cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
ភូមិសាស្ត្រនយោបាយសហភាពអឺរ៉ុប
ទំ​នាក់​ទំ​នង​រវាង​សហភាព​អឺរ៉ុប ​និង​សហ​រដ្ឋ​អា​មេ​រិក
ឥឡូវ​នេះ នៅ​ឆ្នាំ​២០១០ អាមេរិក​របស់​លោក អូបាម៉ា(​Obama) បែរ​ជា​ឲ្យ​តម្លៃ​ទៅ​លើ​ភូមិភាគ​ដើម​បូព៌ា និង​អាស៊ី ជាង​ទៅ​លើ​អឺរ៉ុប​ទៅ​វិញ។ ឲ្យ​តម្លៃ​ទៅ​លើ​អាស៊ី ដោយហេតុតែ​ការ​លេច​ត្រដែត​ឡើង​លឿន​រហ័ស​នៃ​ប្រទេស​ចិន។ ឲ្យ​តម្លៃ​ទៅ​លើ​ភូមិភាគ​ដើមបូព៌ា ដោយហេតុតែ​ជា​ជង្រុក​នៃ​ភេរវកម្ម និង​ជា​ចំណុច​ក្តៅ​គគុក​ជាង​គេ នៃ​អស្ថិរភាព​ពិភពលោក​សព្វ​ថ្ងៃ។ ម្យ៉ាង​វិញ​ទៀត អាមេរិក​របស់អូបាម៉ា(​Obama) បែប​មិន​សង្ឃឹម​ មិន​សង្ឃឹម​ថា សហភាពអឺរ៉ុប​អាច​ក្លាយ​ទៅ​ជា​មហាប្រទេស​រួម​គ្នា​តែ​មួយ ដែល​មាន​ឥទ្ធិពល​នយោបាយ​​ខ្លាំង​ក្លា​ អាច​ក្លាយ​ជា​គូ​ប្រជែង​ឬ​ជា​ដៃ​គូ​របស់​ខ្លួន​​បាន​។
ឯកសារយោង
ដោយ តាន់ ហ្សង់-ហ្វ្រង់ស្វ័រ ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ភូមិសាស្ត្រនយោបាយអឺរ៉ុបចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:នយោបាយអឺរ៉ុប
រឿង នរកនិងសួគ៌
- តើអ្វីទៅជាឋាននរក អ្វីទៅជាឋានសួគ៌ ព្រះអង្គ?
ព្រះក៏មានបន្ទូលតបវិញថា ៖
- ដើម្បីនឹងស្គាល់ច្បាស់ សូមកុមារ ធ្វើដំណើរទៅជាមួយយើង ទៅមើលទីនោះដោយផ្ទាល់ភ្នែក ទើបប្រសើរ។
- កន្លែងនេះហើយ ដែលហៅថា ឋាននរក!
- កន្លែងនេះហើយ ដែលហៅថា ឋានសួគ៌!
កុមារក៏សួរទៅព្រះអាទិទេព ទាំងទឹកមុខងឿងឆ្ងល់ថា ៖
​- ចុះហេតុអ្វីកន្លែងនេះ អាចក្លាយជាឋានសួគ៌បាន ខុសពីភូមិមុន ដែលយើងបានទៅឃើញ?
ព្រះអាទិទេព តបទាំងញញឹមថា ៖
- មកពីមនុស្សកន្លែងនេះ គេសាមគ្គីប្រវាសដៃគ្នា ដួសអាហារ ជួយបញ្ចុកគ្នាទៅវិញ ទៅមក ដោយការដាក់វេនគ្នា តាមលំដាប់ ដើម្បីកុំអោយប្រទាក់ដងវែក កំពប់សម្លទៅលើក្តារបាន។ គេមិនរវល់ដណ្តើមគ្នា យកមុនយកក្រោយទេ គឺគេជួយអ្នកដែលជួយខ្លួនឯង មិនបាននោះជាមុនសិន ដូចជាកុមារ ជនពិការជរា ឬអ្នកជំងឺ។ បន្ទាប់មក ទើបអ្នកដែលគួរទទួលបុណ្យបន្ត គឺគេចែករំលែកនាទី របស់ខ្លួនគេ តាមដែលអាចធ្វើបាន ដោយមិនមានការមើលបំណាំ ឬមានចិត្តលោភលន់ ចង់បានតែម្នាក់ឯង មិនចេះស្កប់ស្កល់ ដូចសមាជិក នៅឋាននរកឡើយ។ ហើយបើតំណក់ឬកាកសម្លកំពប់ធ្លាក់លើក្តារក្រាល ដោយអចេតនា នោះគេនាំគ្នា ជួយជូតសំអាត រហូតដល់ក្តារបានស្អាតដូចដើមវិញ​ ដោយគ្មានការរអ៊ូរទាំបន្ទោសគ្នា ទៅវិញទៅមក។
ដោយ អ្នកស្រី កែវ ច័ន្ទបូរណ៍
មូលហេតុដែលនាំអោយព្រះម៉ែមហានគរជាប់ទុក្ខទោស...
'''គ/. ហេតុអ្វីបានជាម៉ែជាប់ទោស ?'''
សេចក្តីលោភរបស់បុគ្គលមា្នក់ៗ គ្រួសារមួយ អ្នកដឹកនាំប្រទេសមួយ  គឺមិនចេះឆ្អែត  ឬស្កប់ស្កល់ឡើយ ហើយពេលណាដែលសេច​ក្តីលោភកើនកំលាំងខ្លាំងច្បាស់ជា​ត្រូវប៉ះពាល់ដល់អ្នកដ៏ទៃ ​ឬ ប្រទេស ដ៏ទៃជាពុំខាន ។ ដូចសព្វថ្ងៃនេះម្ដាយដែលគាត់រកស៊ីលក់ដូរនៅឯផ្សារដូចជាពួកគាត់លក់សាច់បន្លែជាដើម ឬរបស់របរផ្សេងៗ ។ល។ ក្នុងមួយគីឡូគាត់ថ្លឹងអោយ​គេតែប្រាំបីខាំ​ទេ​ គឺគាត់​លួចគេពីរខាំ ដើម្បីយក មកចិញ្ចឹមកូនប្រុសស្រីដោយសុខចិត្តដាច់សីល  ផលរបស់បាបដែលម្ដាយឪពុកដាច់សីលនេះ ធ្វើអោយពួក គាត់ធ្លាក់ទៅសោយទុក្ខក្នុងអបាយភូមិយើងសួរ ថា
តើកូនគេមានប្រើអោយម៉ែឪទៅប្រព្រឹត្តអំពើអាក្រក់ នេះទេ ?
គឺពួកគាត់ពេញចិត្តធ្វើនូវអំពើអកុសលនេះដោយខ្លួនឯងដូច្នេះអំពើនេះធ្វើអោយពួកគាត់ ធ្លាក់ទៅ រងទុក្ខក្នុងអបាយភូមិ ។ យ៉ាងណាមិញ បុព្វជនម៉ែនោះក៏យ៉ាងដូច្នោះដែរ   ដោយចង់អោយ​កូនក្មែរ សម័យក្រោយថ្កំថ្កើងរុងរឿងរស់នៅដោយមោទនភាព  គាត់បានធ្វើ សង្រ្កាមពង្វាតទឹកដី រហូតមានស្ដេច ចំណុះ រាប់រយប្រទេស  ។ យើងមើលសព្វថ្ងៃមហា​អំណាចបច្ចុប្បន្នគ្រាន់​តែ​ ចង់គ្រប់គ្រងប្រទេសមួយ ខ្លួនអ្នកដឹក នាំសុខចិត្តធ្វើសង្រ្គាមសម្លាប់ជីវិតមនុស្សរាប់មឺនសែននាក់ ចុះទំរាំបុព្វជនខ្មែរគ្រប់ គ្រងគេរាប់រយ ប្រទេស នោះ តើពួកគាត់សំលាប់មនុស្សប៉ុន្មានទៅ? ហើយបាបទាំងអស់នេះអ្នកណាជាអ្នកទទួល?
យ៉ាងណាមិញ បរទេសដែលគាត់ធា្លប់ ធ្វើអាណានិគមលើគេពីអតីតកាលនោះក៏ចងពៀរនិងពួកគាត់ ហើយ គេសងសឹកវិញ។ ដោយខ្ញុំលើកយកហេតុផល នេះមកពន្យល់ព្រោះមិនចង់អោយ​ ម៉ែឪជំនាន់ ក្រោយនាំគ្នាធ្វើបាបដើម្បីគេ (កូន) ហើយទីបំផុតខ្លួនរងទូក្ខតែឯងក្នុង អបាយភូមិនោះ រួចទើបទួញ យំជា ខាងក្រោយ (ទំនួញប្រេត) នោះគឺវាហួសពេលហើយ​ព្រោះយើងពុំបាន​ធ្វើទី​ពឹងអោយខ្លួនឯង ខ្លួនជាទីពឹងខ្លួនតើអ្នកដទៃឯណាហ្ន+ នឹងជាទីពឹងបាន បុគ្គលដែលបានអប់រំខ្លួន បានល្អ ហើយនិងបាន នូវទីពឹងដែលគេបានដោយកំរ   នេះជា (សុភាសិតរបស់ព្រះ​សម្មា​សម្ពុទ្ធ) ។
មាតាមហានគរក៏យ៉ាងអញ្ជឹងដែរ ខំពង្រីកនគរទុកអោយកូនខ្មែររស់នៅឲ្យបានថ្កុំថ្កើន តែទីបំផុតខ្លួនត្រូវជាប់ឃាំងក្នុងសមុទ្រទឹកដោះហើយដេកស្រែកយំរងចាំកូនខ្មែរជំនាន់ក្រោយជួយ តើកួន​ខ្មែរសម័យនេះ មានអ្នកណាគេនឹងជួយគាត់បើពូកគេកំពុងស្រវឹងនឹង (កេរម៉ែ) ស្រវឹងអំណាច  យសទ្រព្យសម្បត្តិសំភារៈ…។ល។   ម្យ៉ាងទៀតពួកគេបានភ្លេច ! ពុំបានដឹងរឿងពិតរបស់ ​គាត់ព្រោះដោយអំណាចបាបកម្មដែលគាត់បានធ្វើហើយ ពួកគេនាំគ្នាជេរប្រមាទមាក់ងាយដល់ពួកគាត់ថែមទៀត។ សរុបមក  នេះជាហេតុអោយគាត់ជាប់ឃុំឃាំង រាប់ពាន់ឆ្នាំមកនេះ​ព្រោះ ការ​ដាច់នូវសិលគឺ សិក្ខាបទប្រាំ ។
ហេតុនៃការខិតខំស្រាវជ្រាវរាវរកការពិត ដោយបានទាញរឿងពីក្នុងថ្មនិងឯកសារផ្សេងៗនៅក្នុងភាសា រឿងព្រេង  ធម្មជាតិ…។ល។   មកពន្យល់នេះ គឺចង់ពញ្ញាក់ស្មារតីកូនខ្មែរ​ប្រុសស្រីគ្រប់ រូប​អោយភ្ញាក់​ឡើងនាំគ្នាត្រិះរិះ ពិចារណាទ្រោលបំភ្លឺទៅមុខទៀតដើម្បីស្រង់រឿងរ៉ាវនគរដែលលិចចុះរាប់រយឆ្នាំនេះអោយត្រដែតឡើងវិញ។ ហើយការស្រាវជ្រាវទាំងអស់នេះទោះបី ខុស និង ត្រូវ​ក្តីសូមមិត្តអ្នកអានធ្វើការត្រិរិះក្នុងភាពជាកូនខ្មែរសុទ្ធៗ បើពុំត្រឹមត្រូវបោះបង់ចោលចុះ តែបើត្រឹមត្រូវតាមហេតុផលសូមមិត្តអ្នកអានជួយរែក ជួយស្រង់ដើម្បីជួយ​មាតុភូមិជាទី​ស្នេហានៃ​ យើង​អោយ​រុងរឿងដូចអត្ថន័យដែលមាននៅក្នុងប្រាសាទនាគព័ន្ធស្រាប់ ៕
សូមអភ័យទោសពីសំណាក់មិត្តអ្នកអានទាំងឡាយ នូវរាល់កំហុសឆ្គងទាំងអស់ដែលកើតមាននៅក្នុងឯកសារនេះ ។
ស្នាដៃសង្ខេបនេះ  កសាងរួចជាស្ថាពរនៅថ្ងៃ សុក្រ ទី ០១ ខែ ឧសភា ឆ្នាំ ២០០៩
ការខិតខំស្រាវជ្រាវនេះខ្ញុំសូមរក្សារសិទ្ធិទាំងស្រុង !…
ពីខ្ញុំ តាព្រហ្ម កូនកត្តញ្ញូ  អ្នកស្នងមរតកម៉ែ
អាទិច្ចវង្ស
អាទិច្ចវង្ស ជាអសាធារណនាម ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:អសង្ស័យកម្ម
ISO 3166-1
បញ្ជីឈ្មោះប្រទេសផ្សេងៗ ISO 3166-1
ស្រដីអោយមានបួន
ពាក្យចាស់បានចារចែងវិន័យ
ពេលណាស្រដីអោយមានបួន
សម្រាយសមសួនជូនសិក្សា។
ទីមួយស្រដីន័យល្អក្តាត់
ណែនាំគំនិតផ្តិតតម្រា
ចែកញាតិការសិក្សាសព្វ។
ពីរគឺពោលស្តីតែពាក្យល្អ
ស្រាយភាពកករដ៏ឧបទ្រព
បញ្ហាធ្លាប់មានសម្រាលគ្រប់
ដោយភាពប្រសព្វនៃគំនិត។
បីគឺស្រដីនាំមង្គល
សាយភាពនិមលយ៉ាងសុក្រិត
ញាតិផៅបានស្តាប់ស្ងប់ក្នុងចិត្ត
សង្គមជីវិតពិតរមនា។
បួនគឺពោលស្តីអោយក្រវើន
នាំនូវចម្រើនថ្កើងសោភា
រំសាយប្រទុស្តពីទ័យា
ជីវិតរមនារុងរឿងអើយ។
អ្នកស្រី កែវ ច័ន្ទបូរណ៍​​
រឿង ទឹកបឹងកករ
លោកតាសុខ ធ្វើដំណើរទៅភូមិមួយ ជាមួយចៅប្រុសជំទង់ម្នាក់ ដើម្បីទៅចូលរួមពិធីបុណ្យ។ លុះធ្វើដំណើរ បានពាក់កណ្តាលផ្លូវ លោកតាបានឈប់សម្រាកក្រោមដើមឈើមួយ ហើយបានប្រាប់អោយចៅ ទៅរកដួសទឹក ពីបឹងក្បែរនោះ មកទទួលទាន។ កុមារសយ រត់វឹងសំដៅទៅបឹងភ្លាម បន្តិចក្រោយមក ក៏ត្រឡប់មកវិញ ដោយដៃទទេ ហើយជំរាបលោកតាថា ៖
- ទឹកបឹងកករណាស់ លោកតា ព្រោះមានមនុស្សកំពុងចុះដកព្រលិត។
លោកតាឮហើយ ក៏ឆ្លើយតបវិញថា ៖
- អញ្ចឹង ចៅសម្រាកសិនទៅ​ ចំាំមួយស្របក់ទៀត ចាំទៅដងទឹកបឹងនោះ។
មួយសន្ទុះកន្លងទៅ មនុស្សបានឡើងពីបឹង ត្រឡប់ទៅវិញស្ងាត់បាត់អស់។ លោកតាក៏ដេញអោយចៅសយ ទៅបឹងម្តងទៀត។ លើកនេះ ចៅសយ ត្រឡប់មកវិញ ដោយមានដងទឹក ពេញមួយកន្ទោងស្លឹកព្រលិតមកផង។ លោកតាក៏សួរចៅសយ ឡើងថា ៖
- ហេតុអ្វីលើកនេះ ចៅដងទឹកមក?
- បាទ! លោកតា! ព្រោះមនុស្សឈប់ចុះលុយទឹក ទៅដកព្រលិត​ ទើបទឹកបឹងរងថ្លា ឡើងវិញ អាចអោយខ្ញុំដងយក មកជូនលោកតាបាន នៅពេលនេះ។
លោកតាញញឹម ហើយតបថា ៖
- ចៅដឹងទេ? ទឹកបឹងរងថ្លាល្អ អាចអោយយើងដងបរិភោគបាន យ៉ាងឆ្ងាញ់ ក៏ដោយសារ គ្មានសកម្មភាពអ្វី កកាយ កកូរ លុយទឹកនោះ អោយជ្រួលរចល់ ម្ល៉ោះហើយ នៅពេលទឹកស្ងៀមនឹង កករនោះ ក៏រងធ្លាក់ ចុះទៅឯបាតបឹងអស់ទៅ សល់តែទឹកថ្លាឆ្វង់ គួរអោយយើងគួចចិត្ត ចង់ដងមកបរិភោគ បំប៉នគម្លាន មានកម្លាំង ថ្កើងជីវិតពេកក្រៃ។ ចំណែក អារម្មណ៍មនុស្ស សតិមនុស្ស ក៏ដូចគ្នាដែរ។ បើសិនយើងមានឧិកាស សម្រាកសម្រួល ផ្តល់ភាពស្ងប់ស្ងៀម ដល់អារម្មណ៍យើង សតិយើង អោយមានសន្តិ ផុតពីសកម្មភាព កញ្រ្ជោល រចល់បាននោះ​ ភាពស្មុកស្មាញ កករខ្វល់ នានា ដែលមាននៅក្នុងចិត្តគំនិត ក៏នឹងរងធ្លាក់ចុះទៅបាត់ គឺពេលនោះហើយ ដែលយើងបានទទួល នូវភាពរងថ្លា នៃទឹកដម សតិប្រាជ្ញា ដែលគួរអោយ យើងត្រងយកមក ក្រេបជញ្ជក់ ដើម្បីបំប៉នកម្លាំងចិត្ត កម្លាំងជីវិត អោយកាន់តែថ្កើង ត្រកុំត្រកាល ក្រៃលែង។
ដោយ អ្នកស្រី កែវ ច័ន្ទបូរណ៍
សាកលវិទ្យាល័យ Rutgers
សាកលវិទ្យាល័យ Rutgers, សាកលវិទ្យាល័យរដ្ឋនៃរដ្ឋ New Jersey / / rʌtɡərzសំដៅជាទូទៅថាជាសាកលវិទ្យាល័យ Rutgers, សាកលវិទ្យាល័យ Rutgers ឬ RU គឺជាសាកលវិទ្យាល័យវវរណៈជាមួយអាមេរិចនិងជាស្ថាប័នដ៏ធំបំផុតសម្រាប់ការអប់រំខ្ពស់នៅក្នុងរដ្ឋ New Jersey ។ ដើមឡើយជួលដែលជាមហាវិទ្យាល័យមហាក្សត្រិយានីនៅលើខែវិច្ឆិកា 10, 1766, សាកលវិទ្យាល័យ Rutgers ដែលជាទីប្រាំបីចាស់ជាងគេ-មហាវិទ្យាល័យនៅក្នុងសហរដ្ឋអាមេរិកនិងជាផ្នែកមួយនៃប្រាំបួន»អាណានិគមមហាវិទ្យាល័យ "បានបង្កើតឡើងមុនពេលការបដិវត្តន៍អាមេរិក។ [6] [7] មហាវិទ្យាល័យនេះត្រូវបានប្តូរឈ្មោះទៅសាកលវិទ្យាល័យ Rutgers មហាវិទ្យាល័យនៅ 1825 [8] នៅក្នុងកិត្តិយសនៃវរសេនីយ៍ឯកលោក Henry សាកលវិទ្យាល័យ Rutgers (1745-1830) ដែលជាម្ចាស់ដីទីក្រុងញូវយ៉កស្នេហាមនុស្សជាតិនិងជាអតីតមន្រ្តីយោធាដែលមានអំណោយសប្បុរសទៅសាលារៀនបានអនុញ្ញាតវាដើម្បីបើកបន្ទាប់ពីឆ្នាំនៃការលំបាកផ្នែកហិរញ្ញវត្ថុ។ សម្រាប់ភាគច្រើននៃជីវិតរបស់ខ្លួនវិទ្យាល័យ Rutgers ជាមហាវិទ្យាល័យសិល្បៈសេរីឯកជនទំនាក់ទំនងជាមួយនឹងការផ្លាស់ប្ដូរសាសនាចក្រហូឡង់ហើយបានទទួលស្គាល់ថាសិស្សប្រុសប៉ុណ្ណោះ។មហាវិទ្យាល័យបានពង្រីកតួនាទីរបស់ខ្លួននៅក្នុងការស្រាវជ្រាវនិងការណែនាំក្នុងវិស័យកសិកម្ម, វិស្វកម្មនិងវិទ្យាសាស្រ្តនៅពេលដែលវាត្រូវបានគេដាក់ឈ្មោះថាជាមហាវិទ្យាល័យជំនួយដីរបស់រដ្ឋតែមួយគត់នៅឆ្នាំ 1864 នៅក្រោមច្បាប់ Morrill នៃ 1862. [9] វាទទួលបានឋានៈជាសាកលវិទ្យាល័យក្នុងឆ្នាំ 1924 ដែលមានការណែនាំអំពី បញ្ចប់ការសិក្សាអប់រំនិងការពង្រីកបន្ថែមទៀត។ [9] ទោះយ៉ាងណាសាកលវិទ្យាល័យ Rutgers វិវត្តទៅជាមួយសាកលវិទ្យាល័យវវរណៈ coeducational បន្ទាប់ពីត្រូវបានកំណត់ថា: «សាកលវិទ្យាល័យរដ្ឋនៃរដ្ឋ New Jersey "ដោយរដ្ឋ New Jersey នីតិកាលក្នុងច្បាប់ដែលអនុម័តនៅឆ្នាំ 1945 និងឆ្នាំ 1956 [10] វាគឺជាផ្នែកមួយនៃការ មហាវិទ្យាល័យទាំងពីរគ្រាន់តែជាអាណានិគមមួយដែលក្រោយមកបានក្លាយសាកលវិទ្យាល័យសាធារណៈ។ សាកលវិទ្យាល័យ Rutgers មានបីសាខាដែលមានទីតាំងស្ថិតនៅទូទាំងរដ្ឋ New Jersey ។ នេះបរិវេណសាលា New Brunswick នៅស្មាតហ្វូន straddles ទន្លេនៅ New Brunswick នៅ Raritan និងនៅជិត Piscataway ។ សាខាតំបន់ទាំងពីរត្រូវបានគេដែលមានទីតាំងស្ថិតនៅ Newark និងភាគដោយមានកន្លែងបន្ថែមទៀតនៅកន្លែងផ្សេងទៀតក្នុងរដ្ឋ New Jersey ។ [11] សេចក្តីណែនាំត្រូវបានផ្តល់ជូនសមាជិករបស់មហាវិទ្យាល័យ 9000 នៅមន្ទីរសិក្សា 175 ទៅដោយនិស្សិតជាង 45.000 នាក់និងបានបញ្ចប់ការសិក្សាជំនាញនិងនិស្សិតចំនួនជាង 20.000 នាក់។ សាកលវិទ្យាល័យ Rutgers ត្រូវបានចាត់ទុកជាការ Ivy បានសាធារណៈរយៈពេលបង្កើតដើម្បីពិពណ៌នាអំពីសាកលវិទ្យាល័យសាធារណៈដែលផ្តល់ជូននូវអាកាសធាតុសិក្សាមួយដែលប្រៀបធៀបទៅនឹងថានៅក្នុងក្រុម Ivy League នោះទេ។ [12] សាកលវិទ្យាល័យនេះត្រូវបានទទួលស្គាល់ដោយសមាគមអាមេរិចកណ្តាលនៃមហាវិទ្យាល័យនិងសាលា [13] និងជា សមាជិកនៃគណៈកម្មាធិស្តីពីកិច្ចសហប្រតិបត្តិការស្ថាប័ន [14] សមាគមអាមេរិចសាកលវិទ្យាល័យ [15] និងសមាគមស្រាវជ្រាវសាកលវិទ្យាល័យ [16] អត្តពលិក, សាកលវិទ្យាល័យ Rutgers ប្រកួតក្នុងសន្និសិទធំដប់ដ៏ល្បីល្បាញនៅក្នុងកីឡាទាំងអស់។
ស្រុកព្រះនេត្រព្រះ
ស្រុកព្រះនេត្រព្រះជាស្រុកមួយស្ថិតនៅក្នុងខេត្តបន្ទាយមានជ័យ។ ស្រុកនេះមាន៨ឃុំ ៖៖
អូលីវីយ៉េ ជ្មីតហស្លេ
លោក អូលីវីយ៉េ ជ្មីតហស្លេ ជា​អភិបាល ព្រះសហគមន៏កាតូលិកភូមិភាគភ្នំពេញ ក្នុង ព្រះសហគមន៍កាតូលិកនៅប្រទេសកម្ពុជា។
ជីវប្រវត្តិ
លោក អូលីវីយ៉េ ជ្មីតហស្លេ កើត​នៅ​ថ្ងៃទី​២៦ ខែ​មិថុនា ឆ្នាំ​១៩៧០ នៅ​ទីក្រុង​ស្ត្រាសប៊ួក ប្រទេស​បារាំង។ លោក​ជា​កូន​របស់​លោក រ៉ូឡង់ ហ្ស៊ីលប៊ែរ ជ្មីតហស្លេ មុខ​របរ​ជីវ​គីមី​វិទូ និង​លោក​ស្រី គ្រីស្ទីន ម៉ារីម៉ាហ្គីរីត វ៉ាទែរ មុខ​របរ​ជា​មេ​ផ្ទះ ហើយ​លោក​មាន​បង​ប្អូន​បង្កើត​ចំនួន ៤​នាក់ (ស្រី​ម្នាក់) លោក​ជា​កូន​ច្បង​នៅ​ក្នុង​គ្រួសារ។
លោក អូលីវីយ៉េ ធ្លាប់​បាន​ទៅ​បម្រើ​ការងារ​ជា​អ្នក​ស្ម័គ្រចិត្ត​នៅ​ប្រទេស ជប៉ុន នៅ​ឆ្នាំ​១៩៩១​ដល់​ឆ្នាំ​១៩៩៤។
លោកបាន​ទទួល​អគ្គសញ្ញា​តែងតាំង​ជា​បូជាចារ្យ នៅថ្ងៃទី២៨​ ខែ​មិថុនា​ ឆ្នាំ​១៩៩៨ ​ក្នុង​គ្រួសារ​សាសនៈទូត​ក្រៅ​ប្រទេសនាទី​ក្រុង​ប៉ារីស។
លោក​បាន​មក​ដល់​ប្រទេស​កម្ពុជា នៅ​ថ្ងៃទី១០ ខែវិច្ឆិកា ​ឆ្នាំ​១៩៩៨ គឺប៉ុន្មាន​ខែ​ក្រោយ​បន្ទាប់​ពី​លោក​បាន​ទទួល​អគ្គ​សញ្ញា​តែង​តាំង​ជា​បូជាចារ្យ។ ការ​ឈាន​ជើង​មក​ដល់​ប្រទេស​កម្ពុជា​របស់​លោក​ឪពុក អូលីវីយ៉េ ។
នៅថ្ងៃទី២៤​ ខែ​ធ្នូ​ ឆ្នាំ​២០០៩​ លោក​ទទួល​បាន​ការ​ជ្រើសតាំង​ជា​អភិបាល​ឧបត្ថម្ភកៈ និង​ទទួល​អគ្គសញ្ញា​តែងតាំង​ជា​អភិបាល នៅ​ថ្ងៃ​ទី​២០ ខែ​មិថុនា ឆ្នាំ​២០១០។ លោក​ទទួល​មុខ​ងារ​ពេញ​សិទ្ធិ​ជាអភិបាល​ព្រះសហមន៍​ភូមិភាគ​ភ្នំពេញ នៅថ្ងៃទី០១​ ខែ​តុលា​ ឆ្នាំ​២០១០ បន្ត​ពី​លោក អេមីល ដេតម្យ។ លោក​អភិបាល អូលីវីយ៉េ ជ្មីតហស្លេ ត្រូវ​បាន​ព្រះករុណា​ព្រះបាទ​សម្តេច​ព្រះបរមនាថ នរោត្តម សីហមុនី ព្រះមហាក្សត្រ​នៃ​ព្រះរាជាណាចក្រ​កម្ពុជា សព្វ​ព្រះរាជ្យ​ហឫទ័យ ប្រោស​ប្រទាន​សញ្ញាតិ​ខ្មែរ​ជូន​លោក​នៅ​ថ្ងៃ​ទី​២៨ ខែ​មិថុនា ឆ្នាំ​២០១០។
អាទិច្ចវង្ស (ឥន្ទព័ទ្ធ)
ព្រះបាទអាទិច្ចវង្ស គឺជាព្រះបិតារបស់ព្រះថោងដែលទ្រង់សោយរាជ្យនៅនគរឥន្ទព័ទ្ធ នៅប្រទេសឥណ្ឌាកាលពីបុរាណ។ ក្នុងពង្សាវតារខ្មែរ ស្ដេចនេះទ្រង់បានបំបោះបង់ព្រះថោងចេញពីព្រះនគរ ទើបព្រះថោងភៀសព្រះកាយមកដល់នគរគោកធ្លក។ សព្វថ្ងៃនគរគោកធ្លកគឺប្រទេសខ្មែរ ហើយទ្រង់បង្កើតរាជវង្សមួយនៅខ្មែរ។
អូលីវីយ៉េ ជ្មីតហស្លេ
ជីវប្រវត្តិ
ដើម្បីការពារពី ជំងឺកូវីដ-១៩ លោកអភិបាល អូលីវីយ៉េ បានធ្វើការណែនាំដល់ កម្មវិធីសុខភាពព្រះសហគមន៍ ដើម្បីបង្កើតនូវវប្បធម៌ នៃការយកចិត្តទុកដាក់ក្នុងការថែទាំដល់អ្នកជំងឺ ដោយចេះ​អង្គុយលេងជាមួយអ្នកជំងឺ ស្តាប់ បង្កើតទំនាក់ទំនងផ្ទាល់ខ្លួន យល់ចិត្តគ្នា ដោយមានចិត្តអាណិតមេត្តា​ និងយល់អំពីការឈឺចាប់របស់គេ។
អាទិច្ចវង្ស (ឥន្ទព័ទ្ធ)
ឯកសារយោង
ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ក្សត្រនៃនគរឥន្ទព័ទ្ធចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:រាជវង្សព្រះថោង
កិន្នរ
កិន្នរ និង​កិន្នរី គឺ​ជា​សត្វ​ដែល​មាន​នៅ​ក្នុង​ព្រៃ​ហិមពាន្ត ដែល​មាន​រាង​កាយ​ផ្នែក​ខាង​លើ​ជា​មនុស្ស ខាង​ក្រោម​ជា​សត្វ​។ មាន​ស្លាប អាច​ហោះ​ហើរ​បាន​។ នៅ​ក្នុង​វចនានុក្រម​ខ្មែរ​ បាន​ផ្ដល់​និយម​ន័យ​ថា ​«​ឈ្មោះ​បក្សី​មួយ​ប្រភេទ ថា​មាន​រូប​ដូច​មនុស្ស មាន​ស្លាប​ហើរ​បាន​ មាន​និយាយ​តែ​ក្នុង​រឿង​បុរាណ​។» កណ្តាល|រូបភាពតូច|រូបសំណាកកិន្នរីនៅ [[វត្តព្រះកែវមរកត ​រាជធានីភ្នំពេញ (ប្រទេសកម្ពុជា)]]
រង្វង់ត្រីកោណមាត្រ
រង្វង់ត្រីកោណមាត្រ ឬ រង្វង់ឯកតា​គឺជារង្វង់ដែលមានកាំមានរង្វាស់ស្មើ ១ និង ផ្ចិតរបស់វាស្ថិតនៅត្រង់គល់ O (០, ០) ក្នុងតំរុយអរតូណរម៉េនៃប្លង់អឺគ្លីដ។ សមីការរង្វង់ត្រីកោណមាត្រ​ក្នុង​តំរុយអរតូណរមេ៖ ។
កិន្នរ
និយមន័យ
ពាក្យ «​កិន្នរ​» នេះ​សំដៅ​លើ​ពពួក​សត្វ​កិន្នរ​ទាំង​ឡាយ មាន​ទាំង​ញី មាន​ទាំង​ឈ្មោល និង​សំដៅ​កិន្នរ​ឈ្មោល​ផង​ដែរ ចំណែក​ឯ​​ពាក្យ «​កិន្នរី​» សំដៅ​លើ​កិន្នរ​ដែល​ជា​ភេទ​ញី​ តែ​មួយ​មុខ​ប៉ុណ្ណោះ​។
រង្វង់ត្រីកោណមាត្រ
អនុគមន៍ត្រីកោណមាត្រនៅលើរង្វង់ត្រីកោណមាត្រ
Unit circle|right|thumb|200px|រូបភាពនៃ​រង្វង់​ត្រីកោណមាត្រ​។ អថេរ t ជារង្វាស់[[មុំ]] តាង O (0, 0) ជាផ្ចិតនៃរង្វង់ក្នុងតំរុយអរតូណរមេ នៃ
កិន្នរ
និទាន​ជាតក
តាម​តំណាល​និទាន​​ថា កិន្នរ និង​កិន្នរី នេះ​អាស្រ័យ​នៅ​ក្នុង​ព្រៃ​ហិមពាន្ត ជើង​ភ្នំ​​កៃលាស ហើយ​ដែល​ជា​សត្វ​មួយ​ប្រភេទ​មាន​ប្រាកដ​នៅ​ក្នុង​សិល្បៈ​បុរាណ​ខ្មែរ ក៏​ដូច​ជា​​នៅ​ក្នុង​អក្សរ​សិល្ប៍​​ខ្មែរ ក៏​មាន​និយាយ​ដល់​ប្រភេទ​សត្វ​នេះដែរ​ ដូច​ជា​​រឿង​ព្រះសុធន​ នាង​កែវ​​មនោរាហ៍​ ជា​ដើម​។ល។
រង្វង់ត្រីកោណមាត្រ
អនុគមន៍ត្រីកោណមាត្រនៅលើរង្វង់ត្រីកោណមាត្រ
ឧបមាថាគេមានចំនុច M មួយនៅលើរង្វង់ត្រីកោណមាត្រដែលមានកូអរដោនេ (x, y) \,​ និង វ៉ិចទ័រ ។ ប្រសិនបើ ចំនួនពិត t ជារង្វាស់នៃមុំ ដូចនេះ
កិន្នរ
និទាន​ជាតក
នៅ​ក្នុង​ជាតក​វិញ នៅ​មាន​និយាយ​អំពី​រឿង​កិន្នរ​នេះ​ដែរ​។
ភ្នំសេមេរូ
ភ្នំសេមេរូ (Semeru) គឺជាភ្នំខ្ពស់ជាងគេនៅកោះជ្វា និងជាភ្នំភ្លើងដែលមានសកម្មភាពខ្លាំងក្លាមួយ។ វាក៏ត្រូវបានគេស្គាល់ថាជា ម៉ាហាមេរូ (មហាមេរុ) ផងដែរ។ វាដុះឡើងនៅឆ្នេរភាគខាងកើតកោះជ្វា។
កិន្នរ
ឈុត​របាំ
ឈុត​កិន្នរ ជា​សម្លៀកបំពាក់​របាំ​បុរាណ​ខ្មែរ ក្នុង​សម័យ​រជ្ជកាល​ព្រះរាជា​ស៊ីសុវត្ថិ​ច្នៃ​ឡើង​ពី​គ្រឿង​សម្ភារ​ឧបភោគ ។ ដែល​ត្រូវ​បាន​ចំណាយ​ពេល​ឌីហ្សាញ ។
រង្វង់ត្រីកោណមាត្រ
អនុគមន៍ត្រីកោណមាត្រនៅលើរង្វង់ត្រីកោណមាត្រ
តាមលក្ខណៈត្រីកោណមាត្រ
កិន្នរ
តន្ត្រី
នៅ​ក្នុង​ជីវភាព​រស់​នៅ​របស់​ប្រជា​ពលរដ្ឋ​ខ្មែរ គេ​តែង​ប្រដូច នារី​ក្រមុំ​ស្អាត ទៅ​នឹង​កិន្នរី ផង​ដែរ​៕ ឧទាហរណ៍ បទ កិន្នរ ភ្លេងការប្រពៃណី ភ្លេងខ្មែរ ឬថ្មីៗនេះបទចម្រៀង «​កិន្នរ​» ជាមួយតារាចំរៀង នៅឆ្នាំ ២០២១ ផលិត​ដោយ ក្លាបយ៉ាហ៊ែន ផង ។
រង្វង់ត្រីកោណមាត្រ
អនុគមន៍ត្រីកោណមាត្រនៅលើរង្វង់ត្រីកោណមាត្រ
ដូចនេះ
ភ្នំសេមេរូ
ប្រវត្តិនៃការផ្ទុះរបស់ភ្នំសេមេរូគឺវែងអន្លាយណាស់។ មានកំនត់ត្រាពីការផ្ទុះចំនួន៥៥រួចមកហើយ គិតតាំងពីឆ្នាំ ១៨១៨ (ដែល១០ដងក្នុងចំនោមនោះបង្កជាមហន្តរាយយ៉ាងធ្ងន់ធ្ងរ)។ ភ្នំសេមេរូស្ថិតក្នុងសភាពហៀបនឹងផ្ទុះតាំងពីឆ្នាំ ១៩៦៧ មកទល់បច្ចុប្បន្ន។ ពេលខ្លះមានបន្ទុះរៀងរាល់១០នាទីម្ដង។ ភ្នំសេមេរូត្រូវបានអ្នកទេសចរណ៍ឡើងមកជាទៀងទាត់។ ការឡើងភ្នំនេះជាការប្រថុយគ្រោះថ្នាក់។ លោកសូហុកហ្គីដែលជាអ្នកនយោបាយដ៏សកម្មនៅទសវត្សរ៍៦០ បានបាត់បង់ជីវិតនៅឆ្នាំ១៩៦៩ ដោយសារបានដកដង្ហើមស្រូបយកឧស្ម័នពុលខណៈពេលលោកកំពុងឡើងភ្នំសេមេរូនេះ។
រង្វង់ត្រីកោណមាត្រ
អនុគមន៍ត្រីកោណមាត្រនៅលើរង្វង់ត្រីកោណមាត្រ
រង្វង់ត្រីកោណមាត្រអាចកំនត់អោយយើងដឹងថាអនុគមន៍ស៊ីនុស និង កូស៊ីនុសជាអនុគមន៍ខួប ដែលផ្ទៀងផ្ទាត់ទំនាក់ទំនង៖
ភ្នំសេមេរូ
រឿងនិទាន
ភ្នំសេមេរូ យកឈ្មោះតាមភ្នំសុមេរុ ដែលជាភ្នំនៅកណ្ដាលលោកីយ៍ក្នុងរឿងនិទាននានារបស់ព្រះពុទ្ឋសាសនា។ តាមការតំនាល ភ្នំនេះត្រូវបានលើកយកមកពីឥណ្ឌា (រឿងតំនាលក្នុងសតវត្សរ៍ទី១៦របស់ជនជាតិជ្វា)។ ដើមឡើយវាត្រូវបានយកមកដាក់នៅភាគខាងលិចកោះទេ។ តែដោយវាបានធ្វើអោយកោះផ្អៀង វាក៏រំកិលខ្លួនបន្ដិចម្ដងៗមកខាងកើតវិញ។ ក្នុងដំនើរនេះវាបានផ្ដាច់ខ្លូនជាជំរៀកៗបង្កើតបានជាភ្នំតូចៗផ្សេងទៀត។ ការដាច់រិចរិលនៃជើងភ្នំបានធ្វើអោយភ្នំនេះញ័ររញ្ជួយហើយក៏បង្កជាបន្ទុះទៅ។
កិន្នរ
ឯកសារយោង
ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ជំនឿប្រជាប្រិយ
រង្វង់ត្រីកោណមាត្រ
អនុគមន៍ត្រីកោណមាត្រនៅលើរង្វង់ត្រីកោណមាត្រ
កណ្តាល
អង្កការបណ្តុះបណ្តាល​ និងអភិវឌ្ឍន៍
អង្កការបណ្តុះបណ្តាល​ និងអភិវឌ្ឍន៍ (ភាសាអង់គ្លេស: Training and Development Organization ហៅកាត់ថា TDO) បង្កើត ឆ្នាំ​២០០៥។
ប្រធាន អង្កការ លោក អុឹត សារ៉ុម
ប្រធានក្រុមប្រឹក្សាភិបាល លោក ខឹម វាសនា
ទិសដៅ ៖
១. ទាញយកប្រយោជន៍ឲ្យបាន ពីកិច្ចប្រតិបត្តិព្រះធម៌។
២. ដាំបណ្តុះ ចរិកសីលធម៌សង្គមឡើងវិញ។
៣.​ ដាំបណ្តុះ គ្រាប់ពូជប្រជាធិតេយ្យ។
អង្កការនេះដំណើរការដោយចុះទៅធ្វើវេទិកាតាមខេត្តមួយចំនួនក្នុងប្រទេសកម្ពុជា ដោយមានវាគ្មិន លោក​​ ខឹម វាសនា និងប្រធាន លោក អឹុត​ សារ៉ុម រួចយកមកចាក់ផ្សាយតាមវិទ្យុ អង្កការនេះដំណើរបាន៤ឆ្នាំ ពីឆ្នាំ២០០៥ រហូតដល់ ២០០៩។
សម្លេងអង្គការបណ្តុះបណ្តាល និងអភិវឌ្ឍន៍ TDO មានចាក់ផ្សាយទៅលើវិទ្យុចំនួន ៣ ៖
១. វិទ្យុ FM 90 Mhz ភ្នំពេញ ចាក់ផ្សាយរៀងរាល់សប្តាហ៍ ពីថ្ងៃច័ន្ធ ដល់ថ្ងៃ សៅ ពីម៉ោង ៧ ដល់ម៉ោង ៨ យប់ ហើយមានផ្សាយបន្តផ្ទាល់រៀងរាល់ថ្ងៃអាទិត្យ ចាប់ពីម៉ោង ៦ ដល់ម៉ោង ៨យប់។ ដោយផ្តល់ឱកាស អោយបងប្អូន ជនរួមជាតិ ចូលរួមបញ្ចេញមតិ ចោទជាសំនូរ និងរកដំណោះស្រាយ រាល់បញ្ហា ដែលមាននៅក្នុងសង្គមយើង។
២. វិទ្យុ FM 90.25 Mhz ឃ្លាំងមឿង ខេត្ត បាត់ដំបង ចាក់ផ្សាយរៀងរាល់សប្តាហ៍ ពីម៉ោង ៧ ដល់ម៉ោង ៨ យប់។
៣. វិទ្យុ FM 95.5 Mhz អង្គរដ្ឋា ខេត្តសៀមរាម ចាក់ផ្សាយរៀងរាល់សប្តាហ៍ ពីម៉ោង ៣ រសៀល ដល់ម៉ោង ៤។
កោះជ្វា
thumb|right|ទីតាំងកោះជ្វា thumb|right|ផែនទីកោះជ្វា កោះជ្វា ជាកោះមួយនៅប្រទេសឥណ្ឌូនេស៊ី ដែលរដ្ឋធានីចាការតាតាំងនៅ។ កោះជ្វាជាកោះដែលមានប្រជាជនរស់នៅច្រើនជាងគេបំផុត (១៣០លាននាក់ក្នុងឆ្នាំ២០០៦)។ កោះជ្វាក៏ជាតំបន់ដែលមានដង់ស៊ីតេប្រជាជនខ្ពស់ជាងគេលើលោកផងដែរ។ វាមានផ្ទៃដី ១២៦ ៧០០គ.ម២ ធំជាងគេលំដាប់ទី១៣។ កោះជ្វាកកើតពីពំនើងផ្នត់នៃភ្នំភ្លើង។ ជួរភ្នំភ្លើងមួយបង្កើតជាទ្រនុងពីខាងកើតទៅខាងលិចនៃកោះ។ កោះជ្វាមានភាសាសំខាន់ៗ៣ ដែលប្រជាជនភាគច្រើនអាចនិយាយ២ភាសាដោយមានភាសាឥណ្ឌូនេស៊ីជាភាសាទី២។ ប្រជាជនភាគច្រើនលើសលប់ជាមូស្លីម។ កោះជ្វាប្រជុំដោយវប្បធម៌ ជំនឿសាសនាដ៏សំបូរបែប។
ភូមិវិទ្យា
thumb|right|[[ភ្នំសេមេរូ និង ភ្នំប៊្រូមូ នៅកោះជ្វាភាគខាងកើត]] កោះជ្វាស្ថិតនៅចន្លោះកណ្ដាលរវាងកោះស៊ូម៉ាត្រាដែលនៅខាងលិចនិងកោះបាលីដែលនៅខាងកើត។ វាជាកោះធំជាងលើលំដាប់ទី១៣លើលោក។ វាមានផ្ទៃដី ១៣២ ០០០គ.ម២។ កោះជ្វាមានដើមកំនើតពីភ្នំភ្លើងស្ទើរទាំងស្រុង។ វាមានភ្នំមិនតិចជាង៣៨ទេ ដែលធ្លាប់ជាភ្នំភ្លើងរស់ បង្កើតបានជាទ្រនុងរត់ពីកើតទៅលិច។ ភ្នំភ្លើងដែលខ្ពស់ជាងគេនៅកោះជ្វាគឺភ្នំសេមេរូ (៣៦៧៦ម)។ ភ្នំភ្លើងដែលមានសកម្មភាពខ្លាំងជាងគេនៅកោះជ្វាក៏ដូចជានៅឥណ្ឌូនេស៊ីគឺភ្នំមេរ៉ាពី (២៩១៤ម)។ ភ្នំនិងខ្ពង់រាបទាំងឡាយខ័ណ្ឌចែកកោះជាតំបន់ដាច់ដោយឡែកពីគ្នាជាច្រើន ដែលអនុគ្រោះដល់ការដាំដុះស្រូវលិចទឹក។ ទន្លេដែលវែងជាងគេនៅកោះជ្វាគឺទន្លេបេងហ្គាវ៉ាន់សូឡូ (៦០០គ.ម)។ ទន្លេនេះមានប្រភពមកពីភ្នំភ្លើងឡាវូនៅភាគកណ្ដាលកោះ ហើយហូរទៅខាងជើងនិងខាងកើតចូលទៅក្នុងសមុទ្រជ្វា។
ប្រជាសាស្ត្រ
thumb|right|ភាគកណ្ដាលរដ្ឋធានី [[ចាការតា]] កោះជ្វាជាកោះដែលមានប្រជាជនច្រើនជាងគេនៅឥណ្ឌូនេស៊ី(ប្រមាណ៦២%នៃប្រជាជនសរុប) និងជាកោះដែលមានប្រជាជនរស់នៅច្រើនជាងគេលើពិភពលោក។ វាមានប្រជាជនរស់នៅជាង១៣០លាននាក់ និងមានដង់ស៊ីតេប្រជាជន ១០២៦នាក់/គ.ម២។ ប្រហែល៤៥%នៃប្រជាជនឥណ្ឌូនេស៊ីជាជនជាតិជ្វា។
តាំងពីទសវត្សរ៍ឆ្នាំ៧០ រដ្ឋាភិបាលឥណ្ឌូនេស៊ីបានដំនើរការកម្មវិធីប្ដូរទីលំនៅប្រជាជនកោះជ្វាទៅកាន់កោះផ្សេងៗទៀត​ដែលមិនសូវមានមនុស្សរស់នៅ។ កម្មវិធីផ្ដល់លទ្ឋផលចំរុះ រួមមានជំលោះរវាងអ្នកស្រុកនិងអ្នកចូលមកតាំងទីលំនៅថ្មីផងដែរ។
ជាតិសាសន៍និងភាសា
ខុសពីកោះធំៗដទៃទៀតនៅឥណ្ឌូនេស៊ី ទោះបីជាវាមានប្រជាជនច្រើនកុះករក្ដី កោះជ្វាហាក់ដូចជាមានភាពស្មើសាច់នៃជាតិសាសន៍។ មានតែជនជាតិ២ទេដែលជាជនជាតិដើមរបស់កោះនេះ គឺជនជាតិជ្វានិងជនជាតិស៊ុនដា។ ជនជាតិទី៣ដែលមករស់នៅកោះជ្វាភាគខាងកើតតាំងពីសតវត្សរ៍ទី១៨គឺជនជាតិម៉ាឌូរ៉ា ដែលដើមឡើយរស់នៅកោះម៉ាឌូរ៉ានៅទិសឦសានកោះជ្វា។ ជនជាតិជ្វាមានប្រមាណ២ភាគ៣នៃប្រជាជនលើកោះ ខណៈជនជាតិស៊ុនដាមាន២០% និងជនជាតិម៉ាឌូរ៉ាមាន១០%។
thumb|250px|ភាសាដែលគេនិយាយនៅកោះជ្វា (ភាសាជ្វាត្រូវបានបង្ហាញជាពណ៌ស)
ភាសាសំខាន់ៗទាំង៣គឺ ភាសាជ្វា ភាសាស៊ុនដា និង ភាសាម៉ាឌូរ៉ា។ ភាសារាយរងដទៃទៀតមាន ភាសាបេតាវី (ជាគ្រាមភាសាម៉ាឡេមួយ) ភាសាអូស៊ីងនិងភាសាតេងហ្គើ (ប្រហាក់ប្រហែលនឹងភាសាជ្វា) ភាសាបាឌ្វី(ប្រហាក់ប្រហែលនឹងភាសាស៊ុនដា) ភាសាកាងហ្គៀន(ប្រហាក់ប្រហែលនឹងភាសាម៉ាឌូរ៉ា) និង ភាសាបាលី។ ប្រជាជនមួយភាគធំក៏និយាយភាសាឥណ្ឌូនេស៊ីជាភាសាទី២ផងដែរ។
សាសនា
ច្រើនជាង៩០%នៃប្រជាជនកោះជ្វាជាមូស្លីម។ មានក្រុមអ្នកកាន់ព្រហ្មញ្ញសាសនាតូចៗនៅទូទាំងកោះផងដែរ ដែលសហគមន៍ធំរបស់ពួកគេមាននៅឆ្នេរភាគខាងកើតក្បែរកោះបាលី។ ក្រុមអ្នកកាន់គ្រឹស្តសាសនាច្រើនមាននៅទីក្រុងធំៗ។ អ្នកកាន់គ្រឹស្តសាសនានិកាយរ៉ូម៉ាន់កាតូលិកតឹងរឹងមាននៅភាគខាងត្បូងនៃកោះ។ អ្នកកាន់ព្រះពុទ្ឋសាសនាមាននៅទីក្រុងធំៗផងដែរ ដែលភាគច្រើនជាជនជាតិឥណ្ឌូនេស៊ីដើមកំនើតចិន។ រដ្ឋធម្មនុញ្ញរបស់ឥណ្ឌូនេស៊ីបានទទួលស្គាល់សាសនាផ្លូវការចំនួន៦។
កោះជ្វាធ្លាប់ជាទីប្រជុំនៃសាសនានិងវប្បធម៌។ ឥទ្ឋិពលពីឥណ្ឌា បាននាំមកនូវព្រហ្មញ្ញសាសនានិកាយសិវៈ និងព្រះពុទ្ឋសាសនា ដែលបានចាក់ឬសយ៉ាងជ្រៅក្នុងសង្គមកោះជ្វា លាយឡំជាមួយប្រពៃណីនិងវប្បធម៌ដ៏សំបូរបែប។ ឥស្លាមសាសនាដែលមកក្រោយជាបណ្ដើរៗបានជំនួយទីកន្លែងរបស់សាសនា​ទាំង២មុននេះ។
ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:កោះរបស់ឥណ្ឌូនេស៊ី
អក្សរខ្មែរ
រូបភាពធំ|អក្សរខ្មែរដែលជាចំណងជើងក្នុងការដាក់បង្ហាញ រូបភាពតូច|អក្សរខ្មែរដែលបង្ហាញពីពពួក អ(ក្រហម) និង ពពួក អ៊(ខៀវ) អក្សរខ្មែរ គឺជាអក្សរស្ថិតនៅប្រភេទអក្សរអាប៊ូហ្គីដាដែលប្រើសម្រាប់សរសេរជាភាសាខ្មែរដែលភាគច្រើនត្រូវបានប្រើប្រាស់នៅក្នុងប្រទេសកម្ពុជា អក្សរខ្មែរមានឥទ្ធិពលនៅតាមបណ្ដាប្រទេសជិតខាងមួយចំនួន(ដូចជា ប្រទេសថៃ, ប្រទេសឡាវ) ដែលពួកគេតែងតែហៅអក្សរខ្មែរថា អក្សរខម។ អក្សរខ្មែរមានប្រព័ន្ធទម្រង់សរសេរពីឆ្វេងទៅស្តាំក្នុងការសរសេរពាក្យក្នុងប្រយោគ ឬ​ឃ្លាចំនួន។ ពីបុរាណមកអក្សរខ្មែរមានតួព្យញ្ជនៈចំនួន ៣៥តួ (ដូចជា ឝ , ឞ ) ដែលគេសរសេរសំំំរាប់ភាសាបាលីសស្ក្រឹត ប៉ុន្តែតួអក្សរខ្មែរសម័យទំនើបប្រើតែ ៣៣តួតែប៉ុណ្ណោះ តួអក្សរនីមួយៗតំណាងឱ្យសំឡេងព្យញ្ជនៈរួមជាមួយនឹងស្រៈដែលមានស្រាប់ទាំងពពួក អ និង អ៊ ក្នុងការនិយាយភ្ជាប់សំំំឡេងនិងការនិយាយឲ្យកាន់តែប្រសើរជាងមុន។ មានតួស្រៈឯករាជ្យមួយចំនួន ប៉ុន្តែសំឡេងស្រៈត្រូវបានតំណាងជាទូទៅថាជាស្រៈនិស្រ័យ សញ្ញាបន្ថែមដែលអមជាមួយតួព្យញ្ជនៈ និងបង្ហាញពីសំឡេងស្រៈដែលត្រូវបញ្ចេញបន្ទាប់ពីព្យញ្ជនៈនោះ (ឬព្យញ្ជនៈចង្កោម)។ ស្រៈដែលពឹងផ្អែកភាគច្រើនមានការបញ្ចេញសំឡេងពីរផ្សេងគ្នា អាស្រ័យក្នុងករណីភាគច្រើនលើស្រៈដែលមានដើមនៃព្យញ្ជនៈដែលពួកគេត្រូវបានបន្ថែម។  អក្សរខ្មែរក៏មានលេខសម្គាល់មួយចំនួនផងដែរ ដែលត្រូវបានប្រើដើម្បីបង្ហាញពីការកែប្រែបន្ថែមទៀតនៅក្នុងការបញ្ចេញសំឡេង។ អក្សរមួយនេះក៏រួមបញ្ចូលលេខ និងសញ្ញាវណ្ណយុត្តិរបស់អក្សរផងដែរ។
អក្សរខ្មែរ
រូបភាពតូច|សិលាចារឹកអក្សរខ្មែរក្នុងប្រាសាទអង្គរវត្ត អក្សរខ្មែរ គឺជាអក្សរប្រើសម្រាប់សរសេរភាសាខ្មែរ ដែលជាភាសាផ្លូវការរបស់ប្រទេសកម្ពុជា ។ អក្សរខ្មែរក៏ប្រើសម្រាប់សរសេរភាសាបាលីនៅពិធីបុណ្យព្រះពុទ្ធសាសនារបស់កម្ពុជានិងថៃផងដែរ។ អក្សរខ្មែរត្រូវបានប្រែប្រួលពីអក្សរបល្លវៈ ជាអក្ខរក្រមនៃហ្គ្រេនតាដែលបានមកពីអក្សរព្រហ្មីដែលត្រូវបានគេប្រើនៅភាគខាងត្បូងប្រទេសឥណ្ឌានិងអាស៊ីអាគ្នេយ៍ក្នុងអំឡុងពេលសតវត្សទី ៥ និងទី ៦។ សិលាចារឹកចាស់ជាងគេ ដែលអាចកំណត់បានជាភាសាខ្មែរត្រូវបានរកឃើញនៅ ស្រុកអង្គរបុរី ខេត្តតាកែវនៅភាគខាងត្បូងរាជធានីភ្នំពេញ និងមានកាលបរិច្ឆេទចារក្នុងអំឡុងឆ្នាំ៦១១។ បច្ចុប្បន្ន អក្សរខ្មែរសម័យទំនើបមានភាពខុសគ្នាពីទំរង់គំរូ ដែលគេរកឃើញនៅលើសិលាចារឹកនៃប្រាសាទអង្គរ។ អក្សរថៃ និងឡាវត្រូវបានកម្លាយចេញពីទំរង់ចាស់នៃអក្សរខ្មែរ។
ព្យញ្ជនៈ
អក្សរ ​ឬ​អក្ខរៈ អាច​ហៅ​បាន​ម្យ៉ាង​ទៀត​ថា “វណ្ណៈ” មាន​ចែក​ជា​បី​ក្រុម​គឺ ៖
១-ព្យញ្ជនៈ មាន ៣៣ តួ ។
២-ស្រៈ​ពេញ​តួ ១២ តួ ។
៣-ស្រៈ​និស្ស័យ​ពី​មុន​​មាន ២១ តែ​ត្រូវ​បន្ថែម ៧ ទៀត​បាន​ទៅ​ជា​ ២៨​ តួ បើ​គិត​ទាំង​សំឡេង ។ តែ​បើ​គិត​តែ​រូប​មាន​ ២៧ តួ ព្រោះ​​ស្រៈ (អ) មាន​នៅ​គ្រប់​ព្យញ្ជនៈ​ទាំង​ឃោសៈ​ទាំង​អឃោសៈ ។
១-​ព្យញ្ជនៈ
ព្យញ្ជនៈ​ទាំង​ ៣៣​ តួ ត្រូវ​រាប់​តាម​លំដាប់​ពី​ដើម​ដល់​ចប់៖
ក​ខ​គ​ឃ​ង
ច​ឆ​ជ​ឈ​ញ
ដ​ឋ​ឌ​ឍ​ណ
ត​ថ​ទ​ធ​ន
ប​ផ​ព​ភ​ម
២-ជើង​ព្យញ្ជនៈ
ព្យញ្ជនៈ​ប្រៀប​បាន​នឹង​មនុស្ស​ដែរ​ គឺ​មាន​សក់ (៊) មាន​តួ​ខ្លួន (ក) ​មាន​ជើង (្ក) ។ រូប​នៃ​ជើង​ព្យញ្ជនៈ​មាន​ទ្រង់​ទ្រាយ​ដូច​គ្នា​នឹង​តួ​អង្គ​ព្យញ្ជនៈ​ដែរ ប៉ុន្តែ​គ្រាន់​តែ​តូច​ជាង​តួ និង​ពុំ​មាន​”សក់”ទេ ។ ខាង​ក្រោម​នេះ គឺ​ជើង​ព្យញ្ជនៈ (Consonnes souscrites)​ ។
្ក ្ខ ្គ ្ឃ ្ង, ្ច ្ឆ ្ជ ្ឈ ្ញ , ្ដ ្ឋ ្ឌ ្ឍ ្ណ , ្ត ្ថ ្ទ ្ធ ្ន ​, ្ប ្ផ ្ព ្ភ ្ម , ្យ ្រ ្ល ្វ ្ស ្ហ ្ឡ ្អ
របៀប​សរសេរ ជើង​ព្យញ្ជនៈ ភ្ជាប់​ជា​មួយ​តួ​ព្យញ្ជនៈ ដូច​ខាង​ក្រោម​ ៖
ក្ខ​ខ្ខ​គ្គ​ឃ្ឃ​ង្ង ច្ច​ឆ្ឆ​ជ្ជ​ឈ្ឈ​ញ្ញ ដ្ត​ឋ្ឋ​ឌ្ឌ​ឍ្ឍ​ណ្ណ ត្ត​ថ្ថ​ទ្ទ​ធ្ធ​ន្ន ប្ប​ផ្ផ​ព្ព​ភ្ភ​ម្ម យ្យ​រ្រ​ល្ល​វ្វ​ ស្ស​ហ្ហ​ឡ្ឡ​អ្អ
អ្នក​ប្រាជ្ញ​ជំនាន់​មុន​ចែង​ថា ស្រៈ​ពេញ​តួ​មាន ១៥ តួ ដោយ​រាប់​យក​ អ អា មក​បញ្ចូល​ផង ។ ប៉ុន្តែ​អ្នក​ប្រាជ្ញ​បច្ចុប្បន្ន​លោក​ដក​យក​ “អ” និង “អា” នេះ​ចេញ​ពី​ប្រព័ន្ធ​ស្រៈ​ពេញ​តួ ព្រោះ​លោក​យល់​ថា​​ “អ” គឺ​ជា​ព្យញ្ជនៈ ដែល​ត្រូប​រាប់​បញ្ចូល​ទៅ​ក្នុង​ក្រុម​ព្យញ្ជនៈ ទាំង​៣៣​ តួ​នោះ​វិញ ។ ឯ “អា” គឺ​តួ​ព្យញ្ជនៈ​បំបែក ​យក​តួ ​​​​​​​​​ “ អ” មក​ផ្សំ​ជា​មួយ​ស្រៈ “ ា ” ដូច្នេះ​ស្រៈ​ពេញ​តួ​បច្ចុប្បន្ន​នេះ មាន​តែ ១៣​តួ​ទេ គឺ ឥ​ ឦ​ ឧ ​ឩ ឪ ឫ ឬ ឭ ឮ ឯ ឰ ឱ ឳ ។ ចំពោះ​អស់​លោក​អ្នក​ប្រាជ្ញ​ខ្លះ​ទៀត​យល់​ថា ​ក្នុង​ចំណោម​ស្រៈ​ពេញ​តួ​ទាំង​១៣​នេះ ស្រៈ ឩ គេ​មិន​សូវ​ប្រើ​ទេ ដូច្នេះ​ គួរ​រាប់​យក​ត្រឹម​តែ ១២ តួវិញ ព្រោះ​សព្វ​ថ្ងៃ​គេ​ប្រើ​ស្រៈ​ពេញ​តួ ឩ នេះ​តែ​ពាក្យ “ព្រះ​ឩរូ” មួយម៉ាត់​គត់ ដែល​មាន​នៅ​ក្នុង​ពាក្យ “ រាជ​ស័ព្ទ ” មាន​ន័យ​ថា “​ ភ្លៅ​ស្ដេច ” ។
៤-ស្រៈ​និស្ស័យ
writed by : Seila Oudom
ឯកសារយោង
ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ភាសាខ្មែរ
ប្រាសាទត្រាវ
ប្រាសាទត្រាវមានទីតាំងស្ថិតនៅក្នុង ភូមិគោកដូង ឃុំគោកដូង ស្រុកអង្គរជុំ ខេត្តសៀមរាប ចំងាយ៤០គីឡូម៉ែត្រពីទីរួមខេត្តសៀមរាប។ ប្រាសាទត្រាវសាងបែរមុខទៅទិសខាងកើត ស្ថិតនៅលើទីទួលមួយដោយមានកសិណទឹក ព័ទ្ធជុំវិញ និងជ្រកពីក្រោមរុក្ខា ចោលម្លប់ត្រឈឹងត្រឈៃ។ នៅពីមុខប្រាសាទ មានផ្លូវចូលមានជណ្តើរខ្លោងទ្វារ និងមានរូបសំណាក​តោទ្វារ១គូ​ដែល​នៅ​សល់​តែដងខ្លួនប៉ុណ្ណោះ ឯក្បាលត្រូវជនទុច្ចរិត លួចដាប់យកទៅបាត់។ នៅតាមជញ្ជាំងក៏មានក្បូរក្បាច់រចនា លើថ្មភក់ យ៉ាងវិចិត្រ ប៉ុនែ្តបានជ្រុះរប៉ាត់រប៉ាយរបេះក្បាច់ ដោយសារ​តែសង្រ្គាម​អូសបន្លាយ ខ្វះកិច្ចអភិរក្ស និងត្រូវឈ្មួញរកស៊ីជួញក្បាលអ្នកតាចាំតែបំផ្លាញគ្មានស្រណោះ។  តាមការពិនិត្យល្អិតល្អន់ទៅប្រាសាទនេះ នៅតែរក្សាបានលក្ខណៈស្ថាបត្យកម្មខែ្មរសុទ្ធសាធ ប៉ុនែ្តពុំដឹងថា បានកសាងនៅក្នុងរជ្ជកាលសេ្តចអង្គណាឡើយ គ្រាន់តែឭតាមរយៈការតំណាលតៗ គ្នាប៉ុណ្ណោះថា កកើតឡើងនៅដើមសម័យអង្គរ បើគិតទៅមានអាយុជាង ១ពាន់ឆ្នាំហើយ ។
សូមមើលផងដែរ
ត្រាវ
ភ្នំមេរ៉ាពី
ភ្នំមេរ៉ាពី ជាភ្នំភ្លើងមានរាងជាកោន ស្ថិតនៅព្រំប្រទល់ខេត្តជ្វាកណ្ដាលនិងខេត្តយុហ្គយ៉ាហ្គារតា (ប្រទេសឥណ្ឌូនេស៊ី)។ វាជាភ្នំភ្លើងដែលមានសកម្មភាពខ្លាំងក្លាមមួយនៅឥណ្ឌូនេស៊ី ដែលបានផ្ទុះជាញឹកញាប់តាំងពីឆ្នាំ ១៥៤៨។ ឈ្មោះរបស់វាបើបកប្រើជាភាសាខ្មែរមានន័យថា ភ្នំអគ្គី។ គេអាចសង្កេតឃើញមានផ្សែងហុយចេញពីកំពូលរបស់វាមិនតិចជាង ៣០០ថ្ងៃក្នុងមួយឆ្នាំទេ។ បន្ទុះជាច្រើនដងរបស់វាបានបង្កជាគ្រោះមហន្តរាយយ៉ាងធ្ងន់ធ្ងរ។ ជាក់ស្ដែង ឧស្ម័នក្ដៅដែលកើតពីបន្ទុះដ៏ធំមួយក្នុងឆ្នាំ២០០៤ បានធ្វើអោយមនុស្ស៤៣នាក់បាត់បង់ជីវិត។ បន្ទុះដោយឡែកមួយទៀតក្នុងឆ្នាំ២០០៦ បានបង្កជារញ្ជូយដីនៅខេត្តយុហ្គយ៉ាហ្គារតា។
ភ្នំមេរ៉ាពីជាភ្នំភ្លើងក្មេងជាងគេក្នុងចំនោមបន្ដុំភ្នំភ្លើងនៅភាគខាងត្រូងកោះជ្វា។ វាស្ថិតនៅចំពីលើតំបន់ជំនួបដែលផ្លាកឥណ្ឌូអូស្ត្រាលីរំកិលចូលទៅក្រោមផ្លាកអឺរ៉ាស៊ី។ ការសិក្សាពីថ្មបានបញ្ជាក់ថាវាបានចាប់កំនើតតាំងពី៤០០០០០ឆ្នាំមុន។ ជាធម្មតាមានបន្ទុះតូចៗរៀងរាល់២ទៅ៣ឆ្នាំម្ដង និងបន្ទុះធំៗរៀងរាល់១០ទៅ១៥ឆ្នាំម្ដង។ បន្ទុះដែលបណ្ដាលអោយមានការបាត់បង់ជីវិតមនុស្សមានបន្ទុះឆ្នាំ ១០០៦ ១៧៨៦ ១៨២២ ១៨៧២(បន្ទុះដ៏ខ្លាំងក្លាជាងគេប្រវត្តិសាស្ត្រថ្មីៗនេះ) និងឆ្នាំ ១៩៣០។ បន្ទុះក្នុងឆ្នាំ១០០៦ បានធ្វើអោយកោះជ្វាទាំងមូលគ្របដណ្ដប់ដោយផេះ។ បន្ទុះនេះត្រូវបានគេនិយាយថាបានធ្វើអោយរាជាណាចក្រហីនឌូនៃម៉ាតារ៉ាមដួលរលំ។
ធនធានដែលមិនកកើតឡើងវិញ
ធនធានដែលមិនកកើតឡើងវិញ គឺ​ជាប្រភព​ធនធាន​ធម្មជាតិ ដែល​ត្រូវ​បាន​ប្រើប្រាស់​​យ៉ាង​​លឿន​​ជាង​ការ​បង្កើត​ឡើង​វិញ​របស់ធម្មជាតិ។ វាមិន​អាច​កកើត ឬ​ត្រូវ​បាន​ផលិត​ឡើង​វិញ នៅ​លើ​ក្នុង​អត្រា​មួយ​ដែល​អាច​ផ្គត់ផ្គង់​ដល់​ការ​ប្រើប្រាស់​យ៉ាង​ឆាប់រហ័ស​របស់​មនុស្ស​ បាន​នោះ​ទេ។ នៅ​ពេល​ដែល​គេ​ប្រើវាអស់​ ពេល​នោះ​តម្រូវ​ការ​នា​ពេល​អនាគតនឹង​​ត្រូវ​បាន​កាត់ផ្ដាច់​។ យើង​ក៏​ត្រូវ​ពិចារណា​ផង​ដែរថា​ ​ធនធានដែលមិនកកើតឡើងវិញ​ គឺ​ជា​ធនធាន​ដែល​ត្រូវ​បាន​គេ​ប្រើ​ប្រាស់​លឿន​ជាង​កម្រិត​ដែល​ធម្មជាតិ​អាច​បង្កើត​ឡើង​វិញ​។ ឥន្ធនៈ​ផូស៊ីល (ដូច​ជា ធ្យូង​ថ្ម, ប្រេងកាត និងឧស្ម័ន​ធម្មជាតិ)​, ប្រភេទ​នៃ​ថាមពល​​នុយ​ក្លេ​អ៊ែ​រ (អ៊ុយ​រ៉ា​ញ៉ូ​ម) និង​​សិលាដែលជ្រាប​ទឹក​បាន​​ គឺ​ជា​ឧទាហរណ៍នៃ​​​ធនធានដែលមិនកកើតឡើងវិញ។ ធនធាន​ដូច​ជា ឈើហុប​ (នៅ​ពេល​ប្រមូល​ផល​ប្រកបដោយ​និរន្ត​ភាព​) ឬ លោហៈ (ត្រូវ​ដែល​អាចកែ​ច្នៃ​បាន) ត្រូវ​បាន​ចាត់​ទុក​ជា ធនធាន​ដែល​ក​កើតឡើងវិញ។
ពុទ្ធ​សាសនា​ហីនយាន
ពុទ្ធសាសនាថេរវាទ ទើបសមរម្យ ពាក្យហីនយានជាពាក្យដែលពួកអ្នកកាន់ពុទ្ធសាសនាមហាយានហៅ តែអ្នកកាន់សាសនាពុទ្ធសាសនាថេរវាទមិនដែលទទួលយកទេ។
កូនសោរ
កូនសោរ​ គឺ​ជាវត្ថុ​សំរាប់​បើក​ឬ​បិទ​គន្លឹះសោរ។ កូនសោរ​គឺ​មាន​ច្រើន​ប្រភេទ​ ដែល​ជា​ឧទាហរណ៏ គឺ​ប្រើ​សំរាប់​បើក​ទ្វារ​រថយន្ដ​ លើស​ពី​នោះ​ វា​ក៍​ត្រូវ​បាន​ប្រើប្រាស់​សំរាប់​បញ្ឆេះ​រថយន្ដ និង​គ្រឿង​យន្ដ​ដទៃ​ទៀ​ត​ផង​ដែរ។
យើង​ដាក់​កូន​សោរ​ចូល​ទៅ​រន្ធ​ប្រហោង​សោរ​ដើម្បី​ដោះ​សោរ​។
កូនសោរ​ដែល​អាច​ចាក់បាន​មេ​សោរ​ច្រើន​ ហៅ​ថា​មេ​ចង្កឹះសោរ​។
ប្រវត្ដិ
កូនសោរ​ត្រូវ​បាន​បង្កើត​ឡើង​ដោយ ​Theodore of Samos នៅ​ក្នុង​សតវត្សន៏​ទី​៦។
អម្ពរ ទេវី
អម្ពរ ទេវី (កើតនៅក្នុងឆ្នាំ 1970) ជាតារាសម្តែងរបស់ខ្មែរយ៉ាងសកម្មនៅក្នុងទស្សវត្សរ៍ឆ្នាំ១៩៧០។ ក្នុងរយៈពេលនៃអាជីពរបស់នាង នាងបានសម្តែងក្នុងខ្សែភាពយន្តជាច្រើន ចាប់តាំងពីក្នុងខ្សែភាពយន្តមួួយដែលមានចំណងជើងថា musical skits. អាជីព​របស់​នាង​បាន​ចាប់​ផ្តើ​ម​នៅ​ក្នុង​ឆ្នាំ ១៩៨៨ ជាមួយ​នឹង​តារា​ស​ម្តែ​ង​គូ​របស់​នាង​លោក​សម វិជ្ជា ។ បន្ទាប់ពីសម វិជ្ជាស្លាប់បាត់នៅក្នុងឆ្នាំនោះ អម្ពរ ទេវី ភាគច្រើនត្រូវបានគេផ្គូរជាមួយនិងតារាសម្តែងដ៏ល្បីឈ្មោះគឺលោក Tep Rindaro។
ជីវប្រវត្តិ
អម្ពរ ទេវី កើតនៅក្នុងឆ្នាំ ១៩៧០។ នាងជាកូនពៅនៅក្នុងក្រុមគ្រួសារដែលមានបងប្អូន ៥នាក់។ ខ្សែភាព​យន្ត​ជា​លើក​ដំបូង​របស់​នាង​ត្រូវ​បាន​គេ​ចេញ​ផ្សាយ​នៅ​ក្នុង​ឆ្នាំ ១៩៨៨ សហ​ស​ម្តែ​ង​ដោយ​លោក​សម វិជ្ជាំ អតីតសហតារា​របស់​នាង​។ នាង​បាន​បញ្ចប់​ថ្នាក់​ទី ១២ នៅ​វិទ្យាល័យ​បាក់​ទូក​វិចិត្រ​សិល្បៈ​ក្នុង​ឆ្នាំ ១៩៨៩។ បន្ទាប់​មក​នាង​បាន​រៀបការ​ជាមួយ​ពេជ្រ ភិរុណ ដែល​ក៏​ជា​តារា​ស​ម្តែ​ង​ពី​ជំនាន់​របស់​នាង​នៅ​ក្នុង​ខែ​តុលា​ឆ្នាំ ១៩៩២ ។
អាជីព
បន្ទាប់ពី​អា​ពា​ហ៍​ពិពាហ៍​ ​ទេវី​បាន​បន្ត​ធ្វើ​សកម្ម​ភាព​លើ​ខ្សែ​ភាពយ​ន្ដ​ជា​ច្រើន​ទៀត​ដែល​ភាគ​ច្រើន​មាន​សហ​តារា​របស់​នាង គឺលោក ទេព រិនដារ៉ូ ។ គួរកត់សម្គាល់​ថា​ប្រជាប្រិយភាព​របស់​នាង​កាលពីមុននាង​គ្រាន់​តែ​ជា​តារាភាព​យ​ន្ដ​ធម្មតា​ក្រោយមកក៏ក្លាយទៅ​ជា​តារា​ភាព​យន្តដ៏ល្បីល្បាញ​ក្នុង​ពេល​តែ​ពីរបីឆ្នាំ​មក​ហើយ​។ ខ្សែ ​ភាព​យ​ន្ដ​ថ្មី​ដែល​បាន​ចេញ​ផ្សាយ​ជា​រៀង​រាល់​ក្នុង​និង​ក្រៅ​ប្រទេស ​គឺទេវី​មានវត្តមាននៅក្នុងនោះដែរ ហើយ​គាត់​តែងតែ​តួឯក​ក្នុងវីដេអូ​ភាពយន្ត​ឬ​តន្ត្រី​។ អ្នក​រាល់​គ្នា​បាន​ចាប់​ផ្តើ​ម​ដឹង​របស់​នាង​ដែល​ភាគច្រើន​ជា​ក្មេង​ស្រី​វ័យ​ក្មេងនិង​ស្អាត​។
ប្រទេស​កម្ពុជា​មិនមានសន្តិភាពទាំងស្រុងទេនៅ​ដើម​ទសវត្សរ៍​ឆ្នាំ 1990 ។ សង្គ្រាមនៅតែ​បន្តកើតឡើង​នៅ​ក្នុង​កន្លែង​មួយ​ចំនួន​នៅ​ក្នុង​ប្រទេស​នេះ​។ ប្រជាជន​កម្ពុជា​ទាំងអស់​គឺ​នៅ​តែ​​ក្រីក្រខ្លាំង​និង​មានតម្រូវការខ្ពស់ ​ដូច្នេះ​ ផលិតកម្ម​កម្សាន្ត​ខ្មែរ​និង​សិល្បៈ​ស​ម្តែ​ង​ត្រូវ​មិនមាននៅក្នុងការគិត​របស់​ប្រជាជន​កម្ពុជា "នៅ​ពេល​នោះ​ទេ។ ខ្សែភាពយន្ត ​ខ្មែរ​ភាគ​ច្រើន​ត្រូវ​បាន​គេ​​លក់​ទៅ​ក្រៅ​ប្រទេស​ដើម្បី​ឱ្យ​ប្រជាជន​ កម្ពុជា​មួយ​ចំនួន​ដែល​បាន​រត់​គេច​ខ្លួន​ពី​ប្រទេស​នេះ​ក្នុង​ដើម​ទសវត្សរ៍ ​ឆ្នាំ 1980 ។ cinematography ផលិតកម្ម​និង​ខ្សែ​ភាព​យន្ត​ខ្មែរ​ត្រូវ​បាន​គេ​បុព្វកាល​ខ្លាំង​ណាស់​។ ដូច្នេះ ​ផលិតកម្ម​ភាពយន្ត​ខ្មែរ​ក៏​មិន​ទំនើប​គ្រប់​គ្រាន់​ដើម្បី​ប្រកួត​ប្រជែង​ ជាមួយ​ខ្សែភាពយន្ត​បរទេស​ពី​ប្រទេស​ថៃ​ឥណ្ឌា​និង​ហុងកុង​។ ប្រជាជន​កម្ពុជា​ក្នុង​ស្រុក​នឹង​មើល​ថៃ​ឥណ្ឌា​ឬ​ខ្សែ​ភាព​យ​ន្ដ​របស់​ចិន​ជា​ជាង​ខ្សែភាពយន្ត​ខ្មែរ​។ មាន ​តែ​ប្រជាជន​កម្ពុជា​ដែល​រស់នៅ​ក្រៅ​ប្រទេស​បាន​មើល​ខ្សែ​ភាព​យន្ត​ខ្មែរ​ឬ​ វីដេអូ​តន្ត្រី​ដោយ​សារ​តែ​ពួក​គេ​បាន​ខក​ខាន​ក្នុង​ប្រទេស​កម្ពុជា​ហើយ​ដែល ​ជា​មធ្យោបាយ​តែ​មួយ​គត់​ដែល​ពួក​គេ​អាច​មើល​ឃើញ​ប្រទេស​កម្ពុជា​។ ដែល ​បាន​រង​ផល​ប៉ះ​ពាល់​ផលិតកម្ម​ខ្សែ​ភាព​យន្ត​ខ្មែរ​ក្នុង​ស្រុក​យ៉ាង​ខ្លាំង ​ថា​ភាគ​ច្រើន​នៃ​ក្រុម​ហ៊ុន​ផលិត​ខ្សែ​ភាព​យ​ន្ដ​ខ្មែរ​មាន​ទៅ​ចេញ​ពី​ អាជីវកម្ម​ឬ​បញ្ឈប់​ការ​ផលិត​ខ្សែ​ភាព​យ​ន្ដ​។ដោយ ​ឆ្នាំ 1994 ដោយ​សារ​តែ​តម្រូវ​ការ​រដ្ឋាភិបាល​ឧស្សាហកម្ម​ភាពយន្ត​កម្ពុជា​ថ្មី​ យុត្តិធម៌​បាន​មក​ជា​ថ្មី​ម្តង​ទៀត​ដល់​ទី​បញ្ចប់​ចាក​ចេញ​ពី​តារា​ភាគ​ ច្រើន​ដូច​ជា Ampor ឈ្មោះ​ទេវី​ខ្លួន​នាង​សម្ដែង​ក្នុង​វីដេអូ​ខារ៉ាអូខេ​ឡើង​រហូត​ដល់​ដើម​ ទសវត្សរ៍​ឆ្នាំ 2000 ។ បើ ​ទោះ​បី​នៃ​ប្រជា​ប្រិយ​ភាព​របស់​នាង Ampor ឈ្មោះ​ទេវី​មាន​ឱកាស​តិចតួច​ណាស់​ដើម្បី​ធ្វើ​សកម្មភាព​និង​បាន​ចាប់​ផ្តើ​ម ​បាត់​បង់ concertration របស់​នាង​។ ក្នុង​ឆ្នាំ 2001 Fai សំ​អាង​ប្រធាន​នាយក​រឿង​លេចធ្លោ​បាន​សម្រេច​ចិត្ត​បង្កើត​រឿង folktale ល្បី​ខ្មែរ​: Kone ពស់​កេងកង ( ការ​ពស់​ស្ដេច​កុមារ ) ។ Ampor ឈ្មោះ​ទេវី​ត្រូវ​បាន​ជ្រើស​រើស​ធ្វើ​ជា​នាង Ni ដែល​ជា​តួអក្សរ​ស្ត្រី​សំខាន់​នៃ​ខ្សែ​ភាព​យ​ន្ដ​ជាមួយ​គ្នា​ជា​មួយ​នឹង ទេព Rindaro, ពេជ្រ​ចាន់ Boremei និង Winai Kraibutr ជា​តារា​ឈាន​មុខ​គេ​របស់​ថៃ​ដែល​ជា​ផ្នែក​មួយ​នៃ​ខ្សែ​ភាព​យ​ន្ដ​នេះ​ផង​ដែរ​។ បន្ទាប់ ​ពី​ខ្សែ​ភាព​យន្ត​នៃ Kone ពស់​កេងកង​នេះ Ampor ឈ្មោះ​ទេវី​បាន​សម្រេច​ចិត្ត​ចាក​ចេញ​ពី​ប្រទេស​កម្ពុជា​សម្រាប់​ សហរដ្ឋអាមេរិក​ស្វែង​រក​ឱកាស​ល្អ​ប្រសើរ​ជាង​មុន​មួយ​។ kon Pous ស្ដេច​កង​គឺជា​ខ្សែ​ភាព​យ​ន្ដ​ចុង​ក្រោយ​នៃ​អាជីព​របស់​នាង​។
. Khmer cinematography and film productions were very primitive. So, Khmer movie productions were not sophisticated enough to compete with foreign movies from Thailand, India and Hong Kong. Local Cambodians would watch Thai, Indian or Chinese movies rather than Khmer movies. Only Cambodians who lived overseas watched Khmer movies or music videos because they missed Cambodia and that was the only way they could see Cambodia. That had adversely affected local Khmer film productions dramatically that most of Khmer movie production companies had to go out of business or stopped producing movies.By 1994, due to the governments demand, the fairly new Cambodian film industry came once again to an end leaving most actors like Ampor Tevi herself starring in karaoke videos up until the early 2000s. Despite of her popularity, Ampor Tevi had very few opportunities to act and began to lose her concertration. In 2001 Fai Sam Ang, the predominant movie director decided to create the well-known Khmer folktale story: Kone Puos Keng Kong(The Snake King's Child). Ampor Tevi was selected to act as Neang Ni, the main female character of the movie together with Tep Rindaro, Pich Chan Boremei and Winai Kraibutr a Thai leading actor who was also part of the movie. After the filming of Kone Puos Keng Kong, Ampor Tevi decided to leave Cambodia for USA, seeking for a better opportunity. Kon Pous King Kang was the last movie of her career.
ឯកសារយោង
ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:តារាសម្តែងខ្មែរ
ចម្រៀងរាត្រី
ច្រៀងដោយ ហួយ មាស និពន្ធដោយ កែវ ច័ន្ទបូរណ៍ សម្រួលបទភ្លេង ដោយ ប៊ុន ថង និង ម៉ាឡៅពី ឆ្នាំ១៩៦៩
១. រាត្រីស្ងាត់សូន្យ អូននៅឯកា ស្នេហាបាត់ទៅ សល់ក្តីសោកសៅ ចិត្តអូនរែងកង្វល់ខ្វល់ ដល់ស្នេហ៍។
២. គន់មើលចន្ទ្រា រះលើមេឃា រងាក្នុងចិត្ត ត្បិតព្រាត់ស្នេហា ហូហូ៎ហូ៎! វាសនាផ្កាស្រពោន។
បន្ទរ. សូមផ្ញើចម្រៀង ច្រៀងលោម ថ្នមតាមវាយោ រំភើយ! សូមអោយចម្រៀងដល់ ត្រាណត្រើយ ស្បើយ ទុក្ខា!
៣. យប់យន់ក៏ជ្រៅ នឹកគ្រាកើយភ្លៅ ពៅថ្នមលោមស្នេហ៍ ខែរះភ្លឺថ្លា ហូហូហូ៎! ស្នេហាខ្ញុំអើយ!!
ប្រាសាទអកយំ
លក្ខណៈពិសេសរបស់ប្រាសាទ
ប្រាសាទនេះមានសណ្ឋានជាសាជីសាងសង់នៅលើខឿនបីជាន់ខ្ពស់ពីដី ជាន់ទីមួយមានខឿន១០០ម៉ែត្របួនជ្រុងជាប្រាសាទភ្នំដ៏ធំដំបូងគេក្នុងស្ថាបត្យកម្មខ្មែរ និងចំណាស់ជាងគេនៅតំបន់អាស៊ីអាគ្នេយ៍។ លោក Bernard Philippe Groslier បានលើកឡើងថា ប្រាសាទអកយំស្ថិតនៅកណ្តាលទីក្រុងនៃបារាយណ៍ខាងលិចគឺទីក្រុងអមរេន្ទ្របុរៈ ។
ស្ថាបត្យកម្មប្រាសាទ
ការសិក្សាស្រាវជ្រាវបានសន្និដ្ឋានថា ប្រាសាទនេះមានការប្រែប្រួលច្រើនដោយមានការផ្លាស់ប្តូរកែចុះកែឡើងមុនពេល ដែលគេបង្កើតឱ្យមានជាន់ទី១ ជាន់ទី២ និងជាន់ទី៣។ ជាន់ទី១៖ បច្ចេកទេសរៀបឥដ្ឋនៅជាន់នេះមានការពិបាកយល់ ព្រោះវាត្រូវបានកប់ក្នុងដីជ្រៅជាងគេ តែក្រោយពីការធ្វើកំណាយរបស់លោក G. Trouve បានឃើញលានមួយរាងការ៉េមានបណ្តោយ ១០០ម៉ែត្របួនជ្រុងកម្ពស់ ២,៦០ម៉ែត្រ ដោយមានការចាក់ដីបំពេញ និងរៀបឥដ្ឋពីលើ។ ជាន់ទី២៖ បច្ចេកទេសរៀបឥដ្ឋនៅជាន់នេះ ទៅតាមខ្សែរបន្ទាត់ផ្តេកពិសេសជាងនេះទៅទៀតគឺមានដាក់ក្បាច់ស្រួចៗ និងមានលម្អដោយប្រាសាទតូចៗ លំនាំដូចប្រាសាទព្រះស្រី។ ជាន់នេះមានជណ្តើរទាំងបួនទិស ជណ្តើរនីមួយៗមានកាំជណ្តើរប្រាំកាំ ការលើកឡើងរបស់លោក ហង់រីម៉ារហ្សាល បានឱ្យដឹងថា ជាន់ទី២នេះសាងសង់អំពីឥដ្ឋប្រវែង ៤៥ម៉ែត្របួនជ្រុង និងមានកម្ពស់ប្រវែង ២,៤០ម៉ែត្រ។ នៅជាន់ទី២នេះមានតួប៉មចំនួនបួន និងតួប៉មតូចៗចំនួន៦ ដែលព័ន្ធជុំវិញតួកណ្តាល។ ជាន់ទី៣៖ ជាន់នេះមានប្រវែង១៧ម់ែត្របួនជ្រុង និងមានកម្ពស់១,៨០ម៉ែត្រ ដែលនៅកណ្តាលមានតួប៉មធំមួយសាងសងអំពីឥដ្ឋ។
លក្ខណៈទូទៅ
សន្លឹកជណ្តើរសាងឡើងអំពីថ្មភក់ទាំងបីជាន់។ ជាន់នីមួយៗមានកាំជណ្តើរឡើងចុះគ្រប់ទិសទាំងបួនហើយគ្រប់កាំដំបូងសុទ្ធតែមានរាងជាក្បាច់ត្របកឈូក។ ទ្វារបញ្ឆោតមានចំនួនបីគ្រប់តួប៉មទាំងអស់ លើកលែងតែតួប៉មសំខាន់ ដែលស្ថិតនៅចំកណ្តាល ដែលគេចោះទ្វារថែមបីទៀត នាសម័យក្រោយការសាងសង់។ ព្រំដំបូល លោក G. Trouve បានបកស្រាយថា នៅតួប៉មកណ្តាល និងតួប៉មតូចៗព័ន្ធជុំវិញ សុទ្ធតែមានគ្រឿងដំបូលធ្វើអំពីឈើ ហើយមានកន្លែងសម្រាប់ចោះដាក់ជើងទម្រ គេអាចឃើងនៅតាមជញ្ជាំងនានា។ អណ្តូងនៅខាងក្រោយតួប៉មកណ្តាល អណ្តូងនេះមានជម្រៅប្រហែល ១២,២៥ម៉ែត្រ មានរាងការ៉ែ ដែលមានប្រវែង២,៧០ម៉ែត្របួនជ្រុង ហើយខណ្ឌដោយថ្មសម្រាបបូជាខ្លះ។សព្វថ្ងៃអណ្តូងនេះត្រូវបានចាក់បំពេញដោយកំទេចថ្ម ឥដ្ឋ និងដី ដែលបានធ្លាក់បាក់នៅសល់ជម្រៅប្រហែល៨,៦៨ម៉ែត្រតែប៉ុណ្ណោះ។ ជើងទម្រព្រះសិវៈលិង្គនៅតួប៉មកណ្តាល តាមលោក G. Trouve បានលើកឡើងថា នៅក្នុងតួប៉មកណ្តាលមានជើងទម្រធំមួយ ដែលមានប្រវែង ២,៧៥ ហើយពិតជាមានដាក់តម្កល់ព្រះសិវៈលិង្គនៅពីលើ។ គូទឹកនៅជុំវិញប្រាសាទ ទីក្រុងសំខាន់សម័យបុរេអង្គរមួយនេះមួយនេះព័ន្ធជុំវិញដោយគូទឹក ប៉ុន្តែគូទឹកខាងជើងត្រូវបានកែប្រែដោយការលើកទំនប់បារាយណ៍ខាងលិច។ ផ្លូវចូលប្រាសាទ កាលដើមឡើយប្រាសាទនេះទំនងមានផ្លូវចូលតែមួយមកពីទិសខាងកើត ប៉ុន្តែសម័យក្រោយមកទៀតប្រហែលជាមានការគែប្រែឱ្យមានច្រកចូលពីទិសទាំងបួន ហើយជាន់ទី២ ឱ្យមានជណ្តើរគ្រប់ទិសទាំងបួន។
សម្ភារសំណង់
ប្រាសាទនេះមានសម្ភារសំណង់សំខាន់បួនប្រភេទដែលស្ថបត្យកម្មយកមកប្រើប្រាស់មានដូចជា ទី១ ឥដ្ឋជាសម្ភារសំខាន់ជាងគេ ដែលបុព្វបុរសខ្មែរយកមកសាងសង់តួប៉មកណ្តាល ខឿន និងតួប៉មតូចៗនៅជុំវិញ និងរៀបអណ្តូងនៅខាងក្រោម។ ទី២ ថ្មបាយក្រៀម ត្រូវបានយកទៅសាងសង់អាគាររាងចតុកោណមួយនៅខាងកើតតួមប៉មកណ្តាល និងធ្វើជាទំនប់ទប់បារាណ៍ខាងកើតតួប៉មកណ្តាល។ ទី៣ ថ្មភក់ត្រូវបានធ្វើជាផ្តែរ សសរពេជ្រ ស៊ុមទ្វារ សន្លឹកជណ្តើរ ផ្ទាំងសិលាចារឹក ជាពិសេសជើងទម្រដ៏ធំ។ ទី៤ ឈើត្រូវបានប្រើប្រាស់នៅតួប៉មកណ្តាល។
ឯកសារយោង
អកយំ
ប្រាសាទលិង្គ
ប្រាសាទលិង្គមានទីតាំងស្ថិតនៅក្នុង ភូមិកោះកេរ្តិ៍ ឃុំស្រយង់ ស្រុកគូលែន ខេត្តព្រះវិហារ។ ប្រាសាទនេះគឺជាប្រាង្គប្រាសាទមួយ​ក្នុងចំណោមប្រាសាទតូចៗ​ជាច្រើនដែលនៅព័ទ្ធជុំវិញ​ប្រាង្គប្រាសាទក្នុងអតីតរាជធានីកោះកេរដែលបុព្វបុរសដូនតាខែ្មរ បានកសាងឡើងក្នុងរជ្ជកាលព្រះបាទជ័យវរ្ម័នទី៤ នាសតវត្សទី១០ ដើម្បីឧទ្ទិស​ដល់ព្រហ្មញ្ញសាសនា​ដែលក្នុងនោះ​មាន​អាទិទេព​ដូចជា​ព្រះឥសូរ ព្រះវិស្ណុ ព្រះព្រហ្មជាដើមរហូតដល់ពេលបច្ចុប្បន្ននេះ ​​ប្រជាពលរដ្ឋនៅទីតំបន់នោះនៅតែធ្វើការគោរពបូជាជារៀងរហូតមក ហើយបច្ចុប្បន្ន​ទីតំបន់នោះ​បានក្លាយ​ទៅ​ជា​រមណីយដ្ឋានប្រាសាទកោះកេរដែលត្រូវបានភ្ញៀវទេសចរជាតិ និងអន្តរជាតិមានការចាប់អារម្មណ៍យ៉ាងខ្លាំង។
សូមមើលផងដែរ
លិង្គ
គមនាគមន៍កម្ពុជា
ការលូតលាស់ផ្នែក កសិកម្ម ឧស្សាហកម្ម ពាណិជ្ជកម្ម និងទេសចរណ៍ ទាក់ទងយ៉ាងជិតស្និទ្ធទៅនឹងការរីកចម្រើនខាងផ្លូវគមនាគមន៍។ ប៉ុន្តែជាង២ទសវត្សកន្លងមកនេះហេដ្ឋារចនាសម្ព័ន្ធ ដូចជា ៖ ផ្លូវថ្នល់ ផ្លូវដែក ស្ពាន ដែលជាសរសៃឈាមសេដ្ឋកិច្ចជាតិ ត្រូវស្រុតចុះទ្រុឌទ្រោមយ៉ាងខ្លាំងដោយសារមូលហេតុផ្សេងៗ។
យល់ដឹង
បណ្ដាញគមនាគមន៍ជាវិស័យសំខាន់មួយក្នុងការអភិវឌ្ឍសេដ្ឋកិច្ចជាតិ ព្រោះវាជាមូលដ្ឋានសម្រាប់អភិវឌ្ឍ កសិកម្ម ឧស្សាហកម្ម ពាណិជ្ជកម្ម និងទេសចរណ៍។ ក្នុងប្រទេសកម្ពុជាយើងមាន ផ្លូវគោក ផ្លូវអាកាស និង ផ្លូវទឹក សម្រាប់ធ្វើដំណើរ និងដឹកជញ្ជូនទំនិញផ្សេងៗនៅក្នុងប្រទេស និងក្រៅប្រទេស។
ផ្លូវគោក
ផ្លូវគោកមានពីរប្រភេទគឺ៖ ផ្លូវថ្នល់ និង ផ្លូវដែក ក្នុងនោះផ្លូវថ្នល់មានសារៈសំខាន់ជាងគេ ទាំងប្រវែងនិងសកម្មភាព។
ផ្លូវថ្នល់
មានផ្លូវជាតិ ផ្លូវខេត្ត ផ្លូវលំ និងផ្លូវរុក្ខបាល។ ផ្លូវថ្នល់ទាំងអស់មានប្រវែង ៦០០០គ.ម ចែកជាផ្លូវជាតិ (២៨០០គ.ម) ផ្លូវខេត្ត (១២០០គ.ម)និងផ្លូវរុក្ខបាល (២០០០គ.ម)។ ផ្លូវក្រាលកៅស៊ូហើយមានប្រវែង ២០០០គ.ម ផ្លូវក្រាលថ្ម និងដីក្រហមមានប្រវែង ២០០០គ.ម សល់ពីនេះជាផ្លូវលំ។
ផ្លូវជាតិសំខាន់ៗរួមមាន ៖
ផ្លូវដែក
ប្រទេសកម្ពុជាយើងមានផ្លូវដែក ៣ខ្សែ។
ផ្លូវទឹក
ផ្លូវទឹកដែលសំខាន់គឺទន្លេមេគង្គ (ពីក្រចេះដល់សមុទ្រ) ទន្លេសាប បឹងទន្លេសាប ទន្លេបាសាក់ និងដៃនានា។ ប្រទេសកម្ពុជាយើងមានកំពង់ផែភ្នំពេញដែលអាចឲ្យនាវាសមុទ្រចតបានសឹងគ្រប់រដូវ។ ក្រៅពីកំពង់ផែភ្នំពេញ កំពង់ផែកំពង់ចាម ក្រចេះ កំពង់ឆ្នាំង សៀមរាប...។ល។ កំពង់ផែក្រុងព្រះសីហនុ ជាកំពង់ផែអន្តរជាតិ អាចទទួលបាននាវាសមុទ្រធំៗចូលចតបានគ្រប់រដូវ។ ក្រៅពីនេះមានកំពង់ផែរាម ដែលប្រើប្រាស់សម្រាប់ជាមូលដ្ឋាននាវាចរណ៍កងទ័ពខេមរភូមិន្ទ។ កំពង់ផែកោះកុង សម្រាប់ទូកយន្ត និងនាវាតូចៗចត។
ប្រវត្តិពិនិត្យសុខភាពនៅ អូស្រ្តាលី
ប្រវត្តិនៃការគ្រប់គ្រងបញ្ហាសុខភាពនៅតាមព្រំដែនអូស្រ្តាលី
ប្រវត្តិនៃការគ្រប់គ្រងបញ្ហាសុខភាពនៅតាមព្រំដែនអូស្រ្តាលី (medico-legal) បង្កើតបានជាប្រវត្តិដ៏យូរលង់(genealogy)នៃបញ្ហាឃុំឃាំងជនចំណូលស្រុកដ៏ចំរូងចំរាស់ បញ្ហាអ្នកសុំសិទ្ធិជ្រកកោននិង កិច្ចខំប្រឹងប្រែងរបស់រដ្ឋាភិបាល ដើម្បីការពារប្រទេសអូស្រ្តាលីទាំងផ្នែកដែនដីនិងវប្បធម៌ ។
ច្បាប់គ្រប់គ្រងសុខភាពប្រជាជន ដែលស្វះស្វែងរកសិទ្ធិជាប្រជាជនស្របច្បាប់ នៅក្នុងប្រទេសអូស្រ្តាលីមានការផ្លាស់ប្តូរលក្ខ័ណ្ឌខ្លះ ហើយនៅក្នុងពេលពិសេសណាមួយ វាមានលក្ខណៈខុសៗគ្នាសំរាប់ក្រុមជនជាតិផ្សេងគ្នា ដែលបំរុងចូលជាសញ្ជាតិអូស្រ្តាលី និងយោងទៅតាមប្រភពកំណើត ឬប្រទេសកំនើត ។ ជាឧទាហរណ៍ សំរាប់ទេសចរមកពីប្រទេសខ្លះត្រូវបានគេអនុញ្ញាតអោយចូលប្រទេសអូស្រ្តាលីយ៉ាងងាយស្រួល ដោយមិនចាំបាច់ធ្វើការត្រួតពិនិត្យសុខភាពឡើយ តែ សំរាប់អ្នកផ្សេងត្រួវតែមានលិខិតបញ្ចាក់សុខភាពនិងស្ថានភាពជំងឺ ។ លើសពីនេះទៅទៀត អ្នកខ្លះ ឧទាហណ៍ និសិ្សត ត្រូវធ្វើតេស្តសុខភាព ថតកាំរស្មី x-ray នៅទ្រូង និងតេស្តរកមេរោគអេដស៍ដើម្បីទទួលបានទិដ្ឋការចូលប្រទេសអូស្រ្តាលី ។ តើមានរឿងនយោបាយ រឿងជំងឺឆ្លងរាលដាល និង មីក្រូជីវសាស្រ្តយ៉ាងដូចម្តេច បានជាចាត់ទុកនិស្សិតអន្តរជាតិជាអ្នកបង្កគ្រោះថ្នាក់ និងតំរូវអោយ មានការប្រុងប្រយ័ត្នចំពោះពួកគេ ឬផាត់ពួកគេចេញពីសង្គម?
ក្នុងការចោទជាសំណួរប្រវត្តិសាស្រ្តបែបនេះ ខ្ញុំដឹងពីប្រសិទ្ធិភាពនៃតួនាទីប្រវត្តិច្បាប់ និង លក្ខ័ណ្ឌធានាអះអាង និងចូលស្រុកអូស្រ្តាលី ជាឧទាហរណ៍គឺថាមិនដែលមានជំងឺអាសន្មរោគ នៅទ្វីបអូស្រ្តាលីទេ ។ ប៉ុន្តែ ជារឿយៗ លក្ខ័ណ្ឌ ការវិវត្តន៍ និងគំលាតខុសគ្នា មិនអាចពន្យល់តាមវិធីសាស្រ្តថ្លឹងថ្លែងហេតុផលក្នុងន័យជំងឺឆ្លងរាលដាលឬ មីក្រូជីវៈសាស្រ្ត…
រដ្ឋធម្មនុញ្ញអូស្រ្តាលីឆ្នាំ ១៩០១ លើកកំពស់តែសុខភាពសាធារណៈដើម្បីសមទទួលមុខមាត់ជារដ្ឋាភិបាល Commonwealth នោះគឺការធានាសុខភាព… នៅក្នុងក្របខ័ណ្ឌរដ្ឋធម្មនុញ្ញ និងប្រវត្តិការិយាល័យធិបតេយ្យ រដ្ឋបាលសុខភាពសាធារណៈរបស់ជាតិមានប្រភពកំណើតចេញពីការធានាសុខភាព…
ច្បាប់សុខភាពសាធារណៈ អន្តោប្រវេសន៍ និងភាពជាពលរដ្ឋជាគន្លឹះសំខាន់សំរាប់ការការសាងជាតិនិងគ្រប់គ្រងចំនួនប្រជាពលរដ្ឋ នៅក្នុងប្រវត្តិសាស្រ្តអូស្រ្តាលី ។ ច្បាប់ទំលាប់និងលក្ខ័ណ្ឌទាំងអស់នេះ ធ្លាប់ និងនៅតែ ត្រូវបានគេចំនាយទុនយ៉ាងច្រើន ក្នុងការរៀបចំគោលនយោបាយជាតិ និងក្នុងនយោបាយគ្រប់គ្រងការចូលរួម ឬមិនចូលរួមរបស់ប្រជាជនក្នុងរឿងនយោបាយ និងរឿងដែនដីនៅអូស្រ្តាលី ។ ដំណើរការគ្រប់គ្រងជំងឺឆ្លងរាលដាល និងត្រួតពិនិត្យសុខភាពតែងតែបង្កើតជាច្បាប់ជាផ្លូវការសំរាប់អនុញ្ញាតការចេញចូលស្រុកអូស្រ្តាលី និងក្លាយជាហេតុផលសមស្របសំរាប់យន្តកម្មនិងនយោបាយគ្រប់គ្រងសន្តិសុខព្រំដែន ៕
បកប្រែដោយ ថា លាងអាង leangang_tha@yahoo.com
វិធីសាស្រ្តសរសេរប្រវត្តិសាស្រ្ត
ខាងក្រោមនេះគឺជាកំរងស្នាដៃរបស់ប្រវត្តិវិទូល្បីៗ៖ ដួចជាលោក កាល់ ម៉ាក្ស ដែលនិយមវិធីសាស្រ្តសរសេរបែប តសូវណ្ណៈ
បដិវត្តន៍ឧស្សាហកម្ម
វិបត្តិសេដ្ឋកិច្ច ដែលបានបំផ្លាញសេដ្ឋកិច្ចអឺរ៉ុបអស់ជាច្រើន នៅឆ្នាំ១៨៤៦ ដល់ ១៨៤៨ គឺជាវិបត្តិ ដែលបង្កឡើងដោយប្រព័ន្ធកសិកម្មចាស់គំរិល ។ គេអាចនិយាយបានថា នេះជាវិបត្តិអាក្រក់បំផុត និងជាវិបត្តិចុងក្រោយគេក្នុងរបបសេដ្ឋកិច្ចបុរាណ ។ ចំពោះប្រទេសអង់គ្លេសវិញ ការពិតមិនមែនដូចច្នោះទេ ។ នៅអង់គ្លេសនាសម័យដំបូងនៃបដិវត្តន៌ឧស្សាហកម្ម រវាងឆ្នាំ ១៨៣៩ និងឆ្នាំ ១៨៤២ មានវិបត្តិកើតឡើងដែរ ប៉ុន្តែវាកើតឡើងដោយសារហេតុផលជឿនលឿន ស្របពេលដែលមានការធ្លាក់ចុះនៃតំលៃពោត ។ ដូចច្នេះហើយ បន្ទុះបញ្ហាសង្គម នៅអង់គ្លេសបានកើនខ្លាំងបំផុត នៅពេលមានបាតុកម្ម Chartist (Chartist general strike) នៅរដូវក្តៅឆ្នាំ១៨៤២ ដែលគេស្គាល់ថា ជាបាតុកម្មឆ្នុក(plug riots)។
ដំណាលពេលដែលវាបានរីករាលដាល នៅទ្វីបអឺរ៉ុបទាំងមូល នាឆ្នាំ១៨៤៨ ប្រទេសអង់គ្លេសកំពុងតែរងគ្រោះយ៉ាងធ្ងន់ធ្ងរពីឥទ្ធិពលនៃការធ្លាក់ចុះសេដ្ឋកិច្ច ដ៏យូរលើក ដំបូងក្នុងសម័យឈ្លានពានវីកតូរីយ៉ា (Vitoria) ។ ដូចគ្នានេះដែរ ប្រទេសបែលហ្សីកដែលជាប្រទេសមានសន្ទុះរីកចំរើនផ្នែកសេដ្ឋកិច្ចឧស្សាហកម្មប្រហាក់ប្រហែលគ្នាដែរ ក៏បានទទួលរងឥទ្ធិពលនេះ ។ ចលនាបដិវត្តន៍ទូទាំងទ្វីបបានផ្ទុះឡើង យ៉ាងខ្លាំង តែមិនមានកើតឡើងនៅ ប្រទេសអង់គ្លេស ដូចដែលលោក កាល់ម៉ាក្ស បានទស្សទាយនោះទេ។ តែអ្វីដែលលោកមិនបាន ទស្សទាយនោះគឺ របាយមិនស្មើភាពគ្នានៃការអភិវឌ្ឍន៌ក្នុងចក្រភពអង់គ្លេស និងក្នុងទ្វីបអឺរ៉ុបទាំងមូល ដែលជៀសមិនផុតធ្វើអោយទ្វីបនេះរីកចំរើនតែឯង ។ ទោះជាយ៉ាងណា អ្វីដែលសំខាន់ក្នុងកំឡុងឆ្នាំ ១៧៨៩ ដល់ឆ្នាំ ១៨៤៨ មិនមែនជាទំហំដ៏តូចនៃការប្រែប្រួលសេដ្ឋកិច្ចនៅទ្វីបអឺរ៉ុបទេប៉ុន្តែអ្វីដែលសំខាន់បំផុតនោះ គឺការប្រែប្រួលជាមូលដ្ឋានឥតវៀសវេរ...
ពួកមូលធននិយមក្នុងសេដ្ឋកិច្ចបារាំង ប្រៀបបានជាផ្នែកខាងលើឬ ដំបូល (superstructure)នៃ ពួកកសិករ និងពួកវណ្ណៈ អធន ដែលជាមូលដ្ឋានគ្រឹះដ៏រឹងមាំរបស់ពួកគេ ។ កសិករ ដែលជាអ្នកជាហើយគ្មានដីធ្លី បាននាំគ្នាផ្លាស់ទីទៅកាន់ទីក្រុង ដែលជាកន្លែងមានទំនិញថោក ថែមទាំងមានស្តង់ដារ ហើយប្រការនេះរឹតតែនាំភព្វសំណាងដល់ឧស្សាហករជឿនលឿន នៅកន្លែងផ្សេងទៀត ដែលធ្លាប់តែខ្វះឱកាសពង្រីកទីផ្សាររបស់ខ្លួនអោយបានធំ ...
មិនមានអ្វីគួរអោយឆ្ងល់ទេដែលជោគជ័យទាំងអស់នេះមានគុណវិបត្តិ បើទោះបីជាគុណវិបត្តិនេះមិនទាន់មិនរូបរាងច្បាស់លាស់ ល្មមនឹងអោយគេសង្ខេបដាក់ក្នុងបញ្ជីបាន ។ តើគេអាចរករង្វាស់បរិមាណបែបណាសំរាប់វាស់ការពិតទាំងនោះ (ដែលមនុស្សមួយចំនួន នាពេលសព្វថ្ងៃនេះអាចនឹង បដិសេធន៌) ? តើការពិតនោះ គឺជាការពិតដែលថា បដិវត្តន៌ឧស្សាហកម្មធ្វើអោយពិភពលោកក្លាយជាពិភពដ៏អាក្រក់បំផុតក្នុងប្រវត្តិសាស្រ្តមនុស្ស ដូចដែលក្លិនស្អុយអាក្រក់ពោរពេញដោយផ្សែងខ្មៅនៅផ្លូវ Manchester ជាតឹកតាងស្រាប់ ។ ឬថា វាជាពិភពគ្មានសុភមង្គល សូម្បីតែបន្តិចក៏គ្មានដោយសារប្តីនិងប្រពន្វជាច្រើនរាប់មិនអស់ ត្រូវបានគេបំបែកចេញពីគ្រួសារ ដោយឥតគិតពីអាយុ (ដើម្បីធ្វើជាកំលាំងពលកម្មសំរាប់ពួកមូលធននិយម)? គ្មាននរណាម្នាក់បដិសេធន៍ថាមិនមានភាពក្រីក្រ គ្រប់ផ្នែកនោះទេ ។ មនុស្សជាច្រើនយល់ថា វាកាន់តែកើនឡើងនិងចាក់ស្រេះយ៉ាងជ្រៅនៅក្នុងសង្គមមនុស្ស ។ បើទោះបីជាប្រើលក្ខណៈ វិនិច្ឆ័យបែបណាក៏ដោយ ឬវាស់ដោយអ្នកសម្ភារៈនិយមណាក៏ដោយ ក៏កំរិតរីកចំរើននៃឧស្សាហកម្ម និងវិទ្យាសាស្រ្ត តួយ៉ាងការវាស់ផ្នែក សំភារៈត្រូវបានគេគិតថាអន់ជាងពេលមុន ឬ អន់ជាងប្រទេសមិនទាន់មានឧស្សាហកម្មរីកចំរើននាពេលបច្ចុប្បន្នផង ។ ច្បាស់ណាស់គេមិនអាចបដិសេធន៌បានទេ ។ អ្នកជើងឯកផ្នែកភាពជឿនលឿនបានព្យាយាមដោះសារថា បរាជ័យទាំងនេះមិនមែនមកពីការវិវត្តិនៃសង្គមបែបសម្ភារៈនិយមទេ តែមកពីឧបសគ្គនៃសង្គមសក្តិភូមិ រាជានិយម និងអភិជនដែលនៅសេសសល់រហូតដល់សព្វថ្ងៃ ។ ផ្ទុយទៅវិញ ពួកសង្គមនិយមថ្មីអះអាងថា នេះមកពីការអនុវត្តន៍ប្រព័ន្ធថ្មីជ្រុលហួសហេតុពេក ។ ប៉ុន្តែ ក្រុមអ្នកជជែកទាំងពីរ យល់ស្របគ្នាថាមានការកើនឡើងនូវភាពឈឺចាប់នៅក្នុងសង្គម ។ ម្ខាងថាគេអាចដោះស្រាយបញ្ហានោះបាន តាមរយៈមូលធននិយម ចំណែកម្ខាងទៀតថា ការធ្វើបែបនោះទៅមិនួចទេ ។ តែទោះយ៉ាងណា ទាំងសង្ខាងជឿថា ជីវិតមនុស្សប្រឈមមុខនឹងបញ្ហាថ្មី ពោលគឺការខំប្រឹងបង្កើនសំភារៈនិយម ដើម្បីធ្វើអោយមានភាពរីកចំរើនដូចគ្នា ក្នុងការគ្រប់គ្រងលើ កំលាំងធម្មជាតិ ។
ជារួម ពិភពលោកនាទសវត្សឆ្នាំ ១៨៤០ គ្មានតុល្យភាពទេ ។ កំលាំងនៃការប្រែប្រួលសេដ្ឋកិច្ច បច្ចេកទេស និងសង្គម កាលពីកន្លះសតវត្សមុនមិនមាននរណាម្នាក់ស្មានដល់ឡើយ សូម្បីតែអ្នកសង្កេតការធម្មតាៗ ក៏មិនអាចទទួលយកភាពប្រែប្រួលនេះបានដែរ ។ ម្យ៉ាងទៀត ផលវិបាករបស់គេមានទំហំធំធេង ។ ជាឧទាហរណ៍ មុន ឬ ក្រោយ ជៀសមិនរួចទេដែលថាទេសករស្របច្បាប់និងកសិករ (លើកលែងតែនៅតំបន់ដាច់ស្រយាលដែលរបបសេដ្ឋកិច្ចថ្មីទៅមិនទាន់ដល់) នឹងត្រូវលុបបំបាត់ ដូចដែលចក្រភពអង់គ្លេសជៀសមិនរួច មានប្រទេសផ្សេងក្លាយជាប្រទេសឧស្សាហកម្មតាមប្រដេញខ្លួន ។ ទោះបីជាមានការសំរុះសំរួលផ្នែកនយោបាយ ដើម្បីរក្សាតួនាទីមុខតំណែងឥទ្ធិពលនិងអំណាចនយោបាយ ជៀសមិនផុតទេដែលសង្គមអភិជននិយម និងរាជានិយមផ្តាច់ការ ត្រូវរលាយផុតពីប្រទេសដែលរបបមូលធននិយមថ្មីកំពុងអភិវឌ្ឍន៍យ៉ាងខ្លាំងក្លា ។ លើសពីនេះទៅទៀត ជៀសមិនរួចទេដែលស្មារតីនិងសកម្មភាពនយោបាយរបស់ប្រជាជនទាំងឡាយ ដែលជាជនស្របច្បាប់ដ៏ច្រើនបំផុតនៃបដិវត្តន៍បារាំង នឹងត្រូវបានគេទទួលស្គាល់ថាមានតួនាទីសំខាន់។ ហើយដោយសារមានការជំរុញល្បឿនបន្ថែមពីការប្រែប្រួលសង្គមចាប់តាំងពីឆ្នាំ ១៨៣០ និងជំរុញដោយចលនាបដិវត្តន៍ពិភពលោក ច្បាស់ណាស់ដែលថា ការប្រែប្រួលទាំងនោះ (មិនប្រកាន់ថាវាមានលក្ខណៈស្ថាប័ន ឬយ៉ាងណា) នឹងមិនពន្យាពេលទៀតទេ ។
បដិវត្តន៍បារាំង
ស្ថានបន្សុទ្ធ
ស្ថានបន្សុទ្ធ ជាគោលលទ្ធិមួយ នៃ ជំនឿ គ្រិស្តសាសនា តាម ព្រះសហគមន៍កាតូលិក។
វិធីសាស្រ្តសរសេរប្រវត្តិសាស្រ្ត
ទោះបីជាស្មារតីនៃបដិវត្តន៍ឆ្នាំ ១៧៨៩ មិនអាចមានពាក្យណាបរិយាយអោយត្រូវចំទាំងស្រុង ប៉ុន្តែ វាបានឆ្លុះបញ្ចាំងពី ថាមពល ដែលជាឆន្ទៈចង់កសាងពិភពលោកថ្មីមួយចេញពីភាពខ្ទេចខ្ទាំ នៃរបបដែលដួលរលំកាលពីរដូវក្តៅឆ្នាំ ១៧៨៩ ។ ថាមពលនោះបានជ្រាបចូលក្នុងអ្វីទាំងអស់កំឡុង ពេលបដិវត្តន៍បារាំង ។ វាធ្វើអោយជីវិតទាំងអស់មានភាពផ្លាស់ប្តូរ វាមិនមែនផ្លាស់ប្តូរតែជីវិត សកម្មជនដែលព្យាយាមធ្វើអោយវាដើរតាមគន្លងមួយ ដែលគេប្រាថ្នាចង់បានប៉ុណ្ណោះទេ តែសំរាប់ ជីវិតប្រជាជនទាំងអស់ដែលប្រកបរបរចិញ្ចឹមជីវិតប្រចាំថ្ងៃ ។
គំនិតនៃការផ្លាស់ប្តូរជាសំខាន់ក្នុងជីវភាពប្រចាំថ្ងៃ ហាក់ដួចជាងាយស្រួល ល្មមនឹងធ្វើអោយ គេទទួលយកបាន ទោះបីវាមានបង្កប់ភាពអរូបី ។ ប៉ុន្តែគ្នាយើងខ្លះពិតជាអាចស្វែងយល់គំនិតនោះបានទាំងអស់ ។ យើងត្រូវគិតថាពិភពលោកគឺមានការវិវត្តន៍បែបហ្នឹង ហើយយើងមិនអាចបង្វែរវាអោយខុសពីហ្នឹងបានទេ លុះត្រាតែយើងអាចមានឱកាសត្រលប់ក្រោយ (ដើម្បីផ្លាស់ប្តូរអី្វដែលយើងមិនពេញចិត្ត) ឧទាហរណ៍ដូចជានៅពេលមរណៈកាល ឬពេលលែងលះ ឬពេលអ្វីមួយទទួល ររងការខូចខាងយ៉ាងខ្លាំង ឬពេលដំបូលធ្លាក់លើក្បាលយើង ឬពេលជើងយើងកប់ភក់...
មុនឆ្នាំ ១៧៨៩ ប្រទេសបារាំងគឺជាតំបន់គ្មានតុល្យភាពផ្នែកហិរញ្ញវត្ថុ តុលាការ រដ្ឋបាលសេដ្ឋកិច្ចនិងសាសនា ។ ក្រោយឆ្នាំ ១៧៨៩ ផ្នែកទាំងអស់នោះរលាយចូលគ្នាតែមួយ ហើយបង្កើតបានជាប្រទេសជាតិបារាំង ។ ទំរាំធ្វើដូចច្នោះបាន ចលនាបដិវត្តន៍បានបញ្ចេញឋាមពលថ្មី នោះគឺ ឋាមពល ឬ កំលាំងជាតិនិយម ដែលអាចប្រមួលមនុស្សរាប់លាននាក់ និងផ្តួលរំលំរដ្ឋាភិបាល អស់រយៈពេលពីររយឆ្នាំបន្ទាប់មកទៀត ។
ស្ថានបន្សុទ្ធ
តាម ព្រះសហគមន៍កាតូលិក ពេល​យើង​ស្លាប់​ទៅ មាន​អ្នក​ខ្លះ​មិន​ទាន់​វិសុទ្ធ​ទេ ហើយ​គេ​នឹង​ទៅ​ឯស្ថានបន្សុទ្ធ។ នៅ​ឯស្ថានបន្សុទ្ធ​ពួកគេ​វេទនាណាស់ ដោយសារ​គ្នាន​ព្រះជាម្ចាស់​គង់​នៅ​ជាមួយ​គេ ហើយ​ពួកគេ​ក៏​ចង់​ទៅ​ជាមួយ​ព្រះជាម្ចាស់​ខ្លាំងណាស់ដែរ។ ប៉ុន្តែ គេ​មិន​មែន​នៅ​ស្ថានបន្សុទ្ធ​រហូត​ទេ។ កាលណា​ពួកគេ​បាន​ទទួល​ទណ្ឌកម្ម ហើយបន្សុទ្ធ​ស្អាត​រួចរាល់ហើយ គេ​នឹង​ទៅ​ឯស្ថានបរមសុខ។
វិធីសាស្រ្តសរសេរប្រវត្តិសាស្រ្ត
ជាការពិតណាស់ ប្រជាជាតិសម័យទំនើប(nation-state)មិនមែនលុបបំបាត់អ្វីៗទាំងអស់ដែលកើតមាននៅក្នុងសម័យមុនទេ។ វាបរាជ័យក្នុងការដាក់ភាសាបារាំង ជាភាសាសំរាប់បណ្តាជនជាតិទាំងអស់ ដែលរស់នៅក្នុងប្រទេសបារាំង ។ ពួកជនជាតិទាំងអស់នោះនៅតែបន្តនិយាយគ្រាមភាសារបស់ជនជាតិគេដដែល ទោះបីជាមានយុទ្ធនាការរៀបចំឡើងដោយគណៈកម្មការបដិវត្តន៍ណែនាំមហាជនក៏ដោយ ។ ប៉ុន្តែ ដើម្បីបោសសំអាតក្រុមដែលព្យាយាមបំបែកប្រជាជនពីការគ្រប់គ្រងរបស់រដ្ឋ អង្គការបដិវត្តន៍បានផ្លាស់ប្តូរចរិតលក្ខណៈគ្រប់គ្រងខ្លះ ក្នុងទិដ្ឋភាពជីវិតសាធារណ ។