinnarat, សិល្បៈ[[រាជអាណាចក្រសុខោទ័យ|សុខោទ័យWat Phra Si Rattana Mahathat (Wat Yai),Phitsanulok Province.]] ១. យុគថេរវាទសម័យអសោក
២. យុគ មហាយាន
៣. យុគថេរវាទបែបពុកាម (Pagan)
៤. យុគថេរវាទបែបសិរីលង្កា ធ្វេង|រូបភាពតូច|200px|ព្រះពុទ្ Nimit Wichit Mara Moli, Wat Na Phra Men, សិល្បៈ[[អាណាចក្រអយុធ្យា|អយុធ្ Phra Nakhon Si Ayutthaya Province.]] ធ្វេង|រូបភាពតូច|200px|Emerald buddha, សិល្បៈChiang Saen, Wat Phra Si Rattana Satsadaram(Wat Phra Kaew), [[បាងកក.]]
យុគទី ១ ថេរវាទបែបសម័យអសោក
ព.ស. ២១៨
ព្រះបាទអសោកមហារាជ ទ្រង់ឧបត្ថម្ភការសង្គាយនាគ្រាទី ៣ នានគរបាដលីបុត្រ ក្រោយពីចប់ការសង្គាយនារួចហើយ ទ្រង់បានបញ្ជូនព្រះសង្ឃចេញទៅប្រកាស់ព្រះពុទ្ធសាសនានៅក្នុងដែនដីផ្សេង ៗ រួមមាន ៩ ខាសា។ បណ្តាសាខា ទាំអង ៩ នោះ ព្រះសោណត្ថេរ និង ព្រះឧត្តរត្ថេរ ជាំខ្សែរមួយ (គម្ពីរសមន្តបាសាទិការ អដ្ឋកថានៃព្រះវិន័យ បិដក រាប់ថាជាខ្សែរទី ៨ តែគម្ពីរសាសនវង្សរាប់ថាជាខ្សែរទី ២) នាំព្រះពុទ្ធសាសនាទៅ ប្រតិស្ឋាននៅក្នុងដែនដីសុវណ្ណាភូមិ ដែលសន្និដ្ឋានបានថា “ខេត្តនគរបុទុម” ដោយមានបុរាណស្ថាន វត្ថុផ្សេង ៗ ដូចជា ព្រះបឋមចេត្តីយ៍ ជាដើម ជាភស្តុតាងនៅរហូតដល់សព្វ ថ្ងៃនេះ (ភូមាចាត់ថា សុវណ្ណាភូមិបានដល់ ទីក្រុងសទ្ធម្មវតី ក្នុងប្រទេសភូមាភាគខាង ត្បូង។
យុគទី ២ មហាយាន
ព.ស. ៦២០
ព្រះបាទកនិស្សមហារាជ ទ្រង់ឧបត្ថម្ភការសង្គាយនាគ្រាទី ៤ របស់ភាគីមហាយាន នាទីក្រុង ជលន្ធរ និង ទ្រង់បានបញ្ជូណសមណទូចេញទៅប្រកាស់ព្រះពុទ្ធសាសនានៅ អាស៊ីកណ្តាលជាដើម ។ គ្រានោះ ប្របាទម៉ីងតី ទ្រង់បាននាំយកព្រះពុទ្ធសាសនាពីអាស៊ី កណ្តាលចូលទៅផ្សព្វផ្សាយក្នុងប្រទេសចិន ហើយទ្រង់បានបញ្ជូនទូតសន្ថវមេត្រី ឲ្យទៅជួប ខុនហ្លួង ហ្មៅ ព្រះមហាក្ស័ត្រថៃ អ្នកគ្រប់គ្រង់អាណាចក្រអៃលាវ ។ គណៈទូតបាន នាំយកព្រះពុទ្ធសាសនាចូលមកជាមួយផង ធ្វើឲ្យប្រទេសថៃទាំង ៧៧ មានរាស្ត្រ ៥១,៨៩០ គ្រួសារ បែរមកគោរពព្រះពុទ្ធសាសនាជាគ្រាដំបូងបំផុត ។ ព.ស. ១៣០០
ព្រះមហាក្ស័ត្រនៃអាណាចក្រស្រីវិជ័យ នៃកោះសុមាត្រាមានអំណាចរុងរឿង ពង្រីកអាណាខេត្តមកដល់ខេត្តសុរ៉ាដធានី ។ ព្រះមហាក្ស័ត្រស្រីវិជ័យទ្រង់គោរពព្រះពុទ្ធ សាសនាផ្នែកមហាយាន ទើបធ្វើឲ្យព្រះពុទ្ធសាសនាមហាយានផ្សព្វផ្សាយចូលមកកាន់ដែនដីភាគខាងត្បូងនៃប្រទេសថៃ ដែលនៅក្នុងអាណាចក្ររបស់ព្រះអង្គ ដូច ដែលមានចេត្តីយ៍ព្រះធាតុជៃយា និង ព្រះមហាធាតុនគរសិរីធម្មរាជជាភស្តុតារហូតមកដល់សព្វថ្ងៃនេះ ។
ព.ស. ១៥៥០
ព្រះមហាក្ស័ត្រនៃព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា រាជវង្សសុរិយវរ្ម័ន្ត មានអំណាចរុងរឿង ពង្រីកអាណាខេត្តមកដល់ទូទាំងភាគខាងកើតឈាងខាងជើង (ភាគសាន) និង ភាគកណ្តាលនៃប្រទេសថៃ ហើយបង្កើតនគរលវោ ឬលុពបុរីជារាជធានីមួយ សម្រាប់គ្រប់គ្រងដែនដីតំបន់នេះ (ទើបហៅសម័យនេះថា សម័យលុពបុរី) ។ ព្រះមហាក្ស័ត្រកម្ពុជាទ្រង់គោរពព្រះពុទ្ធសាសនាមហាយាន ដែលបានផ្សព្វផ្សាយបន្តឡើងមកពីអាណាចក្រស្រីវិជ័យ តែមហាយានសម័យនេះ រួមផ្សំជាមួយសាសនាព្រាហ្មណ៍ច្រើនណាស់ ។ ប្រជាជនតំបន់នេះ ទើបបានទទួលព្រះពុទ្ធសាសនាទាំងបែបថេរវាទ ដែលបន្តមកតាំងតែពីដើម ជាមួយមហាយាន និង សាសនាព្រាហ្មណ៍ចូលមកថ្មី ធ្វើឲ្យមានអ្នកគោរពទាំងពីរបែប និង មានព្រះសង្ឃ ទាំងពីរនិកាយ ។ ភាសាសំស្រ្កឹតក៏ចូលមកផ្សព្វផ្សាយ មានឥទ្ធិពលក្នុងភាសា និង អក្សរសិល្បិ៍ថៃទាំងពីសម័យនោះមក ។
យុគទី ៣ ថេរវាទបែបពុកាម
ព្រះបាទអនុរុទ្ធមហារាជ ឬអនោធាម៉័ងជ័រ ព្រះមហាក្ស័ត្រពុកាម មានអំណាចរុងរឿង ទ្រង់បានវាយបង្ក្រារាម័ញ រួមបញ្ចូលចូលភូមាបានទាំងស្រុង ស្រេចហើយ ផ្សាយអាណាខេត្តចូលមកដល់អាណាចក្រឡាននា ឡានឆាង រហូតដល់លុពបុរី និង ទ្វារាវតី ។ ព្រះបាទអនុរុទ្ធមហារាជ ទ្រង់មានសទ្ធាជ្រះថ្លាក្នុងព្រះពុទ្ធសាសនាផ្នែកថេរវាទ ទ្រង់បាន ទុនុកបំរុង និង ផ្សព្វផ្សាយព្រះពុទ្ធសាសនាដោយព្រះរាជសទ្ធាយ៉ាងខ្លាំងក្លា ។
ត្រឡប់ទៅពោលអំពីជនជាតិក្នុងប្រទេសចិន ត្រូវបានចិនឈ្លានពាន ភៀសខ្លួនចុះមកភាគខាងត្បូងតាមលំដាប់ ក្រោយពីអាណាចក្រអៃលាវរលំរលាយ ក៏បានមកតាំង អាណាចក្រណានចៅ រហូតមកដល់ប្រមាណ ព.ស. ១២៩៩ ខុនថាវក្វា រាជឱរស ខុនបរម នៃអាណាចក្រណានចៅ បានមកតាំងអាណាចក្រយោនក ឈៀងសែន នៃសុវណ្ណភូមិ កាលវេលាបានកន្លងទៅ ប្រជាជនថៃក៏បានក្រចាត់ក្រចាយនៅទូទាំងភាគខាងជើង ភាគខាងកើតឈៀងខាងជើង និង ភាគកណ្តាលនៃប្រទេសថៃនាពេលបច្ចុប្បន្ន ។ ពេល ដែលអាណាចក្រកម្ពុជាមានអំណាចរុងរឿង ប្រជាជនថៃ ដែលអាស្រ័យនៅក្នុងខេត្តឡាន ណា គែភាគពាយ័ព្យបានទទួលឥទ្ធិពលរបស់ខមតិចតួច តែនគរអាណាចក្រពុកាមបានចូលគ្រប់គ្រង ប្រជាជនថៃក្នុងតំបន់នេះ ដែលគោរពព្រះពុទ្ធសាសនាត ៗ មកស្រេចហើយនោះ ក៏ទទួលគោរពព្រះពុទ្ធសាសនាបែបពុកាម រហូតដល់រីចំរើនរុងរឿងខ្លាំងឡើងនៅក្នុងភាគខាងជើង ។
យុគទី ៤ ថេរវាទបែបសិរីលង្កា
ព្រះពុទ្ធសាសនាក្នុងយុគនេះ គឺ បែប ដែលគោរពមកជាសាសនាប្រចាំជាតិរបស់ថៃរហូតដល់បច្ចុប្បន្ន ។ សម្រាប់យុគនេះ មានសេចក្តីពិស្តារ ដែលប្រាដកនៅក្នុងប្រវត្តិ សាស្ត្រច្រើនជាងយុគណាមុន ៗ ទើបបែងចែកជាសម័យផ្សេង ៗ ដូចតទៅនេះ ៖
សម័យសុខោទ័យ
ព.ស. ១៨០០
រយៈនេះ អាណាចក្រពុកាម និង កម្ពុជាបានសាបរលាបអំណាចចុះ ហើយកុលសម្ព័ន្ធថៃ បានកខ្លួនឲ្យបានជាឥស្សរៈឡើង ភាគខាងជើងកើតអាណាចក្រឡានណា ភាគខាងត្បូងចុះមក កើតជាអាណាចក្រសុខោទ័យ ។
បែរទៅស្តីពីព្រះពុទ្ធសាសនាក្នុងប្រទេសសិរីលង្កា ព.ស. ១៦៩៦ ព្រះបាទបរាករមពាហុ មហារាជ ទ្រង់ឡើងគ្រងរាជ្យ បានបង្រ្កាបទមិឡ ធ្វើឲ្យប្រទេសជាតិមានរបៀបរបប ទ្រង់ឧបត្ថម្ភព្រះពុទ្ធសាសនា រួមព្រះសង្ឃចូលនិកាយតែមួយ និង សូមឲ្យមានការសង្គាយនាគ្រាទី ៧ ឡើង ។ ព្រះពុទ្ធសាសនាចំរើនរុងរឿងក្នុងទ្វីបលង្កា ទាំងការសិក្សា និង ការប្រព្រឹត្តិប្រតិបត្តិ ។ ព្រសង្ឃប្រទេសផ្សេង ៗ បាននិមន្តទៅសិក្សាព្រះធម្មវិន័យ និង បួសជាថ្មី ហើយត្រឡប់ទៅផ្សព្វផ្សាយព្រះពុទ្ធសាសនាបែបសិរីលង្កាក្នុងប្រទេសរបស់ខ្លួន ខ្លះក៏និមន្ត ព្រះសង្ឃសិរីលង្កាមកជាមួយ សំរាបប្រទេសថៃ ព្រះសង្ឃថៃ និង ព្រះសង្ឃសិរីលង្កាបានមកបង្កើតការិយាល័យផ្សព្វផ្សាយ នៅនារាជធានីនគរសិរីធម្មរាជ បានទទួលសេចក្តីគោរពយ៉ាងលឿន ។
ព.ស. ១៨២០
ខុនរាមគាំហែង ទ្រង់ឡើងគ្រងរាជ្យ ទ្រង់បានស្តាប់កិត្តិស័ព្ទរបស់ព្រះសង្ឃលង្កា វង្ស ហើយក៏អារាធនាព្រះមហាថេរសង្ឃរាជ ពីនគរសិរីធម្មរាជ ចូលមកគង់នៅនាវត្តអរញ្ញិក ក្នុងក្រុងសុខោទ័យ ។ ព្រះពុទ្ធសាសនាបែបលង្កាវង្សក៏រុងរឿង តាំងតែពីសម័យនោះមក ដើមដំបូង នៅមានព្រះសង្ឃពីរពួក គឺ គណៈសង្ឃដើម និង ព្រះសង្ឃលង្កាវង្ស ប៉ុន្តែ នៅទីបំផុត ក៏បានរួបរួមឲ្យចូលជានិកាយតែមួយ ចំណែកព្រះពុទ្ធសាសនាមហាយាន ក៏សាបរលាប និង សាបសូន្យនៅទីបំផុតទៅ ។ នៅក្នុងរជ្ជកាលនេះ បាននាំព្រះពុទ្ធសិហឹង្គ ដែលសាងលើងក្នុងប្រទេសិរីល័ង្ការលឡើមក នគរស្រីធម្មរាជ ដំកលទុក នាក្រុងសុខោទ័យផង (ជិនកាលបាលីបករណ៍ថា បានព្រះពុទ្ធសិហឹង្គមកនៅ ព.ស. ១៨០០ រជ្ជកាល ផខុនស្រីឥន្ទ្រទិត្យ) សិល្បៈបែបលង្កា ចាប់ផ្តើមចូលមកជំនួសសិល្បៈបែបមហាយាន ដូចជា ចេត្តីយ៍ ព្រះមហាធាតុនគរស្រីធម្មរាជ ប្រែរូបជាស្ថូបបែបលង្កាជាដើម ។
ព្រះបាទលិទៃ ព្រះមហាក្ស័ត្រអង្គទី ៥ ឡើងគ្រងរាជ្យ ទ្រង់អារាធនាព្រះមហាសាមីសង្ឃរាជ ប្រទេសសិរីលង្កា ព្រះនាម សុមនៈ ចូលមកកាន់សុខោខ័យក្នុង ព.ស. ១៩០៤ ។ គ្រា ដែលចេញព្រះវស្សារួចហើយ ព្រះអង្គទ្រង់បានចេញសាងព្រះផ្នួសជាបណ្តោះ អាសន្ននាវត្តអរញ្ញិក ទ្រង់ព្រះរាជនិពន្ធសៀវភៅ តេភូមិកថា ឬ ត្រៃភូមិព្រះរួង ទ្រង់បាន បង្រៀនសីលធម៌ ដល់ប្រជាជនដោយព្រះអង្គឯង ហើយព្រះអង្គបានចូលទៅសិក្សាព្រះ ត្រៃបិដកក្នុងមហាប្រាសាទ អនុញ្ញាតឥ្យបោះពុម្ភឆ្លងព្រះពុទ្ធបាទ ទ្រង់សាងព្រះមហាធាតុ បញ្ចុះព្រះសារីកធាតុ ដែលអាធនាពីប្រទេសសិរីលង្កា និង ដាំដើមសិរីមហាពោធិ ទុកនៅពីក្រោយព្រះមហាធាតុនោះ ហើយទ្រង់បានចាប់ផ្តើមចាត់របៀបគណៈសង្ឃ ដោយបែងគណៈសង្ឃចេញជាពីរផ្នែក គឺ គាមវាសី និង អរញ្ញវាសី ។
សម័យឡានណាថៃ
សម័យឡាណាថៃ ត្រូវត្រង់នឹងសម័យសុខោទ័យ និង ជិតជាប់ចូលទៅនឹងសម័យ ខាងដើមនៃអយុធ្យា ប៉ុន្តែបានបែងចេញដោយឡែកដើម្បីងាយស្រួលដល់ការកណត់ ។
ព.ស. ១៨០២-១៨៥៣
ព្រះបាទម៉េងរ៉ាយគ្រងរាជ្យ នៅទីក្រុងឈៀងម៉ៃ ទ្រង់បានទំនុកបំរុងព្រះពុទ្ធ សាសនា ដូចជា សាងវត្តឈៀងម៉័នជាដើម ។
ព.ស. ១៨៩៨-១៩២៨
ក្នុងរជ្ជកាលព្រះបាទកឺណា ឬ តឺណា ឬកឺណាធម្មិករាជ ព្រះអង្គទ្រង់បានបញ្ជូនរាជទូត ទៅកាន់រាជសំណាក់ព្រះបាទលិទៃ ទូលសូមអារាធនាព្រះសង្ឃរាជសមនត្ថេរ ទៅផ្សព្វផ្សាយព្រះពុទ្ធសាសនា និង នាំព្រះបរមសារីរីកធាតុទៅកាន់ឡានណា ប្រមាណ ព.ស. ១៩១៣ ជាការចាប់ផ្តើមព្រះពុទ្ធសាសនាបែបលង្កាវង្សក្នុងអាណាចក្រឡានណា ដោយមានការសាងព្រះធាតុចេតីយ៍នៅវត្តបុប្ផារាម (វត្តសួនដក ស្រេច ព.ស. ១៩១៧) និង ព្រះធាតុនៅលើកំពូលភ្នំសុទេព (សម្រេច ព.ស. ១៩២៧) ដើម្បីបញ្ចុះព្រះបរមសារី រីកធាតុ ដែលនាំមកនោះ ។
ព.ស. ១៩៧៧
ក្នុងរជ្ជកាលព្រះបាទសាមផាន់កែន ព្រះស្ថូបធំចាស់បុរាណមួយអង្គ នាវត្តឈៀងរ៉ៃ ត្រូវបានទ្រុឌទ្រោមរលំចុះ បានជួបព្រះកែវម៌កត ។
ព.ស. ១៩៧៨-២០៣០ នៅក្នុងរជ្ជកាលព្រះបាទតិលោករាជ ព្រះមហាក្ស័ត្រព្រះអង្គនេះ ធ្លាប់បានសាងព្រះផ្នួសជាបណ្តោះអាសន្ន នាវត្តប៉ាដែង នៅ ព.ស. ១៩៩០ បន្ទាប់មក ព.ស. ១៩៩៨ ព្រះសង្ឃគណៈមួយបានបានទទួលព្រះបរមរាជូបត្ថម្ភ ទៅសិក្សាព្រះពុទ្ធសាសនានៅប្រ ទេសសិរីលង្កា ពេលត្រឡប់មក ក៏បាននាំដើមសិរីមហាពោធិ៍មាជាមួយផង ទើបអនុញ្ញាត់ឲ្យសាងអារាមថ្វាយ ឈ្មោះថា វត្តពោធារាម ឬវត្តប្រាំពីរកំពូល រហូតដល់ ព.ស. ២០២០ ទ្រង់ឧបត្ថម្ភការចាត់ការសង្គាយនាគ្រាទី ១ របស់ប្រទេសថៃ ឬ រាប់បន្ទាប់ពីប្រទេសសិរីលង្កាជាគ្រាទី ៨ នៅឯវត្តពោធារាម ។ ក្នុងរយៈកាលនេះ (ប្រមាណពុទ្ធសតវត្ស៍ ទី ២០ រហូតដល់ចប់ពុទ្ធសតវត្ស៍ទី ២១ ភាគច្រើនក្នុងរជ្ជកាល ព្រះមឿងកែវ ព.ស. ២០៣៨-២០៦៨) ជារយៈកាលរុងរឿងនៃអក្សរសិល្បិ៍ ព្រះពុទ្ធសាសនានៃអាណាចក្រឡានណាថៃ ។ មានព្រះសង្ឃជាអ្នកប្រាជ្ញភាសាបាលីកើតឡើង ច្រើនណាស់ ដូចជា ព្រះតេជគុណសិរីមង្គលាចារ្យ (តែងមង្គលត្ថទីមនី វេស្សន្តរទីបនី ចក្រវាឡទីបនី សង្ខយាបកាសកដីកា) ព្រះតេជគុណញាណកិត្តិ ( យោជនាវិន័យ យោជនាអភិធម្ម ជាដើម) ព្រះតេជគុណ រតនប្បញ្ញា (វជិរសារត្ថសង្គហៈ និង ជិនកាលបាលីបករណ៍) ព្រះតេជគុណ ពោធិរង្សី (ចាមទេវីវង្ស) ព្រះតេជគុណ នន្ទាចារ្យ (សារត្ថសង្គហៈ) ព្រះតែជគុណសុវណ្ណរង្សី (បឋមសម្ពោធិសង្ខេប) ជាដើម សន្និដ្ឋានបានថា បញ្ញសជាតកក៏បានតែងតែងឡើងក្នុងយុគនេះដែរ ។
សម័យអយុធ្យា
មានខសង្កេតថា ដូច ដែលបានឃើញភស្តុតាង ការគោរពព្រះពុទ្ធសាសនាក្នុងសម័យអយុធ្យា មិនសូវជាប្រកាន់ខ្ជាប់នូវគោលធម៌ជាន់ខ្ពស់ប៉ុន្មានទេ ដោយភាគច្រើនចាប់អារម្មណ៍តែក្នុងរឿងបំពេញបុណ្យកុសល បំរុងព្រះសង្ឃ សាងវត្តអារាម បូជនីយដ្ឋាន បូជនីយវត្ថុ ពិធីកម្ម ពិធីឆ្លងពិធីនមស្សការ ដូចជា គោរពព្រះធាតុ និង គោរពព្រះពុទ្ធបាទជាដើម ។ ការបំពេញចិត្តភាវនា ក៏សង្កត់ធ្ងន់ទៅខាងវត្ថុស័ក្តិសទ្ធិ ឥទ្ធិឫទ្ធិ បដិហារ្យ មានរឿងអបិយជំនឿ អាថាន់ ចូលមកផ្គុំផ្សំជាច្រើន យ៉ាងហោចណាស់ក៏ជាលក្ខណៈ ដែលល្បីនៅចុងសម័យ ។
ប្រវត្តិសាស្រ្តសម័យអយុធ្យានិយមបែងជា ៤ ដំណាក់កាល ផ្តោតសំខាន់ទៅខាងប្រវត្តិសាស្រ្តព្រះពុទ្ធសាសនា មាន៤ រជ្ជកាល ដែលមានរឿងរ៉ាវជាប់ទាក់ទងទៅនឹងកិច្ចការព្រះពុទ្ធសាសនាយ៉ាងសំខាន់ ។ បែងជាចំណុចបានតាមរជ្ជកាលដូចតទៅនេះ ៖
ក. អយុធ្យាដំណាក់កាលខាងដើម (ព.ស. ១៨៩៣-២០៣១)
ក្នុងរជ្ជកាលសម្តេចព្រះបរមត្រៃលោកនាថ ព្រះអង្គទ្រង់ចាត់ការគ្រប់គ្រងប្រទេសជាតិឲ្យមានរបៀបរាបរយរឹងប៉ឹង ហើយទ្រង់ទំនុកបំរុងព្រះពុទ្ធសាសនាធំដុំណាស់មើលទៅហាក់បីដូចជាថា ទ្រង់ប្រតិបត្តិតាមគតិរបស់ព្រះបាទធម្មាសោកមហារាជ និង ព្រះមហាធម្មរាជាលិថៃ គឺទ្រង់លះបង់រាជសម្បត្តិ ចេញសាងព្រះផ្នួស នៅនាវត្តចឡាមណី អស់រយៈកាល ៨ ខែ នៅ ព.ស. ១៩៩៨ (ព្រះរាជពង្សាវតា ច្បាប់ហ្លួងប្រសើរថា ព.ស. ២០០៨ ក្រៅពីទ្រង់សាងព្រះផ្នួសហើយ ក្នុង ព.ស. ២០២៧ ទ្រង់នៅបានឲ្យព្រះរាជឱរស និង ព្រះរាជនត្តាសាងផ្នួសជាសាមណេរទៀតផង ។ ខនេះសន្និដ្ឋានបានថា ជាដើមកំណើតប្រពៃណីបួសរៀនរបស់នាយជាម្ចាស់ និង អ្នករាជការជាដើម) តមកអនុញ្ញាត់ឲ្យប្រ ជុំកវីនិព្ធសៀវភៅមហជាតិគាំហ្លួង ក្នុង ព.ស. ២០២៥ និង ទ្រង់បានទុកដីមួយចំណែកក្នុងព្រះបរមរាជវាំង ដើម្បីស្ថាបនាជាវត្តឈ្មោះ វត្តព្រះស្រីសារពេជ្យ ។
ខ. អយុធ្យាដំណាក់កាលទីពីរ (ព.ស. ២០៣៤-២១៧៣)
ព.ស. ២១៦៣-២១៧១
រជ្ជកាលព្រះបាទទ្រង់ធម៌ ព្រះអង្គទ្រង់សិក្សាព្រះបរិយត្តិធម៌ជំនាញមកតាំងតែនៅ ទ្រង់ព្រះផ្នួស មានព្រះរាជសទ្ធាដល់ថ្នាក់ទ្រង់សេ្តចចេញបង្រៀនព្រះភិក្ខុសាមណេរ នៅ ព្រះរាជដំណាក់ចមថង ៣ ខ្នង ជារឿយ ៗ (សេចក្តីនេះ ជាភស្តុតាងបង្ហាញ់ថា ប្រពៃណី បង្រៀនព្រះសង្ឃក្នុងព្រះបរមរាជវាំង បានមានមកតាំងពីយូរយារណាស់មកហើយ) សូមឲ្យសាងមណ្ឌបជាគំរបព្រះមង្គលបពិត្រ ដែលសម្តេចព្រះជៃយារាជាធិរាជសាងទុក តាំងតែពី ព.ស. ២១៧០ និង សូមឲ្យសាងព្រះត្រៃបិដកទុកមួយចប់បរិបូណ៌ សម័យអយុទ្យាដំណាក់កាលទីពីរនេះ ប្រាកដថាភាពនិយមសាងវត្តមានកាន់តែច្រើនឡើង មិនចំពោះព្រះមហាក្ស័ត្រប៉ុណ្ណោះទេ អ្នកមានលុយមានឋានៈសមគួរ តែងសាងវត្តទុកប្រចាំត្រកូល ទុករក្សាអដ្ឋិធាតុបុព្វបុរស និង វត្តជាស្ថានទីសិក្សា រហូតដល់មានពាក្យពោលថា “គ្រាមប្រទេសជាតិសុខសាន្តល្អ គែសាងវត្តឲ្យកូណរត់លេន” ។
គ. អយុធ្យាដំណាក់កាលទី ៣ (ព.ស.២១៧៣-២២៧៤)
រជ្ជកាលសម្តេចព្រះនារាយ៍មហារាជ ក្នុងរាជកាលនេះ មានភស្តុតាងបង្ហាញ់ថា ប្រពៃណីបួសរៀន គង់នឹងបានទទួលភាពនិយមច្រើនណាស់ ប្រាកដថា ក្នុងរជ្ជកាលនេះ អ្នកបួសបានទទួលព្រះរាជទានព្រះបរមរាជូបត្ថម្ភយ៉ាងល្អ ធ្វើឲ្យអ្នកគេចវេសពីការងាររាជការប្រទេសជាតិ ទៅបួសកាន់តែច្រើន រហូតដល់ត្រូវមានចេញរាជបញ្ជាហ្លួងសរស័ក្តិជាមេកងប្រជុំសង្ឃប្រឡងចំណេះវិជ្ជាព្រះភិក្ខុសាមណេរ អ្នក ដែលគេចទៅបួស ប្រឡងបានសេចក្តីច្បាស់ថា មិនមានចំណេះដឹងក្នុងព្រះពុទ្ធសាសនា ត្រូវបានបញ្ជាឲ្យលាចាក សិក្ខាបទ មានចំនួនច្រើនអង្គ ។ ក្រៅពីនេះ នៅមានរឿង ដែលស្តែងដល់ការ ដែលអ្នកបួស ហើយ ជាអ្នករួចផុតពីរាជភ័យជាដើម ។ ដូច ដែលប្រាកដក្នុររជ្ជកាលនេះថា ពេលប្រទេសប្រឈួន នឹងសោទិវង្គត់ ព្រះទេពរាជា ជាមួយនឹងខុនហ្លួងសរស័ក្តិ កំពុងតែលោមព័ទ្ធព្រះបរមរាជវាំងដណ្តើមអំណាច ។ ព្រះអង្គសូមឲ្យជួយជីវិតពួកអ្នករាជការនៅខាងក្នុងទាំងឡាយ ទុកដោយការថ្វាយព្រះរាជវាំងជាវិសុងគាមសីមា ហើយឲ្យប្រកបវិធី ឧបសម្បទាអ្នកអស់ទាំងនោះ យកទៅនៅវត្តឲ្យរួចផុតពីភ័យ ។
ក្នុងសម័យអយុធ្យាទី ៣ នេះ មានអក្សរសិល្បិ៍ព្រះពុទ្ធសាសនានៅសេសសល់មក ដល់បច្ចុប្បន្ននេះចំនួនច្រើនណាស់ ភាគច្រើនជារបស់តែងក្នុងសម័យព្រះបាទប្រាសាទថង ព្រះនារាយណ៍មហារាជ និង ព្រះទេពរាជា ប៉ុន្តែក៏ជាប្រភេទសៀវភៅប្រែ ឬតែងជាភាសាថៃ មិនប្រាកដជាគម្ពីរភាសាមគធៈ ។
ង. អយុធ្យាដំណាក់កាលទី ៤ (ព.ស. ២២៧៥-១៣១០)
ព.ស. ២២៧៥-២៣០១
នៅក្នុងរជ្ជកាលព្រះបាទបរមកោដ ការបួសរៀនក្លាយជាប្រពៃណីដល់ថ្នាក់ថា អ្នក ដែលជាខុនណាងមានយសបណ្តាស័ក្តិជាអ្នកបានបួសហើយ ទើបនឹងទ្រង់តាំងដល់ ម្ចាស់ក្នុងព្រះរាជវាំងក៏ត្រូវសាងផ្នួសគ្រប់ ៗ ព្រះអង្គ ។ សម័យនេះ កើតអក្សរសិល្បិ៍ខាង ព្រះពុទ្ធសាសនាជាច្រើនរឿង ដែលសំខាន់ដូចជា នន្ទោបនន្ទសូត្រ ព្រះមាល័យវាក្យហ្លួង បុណ្ណោវាទវាក្យឆ័ន្ទ និង ព្រះរាជបុច្ឆាគណៈសង្ឃ ជាដើម ។ ក្នុងរយៈកាលដូចគ្នានេះ ខាងផ្នែកលង្កាទ្វីប សាសនវង្សបានសាបសូន្យ មិនមាន ព្រះភិក្ខុសង្ឃ ដែលប្រកបពិធីឧបសម្បទា ទើបព្រះចៅកីរតិសិរិរាជសឹង្ហៈ ទ្រងបញ្ជូនគណៈទូតមកក្នុង ព.ស. ២២៩៣ ដើម្បីសូមអារាធនាព្រះសង្ឃថៃទៅឧបសម្បទាំដល់កុលបុត្តជាតិលង្កា ។ គណៈសង្ឃថៃមានព្រះឧបាលីជាប្រធាន បាននិមន្តទៅក្នុង ព.ស. ២២៩៦ គង់នៅនាវត្តបុប្ផារាម ទីក្រុងខែនឌី ប្រកបពិធីព័ន្ធសីមា និង ឧបសម្បទាកុលបុត្ត បន្តសាសនវង្សក្នុងប្រទេសលង្កាតមក ធ្វើឲ្យកើតគណៈសង្ឃឧបាលីវង្ស ឬស្យ៉ាមវង្ស ឬស្យ៉ាមនិកាយ ដែលជាគណៈសង្ឃធំបំផុតក្នុងប្រទេសលង្កា ។
ដូចនៅអាវសាននៃសម័យនេះ មានភស្តុតាងប្រាកដថា មានជំនឿង៉ុមងល់ក្នុងរឿងជោគជតា និង អបិយជំនឿខ្លាំងណាស់ ដែលបង្ហាញ់ឲ្យឃើញដល់ភាពមិនស្ងប់នៃស្ថានការណ៍ប្រទេសជាតិ និង អាចជាសារហេតុនៃភាពទោរទនរបស់ប្រទេសជាតិម្យ៉ាង តមកក្រុងស្រីអយុធ្យាក៏បានបាត់បង់បូណ៌ភាពចំពោះប្រទេសភូមានៅ ព.ស. ២៣១០ ។
សម័យធនបុរី ដល់សម័យរតនកោសិន្ទ្ររ៍ខាងដើម (ដល់ រជ្ជកាល ទី ៤)
ព.ស. ២៣១០
សម្តេចព្រះបាទតាកស៊ីន ទ្រង់បានឡើងគ្រង់រាជ្យក្រុងធនបុរី ទោះបីជារយៈកាល បង្កើតទីក្រុងថ្មី ប៉ុន្តែក៏ទ្រង់យកប្រទ័យទុកដាក់ទំនុកបំរុងកិច្ចការព្រះពុទ្ធសាសនាតាម ដែលទ្រង់មានឱកាស ទ្រង់សាងវត្តថ្មី ឆ្ពោះវត្តបាងយ៉ីរឿខាងជើង (វត្តរាជគ្រឹស្ហ) មួយគត់ ប៉ុន្តែទ្រង់បានជួសជុលវត្តចាស់មួយចំនួន និង ចាត់វត្តផ្សេង ៗ ក្នុងក្រុងឡើងជាវត្តហ្លួង (វត្តស្តេច) អារាធនាព្រះភិក្ខុសង្ឃយល់ដឹងព្រះធម៌ មានសីលាចារវត្តចូលមកតាំងជាព្រះ រាជាគណៈ ជួយទទួលភារៈ បំរុងព្រះពុទ្ធសាសនា ទ្រងរួបរួមគម្ពីរព្រះត្រៃបិដកពីខេត្តក្រុងផ្សេងមកចាត់ជាច្បាប់ហ្លួង ប៉ុន្តែនៅពុំទាន់បានរៀនរយបរិបូណ៌ផងក៏បញ្ចប់ព្រះរាជ កាលជាមុន ក្នុង ព.ស. ២៣១៩ សូមឲ្យវត្តសាងសៀវភៅរូបភាពត្រៃភូមិ ដែលវិចិត្ររចនា ខ្នាតធំគ្លីបានវែងជាង ៣៤ ម៉ែត្រ និង ទ្រង់ចាប់ហ្វឹហាត់វិបស្សនាក្នុងឆ្នាំជាមួយគ្នានេះដែរ បន្ទាប់មក ព.ស. ២៣២២ កងទ័ពថៃបានអារាធនាព្រះកែវមក៌ត មកពីទីក្រុងវៀច័ន្ទ ។ នៅអាវសាននៃរជ្ជកាល ទ្រង់យកប្រទ័យក្នុងការបំពេញកម្មដ្ឋានណាស់ ហើយទីបំផុតក្នុង ព.ស. ២៣២៥ មានរឿងថា ទ្រង់មានសតិឃ្លាងឃ្លាត ដល់ថ្នាក់ពិសោធន៍សេចក្តីបរិ សុទ្ធិរបស់ព្រះសង្ឃដោយការមុជទឹក ហើយព្រះអង្គយល់ថា ព្រះអង្គជាព្រះអរិយបុគ្គល ទ្រង់ឲ្យព្រះសង្ឃថ្វាយបង្គំព្រះអង្គ ។ ព្រះសង្ឃ ដែលមិនព្រមធ្វើតាមព្រះរាជបញ្ជា ក៏ត្រូវ ទណ្ឌកម្ម ហើយកើតហេតុចលាចលក្នុងក្រុង រហូតដល់សម្តេចព្រះយ៉ាមហាក្ស័ត្រសឹក ដើម្បីមករំងាប់អធិករណ៍ ព្រះអង្គត្រូវសម្រេចទទួលទោស ជាហេតុអស់ទៅនូវផែនដី ។
ព្រះបាទសម្តេចព្រះពុទ្ធយ៉តផាចុឡាលោក ស្តេចឡើងគ្រងរាជ្យ តមកព្រះអង្គទ្រង់ បានសាងរាជធានីថ្មី នៅជាយខាងកើត(ម្ខាងទៀតនៃទន្លេចៅព្រះយ៉ា) ទ្រង់បានសាង និង ជួសជុលវត្តជាច្រើន មានវត្តព្រះស្រីរតនសាស្តារាម ក្នុងព្រះបរមរាជវាំង វត្តសុទស្សនទេពវរារាម វត្តស្រះកេត និង វត្តព្រះជេតុពន ជាដើម ។ អ្នកមុខ អ្នកការ ខុនណាង អ្នករាជការ ក៏នាំគ្នាសាងវត្តឡើងជាចំនួនច្រើន ដូចជា សម្តេចក្រមព្រះរាជវាំង បវរមហាសុរ សិង្ហនាថ ទ្រង់សាងវត្តមហាធាតុជាដើម ក្នុង ព.ស. ២៣៣១ ទ្រង់ឲ្យប្រជុំព្រះសង្ឃ និង រាជបណ្ឌិតធ្វើការសង្គាយនាគ្រាទី ៩ នាវត្តមហាធាតុ សម្រេចហើយបានចម្លងសាងជាព្រះត្រៃបិដក ច្បាប់ហ្លួង ហៅថា ច្បាប់មាសធំ តមកទ្រង់បានសាងថែមពីរច្បាប់ទៀត គឺ ច្បាប់មាសរង និង ច្បាប់មាសជុប ទ្រង់សូមឲ្យមានការបង្រៀនព្រះបរិយត្តិធម៌ក្នុងព្រះបរមរាជវាំង រហូតដល់តាមវាំង អ្នកមុខអ្នកការ និង គេហស្ថានមន្ត្រី រាជការអ្នកធំ ទ្រង់ត្រូវ តាមដានច្បាប់ព្រះសង្ឃ ដើម្បីត្រួតពិនិត្យការប្រព្រឹត្តិរបស់ព្រះសង្ឃ ជុំរះព្រះពុទ្ធសាសនាឲ្យបរិសុទ្ធ និង ទ្រង់បន្តស្នងប្រពៃណីព្រះរាជបុច្ឆាគណៈសង្ឃ ។ ព្រះបាទសម្តេចព្រះពុទ្ធយ៉តផាលើតឡានៈផាឡាយ ទ្រង់ឡើងគ្រងរាជ្យជារជ្ជកាលទី ២ ។ វត្ត ដែលទ្រង់ជួសជុលថ្មីក្នុងរជ្ជកាលនេះ មានវត្តអរុណរាជវរារាម វត្តមោលី លោក វត្តសុទ័ត (សុទស្សន៍) ជាដើម ក្នុង ព.ស.២៣៥៧ ។ ទ្រង់ចាត់បញ្ជូនសមណទូ ៨ អង្គ ទៅសិក្សាស្នងបន្តសាសនវង្សនៅសិរីលង្កាទ្វីប គ្រាត្រឡប់គណៈនោះក៏បាននាំមក ជាមួយនូវព្រះសិរីមហាពោធិ៍ ៦ ដើម ទ្រង់បញ្ជាឲ្យយកទៅដាំនៅនគរស្រីធម្មរាជ ២ ដើម វត្តមហាធាតុ ១ដើម វត្តសុទ័តទេពវរារាម ១ដើម វត្តស្រះកេត ១ ដើម និង មានអ្នកយក ទៅដាំនៅក្ល័នត័ន (មាលេស៊ី) ១ដើម ។ ទ្រង់មានព្រះរាជតម្រាស់ផងដែរថា សម្តេចព្រះសង្ឃរាជ (មី) ធ្វើឲ្យពិធីវិសាខបូជា កើតឡើជាគ្រាដំបុងបំផុតនៅក្នុងសម័យក្រុងរតនកោ ស៊ីន្ទ្ររ៍ជានក្ខត្តឬក្សធំបំផុតនៃឆ្នាំ ព.ស. ២៣៦០ និង ទ្រង់អនុញ្ញាត់ផ្តើមឲ្យមានការសង្គាយនាសូត្រមន្តក្នុង ព.ស. ២៣៦៣ ។ ក្នុងរាចកាលនេះ សម្តេចព្រះសង្ឃរាជ (មី) បានពង្រីកកម្មវិធីសិក្សាភាសាបាលី ពី ៣ ថ្នាក់ (៣ ថ្នាក់គឺ ប្រយោគត្រី ទោ ឯក) ទៅជា ៩ ប្រយោគ ។
ព.ស. ២៣៦៧
ព្រះបាទសម្តេចព្រះន័ងក្លៅចៅយ៉ូហ៊ួ ទ្រង់ឡើងគ្រងរាជ្យ ជារជ្ជកាលទី ៣ ទ្រង់បញ្ជាឲ្យសាងព្រះត្រៃបិដកច្បាប់ហ្លួងបង្កើនចំនួនថែមទៀត គ្រប់បរិបូណ៌ជាងរជ្ជកាលមុន ៗ ទ្រង់បញ្ជាឲ្យប្រៃព្រះត្រៃបិដកជាភាសាថៃ ដោយឆ្ពោះក្នុងចំណែកព្រះសូត្រទុកជា ច្រើន ទ្រង់សាង និង ជួសជុលព្រះអារាមហ្លួង និង ទ្រង់ឧបការៈបំរុងឲ្យមានអ្នកសាងជួសជុលវត្តវ៉ាអារាមឡើងជាចំនួនច្រើន ជាពិសេសជាងសម័យមុន ៗ ។ វត្ត ដែលសាងក្នុងរជ្ជ កាលនេះគឺ វត្តឈ្លើមព្រះកៀត វត្តទេពធីតារាម វត្តរាជនត្តារាម និង ទ្រង់បញ្ជាឲ្យរួបរួម តម្រាប់តម្រាផ្សេង ៗ ដូចជា អក្សរសាស្ត្រ ពេទ្យសាស្រ្ត អក្សរសិល្បិ៍ ជាដើម ហើយទ្រង់បញ្ជាឲ្យចារឹកទុកក្នុងវត្តអារាមហ្លួងផ្សេង ៗ ដូចជា វត្តជេតុពនវិមលមង្គលារាម វត្តរាជឱរស វត្តសុទ័តទេពវរារាម ជាដើម ។ ទ្រង់ទំនុបំរុង និង ពង្រីកការបង្រៀនព្រះ បរិយត្តិធម៌ក្នុងព្រះបរមមហារាជវាំង ឲ្យរឹងប៉ឹងបរិបូណ៌ឡើងថែមទៀត ទ្រង់បញ្ជាឲ្យជួល គ្រូអាចារ្យបង្រៀនព្រះបរិយត្តិធម៌ គ្រប់ព្រះអារាមហ្លួង ទ្រង់ព្រះរាជទានឧបត្ថម្ភដល់ព្រះភិក្ខុសាមណេរ ដែលប្រឡងបាន រហូតទៅដល់ញោមប្រុសញោមស្រី បញ្ជាឲ្យជួលគ្រូបង្រៀនអក្សរថៃដល់កុមារាកុមារី ។ រាប់បានថា ជាការបង្កើតសាលារៀនហ្លួងគ្រាដំបូងបំ ផុត និង ទ្រង់ស្នងបន្តប្រពៃណី ដូចជាមានព្រះរាជបុច្ឆាគណៈសង្ឃជាច្រើនរឿង ។
នៅក្នុងរជ្ជកាលនេះ ចៅផាម្កុដក (ព្រះបាទសម្តេចព្រះចមក្លៅចៅយ៉ូហ៊ួ មុនពេល ឡើងគ្រងរាជ្យ) ដែលបានបួសជាសាមណេរនៅ ព.ស. ២៣៦០ និង បួសជាភិក្ខុ នៅ ព.ស. ២៣៦៧ (ក្នុងរជ្ជកាលទី ២) ទ្រង់គង់នៅនាវត្តមហាធាតុ ដែលជាទីស្ថិតរបស់សម្តេចព្រះសង្ឃរាជ ទ្រង់ប្រឡងបានប្រយោគ ៥ ។ ទ្រង់មានសទ្ធាជ្រះថ្លាក្នុងវិន័យយ៉ាង តឹងរឹងរបស់ព្រះសង្ឃមន នាមថា សាយ នាមបញ្ញត្តិ ពុទ្ធវង្សោ (ជាព្រះរាជាគណៈ ដែល ព្រះសុមេធាចារ្យ គង់នៅវត្តបវរមង្គល) មានបំណងនឹងប្រព្រឹត្តិតឹងរឹងដូច្នោះ ទើបស្តេចប្តូរវត្តទៅគង់ប្រថាប់នៅនាវត្តស្មរ៉ាយ (វត្តរាជាធិវាស) នៅ ព.ស. ២៣៧២ ។ ទ្រង់ឧប្បសម្បទាសាជាថ្មី បំបែកទៅបង្កើតគណៈធម្មយុត្តិកា ឬ ធម្មយុត្តិកនិកាយ ឡើង កំណត់ដោយការការបញ្ចុះបង្គោលសីមាភ្ជាប់ជាពន្ធសីមាថ្មី នៃវត្តស្មរ៉ាយថាជាការបង្កើត គណៈធម្មយុត្តិ ក្នុង ព.ស. ២៣៦៧ បន្ទាប់ពីនោះស្តេចបានមកគង់ប្រថាប់នៅនាវត្តបវរនិវេស តាំងមជ្ឈមណ្ឌលមជ្ឈឹមរបស់គណៈធម្មយុត្តិកនិកាយតមក ។
ព.ស. ២៣៩៤
ព្រះបាទសម្តេចព្រះចមក្លៅចៅយ៉ូហ៊ួ ស្តេចឡើងគ្រងរាជ្យព្រះជន្មបាន ៤៧ វស្សា (ក្រោយពីទ្រង់ព្រះផ្នួសបាន ២៧ វស្សា) ការ ដែលទ្រង់ព្រះផ្នួសនៅបានយូរនោះ ជាប្រ យោជន៍ដល់ព្រះអង្គក្នុងការគ្រប់គ្រងប្រទេសយ៉ាងខ្លាំង ព្រោះទ្រង់មានឱកាស់ក្នុងការ យាងទៅកាន់ទីឋានផ្សេង ៗ ចូលចុះដល់ប្រជាជន ទ្រង់ជ្រាបហេតុការណ៍ប្រទេសជាតិ និង ការជ្រុលជ្រួសខុសឆ្គងផ្សេង ៗទ្រង់ស្វែងយល់រឿងរ៉ាវស្ថានការណ៍ទូទៅបានទាន់ ហេតុការណ៍ ទ្រង់ចេះភាសាអង់គ្លេស ស្គាល់ចិត្តនិស្ស័យរបស់ជនប្រទេស (បារាំង) ដែល ត្រូវចងសម្ព័ន្ធក្នុងផ្លូវការតទៅ ។ ព្រះអង្គទ្រង់បានសាងវត្តថ្មីគឺ វត្តបរមនិវាស វត្តសោមនស្សវិហារ វត្តបុប្ផារាម វត្តរាជប្រតិស្ឋស្ថិតមហាសីមារាម និង វត្តម្កុដក្ស័ត្រីយារាម និង ទ្រង់ជួសជុលព្រះបឋមចេតីយ៍ជាដើម ទ្រង់អនុញ្ញាត់ឲ្យមានពិធី “មាឃបូជា” ឡើងជាគ្រា ដម្បូងបំផុតក្នុង ព.ស. ២៣៩៤ ទ្រង់សាងព្រះត្រៃបិដកច្បាប់បណ្តែតជាត ទ្រង់ឧបត្ថម្ភព្រះសង្ឃួយួន ចាត់បានថាជាការទទួលស្គាល់ជាផ្លូវការដល់ព្រះពុទ្ធសាសនាមហាយានជា ដំបូងសាជាថ្មី ។
សម័យបច្ចុប្បន្ន
ព.ស. ២៤១១
ព្រះបាទសម្តេចព្រះចុល្លចមក្លៅចៅយ៉ូហ៊ួ ទ្រងឡើងគ្រងរាជ្យ បន្ទាប់មកនៅថ្ងៃទី ២៤ កញ្ញា ២៤១៦ ទ្រង់បានសាងព្រះផ្នួស ១៥ ថ្ងៃ នាវត្តព្រះស្រីរតនសាស្តារាម ទ្រង់បានសាងវត្តថ្មីគឺ វត្តរាជបពិត្រ វត្តទេពសិរិន្ទ្រាវាស វត្តបញ្ចមបពិត្រ វត្តអ័ស្តាង្គនិមិត្ត វត្ត ចុឌាទិសរាជធម្មសភា និង វត្តនិវេសន៍ធម្មប្រវត្តិ ។ ទ្រង់ជួសជុលវត្តមហាធាតុដោយព្រះរាជទានរាជទ្រព្យផ្ទាល់ របស់សម្តេចព្រះបរមឱរសាធិរាជ ចៅផាមហាវជិរុណហិសៈ ដោយ បន្ថែមខ្សែព្រះនាមថា “វត្តមហាធាតុយុវរាជរាំងស្រិដ្ឋិ៍” និង ទ្រង់ជួសជុលវត្តផ្សេង ៗ ទៀតជាច្រើន ទ្រង់ពេញប្រទ័យក្នុងការសិក្សាព្រះពុទ្ធសាសនាយ៉ាងខ្លាំងទ្រង់ព្រះរាជនិពន្ធរឿងទាក់ទងនឹងព្រះពុទ្ធសាសនាទុកជាច្រើនរឿង ទ្រង់ឧបត្ថម្ភ និង ផ្តើមរឿងទាក់ទងនឹងសៀវភៅព្រះពុទ្ធសាសនា ជាហេតុនាំឲ្យកើតសៀវភៅដ៏មានប្រយោជន៍ក្នុងការសិក្សាព្រះពុទ្ធសាសនាយ៉ាងពន់ពេក ដូចជា សៀវភៅនវកោវាទ (ប្រជុំកងធម៌) ការពោះពុម្ភគម្ពីរ៍អដ្ឋកថា ការប្រែនិបាតជាតក ជាដើម ។ កិច្ចកម្មព្រះពុទ្ធសាសនា ដែលគួរកំណត់ថាជាហេតុការណ៍ពិសេសនៅមានដូចតទៅនេះ ៖
ព.ស. ២៤១៤
នៅក្នុងគ្រងយាងទៅបរទេស ពេលដល់ប្រទេសឥណ្ឌា ទ្រង់ស្វែងរកសាសនវត្ថុ និង រូបព្រះពុទ្ធចេតីយ៍ជាច្រើនកន្លែង ធ្វើឲ្យអ្នកសិក្សាព្រះពុទ្ធសាសនា ផ្លាស់ប្តូរវិថីពីប្រ ទេសសិរីលង្កា បែរទៅចាប់អារម្មណ៍រឿងឥណ្ឌាជាបន្តបន្ទាប់ និង ក្នុងរជ្ជកាលនេះ ក៏បាន ពូជព្រះសិរីមហាពោធិ៍ ពុទ្ធគយាដោយត្រង់ ដោយមិនបានឆ្លងកាត់ប្រទេសសិរីលង្កា បញ្ជាឲ្យដាំនៅវត្តបញ្ចមបពិត្រ និង វត្តអ័ស្តាង្គនិមិត្ត ។
ក្នុងឆ្នាំជាមួយគ្នានេះដែរ ព្រះអង្គមានព្រះបរមរាជឱង្កា “សព្វព្រះរាជហឫទ័យ ឲ្យមានលោកគ្រូអាចារ្យបង្រៀនអក្សរសាស្រ្តនៅគ្រប់អារាម” ។ ហេតុការណ៍នេះ ជាការចាប់ ផ្តើមការសិក្សាសម័យថ្មី ក្នុងប្រទេសថៃ ដោយឲ្យព្រះសង្ឃទទួលភារៈជួយបណ្តុះបណ្តាលការសិក្សារបស់ជាតិ រហូតដល់ ព.ស. ២៤២៧ ចាត់ឲ្យមានការកសាងសាលា រៀនហ្លួងសម្រាប់ប្រជារាស្រ្តឡើងតាមវត្ត ដោយចាប់ផ្តើមនៅវត្តមហ័ន្វារាម ជាវត្តដំបូងបំផុត ។ លុះដល់ ព.ស. ២៤៤១ មានព្រះបរមរាជឱង្ការប្រកាស់ចាត់ការសិក្សានៅតាម បណ្តាលខេត្តក្រុង ជាការប្រកាស់ឲ្យព្រះសង្ឃទូទាំងព្រះរាជាណាចក្រ យកចិត្តទុកដាក់បង្រៀន ព្រះធម៌ដល់ប្រជាជន និង ហ្វឹកហាត់ចំណេះវិជ្ជាផ្សេង ៗដល់កុលបុត្ត ទ្រង់អារាធនាក្រម ហ្មឺនវជិរញាណវរោរស ចៅគណៈធំ បញ្ជាការព្រះអារាមនៅក្នុងក្រុង ក្នុងផ្នែកព្រះសាស នា និង ការសិក្សា និង ទ្រង់ប្រគល់ការការងារក្រមហ្មឺនដំរងរាជានុភាពជាមន្ត្រីចាត់ការ ឧបត្ថម្ភក្នុងផ្នែកកិច្ចការរបស់ឃារាវាស ។
ទ្រង់សព្វប្រទ័យ ប្រកាស់តែងតាំងក្រមសិក្សាធិការ សម្រាប់បង្គាប់បញ្ជាផ្នែកសិក្សាទាំងពួង បន្ទាប់មក ព.ស. ២៤៣២ អនុញ្ញាត់ឲ្យរួមក្រមធម្មការសង្ឃការី ក្រមសិក្សាធិការ ក្រមព្យាបាល ក្រមផែនទី និង សារមន្ទីរ ចូលក្រមធម្មការ និង តមកថៃ្ងទី ១ មេសា ២៤៣៥ មានព្រះបរមរាជឱង្ការប្រកាស់តែងតាំងក្រមធម្មការឡើងជា ក្រសួងធម្ម ការ ព្រមជាមួយក្រសួងផ្សេង ៗ រួម ១០ ក្រសួងសិក្សាជាតិ និង សាសនា ថិតនៅក្នុងនយោបាយជាធ្លុងមួយ ។
ព.ស. ១៤៣១
សប់ព្រះរាជហឫទ័យបញ្ជាឲ្យបោះពុម្ភព្រះត្រៃបិដកច្បាប់ភាសាថៃ ក្នុងមួយចប់ ៣៩ ក្បាល ចំនួន ១០០០ ចប់ ជាគ្រាដំបូង ដែលការបោះពុម្ភ ព្រះត្រៃបិដកជាអក្សរថៃ ។ សម្រេចហើយឆ្លងក្នុង ព.ស. ២៤៣៦ ព្រមជាមួយបុណ្យរ័ជតាភិសេក នឹងទ្រង់អនុញ្ញាត់ឲ្យតែង និង បោះពុម្ភគម្ពីរ៍ទេសនា ។ ព្រះរាជទានព្រះអារាមហ្លួង និង វត្តរាស្រ្ត ទាំងក្នុងក្រុង និង តាមខេត្តជាទូទៅ ក្នុង ព.ស. ២៤៣១ នោះ ។
ព.ស. ២៤៣៦