cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
ទីឃនិកាយ
តេវិជ្ជសូត្រ
(Tevijja Sutta) (DN 13) សៀវភៅ​​​ភាគ១៥ ទំព័រ​ទី ២៤៣ ។ នៅ​ពេល​មាន​គេ​សួរ​នាំ​ព្រះ​ពុទ្ធ​អំពី​មាគ៌ា​នាំ​ឆ្ពោះ​ទៅ​ជួប​ជាមួយ​នឹង​ព្រះ​ព្រហ្ម​វិញ, ព្រះ​ពុទ្ធ​ពន្យល់​អំពី​មាគ៌ា​តាម​លទ្ធិ​ពុទ្ធនិយម ប៉ុន្តែ​ទ្រង់​បាន​បញ្ចប់​សេចក្តី​ពន្យល់​នោះ​នៅ​ត្រឹម​ពាក្យ​ព្រហ្មវិហារធម៌ ៤ (four brahmaviharas) ។ ដោយសារ​សូត្រ​នេះ​ត្រូវ​បាន​អ្នក​និពន្ធ​សរសេរ​សង្ខេប​ពេក ដោយ​មិន​បាន​បរិយាយ​អំពី​មាគ៌​ដែល​នាំ​ឆ្ពោះ​មក​ដល់​ត្រឹម​ដំណាក់​នេះ ។ នៅ​ក្នុង​សៀវភៅ​របស់​គាត់​ដែល​មាន​ចំណង​ជើង​ថា "How Buddhism Began: The Conditioned Genesis of the Early Teachings" (1997) លោក Robert Gombrich អះអាង​ថា ព្រះ​ពុទ្ធ​ចង់​សំដៅ​ទៅ​ដល់​ការ​ជួប​ជាមួយ​នឹងព្រហ្ម​នោះ​ គឺ​មាន​ន័យ​ស្មើ​នឹង​ការ​សម្រេច​និព្វាន ។
មហាបទានសូត្រ​
(Mahapadana Sutta) (DN 14) សៀវភៅ​ភាគ១៦ ទំព័រ​ទី ៣ ។ សូត្រ​នេះ​និយាយ​អំពី​ដំណើរ​រឿង​របស់​​ព្រះ​ពុទ្ធ​មួយ​ព្រះ​អង្គ​នៅ​អតីតកាល​រហូត​ដល់​ដំណាក់កាល​ដ៏​ខ្លី​​បន្ទាប់​​​​ការ​សម្រេច​និព្វាន​របស់​ទ្រង់​ ។ ​ដំណើរ​រឿង​នោះ​ស្រដៀង​នឹង​ដំណើរ​រឿង​របស់​ព្រះ​ពុទ្ធ​គោតម​ដែរ ។
មហានិទានសូត្រ
(Mahanidana Sutta) (DN 15) សៀវភៅភាគ១៦ ទំព័រ​ទី ១១៩ ។ សូត្រ​នេះ​បរិយាយ​អំពី​បដិច្ចសមុប្បាទធម៌ (dependent origination) ។
មហាបរិនិព្វានសូត្រ
មហាបរិនិព្វានសូត្រ ភាសា​អង់គ្លេស​​ Mahaparinibbana Sutta (DN 16) ឬ តាម​ក្បួន​តម្រៀប​ភាគ​​សៀវភៅ​ក្នុង​​​ព្រះត្រៃបិដក​បែប​ខ្មែរ​គឺ​នៅ​ក្នុង​គម្ពីរ​ទីឃនិកាយ មហាវគ្គ សៀវភៅភាគ១៦ ចាប់​ពី​ទំព័រ​ទី ១៥៤ ដល់ ២១៥ ។ នៅ​ក្នុង​សៀវភៅ​ (សូត្រ) នេះ មាន​និទាន​អំពី​ជីវិត​ចុង​ក្រោយ​របស់​ព្រះពុទ្ធ​សមណគោតម ក្នុង​រយៈពេល​​ពីរបី​ខែ មុន​ថ្ងៃ​បរិនិព្វាន​ (ថ្ងៃ​មរណៈ) និយាយ​អំពី​​សុគត (មរណភាព) ​របស់​ព្រះពុទ្ធ និយាយ​អំពី​ពិធី​រំលាយ​ព្រះសព និង ការ​បែងចែក​អដ្ឋិធាតុ (សំណល់​ឆ្អឹង) របស់​ព្រះពុទ្ធ​សមណគោតម​ទៅ​​​ប្រទេស​ផ្សេងៗ​នៅ​សម័យ​នោះ ។ បណ្ដាំ​ចុងក្រោយ​របស់​ព្រះពុទ្ធ​ទៅ​ដល់​គ្រប់​ពុទ្ធសាសនិក​គឺ "... ភិក្ខុសង្ឃ​នៅ​នឹង​ប៉ុនប៉ង​អ្វី​ក្នុង​តថាគត​ទៀត ... ធម៌​ដែល​តថាគត​សំដែង​ហើយ ធ្វើ​មិន​ឲ្យ​មាន​ខាង​ក្នុង​ខាង​ក្រៅ ... កណ្ដាប់ដៃ​នៃ​អាចារ្យ​មិន​មាន​ក្នុង​ធម៌​ទាំងឡាយ​របស់​តថាគត​ទេ ..." (សៀវភៅ​ភាគ១៦ ទំព័រ​ទី ២១៣) និង "... អ្នក​ទាំងឡាយ​ចូរ​យក​ខ្លួន​ជា​ទីពឹង យក​ខ្លួន​ជា​ទី​រលឹក កុំ​យក​របស់​ដទៃ​ជា​ទី​រលឹក ចូរ​យក​ធម៌​ជា​ទី​ពឹង យក​ធម៌​ជា​ទី​រលឹក កុំ​យក​របស់​ដទៃ​ជា​ទី​រលឹក​ឡើយ ។" (សៀវភៅ​ភាគ១៦ ទំព័រ​ទី ២១៤)
មហាសុទស្សនសូត្រ
(Mahasudassana Sutta) (DN 17) សៀវភៅ​​ភាគ១៧ ទំព័រ​ទី ៣ ។ រឿង​និទាន​មួួ​យ​នៅ​ក្នុង​រឿង​និទាន​ជាច្រើន​ស្តី​អំពី​អតីតជាតិ​របស់​ព្រះ​ពុទ្ធ​ ដែល​នៅ​ពេល​នោះ​ទ្រង់​ជា​ស្តេច​មួយ​អង្គ ។ ការ​រៀបរាប់​អំពី​ព្រះរាជវាំង​របស់​ព្រះ​អង្គ​មាន​ចំណុច​ស្រដៀង​គ្នា​ច្រើន​អន្លើ​នឹង​សេចក្តី​អធិប្បាយ​នៅ​ក្នុង​គម្ពីរ​ពុទ្ធសាសនា​និកាយ​ដែនដី​បរិសុទ្ធ (Pure Land) នៅ​ត្រង់​ចំណុច​នេះ​លោក រូភឺត ហ្គេធិន (Rupert Gethin)​ បាន​ស្នើ​យោបល់​ថា រឿង​និទាន​នេះ​គឺ​ជា​ការ​តាក់តែង​សាច់​រឿង​មុន​ការ​តាក់តែង​សាច់​រឿង​របស់​ Pure Land Buddhism ។
ជនវសភសូត្រ
(Janavasabha Sutta) (DN 18) សៀវភៅភាគ១៧ ទំព័រ​ទី ៦១ ។ King Bimbisara of Magadha, reborn as the god Janavasabha, tells the Buddha that his teaching has resulted in increased numbers of people being reborn as gods.
មហាគោវិន្ទសូត្រ
(Maha-Govinda Sutta) (DN 19) សៀវភៅភាគ១៧ ទំព័រ​ទី ១០៥ ។ Story of a past life of the Buddha.
មហាសមយសូត្រ
(Mahasamaya Sutta) (DN 20) សៀវភៅ​​ភាគ១៧ ទំព័រ​ទី ១៦៩ ។ Long versified list of gods coming to honour the Buddha
មហាសតិបដ្ឋានសូត្រ
(Mahasatipatthana Sutta) (DN 22) សៀវភៅ​​ភាគ១៧ ទំព័រ​ទី ២៤៥ ។ The basis for one of the Burmese vipassana meditation traditions; many people have it read or recited to them on their deathbeds.
បាយាសិសូត្រ
(Payasi Sutta, Payasi Rājañña Sutta) (DN 23) សៀវភៅ​​ភាគ១៧ ទំព័រ​ទី ៣០៧ ។ Dialogue between the skeptical Prince Payasi and a monk.
បាដិកសូត្រ​
បាដិក​សូត្រ ឬ ភាសា​អង់គ្លេស Patika Sutta ឬ Pāthika Sutta (DN 24) ត្រូវ​នឹង​​សៀវភៅ​ភាគ១៨ ទំព័រ​ទី ១ ដល់​ទី ៦៩ ​នៃ​គម្ពីរ​ព្រះ​ត្រៃបិដក​ ដែល​តម្រៀប​តាមក្បួន​ខ្មែរ ។ នៅ​ក្នុង​សូត្រ​នេះ ភិក្ខុ​មួយ​អង្គ​បាន​បោះបង់​គណៈសង្ឃ​ដោយ​លោក​មាន​សង្ឃដីកា​ថា ព្រះពុទ្ធសមណគោតម​ មិន​បាន​ធ្វើ​បាដិហារិយ៍​អ្វី​ទេ ។ ដូច្នេះ​ហើយ​សូត្រ​​មួយ​ភាគ​ធំ​នៅ​ទី​នេះ​គឺ​សុទ្ធសឹង​តែ​និយាយ​អំពី​ភាពអស្ចារ្យ​ (អច្ឆរិយភាព) ដែល​ព្រះ​ពុទ្ធ​បាន​សំដែង ។ នេះ​ប្រហែល​ជា​មក​ពី​គណៈ​សង្ឃ​​សម័យ​ក្រោយ​មក​ភ័យ​ខ្លាច​បាត់បង់​សមាជិក​របស់​ខ្លួន​បើ​សិន​មិន​នាំ​គ្នា​ពោល​អួត​សរសើរ​ថា​ព្រះ​ពុទ្ធ​ដែល​ជា​គ្រូ​របស់​ពួក​ខ្លួន​ចេះ​សំដែង​ហេតុ​អស្ចារ្យ​ទេ ដូច្នេះ​ហើយ​ទើប​​ពួក​គេ​នាំ​គ្នាប្រតិដ្ឋ​​បង្កើត​រឿង​អស្ចារ្យ​ដ៏​ច្រើន​សន្ធឹក ដើម្បី​ជា​ការ​អូសទាញ​សមាជិក​ថ្មី​មក​ចូល​ក្នុង​គណៈ​របស់​ខ្លួន ។ ​នៅ​ក្នុង​វគ្គ​នេះ អ្នកនិពន្ធ​បាន​រៀបរាប់​អំពី​កំហឹង​ដែល​ព្រះពុទ្ធ​ជះ​ទៅ​លើ​តួអង្គ​ភិក្ខុ​ សុនក្ខត្តៈ (Sonakkhata, Sonakkhatta) ដែល​ជា​​មនុស្ស​នៃ​កុលសម្ព័ន្ធ លិច្ឆវី (Licchavi) នៃ​វជ្ជី​ជនបទ (នគរ​បុរាណ​នៅ​ភាគ​ឦសាន​ប្រទេស​ឥណ្ឌា​បច្ចុប្បន្ន) ។ អ្នក​និពន្ធ​បាន​រៀបរាប់​ថា ព្រះ​ពុទ្ធ​បាន​ដៀលត្មះ​ភិក្ខុ សុនក្ខត្តៈ ដោយ​ប្រើ​ពាក្យ​មិន​គួរសម​ដូច​ជា មោឃបុរស ប្រែ​ថា បុរស​ឥត​អំពើ បុរស​សោះ​សូន្យ បុរស​ចោល​ម្សៀត ។ ប្រហែល​ពាក្យ​ទាំង​នោះ​ក៏​ជា​ការ​ប្រតិដ្ឋ​របស់​ពួក​ភិក្ខុ​ទាំង​ឡាយ​សម័យ​ក្រោយ ចំពោះ​ភិក្ខុ​ទើប​បួស​ថ្មី​ៗ ដែល​ទាមទារ​ចង់​ឃើញ​បាដិហារិយ៍​របស់​ពួក​ភិក្ខុ​ទាំង​ឡាយ​ដែល​បួស​មុន​ខ្លួន​ទេ​ដឹង ។
ឧទុម្ពរិកសូត្រ
(Udumbarika Sihanada Sutta, Udumbarika Sutta) (DN 25) សៀវភៅភាគ១៨ ទំព័រ​ទី ៧១ ។ រឿង​និទាន​មួយ​ទៀត​ដែល​និយាយ​អំពី​ព្រាហ្មណនិយម (asceticism) ។
ចក្កវត្តិសូត្រ
ចក្កវត្តិសូត្រ ឬ ភាសា​អង់គ្លេស​ Cakkavatti Sihanada Sutta (DN 26) ត្រូវ​នឹង​សៀវភៅ​​ភាគ១៨ ទំព័រ​ទី ១១៥-១៦០ ក្នុង​ការ​តម្រៀប​គម្ពីរ​ព្រះ​ត្រៃបិដក​តាម​របៀប​ខ្មែរ ។ នៅ​ក្នុង​សូត្រ​នេះ រៀបរាប់​អំពី​ការ​ចុះ​អន់ថយ​នៃ​មនុស្សធម៌ ពី​យុគសម័យ​រុងរឿង ​នៅ​អតីតកាល ព្រម​ទាំង​និយាយ​អំពី​ការ​ព្យាករណ៍​អំពី​ការ​វិល​ត្រឡប់​ទៅ​កាន់​យុគសម័យ​នោះ​ នៅ​ទី​អវសាន្ត ។ អ្នក​សិក្សា​ស្រាវជ្រាវ​មួយ​ចំនួន បាន​សំដែង​ការ​សង្ស័យ​របស់​ពួក​គេ​ថា​ សូត្រ​នេះ​មិន​ត្រឹម​ត្រូវ ឬ មិន​គួរ​លើក​យក​មក​សិក្សា​ទេ ប៉ុន្តែ​ពុទ្ធបរិស័ទ​និកាយ​ថេរវាទ​ស្ទើរ​គ្រប់​គ្នា​ជឿ​ថា​ជា​ឯកសារ​ពិត ។ លោក រីឆាដ ហ្គុមប្រ៊ីជ (Richard F. Gombrich) ​បាន​សរសេរ​នៅ​ក្នុង​សៀវភៅ​ Theravada Buddhism: A social history from ancient Benares to modern Colombo ​នៅ​ត្រង់​ទំព័រ ១០០ ថា "​​មួយ​ភាគ​ធំ​នៃ​សេចក្តី​បង្រៀន​របស់​ព្រះ​ពុទ្ធ​ ត្រូវ​បាន​គេ​រៀបចំ​​តាម​លំនាំ​​ទេសនា ដែល​​ទ្រង់​​បាន​ឆ្លើយ​តប​ទៅ​នឹង​សំណួរ​ ឬ ក្នុង​បរិបទ​សមរម្យ​មួយ​ចំនួន​ផ្សេង​ទៀត ប៉ុន្តែ​នៅ​ក្នុង​សូត្រ​នេះ​ មាន​សេចក្តី​ផ្តើម និង​ សេចក្តី​បញ្ចប់​មួយ ​ដែល​ព្រះ​ពុទ្ធ​សំដែង​ធម៌​ទៅ​កាន់​ភិក្ខុ​ទាំង​ឡាយ​ អំពី​ប្រធានបទ​មួយ​​ខុស​ប្លែក​ស្រឡះ ។ ការ​នេះ​អាច​នាំ​ទៅ​ដល់​ការ​សន្និដ្ឋាន​ថា ឬ​មួយ​អត្ថបទ​ទាំង​មូល​គឺ​ជា​​ការ​ប្រតិដ្ឋ​ឡើង​ទាំង​ស្រុង ឬ​​​មួយ​សូត្រ​នេះ​ត្រូវ​បាន​គេ​កែបន្លំ​ឲ្យ​បាត់​លក្ខណៈ​ដើម " ។ ​ដូច្នេះ​​សេចក្តី​ជំនឿ​ថា​ នឹង​មាន​ព្រះ​​មេត្តេយ្យៈ (Maitreya, Metteyya) ឬ​ ​ព្រះ​ស្រីអរិយមេត្រី (អាន​ត្រង់​ទំព័រ​ទី ១៥៤) នឹង​ត្រាស់​ដឹង​នៅ​ពេល​អនាគត គឺ​ជា​រឿង​​ដែល​ពុទ្ធបរិស័ទ​និកាយ​ថេរវាទ​បញ្ឆោត​ខ្លួន​ឯង ។ ន័យ​ម្យ៉ាង​ទៀត រឿង​នេះ​អាច​ជា​សេចក្តី​បង្រៀន​របស់​​​ពួក​បរិស័ទ​​​សាសនា​ព្រាហ្មណ៍ ឬ ពុទ្ធសាសនា​និកាយ​មហាយាន ដែល​បន្លំ​ខ្លួន​ចូល​មក​ក្នុង​សេចក្តី​បង្រៀន​របស់​ពុទ្ធ​សាសនា​និកាយ​ថេរវាទ ។ គំនិត​​​របស់​​សូត្រនេះ​បាន​ឆ្លុះ​បញ្ចាំង​ឲ្យ​ឃើញ​​​គោលបំណង​បន្តុះបង្អាប់​តួអង្គ​ព្រះសិទ្ធត្ថ គោតម ដែល​​​ជា​អ្នក​បង្កើត​ទ្រឹស្តី​ពុទ្ធសាសនា ហើយ​ពួក​គេ​បង្វែរ​គំនិត​របស់​ពុទ្ធបរិស័ទ​ ឲ្យ​បែរ​ទៅ​​ឲ្យ​តម្លៃ​ព្រះ​មេត្តេយ្យៈ (ទំព័រ ១៥៤-១៥៥) ដែល​ជា​តួអង្គ​​មួយ​រូប ដែល​អ្នក​និពន្ធ​បុរាណ​បាន​ប្រតិដ្ឋ​ឡើង​តាម​ការ​ស្រមើស្រមៃ​របស់​ពួក​គេ​​វិញ ។ ពួក​អ្នក​និពន្ធ​សូត្រ​នេះ​ខិត​ខំ​ភ្ជាប់​អត្ថបទ​នេះ​ទៅ​តួអង្គ​ព្រះ​ពុទ្ធ ដើម្បី​ឲ្យ​ពុទ្ធបរិស័ទ​ជឿតាម និង​ រក្សាទុក​រហូត​មក​ដល់​សព្វ​ថ្ងៃ ។
អគ្គញ្ញសូត្រ
(Aggañña Sutta) (DN 27) សៀវភៅភាគ១៨ ទំព័រ​ទី ១៦៣ ។ Another story of humanity's decline.
សម្បសាទនីយសូត្រ
(Sampasadaniya Sutta) (DN 28) សៀវភៅភាគ១៨ ទំព័រ​ទី ២០១ ។ Sariputta praises the Buddha.
លក្ខណសូត្រ
(Lakkhana Sutta) (DN 30) វាជាប់ទាំងទង​នឹង​សៀវភៅ​​ភាគ១៩ ទំព័រ​ទី ៣ ។ រៀបរាប់​រាល់​សកម្មភាព​របស់​ព្រះ​ពុទ្ធ​នៅ​ក្នុង​អតីតជាតិ​ដែល​នាំ​ឲ្យ​បាន​នូវ​លក្ខណៈ​កាយ​ទាំង ៣២ ប្រការ ។ សូត្រ​នេះ​រៀបរាប់​រាល់​ការ​ប្រតិបត្តិ​របស់​ព្រះ​ពោធិសត្វ​​ ។
សិង្គាលកសូត្រ
(Sigalovada Sutta) (អាច​សរសេរ Singala Sutta, Singalaka Sutta ឬ Sigala Sutta) (DN 31)សៀវភៅភាគ១៩ ទំព័រ​ទី ៦៩ ។ តាម​ទម្លាប់ មនុស្ស​ជា​ច្រើន​ចាត់​ទុក​សូត្រ​នេះ​ថា​ជា​វិន័យ​សម្រាប់​មនុស្ស​សាមញ្ញ (គ្រហស្ថ) ។
អាដានាដិយសូត្រ
(Atanatiya Sutta) (DN 32) សៀវភៅភាគ១៩ ទំព័រ​ទី ៩៥ ។ Gods give the Buddha a poem for his followers, male and female, monastic and lay, to recite for protection from evil spirits; it sets up a mandala or circle of protection and a version of this sutta is classified as a tantra in Tibet and Japan
សង្គីតិសូត្រ
(Sangiti Sutta) (DN 33) សៀវភៅភាគ១៩ ទំព័រ​ទី ២១៥ ។ L. S. Cousins has tentatively suggested that this was the first sutta created as a literary text, at the Second Council, his theory being that sutta was originally a pattern of teaching rather than a body of literature; it is taught by Sariputta at the Buddha's request, and gives lists arranged numerically from ones to tens (cf. Anguttara Nikaya); a version of this belonging to another school was used as the basis for one of the books of their Abhidharma Pitaka.
ទសុត្តរសូត្រ
(Dasuttara Sutta) (DN 34) សៀវភៅ​​ភាគ១៩ ទំព័រ​ទី ២៥៤ ។ Similar to the preceding sutta but with a fixed format; there are ten categories, and each number has one list in each; this material is also used in the Patisambhidamagga.
គេហទំព័រ​ផ្សេង​ៗ​
ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ព្រះពុទ្ធសាសនា
ព្រះពុទ្ធសាសនា
ខ្មែរព្រហ្មញ្ញសាសនានិងនិកាយសាសនាពោធិញា ណ
ជីវប្រវត្តិសង្ខេប
មុនពុទ្ធសករាជ៨០ឆ្នាំ មានព្រះរាជាណាចក្រតូចមួយឈ្មោះសក្កជនបទមានទីក្រុងកបិលវត្ថុ ឬជារាជធានីដែលស្ថិតនៅក្រោម អាណាគ្រប់គ្រងរបស់ព្រះបាទបសេនទិនាក្រុងសាវត្ថីក្នុងដែនកោសល កាលណោះព្រះបាទសុទ្ធោធនៈជារាជាធិបតេយ្យ បានរាជាភិសេកជាមួយព្រះនាងមាយាជាអគ្គមហេសី ហើយក្រោយមកក៏បានប្រសូតព្រះរាជបុត្រាមួយព្រះអង្គព្រះនាមសិទ្ធត្ថកុមារក្នុងព្រះរាជត្រកូលគោតម។ កាលព្រះជន្មាយុគ្រប់ ៨ វស្សាព្រះកុមារតូចក៏បានទទួលការសិក្សានូវវិជ្ជាផ្សេងៗដូចជា អក្សរសាស្ដ្រ យុទ្ធសាស្ដ្រ សិល្បៈ ក្នុងការគ្រប់គ្រង។ល។ លុះជន្មាយុគ្រប់ ១៦ ព្រះវស្សាព្រះរាជជនក ជននី ក៏បានរៀបចំព្រះរាជពិធីអភិសេកវិវាហមង្គល ព្រះរាជកុមា សិទ្ធត្ថ ជាមួយព្រះនាងយសោធរា (ពិម្ពា) ដែលជាបងប្អូនជីដូនមួយ ក្នុងវ័យ ១៦វស្សាដូចគ្នា ជាបុត្រីរបស់ព្រះបាទសុប្បពុទ្ធ នៃនគរកោលិយៈ។
និកាយពោធិញាណ
និកាយហីនយានចែកចេញជាទិសខាងត្បូងនៃប្រទេសឥណ្ឌា(ទន្ខិណនិកាយ)ជាយានតូចចង្អៀត(តាមន័យប្រៀបធៀប)ភ្ទុកសត្វលោកទៅកាន់និព្វានបានចំនួនតិច ពោលគឺក្របានសម្រេចនិព្វានព្រោះវិន័យតឹងតែងម៉ត់ចត់។ និកាយហិនយាននិយមនិកាយធម៌ចាស់គឺគោរពតាមពុទ្ធោវាទ ដែលព្រះពុទ្ធទ្រង់បានសម្តែងរួចមកហើយ(ក្នុងគម្ពីព្រះត្រៃបិដក)។ និកាយនេះគោរពព្រះពុទ្ធសមណគោតម ដែលត្រាស់ដឹងព្រះសម្មាសម្ពោធិញ្ញាណ ហើយបានចូលបរិនិព្វានហើយ។ សព្វថ្ងៃប្រទេសដែលនិយមនិកាយហីនយាមមានដូចជា ប្រទេសកម្ពុជា ប្រទេសថៃ ប្រទេសឡាវ ប្រទេសស្រីលង្កា ប្រទេសនេប៉ាល់។ល។
និកាយមហាយាន
និកាយមហាយានចែកចេញនៅទិសខាងជើង(ឧត្តរនិកាយ)ជាយានធំអាចផ្ទុកសត្វលោកបានច្រើនទៅកាន់គោលដៅត្រឹមព្រះពោធិសត្វ ដែលអាចជួយណែនាំប្រោសសត្វបាន។ និកាយមហាយាននិយមធម៌ថ្មីគឺជាព្រះធម៌ដែលមានវិន័យធូស្រាល ហើយគោរពប្រតិបត្តិតាមលទ្ធិអាចរិយវាទ(តាមគ្រូអាចារ្យរបស់ខ្លួនតៗគ្នា)ពុំមែនតាមពុទ្ធឱវាទដូចនិកាយហីនយានឡើយ។ ដូចនេះនិកាយមហាយានពុំគោរពតាមព្រះពុទ្ធជាធំទេ តែគោរពព្រះពោធិសត្វគឺ អវលោកិតេស្វរៈ ឬលោកេស្វរៈ មញ្ជុស្រី មៃត្រេយ ប្រាជ្ញបាមិតាជាដើម។ សព្វថ្ងៃប្រទេសដែលនិយមនិកាយមហាយានមានដូចជា ប្រទេសចិន ប្រទេសវៀតណាម ប្រទេសជប៉ុន ប្រទេសទីបេជាដើម។ នៅសតវត្សរ៍ទី៣នៃគ.សក្នុងរជ្ជកាលព្រះបាទអសោក ព្រះពុទ្ធសាសនាបានផ្សព្វផ្សាយពាសពេញក្នុងប្រទេសឥណ្ឌា និងទាំងក្រៅប្រទេសផងដែរ។ តាមប្រវត្តិសាស្រ្តគេបានឱ្យដឹងថា នៅពុទ្ធសករាជឆ្នាំ២៣៤ គឺតាំងពីមុនគ.ស ៣០០ឆ្នាំ ព្រះបាទអសោកជាពុទ្ធសាសនិកដ៏ឆ្នើមនៅក្នុងប្រទេសឥណ្ឌាបានបញ្ជូនសមណទូតពីព្រះអង្គគឺ ព្រះសោណត្ថេរ និងឧត្តរត្ថេរ ឱ្យនាំព្រះពុទ្ធសាសនាហីនយានឱ្យមកផ្សព្វផ្សាយនៅសុវណ្ណភូមិ។
កុមារភាព យុវវ័យ និងអាពាហ៍ពិពាហ៍
តាំងពីតូចរហូតដល់ព្រះវរកាយចម្រើនពេញវ័យព្រះអង្គពុំដែលបានចេញទៅខាងក្រៅព្រះរាជវាំងម្តងណាឡើយលុះមានថ្ងៃមួយព្រះអង្គនិងអាមាត្យឆន្នៈបានលួចចេញទៅដើម្បីទស្សនាទតមើលជីវភាពរបស់ប្រជារាស្ត្រសាមញ្ញធម្មតា។ ថ្ងៃដំបូងព្រះអង្គបានទតឃើញជនចំណាស់ដើរទ្រេតទ្រោតកាន់ឈើច្រត់ព្រយង់អាត្មាស្ទើរតែមិនរួចតាមដងវិថីឯថ្ងៃទីពីរបានទតឃើញជនអាពាធមានជម្ងឺដេកបម្រះននៀលស្រែកថ្ងូររហ៊ឺសដោយទុក្ខវេទនាសម្រាប់ថ្ងៃទីបីព្រះអង្គក៏បានទតព្រះនេត្រឃើញសពមនុស្សឡោមព័ទ្ធទៅដោយពួកញាតិៗទួញយំស្តាយស្រណោះអាឡោះអាល័យ។ដោយប្លែក ព្រះទ័យព្រះអង្គក៏បានសាកសួរឆន្នាមាត្យថា តើពួកមនុស្សទាំងអស់នេះចុះហេតុអ្វីទើបបានមានអាការៈខុសប្រក្រតីដូច្នេះ? អាមាត្យតបថា មិនចំពោះតែពួកគេនោះទេទូលព្រះបង្គំក៏ដោយ ព្រះវររាជបិតាមាតាឬព្រះរាជទេពី ឬសូម្បីតែព្រះអង្គផ្ទាល់ក្តីក៏នឹងជួបប្រទះជាក់ជាមិនខាននូវជរាភាព ព្យាធិភាព និងមរណភាព។ បានព្រះសណ្តាប់ឮដូច្នោះ ព្រះអង្គតក់ស្លត់ក្នុងព្រះហ្ឫទ័យយ៉ាងខ្លាំងដែលបានដឹងថា មនុស្សគ្រប់រូបមិនអាចគេចផុតពីសភាពកើត ចាស់ ឈឺ ស្លាប់បានតែដោយចៃដន្យក្នុងថ្ងៃទីបួនព្រះអង្គ បានទតឃើញពួកសមណអ្នកបួសស្វែងរកមោក្ខធម៌ហើយឆន្នាមាត្យពណ៌នាថាព្រះគុណម្ចាស់ទាំងនេះកំពុងតែស្វែងរកនូវទីរំលត់ទុក្ខដោយវិធីអង្គុយស្មឹងស្មាធិ៍ ដូច្នេះឯង។ តាំងតែថ្ងៃនោះមកព្រះអង្គពុំដែលព្រះកម្សាន្តសប្បាយក្នុងព្រះហ្ឫទ័យឡើយព្រះអង្គសញ្ជឹងគិតដល់ទេវទូតទាំង៤ហើយគិតរកផ្លូវចេញសាងព្រះផ្នួសស្វែងរកមោក្ខធម៌។ ព្រះអង្គព្រះបរិវិតក្កៈដូច្នេះរហូតដល់ព្រះជន្មវស្សាគ្រប់២៩ព្រះវស្សា គាប់ជួននារាត្រីពេញបុណ្ណមីព្រះច័ន្ទពេញវង់នោះ ព្រះរាជោរស រាហុលក៏បានប្រសូត្រ។
ពុទ្ធរតនៈ
ពុទ្ធរតនៈបានជាគេចាត់ទុកព្រះពុទ្ធថាជារតនៈគឺកែវនោះ ព្រោះតែព្រះអង្គប្រសើរដោយសីលាទិគុណ វិសុទ្ធិគុណ និងបញ្ញាទិគុណ។ ព្រះអង្គទ្រង់ប្រព្រឹត្តនូវប្រយោជន៍៣ប្រការមានប្រយោជន៍ដើម្បីបាននូវព្រះសម្មាសម្ពោធិញ្ញាណព្រះអង្គឯងផង ប្រយោជន៍ព្រះញាតិព្រះអង្គផង និងប្រយោជន៍ជួយស្រោចស្រង់សត្វលោកផង។ ម្យ៉ាងវិញទៀតព្រះអង្គជាសាស្តាចារ្យនៃទេវតានិងមនុស្សទាំងឡាយផង ព្រះអង្គបែងចែកចំណែកព្រះធម៌ពាក្យប្រៀនប្រដៅដល់សត្វលោកទូទៅស្មើៗគ្នាផង ព្រះអង្គប្រកបដោយទសពលញ្ញាណផង និងញាណដទៃទៀត ៧៣ ប្រការផង និងព្រះអង្គជាទីពឹងដ៏ប្រសើររបស់សត្វលោកផង ព្រះអង្គឆ្លៀវឈ្លាសក្នុងការសម្តែងធម៌ប្រោសវេនេយ្យសត្វផងទើបបានឈ្មោះថាជាពុទ្ធរតនៈដោយប្រការដូច្នេះ។
ធម្មរតនៈ
ព្រះធម៌ដែលអ្នកសិក្សាប្រតិបត្តិគប្បីបានគឺ ទិដ្ឋធម្មិកត្ថ ប្រយោជន៍បច្ចុប្បន្ន សម្បរាយិកត្ថ ប្រយោជន៍ជាតិខាងមុខ និងបរមត្ថ ប្រយោជន៍ប្រសើរបំផុតគឺព្រះនិព្វានដែលព្រះសង្គីតិកាចារ្យទាំងឡាយបានប្រមូលរួបរួមទុកក្នុងគម្ពីព្រះត្រៃបិដកទាំង ៨៤០០០ ព្រះធម្មក្ខន្ធ ដែលចែកជា ១) វិនយបិដក មាន ២១០០០ ព្រះធម្មក្ខន្ធ, ២) សុត្តន្តបិដក មាន ២១០០០ ព្រះធម្មក្ខន្ធ និង ៣) អភិធម្មបិដក មាន ៤២០០០ ព្រះធម្មក្ខន្ធ ។ ផ្តើមតាំងតែព្រះបឋមទេសនាគឺការសម្តែងព្រះធម្មចក្កប្បវត្តនសូត្រ ដែលព្រះអង្គទ្រង់បំបែក អរិយសច្ចធម៌ជា ៤ ប្រការមានទុក្ខារិយសច្ច សមុទយារិយសច្ច និរោធារិយសច្ច និងមគ្គារិយសច្ច ហើយដែលជារឿយៗព្រះអង្គទ្រង់ដឹកនាំសត្វឲ្យដើរតាមអរិយដ្ឋង្គិកមគ្គ គឺមាគ៌ាមានអង្គ ៨ មាន សម្មាទិដ្ឋិ និង សម្មាសង្កប្ប ជាដើម និង មាន សម្មាសមាធិ ជាបរិយោសាន ថាជាផ្លូវកណ្តាលនាំឆ្ពោះទៅដល់ការរំលត់ទុក្ខ ពោលគឺព្រះនិព្វាន ។ ក្រៅពីអរិយសច្ច៤ នៅមានត្រៃលក្ខណ៍ គឺ ទុក្ខំ, អនិច្ចំ, អនត្តា (3 Universal Characteristics: suffering, impermanence, and non-self) និង បដិច្ចសមុប្បាទធម៌ ដែលសម្តែងរឿងហេតុបច្ច័យនៃធម៌ទាំងឡាយមានអធិប្បាយពិស្តារក្នុង អភិធម្មបិដក គម្ពីមហាបដ្ឋានប្បករណ៍ដែលចែកចេញជា២៤ បច្ច័យមាន ហេតុប្បច្ច័យជាដើម។ ព្រះពុទ្ធសាសនាតែងលើកឡើងពីកម្មផល ហេតុដូច្នេះព្រះសម្មាសម្ពុទ្ធ
កម្ម១២កង
ទ្រង់ចំនែកកម្មជា១២កងមាន៣ពួកដូច្នេះ៖
សង្ឃរតនៈ
សង្ឃរតនៈគឺពួកក្រុមដែលប្រព្រឹត្តបតិបត្តិតាមគន្លងព្រះធម៌នៃព្រះសម្មាសម្ពុទ្ធជាម្ចាស់នោះឯង។ ព្រះសង្ឃអង្គសាវ័កជាអ្នកប្រតិបត្តិល្អ ប្រតិបត្តិត្រង់តាមផ្លូវមជ្ឈិមាបដិបទាប្រតិបត្តិ ដើម្បីចេញចាកទុក្ខ និងប្រតិបត្តិដ៏សមគួរដល់សាមីចិកម្ម។ ព្រះសង្ឃមានពីរពូកគឺសម្មតិសង្ឃ សង្ឃជាបុថុជ្ជននៅឡើយ និងអរិយសង្ឃ សង្ឃជាព្រះអរិយៈទាំងឡាយបានដល់ព្រះសោតាបន្នបុគ្គល១ ព្រះសកទាគាមិបុគ្គល១ ព្រះអនាគាមិបុគ្គល១ ព្រះអរហន្តាខីណាស្រព១។ ព្រះអរិយសង្ឃទាំង៤ពួកនេះលោកចាត់ទុកថាជាសង្ឃរតនៈដ៏ប្រសើររបស់សត្វលោក។
មើលផងដែរ
ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ព្រះពុទ្ធសាសនា
ផាន់ ប៉េង
ផាន់ ប៉េង (ជាអក្សរឡាតាំង៖ Phan Peng) គឺជាសិល្បការនី-តារាសម្ដែងភាពយន្តសញ្ជាតិកម្ពុជា ។ គាត់បានចូលរួមសម្ដែងនៅក្នុងខ្សែភាពយន្ត ដឹកនាំដោយលោក ប៉ាន់ រិទ្ធី ចំនួន៣រឿង រួមមាន៖ អ្នកស្រែ, រាត្រីមួយក្រោយសង្គ្រាម និងមហោស្រពដែលឆេះ។
នៅក្នុងខ្សែភាពយន្ត អ្នកស្រែ គាត់សម្ដែងជា អ៊ំ ដែលជាប្រពន្ធកសិករម្នាក់និងជាម្ដាយកូនស្រី៧នាក់ ដែលខំធ្វើការនៅរដូវធ្វើស្រែមួយ។
នៅឆ្នាំ២០០៥ ក្នុងខ្សែភាពយន្តមហោស្រពដែលឆេះ គាត់សម្ដែងជាតួអង្គខ្លួនឯង ជាសិល្បករនីដែលរងទុក្ខវេទនាផ្លូវចិត្តដែលនៅរួចរានមានជីវិត។
ភាពយន្តដែលបានសម្ដែង
ខាងក្រោមនេះជាខ្សែភាពយន្ដដែលគាត់បានចូលរួមសម្ដែង។
តំណភ្ជាប់ខាងក្រៅ
ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:តារាសម្តែងខ្មែរ ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:តារាភាពយន្តខ្មែរ
បញ្ញត្តិ
(បា.),(សំ.)(ប័ញ-ញ៉ាត់)(ប្រជ្ញប្តិ) សេចក្ដី​ហាម​ប្រាម, បម្រាម, សេចក្ដី​ដែល​គេ​តែងតាំង, រៀប​ចំ; ពាក្យ​ដែល​គេ​កំណត់​ហៅ : មាន​បញ្ញត្តិ, ធ្វើ​ខុស​នឹង​បញ្ញត្តិ ។ ពាក្យ​នេះ​ច្រើន​ប្រើ​ជា​បទ​សមាស គឺ​រៀង​ឲ្យ​ជា​ខាង​ចុង​សព្ទ​ឯ​ទៀត ដូច​ជា ពុទ្ធ​បញ្ញត្តិ, រាជ​បញ្ញត្តិ, បទេស​បញ្ញត្តិ, បឋម​បញ្ញត្តិ, នាម​បញ្ញត្តិ, វោហារ​បញ្ញត្តិ ជាដើម (បែប​ត្រឹមត្រូវ​តាម​ភាសា​បាលី, កាល​ណា​បើ​រួម​ជា​បទ​សមាស រៀង​ជា​ខាង​ចុង​សព្ទ​ឯ​ទៀត​យ៉ាង​នេះ, ត្រូវ​តម្រួត ប ជា​ពីរ​តួ​ជា ពុទ្ធប្បញ្ញត្តិ, រាជប្បញ្ញត្តិ, បទេសប្បញ្ញត្តិ; បឋមប្បញ្ញត្តិ, នាមប្បញ្ញត្តិ, វោហារប្បញ្ញត្តិ) ។ ព. ផ្ទ. អនុញ្ញាត ។
ហេង សំរិន
ប្រវត្តិ​
លោក ហេង​ សំរិន បាន​ចូល​រួម​ជាមួយ​ចលនា​កុម្មុយនីស្ត​ខ្មែរ​ក្រហម ដែល​ដឹក​នាំ​ដោយ ប៉ុល ពត នា​ឆ្នាំ​១៩៧៥ និង​បាន​ផ្ដាច់​ខ្លួន​នា​ឆ្នាំ​១៩៧៨ ហើយ​ភៀស​ខ្លួន​ទៅ​កាន់​ប្រទេស​វៀតណាម។ នៅ​ចុង​ឆ្នាំ​នេះ​ដដែល លោក​បាន​ត្រឡប់​មក​ប្រទេស​កម្ពុជា​វិញ និង​ដឹក​នាំ​ចលនា​ប្រឆាំង​ខ្មែរ​ក្រហម ដែល​ទទួល​បាន​ការ​គាំទ្រ​ពី​ប្រទេស​វៀតណាម និង​សហភាព​សូវៀត។
នៅ​ឆ្នាំ​១៩៨១ លោក បាន​ក្លាយ​ជា​ប្រធាន​ក្រុម​ប្រឹក្សា​រដ្ឋ និង​ជា​អគ្គលេខាធិការ​បក្ស​ប្រជាជន​បដិវត្ត។
នៅ​ក្រោយ​ការ​ចរចា​សន្តិភាព​ទីក្រុង​ប៉ារីស និង​ក្រោយ​ការ​បោះ​ឆ្នោត​ជា​សាកល សម្តេច ហេង សំរិន បាន​កាន់​តំណែង​ជា​អនុប្រធាន​រដ្ឋសភា ពី​ឆ្នាំ​១៩៩៨ ដល់​ឆ្នាំ​២០០៦ និង​ធ្វើ​ជា​ប្រធាន​រដ្ឋសភា​ពី​ឆ្នាំ​២០០៦ រហូត​មក​ដល់​បច្ចុប្បន្ន​នេះ។
គ្រឿងឥស្សារិយស និង គោរម្យងារ
​* ឋានន្តរស័ក្ដិ​ផ្កាយ​៥ ពី​សម្ដេច​ព្រះបរមនាថ​ នរោត្ដម សីហមុនី នា​ថ្ងៃ​ទី​២២ ខែ​ធ្នូ ឆ្នាំ​២០០៩
ចំនាត់ថ្នាក់ក្រុម:អ្នកល្បីឈ្មោះរបស់ខ្មែរ ចំនាត់ថ្នាក់ក្រុម: បុគ្កលមកពីខេត្តព្រៃវែង
ឧបករណ៏ភ្លេងខ្មែរ
ឧបករណ៏និងភ្លេងខ្មែរ 200px|thumb|right|ឧបករណ៍ភ្លេងខ្មែរ ខ្មែរជាជាតិសាសមួយដែលមានភាពវ័យចំនាស់ជាងគេនៅអាស៊ីអាគ្នេយ៏ សូម្បីតែវប្បធម៌ក៏ត្រូវបានមនុស្សម្នាស្កាល់ជា លក្ខណៈសកលដែរ។ ព្រមជាមួយគ្នានេះដែរសិល្បៈស្ថាបត្យកម្មដែលប្រកបដោយទេពកោសល្យច្នៃប្រឌិត ខ្មែរក៏មាន សិល្បៈតូរ្យតន្រ្តីរបស់ខ្លួនដែលបានថែរក្សាគងវង្សស្ថិតស្ថេរចេកាលរហូតមកដល់បច្ចុប្បន្ន។
​ ឧបករណ៏​
ភ្លេងបុរាណខ្មែរបានរក្សាទុក្ខនៅនិរន្តរភាពរបស់ខ្លូនអាចអោយគេចងចាំតាមរយៈឧបករណ៏ ៤ ប្រភេទដែលគេប្រើខ្សែសំរាប់ដេញ កេះ កូត និងឧបករណ៏សំរាប់ផ្លុំ ឧបករណ៏សំរាប់វាយបង្កើតស្នូរ។ដែលឧបករណ៏ទាំងនោះមានដូ​ចជា ស្គរ(ស្ករដី ស្គរសម្ភោរ ស្គរធំ ស្គរតូច ស្គរជ័យ) ឈឹង រនាត(រនាតឯក រនាតធុង) ទ្រ ទ្រសោ ទ្រអ៊ូ តាខេ ទ្រឆេ ខ្លុយ ឃឹម ឆាប គង គែន ណៃ មួង ស្រឡៃ ចាប៉ី គងវង្សតូច គងវង្សធំ ឃ្មោះ ប៉ាន់ កុងប៉ឹង ប៉ីអ។ល។ ឧបករណ៏ប៉ុន្មានប្រភេទទាំងនេះហើយដែលធ្វើអោយ អន្តរជាតិស្គាល់ខ្មែរតាមរយឧបករណ៏ភ្លេងខ្មែរ ជាមួយនិងឧបករណ៏ដដែលនេះត្រូវបានយកមកបង្ហាញពីប្រពៃណីរបស់ ខ្លួនដែលប្រើក្នុងពិធីបែបសាសនាដូចជាពិធីបុណ្យកឋិនទាន បុណ្យផ្កា បុណ្យចូលឆ្នាំថ្មី បុណ្យកាន់បិណ្យ ភ្ជំបិណ្យ និងការសំដែងសិល្បៈសម័យ​ជាដើម។ ភ្លេងខ្មែរមានច្រើប្រភេទទៅតាមវង្សភ្លេងនីមួយៗមានដូចជាៈ
ភ្លេងពិណ្យពាទ្យ
គេហៅភ្លេងពិណពាទ្យព្រោះនៅក្នុងក្រុមភ្លេងនោះកាលដើមឡើយគេនិយមប្រើពិណចេញផ្តើមមុនគេ។អ្នកខ្លះហៅភ្លេងនេះច្រឡំជាភ្លេងសៀម តាមការពិតសៀមយកពីខ្មែរយើងវិញទេ។សៀមហៅវង្សភ្លេងនេះថាជា ប៉ីពាទ្យ(ពិផាត)ព្រោះក្នុងការចាប់ផ្តើមគេប្រើប៉ីឬស្រឡៃនាំមុខគេ។តាមការពិតភ្លេងពិណពាទ្យមានកំនើតពីឥណ្ឌាតាំងពីសម័យព្រេងនាយមកម្លេះ លុះមកដល់ក្រោយមកខ្មែរក៏បានកែប្រែផ្លាស់ប្តូនិងថែមថយគ្រឿងភ្លេងអោយក្លាយជាភ្លេងរបស់ខ្មែរ។ខ្មែរនិយមប្រើប្រាស់ ភ្លេងពិណ្យពាទ្យសំរាប់ប្រគុំកំដរក្នុងឧកាសឡើងរោង លាបំណន់វត្ថុសក្តិសិទ្ធ ពិធីបុណ្យសពបំរើក្នុងរបាំព្រះរាជទ្រព្យ និងពិធីបុណ្យសាសនាជាដើម។ម្យ៉ាងទៀតប្រជាជនក៏និយមលេងភ្លេងដើម្បីកំដរសិល្បះដែលមានអាយុចំនាស់ដូចជារបាំបុរាណផងដែរ ជាវង្សភ្លេងដែលក្នុងការកំដររបាំបុរាណក្នុងពិធីបួងសួង(បន់ស្រន់លាបំណន់)ក្នុងពិធីសាសនា(បុណ្យកឋិន បំបួសនាគ ពុទ្ធពិសាក)ជួនកាលប្រើក្នុងពិធីបុណ្យសព។សព្វថ្ងៃមានពីរវង្សគឺវង្សតូចមានប្រដាប់៥គ្រឿង វង្សធំមាន១០គ្រឿង នៅក្នុងព្រះរាជវាំងមានគ្រឿងភ្លេងពិណពាទ្យពិសេសមួយបបែបហៅថាក្រុមភ្លេងមហោរីមានគ្រឿងចំរុះច្រើនយ៉ាងដល់ទៅ១៦គ្រឿង ដែលក្នុងវង្សភ្លេងនេះមានញឧបករណ៏ដូចជាប៉ី ឈឹង សម្ពោរ រនាត គងវង្សតូច ធំ ស្គរជ័យ និងស្រឡៃ។
ភ្លេងខ្មែរ​
គេចាត់ទុកភ្លេងខ្មែរជាភ្លេងមង្គល។ដូចនេះហើយបានជាគេត្រូវប្រគំតែក្នុងពិធីមង្គលការតាមប្រពៃណីខ្មែរដូចជា ពិធីបញ្ជេញម្លប់កូនស្រី ពិធីមង្គលជាដើម។ភ្លេងខ្មែរសម្រាប់ពិធីមង្គលការមានច្រើប្រភេទណាស់ដូចជា បតហែកូនកំលោះចូលរោង ហែកំណត់ស៊ីស្លា កាត់សក់ សែនក្រុងពាលី កូនប្រុសសំពះពេលាកូនក្រស្រីចេញផ្ទឹមចងដៃ បង្វិលពពិល។បទភ្លេងខ្មែរមានទំនាក់ទំនងទៅនិងរឿងភ្លេងខ្មែរ។បទខ្ទេរ ខ្នងភ្នំ របងមាស បន្ទាយប្រាសាទ ស្រងាត់ ដោះក្រាល កន្ទ្រែនទ្រាំងលេងនៅពេលលោងភោជនីអាហារថ្ងៃត្រង់ (ក្រោយពេលស៊ីស្លាកំណត់)។
ភ្លេងមហោរី
ពាក្យមហោរី សម្គាល់ឈ្មោះភ្លេងផង សម្គាល់សភាពនៃវង់ភ្លេងផង។បទភ្លេងមហោរីមានលក្ខណៈប្រជាប្រិយ ហើយស្រាលជាងភ្លេងពិណពាទ្យ។វង់ភ្លេងមហោរីនិយមលេងក្នុងពិធីបុណ្យទានផ្ទាល់ទេ ប៉ុន្តែអាចប្រើកំដបរិយាកាសបានដែរ។ជាទូទៅ គេលេងភ្លេងមហោរីកំដរល្ខោនមហោរី។ វង្សភ្លេងមហោរី មានឧបករណ៏មួយចំនួនដូចជាទ្រអ៊ូ ទ្រសោ ខ្លុយ តាខេ ឈឹង ស្គរដី២ ចាប៉ី ប៉ីអ ទ្រខ្សែដៀវ និងសាដៀវ។
ភ្លេងព្រះរាជទ្រព្យ
វង្សភ្លេងមួយទៀតគឺវង្សភ្លេងព្រះរាជទ្រព្យ ដែលមានឧបករណ៏ដូជាខ្លុយ ចាប៉ី គែន ឈឹង រនាតធុង ស្គរដីនិងស្គររនា។
ភ្លេងឆៃយុំា
ក្រៅពីនេះមានវង្សភ្លេងឆៃយុំាដែលមាន គង កុងប៊ឹង ស្គរបួន និងឆាប។ក្រៅពីនេះទៅទៀតមានវង្សភ្លេងយីកេដែលមានឧបករណ៏ ស្គរ ទ្រ និងខ្លុយ។
គេលេងភ្លេងនេះតែក្នុងពិធីបុណ្យដែលជាទីរីករាយដូចជាលេងកំដបុណ្យ កឋិន បុណ្យផ្កា បុណ្យបំបួសនាគជាដើម។ភ្លេងឆៃយុំាជាភ្លេងដែលរំភើបសប្បាយ ហើយរស់រវើកប្លែកពីភ្លេងឯទៀត។គេពុំ ទាន់ដឹងច្បាស់នៅឡើយទេអំពីប្រភពភ្លេងឆៃយុំានេះ។ដោយចង្វាក់ភ្លេងមានលោតៗភ្ញាក់ៗ អ្នកខ្លះអោយយោបល់ថា ភ្លេងឆៃយុំាទំនងមានកំណើតចេញពីមនុស្សជំនាន់ដើម ដែលមានសភាពភ្ញាក់ផ្អើលខ្លាចរអាប្រៀបបានទៅនិងសត្វព្រៃពេលឃើញមនុស្ស។អ្នកខ្លះទៀតយល់ថានៅពេលមនុស្សទទួលបានជោគជ័យក្នុងកិច្ចការរបស់ខ្លួនតែងតែសប្បាយរីករាយយ៉ាងខ្លាំង ហើយ ក៏បង្កើតភ្លេងឆៃយុំានោះឡើងដើម្បីរំលឹកនូវជ័យជំនះនេះ។
ភ្លេងគងស្គរ
អ្នកខ្លះហៅភ្លេងគងស្គរថា ភ្លេងទាំមួនឬភ្លេងកន្រ្តាំមួន។ភ្លេងនេះមានសូរស័ព្ទគួរអោយស្រងេះស្រងោចណាស់ហេតុនេះហើយបានជាគេលេងភ្លេងនេះនៅពេលដែលមានមនុស្សស្លាប់ពេលធ្វើបុណ្យលើខ្មោច។តាមការស្រាវជ្រាវរបស់សមាជិកក្រុមជំនុំទំនៀមទំទំលាប់ថា ភ្លេងគងស្គរមានកំណើតឡើងក្នុងរជ្ជកាល ព្រះបាទត្រសក់ផ្អែម។កាលព្រះអង្គបានឡើងសោយរាជ្យសម្បតិ្តព្រអង្គតែងនឹកស្រណោះសំលេងសត្វគ្រប់បែបយ៉ាងលាយឡំជាមួយស្នូរខ្យល់ ភ្លៀង ផ្គរ រន្ទះដែលព្រះអង្គធ្លាប់បានស្តាប់ទាំងយប់ទាំងថ្ងៃ កាលព្រះអង្គនៅជាម្ចាស់ចំការត្រសក់ផ្អែម។ដើម្បីតាងភ្លេងធម្មជាតិដ៏កំសត់បែបនេះ ព្រះអង្គទ្រង់ចាត់អោយអ្នកប្រាជ្ញរាជបណ្ឌិតបង្កើតក្រុមភ្លេងគងស្គរនោះឡើង។
ភ្លេងអារក្ខ
ជាភ្លេងដែលគេប្រគំឡើងក្នុងពិធីបញ្ជូលខ្មោច បិសាច អារក្ខ អ្នកតា។នៅពេលមានមនុស្សឈឺហើយបើចង់សាកសួរខ្មោចអំពីបុព្វហេតុនៃជំងឺ គេលេងភ្លេងអារក្ខនេះ ដើម្បីបញ្ជូលខ្មោចលៀងខ្មោច។ក្រោយពីបានសាកសួរដឹងបុព្វហេតុ ដែលនាំអោយមានជំងឺគេអង្វរខ្មោចសុំអោយជាសះស្បើយ ហើយគេរៀបចំ តង្វាយផ្សេងៗថ្វាយខ្មោចនេះទៅ ក្រៅពីលេងក្នុងពិធីបញ្ជូលនិងលៀងអារក្ខគេប្រើក្នុងពិធីឡើងអ្នកតាដែរ។
ដូចនេះក្នុងនាមយើងជាអ្នកសិក្សាជាកូនខ្មែរជំនាន់ក្រោយគួរតែរបន្តលើកស្ទួយជួយការពារមរតកសិល្បៈភ្លេងខ្មែរអោយបានគងវង្សស្ថិត​ស្ថេររៀងរហូតទៅ។
ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:សិល្បៈខ្មែរ ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ឧបករណ៏ភ្លេងខ្មែរ ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ប្រពៃណីខ្មែរ ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:វប្បធម៌ខ្មែរ
សង្រ្គាមលោកលើកទី២
ការចាប់ផ្តើមនៃសង្រ្គាម
ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:សង្រ្គាម ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:សង្រ្គាមលោកលើកទី២នៅលើពិភពលោក ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:សង្រ្គាមប្រល័យលោក
ប្រាសាទភ្នំហាន់ជ័យ
ប្រាសាទភ្នំហាន់ជ័យ
ភ្នំហាន់ជ័យមានឈ្មោះផ្លូវការថាភ្នំជ័យគិរី ដែលមានទីតាំងស្ថិននៅទិសខាងកើតនៃខេត្តកំពង់ចាម ប៉ែកខាងលិចទន្លេមេគង្គ។ ភ្នំនេះស្ថិតនៅក្នុងភូមិហាន់ជ័យ ឃុំហាន់ជ័យ ស្រុកកំពង់សៀម ខេត្តកំពង់ចាម ភ្នំនេះមានចម្ងាយ១៨គីឡូម៉ែត្រតាមផ្លូវទឹក និងមានចម្ងាយ ២០គីឡូម៉ែត្រតាមផ្លូវគោកពីទីរួមខេត្តកំពង់ចាម។ ភ្នំហាន់ជ័យមានកំពស់ ៦៣ម៉ែត្រ។ នៅលើភ្នំមានព្រះវិហារ នងប្រាសាទគុកខាងត្បូង ដែលស្ថាបនាឡើងដោយឥដ្ឋតាន់បុរាណ​ ដែលមានទំហំ ៧ម៉ែត្របួនជ្រុង និងមានកំពស់ចំនួន ១២ម៉ែត្រ។ ប្រាសាទនេះកសាងឡើងនៅក្នុងសតវត្សរ៍ទី៧ ក្នុងរជ្ជកាល ព្រះបាទឥសានវរ្ម័នទី១។ ក្នុងចំណោមប្រាសាទធ្វើអំពីឥដ្ឋ និងដ្មជាច្រើនដែលមិនអាចកំណត់បានចំនួនឱ្យបានប្រាកដមានប្រាសាទតែបីទេ ដែលនៅរក្សារូបរាងល្អប្រសើរស្ថិននៅក្នុងបរិវេណនៃវត្តហាន់ជ័យបច្ចុប្បន្ន។ ក្រៅពីនេះគេឃើញតែតួប្រាសាទ និងគ្រឹះឥដ្ឋនៃសំណង់ប្រាសាទបុរាណតែប៉ុណ្ណោះ។ ក្រុមប្រាសាទទាំងនេះ ត្រូវបានកសាងឡើងនៅក្នុងសម័យអន្តរកាលសម័យនគរភ្នំ និងសម័យចេនឡា។ ក្រសួងវប្បធម៌ និថវិចិត្រសិល្បះបានជុសជុលប្រាសាទហាន់ជ័យខាងជើង ដែលហៅថាប្រាសាទគុកព្រះធាតុនៅក្នុងឆ្នាំ១៩៩៤ ។
ប្រាសាទហាន់ជ័យខាងត្បូង ឬប្រាសាទគុកព្រះធាតុ
ប្រាសាទហាន់ជ័យខាងជើង ឬប្រាសាទគុកព្រះធាតុ ឬប្រាសាទនាងខ្មៅត្រូវបានកសាងនៅក្បែរដងទន្លេគង្គនៅលើចង្កេះភ្នំហាន់ជ័យ។ ដោយបូជនីយដ្ឋាននេះដ៏សំខាន់នេះមានលក្ខណៈស្រដៀង និងប្រាសាទអាស្រមមហាឥសីនៅស្រុកអង្គរបូរីក្នុងខេត្តតាកែវ នៅក្នុងសម័យកាលនគរភ្នំ។ ក្រសួងវប្បធម៌ និងវិចិត្រសិល្បៈបានជុសជុលវិមានប្រវត្តិសាស្រ្តនេះ តាមរបៀប Anaslylose ដោយចុះលេខរៀងថ្មនិមួយៗនៃប្រាសាទហើយផ្គុំរៀបឡើងវិញឱ្យដូចដើម។ ប្រាសាទបែរមុខទៅទិសខាងកើតហើយមានទ្រង់ទ្រាយដូចប្រាសាទអាស្រមមហាឥសី។ ទ្រង់ទ្រាយដំបូលមានរាងកោងជាថ្នាក់ៗតួប្រាសាទត្រូវបានសាងសង់លើខឿនមួយដ៏រឹងមាំ ដែលមានបីថ្នាក់ដោយថ្នាក់និមួយៗមានរចនាក្បាច់អង្កៃព័ន្ធជុំវិញទម្រង់មុខមនុស្សមានពាក់ក្រវិលធំៗដូចប្រាសាទអាស្រមមហាឥសី និងប្រាសាទមួយនៅសម្បូរព្រៃគុកនៃខេត្តកំពង់ធំ។ ផ្តែរប្រាសាទនេះមានរំលេចដោយក្បាច់រំយោងកម្រងផ្កា និងនៅចំកណ្តាលមានឆ្លាក់ជាមេដៃ ដែលមានរូបជាផ្កា។ រីឯនៅខាងចុងផ្តែរវិញមានមានលម្អដោយសត្វម្ករបែរមុខចូលក្នុង។
ប្រាសាទហាន់ជ័យខាងជើង
ការសិក្សាប្រៀបធៀបខាងស្ថាបត្យកម្មធ្វើឱ្យគេសន្និដ្ឋានបានថា ប្រាសាទហាន់ជ័យខាងជើងនេះត្រូវបានកសាងឡើងក្នុងសម័យកាលជាមួយគ្នា និងប្រាសាទអាស្រមមហាឥសី និងប្រាសាទមួយនៅសម្បូរព្រៃគុកនៃខេត្តកំពង់ធំ។ ប្រាសាទនេះស្ថិតមានរាងបួនជ្រុងមួយធ្វើអំពីថ្មភក់ សម្រាប់តាបសឥសីធ្វើសមាធិ។ ប្រាសាទនេះមានក្លោងទ្វារបែរមុខទៅទិសខាងកើត។ ថ្វីត្បិតតែប្រាសាទនេះមានទំហំប្រមាណ ២.១០ម៉ែត្របួនជ្រុង ដែលមានរូបរាងសមសួន សង្ហាអស្ចារ្យ។ ក្លោងទ្វារខាងកើតគឺជាក្លោងទ្វារតែមួយគត់ចូលទៅក្នុងប្រាសាទនេះ ដែលលម្អដោយសសរពេជ្រមួយគូររាងមូលលម្អអមសងខាងនៃមាត់ទ្វារ ដែលទ្រផ្តែរមួយមួយស្ថិតនៅខាងលើ។ ចំណែកផ្តែរមានរូបចម្លាក់រូបព្រះវិស្ណុ ឬព្រះនរាយណ៍មួយអង្គកំពង់ផ្ទុំនៅលើនាគមួយនៅចំកណ្តាលផ្តែរ អមដោយក្បាច់មេដៃជាក្បាច់ផ្កាឈូកទាំងសងខាង។
ប្រាសាទគុកខាងត្បូង
ប្រាសាទគុកខាងត្បូងបែរមុខទៅទិសខាងកើត ប្រាសាទនេះកសាងឡើងអំពីឥដ្ឋ ដែលមានកំពស់ប្រមាណ ១៥ម៉ែត្រ។ ប្រាសាទនេះមានប្លង់រាងការ៉េ ដោយជ្រុងនិមួយៗមានប្រវែង ៦.៤ម៉ែត្រ។ ក្លោងទ្វារប្រាសទ្វារពិតចំនួនមួយ និងទ្វារបញ្ឆោតចំនួនបី។ ខ្លោងទ្វារនៅសល់តែស៊ុំមទ្វារចំណែកសសរពេជ្រ និងផ្តែរត្រូវបានបាត់បង់ទៅហើយ។ ចំណែងនៅស៊ុមទ្វារខាងជើងមានសិលាចារឹកជាភាសាសំស្រ្កឹត។ ស៊ុំមមានសិលាចារឹកនេះមានកំពស់១.១៩ម៉ែត្រ ជាតួអក្សរសំស្រ្កឹត ដែលមានចំនួន ៣៥បន្ទាត់ និងស៊ុំមទ្វារខាងត្បូងមានសិលាចារឹកកំពស់ប្រហែល ០.៥០ម៉ែត្រ ដែលមានចំនួន ១២បន្ទាត់។ ខ្លឹមសារនៃសិលាចារឹកនៅប្រាសាទនេះត្រូវបានបកប្រែនៅដើមសតវត្សរ៍ទី២០ ដែលបានរៀបរាប់ពីព្រឹត្តិការណ៍ក្នុងរជ្ជកាល ព្រះបាទភវវរ្ម័នទី១ ពោលគឺស្ថិតនៅក្នុងអំឡុងសតវត្សរ៍ទី៦ និងសតវត្សរ៍ទី៧នៃគ.ស។
ប្រាសាទឥដ្ឋនៅខាងត្បូងព្រះវិហារ
នៅខាងមុខព្រអវិហារវត្តហាន់ជ័យ មានមានគំនឥដ្ឋ ដែលជាទីតាំងតួប្រាសាទ ដែលមានសល់សសរពេជ្រនៅក្នុងសម័យមុនអង្គរដ៏ស្រស់ស្អាត។ តាមរយៈសសរពេជ្រ គេអាចកំណត់ថាតួប្រាសាទនេះស្ថិតនៅក្នុងរចនាបទសម្បូរព្រៃគុក។
ប្រាសាទអណ្តូងព្រេង
នៅជ្រុងខាងកើតឆៀងខាងជើងព្រះវិហារ មានប្រាង្គប្រាសាទឥដ្ឋមួយទៀត ដែលបាក់បែកខ្ទេចខ្ទាំនៅសល់តែគ្រឹះប្រាសាទ និងនៅចំកណ្តាល អណ្តូងមួយដែលអ្នកជឿថាអណ្តូងព្រេងបុរាណ។ ចាស់ៗរស់នៅក្បែរភ្នំហាន់ជ័យជឿថានៅសម័យបុរាណគេទម្លាក់ដូងទុំក្នុងអណ្តូងនោះ ដូងនេះមានអណ្តែតទៅទន្លែមេគង្គ។ តាមពិតទឹកដែលចេញពីអណ្តូងនេះមានប្រភពចេញពីដីសម្រាប់ប្រើប្រាស់ក្នុងពិធីកម្មសាសនាព្រាហ្មណ៍។វត្តមានអណ្តូងនៅចំកណ្តាលប្រាសាទក៏ជាសញ្ញាបង្ហាញនូវលក្ខណៈពិសិដ្ឋរបស់ទេវស្ថាននេះដែរ។
ឯកសារយោង
ភ្នំហាន់ជ័យ
សាកលវិទ្យាល័យ អង្គរ
មហាវិទ្យាល័យ
សាកលវិទ្យាល័យ អង្គរ មាន៥មហាវិទ្យាល័យ ដូចជាៈ
កម្មវិធីសិក្សា
សាកលវិទ្យាល័យ អង្គរ កំពុងដំណើរបណ្តុះបណ្តាលនិស្សិត ប្រកបដោយគុណភាពខ្ពស់ និងស្របតាមស្តង់ដារជាតិដែលមាន កម្រិតដូចជា៖
១. វគ្គសិក្សាខ្លី មានបណ្តុះបណ្តាលជំនាញ៖
- រដ្ឋបាលទូទៅ (General Administration)
- គណនេយ្យទូទៅ (General Accounting)
- គណនេយ្យកុំព្យូទ័រ (Computer Accounting, Quickbook)
- បដិសណ្ឋារកិច្ច (Hospitalities)
- ការិយាល័យជួរមុខ (Front Office)
- រៀបចំបន្ទប់ (House Keeping)
- ការរៀបចំវ៉ិបសាយថ្នាក់ដំបូង (HTML / Javascript)
- ការរៀបចំវ៉ិបសាយថ្នាក់គ្រប់គ្រង (PHP / ASP.net)
- រចនារូបភាព (Photoshop)
- រៀបចំរូបភាព (CorelDRAW)
- រៀបចំប្រព័ន្ធគ្រប់គ្រងទិន្នន័យ (VB.net)
- ប្រព័ន្ធគ្រប់គ្រងទិន្នន័យ (Ms.Access / SQL Server)
- រៀបចំបណ្តាញកុំព្យូទ័រ (Computer Network)
- ជួសជុលនិង ថែទាំកុំព្យូទ័រ (Repared and Maintenance)
- ភាសាអង់គ្លេសសម្រាប់បកប្រែ (English for Translation)
- ភាសាអង់គ្លេសម្រាប់ទំនាក់ទំនង (English for Communication)
- ភាសាកូរ៉េគ្រប់កំរិត (Korean Language for all Level)
- ភាសាជប៉ុនគ្រប់កំរិត (Japanese Language for all Level)
- គ្រប់គ្រងពាណិជ្ជកម្ម (Business Administration)
- គណនេយ្យ (Accountant)
- ទិផ្សារ (Marketing)
- ធនាគារ និង ហិរញ្ញវត្ថុ (Banking and Finance)
- គ្រប់គ្រងសណ្ឋាគារ និង ទេសចរណ៍ (Hotel and Tourism Management)
- នីតិសាធារណៈ (Public Law)
- ព័ត៌មានវិទ្យា (Information Technology)
- សេដ្ឋកិច្ច (Economic)
- ភាសាអង់គ្លេស (English Language)
- ប្រព័ន្ធគ្រប់គ្រងព័ត៌មានវិទ្យា (Management Information System)
- វិទ្យាសាស្ត្រកុំព្យូទ័រ (Computer Science)
៣.បរិញ្ញាបត្រ
មានបណ្តុះបណ្តាលជំនាញ៖
- គ្រប់គ្រងពាណិជ្ជកម្ម (Business Administration) - គណនេយ្យ (Accounting)
- ទីផ្សារ (Marketing)
- ធនាគារ និងហិរញ្ញវត្ថុ (Banking and Finance)
- កុំព្យូទ័រពាណិជ្ជកម្ម (Computer Business)
- គ្រប់គ្រងធនធានមនុស្ស (Human Resource Management)
- គ្រប់គ្រងប្រព័ន្ធព័ត៌មាន (Management Information System)
- សម្រាប់ការបង្រៀន (For Teaching)
- សម្រាប់ទំនាក់ទំនងអន្តរជាតិ (For International Communication)
- សម្រាប់ការបកប្រែ (For Translation)
- សម្រាប់ពាណិជ្ជកម្មអន្តរជាតិ (For International Business)
+​ មហាវិទ្យាល័យវិទ្យាសាស្រ និង បច្ចេកវិទ្យា
- នីតិឯកជន (Private Law)
- វិទ្យាសាស្ត្រនយោបាយ និង ទំនាក់ទំនងអន្តរជាតិ (Polictical Science and International Relation)
+​ មហាវិទ្យាល័យកសិកម្ម
- ក្សេតសាស្ត្រ (Agronomy)
+​ មហាវិទ្យាល័យសុភាពសាធារណៈ
- ឆ្មប (Midwifery)
ចក្ខុវិស័យ បេសកកម្ម គោលដៅ និងវត្ថុបំណង
បេសកកម្ម
សហប្រតិបត្តិការ​យ៉ាង​ជិត​ស្និទ្ធ​ជាមួយ​ស្ថាប័ន​ជាតិ និង​អន្តរជាតិ​ទាំង​ស្ថាប័នរដ្ឋ និង​​ឯកជន ដើម្បី​ធានា​ឱ្យ​បាន​នូវ​ការ​បណ្តុះ​បណ្តាល​ស្រប​តាម​ស្តង់ដារ​ជាតិនិង​ ស្តង់ដារ ​តំបន់ ។ គ្រប់គ្រង​ការ​បណ្តុះ​បណ្តាល​ ស្រប​តាម​បទដ្ឋាន​ផ្សេងៗ របស់ ​ក្រសួងអប់រំ យុវជន និង កីឡា និង​គណៈកម្មាធិការ​ទទួល​ស្គាល់​​គុណភាព​អប់រំ ​នៃ​កម្ពុជា ។
គោលដៅ
ធានា​ឱ្យ​បាន​នូវ​គុណភាព​នៃ​ការ​បណ្តុះ​បណ្តាល និស្សិត​បាន​បញ្ចប់​ការ​សិក្សា​ពី សាកលវិទ្យាល័យ អង្គរ មាន​សមត្ថភាព គុណភាព ប្រកប​ដោយ​គតិបណ្ឌិត​ខ្ពស់ រួម​ចំណែក​ក្នុង​ការ​អភិវឌ្ឍន៍​សង្គម​ជាតិ ជា​ពិសេស​ធ្វើ​ការងារ​ប្រកប​ដោយ​សមត្ថ- ភាព ចំណេះដឹង វិជ្ជាជីវៈខ្ពស់ ។
វត្ថុបំណង
សាកលវិទ្យាល័យ នឹង​ពង្រីក​សក្តានុពល​របស់​ខ្លួនឱ្យ​កាន់​តែ​ប្រសើរទាំង​មូលដ្ឋាន​ ធនធាន​មនុស្ស ក៏ដូចជា សាស្ត្រាចារ្យ បុគ្គលិក ជំនាញ​ផ្សេង​ៗ ​របស់​មហាវិទ្យា- ល័យនិង​មូលដ្ឋាន​សម្ភារៈ​ព្រមទាំង​ឧបករណ៍​ ជំនួយ​ដល់​ការ​សិក្សា​ស្រាវជ្រាវដល់ ​និស្សិត ។ និស្សិត​ក្រោយ​ពេល​ បញ្ចប់​ការ​ សិក្សា នឹងមាន​សមត្ថភាព​ពេញលេញ ​ក្នុង​ការ​បំពេញ​ការងារ​នៅ​តាម​ស្ថាប័ន​រដ្ឋ និង​សហគ្រាស ​ក្រុម​ហ៊ុន​នានា។ ពង្រឹង ​ការ​អភិវឌ្ឍន៍​កម្មវិធី​សិក្សា ទាំង ​ថ្នាក់​ឆ្នាំសិក្សា​​មូលដ្ឋាន និង​ កម្មវិធី​ជំនាញទៅ​លើ​ គ្រប់​មហាវិទ្យាល័យ របស់សាកលវិទ្យាល័យ ជារៀង​រាល់​ឆ្នាំ ដើម្បី​ឱ្យ​ស្រប​តាម​​ តម្រូវការ​ទីផ្សារ​​ការងារ។
អាសយដ្ឋាន និង ទំនាក់ទំនង
ស្ថិតនៅក្នុង បុរី សៀង ណាំ ភូមិខ្នារ សង្កាត់ជ្រាវ ក្រុងសៀមរាប
តំណភ្ជាប់ខាងក្រៅ
គេហទំព័រ ទំព័រហ្វេសបុក ទីតាំងរបស់សាកលវិទ្យាល័យ អង្គរ
ប្រវត្តិសាស្រ្តភាសាខ្មែរ
អក្សសាស្រ្តខ្មែរ ភាសាខ្មែរជាភាសាដែលមានវ័យចំនាស់ នៅអាស៊ីអាគ្នេយ៏ ហើយមានការឆ្លងកាត់នៅការវិវរឌ្ឍន៏ជាច្រើនលើកច្រើនសារ។ហើយប្រជាជនខ្មែរបានប្រើប្រាស់ភាសា ជាតិរបស់ខ្លួន​ដើម្បីធ្វើការទំនាក់ទំនងគ្នាទៅមកនៅក្នុងប្រទេសកម្ពុជា។
ពីបាលីសំស្ក្រឹត
ភាសាខ្មែរត្រូវបានមានឥទ្ធិពលយ៉ាងខ្លាំ ដោយសា ភាសាបាលីសស្រ្តឹត និង ភាសាបាលី ជាពិសេសនោះនៅក្នុងេវង្សត្រកូលស្តេច និង នៅក្មុង បញ្ជីសាសនា បើតាមយាននៃសាសនាហិណ្ឌូ និងព្រះពុទ្ធសាសនា។ ភាសាខ្មែរត្រូវបាននិយាយឡើង ចងចាំ និង សរសេរដោយពួកក្រុមគ្រួសារខ្មែរមន។ដូចជាលទ្ធផលនៃភូមសាស្រ្ត ជាញាតិសន្តាន ភាសាខ្មែរបានមានទ្ធិពលហើយនិងផងដែរបានមានឥទ្ធិពលដោយ ភាសាមួយចំនួនដូចជា ថៃ ឡាវ វៀតណាម និងចាម ដែលរួមបញ្ជូលទាំអស់ នៅក្មុងឧបទ្វិប អាសីខាងត្បូងភាគខាងកើត ដែលតាំងពីមានការផ្ទុកនៅគុណភាពខ្ពស់នៃសាសស្រ្តិត និង បាលីអោយមានអនុភាពឡើង។ ជាងនេះទៅទៀតទំរងនៃភាសាខ្មែរមានសភាពដូចគ្នាទៅនិងការលិចឡើងជា មួយលក្ខណៈរបស់វា ហើយទាញយកពាក្យពីបាលីសំស្ក្រឹត។ជាមួយនិង ផ្ទាំសិលាដែលមានផ្ទាំសិលាចាស់បំផុតបានសរសេរពីភាសាខ្មែរគឺត្រូវបាន ស្វែងរកឃើញហើយឆ្លាក់ឆ្នាំ ៦១២មុនពុទ្ធសករាជ។
ចំលាក់លើផ្ទាំសិលាចារឹកលើកទី១
ចំពោះការសរសេរគឺបានធ្វើការឆ្លាក់នៅលើផ្ទាំសិលាដែលអាចកំណត់ពីថ្ងៃ ខែគឺនៅសតវត្យរ៏ទី៥ និង ទី៦ដែលបានបង្ហាញពី ការជះឥទ្ធិពលដ៏ខ្លាំខ្លានៃប្រទេសឥណ្ឌា។ ភាសាខ្មែរពីដើម (ឬខ្មែរអង្គរ)គឺជាភាសាដែលត្រូវបាននិយាយនៅក្នុងចក្រភពខ្មែរពី សតវត្សរ៏ទី៩រហូតដល់ សតវត្សទ១៣ ដែលជាពេលវេលាមានការអន់ថយនៃចក្រភព។ ភាសាខ្មែរដើម គឺត្រូវបានពិសោធន៏ដោយប្រភពដើម និង ត្រូវបានសិក្សាយ៉ាងស៊ីជំរៅដោយអ្នកប្រាជ្ញមួយចំនួន។ ហើយវាជាភាសាសំខាន់ទីពីរត្រូវបាននិយាយយ៉ាងទូលំទូលាយ(បន្ទាប់ពីភាសាវៀតណាម) ដែល អ្នកមាននិយាយជាភាសាខ្មែររហូតដល់១០លាននាក់។
ចំលាក់លើផ្ទាំសិលាចារឹកលើកទី២
នៅកំឡុងឆ្នាំ១២០០ សិលាចរិតបានសរសេរនៅក្នុងបាលីសំស្រ្តឹត និងភាសាខ្មែរគឺត្រូវ បានរកឃើញ។អក្សរចរិកគឺបានឆ្លាក់នៅលើផ្តាំងសិលាជាមួយនិងការបង្កើតការងារនៃការគោរព ដ៏ខ្ពងខ្ពស់ទៅលើព្រះផ្សេងៗនៅក្នុងព្រះវិហារ។ដោយសារព្រះអាចដឹកនាំពួកគេនៅពេលដែល ជនជាតិខ្មែរចាប់ផ្តើមចេះធ្វើបុណ្យទៅដល់ព្រះរបស់ពួកគេ ជាការគោរពយ៉ាងជ្រាល ជ្រៅពីការការពាររបស់ពួកគេ និងការប្រទានពររបស់ព្រះអាចអោយពួកគេមានសេចក្តីសុខ។ ប្រាសាទនៅសម័យអង្គរជាច្រើនត្រូវបានស្វែករកឃើញនៅលើចំនុចផ្សេងឯទៀតនៃសិលាចរិកនៅ ក្នងភាសាទាំងពីរគឺ បាលីសំស្រ្តឹត និងភាសាខ្មែរ។មិនត្រឹមតែប៉ុននោះអ្វីដែលគួរអាយពេញ ចិត្តទាំងនេះវាមានភាពខុសគ្នា ក្នុងលក្ខណៈប្លែកៗពីគ្នា។ បាលីសំស្ក្រឹតជាភាសាដ៏ពិសិដ្ឋ នៃជនជាតិឥណ្ឌានិងបាថែរក្សាក្នុងទំរងដើមដោយសារការបកប្រែ ដោយសារនណាម្នាក់។វាពិតជាពិបាកជឿរថានៅពេលអារ្យធម៌ដ៏ខ្ពង់ខ្ពស់នៃប្រជាជនខ្មែរជាមួយការ អភិវឌ្ឍប្រព័ននៃការសរសេរពីការបង្ហាញអក្សរសាស្រ្តខ្មែរ។ ត្រឹមតែអក្សសាស្រ្តខ្មែរអាចអោយដឹងតាំង ពីការការពារទៅលើផ្ទាំសិលាចរិក អាចសរសេរពីសំភារៈដែលមិនកំនត់នៅលើផ្ទាំសិលាដទៃទៀត ដែលអាចជឿពីការបាត់បង់ជាមួយពេលវេលានិងប្រហែលជាមានការរស់នៅរហួត ដល់បច្ចុប្បន្ននេះ ទៅតាមប្រពៃណីទំនៀមទំលាប់តាមតំបន់
ការប្រើប្រាស់
ខ្មែរជាអ្នកនិពន្ធសរសេរអក្សរដោយផ្ទាល់ ត្រូវបានស្កាល់ថាខ្មែរ។ភាសាខ្មែរខុសប្លែកពីភាសាជិតខាង ដូចជា ភាសាថៃ ឡាវ និង ភាសាវៀតណាម ព្រោះតែវាមិនមែនជាសំនៀងភាសា។ព គ្រាមភាសាសំខាន់ៗ អញមញអាចស្ដាប់បាន ងាយយល់ គឺ
ប្រាសាទតាកែវ
ប្រវត្តិប្រាសាទ
ប្រាសាទតាកែវមានទីតាំងស្ថិតនៅក្នុងភូមិរហាល ឃុំនគរធំ ក្រុងសៀមរាប ខេត្តសៀមរាប។ សង់នៅសតវត្សទី១០ ក្នុងរជ្ជកាលព្រះបាទជ័យវរ្ម័នទី៥ ពីថ្មភក់ មានទំហំ១០០ម x ១២០ម។ តាមលោក ហ្សក សូដេសថា ប្រាសាទនេះត្រូវគេបោះបង់ចោល ព្រោះកាលនោះមានរន្ទះបាញ់ត្រូវ ប៉ុន្ដែលោកហ្សក បូសីល្យេយល់ថា ដោយមានកើតហេតុអាក្រក់ មួយបន្ដាលអោយ គេបង់ចោលសំនង់នេះ លុះមកដល់រជ្ជកាលព្រះបាទសូរ្យវរ្ម័នទី១ ទើបទ្រង់បានបញ្ជាអោយគេធ្វើការជួសជុលឡើងវិញ។ អ្នកស្រីកូរ៉ាល រ៉េមូសាត (Coral Remusat) នៅក្នុងសៀភៅ "Part Khmer" ក្នុងនាមជាអ្នកស្រាវជ្រាវជាតិបារាំងម្នាក់គាត់បានសរសេរថា ប្រាសាទតាកែវនេះកសាងដោយព្រះបាទជយវរ្ម័នទី៥នៅក្នុងគ្រឹស្តសករាជ៩៧៤ ដើម្បីឧទ្ទិសថ្វាយព្រះឥសូរ។ ព្រះមហាក្សត្រអង្គនេះ បានឡើងសោយរាជ្យសម្បត្តិ ក្នុងវ័យកុមារភាព ដូច្នេះមានព្រះរាជគ្រូ ជាឧត្តមទីប្រឹក្សាផងនោះព្រះអង្គបានបញ្ជាអោយគេកសាងទីក្រុងថ្មីមួយឈ្មោះថា "ជយេន្រ្ទនគរី " ដែលមានប្រាសាទភ្នំ "ហេមគិរី " នៅចំកណ្តាល ហើយតាមការប៉ាន់ស្មានប្រាសាទ ហេមគិរីនេះគឺត្រូវនឹងប្រាសាទតាកែវនេះឯង។ ថ្វីត្បិតតែប្រាសាទតាកែវគ្មានក្បូរក្បាច់រចនាដូចប្រាសាទនានានៅតំបន់អង្គរ ប៉ុន្តែ ត្រូវបានអ្នកទេសចរខ្លះៗលាន់មាត់ថា ប្រាសាទនេះ ដូនតាខ្មែរ ធើ្វមិនទាន់ហើយក្តី ក៏រូបរាងដ៏ស្រស់ច្រឡឹងរបស់ប្រាសាទបានទាក់ទាញអារម្មណ៍អ្នកទេសចរខ្លាំងណាស់ ដោយសារតែមានសិលាចារឹកឆ្លុះបញ្ចាំងឲ្យដឹងថា ជា "ហេមគិរី" បូជនីយដ្ឋានកណ្តាលនៃទីក្រុង "ជយេន្រ្ទនគរគិរី" របស់ព្រះបាទជ័យវរ្ម័នទី៥។ យោងតាមឯកសារប្រវត្តិសាស្រ្តខែ្មរបានបញ្ជាក់ទៀតថា ប្រាសាទតាកែវត្រូវបានកសាងបង្អើយដោយព្រះបាទសូរ្យវរ្ម័នទី១ដែលបានឡើងសោយរាជ្យនៅដើមសតវត្សរ៍ទី១១ ទន្ទឹមនឹងនោះ ព្រះអង្គក៍អោយគេ ស្ថាបនាឲ្យចប់ជាស្ថាពរ នៅប្រាសាទភិមានអាកាស គោបុរៈនៃរាជវាំងផងដែរ។ ដូចេ្នះបើប្រាសាទតាកែវ ធ្វើមិនទាន់ហើយ តាំងពីរជ្ជកាលព្រះបាទជ័យវរ្ម័នទី៥ (សតវត្សរ៍ទី១០ចុះរឿងអីដែលបុព្វបុរសស្ថាបត្យករខែ្មរ ក្រោមការដឹកនាំរបស់ព្រះបាទសូរ្យវរ្ម័នទី១(សតវត្សរ៍ទី១១)បែរជាធ្វើប្រាសាទមួយនេះមិនហើយដដែល។
សិលាចារឹក
សិលាចារឹកបានចារថា នៅពេលប្រាសាទបានកសាងរួចរាល់ ស្រាប់តែមានរន្ទះបាញ់ ដែលជាប្រផ្នល់អាក្រក់មិនអាចបន្តការសាង់សង់បានឡើយ។ សិលាចារឹកនៅប្រាសាទតាកែវមានចំនួនទាំងអស់៧ដែលស្ថិតនៅក្នុងគោបុរៈទិសខាងកើត។ ស្នាដៃរបស់បណ្ឌិតយោគីស្វរៈ ស្ថិតនៅក្នុងគោបុរៈខាងក្រៅ ដែលសរសេរនៅមេទ្វារទិសខាងកើត។ សិលាចារឹកនេះសរសេរជាភាសាសំស្រ្កឹតមាន៣៨បន្ទាប់។ សិលាចារឹករៀបរាប់អំពីអំណោយរបស់យោគីបណ្ឌិតដែលធ្វើចំពៅវត្តនានាដូចជា វត្តលិង្គបុរៈ អង្វេ ទន្លេ វត្តឯក ចាម្បេស្វរៈ កំទ្វាក ទិក ជ័យក្សេត្រ(វត្តឯកភ្នំបាត់ដំបង) ភ្នំបូរ្វិច្បារង្សី ហេមស្រឹង្គ និងនរេន្ទ្រគ្រាម ។ តាមសិលាចារឹកលេខ K-៨៤២ និងលេខ K-៥៣៤(I) បានហៅប្រាសាទនេះថា ហេមគីរីជាភាសាបាលី ឬសំស្ត្រឹតដែលមានន័យថា ភ្នំមាស បានផ្តើមកសាងក្នុងរជ្ជកាលព្រះបាទជ័យវរ្ម័នទី៥(៩៦៨-១០០១) និងបញ្ចប់ក្នុងរជ្ជកាលព្រះបាទសូរ្យវរ្ម័នទី១(១០០២-១០៥០) ។ សិលាចារឹកប្រាសាទតាកែវមានសិលាចារឹកដែលបកប្រែដោយលោក ហ៊្សក សឺដេស ថាមន្ត្រីឈ្មោះ យោគីស្វរបណ្ឌិត បានទទួលព្រះរាជបញ្ជាក្នុងការសាងសង់ ហេមស្រឹង្គគីរី(ប្រាសាទតាកែវ)មានរន្ទះបាញ់មុនសាងសង់ត្រូវបានបញ្ជប់ ។
ការជុសជុល និងអភិរក្ស
បច្ចុប្បន្ននេះ ប្រាសាទតាកែវត្រូវបានកំពុងជុសជុលដោយគម្រោងរបស់រដ្ឋាភិបាលចិន ដែលត្រូវបានចុះហត្ថលេខាដោយសម្តេចនាយករដ្ឋមន្ត្រី ហ៊ុន សែនជាមួយនាយករដ្ឋមន្ត្រីចិនលោក វេង ជីវបាវ ឆ្នាំ២០០៦។
ឯកសារយោង
តាកែវ ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ខេត្តសៀមរាប
សាកលវិទ្យាល័យពុទ្ធិសាស្ត្រ
សកលវិទ្យាល័យ ពុទ្ឋិសាស្រ្ត គឺជា សកលវិទ្យាល័យឯកជនមួយដែលស្ថិតនៅក្នុងទីក្រុង​ ភ្នំពេញ, ប្រទេស កម្ពុជា។ សកលវិទ្យាល័យនេះត្រូវបានទទួលស្គាល់ជាផ្លូវការដោយ រាជរដ្ឋាភិបាលកម្ពុជា ក្រោមការចុះហត្ថលេខាអំពី​ សម្ដេច ហ៊ុន សែន នាយករដ្ឋមន្រ្តីកម្ពុជា នៅថ្ងៃទី ១៥ ខែវិច្ឆិកា ឆ្នាំ ២០០៧។​ គុណសកលវិទ្យាល័យនេះ ក៏ត្រូវបានទទួលស
ភពណិបទូន
ភពណិបទូន គឺជាភពព្រះអាទិត្យទីប្រាំបី និងឆ្ងាយបំផុត ពី ព្រះអាទិត្យ ។ នៅក្នុង ប្រព័ន្ធព្រះអាទិត្យ វាគឺជាភពធំជាងគេទីបួនដែលមានអង្កត់ផ្ចិត ជាភពដ៏ធំបំផុតទីបី និងជា ភពយក្ស ដែលក្រាស់ជាងគេ ។ វាមានទំហំធំជាង ផែនដី ១៧ ដង ហើយធំជាង អ៊ុយរ៉ានុស ជិតភ្លោះរបស់វាបន្តិច ។ ណេបទូនគឺក្រាស់ និងតូចជាងភពអ៊ុយរ៉ានុស ដោយសារម៉ាស់របស់វាកាន់តែធំ បណ្តាលឱ្យមានការបង្រួមទំនាញកាន់តែច្រើននៃបរិយាកាសរបស់វា។ វាត្រូវបានគេសំដៅថាជា ភពមួយក្នុងចំណោមភព យក្សទឹកកក ពីរនៃប្រព័ន្ធព្រះអាទិត្យ (មួយទៀតគឺនៅជិត Uranus ភ្លោះរបស់វា)។
ដោយត្រូវបានផ្សំឡើងជាចម្បងនៃឧស្ម័ន និងអង្គធាតុរាវ វាមិនមាន "ផ្ទៃរឹង" ដែលបានកំណត់យ៉ាងច្បាស់នោះទេ។ ភពផែនដីវិលជុំវិញព្រះអាទិត្យម្តងរៀងរាល់ 164.8  ឆ្នាំ ក្នុងចម្ងាយជាមធ្យម 30.1  AU (4.5 ពាន់លានគីឡូម៉ែត្រ; 2.8 ពាន់លាន mi) ។ វា​ត្រូវ​បាន​គេ​ដាក់​ឈ្មោះ​តាម ​ព្រះ​រ៉ូម៉ាំង​នៃ​សមុទ្រ ហើយ​មាន ​និមិត្តសញ្ញា​តារាសាស្ត្រ  ដែល​តំណាង​ឱ្យ​ត្រីកោណ​របស់​ភពណិបទូ ន ។
Neptune មិនអាចមើលឃើញដោយភ្នែកដែលមើលមិនឃើញ ហើយជាភពតែមួយគត់នៅក្នុងប្រព័ន្ធព្រះអាទិត្យ ដែលត្រូវបានរកឃើញដោយការទស្សន៍ទាយតាមគណិតវិទ្យា ជាជាងដោយ ការសង្កេតជាក់ស្តែង ។ ការផ្លាស់ប្តូរដែលមិននឹកស្មានដល់នៅក្នុងគន្លងរបស់ Uranus បាននាំឱ្យ Alexis Bouvard សន្និដ្ឋានថាគន្លងរបស់វាទទួលរងការ រំខាន ទំនាញ ដោយភពមិនស្គាល់មួយ។ បន្ទាប់ពីការស្លាប់របស់ Bouvard ទីតាំងរបស់ Neptune ត្រូវបានព្យាករណ៍ពីការសង្កេតរបស់គាត់ដោយឯករាជ្យដោយ John Couch Adams និង Urbain Le Verrier ។ Neptune ត្រូវបានគេសង្កេតឃើញជាបន្តបន្ទាប់ជាមួយនឹងកែវយឺតនៅថ្ងៃទី 23 ខែកញ្ញា ឆ្នាំ 1846  ដោយ Johann Galle ក្នុង កម្រិត មួយ នៃទីតាំងដែលព្យាករណ៍ដោយ Le Verrier ។ ព្រះច័ន្ទធំបំផុតរបស់វាគឺ Tritonត្រូវបានគេរកឃើញមិនយូរប៉ុន្មានទេ ទោះបីជាគ្មានព្រះច័ន្ទចំនួន 13 ផ្សេងទៀតនៃភពផែនដីដែលគេស្គាល់ថា ត្រូវ បានគេដាក់តាមកែវយឹតរហូតដល់សតវត្សទី 20 ក៏ដោយ។ ចម្ងាយរបស់ភពផែនដីពីផែនដីផ្តល់ឱ្យវានូវទំហំជាក់ស្តែងតូចបំផុត ដែលធ្វើឱ្យវាពិបាកក្នុងការសិក្សាដោយប្រើតេឡេស្កុបដែលមានមូលដ្ឋានលើផែនដី។ Neptune ត្រូវបានទៅទស្សនាដោយ យាន Voyager 2 នៅពេលដែលវា ហោះហើរដោយ ភពផែនដីនៅថ្ងៃទី 25 ខែសីហា ឆ្នាំ 1989 ។ យាន Voyager 2 នៅតែជាយានអវកាសតែមួយគត់ដែលបានទៅទស្សនាភពណិបទូន។  ការមកដល់នៃ តេឡេស្កុបអវកាស Hubble និង តេឡេស្កុប ដែលមានមូលដ្ឋានលើដី ដ៏ធំដែល មាន អុបទិកប្រែប្រួល ថ្មីៗនេះបានអនុញ្ញាតឱ្យមានការសង្កេតលម្អិតបន្ថែមពីចម្ងាយ។
ដូចភពព្រហស្បតិ៍ និងភពសៅរ៍ បរិយាកាសរបស់ភពណិបទូនត្រូវបានផ្សំឡើងជាចម្បងនៃ អ៊ីដ្រូសែន និង អេលីយ៉ូម រួមជាមួយនឹងដាននៃ អ៊ីដ្រូកាបូន និងអាចជា អាសូត ទោះបីជាវាមានសមាមាត្រខ្ពស់ជាងនៃ "ទឹកកក" ដូចជាទឹក អាម៉ូញាក់ និង មេតាន ។ ទោះយ៉ាងណាក៏ដោយ ស្រដៀងទៅនឹង Uranus ផ្ទៃខាងក្នុងរបស់វាត្រូវបានផ្សំឡើងជាចម្បងដោយទឹកកក និងថ្ម។  Uranus និង Neptune ត្រូវបានគេចាត់ទុកថាជា " យក្សទឹកកក " ដើម្បីបញ្ជាក់ពីភាពខុសគ្នានេះ។  ដាននៃមេតាននៅក្នុងតំបន់ខាងក្រៅបំផុតក្នុងផ្នែកមួយសម្រាប់រូបរាងពណ៌ខៀវរបស់ភពផែនដី ទោះបីជាសមាសធាតុមិនស្គាល់មួយត្រូវបានគេជឿថាពណ៌ Neptune ពណ៌ខៀវខ្លាំងជាងបើប្រៀបធៀបទៅនឹង Uranus ។
ការរកឃើញ
អត្ថបទដើមចម្បង៖ ការរកឃើញភពណិបទូន Galileo Galilei ការសង្កេតដែលបានកត់ត្រាដំបូងបំផុតមួយចំនួនដែលមិនធ្លាប់មានតាមរយៈ តេឡេស្កុប គំនូរ របស់ Galileo នៅថ្ងៃទី 28 ខែធ្នូ ឆ្នាំ 1612 និងថ្ងៃទី 27 ខែមករា ឆ្នាំ 1613 មានចំណុចដែលបានគ្រោងទុកដែលត្រូវនឹងអ្វីដែលត្រូវបានគេស្គាល់ថាជាទីតាំងរបស់ Neptune ។ ក្នុងឱកាសទាំងពីរនេះ Galileo ហាក់ដូចជាបានយល់ច្រឡំលើភពណិបទូនសម្រាប់ ផ្កាយថេរមួយ នៅពេលដែលវាលេចឡើងនៅជិត - នៅក្នុង ការភ្ជាប់ - ទៅ Jupiter នៅ លើមេឃពេលយប់ ។  អាស្រ័យហេតុនេះ គាត់មិនត្រូវបានគេសន្មត់ថានឹងរកឃើញរបស់ណិបទូនទេ។ នៅឯការសង្កេតលើកដំបូងរបស់គាត់ក្នុងខែធ្នូ ឆ្នាំ 1612 ណិបទូនស្ទើរតែឈរនៅលើមេឃ ព្រោះវាទើបតែបានប្រែទៅជា ថយក្រោយ ។ថ្ងៃ​នោះ។ ចលនាថយក្រោយជាក់ស្តែងនេះត្រូវបានបង្កើតឡើងនៅពេលដែលគន្លងរបស់ផែនដីនាំវាឆ្លងកាត់ភពខាងក្រៅ ដោយសារតែភពណិបទូនទើបតែចាប់ផ្តើមវដ្តនៃការវិលថយក្រោយប្រចាំឆ្នាំរបស់វា ចលនារបស់ភពនេះគឺតូចពេកដែលមិនអាចរកឃើញជាមួយនឹងកែវយឺតតូចរបស់ Galileo ។  ក្នុងឆ្នាំ 2009 ការសិក្សាមួយបានណែនាំថា ហ្គាលីលេយ៉ាងហោចណាស់បានដឹងថា "ផ្កាយ" ដែលគាត់បានសង្កេតឃើញបានផ្លាស់ទីទាក់ទងទៅនឹង ផ្កាយថេរ ។
ទន្ទឹមនឹងនេះ លោក Le Verrier បានផ្ញើលិខិតមួយច្បាប់ និងបានជំរុញឱ្យ អ្នកសង្កេតការណ៍តារាវិទូប៊ែរឡាំង Galle ស្វែងរកជាមួយនឹងឧបករណ៍ ចំណាំងផ្លាត របស់ឧបករណ៍អង្កេត ។ Heinrich d'Arrest និស្សិតនៅក្រុមសង្កេតការណ៍បានស្នើទៅ Galle ថាពួកគេអាចប្រៀបធៀបតារាងដែលគូរនាពេលថ្មីៗនេះនៃមេឃនៅក្នុងតំបន់នៃទីតាំងព្យាករណ៍របស់ Le Verrier ជាមួយនឹងមេឃបច្ចុប្បន្នដើម្បីស្វែងរកលក្ខណៈផ្លាស់ទីលំនៅរបស់ ភពមួយ ដែលផ្ទុយទៅនឹង ផ្កាយថេរ។ នៅល្ងាចថ្ងៃទី 23 ខែកញ្ញាឆ្នាំ 1846 ជាថ្ងៃដែល Galle បានទទួលសំបុត្រនោះ គាត់បានរកឃើញ Neptune នៅភាគឦសាននៃ Iota Aquarii, 1° ពីទីតាំង " ប្រាំដឺក្រេខាងកើតនៃ Delta Capricorn " ទីតាំង Le Verrier បានទាយថាវាជា ប្រហែល 12° ពីការទស្សន៍ទាយរបស់អ័ដាម និងនៅតាមព្រំដែននៃ Aquarius និង Capricornus យោងទៅតាម ព្រំដែន តារានិករ IAU សម័យទំនើប ។
បន្ទាប់ពីការរកឃើញនេះ មានការប្រកួតប្រជែងជាតិនិយមដ៏ក្តៅគគុករវាងជនជាតិបារាំង និងជនជាតិអង់គ្លេស លើអ្នកដែលសមនឹងទទួលបានកិត្តិយសសម្រាប់ការរកឃើញនេះ។ នៅទីបំផុត ការយល់ស្របជាអន្តរជាតិបានលេចចេញមកថា Le Verrier និង Adams សមនឹងទទួលបានឥណទានរួម។ ចាប់តាំងពីឆ្នាំ 1966 លោក Dennis Rawlins បានចោទសួរអំពីភាពជឿជាក់នៃការអះអាងរបស់ Adams ចំពោះការរកឃើញរួមគ្នា ហើយបញ្ហានេះត្រូវបានវាយតម្លៃឡើងវិញដោយអ្នកប្រវត្តិសាស្រ្តជាមួយនឹងការត្រឡប់មកវិញក្នុងឆ្នាំ 1998 នៃ "Neptune papers" (ឯកសារប្រវត្តិសាស្ត្រ) ទៅកាន់ Royal Observatory, Greenwich ។
ការដាក់ឈ្មោះ
មិនយូរប៉ុន្មានបន្ទាប់ពីការរកឃើញរបស់វា ណិបទូនត្រូវបានគេសំដៅយ៉ាងសាមញ្ញថាជា "ភពខាងក្រៅនៃអ៊ុយរ៉ានុស" ឬជា "ភព Le Verrier" ។ សំណើដំបូងសម្រាប់ឈ្មោះមួយបានមកពី Galle ដែលបានស្នើឈ្មោះ Janus ។ នៅប្រទេសអង់គ្លេស Challis បានដាក់ឈ្មោះថា Oceanus ។
ដោយទាមទារសិទ្ធិក្នុងការដាក់ឈ្មោះការរកឃើញរបស់គាត់ Le Verrier បានស្នើយ៉ាងឆាប់រហ័សនូវឈ្មោះ Neptune សម្រាប់ភពថ្មីនេះ ទោះបីជាមានការអះអាងមិនពិតថា នេះត្រូវបានអនុម័តជាផ្លូវការដោយ ការិយាល័យបារាំង des Longitudes ក៏ដោយ។  នៅក្នុងខែតុលា គាត់បានស្វែងរកឈ្មោះភពផែនដី Le Verrier បន្ទាប់ពីខ្លួនគាត់ ហើយគាត់មានការគាំទ្រដ៏ស្មោះត្រង់ក្នុងរឿងនេះពីនាយកអង្កេតគឺ François Arago ។ ការ​ស្នើ​នេះ​បាន​ជួប​នឹង​ការ​តស៊ូ​យ៉ាង​តឹងរ៉ឹង​នៅ​ក្រៅ​ប្រទេស​បារាំង។  អាល់ម៉ាណាក បារាំងបានណែនាំឈ្មោះ Herschel ឡើងវិញភ្លាមៗ សម្រាប់ភព Uranus បន្ទាប់ពីអ្នករកឃើញភពនោះ Sir  William Herschel និង Leverrier សម្រាប់ភពថ្មី។
Struve បានចេញមុខដើម្បីដាក់ឈ្មោះ Neptune នៅថ្ងៃទី 29 ខែធ្នូឆ្នាំ 1846 ទៅកាន់ Saint Petersburg Academy of Sciences ។  មិនយូរប៉ុន្មាន Neptune បានក្លាយជាឈ្មោះដែលទទួលយកជាអន្តរជាតិ។ នៅក្នុង ទេវកថារ៉ូម៉ាំង Neptune គឺជា ព្រះនៃសមុទ្រ ដែលត្រូវបានកំណត់អត្តសញ្ញាណដោយក្រិក Poseidon ។ តម្រូវការសម្រាប់ឈ្មោះទេវកថាហាក់ដូចជាស្របនឹងនាមត្រកូលនៃភពផ្សេងទៀត ដែលទាំងអស់នោះត្រូវបានដាក់ឈ្មោះសម្រាប់អាទិទេពនៅក្នុង ទេវកថា ក្រិក និងរ៉ូម៉ាំង។
ភាសាភាគច្រើននាពេលបច្ចុប្បន្ននេះប្រើបំរែបំរួលមួយចំនួននៃឈ្មោះ "Neptune" សម្រាប់ភពផែនដី; ជាការពិតណាស់ នៅក្នុងភាសាចិន វៀតណាម ជប៉ុន និងកូរ៉េ ឈ្មោះរបស់ភពផែនដីត្រូវបានបកប្រែជា "តារាស្តេចសមុទ្រ" (海王星)។  នៅក្នុង ម៉ុងហ្គោលី ណិបទូនត្រូវបានគេហៅថា Dalain van ( Далайн ван ) ដែលឆ្លុះបញ្ចាំងពីតួនាទីរបស់ព្រះក្នុងនាមជាអ្នកគ្រប់គ្រងសមុទ្រ។ នៅក្នុង ភាសាក្រិច សម័យទំនើប ភពនេះត្រូវបានគេហៅថា Poseidon ( Ποσειδώνας, Poseidonas ) ដែលជាសមភាគីក្រិកនៃភពណិបទូន។  ជា ភាសាហេព្រើរ រ៉ា ហាប ( រ៉ា ហា ប ) មកពី សត្វចម្លែកសមុទ្រក្នុងព្រះគម្ពីរដែលបានរៀបរាប់នៅក្នុង សៀវភៅទំនុកតម្កើង ត្រូវបានជ្រើសរើសនៅក្នុងការបោះឆ្នោតដែលគ្រប់គ្រងដោយ បណ្ឌិត្យសភាភាសាហេព្រើរ ក្នុងឆ្នាំ 2009 ជាឈ្មោះផ្លូវការសម្រាប់ភពផែនដី ទោះបីជាពាក្យឡាតាំងដែលមានស្រាប់ ណេ បតុន ( ណេបតុន ) ត្រូវបានគេប្រើជាទូទៅក៏ដោយ។  នៅ Māori ភពនេះត្រូវបានគេហៅថា Tangaroa បានដាក់ឈ្មោះតាម ព្រះ Maori នៃសមុទ្រ ។  ម្នាល អានន្ទ ភពនោះ ឈ្មោះថា ត ថា ឡុកកិលិឡិ មានឈ្មោះថា ព្រះភ្លៀងថា លាឡក ។  នៅក្នុង ភាសាថៃ ណិបទូន ត្រូវបានសំដៅដោយឈ្មោះបស្ចិមប្រទេសDao Nepjun (ดาวเนปจูน ) ប៉ុន្តែត្រូវបានគេហៅថា Dao Ketu ( ดาว เกตุ ,ពន្លឺ " តារា Ketu " ) បន្ទាប់ពី Ketu ( केतु ) ដែលជា ថ្នាំងតាមច័ន្ទគតិ ដែលដើរតួនាទីនៅក្នុង ហោរាសាស្រ្តហិណ្ឌូ ។ នៅក្នុង ភាសាម៉ាឡេ ឈ្មោះ Waruna បន្ទាប់ពី ព្រះហិណ្ឌូនៃសមុទ្រ ត្រូវបានបញ្ជាក់នៅឆ្ងាយដូចជាទសវត្សរ៍ឆ្នាំ 1970 ប៉ុន្តែនៅទីបំផុតត្រូវបានជំនួសដោយសមមូលឡាតាំង Neptun (ជាភាសា ម៉ាឡេស៊ី  ) ឬ Neptunus (ជាភាសា ឥណ្ឌូនេស៊ី  )
ទម្រង់គុណនាមធម្មតាគឺ Neptunian ។ ទម្រង់ nonce Poseidean ( / p ə ˈ s aɪ d i ən / ) ពី Poseidon ត្រូវបានគេប្រើផងដែរ  ទោះបីជាទម្រង់គុណនាមធម្មតារបស់ Poseidon គឺ Poseidonian ( / ˌ p ɒ s aɪ ˈ d oʊ n i ən / ).
ស្ថានភាព
ចាប់តាំងពីការរកឃើញរបស់វានៅឆ្នាំ 1846 រហូតដល់ការ រកឃើញភពភ្លុយតូ ក្នុងឆ្នាំ 1930 ភពណិបទូនគឺជាភពឆ្ងាយបំផុតដែលគេស្គាល់។ នៅពេលដែលភពភ្លុយតូត្រូវបានរកឃើញ វាត្រូវបានគេចាត់ទុកថាជាភពមួយ ហើយភពណិបទូនបានក្លាយទៅជាភពទីពីរដែលស្គាល់ឆ្ងាយបំផុត លើកលែងតែរយៈពេល 20 ឆ្នាំរវាងឆ្នាំ 1979 និង 1999 នៅពេលដែលគន្លងរាងអេលីបរបស់ Pluto បាននាំវាមកជិតជាងភពណិបទូនទៅព្រះអាទិត្យ។  ការរកឃើញ ខ្សែក្រវាត់ Kuiper ក្នុងឆ្នាំ 1992 បាននាំឱ្យតារាវិទូជាច្រើនជជែកគ្នាថាតើ Pluto គួរតែត្រូវបានចាត់ទុកថាជាភពមួយ ឬជាផ្នែកមួយនៃខ្សែក្រវ៉ាត់ Kuiper ។  ក្នុងឆ្នាំ 2006 សហភាពតារាសាស្ត្រអន្តរជាតិ បានកំណត់ពាក្យ "ភព" ជាលើកដំបូង ដោយចាត់ថ្នាក់ Pluto ឡើងវិញជា " ភពតឿ ។" និងធ្វើឱ្យភពណិបទូនក្លាយជាភពខាងក្រៅដែលគេស្គាល់បំផុតក្នុងប្រព័ន្ធព្រះអាទិត្យ។
លក្ខណៈរូបវន្ត
ការប្រៀបធៀបទំហំនៃភពណិបទូន និងផែនដី ម៉ាស់ណេបទូន 1.0243 × 1026  គីឡូក្រាម គឺជាកម្រិតមធ្យមរវាងផែនដី និង យក្សឧស្ម័នធំ : វាមាន 17 ដងនៃផែនដី ប៉ុន្តែគ្រាន់តែជា 1/19 នៃ ភពព្រហស្បតិ៍ ។  ទំនាញ របស់វានៅ 1 bar គឺ 11.15 m/s 2, 1.14 ដងនៃ ទំនាញ ផ្ទៃផែនដី ហើយលើសតែ Jupiter ប៉ុណ្ណោះ។  កាំ អេក្វាទ័រ របស់ណេបទូន24,764 គីឡូម៉ែត្រ គឺជិតបួនដងនៃផែនដី។ ភពណិបទូន ដូចជា Uranus គឺជាភព ទឹកកក ដែលជាក្រុមរងនៃ ភពយក្ស ព្រោះវាមានទំហំតូចជាង និងមានកំហាប់ខ្ពស់ជាង។ប្រែប្រួល ជាងភពព្រហស្បតិ៍ និង សៅរ៍ ។  ក្នុងការស្វែងរក ភព exoplanet ណេបទូនត្រូវបានគេប្រើជា ពាក្យ Metonym : សាកសពដែលបានរកឃើញមានម៉ាស់ស្រដៀងគ្នាជារឿយៗត្រូវបានគេហៅថា "Neptunes",  ដូចគ្នានឹងអ្នកវិទ្យាសាស្ត្រសំដៅទៅលើសាកសព extrasolar ជាច្រើនដូចជា "Jupiters" ដែរ។
រចនាសម្ព័ន្ធផ្ទៃក្នុង
សូមមើលផងដែរ៖ ពេជ្រក្រៅភព
រចនាសម្ព័នខាងក្នុងរបស់ Neptune ប្រហាក់ប្រហែលនឹង Uranus ។ បរិយាកាសរបស់វាបង្កើតបានប្រហែល 5 ទៅ 10% នៃម៉ាស់របស់វា ហើយលាតសន្ធឹងប្រហែល 10 ទៅ 20% នៃផ្លូវឆ្ពោះទៅរកស្នូល ដែលវាឈានដល់សម្ពាធប្រហែល 10  GPa ឬប្រហែល 100,000 ដងនៃបរិយាកាសរបស់ផែនដី។ ការបង្កើនកំហាប់នៃ មេតាន អា ម៉ូញាក់ និងទឹកត្រូវបានរកឃើញនៅក្នុងតំបន់ខាងក្រោមនៃបរិយាកាស។ រចនាសម្ព័ន្ធផ្ទៃក្នុងនៃភពណិបទូន៖
អាវធំនេះស្មើនឹងម៉ាស់ផែនដីពី 10 ទៅ 15 ហើយសម្បូរដោយទឹក អាម៉ូញាក់ និងមេតាន។  ដូចទម្លាប់ក្នុងវិទ្យាសាស្ត្រភព ល្បាយនេះត្រូវបានគេហៅថា ទឹកកក ទោះបីជាវាជាវត្ថុរាវក្តៅ និងក្រាស់ក៏ដោយ។ វត្ថុរាវនេះដែលមានចរន្តអគ្គិសនីខ្ពស់ ជួនកាលគេហៅថា ទឹក-អាម៉ូញាក់ មហាសមុទ្រ។  អាវទ្រនាប់អាចមានស្រទាប់នៃទឹកអ៊ីយ៉ុងដែលម៉ូលេគុលទឹកបំបែកទៅជាស៊ុបនៃអ៊ីដ្រូសែន និង អ៊ីយ៉ុងអុកស៊ីហ៊្សែ ន ហើយកាន់តែជ្រៅទៅ ក្នុង ទឹក superionic ដែលអុកស៊ីហ៊្សែនគ្រីស្តាល់ ប៉ុន្តែ អ៊ីយ៉ុងអ៊ីដ្រូសែន អណ្តែតជុំវិញដោយសេរីនៅក្នុងបន្ទះអុកស៊ីដ. នៅជម្រៅ 7,000 គីឡូម៉ែត្រ លក្ខខណ្ឌអាចមានលក្ខណៈដូចថា មេតានរលាយទៅជាគ្រីស្តាល់ពេជ្រ ដែលភ្លៀងធ្លាក់ចុះមកដូចភ្លៀងធ្លាក់។  អ្នកវិទ្យាសាស្ត្រក៏ជឿថា ភ្លៀងពេជ្រប្រភេទនេះកើតឡើងនៅលើ ភព ព្រហស្បតិ៍ សៅរ៍ និង អ៊ុយរ៉ានុស ។  ការពិសោធន៍ដែលមានសម្ពាធខ្ពស់នៅ មន្ទីរពិសោធន៍ជាតិ Lawrence Livermore បានបង្ហាញថាផ្នែកខាងលើនៃអាវធំអាចជាមហាសមុទ្រនៃកាបូនរាវដែលមាន 'ពេជ្រ' រឹងអណ្តែត។
ស្នូល នៃ ភពណិបទូន ទំនងជាផ្សំឡើងពីជាតិដែក នីកែល និង ស៊ីលីកេត ជាមួយនឹងគំរូខាងក្នុងផ្តល់នូវម៉ាស់ប្រហែល 1.2 ដងនៃផែនដី។  សម្ពាធនៅកណ្តាលគឺ 7  Mbar (700 GPa) ប្រហែលពីរដងខ្ពស់ជាងនៅកណ្តាលផែនដី ហើយសីតុណ្ហភាពអាចមានដល់ 5,400 K។
បរិយាកាស
ពណ៌ចម្រុះ និងរូបភាពជិត អ៊ីនហ្វ្រារ៉េដ នៃភពណិបទូន ដែលបង្ហាញពីក្រុមនៃ មេតាន នៅក្នុង បរិយាកាស របស់វា និង ព្រះច័ន្ទ ចំនួនបួន គឺ Proteus, Larissa , Galatea និង Despina វីដេអូតាមពេលវេលានៃភពណិបទូន និងព្រះច័ន្ទរបស់វា។