cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
សរីរវិទ្យា
ប្រវត្តិរបស់សរីរ​វិទ្យា​
The study of human physiology as a medical field dates back to at least 420 BC to the time of Hippocrates, also known as the "father of medicine." Hippocrates incorporated his belief system called the theory of humours, which consisted of four basic substance: earth, water, air and fire. Each substance is known for having a corresponding humour: black bile, phlegm, blood and yellow bile, respectively. Hippocrates also noted some emotional connections to the four humours, which Claudis Galenus would later expand on. The critical thinking of Aristotle and his emphasis on the relationship between structure and function marked the beginning of physiology in Ancient Greece. Like Hippocrates, Aristotle took to the humoral theory of disease, which also consisted of four primary qualities in life: hot, cold, wet and dry. Claudius Galenus (c. ~130–200 AD), known as Galen of Pergamum, was the first to use experiments to probe the functions of the body. Unlike Hippocrates though, Galen argued that humoral imbalances can be located in specific organs, including the entire body. His modification of this theory better equipped doctors to make more precise diagnoses. Galen also played off of Hippocrates idea that emotions were also tied to the humours, and added the notion of temperaments: sanguine corresponds with blood; phlegmatic is tied to phlegm; yellow bile is connected to choleric; and black bile corresponds with melancholy. Galen also saw the human body consisting of three connected systems: the brain and nerves, which are responsible for thoughts and sensations; the heart and arteries, which give life; and the liver and veins, which can be attributed to nutrition and growth. Galen was also the founder of experimental physiology. And for the next 1,400 years, Galenic physiology was a powerful and influential tool in medicine.
Jean Fernel (1497–1558), a French physician, introduced the term "physiology".
In the 1820s, the French physiologist Henri Milne-Edwards introduced the notion of physiological division of labor, which allowed to "compare and study living things as if they were machines created by the industry of man." Inspired in the work of Adam Smith, Milne-Edwards wrote that the "body of all living beings, whether animal or plant, resembles a factory ... where the organs, comparable to workers, work incessantly to produce the phenomena that constitute the life of the individual." In more differentiated organisms, the functional labor could be apportioned between different instruments or systems (called by him as appareils).
In 1858, Joseph Lister studied the cause of blood coagulation and inflammation that resulted after previous injuries and surgical wounds. He later discovered and implemented antiseptics in the operating room, and as a result decreases death rate from surgery by a substantial amount.
The Physiological Society was founded in London in 1876 as a dining club. The American Physiological Society (APS) is a nonprofit organization that was founded in 1887. The Society is, "devoted to fostering education, scientific research, and dissemination of information in the physiological sciences."
In 1891, Ivan Pavlov performed research on "conditional reflexes" that involved dogs' saliva production in response to a plethora of sounds and visual stimuli.
In the 19th century, physiological knowledge began to accumulate at a rapid rate, in particular with the 1838 appearance of the Cell theory of Matthias Schleiden and Theodor Schwann. It radically stated that organisms are made up of units called cells. Claude Bernard's (1813–1878) further discoveries ultimately led to his concept of milieu interieur (internal environment), which would later be taken up and championed as "homeostasis" by American physiologist Walter B. Cannon in 1929. By homeostasis, Cannon meant "the maintenance of steady states in the body and the physiological processes through which they are regulated." In other words, the body's ability to regulate its internal environment. It should be noted that, William Beaumont was the first American to utilize the practical application of physiology.
Nineteenth century physiologists such as Michael Foster, Max Verworn, and Alfred Binet, based on Haeckel's ideas, elaborated what came to be called "general physiology", a unified science of life based on the cell actions, later renamed in the twentieth century as cell biology.
In the 20th century, biologists became interested in how organisms other than human beings function, eventually spawning the fields of comparative physiology and ecophysiology. Major figures in these fields include Knut Schmidt-Nielsen and George Bartholomew. Most recently, evolutionary physiology has become a distinct subdiscipline.
In 1954, Andrew Huxley and Hugh Huxley, alongside their research team, discovered the sliding filaments in skeletal muscle, known today as the sliding filament theory.
ស្ត្រីនៅក្នុងសរីរវិទ្យា
Prominent women physiologists include:
មុខ​វិជ្ជា​រង
There are many ways to categorize the subdiscplines of physiology:
សរីរវិទ្យាមនុស្ស
Human physiology seeks to understand the mechanisms that work to keep the human body alive and functioning, through scientific enquiry into the nature of mechanical, physical, and biochemical functions of humans, their organs, and the cells of which they are composed. The principal level of focus of physiology is at the level of organs and systems within systems. The endocrine and nervous systems play major roles in the reception and transmission of signals that integrate function in animals. Homeostasis is a major aspect with regard to such interactions within plants as well as animals. The biological basis of the study of physiology, integration refers to the overlap of many functions of the systems of the human body, as well as its accompanied form. It is achieved through communication that occurs in a variety of ways, both electrical and chemical.
ការផ្លាស់ប្តូរសរីរវិទ្យាអាចប៉ះពាល់ដល់មុខងារផ្លូវចិត្តរបស់មនុស្សម្នាក់ៗ។ ឧទាហរណ៍នៃការនេះនឹងជាផលប៉ះពាល់នៃថ្នាំមួយចំនួន ឬកម្រិតជាតិពុលនៃសារធាតុ។ Change in behavior as a result of these substances is often used to assess the health of individuals.
Much of the foundation of knowledge in human physiology was provided by animal experimentation. Due to the frequent connection between form and function, physiology and anatomy are intrinsically linked and are studied in tandem as part of a medical curriculum.
គន្ថនិទ្ទេស
សរីរវិទ្យារបស់មនុស្ស
Animal physiology
Plant physiology
Fungal physiology
Protistan physiology
Algal physiology
Bacterial physiology
ឃុំបាក់អន្លូង
(Bak Anloung Commune) ស្ថិតនៅក្នុង ស្រុកត្រពាំងប្រាសាទ ខេត្តឧត្តរមានជ័យ មាន ៦ភូមិ÷
ព្រំប្រទល់នៃ Boundary East	ឃុំព្រះប្រឡាយ ស្រុកត្រពាំងប្រាសាទ West	ឃុំអូរស្វាយ ស្រុកត្រពាំងប្រាសាទ South	ឃុំត្រពាំងប្រាសាទ ស្រុកត្រពាំងប្រាសាទ North	ឃុំទំនប់ដាច់ ស្រុកត្រពាំងប្រាសាទ
បច្ចេកទេសចិញ្ចឹមមាន់
១ ការជ្រើសរើសពូជមាន់
២ ការសាងសង់ទ្រុងមាន់
៣ ការផ្តល់ចំណី និងទឹកដល់មាន់
៤ ជំងឺបក្សី
៥ ជំងឺបក្សី (ភាសាអង់គ្លេស)
៦ ការប្រើប្រាស់ថ្នាំ និងវ៉ាក់សាំងចំពោះមាន់
ត្រស្តិសង្ក្រាន្ត
ត្រស្ដិ ( ន. ) [ត្រស់ ] ឈ្មោះ​ព្រះ​រាជ​ពិធី​មួយ​ប្រភេទ ធ្វើ​ក្នុង​វេលា​យប់ ១៤ រោច​ខែ​ផល្គុន; ក្នុង​រជ្ជកាល​ពី​បុរាណ​ហៅ​ថា ពិធី​បញ្ជាន់​ត្រស្ដិ, សម័យ​ឥឡូវ​ហៅ​ថា ពិធី​ភាណយក្ខ ឬ ពិធី​សូត្រ​ភាណយក្ខ ។ ពាក្យ​ថា ត្រស្តិ នេះ ក្លាយ​មក​ពី​ភាសា​សំស្រ្កឹត​ថា ត្រុដ កិ. “កាត់, ផ្ដាច់”; ត្រុដិ ន. “ដំណើរ​កាត់, ការ​ផ្ដាច់”; ក្នុង​ព្រះ​រាជ​ពិធី​នេះ​ សំដៅ​យក​សេចក្ដី​ថា “ដំណើរ​ផ្ដាច់​ឆ្នាំ​ចាស់​ផ្លាស់​ចូល​ឆ្នាំ​ថ្មី”; មាន​ទំនង​ជា​លំអាន​ឲ្យ​យល់​បាន​ថា កាល​ពី​ក្នុង​សម័យ​បុរាណ​លោក​ហៅ​ព្រះ​រាជ​ពិធី​នេះ​ថា ពិធី​ត្រុដិ ឬ ពិធី​បញ្ជាន់​ត្រុដិ ព្រោះ​សព្វ​ថ្ងៃ​នេះ បណ្ដា​ជន​ក្នុង​ខែត្រ​សៀមរាប នៅ​ហៅ​ភ្លេង, ចម្រៀង​មួយ​ប្រភេទ​ថា ភ្លេង​ត្រុដិ, ច្រៀង​ត្រុដិ (ត្រុត), គេ​លេង​តែ​ក្នុង​ឱកាស​ចូល​ឆ្នាំ​ថ្មី, ស​ហេតុ​ឲ្យ​យល់​ច្បាស់​ថា ត្រុដិ នេះ​ហើយ​ក្លាយ​មក​ជា​ពាក្យ​ថា ត្រស្ដិ ។ ពិធី​បញ្ជាន់​ត្រស្ដិ​នេះ​ពី​បុរាណ​ជាន់​ដើម ចួន​ណា​លោក​ហៅ​ថា ពិធី​សម្ពច្ឆរច្ឆិន្ន ឬ​សម្ពច្ឆរច្ឆិន្ន​ពិធី “ពិធី​ផ្ដាច់​ឆ្នាំ” ។
ប្រវត្តិដើមស្វាយ
សដ្ថលកាសដ្ថាសដកថាសកល
មហាលិសូត្រ
មហាលិសូត្រ
[៤២] សម័យនោះឯង ព្រះនាគិតត្ថេរមានអាយុ ជាឧបដ្ឋាកព្រះមានព្រះភាគ ។ គ្រានោះ ពួកព្រាហ្មណទូត អ្នកដែនកោសល និងពួកព្រាហ្មណទូត អ្នកដែនមគធៈនោះ ចូលសំដៅទៅរកកន្លែងដែលព្រះនាគិតត្ថេរមានអាយុគង់នៅ លុះចូលទៅដល់ហើយ ទើបពោលពាក្យនេះ នឹងព្រះនាគិតត្ថេរមានអាយុថា បពិត្រព្រះនាគិតៈដ៏ចម្រើន ឥឡូវនេះ ព្រះគោតមដ៏ចម្រើននោះ ព្រះអង្គគង់នៅទីណា ដ្បិតយើងខ្ញុំចង់ទៅគាល់ព្រះគោតមដ៏ចម្រើននោះ ។ ព្រះនាគិតត្ថេរមានអាយុ ពោលថា ម្នាលអ្នកមានអាយុទាំងឡាយ កាលនេះ មិនមែនជាកាលគួរ នឹងទៅគាល់ព្រះមានព្រះភាគទេ (ព្រោះ) ព្រះមានព្រះភាគ កំពុងសម្រាកព្រះអង្គ ។ គ្រានោះ ពួកព្រាហ្មណទូត អ្នកដែនកោសល និងព្រាហ្មណទូត អ្នកដែនមគធៈនោះ អង្គុយនៅក្នុងទីសមគួរ ក្បែរកន្លែងនោះ ហើយប្រឹក្សាគ្នាថា យើងទាំងឡាយ ចាំគាល់ព្រះគោតមដ៏ចម្រើននោះឲ្យបាន ហើយសឹមទៅ ។
[៤៣] ឯក្សត្រិយ៍ឱដ្ឋទ្ធលិច្ឆវី [អដ្ឋកថា ថា បានជាមាននាមដូច្នេះ ព្រោះជាអ្នកតាំងនៅក្នុងដំណែងដ៏ស្តុកស្តម្ភ ។] បានចូលសំដៅទៅកាន់កូដាគារសាលា នាព្រៃមហាវ័ន ត្រង់កន្លែងដែលព្រះនាគិតត្ថេរមានអាយុគង់នៅ ជាមួយនឹងលិច្ឆវិបរិសទ្យជាច្រើន លុះចូលទៅដល់ហើយ ថ្វាយបង្គំព្រះនាគិតត្ថេរមានអាយុ រួចឋិតនៅក្នុងទីដ៏សមគួរ ។ លុះក្សត្រិយ៍ឱដ្ឋទ្ធលិច្ឆវីឋិតនៅក្នុងទីដ៏សមគួរហើយ បានពោលពាក្យនេះ នឹងព្រះនាគិតត្ថេរមានអាយុថា បពិត្រព្រះនាគិតត្ថេរៈដ៏ចម្រើន ឥឡូវនេះ ព្រះមានព្រះភាគ ជាព្រះអរហន្តសម្មាសម្ពុទ្ធ គង់ក្នុងទីណា ដ្បិតយើងខ្ញុំចង់ទៅគាល់ព្រះមានព្រះភាគ ជាអរហន្ត សម្មាសម្ពុទ្ធនោះ ។ ព្រះនាគិតត្ថេរមានអាយុ ពោលថា ម្នាលមហាលិ កាលនេះ មិនមែនជាកាលគួរនឹងគាល់ព្រះមានព្រះភាគទេ ព្រោះព្រះមានព្រះភាគ កំពុងសម្រាកព្រះអង្គ ។ ក្សត្រិយ៍ឱដ្ឋទ្ធលិច្ឆវី ក៏គង់នៅក្នុងទីសមគួរ [អដ្ឋកថា ថា គង់ក្រោមម្លប់ឈើដ៏ស្រួល ហើយពោលសរសើគុណព្រះរតនត្រ័យ ជាមួយនឹងលិច្ឆវិបរិសទ្យ ។] ក្បែរកន្លែងនោះ ហើយគិតថា អញចាំគាល់ព្រះមានព្រះភាគ អរហន្តសម្មាសម្ពុទ្ធនោះឲ្យបាន ហើយសឹមទៅ ។
[៤៤] គ្រានោះ សមណុទ្ទេសឈ្មោះសីហៈ ចូលសំដៅត្រង់កន្លែងដែលព្រះនាគិតត្ថេរមានអាយុគង់នៅ លុះចូលទៅដល់ហើយ ថ្វាយបង្គំព្រះនាគិតត្ថេរមានអាយុ រួចឋិតនៅក្នុងទីដ៏សមគួរ ។ លុះសីហសមណុទ្ទេស ឋិតនៅក្នុងទីដ៏សមគួរហើយ បានពោលពាក្យនេះ នឹងព្រះនាគិតត្ថេរមានអាយុថា បពិត្រព្រះកស្សប [ហៅតាមគោត្តនាមរបស់ព្រះនាគិតត្ថេរ] ដ៏ចម្រើន ពួកព្រាហ្មណទូត អ្នកដែនកោសល និងពួកព្រាហ្មណទូត អ្នកដែនមគធៈជាច្រើនទាំងនុ៎ះ ចូលមកក្នុងទីនេះ ដើម្បីគាល់ ព្រះមានព្រះភាគ ក្សត្រិយ៍ឱដ្ឋទ្ធលិច្ឆវី ក៏ចូលមកក្នុងទីនេះ ជាមួយនឹងលិច្ឆវិបរិសទ្យជាច្រើន ដើម្បីគាល់ព្រះមានព្រះភាគដែរ បពិត្រព្រះកស្សបដ៏ចម្រើន សូមឲ្យប្រជុំជនទាំងនោះ បានគាល់ព្រះមានព្រះភាគផង ។ ព្រះនាគិតត្ថេរពោលថា ម្នាលសីហៈ បើដូច្នោះ ចូរអ្នកក្រាបបង្គំទូលព្រះមានព្រះភាគខ្លួនឯងចុះ ។ សីហសមណុទ្ទេស ទទួលពាក្យព្រះនាគិតត្ថេរមានអាយុថា យ៉ាងហ្នឹងហើយ ព្រះករុណាដ៏ចម្រើន ហើយចូលសំដៅទៅត្រង់កន្លែង ដែលព្រះមានព្រះភាគគង់នៅ លុះចូលទៅដល់ហើយ ក៏ថ្វាយបង្គំព្រះមានព្រះភាគ រួចឋិតនៅក្នុងទីដ៏សមគួរ ។ លុះសីហសមណុទ្ទេស ឋិតនៅក្នុងទីដ៏សមគួរហើយ បានក្រាបបង្គំទូលព្រះមានព្រះភាគដូច្នេះថា បពិត្រព្រះអង្គដ៏ចម្រើន ពួកព្រាហ្មណទូត អ្នកដែនកោសល និងពួកព្រាហ្មណទូត អ្នកដែនមគធៈច្រើននាក់ ទាំងនុ៎ះ ចូលមកក្នុងទីនេះ ដើម្បីគាល់ព្រះមានព្រះភាគ ទាំងក្សត្រិយ៍ឱដ្ឋទ្ធលិច្ឆវី ក៏ចូលមកក្នុងទីនេះ ជាមួយនឹងលិច្ឆវិបរិសទ្យជាច្រើន ដើម្បីគាល់ព្រះមានព្រះភាគដែរ បពិត្រព្រះអង្គដ៏ចម្រើន សូមឲ្យប្រជុំជននេះ បានគាល់ព្រះមានព្រះភាគផង ។ ព្រះមានព្រះភាគ ទ្រង់ត្រាស់ថា ម្នាលសីហៈ បើដូច្នោះ ចូរអ្នកក្រាលអាសនៈ ត្រង់ម្លប់ខាងមុខវិហារចុះ ។ សីហសមណុទ្ទេស ទទួលព្រះពុទ្ធដីកាព្រះមានព្រះភាគថា ព្រះករុណាព្រះអង្គ ហើយក៏ក្រាលអាសនៈ ត្រង់ម្លប់ខាងមុខវិហារ ។ គ្រានោះឯង ព្រះមានព្រះភាគ ស្តេចចេញអំពីវិហារ (ទៅ) គង់លើអាសនៈ ដែលគេក្រាល ត្រង់ម្លប់ខាងមុខវិហារ ។ លំដាប់នោះ ពួកព្រាហ្មណទូត អ្នកដែនកោសល និងពួកព្រាហ្មណទូត អ្នកដែនមគធៈទាំងនោះ ចូលសំដៅទៅត្រង់កន្លែងដែលព្រះមានព្រះភាគគង់នៅ លុះចូលទៅដល់ហើយ ក៏ពោលពាក្យរាក់ទាក់ សំណេះសំណាល ទៅរកព្រះមានព្រះភាគ លុះបញ្ចប់ពាក្យដែលគួររីករាយ និងពាក្យដែលគួររលឹកហើយ ក៏អង្គុយក្នុងទីដ៏សមគួរ ។
[៤៥] ចំណែកខាងឱដ្ឋទ្ធលិច្ឆវី ព្រមទាំងលិច្ឆវិបរិសទ្យជាច្រើន ក៏ចូលទៅគាល់ព្រះមានព្រះភាគដែរ លុះចូលទៅដល់ហើយ ថ្វាយបង្គំព្រះមានព្រះភាគ រួចគង់ក្នុងទីដ៏សមគួរ ។ លុះក្សត្រិយ៍ឱដ្ឋទ្ធលិច្ឆវី គង់ស៊ប់ ក្នុងទីដ៏សមគួរហើយ បានក្រាបបង្គំទូលព្រះមានព្រះភាគដូច្នេះថា បពិត្រព្រះអង្គដ៏ចម្រើន កាលថ្ងៃមុនៗ សុនក្ខត្តលិច្ឆវិបុត្ត ចូលមករកខ្ញុំព្រះអង្គ លុះចូលមកដល់ហើយ បានពោលពាក្យនេះ នឹងខ្ញុំព្រះអង្គថា ម្នាលមហាលិ ខ្ញុំចូលទៅនៅអាស្រ័យនឹងព្រះមានព្រះភាគ រាប់តាំងពីថ្ងៃខាងដើមមក មិនយូរប៉ុន្មាន បានត្រឹមតែ៣ឆ្នាំ ខ្ញុំបានឃើញរូបទិព្វទាំងឡាយ ដែលមានសភាពគួរស្រឡាញ់ ប្រកបដោយកាម គួរត្រេកត្រអាល ទាស់តែស្តាប់សំឡេងទិព្វ ដែលមានសភាពគួរស្រឡាញ់ ប្រកបដោយកាម គួរត្រេកត្រអាលមិនឮ បពិត្រព្រះអង្គដ៏ចម្រើន សំឡេងទិព្វ មានសភាពគួរស្រឡាញ់ ប្រកបដោយកាម គួរត្រេកត្រអាល មានពិតមែន តែសុនក្ខត្តលិច្ឆវិបុត្តស្តាប់មិនឮ ឬក៏សំឡេងទាំងនោះ ពុំមានទេ ។ ព្រះមានព្រះភាគត្រាស់ថា ម្នាលមហាលិ សំឡេងទិព្វ ដែលមានសភាពគួរស្រឡាញ់ ប្រកបដោយកាម គួរត្រេកត្រអាល មានពិតមែន តែសុនក្ខត្តលិច្ឆវិបុត្ត ស្តាប់មិនឮ មិនមែនជាគ្មានទេ ។ មហាលិក្រាបបង្គំទូលថា បពិត្រព្រះអង្គដ៏ចម្រើន សំឡេងទិព្វ មានសភាពគួរស្រឡាញ់ ប្រកបដោយកាម គួរត្រេកត្រអាលមានពិតមែន មិនមែនជាពុំមានទេ ចុះអ្វីជាហេតុ អ្វីជាបច្ច័យហ្ន៎ បានជាសុនក្ខត្តលិច្ឆវិបុត្តស្តាប់មិនឮ ។
[៤៧] ម្នាលមហាលិ សេចក្តីផ្សេងទៀតថា កាលបើសមាធិ ដែលភិក្ខុនោះ បានចម្រើនដោយចំណែកមួយ ក្នុងទិសទក្សិណ ។បេ។ ក្នុងទិសបស្ចិម ។បេ។ ក្នុងទិសឧត្តរ ។បេ។ ក្នុងទិសខាងលើ ទិសខាងក្រោម និងទិសទទឹង គឺទិសតូចៗ ដើម្បីឃើញរូបទិព្វ មានសភាពគួរស្រឡាញ់ ប្រកបដោយកាម គួរត្រេកត្រអាល តែមិនប្រព្រឹត្តទៅ ដើម្បីឮសំឡេងទិព្វ មានសភាពគួរស្រឡាញ់ ប្រកបដោយកាម គួរត្រេកត្រអាលឡើយ កាលបើសមាធិ ដែលភិក្ខុនោះបានចម្រើនមួយចំណែក ក្នុងទិសខាងលើ ទិសខាងក្រោម និងទិសទទឹង ដើម្បីឃើញរូបទិព្វ មានសភាពគួរស្រឡាញ់ ប្រកបដោយកាម គួរត្រេកត្រអាល មិនមែនប្រព្រឹត្តទៅ ដើម្បីឮសំឡេងទិព្វ មានសភាពគួរស្រឡាញ់ ប្រកបដោយកាម គួរត្រេកត្រអាល (ដូច្នោះ) ភិក្ខុនោះ រមែងឃើញរូបដ៏ជាទិព្វ មានសភាពគួរស្រឡាញ់ ប្រកបដោយកាម គួរត្រេកត្រអាលក្នុងទិសខាងលើ ទិសខាងក្រោម និងទិសទទឹងបាន តែមិនឮសំឡេងដ៏ជាទិព្វ មានសភាពគួរស្រឡាញ់ ប្រកបដោយកាម គួរត្រេកត្រអាលបានទេ ដំណើរនោះ ព្រោះហេតុអ្វី ម្នាលមហាលិ ដំណើរនុ៎ះ យ៉ាងនេះគឺ កាលបើសមាធិ ដែលភិក្ខុនោះ បានចម្រើនមួយចំណែក ក្នុងទិសខាងលើ ទិសខាងក្រោម និងទិសទទឹង ដើម្បីឃើញរូបទិព្វ មានសភាពគួរស្រឡាញ់ ប្រកបដោយកាម គួរត្រេកត្រអាល (តែប៉ុណ្ណោះ) បានជាសមាធិនោះ មិនប្រព្រឹត្តទៅ ដើម្បីឮសំឡេងទិព្វ មានសភាពគួរស្រឡាញ់ ប្រកបដោយកាម គួរត្រេកត្រអាលបានឡើយ ។
[៤៩] ម្នាលមហាលិ សេចក្តីផ្សេងទៀតថា កាលបើសមាធិ ដែលភិក្ខុនោះ បានចម្រើនចំណែកមួយ ក្នុងទិសទក្សិណ ។បេ។ ក្នុងទិសបស្ចិម ។បេ។ ក្នុងទិសឧត្តរ ។បេ។ ក្នុងទិសខាងលើ ទិសខាងក្រោម និងទិសបន្ទាប់ ដើម្បីឮសំឡេងទិព្វ មានសភាពគួរស្រឡាញ់ ប្រកបដោយកាម គួរត្រេកត្រអាល សមាធិនោះ មិនប្រព្រឹត្តទៅ ដើម្បីឃើញរូបទិព្វ មានសភាពគួរស្រឡាញ់ ប្រកបដោយកាម គួរត្រេកត្រអាលទេ កាលបើសមាធិ ដែលភិក្ខុនោះបានចម្រើនមួយចំណែក ក្នុងទិសខាងលើ ទិសខាងក្រោម និងទិសបន្ទាប់ ដើម្បីស្តាប់សំឡេងទិព្វ មានសភាពគួរស្រឡាញ់ ប្រកបដោយកាម គួរត្រេកត្រអាល ដូច្នោះ បានជាសមាធិនោះ មិនប្រព្រឹត្តទៅ ដើម្បីឃើញរូបជាទិព្វ មានសភាពគួរស្រឡាញ់ ប្រកបដោយកាម គួរត្រេកត្រអាលឡើយ ភិក្ខុនោះ រមែងឮសំឡេងទិព្វ មានសភាពគួរស្រឡាញ់ ប្រកបដោយកាម គួរត្រេកត្រអាលក្នុងទិសខាងលើ ទិសខាងក្រោម និងទិសបន្ទាប់បាន តែមិនឃើញរូបទិព្វ មានសភាពគួរស្រឡាញ់ ប្រកបដោយកាម គួរត្រេកត្រអាល ដំណើរនោះ ព្រោះហេតុអ្វី ម្នាលមហាលិ ដំណើរនុ៎ះ យ៉ាងនេះគឺ កាលបើសមាធិ ដែលភិក្ខុនោះ បានបំពេញមួយចំណែក ក្នុងទិសខាងលើ ទិសខាងក្រោម និងទិសបន្ទាប់ ដើម្បីឮសំឡេងទិព្វ មានសភាពគួរស្រឡាញ់ ប្រកបដោយកាម គួរត្រេកត្រអាល (តែប៉ុណ្ណោះ) បានជាសមាធិនោះ មិនប្រព្រឹត្តទៅ ដើម្បីឃើញរូបទិព្វ មានសភាពគួរស្រឡាញ់ ប្រកបដោយកាម គួរត្រេកត្រអាលបាន ។
[៥១] ម្នាលមហាលិ សេចក្តីផ្សេងទៀតថា សមាធិ ដែលភិក្ខុបានចម្រើនទាំងពីរចំណែក ក្នុងទិសទក្សិណ ។បេ។ ក្នុងទិសបស្ចិម ។បេ។ ក្នុងទិសឧត្តរ ។បេ។ ក្នុងទិសខាងលើ ទិសខាងក្រោម និងទិសបន្ទាប់ ដើម្បីឃើញរូបទិព្វ មានសភាពគួរស្រឡាញ់ ប្រកបដោយកាម គួរត្រេកត្រអាល និងដើម្បីឮសំឡេងទិព្វ មានសភាពគួរស្រឡាញ់ ប្រកបដោយកាម គួរត្រេកត្រអាល កាលបើសមាធិ ដែលភិក្ខុនោះបានចម្រើនទាំង២ចំណែក ក្នុងទិសខាងលើ ទិសខាងក្រោម និងទិសបន្ទាប់ ដើម្បីឃើញរូបទិព្វ មានសភាពគួរស្រឡាញ់ ប្រកបដោយកាម គួរត្រេកត្រអាលផង ដើម្បីឮសំឡេងទិព្វ មានសភាពគួរស្រឡាញ់ ប្រកបដោយកាម គួរត្រេកត្រអាលផង (ដូច្នោះ) បានជាភិក្ខុនោះ ឃើញរូបទិព្វ មានសភាពគួរស្រឡាញ់ ប្រកបដោយកាម គួរត្រេកត្រអាលផង ឮសំឡេងទិព្វ មានសភាពគួរស្រឡាញ់ ប្រកបដោយកាម គួរត្រេកត្រអាលបានផង ទាំងទិសខាងលើ ទិសខាងក្រោម និងទិសបន្ទាប់ ដំណើរនោះ ព្រោះហេតុអ្វី ម្នាលមហាលិ ដំណើរនុ៎ះ យ៉ាងនេះគឺ ព្រោះតែភិក្ខុ បានចម្រើនសមាធិ ទាំង២ចំណែក ក្នុងទិសខាងលើ ទិសខាងក្រោម និងទិសបន្ទាប់ ដើម្បីឃើញរូបទិព្វ មានសភាពគួរស្រឡាញ់ ប្រកបដោយកាម គួរត្រេកត្រអាលផង ដើម្បីឮសំឡេងទិព្វ មានសភាពគួរស្រឡាញ់ ប្រកបដោយកាម គួរត្រេកត្រអាលផង (នោះឯង) ម្នាលមហាលិ នេះជាហេតុ នេះជាបច្ច័យ ដែលសុនក្ខត្តលិច្ឆវិបុត្ត មិនបានឮសំឡេងទិព្វ មានសភាពគួរស្រឡាញ់ ប្រកបដោយកាម គួរត្រេកត្រអាល ដែលមានពិត មិនមែនជាមិនមាន (នោះ)ទេ ។
[៥២] មហាលិ ក្រាបបង្គំទូលថា បពិត្រព្រះអង្គដ៏ចម្រើន ពួកភិក្ខុប្រព្រឹត្តព្រហ្មចរិយៈ ក្នុងសំណាក់ព្រះមានព្រះភាគ គ្រាន់តែជាហេតុធ្វើឲ្យច្បាស់នូវសមាធិភាវនាប៉ុណ្ណោះទេឬ ។ ព្រះមានព្រះភាគ ទ្រង់ត្រាស់ថា ម្នាលមហាលិ ពួកភិក្ខុប្រព្រឹត្តព្រហ្មចរិយៈ ក្នុងសំណាក់តថាគត មិនមែនគ្រាន់តែជាហេតុធ្វើឲ្យច្បាស់ នូវសមាធិភាវនាប៉ុណ្ណោះទេ ម្នាលមហាលិ នៅមានធម៌ដទៃទៀត ដែលលើសលុបជាង ប្រសើរជាងសមាធិភាវនា ដែលពួកភិក្ខុប្រព្រឹត្តព្រហ្មចរិយៈ ក្នុងសំណាក់តថាគត (អាច) ធ្វើឲ្យជាក់ច្បាស់បាន ។ មហាលិ ក្រាបបង្គំទូលថា បពិត្រព្រះអង្គដ៏ចម្រើន ចុះធម៌ដែលលើសលុបជាង ប្រសើរជាងសមាធិភាវនា ដែលពួកភិក្ខុប្រព្រឹត្តព្រហ្មចរិយៈ ក្នុងសំណាក់ព្រះមានព្រះភាគ (អាច) ធ្វើឲ្យជាក់ច្បាស់បាន តើដូចម្តេច ។ ព្រះអង្គ ទ្រង់ត្រាស់ថា ម្នាលមហាលិ ភិក្ខុក្នុងសាសនានេះ ជាសោតាបន្នបុគ្គល មិនមានកិរិយាធ្លាក់ទៅក្នុងអបាយទាំង ៤ ជាធម្មតា គឺលែងទៅកាន់អបាយ ជាបុគ្គលទៀងទាត់ មានកិរិយាត្រាស់ដឹងទៅខាងមុខ ព្រោះកិរិយាអស់ទៅនៃសំយោជនៈ ៣ ម្នាលមហាលិ ធម៌នេះឯង ដែលឈ្មោះថា លើសលុបជាង ប្រសើរជាងសមាធិភាវនា ដែលពួកភិក្ខុប្រព្រឹត្តព្រហ្មចរិយៈ ក្នុងសំណាក់តថាគត (អាច) ធ្វើឲ្យជាក់ច្បាស់បាន ។
[៥៣] ម្នាលមហាលិ សេចក្តីផ្សេងទៀតថា ភិក្ខុជាសកទាគាមិបុគ្គល មកកាន់លោកនេះត្រឹមតែម្តងទៀត ក៏ធ្វើនូវទីបំផុតនៃទុក្ខបាន ព្រោះអស់ទៅនៃសំយោជនៈ ៣ ព្រោះស្រាលស្តើងនៃរាគៈ ទោសៈ មោហៈ ម្នាលមហាលិ ធម៌នេះឯង ឈ្មោះថា លើសលុបជាង ប្រសើរជាង ដែលពួកភិក្ខុប្រព្រឹត្តព្រហ្មចរិយៈ ក្នុងសំណាក់តថាគត (អាច) ធ្វើឲ្យជាក់ច្បាស់បាន ។
[៥៥] ម្នាលមហាលិ សេចក្តីផ្សេងទៀតថា ភិក្ខុដឹងច្បាស់ ធ្វើឲ្យជាក់ច្បាស់ ដោយខ្លួនឯង ហើយដល់ស៊ប់នូវចេតោវិមុត្តិ និងបញ្ញាវិមុត្តិ ដែលមិនមានអាសវៈ ព្រោះអស់ទៅនៃអាសវៈទាំងឡាយ ក្នុងអត្តភាពនេះឯង ម្នាលមហាលិ ធម៌នេះឯង ឈ្មោះថា លើសលុបជាង ប្រសើរជាង ដែលពួកភិក្ខុប្រព្រឹត្តព្រហ្មចរិយៈ ក្នុងសំណាក់តថាគត (អាច) ធ្វើឲ្យជាក់ច្បាស់បាន ម្នាលមហាលិ ធម៌ទាំងនេះហើយ ដែលឈ្មោះថា លើសលុបជាង ប្រសើរជាង ដែលពួកភិក្ខុប្រព្រឹត្តព្រហ្មចរិយៈ ក្នុងសំណាក់តថាគត (អាច) ធ្វើឲ្យជាក់ច្បាស់បាន ។
[៥៦] មហាលិ ក្រាបបង្គំទូលថា បពិត្រព្រះអង្គដ៏ចម្រើន ចុះមគ្គ និងបដិបទា សម្រាប់ធ្វើឲ្យជាក់ច្បាស់ នូវធម៌ទាំងនុ៎ះ តើមានដែរឬទេ ។ ព្រះអង្គ ទ្រង់ត្រាស់ថា ម្នាលមហាលិ មគ្គ និងបដិបទា សម្រាប់ធ្វើឲ្យជាក់ច្បាស់ នូវធម៌ទាំងនុ៎ះ មានជាប្រាកដ ។ មហាលិ ក្រាបបង្គំទូលថា បពិត្រព្រះអង្គដ៏ចម្រើនចុះ មគ្គ និងបដិបទា សម្រាប់ធ្វើឲ្យជាក់ច្បាស់ នូវធម៌ទាំងនុ៎ះ តើដូចម្តេចខ្លះ ។ ព្រះអង្គ ទ្រង់ត្រាស់ថា មគ្គប្រកបដោយអង្គ ៨ ជាផ្លូវដ៏ប្រសើរនេះឯង គឺសេចក្តីឃើញត្រូវ១ ត្រិះរិះត្រូវ១ វាចាត្រូវ១ ការងារត្រូវ១ ចិញ្ចឹមជីវិតត្រូវ១ ព្យាយាមត្រូវ១ រលឹកត្រូវ១ តម្កល់ចិត្តត្រូវ១ ម្នាលមហាលិ នេះឯងឈ្មោះថា មគ្គ នេះឯងឈ្មោះថា បដិបទា សម្រាប់ធ្វើឲ្យជាក់ច្បាស់ នូវធម៌ទាំងឡាយនុ៎ះ ។
ស្រុកសំរោងទាប(ខេត្តសុរិន្ទ)
($ District) ជាដែនរដ្ឋបាលស្ថិតនៅ ខេត្តសុរិន្ទ ដែលមានរដ្ឋបាល  ឃុំ និង  ភូមិ÷ ស្រុកសំរោងទាប មានឃុំ៖
មហាលិសូត្រ
មហាលិសូត្រ
[៥៧] ម្នាលមហាលិ សម័យមួយ តថាគតនៅក្នុងឃោសិតារាម ទៀបនគរកោសម្ពី ។ គ្រានោះ មានបព្វជិតពីររូប គឺមណ្ឌិយបរិព្វាជក១ ជាលិយ ជាអន្តេវាសិកនៃទារុបត្តិកបរិព្វាជក [អដ្ឋកថា ថា ឧបជ្ឈាយ៍របស់ជាលិយៈនោះ តែងត្រាច់ទៅបិណ្ឌបាតដោយបាត្រឈើ បានជាហៅថា ទារុបត្តិកៈ ។]១ ចូលមករកតថាគត លុះចូលមកដល់ហើយ ក៏ពោលពាក្យរាក់ទាក់ សំណេះសំណាលជាមួយនឹងតថាគត លុះបញ្ចប់ពាក្យដែលគួររីករាយ និងពាក្យដែលគួររលឹក ល្មមឲ្យកើតសេចក្តីស្និទ្ធស្នាលហើយ ក៏ឈរនៅក្នុងទីដ៏សមគួរ ។ លុះបព្វជិតទាំង២រូបនោះ ឈរនៅក្នុងទីដ៏សមគួរហើយ បាននិយាយនឹងតថាគតដូច្នេះថា អាវុសោគោតម ជីវៈនោះ ក៏គឺសរីរៈនោះឬ ៗជីវៈដោយខ្លួន សរីរៈដោយខ្លួនទេ ។ តថាគតប្រាប់ថា ម្នាលអាវុសោទាំងឡាយ បើដូច្នោះ ចូរអ្នកទាំងឡាយចាំស្តាប់ចុះ ចូរធ្វើទុកក្នុងចិត្តដោយប្រពៃចុះ តថាគតនឹងសំដែង ។ ម្នាលអាវុសោ ព្រះតថាគតកើតឡើងក្នុងលោកនេះ ជាអរហំ សម្មាសម្ពុទ្ធ ។បេ។ (បណ្ឌិតគប្បីសំដែងឲ្យពិស្តារដូចក្នុងសាមញ្ញផលសូត្រផងចុះ) ។បេ។ ម្នាលអាវុសោ ភិក្ខុជាអ្នកបរិបូណ៌ដោយសីល យ៉ាងនេះ ។បេ។ បានដល់នូវបឋមជ្ឈាន ។ ម្នាលអាវុសោ ភិក្ខុណាដឹងយ៉ាងនេះ ឃើញយ៉ាងនេះ ការដឹង និងការឃើញនុ៎ះ របស់ភិក្ខុនោះ តើគួរនឹងពោលថា ជីវៈនោះ ក៏គឺសរីរៈនោះ ឬថាជីវៈដោយខ្លួន សរីរៈដោយខ្លួនទេ ។ បរិព្វាជកទាំងពីររូប ប្រាប់តថាគតថា អាវុសោ ភិក្ខុណាដឹងយ៉ាងនេះ ឃើញយ៉ាងនេះ ការដឹង និងការឃើញនុ៎ះ របស់ភិក្ខុនោះ មិនគួរពោលថា ជីវៈនោះ ក៏គឺសរីរៈនោះ ឬថាជីវៈដោយខ្លួន សរីរៈដោយខ្លួនទេ ។ លុះបរិព្វាជកទាំងពីររូប ពោលដូច្នោះហើយ តថាគតប្រាប់ថា ម្នាលអាវុសោ ចំណែកខាងតថាគត ដឹងហេតុនេះយ៉ាងនេះ ឃើញហេតុនេះយ៉ាងនេះដែរ បានជាតថាគត មិនបានពោលថា ជីវៈនោះ ក៏គឺសរីរៈនោះ ឬថាជីវៈដោយខ្លួន សរីរៈដោយខ្លួនទេ ។ ភិក្ខុបានដល់នូវទុតិយជ្ឈាន ។ នូវតតិយជ្ឈាន ។ នូវចតុត្ថជ្ឈាន ។ ម្នាលអាវុសោ បើភិក្ខុណាដឹងយ៉ាងនេះ ឃើញយ៉ាងនេះ ការដឹង និងការឃើញនុ៎ះ របស់ភិក្ខុនោះ តើគួរនឹងពោលថា ជីវៈនោះ គឺសរីរៈនោះ ឬថាជីវៈដោយខ្លួន សរីរៈដោយខ្លួនទេ ។ បរិព្វាជកទាំងពីររូបពោលថា អាវុសោ ភិក្ខុណាដឹងយ៉ាងនេះ ឃើញយ៉ាងនេះ ការដឹង និងការឃើញនុ៎ះ របស់ភិក្ខុនោះ មិនគួរនឹងពោលថា ជីវៈនោះ គឺសរីរៈនោះ ឬថាជីវៈដោយខ្លួន សរីរៈដោយខ្លួនទេ ។ លុះបរិព្វាជកទាំងពីររូប ពោលដូច្នោះហើយ តថាគតប្រាប់ថា ម្នាលអាវុសោ ចំណែកខាងតថាគត ក៏ដឹងយ៉ាងនេះ ឃើញយ៉ាងនេះដែរ បានជាតថាគត មិនបានពោលថា ជីវៈនោះ ក៏គឺសរីរៈនោះ ឬថាជីវៈដោយខ្លួន សរីរៈដោយខ្លួនទេ ។ ភិក្ខុតម្រង់ ផ្ចង់បង្អោនចិត្ត ទៅដើម្បីញាណទស្សនៈ ។ ម្នាលអាវុសោ ភិក្ខុណា ។បេ។ ដឹងច្បាស់ថា កិច្ចដទៃក្រៅពីនេះទៀត មិនមានទេ ។ ម្នាលអាវុសោ ភិក្ខុណាដឹងយ៉ាងនេះ ឃើញយ៉ាងនេះ ការដឹង និងការឃើញនុ៎ះ របស់ភិក្ខុនោះ តើគួរនឹងពោលថា ជីវៈនោះ ក៏គឺសរីរៈនោះ ឬថាជីវៈដោយខ្លួន សរីរៈដោយខ្លួនទេ ។ បរិព្វាជកទាំងពីររូបពោលថា អាវុសោ ភិក្ខុណាដឹងយ៉ាងនេះ ឃើញយ៉ាងនេះ ការដឹង និងការឃើញនុ៎ះ របស់ភិក្ខុនោះ មិនគួរនឹងពោលថា ជីវៈនោះ គឺសរីរៈនោះ ឬថាជីវៈដោយខ្លួន សរីរៈដោយខ្លួនទេ ។ (លុះបរិព្វាជកទាំងពីររូប ពោលដូច្នោះហើយ) តថាគតប្រាប់ថា ម្នាលអាវុសោ តថាគត ដឹងហេតុនោះយ៉ាងនេះ ឃើញហេតុនោះយ៉ាងនេះដែរ បានជាតថាគត មិនបានពោលថា ជីវៈនោះ ក៏គឺសរីរៈនោះ ឬថាជីវៈដោយខ្លួន សរីរៈដោយខ្លួនទេ ។ ព្រះមានព្រះភាគ ទ្រង់ត្រាស់ព្រះសូត្រនេះ (ចប់ហើយ) ។ ឱដ្ឋទ្ធលិច្ឆវី ក៏មានចិត្តរីករាយ ត្រេកអរនឹងភាសិតរបស់ព្រះមានព្រះភាគ ។
ចប់ មហាលិសូត្រ ទី៦ ។
ឯកសារយោង
พระไตรปิฎก เล่มที่ ๙ > พระสุตตันตปิฎก เล่มที่ ๑ > ทีฆนิกาย > สีลขันธวรรค​ > มหาลิสูตร
Mahali Sutta: To Mahali​ (SN 22.60)
ប្រវត្តិនៃបំណែងចែករដ្ឋបាលនៃកម្ពុជា
ប្រវត្តិនៃបំណែងចែករដ្ឋបាលនៃព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា៖
បញ្ជីព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា
ព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជាគឺជា ព្រះប្រមុខរដ្ឋនៃព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា ទ្រង់គ្រងរាជ្យសម្បត្តិ ប៉ុន្តែទ្រង់មិនកាន់អំណាចឡើយ ព្រះមហាក្សត្រ ទ្រង់ជាព្រះប្រមុខរដ្ឋមួយជីវិត អង្គព្រះមហាក្សត្រ មិនអាចនរណារំលោភបំពានបានឡើយ ព្រះមហាក្សត្រ ព្រះអង្គទ្រង់ជានិមិត្តរូបនៃឯកភាពជាតិ និង និរន្តរ៍ភាពជាតិ។ ព្រះមហាក្សត្រ ទ្រង់ជាអ្នកធានាឯករាជ្យជាតិ អធិបតេយ្យ និងបូរាណភាពទឹកដី នៃព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា ទ្រង់ជាអ្នកធានាការគោរពសិទ្ធិ និងសេរីភាពរបស់ប្រជាពលរដ្ឋ និង ការគោរពសន្ធិសញ្ញាអន្តរជាតិ។ ព្រះមហាក្សត្រ ទ្រង់មានតួនាទីខ្ពង់ខ្ពស់ជាអាជ្ញាកណ្ដាល ដើម្បីធានាការប្រព្រឹត្តទៅនៃអំណាចសាធារណៈឲ្យមានភាពទៀងទាត់ ។ របបរាជានិយមកម្ពុជា ជារបបជ្រើសតាំង។ ព្រះមហាក្សត្រទ្រង់ឥតមានព្រះរាជអំណាចចាត់តាំងព្រះរជ្ជទាយាទ សម្រាប់គ្រងរាជ្យសម្បត្តិឡើយ។ ក្នុងករណីដែលព្រះមហាក្សត្រ ពុំអាចបំពេញព្រះរាជភារៈជាព្រះប្រមុខរដ្ឋបានដូចធម្មតា ដោយព្រះអង្គទ្រង់ប្រឈួនជាទម្ងន់ មានការបញ្ជាក់ដោយក្រុមគ្រូពេទ្យជំនាញ ជ្រើសរើសដោយប្រធានព្រឹទ្ធសភា ប្រធានរដ្ឋសភា និង នាយករដ្ឋមន្ត្រី នោះប្រធានព្រឹទ្ធសភា បំពេញភារកិច្ចប្រមុខរដ្ឋជំនួសព្រះអង្គក្នុងឋានៈជា ព្រះរាជានុសិទ្ធិ។
តំណែងជាប្រមុខរដ្ឋ ជំនួសព្រះមហាក្សត្រក្នុងឋានៈជាព្រះរាជានុសិទ្ធិនេះ អាចនឹងដូរឥស្សរជនផ្សេងទៀត ក្នុងករណីដូចដែលបានចែងក្នុងវាក្យខ័ណ្ឌខាងលើ តាមឋានានុក្រមដូចតទៅ:
នៅពេលព្រះមហាក្សត្រទ្រង់ចូលទិវង្គត ប្រធានព្រឹទ្ធសភាទទួលភារកិច្ចជាប្រមុខរដ្ឋស្ដីទី ក្នុងឋានៈជាព្រះរាជានុសិទ្ធិនៃព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា។ ក្នុងករណីដែលប្រធានព្រឹទ្ធសភា ពុំមានលទ្ធភាពបំពេញភារកិច្ចជាប្រមុខរដ្ឋស្ដីទីជំនួស ព្រះមហាក្សត្រ ក្នុងពេលព្រះអង្គចូលទិវង្គត ការទទួលភារកិច្ចជាប្រមុខរដ្ឋស្ដីទីក្នុងឋានៈជាព្រះរាជានុសិទ្ធិ ត្រូវអនុវត្តតាមវាក្យខ័ណ្ឌទី ២ និង ទី ៣ នៃមាត្រា ១១ ថ្មី។ ក្នុងរយៈវេលា ៧ ថ្ងៃយ៉ាងយូរ ព្រះមហាក្សត្រថ្មី នៃព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជាត្រូវបានជ្រើសរើសដោយក្រុមប្រឹក្សារាជ្យសម្បត្តិ។
សមាសភាពនៃក្រុមប្រឹក្សារាជ្យសម្បត្តិមាន៖
ការរៀបចំ និង ការប្រព្រឹត្តទៅនៃក្រុមប្រឹក្សារាជ្យសម្បត្តិ នឹងមានកំណត់ក្នុងច្បាប់មួយ។ ត្រូវបានជ្រើសរើសជាព្រះមហាក្សត្រ នៃព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជាសមាជិកនៃព្រះរាជវង្សានុវង្សខ្មែរ ដែលមានព្រះជន្មាយុយ៉ាងតិច ៣០ ព្រះវស្សាហើយដែលជាព្រះរាជបច្ឆាញាតិ នៃព្រះមហាក្សត្រ អង្គឌួង ឬ ព្រះមហាក្សត្រ នរោត្តម ឬ ក៏ព្រះមហាក្សត្រ ស៊ីសុវត្ថិ។ មុនចូលគ្រងរាជ្យសម្បត្តិ ព្រះមហាក្សត្រទ្រង់ថ្លែងសច្ចាប្រណិធាន ដូចមានចែងក្នុងឧបសម្ព័ន្ធទី ៤។ ព្រះជាយានៃព្រះមហាក្សត្រ មានព្រះរាជឋានៈជាព្រះមហេសី នៃព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា។ ព្រះមហេសី នៃព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា ពុំមានព្រះរាជសិទ្ធិធ្វើនយោបាយទទួលតួនាទីជាអ្នកដឹកនាំរដ្ឋ ឬជាអ្នកដឹកនាំរាជរដ្ឋាភិបាល ឬទទួលតួនាទីរដ្ឋបាល ឬនយោបាយឡើយ។ ព្រះមហេសី នៃព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា ទុកព្រះរាជកាយពលបំពេញព្រះរាជភារៈបំរើប្រយោជន៍សង្គម មនុស្សធម៌ សាសនា និង ជួយព្រះមហាក្សត្រក្នុងព្រះរាជកាតព្វកិច្ចផ្នែកពិធីការ និង ការទូត។ ប្រការដែលព្រះមហាក្សត្រ ទ្រង់គ្រងរាជ្យសម្បត្តិ ប៉ុន្តែទ្រង់មិនកាន់អំណាចឡើយ ហើយដែលមានចែងក្នុងវាក្យខ័ណ្ឌទី ១ នៃមាត្រា ៧ នៃរដ្ឋធម្មនុញ្ញនេះ មិនអាចសុំកែប្រែបានជាដាច់ខាត។ ព្រះមហាក្សត្រព្រះអង្គទ្រង់ទាក់ទងជាមួយព្រឹទ្ធសភា និងរដ្ឋសភាដោយព្រះរាជសារ។  ព្រះរាជសារនេះ ព្រឹទ្ធសភា និង រដ្ឋសភា មិនអាចយកទៅជជែកពិភាក្សាឡើយ។  ព្រះមហាក្សត្រទ្រង់តែងតាំងនាយករដ្ឋមន្ត្រី និង ទ្រង់តែងតាំងគណៈរដ្ឋមន្ត្រី តាមបែបបទដែលមានចែងក្នុងមាត្រា ១១៩ ថ្មី។ ព្រះមហាក្សត្រទ្រង់ទទួលសវនាការជាផ្លូវការពីរដងក្នុងមួយខែ ឱ្យនាយករដ្ឋមន្ត្រី និង គណៈរដ្ឋមន្ត្រីចូលគាល់រាយការណ៍ទូលថ្វាយទ្រង់ជ្រាបអំពីសភាពការណ៍ នៃប្រទេសជាតិ។ តាមសេចក្ដីស្នើរបស់គណៈរដ្ឋមន្ត្រី ព្រះមហាក្សត្រទ្រង់ឡាយព្រះហស្តលេខាលើព្រះរាជក្រឹត្យតែងតាំង ផ្លាស់ប្ដូរ ឬ បញ្ចប់ភារកិច្ចមន្ត្រីជាន់ខ្ពស់ស៊ីវិល និង យោធា ឯកអគ្គរាជទូត និង ប្រេសិតវិសាមញ្ញ និងពេញសមត្ថភាព។  តាមសេចក្ដីស្នើរបស់ឧត្ដមក្រុមប្រឹក្សានៃអង្គចៅក្រម ព្រះមហាក្សត្រទ្រង់ឡាយព្រះហស្តលេខាលើព្រះរាជក្រឹត្យតែងតាំង ផ្លាស់ប្ដូរ ឬ ដកចៅក្រមផ្នែកយុត្តាធិការ។  នៅពេលប្រជាជាតិប្រឈមមុខនឹងគ្រោះថ្នាក់ ព្រះមហាក្សត្រទ្រង់ប្រកាសប្រទានដំណឹងជាសាធារណៈ ដាក់ប្រទេសជាតិស្ថិតនៅក្នុងភាពអាសន្នក្រោយពីបានមតិឯកភាពពី នាយករដ្ឋមន្ត្រី ប្រធានរដ្ឋសភា និង ប្រធានព្រឹទ្ធសភា។  ព្រះមហាក្សត្រទ្រង់ជាមេបញ្ជាការកំពូល នៃកងយោធពលខេមរភូមិន្ទ។ អគ្គមេបញ្ជាការរងកងយោធពលខេមរភូមិន្ទ ត្រូវបានតែងតាំងឡើងដើម្បីបញ្ជាកងយោធពលខេមរភូមិន្ទនេះ។  ព្រះមហាក្សត្រទ្រង់គង់ជាព្រះអធិបតី នៃឧត្ដមក្រុមប្រឹក្សាការពារជាតិដែលនឹងត្រូវបង្កើតឡើងដោយច្បាប់មួយ។ ព្រះមហាក្សត្រទ្រង់ប្រកាសសង្គ្រាម ក្រោយការអនុម័តរបស់រដ្ឋសភា និងព្រឹទ្ធសភា។ ព្រះមហាក្សត្រទ្រង់ទទួលសារតាំងឯកអគ្គរដ្ឋទូត ឬ ប្រេសិតវិសាមញ្ញ និងពេញសមត្ថភាពនៃប្រទេសក្រៅមកប្រចាំព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា។
ព្រះមហាក្សត្រទ្រង់ឡាយព្រះហស្តលេខាលើសន្ធិសញ្ញា និង អនុសញ្ញាអន្តរជាតិ ហើយទ្រង់ប្រទានសច្ចាប័នលើសន្ធិសញ្ញា និង អនុសញ្ញាទាំងនេះក្រោយបានទទួលការអនុម័តយល់ព្រមពីរដ្ឋសភា និង ព្រឹទ្ធសភា។ ព្រះមហាក្សត្រទ្រង់មានព្រះរាជសិទ្ធិបន្ធូរបន្ថយទោស និង លើកលែងទោស។ ព្រះមហាក្សត្រ ទ្រង់ឡាយព្រះហស្តលេខាលើព្រះរាជក្រមប្រកាសឲ្យប្រើរដ្ឋធម្មនុញ្ញ ច្បាប់ ដែលរដ្ឋសភាបានអនុម័ត និង ព្រឹទ្ធសភាបានពិនិត្យចប់សព្វគ្រប់រួចហើយ និង ទ្រង់ឡាយព្រះហស្តលេខាលើព្រះរាជក្រឹត្យតាមសេចក្ដីស្នើសុំពី គណៈរដ្ឋមន្ត្រី។ ក្នុងពេលដែលព្រះមហាក្សត្រប្រឈួន ហើយត្រូវព្យាបាលព្រះរោគនៅបរទេស ក្នុងពេលនោះព្រះមហាក្សត្រមានសិទ្ធិផ្ទេរអំណាចឡាយព្រះហស្តលេខានៅ លើព្រះរាជក្រម ឬ ព្រះរាជក្រឹត្យខាងលើនេះ ទៅប្រមុខរដ្ឋស្ដីទីចុះហត្ថលេខាជំនួសដោយព្រះរាជសារប្រគល់ សិទ្ធិ។ ព្រះមហាក្សត្រ ទ្រង់បង្កើត និង ប្រទានគ្រឿងឥស្សរិយយសជាតិ។ ព្រះមហាក្សត្រ ទ្រង់សម្រេចប្រទានឋានន្តរសក្ដិ ឋានៈយោធា និង ស៊ីវិលតាមច្បាប់កំណត់។ ក្នុងរយៈពេលព្រះមហាក្សត្រទ្រង់អវត្ដមាន ប្រធានព្រឹទ្ធសភាទទួលភារកិច្ចជាប្រមុខរដ្ឋស្ដីទី។ ក្នុងករណីដែលប្រធានព្រឹទ្ធសភា ពុំមានលទ្ធភាពបំពេញភារកិច្ចជាប្រមុខរដ្ឋស្ដីទីជំនួសព្រះ មហាក្សត្រ ពេលព្រះអង្គទ្រង់អវត្ដមាន ការទទួលភារកិច្ចជាប្រមុខរដ្ឋស្ដីទី ត្រូវអនុវត្តតាមវាក្យខ័ណ្ឌទី ២ និងទី ៣ នៃមាត្រា ១១ ថ្មី។​
គ្រឿងរាជព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា
ព្រះចៅក្រុងកម្ពុជា មានទំនៀមទំម្លាប់ប្រពៃណីតាំងតែពីរដ្ជកាលបុរាណមកថា ក្សត្រទាំងឡាយណាដែលរាជាភិសេកគ្រងរាជសម្បត្តិសោយរាជជា ព្រះមហាក្សត្រ ពេញលក្ខណះបានលុះត្រាតែមានគ្រឿងទ្រង់រាជ គឺ ព្រះខាន់រាជ្យ១ ព្រះលំពែងជ័យ១ និង គ្រឿងព្រះបញ្ចរក្សត្រ ប៉ុនែ្តចំណេរក្រេាយមកគេបានបញ្ចូលព្រះលំពែងជ័យ និង ព្រះខ័នរាជ្យ ចូលទៅជាគ្រឿង បញ្ចកុដភ័ណ្ឌ ឬ រាជកុដភ័ណ្ឌ ទៅវិញ ៕
គ្រឿងរាជកុដភ័ណ្ទទាំង៥ នៃព្រះចៅក្រុងកម្ពុជា រួមមាន ៖
២០​៨៦គ្រាប់ ហើយ​ដែល​ព្រះមហាក្សត្រ ទ្រង់​គ្រង​តែ​ថ្ងៃ​សោយរាជ្យ​សម្បត្តិប៉ុណ្ណោះ។
សំនួរ ៖ ហេតុអ្វីព្រះមហាក្សត្រ នរោត្ដម សីហមុនី ទ្រង់មិនគ្រងមកុជ និង កាន់ព្រះខ័នរាជ្យ នាថៃ្ងរាជាភិសេកសោយរាជសម្បត្តិកាលពីឆ្នាំ ២០០៤ ៚ ចមេី្លយ ៖ បានជាទ្រង់មិនគ្រងគ្រឿងទ្រង់រាជ ព្រោះថាទ្រង់ជាព្រះមហាក្សត្រគ្រងរាជដោយប្រតិបត្តិតាមរដ្ឋធម្មនុញ្ញ ឆ្នាំ១៩៩៣ ទ្រង់មិនកាន់អំណាចឡេីយ ហេតុដូចនេះបានជានាថៃ្ងគ្រងរាជសម្បត្តិ គ្រឿងទ្រង់រាជ ទាំង៥ ត្រូវបានដាក់តាំងបូជាជាតំណាង ៚
គួរបញ្ជក់ផងដែលថា គ្រឿងទ្រង់រាជ្យនៃនគរក្រុងកម្ពុជាដែលបានប្រេីប្រាស់មករាប់រយឆ្នាំ នៃរាប់ជំនាន់ស្តេចត្រូវបានបាត់បង់អស់នៅក្នុងសម័យកម្ពុជានៃសង្គ្រាមផ្ទៃក្នុង | Cambodia of Civil War (គ.ស ១៩៧០-១៩៩២) ឯគ្រឿងគ្រងរាជដែលប្រេីក្នុងរជ្ជកាលព្រះបាទ នរោត្ដម សីហនុ ជាគ្រឿងដែលធេី្វឡេីងវិញនៅក្រេាយឆ្នាំ ១៩៩៣ ៕
ព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជាក្នុងគ្រប់សម័យកាល
សម្គាល់:កាលបរិច្ឆេទទាំងអស់ក្នុងគ្រឹស្តសករាជ។
ឃុំក្រយា(ស្រុកប្រាសាទបល្ល័ង្ក)
(Kraya​ Commune) ស្ថិតនៅក្នុង ស្រុកប្រាសាទបល្ល័ង្ក ខេត្តកំពង់ធំ មាន ៦ភូមិ÷
ព្រំប្រទល់នៃ
=អប់រំ=
អនុវិទ្យាល័យ
=សាសនា=
វត្ត
=ផ្សារ= =រមណីដ្ឋាន=
ឃុំសំពងជ័យ
( $ Commune) ជាដែនរដ្ឋបាលស្ថិតនៅក្នុង ស្រុកជើងព្រៃ ខេត្តកំពង់ចាម មាន ភូមិ៖
ព្រំប្រទល់នៃ
=រដ្ឋបាល= ឃុំសំពងជ័យមាន ១៤ភូមិគឺ
=អប់រំ=
អនុវិទ្យាល័យ
=សុខាភិបាល=
ឯកជន
=សាសនា=
វត្ត
=ផ្សារ= =រមណីយដ្ឋាន=
ឃុំអូស្វាយ(ស្រុកត្រពាំងប្រាសាទ)
(Ou Svay Commune) ស្ថិតនៅក្នុង ស្រុកត្រពាំងប្រាសាទ ខេត្តឧត្តរមានជ័យ មាន ៧ភូមិ÷
ព្រំប្រទល់នៃ Boundary East	ឃុំបាក់អន្លូង ឃុំទំនប់ដាច់ ស្រុកត្រពាំងប្រាសាទ West	ឃុំផ្អាវ ស្រុកត្រពាំងប្រាសាទ South	ឃុំត្រពាំងប្រាសាទ ស្រុកត្រពាំងប្រាសាទ North	ព្រំដែនថៃឡង់ដ៏
គងម៉ង់
គង​ម៉ង់គងម៉ង់​ គឺ​ជា​គង​តែ​មួយ​ម្នាក់​ឯង គ្មាន​គង​​មួយ​ទៀត​ជា​គម្រប់​ពីរ​ទេ ។
ប្រវត្តិ
គង​បែប​នេះ​មាន​នៅ​ក្នុង​កម្ពុជា​មាន​ឈ្មោះ​ថា គង​ម៉ង់​ដែរ ។ បើ​តាម​ប្រសាសន៍​របស់​លោក​ខាង​លើ​នេះ​គង​ម៉ង់​ដែល​សៀម​ប្រើ​ និង​ខ្មែរ​ប្រើ​គឺ​ជា​គង​ម៉ង់​ដែល​មាន​កំណើត​នៅ​ប្រទេស​ចិន។ ប្រសិន​បើ​យ៉ាង​នេះ​មែន​​គង​បែប​នេះ​អាច​ចូល​មក​ស្រុក​ខ្មែរ​តាំង​ពី​មុន​សតវត្ស​​សាង​អង្គរ ពី​ព្រោះ​នៅ​លើ​ជញ្ជាំង​ប្រាសាទ​អង្គរ​មាន​ឆ្លាក់​រូប​អ្នក​គោះ​គង​ម៉ង់​ជា​មួយ​នឹង​ក្រុម​ស្គរ​ឆៃយ៉ាំ​ប្រគំ​ក្នុង​ពិធី​ស៊ី​ផឹក​មួយ ។
បច្ចុប្បន្ន
គង​ម៉ង់​សព្វ​ថ្ងៃ​គឺ​ជា​ផ្លែ​សំនៀង​គង​វង់​តូច ឬ​គង​វង់ធំ​សុទ្ធ​សាធ​ត្រង់​ផ្លែ​សំនៀង​ទី​៥ ឬ​ទី​៦ គេ​អាច​ដោះ​យក​ផ្លែ​ណា​មួយ​មក​ប្រើ​ក៏​បាន ។ គេ​ប្រើ​អន្លូង​ឈើ​រឹង​សម្រាប់​គោះ​គង​ម៉ង់​ម្តងៗ ។
គង​ម៉ង់​​មាន​មុខងារ​សំខាន់​ក្នុង​ក្រុម​ស្គរ​ឆៃ​យ៉ាំ គឺត្រូវ​ចាប់​ផ្តើម​ចេញ​ចង្វាក់​មុន​គេ (គោះ​មុន​គេ) បី ឬ​បួន​ចង្វាក់​សិន ទើប​ឧបករណ៍​គោះ​ដំ​​ដទៃ​ចេញ​តាម​ក្រោយ ។ គង​ម៉ង់​នេះ​ជួន​កាល​គេ​ប្រើ​ចង្វាក់​ចំ ជួន​កាល​គេ​ប្រើ​ចង្វាក់​ឆ្លាស់​នឹង​ចង្វាក់​ក្រាប់ ឬ​ឆាប ។ អ្នក​គោះ​គង​ម៉ង់ គឺ​ជា​អ្នក​រាំ​ក្រមាច់​ក្រមើម ចាក់​ក្បាច់​លោត​ហក់​កញ្ឆេង​ខ្លួន​ប្រាណ និង​ស្រែក​បែប​ផ្អែលៗ តាម​លក្ខណៈ​រួម​នៃ​ក្បាច់​ឆៃយ៉ាំ​របៀប​ត្លុក​កំប្លែង បង្កើត​ជា​បរិ​យា​កាស​​រីក​រាយ៕
ឯកសារយោង
ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:គ្រឿងភ្លេងខ្មែរ
ត្រឹង ងា
លោកសាស្ត្រាចារ្យត្រឹង ងា គឺជាអ្នកនិពន្ធសៀវភៅប្រវត្តិសាស្ត្រខ្មែរ (ភាគទី១ និងភាគទី២) ដែលបានបោះពុម្ពផ្សាយនៅក្នុងឆ្នាំ១៩៧៣ (សម័យសាធារណរដ្ឋខ្មែរ) ។ លោកត្រូវបានពួកខ្មែរក្រហមយកទៅសម្លាប់នៅគុកទួលស្លែង (ភ្នំពេញ) នៅខែវិច្ឆិកា ឆ្នាំ១៩៧៥ ពេលដែលគាត់និងក្រុមគ្រួសារកំពុងស្ថិតនៅ ភូមិក្បាលដំរីក្រោម ស្រុកកោះធំ ខេត្តកណ្តាល ។
អំពី​ប្រវត្តិ​ផ្ទាល់ខ្លួន
លោក ត្រឹង ងា​ (Tran Ngea) កើតនៅថ្ងៃទី ២ ខែមករា ឆ្នាំ១៩៣៧ នៅស្រុកយីងចូវ ខេត្តពលលាវ កម្ពុជាក្រោម ។ ឪពុករបស់លោកឈ្មោះឡាំ ស៊ុង (ជនជាតិខ្មែរ) និងម្តាយរបស់លោកឈ្មោះទិន សៀម (ជនជាតិខ្មែរ) ។ លោកជាជនជាតិខ្មែរម្នាក់ដែលរស់នៅក្រោមការគ្រប់គ្រងរបស់រដ្ឋាភិបាលវៀតណាមខាងត្បូង ។ លោកត្រឹង ងាបានសិក្សាថ្នាក់បឋមសិក្សានៅស្រុកយិងចូវ ខេត្តពលលាវ កម្ពុជាក្រោម ។ ​
ដោយសារតែមានការធ្វើទុក្ខបុកម្នេញរបស់រដ្ឋាភិបាលវៀតណាមខាងត្បូងមកលើប្រជាពលរដ្ឋខ្មែរនៅទីនោះ លោកត្រឹង ងាក៏បានសម្រេចចិត្តភៀសខ្លួនចូលមកនៅទីក្រុងភ្នំពេញនៅក្នុងឆ្នាំ១៩៥៦ លុះដល់ឆ្នាំ១៩៦៥ទើបឪពុកម្តាយរបស់លោកមករស់នៅទីក្រុងភ្នំពេញតាមលោកដែរ ។ លោកត្រឹង ងាបានបន្តការសិក្សារបស់លោកនៅទីក្រុងភ្នំពេញរហូតដល់ទទួលបានសញ្ញាប័ត្រមធ្យមសិក្សាភាគទី១ (សញ្ញាប័ត្រ Bac I)​ ក្នុងឆ្នាំ១៩៥៦ ។ ក្រោយពីប្រឡងជាប់សញ្ញាប័ត្រមធ្យមសិក្សាភាគទី២ (សញ្ញាប័ត្រ Bac II​)​​ នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៥៧ លោកក៏បានចាប់យកអាជីពជាគ្រូបង្រៀន ហើយបានផ្លាស់ទៅធ្វើការនៅទីរួមខេត្តបាត់ដំបង ។ ​
នៅឆ្នាំ១៩៥៨ លោកត្រឹង ងាបានរៀបអពាហ៍ពិពាហ៍ជាមួយអ្នកគ្រូបង្រៀនម្នាក់ឈ្មោះឡាយ ហ៊ុនគីដែលមានដើមកំណើតនៅភូមិស្រមោច ឃុំព្រះនេត្រព្រះ ស្រុកព្រះនេត្រព្រះ ខេត្តបាត់ដំបង (បច្ចុប្បន្នជាខេត្តបន្ទាយមានជ័យ) ។ អ្នកស្រីឡាយ ហ៊ុនគី ក្រោយមកក៏បានផ្លាស់ឈ្មោះជាអ្នកស្រីត្រឹង ងា ។ ការផ្លាស់ឈ្មោះតាមស្វាមីនេះគឺជាការធ្វើតាមទម្លាប់បារាំងរបស់អ្នករដ្ឋការខ្មែរសម័យនោះ ។ អ្នកស្រីឡាយ ហ៊ុនគីបាននិពន្ធសៀវភៅអរិយធម៌ខ្មែរ សម្រាប់ថ្នាក់ទីបញ្ចប់ ដែលបានបោះពុម្ពផ្សាយនៅក្នុងឆ្នាំ១៩៧៤ និង១៩៧៥ ។ កាលណោះអ្នកស្រីឡាយ ហ៊ុនគីបានដាក់ឈ្មោះអ្នកនិពន្ធថា «អ្នកស្រីត្រឹង ងា» ។ មានមនុស្សមួយចំនួនមានការភ័ន្តច្រឡំស្មានថាអ្នកស្រីត្រឹង ងា និងលោកត្រឹង ងាជាមនុស្សតែម្នាក់ ។ ​
ក្រោយពីធ្វើការមួយរយៈនៅទីរួមខេត្តបាត់ដំបង នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៦១ លោកត្រឹង ងានិងអ្នកស្រីឡាយ ហ៊ុនគីបានផ្លាស់ប្តូរទីលំនៅមកកាន់ទីក្រុងភ្នំពេញវិញ ។ នៅពេលនោះលោកត្រឹង ងាក៏បានចូលបម្រើការងារនៅក្រសួងអប់រំ ហើយលោកក៏បានបន្តការសិក្សានៅមហាវិទ្យាល័យអក្សរសាស្ត្រ ។ ដោយការខិតខំព្យាយាមសិក្សា លោកត្រឹង ងាបានប្រឡងជាប់បរិញ្ញាប័ត្រផ្នែកវប្បធម៌ និងអរិយធម៌អាស៊ីនៅក្នុងឆ្នាំ១៩៦៥ ។​ ​
នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៧៣ លោកត្រឹង ងាបានចាប់ផ្តើមនិពន្ធសៀវភៅប្រវត្តិសាស្ត្រខ្មែរ ដែលមាន២ភាគ (ភាគទី១និងភាគទី២) ។ ស្នាដៃរបស់លោកត្រូវបានទទួលស្គាល់យ៉ាងទូលំទូលាយ ក្នុងចំណោមសិស្ស និស្សិត បញ្ញាវ័ន្តទាំងក្នុងនិងក្រៅប្រទេស ។ ដោយសារតែភាពល្បីល្បាញនេះទើបក្រសួងអប់រំនាសម័យនោះ (សាធារណរដ្ឋខ្មែរ) បានយកអត្ថបទនៅក្នុងសៀវភៅប្រវត្តិសាស្ត្រខ្មែរ ដាក់ចូលទៅក្នុងកម្មវិធីសិក្សារបស់ជាតិ ។ ចាប់តាំងពីការបោះពុម្ពផ្សាយលើកដំបូងនាឆ្នាំ១៩៧៣ សៀវភៅនេះត្រូវបានមជ្ឈដ្ឋានទូទៅចាប់អារម្មណ៍និងឲ្យតម្លៃរហូតដល់សម័យបច្ចុប្បន្ន ។​
ឆ្នាំ១៩៧៣ ដល់ឆ្នាំ១៩៧៤ លោកត្រឹង ងា ត្រូវបានតែងតាំងជាអគ្គលេខាធិកានៃវិទ្យាស្ថានខ្មែរ-មន លុះក្រោយមកទៀតលោកត្រូវបានតម្លើងឋានៈជានាយកនៃវិទ្យាស្ថានខ្មែរ-មន ។ នៅទីនោះលោកត្រឹង ងាបានបន្តការងាររបស់លោកក្នុងការងារបម្រើប្រទេសជាតិរហូតដល់ឆ្នាំ១៩៧៥ ។​
លុះដល់ថ្ងៃទី១៧ មេសា ១៩៧៥ ពេលដែលពួកខ្មែរក្រហមចូលកាន់កាប់ភ្នំពេញ លោកត្រឹង ងានិងក្រុមគ្រួសារត្រូវបានជម្លៀសចេញពីផ្ទះទៅកាន់ភូមិក្បាលដំរីក្រោម ស្រុកកោះធំ ខេត្តកណ្តាល ដូចប្រជាជនដទៃទៀតដែរ ។ នៅក្នុងរបបខ្មែរក្រហម មានការតាមដាន ស៊ើបរកមន្ត្រីទាហាន ប៉ូលីស និងរដ្ឋការដែលបម្រើការងារក្នុងរបបសាធារណរដ្ឋខ្មែរ ។ ដោយសារតែខ្វះបទពិសោធន៍ជាមួយពួកកុម្មុយនីស្តនិងខ្វះការប្រុងប្រយ័ត្ន​លោកត្រឹង ងានិងអ្នកស្រីឡាយ ហ៊ុនគីមិនបានកែឈ្មោះឫុលាក់ប្រវត្តិពិតដែលជាសាស្ត្រាចារ្យនៅក្នុងរបបសាធារណរដ្ឋខ្មែរឡើយ ។ លុះដល់ខែវិច្ឆិកា ឆ្នាំ១៩៧៥ មានកម្មាភិបាលខ្មែរក្រហមម្នាក់បានមកជួបលោកត្រឹង ងា ហើយបាន«ស្នើ»ឲ្យលោកត្រឹង ងាទៅជួយរៀបរៀងទស្សនាវត្តីរបស់កម្ពុជាប្រជាធិបតេយ្យ ដោយស្អែកឡើងឲ្យទៅជាមួយវា ។ ពេលនោះលោកត្រឹង ងាហាក់ដូចជាបានដឹងខ្លួនជាមុនដែរថាពួកខ្មែរក្រហមគ្មានបំណងល្អជាមួយលោកទេ តែបើលោកសម្រេចចិត្តថារត់គេច តើក្រុមក្រួសារលោកនឹងទៅជាយ៉ាងណា? ដូច្នេះហើយទើបលោកត្រឹង ងាសម្រេចចិត្តថាត្រូវទៅតាមកម្មាភិបាលខ្មែរក្រហមរូបនោះ ។​
ទស្សនាកិច្ចសម្ភាសន៍របស់អ្នកស្រីត្រឹង ងាជាមួយអ្នកយកពត៌មាន CNC អំពីប្រវត្តិអ្នកស្រីត្រឹង ងា និងលោកត្រឹង ងា​
ទស្សនាកិច្ចសម្ភាសន៍របស់លោកត្រឹង សុន្ថារ៉ា (កូនប្រុសទី៤) ជាមួយ​ Khmer Queensland Media អំពីប្រវត្តិលោក ត្រឹង ងា ។
ទស្សនាវីដេអូ YouTube ដែលរៀបរាប់អំពីប្រវត្តិលោក ត្រឹង ងា ។
ទស្សនាវីដេអូរឿង«អង្គការនរក» ដែលរៀបរាប់អំពីប្រវត្តិរបស់គ្រួសាររបស់លោកត្រឹង ងា ក្នុងរបបកម្ពុជាប្រជាធិបតេយ្យ
ភរិយាលោកត្រឹង ងា
ភរិយាលោកត្រឹង ងា ឈ្មោះឡាយ ហ៊ុនគី ដែលប្រជាជនខ្មែរ ជាពិសេសអ្នករដ្ឋការស្គាល់ថា អ្នកស្រីត្រឹង ងា ។ អ្នកស្រីឡាយ ហ៊ុនគីបាននិពន្ធសៀវភៅអរិយធម៌ខ្មែរ ដែលបោះពុម្ពផ្សាយនៅក្នុងឆ្នាំ១៩៧៤ ។ សៀវភៅអ្នកស្រីឡាយ ហ៊ុនគីក៏ល្បីល្បាញដូចជាសៀវភៅរបស់ស្វាមីអ្នកស្រីដែរ គឺត្រូវបានដាក់បញ្ចូលទៅក្នុងកម្មវិធីសិក្សាថ្នាក់ទីបញ្ចប់ក្នុងសម័យសាធារណរដ្ឋខ្មែរ ។
​ឪពុក​ម្តាយ​
ឪពុក​ឈ្មោះ ឡាំ​ ស៊ុង ជនជាតិខ្មែរ កើតនៅឆ្នាំ១៩១៤ ក្នុងស្រុក​ថាញ់ហ៊ឹង ខេត្ត​ពលលាវ កម្ពុជា​ក្រោម ។ កាលនៅកម្ពុជាក្រោមធ្លាប់​ធ្វើ​ទាហាន​បារាំង ក្រោយមក​ធ្វើ​ប៉ូលីស​វៀតណាម​ខាងត្បូង។ គាត់​មក​រស់នៅ​ភ្នំពេញ ឆ្នាំ​១៩៦៥  ​ ស្លាប់នៅឆ្នាំ ១៩៧៧ ក្នុងរបបខ្មែរក្រហម ដោយសារភាពអត់ឃ្លាន និងជំងឺគ្មានថ្នាំព្យាបាល ។
ម្ដាយ​ឈ្មោះ ទិន​ សៀម ជនជាតិខ្មែរ កើតនៅឆ្នាំ១៩១៥ ក្នុងស្រុក​ថាញ់ហ៊ឹង ខេត្ត​ពលលាវ កម្ពុជា​ក្រោម ។ ធ្វើជា​មេផ្ទះ​តាំងពី​ដើម​មក គាត់​មក​រស់នៅ​ភ្នំពេញ ឆ្នាំ​១៩៦៥ ស្លាប់នៅឆ្នាំ ១៩៧៧ ក្នុងរបបខ្មែរក្រហម ដោយសារភាពអត់ឃ្លាន និងជំងឺគ្មានថ្នាំព្យាបាល ។
កូនបង្កើត
លោកត្រឹង ងា មានកូន​ចំនួន​៤​នាក់៖
សេចក្តីបញ្ចប់
ដោយបានឃើញថាកន្លងមកមានការផ្សព្វផ្សាយជាច្រើនអំពីប្រវត្តិលោកត្រឹង ងា នៅតាមបណ្តាញសង្គម និងវេបសាយនានាមានលក្ខណៈមិនត្រឹមត្រូវដូចការពិតទើប អ្នកស្រីឡាយ ហ៊ុនគី លោកត្រឹង បញ្ចារុណ និងលោកត្រឹង សុន្ថារា បានរៀបចំចងក្រងជាអត្ថបទនេះឡើងដើម្បីកុំឲ្យកូនខ្មែរជំនាន់ក្រោយមានការភ័ន្តច្រឡំអំពីប្រវត្តិលោកត្រឹង ងាដែលមានចុះនៅក្នុងវេបសាយផ្សេងៗ ។ និងម៉្យាងទៀតដើម្បីពន្យល់អំពីការយល់ច្រឡំរវាងលោកត្រឹង ងា និងអ្នកស្រីឡាយ ហ៊ុនគី ថាតើអ្នកណានិពន្ធសៀវភៅអ្វី ។ សូមបញ្ជាក់ថាប្រវត្តិលោកត្រឹង ងា នៅក្នុងវេបសាយ និងនៅតាមបណ្តាញសង្គមមួយចំនួន គឺមិនមែនជាប្រវត្តិពិតប្រាកដនោះទេ ជាពិសេសចម្លើយសារភាពរបស់លោកត្រឹង ងា ដែលពួកខ្មែរក្រហមធ្វើទារុណកម្មគាត់ ។ ដូច្នេះសូមវេបសាយទាំងឡាយ និងបណ្តាញសង្គមនានាដែលចុះផ្សាយអំពីប្រវត្តិលោកត្រឹង ងា សូមមេត្តាកែតម្រូវតាមប្រវត្តិលោកត្រឹង ងានៅក្នុងវិគីភីឌានេះផង ។ សូមអរគុណ ។
តារាជ
តារាជជាចម្លាក់ទេពតំណាងឱ្យព្រះវិស្ណុនៃព្រហ្មញ្ញសាសនា ដែលមានព្រះហស្ថ៨ រចនាបថបាយ័ន្ត កម្ពស់ជិត៤ម៉ែត្រ ឆ្លាក់ពីថ្មមួយដុំ តម្កល់ទុកនៅច្រកចូលទិសខាងលិចនៃប្រាសាទអង្គរវត្ត។ ភាពល្បីល្បាញនៃឫទ្ធានុភាពដ៏អស្ចារ្យនៃអាទិទេពនេះ ត្រូវបានព្រះមហាក្សត្រខ្មែរនិងប្រជាជនខ្មែរតាំងពីបុរាណ រហូតដល់បច្ចុប្បន្នគោរពបូជា មានជំនឿជាក់មុតមាំនឹងភាពស័ក្តិសិទ្ធិរបស់ព្រះអង្គ ហើយចាត់ទុកជាស្តេចទេពដ៏ខ្ពង់ខ្ពស់បំផុត ដែលថែរក្សាប្រាសាទអង្គរវត្តរហូតដល់សព្វថ្ងៃ។
ប្រវត្តិជុសជុល
ការជួសជុលតារាជ គឺមានតាំងពីចុងស.វទី១៦ នៅលើជើងដែលបាក់ជាពីរកំណាត់ទាំងពីរ ព្រោះតាមការពិសោធរបស់អ្នកជំនាញឃើញថា សាច់ថ្មនៅជើងនិងដងខ្លួនមានគុណភាពផ្សេងគ្នា។ បញ្ហាបែកបាក់នេះកើតឡើងប្រហែលដោយសារអន្តរកាលផ្លាស់ប្តូរសាសនាពីព្រហ្មញ្ញមកព្រះពុទ្ធ។ បន្តមកទៀត នៅសម័យបារាំងដោយមើលឃើញហានិភ័យនៃបដិមាទ្រេតផ្ងារទៅក្រោយរកដួលរលំ អ្នកជំនាញសាលាបារាំងចុងបូព៌ា ក៏បានជួសជុលឡើងវិញ ដោយការជីកបង្ហាប់ដី ពង្រឹងគ្រឹះដើម្បីតម្កល់ព្រះវិស្ណុ ឬតារាជឱ្យមានលំនឹង កាន់តែរឹងមាំឡើងវិញនាឆ្នាំ១៩៤៦។ ក្រោយមក នៅឆ្នាំ១៩៨៧-១៩៩៣ ដោយមានកិច្ចសហប្រតិបត្តិការរវាងអភិរក្សដ្ឋានអង្គរនៃក្រសួងវប្បធម៌និងវិចិត្រសិល្បៈ ជាមួយឥណ្ឌា ក៏បានធ្វើការជួសជុលផ្នែកខ្លះនៃព្រះហស្ថទាំងសងខាងដែលបែកបាក់ បាត់បង់ ដោយប្រើស៊ីម៉ង់តិ៍ជំនួស។ បើរំឭកកាលពីឆ្នាំ១៩៨៥ ព្រះកេសរបស់លោកតារាជ ត្រូវបានជនទុច្ចរិតមួយក្រុមប៉ុនប៉ងអារផ្តាច់ក្នុងបំណងជួញដូរ តែមិនបានសម្រេច ទើបសមត្ថកិច្ចយកព្រះកេសទៅរក្សាទុកនៅអភិរក្សអង្គរ មុននឹងបញ្ជូនទៅរក្សាទុកនៅសារមន្ទីរជាតិភ្នំពេញដើម្បីរក្សាសុវត្ថិភាព។ ក្នុងភាពវឹកវរ ប្រទេសជាតិមិនទាន់មានសន្តិសុខពេញលេញ ក្រុមអភិរក្សអង្គរបានចម្លងព្រះកេសថ្មីពីស៊ីម៉ង់តិ៍ជំនួសព្រះកេសដើមវិញ ដើម្បីបំពេញលក្ខណៈរាងកាយនៃបដិមានិងជំនឿរបស់ប្រជាជនខ្មែរ។ លុះមកដល់ឆ្នាំ២០០២-២០០៣ ក្រោមកិច្ចសហប្រតិបត្តិការរវាងអាជ្ញាធរជាតិអប្សរាជាមួយស្ថាប័នអាល្លឺម៉ង់ (GACP) ក៏បានធ្វើការជួសជុលលើព្រះហស្ថឆ្វេង២ ស្តាំមួយ និងស្មាស្តាំដែលប្រេះបម្រុងធ្លាក់ អាចបណ្តាល ឱ្យមានគ្រោះថ្នាក់ធ្ងន់ធ្ងរដល់រូបចម្លាក់ផ្ទាល់ និងទេសចរដែលឆ្លងកាត់ទីនេះមកគោរពបូជាផង ទើបក្រុមការងារក៏ បានប្តូរព្រះហស្ថទាំងបីនិងស្មាដែលធ្វើពីស៊ីម៉ង់តិ៍ជំនួសដោយថ្មភក់វិញ។ បន្ថែមពីនោះ ដោយមើលឃើញថាលោកតារាជ ជាទេពស័ក្តិសិទ្ធិក្នុងជំនឿខ្មែរ ហើយប្រទេសជាតិក៏មានសុខសន្តិភាពហើយ ក្រុមការងារអាជ្ញាធរជាតិអប្សរានិងអាល្លឺម៉ង់ ក៏បានស្នើទៅក្រសួងវប្បធម៌និងវិចិត្រសិល្បៈ និងសារមន្ទីរជាតិភ្នំពេញ ដើម្បីសុំព្រះកេសដើម ដើម្បីមកតភ្ជាប់នឹងព្រះកាយវិញ ទើបសមនឹងតម្លៃនៃការគោរពជំនឿដ៏មុតមាំនិងសមត្ថភាពនៃក្រុមការងាររបស់អ្នកជំនាញអាជ្ញាធរជាតិអប្សរាក្នុងកិច្ចការអភិរក្សផង ។
អសុរៈ
រូបភាពតូច|300x300ភីកសែល| រូបចម្លាក់អសុរៈក្នុងចម្លាក់[[រឿងកូរសមុទ្រទឹកដោះ ពី ប្រាសាទអង្គរវត្ត]] អសុរៈ ឬ អសុរ ( សំស្រ្កឹត : असुर) គឺអមនុស្សពួកមួយ, ទីទៃពីពួកទេវតា, នៅក្នុងអសុរភព មានវេបចិត្តិអសុរិន្ទជាស្ដេច, ជាសត្រូវនៃពួកទេវតានៅឋានត្រ័យត្រិង្ស។ ពួកអសុរៈ គឺជាក្រុមមួយនៅក្នុងសាសនាឥណ្ឌា ។ ពួក​គេ​ត្រូវ​បាន​គេ​ពណ៌នា​ថា​ជា​ត្រកូល​ស្វែងរក​អំណាច​ដែល​ទាក់ទង​នឹង​ទេវៈ ដែល​មាន​ចិត្ត​សប្បុរស​ជាង (គេ​ស្គាល់​ថា​ជា សុរៈ ឬ សុរ ) ក្នុងសាសនាព្រហ្មញ្ញ ។ នៅក្នុងបរិបទព្រះពុទ្ធសាសនា ពាក្យនេះជួនកាលត្រូវបានបកប្រែថា " យក្សទេពមហិស្សា " " ភុម្មទេវតា " ឬ "អាទិបក្ខ" ។
ប្រវត្តិសាស្ត្រចាម្ប៉ា
ប្រវត្តិសាស្ត្រចាម្ប៉ាចាប់ផ្ដើមនៅក្នុងសម័យបុរេប្រវត្តិដែលមានទេសន្តប្រវេសន៍នៃពួកបុព្វបុរសនៃជនជាតិចាមមកកាន់អាស៊ីអាគ្នេយ៍ដីគោក និងការបង្កើតឡើងនគរតាមមាត់សមុទ្របែបឥណ្ឌូបនីយកម្មដែលបានតាំងនៅត្រង់អ្វីដែលជាវៀតណាមកណ្ដាលសព្វថ្ងៃនេះ ក្នុងប៉ុន្មានសតវត្សដំបូងនៃគ.ស និងបញ្ចប់នៅពេលការរលំរលាយចុងក្រោយនៃនគរនេះ ហើយនគរត្រូវបានបញ្ចូលនិងលេបត្របាក់បានដោយអណ្ណាមក្នុងឆ្នាំ១៨៣២។
បុរេប្រវត្តិ
ពួកចាមជាប់ខ្សែលោហិតពីពួកអ្នកតាំងនិគមថ្មីម៉ាឡេ-ពហុទ្វីបដែលបានលេចឡើងក្នុងអាស៊ីអាគ្នេយ៍ដីគោក ចេញមកពីបណេអូ ប្រហែលជានៅសម័យវប្បធម៌សាហ៊្វីញក្នុងសតវត្សទី២ និងទី១ មុនគ.ស។ មានសិប្បកម្មដីដុត ឧស្សាហកម្ម និងការបញ្ចុះសពជាច្រើនហូរហែដែលគេបានប្រកាសថាត្រូវនឹងស្ថានីយ៍មួយចំនួនដូចជា គុហានៀហនៅសារ៉ាវ៉ាក់ ម៉ាឡេស៊ីខាងកើតដែរ។ ស្ថានីយសាហ៊្វីញសំបូរទៅដោយវត្ថុបុរាណធ្វើពីដែក ខុសស្រឡះពីស្ថានីយ៍វប្បធម៌ដុងសឺនដែលបានរកឃើញនៅវៀតណាមភាគខាងជើង និងកន្លែងផ្សេងទៀតនៅអាស៊ីអាគ្នេយ៍ដីគោក ដែលគេរកឃើញវត្ថុបុរាណធ្វើពីសំរឹទ្ធយ៉ាងច្រើនលើសលប់។ ភាសាចាមជាចំណែកមួយនៃអំបូរភាសាទក្សិណាស៊ី។ តាមរយៈការសិក្សាមួយ ជនជាតិចាមមានជាប់ពាក់ព័ន្ធយ៉ាងជិតដិតបំផុតទៅនឹងអ្នកអាឆេ។
ព្រេងនិទាននៃការកកើត
ចាមបុរាណអះអាងថាស្ថាបនិកនៃរដ្ឋចាមគឺនាងពោនគរ។ នាងមានកំណើតពីខេត្តខាញ់ហ្វា ក្នុងត្រកូលកសិករនៅឯជួរភ្នំដាយអាន។ ពួកអារក្សបានជួយនាងនៅពេលនាងបានចេញក្ដោងលើកំណាត់ឈើខ្លឹមចន្ទន៍ទៅប្រទេសចិន ទៅដល់ទីនោះនាងបានរៀបអភិសេកជាមួយនឹងម្កុដរាជកុមារ ដែលជាបុត្រនៃអធិរាជចិន ជាមួយទ្រង់នាងបានបុត្រពីរអង្គ ហើយក្រោយមកនាងក្លាយជាអង្គក្សត្រីនៃចាម្ប៉ា។ នៅពេលនោះព្រះនាងចង់ត្រឡប់ទៅចាម្ប៉ាវិញដើម្បីទៅលេងគ្រួសារព្រះនាង ប៉ុន្តែព្រះអង្គម្ចាស់បានបដិសេធមិនអោយព្រះនាងយាងទៅទាល់តែសោះ តែព្រះនាងបានបោះឈើខ្លឹមចន្ទន៍ចូលទៅក្នុងមហាសាគរ ឈើនោះក៏បានបាត់ទៅព្រមគ្នាជាមួយបុត្ររបស់ព្រះនាងនិងបានផុសចេញនៅញ៉ាត្រាងចំពោះមុខគ្រួសាររបស់ព្រះនាង។ នៅពេលនោះព្រះអង្គម្ចាស់ចិនបានខំដេញតាមយកព្រះនាងពីញ៉ាត្រាងមកវិញ ក្រោយមកព្រះនាង ទ្រង់ក៏បានខ្ញាល់យ៉ាងខ្លាំង និងបានជប់ព្រះអង្គម្ចាស់ និងកងទ័ពសំពៅរបស់ទ្រង់ទៅជាថ្មអស់ទៅ។
ជំងឺកុកស៊ីឌីយ៉ូស៊ីស
កុកស៊ីដ្យូស៊ីស (Coccidiosis) គឺជាជំងឺមួយដែលតែងតែកើតមានចំពោះមាន់ មាន់បារាំង ទា ក្ងាន។ល។ ហើយបានបង្កើតជាបញ្ហាដ៏លំបាក ស្ទើរតែនៅគ្រប់ប្រទេសទាំងអស់នៅតំបន់ត្រូពិច។ ជំងឺ​នេះ​បង្កើត​ឡើង​នូវ​ចំណោទបញ្ហាសេដ្ឋកិច្ចយ៉ាងធ្ងន់ធ្ងរដល់អ្នកដែលចិញ្ចឹមពពួកបក្សីខាងលើ។ កំហាតបង់ថវិកា លេច​ឡើង​តាមរយៈការទទួលជំងឺ និងការស្លាប់របស់បក្សីដែលមានចំនួនច្រើននៅក្នុងហ្វូង។ ការ​ស្លាប់​ត្រូវ​បាន​កំណត់​ឃើញមានជាទំរង់ថ្នក់ពោះវៀន ចំពោះកូនមាន់ និង​ការ​ទទួល​ជំងឺ​បាន​ត្រូវ​គេ​កត់​សំគាល់​ទុកជា​ឯកសារ​យ៉ាងត្រឹមត្រូវថា ជាទំរង់ពោះវៀនចំពោះបក្សីធំ។
ជំងឺ​​នេះបង្កឡើងមកពីប្រូតូសូអ៊ែរ Eimeria មួយចំនួន។ ជំងឺ​នេះ​អាច​កត់​សំគាល់​ឃើញ​មាន​ជា​ទំរង់​ពីរ​យ៉ាង​គឺ Subacute និងទំរង់រ៉ាំរ៉ៃនៅក្នុងហ្វូងបក្សី។
និមិត្តហេតុ (Etiology)
ជំងឺនេះត្រូវបានបង្កឡើងដោយពពួក (Protozoa) ប្រូតូសូអ៊ែរ។ ប្រូតូសូអ៊ែរ phylum ថ្នាក់ Sporozoa គ្រួសារ Eieridae Genus Eimeria។ Eimeria ៩ប្រភេទសំខាន់ៗត្រូវបានគេរកឃើញថាមានកើតឡើង​ចំពោះមាន់ដូចខាងក្រោមនេះ Eimeria Tenella, Eimeria Necatrix, Eimeria Acervulina, Eimeria Brunetti, Eimeria Precox, Eimeria Mitis, Eimeria Hagani, Eimeria Maxima, និង Eimeria Mivati។ ប្រភេទមេរោគនីមួយៗមានទីកន្លែងសំរាប់វារស់នៅផ្ទាល់ខ្លួន ហើយអាចផលិតនូវភាពស៊ាំរបស់វា​ផ្ទាល់នៅក្នុងខ្លួនបក្សី ក៏ប៉ុន្តែពុំមានភាពស៊ាំកាត់គ្នារវាងប្រភេទខុសរបស់វាទាំងនោះឡើយ។ ប្រភេទផ្សេងៗ អាចកំណត់បានអាស្រ័យទៅនឹងទំហំនៃ Oocyst prepatent period ទីតាំង​ផ្នែក​សំខាន់ៗ​នៃ​បំពង់​ពោះវៀន និងការប្រែប្រួលផ្សេងៗទៀត ដែលបណ្តាលមកពីពពួក Eimeria ទាំងនោះ។ Eimeria tenella បណ្តាល​ឲ្យកើតមាន Coccidiosis ទំរង់ថ្នក់ពោះវៀនចំពោះកូនមាន់ ហើយម្យ៉ាងទៀត Eimeria necatrix បណ្តាលអោយកើតមានទំរង់ពោះវៀនចំពោះមាន់ធំ។ វាទាំងពីរនេះ (Eimeria Tenella និង Eimeria Necatrix) ត្រូវបានគេពិចារណាថាជាអ្នកបង្ករោគយ៉ាងខ្លាំង ហើយ​វា​ទាំង​នេះ​អាច​នាំ​មក​នូវ​ភាព​មហន្តរាយ​យ៉ាង​ខ្លាំងផងដែរដល់ហ្វូងបក្សី។
របៀបឆ្លងរោគ (Transmission)
ជំងឺនេះត្រូវបានឆ្លងតាមរយៈបក្សីដែលមានអាយុប្រហាក់ប្រហែលគ្នា ឬការចំលងដោយផ្ទាល់។ បក្សី​ទាំង​ពីរ​ប្រភេទដែលឈឺ និងបក្សីដែលជាសះស្បើយអាចបញ្ចេញ Oocysts មកក្រៅតាមរយៈលាមក (Dropping) ដែលចំលងមេរោគទៅចំណី ធូលី ទឹក កំរាលទ្រុង និងដី។ បក្សី​ឆ្លង​ជំងឺ​នៅ​ពេល​ដែល​វា​លេប​ចូល​នូវ Sporulated Oocysts ដែលមាននៅក្នុងចំណី និងទឹក។ លាមកអាចចំលងមេរោគទៅនឹងទឹកផឹក និង​ចំណី។ លាមក​បក្សី​ដែល​មាន​មេរោគ​អាច​ចំលង​ជំងឺ​នេះ​ពី​ហ្វូង​មាន់​មួយ​ទៅ​ហ្វូង​មាន់​មួយ​ទៀត​តាម​រយៈ​​ស្បែកជើង សំលៀកបំពាក់ ឬសម្ភារៈប្រើប្រាស់ផ្សេងៗរបស់មនុស្ស ហើយ​ជា​ពិសេស​ទៅ​ទៀត​វា​ជា​ប្រភព​ចំលងមេរោគយ៉ាងសកម្ម។ កន្លាត សត្វកកេរ ឆ្កែ ឆ្មា និងបក្សីព្រៃ អាច​មាន​សកម្មភាព​ដូចជា​សត្វ​ដែល​មាន​មេរោគនៅក្នុងខ្លួន ហើយអាចចំលងជំងឺនេះបានតាមរយៈអំពើ​មេកានិចរបស់វា។ Oocysts ថ្មីៗ​វា​ពុំ​អាច​ចំលងទៅបក្សីបានទេ វាអាចចំលងរោគនៅពេលដែលវាជា Sporulated oocysts ក្រោម​លក្ខណៈ​មួយសមស្របដែលមានសីតុណ្ហភាពពី ២១-៣២oC ដែលមានសំណើម និង​អុកស៊ីសែន​គ្រប់​គ្រាន់ វាទាមទារយៈពេល ១-២ថ្ងៃ។ Prepatent period គឺមានពី ៤-៧ថ្ងៃ រយៈពេលសំងំជំងឺ មានពី ៤-៦ថ្ងៃ។
Oocysts អាចរស់រានមានជីវិតនៅលើដីសើមរយៈពេល១ឆ្នាំ ឬយូរជាងមួយឆ្នាំទៅទៀតក៏មាន។ ហេតុ​ដូច្នេះហើយ Coccidia អាចមានវត្តមាននៅទីបរិវេណដែលចិញ្ចឹមមាន់បានរយៈពេល ១៨ខែ ឬ​យូរ​ជាង​នេះដោយពុំមានការផ្លាស់ប្តូរអ្វីនោះ។ បើសិនជាលក្ខខណ្ឌមួយសមស្របដូចជា អាកាសធាតុក្តៅល្មម សើម អាចធ្វើឲ្យ Oocysts រីកចំរើននោះវាគឺជាពេលវេលាដ៏ល្អសម្រាប់ការផ្ទុះឡើងនៃជំងឺ ហើយ​យ៉ាង​ហោច ណាស់​ក៏មានការឆ្លងរាលដាលជាទំរង់មិនធ្ងន់ធ្ងរ ដែលជាធម្មតា​វាលេចចេញជាទំរង់សាហាវ ដែល​បណ្តាល​ឲ្យមានការខូចខាតយ៉ាងដំណំទៀតផង។
វដ្ដជីវិត (Life cycle)
វាមានវដ្តជីវិតមួយច្បាស់លាស់សំរាប់គ្រប់ប្រភេទ (ជំពូក) នៃពពួក Eimeria ទាំងអស់។ វដ្ដជីវិត គឺ​ប្រព្រឹត្ត​ទៅ​ដោយផ្ទាល់តែម្តងដោយមិនចាំបាច់មានម្ចាស់កណ្តាល ដើម្បីបញ្ចប់វដ្ដជីវិតនេះទេ។ វដ្ដជីវិត​ត្រូវ​បាន​ចែក​ចេញ​ជាពីរប្រភេទ (ដំណាក់កាល): ដំណាក់កាលនៃវដ្ដជីវិតដែលពុំមានការរួមភេទ (Asexual life cycle) និងដំណាក់កាលនៃវដ្ដជីវិតដែលរួមភេទ (Sexual life cycle)។
ដំណាក់កាលនៃវដ្ដជីវិត ដែលមានការរួមភេទ
វដ្ដជីវិត
ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ជំងឺបង្ករោគ
សារមន្ទីរជាតិអង្គរ
សារមន្ទីរជាតិអង្គរ គឺជាសារមន្ទីរបុរាណវត្ថុ ដែលឧទ្ទិសដល់ការប្រមូល អភិរក្ស និងបង្ហាញវត្ថុបុរាណសម័យអង្គរផងដែរ ដើម្បីផ្តល់ព័ត៌មាន និងអប់រំអំពីសិល្បៈ និងវប្បធម៌អរិយធម៌ខ្មែរ ជាមួយនឹងការប្រមូលផ្ដុំភាគច្រើនមានអាយុកាលតាំងពីសម័យអង្គរ នៃអាណាចក្រខ្មែរ ប្រហែលសតវត្សទី៩ ដល់សតវត្សទី១៤។ វត្ថុបុរាណភាគច្រើនត្រូវបានរកឃើញនៅក្នុង និងជុំវិញរមណីយដ្ឋានអង្គរដែលនៅជិតនោះ។ សារមន្ទីរ​នេះ​មាន​ទីតាំង​ស្ថិត​ក្នុងខេត្តសៀមរាប ​នៃ​ប្រទេស​កម្ពុជា​នៅ​តាម​ផ្លូវ​រវាង​ក្រុង​សៀមរាប​ទៅ​ផ្លូវ​ខាងជើង​ឆ្ពោះទៅ​ក្រុង​បុរាណ​អង្គរ។ រូបភាពតូច|ទីធ្លាខាងក្នុងនៃសារមន្ទីរជាតិអង្គរ ខេត្តសៀមរាប ប្រទេសកម្ពុជា។ បើកដំណើរការនៅថ្ងៃទី១២ ខែវិច្ឆិកា ឆ្នាំ២០០៧ សារមន្ទីរជាតិអង្គរគ្របដណ្ដប់លើយុគសម័យមាសនៃអាណាចក្រខ្មែរ ដោយប្រើប្រាស់បច្ចេកវិទ្យាពហុព័ត៌មាន សោតទស្សន៍។ សារមន្ទីរនេះគ្របដណ្តប់ប្រវត្តិសាស្ត្រ អរិយធម៌ និងបេតិកភណ្ឌវប្បធម៌ខ្មែរនៅក្នុងវិចិត្រសាលចំនួនប្រាំបី។ សារមន្ទីរមានគោលការណ៍ហាមថតរូបយ៉ាងតឹងរ៉ឹង។ រូបភាពតូច សារមន្ទីរនេះត្រូវបានគ្រប់គ្រង និងដំណើរការដោយក្រុមហ៊ុនថៃវិល័យលក្ខណ៍ដែលកាន់កាប់អន្តរជាតិ ដែលមានមូលដ្ឋាននៅទីក្រុងបាងកក ។ បច្ចុប្បន្ន​វា​កំពុង​ដាក់​តាំង​បង្ហាញ​វត្ថុ​បុរាណ​វិទ្យា​ដែល​ខ្ចី​ពីសារមន្ទីរជាតិកម្ពុជា ​ក្នុងរាជធានីភ្នំពេញ ។ ប្រភពវត្ថុបុរាណមួយទៀតគឺ អភិរក្សអង្គរ (Conservation d'Angkor) ដែល​ជា​កន្លែង​ផ្ទុក​វត្ថុបុរាណ​ប្រហែល ៦០០០ បំណែក​ដែល​បង្កើត​ឡើង​ដោយសាលាបារាំងចុងបូព៌ាប្រទេស ក្នុង​ឆ្នាំ១៩០៨ ហើយ​បច្ចុប្បន្ន​ស្ថិត​ក្នុង​ដៃ​ក្រសួង​វប្បធម៌​កម្ពុជា ។
ការរិះគន់
ឈ្មោះសារមន្ទីរ និងភាពជាម្ចាស់របស់វាបានទាក់ទាញភាពចម្រូងចម្រាស និងការរិះគន់។ ថាវាជាកម្មសិទ្ធិរបស់បរទេសដោយសហគ្រាសថៃ ហើយគេសង្ស័យថាចាប់អារម្មណ៍ជាចម្បងក្នុងការបង្វិលប្រាក់ចំណេញជំនួសឱ្យស្ថាប័នវប្បធម៌ពិតប្រាកដ ដូច្នេះវាស្ទើរតែមិនអាចហៅថាជាតិបានទេ ជាពិសេសនៅពេលដែលប្រទេសកម្ពុជាមានសារមន្ទីរជាតិរបស់ខ្លួនរួចហើយនៅភ្នំពេញ។ ការ​រិះគន់​មួយ​ទៀត​គឺ​រូប​ព្រះពុទ្ធ​ភាគ​ច្រើន​នៅ​ក្នុង​វិចិត្រសាល​ព្រះពុទ្ធ​ចំនួន ១០០០ អង្គ​សំដៅ​ទៅ​សម័យ ​អយុធ្យា ​ក្រោយ​មក​ក្នុង​ប្រទេស​ថៃ ហើយ​មិន​មាន​សោភ័ណភាព​ទាក់​ទង​នឹង​អង្គរ។ ការ​រចនា​សារមន្ទីរ​នេះ​ក៏​ត្រូវ​បាន​គេ​រិះគន់​ថា​បាន​បង្កើត​ជា "ផ្សារ​វប្បធម៌"។
ឃុំសូទិប
( $ Commune) ជាដែនរដ្ឋបាលស្ថិតនៅក្នុង ស្រុកជើងព្រៃ ខេត្តកំពង់ចាម មាន ភូមិ៖
ព្រំប្រទល់នៃ
=រដ្ឋបាល= ឃុំសូទិបមាន ៨ភូមិគឺ
=អប់រំ=
អនុវិទ្យាល័យ
=សុខាភិបាល=
ឯកជន
=សាសនា=
វត្ត
=ផ្សារ= =រមណីយដ្ឋាន=
ស្លឹក (ឧបករណ៍ភ្លេង)
ស្លឹក​ជា​ឧបករណ៍​តន្ត្រី​ផ្លុំ​ដែល​មាន​សំនៀង​ប្រហាក់​ប្រហែល​នឹង​សំនៀង​មនុស្ស​ហួច​ដែរ។ ឧបករណ៍​នេះ​មិន​ប្រើ​ចូល​រួម​ជា​មួយ​ឧបករណ៍​ដទៃ​ឡើយ។ វា​គឺ​ជា​ស្លឹក​ឈើ​ស្រស់​សុទ្ធ​សាធ​ដែល​មាន​សរសៃ​រស់​ គ្មាន​រោម​ អាច​បត់​បាន​មិន​បាក់​ ជា​ស្លឹក​មាន​សាច់​រលោង​ដូច​ជា​ ស្លឹក​ក្រវ៉ាន់ ស្លឹក​ពួច ស្លឹក​ជ្រៃក្រឹម ស្លឹក​លំពស់។ល។
របៀបផ្លុំ
នៅ​ពេល​ផ្លុំ​ម្តងៗ​ គេ​តែង​តែ​យក​ស្លឹក​ស្អាត​មួយ​មក​ពត់​តាម​បណ្តោយ​ស្លឹក ហើយ​ញាត់​ទៅ​ក្នុង​មាត់​ដោយ​បិទ​បើក​គួប​ផ្សំ​នឹង​អណ្តាត​ខាង​ក្នុង​ រួម​ជាមួយ​នឹង​កម្លាំង​ខ្យល់​បញ្ចេញ​ពី​ក្នុង​​អាច​ធ្វើ​ឱ្យ​សំនៀង​បត់​បែន​ទៅ​តាម​ចិត្ត​ចង់​បាន។
ស្លឹក​ឈើ​ស្រពោន ឬ​ស្ងួត​ក្រៀម​មិន​អាច​យក​មក​ផ្លុំ​ឱ្យ​មាន​សំនៀង​បាន​ឡើយ ពីព្រោះ​ស្លឹក​បែប​នេះ​បាត់​អស់​សរសៃ​រស់​របស់​វា​ទៅ​ហើយ គេ​ត្រូវ​ការ​តែ​ស្លឹក​ឈើ​បេះ​ភ្លាមៗ​យក​មក​ផ្លុំ​ភ្លាម​តែ​ប៉ុណ្ណោះ ដូច្នេះ​ហើយ​បាន​ជា​គេ​មិន​យក​ទៅ​ប្រគំ​រួម​​ជា​មួយ​នឹង​ឧបករណ៍​ដទៃ​ក្នុង​វង់​ផ្សេងៗ​នោះ​ឡើយ ពី​ព្រោះ​មាន​ការ​លំបាក​រក​ស្លឹក​ភ្លាមៗ និង​ពិបាក​ថែ​រក្សា​វា​ទុក​ឱ្យ​បាន​យូរ​កុំ​ឱ្យ​ស្រពោន​ កុំ​ឱ្យ​ស្ងួត​ក្រៀម។ ម៉្យាង​ទៀត​ស្លឹក​មួយ​អាច​ផ្លុំ​បាន​តែ​មួយ​បទ ឬ​ពីរ​បទ​ប៉ុណ្ណោះ​ កាល​ណា​វា​ទក់ គេ​ត្រូវ​ប្តូរ​ស្លឹក​ថ្មី​មួយ​ទៀត។