cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
ព្រះពុទ្ធ
ដាក់ព្រះជន្ម
ពេលចេញវស្សាទី៤៥ ក្នុងព្រះជន្មាយុ ៨០ព្រះវស្សា នាថ្ងៃ ១៥កើតពេញបូណមីខែ មាឃ ឆ្នាំម្សាញ់ ព្រះពុទ្ធទ្រង់ដាក់អាយុ ដោយប្រាប់មារថា ព្រះអង្គនឹងចូលបរិនិព្វានក្នុងរយពេលបីខែទៀត​​ ។​ ព្រះភិក្ខុសង្ឃទាំងឡាយជាសាវក ជាពិសេសគឺ ព្រះអានន្ទ ជាអ្នកបំរើព្រះអង្គផ្ទាល់ កាលបើដឹងថាព្រះពុទ្ធបានកំណត់អាយុសង្ខាររួចទៅហើយ ក៏យំសោកស្តាយអាយុសង្ខារព្រះអង្គយ៉ាងខ្លាំង មិនទាន់ចង់​ឲ្យ​ព្រះអង្គចូលបរិនិពា្វនឡើយ​​ ។​
បរិនិពា្វន
right|250px]|thumb|ព្រះពុទ្ធទ្រង់ចូលបរិនិព្វាន|right ក្រោយពេលដាក់ព្រះជន្មរួចហើយ ព្រះអង្គទ្រង់និមន្តទៅបិណ្ឌបាតគ្រប់ទិសទី ហើយនៅទីបំផុតព្រះអង្គទ្រង់យាងទៅដល់នគរកុសិនារា ព្រះអង្គទ្រង់ប្រឈួនយ៉ាងខ្លាំង ក្រោយពីបានសោយផ្សិតម្យ៉ាងដែលប្រគេនដោយនាយចុន្ទៈ ទ្រង់យាងចូលទៅដល់ព្រៃសាលវន្ត ហើយទ្រង់ត្រាស់​ឲ្យ​អានន្ទរៀបកន្លែងថ្វាយព្រះអង្គផ្ទុំព្រះអង្គទ្រង់ផ្ទុំផ្អៀងទៅខាងស្តាំ ព្រះបាទឆ្វេងត្រួតលើព្រះបាទស្តាំ ពេលបច្ឆឹមរាត្រីព្រះអង្គទ្រង់ត្រាស់ដល់ភិក្ខុទាំងឡាយថា "អ្វីៗដែលកើតមានហើយ ផ្តុំឡើងហើយ តែងមានសភាវៈធម៌ និងរលត់ទៅវិញជាធម្មតា អ្នកទាំងឡាយចូរញ៉ាំងប្រយោជន៍​ឲ្យ​សំរេចដោយកិរិយាមិនប្រមាថចុះ" ព្រះពុទ្ធទ្រង់មានពុទ្ធដិការតែប៉ុណ្ណាះ ព្រះអង្គក៏ទ្រង់រលត់ខន្ធក្នុងពេលនោះទៅ​​ ។​ ព្រះពុទ្ធទ្រង់ចូលបរិនិពា្វននៅ ថ្ងៃអង្គារ ១៥កើតពេញបូណ៌មី ខែពិសាខ ឆ្នាំម្សាញ់ ៥៤៣ មុនគស ក្នុងព្រះជន្ម ៨០ព្រះវស្សា​​ ។​
កត់សំគាល់
ទោះ​បី​មាន​អត្ថបទ​និទាន​ជា​ច្រើន​អះអាង​ការពារ​ថា​ព្រះពុទ្ធ​សមណគោតម​ទ្រង់​ប្រសូត​ និង សុគត​ នៅ​ថ្ងៃ​ខែ​ឆ្នាំ ឬ នៅ​កន្លែង​នេះ ឬ កន្លែង​នោះ​ក៏​ដោយ ក៏​ពុំទាន់​មាន​ឯកសារ​ផ្លូវការ​ផ្នែក​វិទ្យាសាស្ត្រ ពិសេស​​បុរាណវិទ្យា ​ណាមួយ​អាច​អះអាង​ថា​​​រឿង​នោះ​ជា​ការ​ពិត​ដែរ ​​ ។​ អ្នក​អាន​បាន​ជ្រាប​ហើយ​ថា ព្រះត្រៃបិដក​ក្តី គម្ពីរ​ផ្សេងៗ​ទៀត​ខាង​ពុទ្ធសាសនា​ក្តី ត្រូវ​បាន​អ្នក​ចេះ​ដឹង​ជំនាន់​ក្រោយ​តាក់តែង​ឡើង​ក្រោយ​សម័យ​កាល​ដែល​ព្រះ​ពុទ្ធ​បាន​បរិនិព្វាន​​​ទៅ​ជាង ៥០០​ ឆ្នាំ ​​ ។​ ការ​ចង​ចាំ​របស់​មនុស្ស​បាន​សាបរលាប​ពី​មួយ​ជំនាន់​ទៅ​មួយ​ជំនាន់​ ​​ ។​ ដូច្នេះ​ការ​ពឹង​លើ​ការចងចាំ​សាច់​រឿង និង ការ​និយាយ​តៗ​គ្នា​ ដើម្បី​ធ្វើ​ជា​វិធី​បញ្ជូន​ចំណេះ​ដឹង​ គឺ​ពិត​ជា​ពិបាក​នឹង​ទទួល​យក​បាន​ណាស់ ​​ ។​ នេះ​ជា​ហេតុ​ធ្វើ​ឲ្យ​មនុស្ស​សម័យ​ក្រោយ​បង្កើត​អក្សរ​ដើម្បី​កត់​ត្រា​ព្រឹត្តិការណ៍​ផ្សេងៗ​ជំនួស​​ឲ្យ​ខួរ​ក្បាល​មនុស្ស​ ​​ ។​ ដើម្បី​ធ្វើ​ឲ្យ​មនុស្ស​ជំនាន់​ក្រោយ​ងាយ​ចងចាំ​​ពុទ្ធប្រវត្តិ អ្នក​ប្រាជ្ញ​ព្រមព្រៀង​គ្នា​កំណត់​យក​ថ្ងៃ​ខែ​ឆ្នាំ និង ទី​កន្លែង​ទាក់​ទង​នឹង​ព្រះពុទ្ធ​កំណើត ពុទ្ធ​កិច្ច​ និង បរិនិព្វាន ដូចតទៅនេះ ៖
ក្រដាស
ក្រដាស គឺជាសំភារៈសិក្សាស្ដើងដែលបានប្រើសំរាប់ការសរសេរ ការបោះពុម្ភ​ ការគូ ឬក៏សំរាប់ការវេចខ្ចប់។ វាត្រូវបានផលិតដោយសរសៃកប្បាស អំបោះ ឬចំបើងក្រៀម សរសៃឈើ កំទេចឈើ ស្មៅ និងសំភារៈកំទេចកំទីជាច្រើនទៀតដើម្បីអោយក្លាយទៅជាសន្លឹកៗ។ ក្រដាសគឺជាសំភារៈដែលអាចប្រើប្រាស់បានជាមួយការងារជាច្រើន។ ហើយក្រដាសត្រូវបានគេនិយាយថាត្រូវបានអភិវឌ្ឍន៍មកពីប្រទេសចិន(China)ក្នុងសតវត្សទី២មក ហើយ ដែលបានរកឃើញដោយជនជាតិចិនម្នាក់ឈ្មោះ Han court eunuch Cai Lun។ ជាការពិតណាស់អ្នកខាងបុរាណវត្ថុវិទ្យាបានចែកចាយមកពីប្រទេសចិនតាំងពីសតវត្សទី២មកម្លេះ។ thumb|right|200px|ក្រដាស
ប្រវត្តិក្រដាស
អត្ថបទចំបងជាភាសារអង់គ្លេស History of paper ក្រដាសដៀលអ្នករៀបរៀងមុនបានផលិតគឺត្រូវបានគេធ្វើអោយមានភាពទំនើបជាងមុននៅសតវត្សទី២ដោយក្រុម BC នៅប្រទេសចិន (china)។ ការផលិតក្រដាសគឺត្រូវបានត្រិះរិះថាជាវត្ថុមួយក្នុងចំណោមវត្ថុដ៏ល្បីល្បាញទាំង៤នៅប្រទេសចិន(Four Great Inventions)។
ដើមកំណើត
ពាក្យថា"ក្រដាស"គឺមានដើមកំណើតមកពីពាក្យឡាតាំងថាpapyru មួយទៀតមកពីពាក្យក្រិចថា πάπυρος (papuros) ពាក្យមកពីពាក្យនៃប្រទេសប៉េរ៉ូ(Cyperus)ថា papyrus plant។ក្រដាសនេះត្រូវបានប្រើនៅប្រទេសប៉េរ៉ូ ប្រទេសអេស្សីប។ សាច់ទន់សំរាប់ផលិតក្រដាសគឺគេយកមកពីឈើសាច់ទុនបំបែកពីសាច់ឈើដុំៗទៅសរសៃសាច់ឈើទន់។នេះគឺជាបានសម្រេចដោយការរំលាយពីសាច់ឈើដុំៗនៅក្នុងឡចំហុយស្រាដូច្នេះនោះប្រហែលជាបានសំអាតសាច់ឈើទន់ហើយ។នេះគឺជាការការពារដើម្បីរក្សាទុកអោយបានយូរសំរាប់សាច់ឈើដែលទន់។ក្រដាសគឺបង្កើតឡើងដោយសាច់ទុនគឺយើងដឹងថាក្រដាសដែលធ្វើអំពីសាច់ឈើ មិនច្រឡំជាមួយនិងក្រដាស ដែលធ្វើដើមឈើទេ។នេះគឺពីព្រោះថាពួកគេមិនមានសាច់ឈើដុំ។សាច់ទុនគឺអាចធ្វើឲ្យសជាមួយពរណ៍សក៏ប៉ុន្តែការប្រើប្រាស់៥%នៃសរសៃឈើ។ការប្រើវិធីគីមីគឺមិនអាចផលិតក្រដាសគឺមិនអាចប្រើក្នុងការផលិតក្រដាសបានទេព្រោះថាក្រដាសបង្កើតដោយសំឡី ណាមួយ៩០%នៃសាច់ឈើរួចរាល់អស់ហើយ។នោះគឺមាន៣ដែលមានសារះសំខាន់ក្នុងវិធីផលិតក្រដាស។វិធីធ្វើក្រដាសមានកាលបរិច្ឆេទនៅទស្សវត្ស៍ទី១៨៤០ហើយវាបានរបៀបលុបលើមុនសង្គ្រាមលោកលើកទី២។ការផលិតក្រដាសបានបង្កើតឡើងតាំងពីទស្សវត្ស៍ទី១៨៧០ហើយបានប្រើដំបូងនៅទស្សវត្ស៍ទី១៨៩០ឥឡូវ មនុស្សភាគច្រើនប្រើយុទ្ធសាស្រ្តបែបនេះ។
ការធ្វើក្រដាស
ប្រើវិធីក្នុងការធ្វើក្រដាស សាច់ទន់សំរាប់ផលិតក្រដាសគឺគេយកមកពីឈើសាច់ទុនបំបែកពីសាច់ឈើដុំៗទៅសរសៃសាច់ឈើទន់។នេះគឺជាបានសម្រេចដោយការរំលាយពីសាច់ឈើដុំៗនៅក្នុងឡចំហុយស្រាដូច្នេះនោះប្រហែលជាបានសំអាតសាច់ឈើទន់ហើយ។នេះគឺជាការការពារដើម្បីរក្សាទុកអោយបានយូរសំរាប់សាច់ឈើដែលទន់។ក្រដាសគឺបង្កើតឡើងដោយសាច់ទុនគឺយើងដឹងថាក្រដាស​ Wood-free papers មិនច្រឡំជាមួយនិងក្រដាស Tree-free paper ​ទេ។នេះគឺពីព្រោះថាពួកគេមិនមានសាច់ឈើដុំ។សាច់ទុនគឺអាចធ្វើឲ្យសជាមួយពរណ៍សក៏ប៉ុន្តែការប្រើប្រាស់៥%នៃសរសៃឈើ។ការប្រើវិធីគីមីគឺមិនអាចផលិតក្រដាសគឺមិនអាចប្រើក្នុងការផលិតក្រដាសបានទេព្រោះថាក្រដាសបង្កើតដោយសំឡី ណាមួយ៩០%នៃសាច់ឈើរួចរាល់អស់ហើយ។នោះគឺមាន៣ដែលមានសារះសំខាន់ក្នុងវិធីផលិតក្រដាស។វិធីធ្វើក្រដាសមានកាលបរិច្ឆេទនៅទស្សវត្ស៍ទី១៨៤០ហើយវាបានរបៀបលុបលើមុនសង្គ្រាមលោកលើកទី២។ការផលិតក្រដាសបានបង្កើតឡើងតាំងពីទស្សវត្ស៍ទី១៨៧០ហើយបានប្រើដំបូងនៅទស្សវត្ស៍ទី១៨៩០​ឥឡូវមនុស្សភាគច្រើនប្រើយុទ្ធសាស្រ្តបែបនេះ។ វិធីបញ្ចប់ក្នុងការធ្វើក្រដាស ក្រដាសអាចមានក្រិតខ្នាតយោងទៅតាមពាក្យស្នើរសុំដែលមានពីធម្មជាតិ។ក្រដាសមិនមានចំនុចគ្រប់ដណ្តប់ទេហើយចំនុចដែលអាចគ្រប់ដណ្តប់វានោះមានភាពស្តើងដែលផ្សំឡើងពីសារធាតុជាច្រើនដូចជាកាល់ស្យូមកាបូណាតឬព័រសឺឡែនជាដើម្បីវាធ្វើការផ្តុំគ្នាបង្កើតបានជាក្រដាស។ ប្រសិនបើយើងចង់អោយក្រដាសទៅជាផ្ទាំងយើងត្រូវសង្កត់វាអោយទៅជាសំណាញ់ដើម្បីមានទ្រទ្រាយដូចក្រដាស ម្យ៉ាងវិញទៀតយើងអាចកាត់វាទៅជាចំរាកក៏បាន។ក្រដាសទូទៅត្រូវកាត់វាជា Long grain ជាមួយនឹងប្រភេទនិងទំហំដូចគ្នា។ការផលិតក្រដាសដោយម៉ាស៊ីនគឺត្រូវត្បាញដោយម៉ាស៊ីនមួយប្រភេគឺ Fourdrinier ចំពោះការត្បាញគឺត្រូវយកសរសៃឆ្មាៗហើយសង្កត់វាម្តងហើយម្តងទៀត​រហួតវាក្លាយទៅជា ​​           ក្រដាស។
កំរាស់និងទំងន់
ភាពក្រាស់នៃក្រដាស់មានខ្នាតជាកាលីប ដែល​ក្នុងមួយអ៊ីញ មាន១០០០កាលីប។ ក្រដាសមានកម្រាស់ពី០.០៧មីលីម៉ែត(០.០០២៨អ៊ីញ)ទៅ០.១៨មីលីម៉ែត(០.០០៧១អ៊ីញ) ក្រដាសតែងតែមានលក្ខណៈក្រាស់។ នៅសហរដ្ឋអាមេរិក ទម្ងន់របស់ក្រដាសកំណត់​តាមទម្ងន់នៃរ៉ាមក្រដាសដែលមាន៥០០សន្លឹកនៃការប្រែប្រួលទំហំដើម។ ពីមុន​ក្រដាស់​កាត់ជាទំហំ ដូចជា រ៉ាមនៃ២០lb គឺ ៨.៥អ៊ីញ x ១១អ៊ីញ(216 mm × 279 mm)ក្រដាស់ទម្ងន់ ៥ផោន ព្រោះវាបានកាត់ចេញពីក្រដាសធំមួយចេញជា៤​ចំណែក។ នៅសហរដ្ឋអាមេរិក ក្រដាសសម្រាប់បោះពុម្ភជាធម្មតាគឺភាគច្រើនមាន 20 lb, 24 lb, or 32 lb។ក្របពីក្រៅរបស់វាជាធម្មតាគឺ 68 lb, and 110 lb ឬភាគច្រើនវាតម្រូវទៅតាមប្រភេទរបស់ក្រដាស អ៊ីរ៉ុប និង តំបន់ផ្សេងៗប្រើប្រព័ន្ធទំហំក្រដាស ISO 216 ទម្ងន់របស់ក្រដាសគឺគិតជាក្រាមក្នុងមួយការ៉េ ឬពេលខ្លះគិតជា ក្រាម។ ក្រដាសសម្រាប់បោះពុម្ភភាគច្រើនពី៦០ក្រាមទៅ១២០ក្រាម Printing paper is generally between 60 g and 120 g. ទម្ងន់ផ្សេងទៀតលើសពី១៦០ក្រាមគេគិតជា card។ ទម្ងន់របស់រ៉ាមអាស្រ័យតាមទំហំរបស់ក្រដាសនិងភាពក្រាសរបស់វា ពានិជ្ជកម្មលើក្រដាសភាពច្រើនបានលក់ទៅអាមេរិក ខាងជើងកាត់ជាទំហំស្តង់ដាក្រដាសមូលដ្ឋានអាស្រ័យលើមាត្រា customary ហើយវាបង្ហាញដោយបណ្ដោយនឹងទទឹងរបស់ក្រដាស។ ប្រព័ន្ធISO 216 វាត្រូវបានប្រើនៅក្នុងប្រទេសផ្សេងៗជាច្រើន នៅតំបន់ខាងក្រៅសន្លឹកក្រដាសមិនស្ថិតនៅលើទទឹងនិងប្រវែងរបស់សន្លឹកទេ។ វាគឺបានប្រើប្រាស់ជាលើកដំបូងនៅក្នុងប្រទេសអាឡឺម៉ង់ក្នុងឆ្នាំ២១៩២២ ហើយត្រូវបានប្រើប្រាសជាលក្ខណៈអន្តរជាតិ។ ទំហំស្តង់ដាដែលធំជាងគេរបស់ក្រដាសគឺ A0 (A zero) ខ្នាតគិតជាម៉ែតការ៉េ (approx. 1189x841 mm)។ ពីសន្លឹកនៃ A1 នៅត្រង់ទំហំត្រង់ទៅលើដោយធ្វើឲ្យវាជាសន្លឹកត្រឹមត្រូវមួយនៃ A0 ដែលតម្រាប់នៅតាមទំហំរបស់វា។​ ដូចគ្នានេះដែរ ២សន្លឹកនៃ A2 ត្រូវបានដាក់ចូលគ្នាក្លាយជាមួយសន្លឹកនៃ A1នឹងទៅមុខទៀត។ ទំហំធម្មតាត្រូវបានប្រើនៅក្នុងការិយាល័យនិងនៅតាមផ្ទះដូចជា A4 នឹង A3 (A3 មានទំហំ២ដងនៃសន្លឹកA4)។ ភាពហាប់នៃជួរក្រដាសចាប់​ពី 250 kg/m3 (16 lb/cu ft) សម្រាប់សាច់ក្រដាស។ ក្រដាសបោះពុម្ភ​ប្រហែល 800 kg/m3 (50 lb/cu ft).[13]
សម្ភាសន៍
ការសំម្ភាសន៍ គឺជាការសន្ទនារវាងមនុស្សចាប់ពីពីរនាក់ឡើងទៅ(ការធ្វើសម្ភាសន៍ និង អ្នកធ្វើសម្ភាសន៍) នៅពេលអ្នកធ្វើ សម្ភាសន៍ ជាមួយនិង សួរសំនួរដែលអាចទទួលបានពត៌មានពី ការសម្ភាសន៍។ thumb|right|200px|ការសម្ភាសន៍។
របៀប ដែលសំរាប់ សម្ភាសន៍ នៃលក្ខណៈស្រាវជ្រាវ “អត្ថន័យ” សម្ភាសន៍ស្វែងរកល្ខណៈស្រាវជ្រាវ ទៅពិពណ៌នា និងគ្មានន័យ គោលរឿងសំខាន់ក្នុង ជីវិតលោកនៃរឿង។ កិច្ចការសំខាន់ក្នុងកំពុងសម្ភាសន៍ គឺដោយយល់មានន័យ អំពីអ្នកដែលបានសម្ភាសន៍ចង់និយាយ។ (Kvale,1996)
ទ្រង់ទ្រាយនៃការស្រាយជ្រាយលក្ខណៈការសំភាសន៏
ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ទំនាក់ទំនងសង្គម
ឃុំសំរោងក្នុង
ជាឃុំមួយស្ថិតនៅក្នុងស្រុកឯកភ្នំ ខេត្តបាត់ដំបង។ នេះមាន៥ភូមិ ។
សូមមើលផងដែរ
ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម: ខេត្តបាត់ដំបង ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ស្រុកឯកភ្នំ
ខែវិច្ឆិកា
ខែវិច្ឆិកាជាខែទី ១១នៃឆ្នាំ គិតតាមប្រតិទិនសុរិយគតិ នៅបន្ទាប់ពីខែតុលា និងនៅពីមុខខែធ្នូ។ ក្នុងខែនេះអាកាសធាតុមានភាព ត្រជាក់ស្រដៀង នឹងខែកញ្ញាផងដែរ ។ ខែនេះអាកាសធាតុ មានភាពត្រជាក់ខ្លាំងនៅពេលយប់ តែជាខែដែលផ្តល់អំណោយផលដល់ការទេសចរណ៍កំសាន្ត ព្រោះមិនសូវសម្បូរភ្លៀងនោះទេ ។ ក្នុងថ្ងៃទី៩ ខែវិច្ឆិកាគឺជាថ្ងៃដ៏ពិសេសនៅប្រទេសកម្ពុជា ដែលគេបានប្រារព ទិវាបុណ្យឯករាជ្យជាតិ ។
ព្រឹត្តិការណ៍
• ០២, ០៣, ០៤ ព្រះរាជពិធីបុណ្យអ៊ុំទូក បណ្តែតប្រទីប សំពះព្រះខែ និងអកអំបុក
• ០៩ ទិវាបុណ្យឯករាជ្យជាតិ
ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ខែ
កំនត់ហេតុ
វត្តអារាមនៅតាមជនបទ
ព្រះពុទ្ធសាសនាបានដើរតួយ៉ាងសំខាន់ ក្នុងការផ្តល់ការអប់រំ និងការសិក្សាដល់ជនជាតិខ្មែរយើងតាំងពីអតីតកាលរហូតដល់បច្ចុប្បន្ន។ គ្រប់ទីវត្តអារាមមានភិក្ខុសង្ឃអង្គសាមណេរ រួមទាំងកូនសិស្សវត្តជាច្រើន បាននាំគ្នាខិតខំប្រឹងប្រែងរៀនសូត្រអំពីព្រះពុទ្ធសាសនាដែលជាមាគ៌ានាំទៅរកសេចក្តីសុខសុភមង្គល ក្នុងការដំណើរជីវិតបច្ចុប្បន្ន មិនថែមទាំងបុណ្ណោះ ពួកគេទាំងអស់នោះ ក៏គឺអ្នកទ្រទ្រង់អក្សសាស្ត្រនិងវប្បធម៌ប្រពៃណីទំនៀមទំលាប់ខ្ែមរយើងឲ្យបានគងវង់ថែមទៀតផង។ ព្រះពុទ្ធសាសនា បានចាក់ឫសយ៉ាងជ្រៅទៅក្នុងក្រអៅបេះដូងជនជាតិខ្មែរតាំងពីបូរាណកាលមកម្លេះដូចដែលពួកពុទ្ធសាសនិកជនទាំងឡាយបានយល់ជ្រួតជ្រាបស្រាប់មកហើយ តែដោយឡែកក្នុងកំឡុងពេល ៣ឆ្នាំ ៨ខែ និង២០ថ្ងៃនៃរបបប្រល័យពូជសាសន៍របស់ពួកបនពល ពត ខៀវ សំផន និងអៀង សារី (១៩៧៥ ដល់ ១៩៧៩) គ្រប់វត្តអារាមបានសាបសូន្យចាកពួកព្រះភិក្ខុសាមណេរនិងកូនសិស្សវត្ត។ សូរស័ព្ទសម្លេងព្រះធម៌ដែលធ្លាប់តែឮកងរំពងព្រៃក៏ស្រាប់តែស្ងាត់ម្លេងព្រះធម៌
បញ្ហាព្រះនិព្វាន
នៅមានមតិ និងយោបល់ច្រើនដទៃទៀតមានន័យផ្សេងៗគ្នាទាក់ទងនឹង ព្រះនិព្វាន។ ចុះលោកអ្នកអានវិញយល់ថាព្រះនិព្វានដូចម្តេចដែរ? និព្វានគុណ ឬគុណរបស់ព្រះនិព្វានក្នុងគម្ពីរអភធម្មត្ថសង្គហៈ បានពណ៌នាជាដើមថា អជាតំ និព្វានមិនកើតទៀត អជរា និព្វានមិនចេះចាស់ទ្រុឌទ្រោមគ្រាំគ្រា អព្យាធឹ និព្វានចេះឈឺ ឬមិនមានរោគ (ជម្ងឺ) អមតំ និព្វានមិនមានសេចក្តីស្លាប់ (អម្រឹត្យ) អសង្ខតំ មិនមានបច្ច័យតាក់តែង សន្តិបទំ មានតែសេចក្តីស្ងប់ ឯកន្តំ មានតែសេចក្តីសុខតែម្យ៉ាង។ល។ រីឯព្រះនិព្វានក្នុងបដិច្ចសមុប្បាទបានអធិប្បាយថា ព្រះនិព្វានព្រោះការរលត់ទៅនៃអវិជ្ជា។ សង្ខារទាំងឡាយរលត់ទៅព្រោះការរលត់ទៅរបស់អវិជ្ជា។ល។ សេចក្តីគ្រាំគ្រា សេចក្តីឈឺចាប់គ្រប់បែបយ៉ាង ទុក្ខ សោក ខ្សឹកខ្សួលទាំងឡាយ ដោយសរុបបានដល់ទុក្ខវេទនាដែលកើតឡើងតាមផ្លូវកាយ ទោមនស្សវេទនាដែលកើតតាមផ្លូវចិត្តហ្នឹងឯង។ មាននិព្វានពីរយ៉ាងទៀតគឺ សឧបាទិសេសនិព្វាន សេចក្តីរលត់កិលេសតណ្ហាអស់ដោយឧច្ឆេទប្បហាន (កាត់ផ្តាច់អស់ទាំងឫសគល់មិនមានសល់)១ អនុបាទិសេសនិព្វាន រលត់អស់ទាំងកិលេសតណ្ហា អស់ទាំងបញ្ចក្ខ័ន្ធ១។ ឈ្មោះថាបរិនិព្វាន ព្រោះការរលត់ទៅនៃនិព្វានទាំងពីរនេះឯង ហេតុដូច្នេះមិនមានការអធិប្បាយដទៃឲ្យផ្សេងពីនេះឡើយ។ មាននិព្វានបីយ៉ាងទៀតគឺ អនិមិត្តំ មិនមាននិមិត្ត (គន្លង ដាម ស្នាម លក្ខណៈ) អប្បណិហិតំ ។ សុញ្ញតំ សូន្យមិនមានអ្វីសេះសល់មានន័យថាមិនមានកិលេស និងតណ្ហាសេះសល់។ សូមអស់លោកសាកល្បង់គិតពិចារណាបន្តិចថា តើនិព្វាននុ៎ះ ដូចម្តេចហ្ន៎? យ៉ាងម៉េចបានជាក្នុងព្រះពុទ្ធសាសនានិយាយតែព្រះនិព្វានថាជាសេចក្តីសុខកំពូល ហើយហ៊ានអះអាងថាមិនមានសេចក្តីណាដទៃក្រៅពីនិព្វានទៀតផង។ (យថាវាទី តថាការី) មានសេចក្តីថា ពោលយ៉ាងណា ត្រូវតែធ្វើយ៉ាងនោះ គឺយ៉ាងពោលហ្នឹងឯង។ សូមជម្រាបអស់លោកថា មានពុទ្ធសាសនិកភាគច្រើនដែលនិយាយស្ទាត់មាត់ថា និព្វានៗ ដូច្នេះ តែពួកគាត់នឹងបានយល់ថា និព្វានមានសេចក្តីថាយ៉ាងណាទេ ឬយល់ដែរ តែមិនមែនជាព្រះនិព្វានដែលព្រះសម្មាសម្ពុទ្ធព្រះអង្គទ្រង់បានសម្តែង ឬចេះនិព្វានដែលជាមិច្ឆាទិដ្ឋិ (យល់ខុសពីព្រះពុទ្ធតម្រាស់)។ ធម្មចក្កប្បវត្តនសូត្រ ឬបឋមទេសនានៃព្រះសម្មាសម្ពុទ្ធជាម្ចាស់ ព្រះអង្គបានលើកយកអរិយសច្ច៤យ៉ាងមកសម្តែងដល់ពួកតាបសបញ្ចវគ្គិយ៍មានកោណ្ឌញ្ញៈ ភទ្ទិយៈ វប្បៈ មហានាម និងអស្សជិ ឲ្យបានយល់ពីដំណើរនៃវាលវដ្តសង្សារនេះ ថាជាទុក្ខ (ទុក្ខសច្ច) សារហេតុនៃទុក្ខគឺតណ្ហា (ទុក្ខសមុទយសច្ច) ទីរលត់ទុក្ខគឺនិព្វាន (ទុក្ខនិរោធសច្ច) និងមគ្គសច្ចជាវិធីរំលត់ទុក្ខ (ទុក្ខនិរោធគាមិនី បដិបទា)។ យើងបានឃើញពាក្យថានិព្វានគឺទុក្ខនិរោធ(ទីរលត់ទុក្ខហ្នឹងឯង) មានអ្នកប្រាជ្ញមួយចំនួនបានមានប្រសាសន៍ថានិព្វានគឺ ការដែលគ្មានបញ្ហាក្នុងជីវិតបច្ចុប្បន្ន មិនថាការអស់ទៅនៃបញ្ហាក្នុងសង្គមគ្រួសារ ឬក្នុងសង្គមជាតិទាំងមូល។ បញ្ហានោះមានច្រើនអនេក ពុំអាចគណនាបាន តែយើងសង្កត់ធ្ងន់ចំពោះបញ្ហាណាដែលយើងបានជួបប្រទះ ឬកំពុងតែមាន ដូចជាករណីទំនាស់ក្នុងសង្គមគ្រួសារដែលគេចាត់ទុកថាជាបញ្ហាធំបំផុតសម្រាប់សង្គមគ្រួសារក្រីក្រជាពិសេសនៅតាមជនបទចំកាត់មាត់ញក ភាគច្រើនពួកគាត់ពុំសូវបានយល់ដឹងពីអ្វីដែលហៅថាសេចក្តីសុខដ៏ពិតប្រាកដនៃជីវិតគូរស្រករនោះទេ ហេតុដូច្នេះក្នុងនាមយើងជាពុទ្ធសាសនិក គប្បីងាកមកគិតដល់បញ្ហានិងវិធីកែបញ្ហាទាំងនោះឲ្យជីវិតខ្លួនឯងនិងអ្នកដែលយើងស្រឡាញ់គឺគ្រួសារយើង ជាតិយើង មនុស្សជាតិយើងម្តង ព្រោះកន្លងមកហាក់ដូចជាមិនមានអ្នកឲ្យតម្លៃរឿងសេចក្តីសុខនៃជីវិតប៉ុន្មានសោះ តែក៏នៅមានជនមួយក្រុមគិតដល់រឿង ប្រាក់ និងសេចក្តីសុខ តើលុយអាចទិញសេចក្តីសុខបានឬទេ? ដូច្នេះជាដើម។ (នៅមានត)
ស្រុកអូរជុំ
thumb|ទិដ្ឋភាពថ្មកំអែភ្នំភ្លើងនៅជុំវិញវាល thumb|អគ្គិសន្នី thumb|ទឹកជ្រោះចាអ៊ុង thumb|ភូមិវប្បធម៏របស់សហគមន៏ thumb|ផ្លូវលំនៅទីរួមស្រុក ស្រុកអូរជុំ ស្រុកអូរជុំគឺជាស្រុកមួយដែលស្ថិត នៅប៉េកខាងត្យូង នៃទីរូមខេត្តរតនគិរី​ដែលមានចំងាយផ្លូវ៧គីឡូម៉ែតពីរួមខេត្ត នៅក្នុងស្រុកនេះមានជនជាតិ ចំរុះគ្នជាច្រើនដែលរស់នៅក្នុងទីរួមស្រុក រូមមាន​ជនជាតិទំពួន ជនជាតិគ្រឹង​ ជនជាតិឡាវ​ និង ជនជាតិខ្មែរ​និងជនចំណាក់ស្រុកជាច្រើនភាសារទៀតដែលមិនបានរៀបរាប់អស់ ប្រជាជនភាគច្រើនប្រកមមុខរបរ ផ្សេងៗគ្នាដូចជា ធ្វើស្រែចំការ ជំនួញ និងធ្វើការរាជការនិង ស្ថាប័នអង្គការក្រុមហ៊ុនផ្សែងៗ ហើយការកាន់នូវសាសនា និង ទំនៀមទំលាប់ព្រពៃណីមានភាពខុស់ៗដែរ នៅតាមភូមិនិងតំបន់ផ្សេងៗ។
សេដ្ឋកិច្ច
ស្រុកអូជុំមានសេដ្ឋកិច្ចមិនសូវមានភាពរីកចំរើនប៉ុន្មានទេព្រោះប្រជាជនភាគច្រើនសុទ្ធតែជាកសិករ​ និងខ្វះអ្នកចេះដឹង ដូចនេះធ្វើអោយមានភាពការរីកចំរើនយឹត ដោយសារតែប្រជាជនមិនសូវយល់ដឹងពីរបៀបនៃការផ្លាស់ប្តូរនូវការរស់នៅ ហើយឯការរស់នៅប្រកប់មុខរបបវិញគឺកសិករ និយមដំា ដំណាំឧស្សហកម្មផងដែរដូចជា ចន្ទី កៅស៊ូ ល្ងរ ឯដំណាំកសិកម្មវិញនោះគឺ ស្រូវ សណ្តែក ពោត ដំឡូងគ្រប់ប្រភេទ សណ្តែកដី ត្រសក់ អំពៅ ខ្នុរ និងប្រភេទបន្លែផ្សេងៗ -ល-។ចំពោះអ្នកអាជិវករវិញប្រកបមុខរបរលក់ដូរ ដូចជាបើអាជិវកម្ម បើតូបលក់អីវ៉ាន់ផ្សេងៗដូចជា តូបកាហ្វេ ជាងម៉ូតូ ជាងទូរស័ព្ទ តូបអីវ៉ានចាបភួយ។ចំពោះអ្នកធ្វើការវិញគឺបានចូលបំរើការងារក្នុង ជួររាជរដ្ឋាភិបាលរាជការ និងអង្កការ ក្រុមហ៊ុនផ្សេងផងដែរ។
តំបន់ទាក់ទាញ និងកន្លែងប្រវត្តិសាស្រ្ត
ប្រភពទាក់ទាញទេសចរណ៍សំខាន់របស់ស្រុកអូរជុំ​ ដោយសារតែស្រុកមានសោភ័ណ្ឌភាព ប្រកបទៅដោយធម្មជាតិស្រស់បំព្រង ពីដើមមកទើបធ្វើអោយទាកទាញចំណាប់អារម្មណ៏ភ្លៀវជាតិនិងអន្តរជាតិ ជាច្រើនបានមកទស្សនាមកកាន់កន្លែងជាច្រើនដូចជា៖
អត្ថបទផ្សេងទៀត
​​​​​  ស្រុកអូរជុំ គឺជាស្រុកមួយដែលស្ថិត នៅក្នុង ខេត្តរតនគិរី ​ នៅខាងភូមិភាគខាងត្យូងនៃទីរួមខេត្ត។ ដែលពីមុនគេហៅថា ឃុំអូរជុំ ស្ថិតក្នុងស្រុកវើនសៃ ឥឡូវនេះគេដូរទៅជាស្រុកអូរជុំវិញ។
ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ទីរួមស្រុកយើង
ប៊ិច
បិច(អក្សរឡាតាំង ស្លាបកែវ,រោមសត្វ)គឺជាឧបករណ៏ម្យ៉ាងដែលគេប្រើសំរាប់ធ្វើរការសរសេរដាក់ ដោយទឹកខ្មៅសំរាប់ធ្វើរការដាក់ពាក្យសុំធ្វើការអ្វីមួយ ជាធម្មតាគេប្រើបិចសរសេរជាមួយនឹងក្រដាស (paper)សម្រាប់ការសរសេរ ឬក៏សម្រាប់ការគូរនៅអ្វីផ្សេង។ ដូចជាគ្រឿងដែលធ្វើពីរោមបក្សី ដូចជា បិចជក់ ហើយdip pens គឺជាវត្ថុបុរាណ ដែលគេធ្លាប់ប្រើពីសម័យមុន ជាមួយនឹងចុងស្លាបប៉ាកកា ឬក៏ចំពុះ(សត្វ)ខ្លះ(nib)ប៊ិចគឺមានសារៈសំខាន់ខ្លាំណាស់ទៅដល់មនុស្សគ្រប់រូប Ruling Pensនៅលើសកលលោក ហើយវាអាចជួយអោយមនុស្សគ្រប់គ្នាធ្វើការបានយ៉ាងងាយស្រួល ដោយវាមានតំលៃថោក តែមនុស្សគ្រប់រូបត្រូវការវាជាចាំបាច់ ជាពីសេសអ្នកធ្វើឯកទេសកម្ម ប៉ុន្តែ វិទ្យាសាស្រ្តនៃប៊ិច technicalមានដូចជាៈRapidograph  ភាពជឿនលឿទៅលើការប្រប្រាស់ ប្រភេទទំនើប រួមបញ្ចូល balpoinlt, rollerball, fountain,ហើយ(ម.ព)felt ឬក៏ceramic tip ប៊ិចទំនើប
សារៈប្រយោជន៏នៃប៊ិច
ប៊ិចគឺមានសារៈសំខាន់ខ្លាំងណាស់ មនុស្សយើងទាំងអស់គ្នាសុទ្ធតែត្រូវការប៊ិចធ្វើជាស្ពាន ដែលអាចជួយមនុស្សអោយឆ្លងផុតពីភាពល្ងង់ខ្លៅបានទាំងអស់​ដូចច្នេះយើងទាំងអស់គ្នាគួរគប្បីអោយតំលៃវាអោយបានច្រើន ។ ម្យ៉ាងវិញទៀត ប៊ិច គឺជាប្រភេទវត្តុម្យ៉ាង ដែលមនុស្សយើងអាច យកទៅបានគ្រប់ទីកន្លែងមិនថាទីជិតឬទីឆ្ងាយ វាមានទង្ងន់ស្រាល ទំហំតូចតែវាមានសារៈប្រយោជន៍ដែលមិនអាចកាត់ថ្លៃបាន ។មនុស្សយើងម្នាក់ៗមានប្រាជ្ញាវាងវៃបានខ្ពង់ខ្ពស់ក៍ដោយសារ តែប៊ិចដែល តែងតែតាមជួយយើងអ្នករាល់គ្នា បានគ្រប់ពេលវេលា ពេលខ្លះវាអាចជួយដល់កិច្ចការងារធំរបស់យើង អាចជួយសម្រួលរាល់បញ្ហាដែលយើងមាន ។មនុស្សទាំងអស់សុទ្ធតែអាចប្រើវាបានទាំងអស់ មិនថា​អ្នកមានឬក្រ តូចធំ ទាបខ្ពស់ នោះទេ គឺអាស្រ័យការអោយតម្លៃទៅវា ថាមនុស្សអោយតម្លៃវា ធ្វើអោយមានសារៈប្រយោជន៍នោះវានឹងនាំយើងទៅកាន់ភាពជោគជ័យ ទៅកាន់ភាពថ្លៃថ្នូរ សុខសប្បាយ ប៉ុន្តែបើ បើសិនជាមនុស្សយើង ប្រើវាដោយគ្មានប្រយោជន៍ មិនចេះអោយតម្លៃវា នោះផល់ដែលអ្នកទទួលអាច ទទួលភាពអន្តរាយ បានដោយសារតែប៊ិចដ៍តូចមួយដើមនេះ ដូច្នេះ ហើយយើងទាំង អស់គ្នាចូលប្រើប៊ិចអោយវាទៅជារបស់ដែលមានតម្លៃ វានឹងផ្តល់ផល់ដល់យើងនៅអ្វីដែលត្រូវការ..។
ប្រវត្តិសាស្រ្ត
Ancient Egyptiansការសរសេរត្រូវបានគេ​ អភិវឌ្ឈន៍ឡើងបន្តិចម្តងៗដើម្បីមានភាពជឿនលឿន ទៅមុខជាលំដាប់ ដើម្បីងាយស្រួលដល់តម្រូវការរបស់​មនុស្សនីមួយៗហើយdip pens គឺជាវត្ថុបុរាណ ដែលគេធ្លាប់ប្រើពីសម័យមុន ជាមួយនឹងចុងស្លាបប៉ាកកា ឬក៏ចំពុះ(សត្វ)ខ្លះ(nib)ប៊ិចគឺមានសារៈសំខាន់ខ្លាំណាស់ទៅដល់មនុស្សគ្រប់រូប Ruling Pensនៅលើសកលលោក ហើយវាអាចជួយអោយមនុស្សគ្រប់គ្នាធ្វើការបានយ៉ាងងាយស្រួល ដោយវាមានតំលៃថោក តែមនុស្សគ្រប់រូបត្រូវការវាជាចាំបាច់ ជាពីសេសអ្នកធ្វើឯកទេសកម្ម ប៉ុន្តែ វិទ្យាសាស្រ្តនៃប៊ិច technicalមានដូចជាៈRapidograph  ភាពជឿនលឿទៅលើការប្រប្រាស់។
ពេចន៍
thumb|right|200px|​
ពេចន៍មានការចាប់អារម្មណ៍ពីភ្នែកអ្នកដ៍ទៃដែលមានលក្ខណះល្អ។ពីព្រោះវាជាបន្ទះដ៍រឹងបំផុតហើយវាធ្វើអោយក្រខ្វក់ដោយភាពមិនសុទ្ធពីរឬក៍បីដូចជាធាតុគីមីប៉ុននោះ។រួមជាមួយភាពថ្លាឆ្វង់ដ៍ទូលាយ នេះជាលទ្ធផលដ៍ច្បាស់លាស់មួយវត្ថុដែលមានពណ៏បន្តិចបន្តួចនៃពេចន៍ធម្មជាតិដ៍ច្រើនបំផុត។មួយចំនួនតូចខ្វះខាតរឺក៍មិនសុទ្ធជាពេចន៍ពណ៍ខៀវ លឿង ត្នោត បៃតង ពណ៍ស្វាយ​ ស៊ីជំពូ លឿងទុំ ពណ៍ក្រហម។
ឃុំព្រែកខ្ពប
ជាឃុំមួយស្ថិតនៅក្នុងស្រុកឯកភ្នំ ខេត្តបាត់ដំបង។ នេះមាន៥ភូមិ ។
សូមមើលផងដែរ
ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម: ខេត្តបាត់ដំបង ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ស្រុកឯកភ្នំ
ជនជាតិមិល
by ឈូកខ្មែរ
ជនជាតិ​មិល មិល (នៅ​ក្នុង​វចនានុក្រម​ខ្មែរ​បោះពុម្ព​ឆ្នាំ​១៩៦៧ សរសេរ មិលក្ខៈ) ជា​ជនជាតិភាគតិច​មួយ​ក្រុម​ដែល​ប្រជាជន​ខ្មែរ​ភាគច្រើន​ស្ទើរតែ​មិន​ដឹង​ថា អ្នក​ទាំង​អស់នោះ​កំពុង​តែ​មាន​វត្តមាន​នៅ​ក្នុង​ប្រទេស​កម្ពុជា​ផង ។ ជនជាតិ​នោះ​ហៅ​ខ្លួនឯង​ថា «មិល» ។ ជនជាតិ​មិល​គ្មាន​សាសនា​ដូច​ជនជាតិ​ដទៃ​ទេ ។ បច្ចុប្បន្ន​ជនជាតិ​នេះ​មាន​ចំនួន ៦១​គ្រួសារ កំពុង​រស់​លាយឡំ​ជាមួយ​ប្រជាជន​ខ្មែរ​នៅ​ក្នុងភូមិ​មួយ​ចម្ងាយ ៤០​គីឡូម៉ែត្រ ពី​ទីរួមខេត្ត​ក្រចេះ ។ ភូមិកំណើត​របស់​ជនជាតិ​នេះ​ពី​ដើម​ឡើយ​ស្ថិត​នៅ​ភូមិ​ឆក់ត្រាច ហៅ​ភូមិ​ក្លិក្លក់ ចម្ងាយ​ប្រហែល​៣០​គីឡូម៉ែត្រ​ខាងកើត​ភូមិ​អូរពោធិ៍ ខេត្តក្រចេះ ។ ដោយសារ​មាន​ជំងឺ​អ៊ុតធំ​រាតត្បាត​ពេញ​ភូមិ​ និង​ដោយ​មាន​ព្នង​មួយ​ក្រុម​ចូល​មក​កាប់​សម្លាប់​ប្រជាជន​ក្នុង​ភូមិ ជនជាតិ​មិល​បាន​រត់​ភៀស​ខ្លួន​មក​រស់នៅ​វាល​មួយ​ហៅ​ថា​ «ស្រែ​ចង្ហប» ។ នៅ​ក្នុង​របប​សង្គមរាស្ត្រនិយម ភូមិ​នេះ​ត្រូវ​បាន​ប្តូរ​ទីតាំង​មក​នៅ​ជាប់​ផ្លូវជាតិ​វិញ​ដើម្បី​ងាយស្រួល​ទំនាក់ទំនង​ជាមួយ​សង្គម​ និង​ដើម្បី​ឲ្យ​កុមារ​បាន​ចូល​រៀន​នៅ​សាលា​ផង ។ អំឡុង​ពេល​សង្គ្រាមស៊ីវិល​នៅ​ក្នុង​ប្រទេស​កម្ពុជា​ពី​ឆ្នាំ​១៩៧០ ដល់​១៩៧៥ និង​នៅ​ក្នុង​របប​ខ្មែរក្រហម បុរស​មិល​ជា​ច្រើន​នាក់​បាន​បម្រើ​បដិវត្តន៍​ខ្មែរក្រហម ។ បន្ទាប់​ពី​ខ្មែរក្រហម​ទទួល​បាន​ជ័យ​ជម្នះ ជនជាតិ​មិល​មួយ​ចំនួន​បាន​ទទួល​តួនាទី​ខ្ពស់ មួយ​ចំនួន​ត្រូវ​ខ្មែរក្រហម​សម្លាប់​ចោល ហើយ​មួយ​ចំនួន​ទៀត​បាត់​ខ្លួន ។​
តេង ជនជាតិ​មិល ជា​ប្រធាន​ឈ្លប​នៅ​ក្នុង​របប​ខ្មែរក្រហម ។ អ្នក​ភូមិ​ចង្ហប​បាន​ដឹង​គ្រប់ៗ​គ្នា​ថា តេង ជា​មនុស្ស​កាច​សាហាវ​បំផុត​នៅ​ជំនាន់​នោះ ។ ប្រសិនបើ​ប្រជាជន​ណា​ធ្វើ​ខុស ជា​ពិសេស​ប្រជាជន​១៧​មេសា តេង​បញ្ជា​ឲ្យ​ឈ្លប​មក​ហៅ​ទៅ ហើយ​អ្នក​នោះ​បាត់​ខ្លួន​រហូត ។ តេង​បាន​សម្លាប់​ប្រជាជន​១៧​មេសា​អស់​ជា​ច្រើន​នាក់ ។ នៅ​ឆ្នាំ​១៩៧៩ តេង​ត្រូវ​កងទ័ព​វៀតណាម​ចាប់ខ្លួន​ និង​បញ្ជូន​ទៅ​ដាក់គុក​នៅ​ប្រទេស​វៀតណាម​អស់​រយៈពេល​ជាង​មួយ​ឆ្នាំ ។ ក្រោយ​ពី​ត្រឡប់​ចូល​ភូមិ​វិញ តេង​ត្រូវ​ប្រជាជន​១៧​មេសា​នៅ​ស្រុក​តាមូង​ព្រួត​គ្នា​វាយ​សម្លាប់​នៅ​តាម​ផ្លូវ ។​
កក វ៉ន ជនជាតិ​មិល អាយុ​៥៩​ឆ្នាំ ប្រាប់​ថា គាត់​បាន​បាត់​កូនប្រុស​ម្នាក់​បន្ទាប់​ពី​ទៅ​បម្រើ​ខ្មែរក្រហម ។ ក្រោយមក​បាន​ឮ​អ្នកស្រុក​និយាយ​ថា កូន​របស់​គាត់​ត្រូវ​តាម៉ុក​សម្លាប់ ។​
សឿ ឃ្លីមសឿ ឃ្លីម អាយុ​៤៥​ឆ្នាំ បាន​ចូល​ធ្វើ​កង​ទ័ព​ខ្មែរក្រហម​តាំង​ពី​អាយុ​១៥​ឆ្នាំ គឺ​នៅ​ក្នុង​ឆ្នាំ​១៩៧៦ ។ កាលណោះ អង្គការ​បញ្ជូន​គាត់​ទៅ​បម្រើ​ការ​នៅ​ខេត្តក្រចេះ​រយៈពេល​មួយ​ឆ្នាំ ក្រោម​ការ​ដឹកនាំ​របស់​ឈ្មោះ យី និង កួន ។ ចុងឆ្នាំ​១៩៧៧ គាត់​ត្រូវ​អង្គការ​ឲ្យ​ទៅ​ខេត្តរតនគិរី​ធ្វើ​ជា​យុទ្ធជន​នៅ​កងពល​៩២០ ។ នៅ​ក្នុង​ឆ្នាំ​១៩៧៨ អង្គការ​លើ​បាន​ចាប់ខ្លួន យី និង កួន ដោយ​ចោទ​អ្នក​ទាំង​ពីរ​ថា​ក្បត់​បដិវត្តន៍ ។ ក្រោយ​ពី​ចាប់ យី និង កួន រួច អង្គការ​ក៏​តាម​ចាប់ខ្លួន​ឃ្លីម និង​យុទ្ធជន​ផ្សេង​ទៀត ។ ឃ្លីម បាន​រត់​ទៅ​លាក់ខ្លួន​ក្នុង​ព្រៃ​រហូត​ដល់​ឆ្នាំ​១៩៨២ ទើប​ហ៊ាន​ត្រឡប់​ចូល​ភូមិ​វិញ ។​
ជូតាំងក្រោម​របប​កម្ពុជា​ប្រជាធិបតេយ្យ អ្នក​ភូមិ​ចង្ហប​ទាំងអស់​ត្រូវ​បាន​ជម្លៀស​ចេញពី​ភូមិ​ទៅ​រស់នៅ​សហករណ៍​ស្រែ​ចង្ហប​ ចំណែក​ផ្ទះសម្បែង​ត្រូវ​អង្គការ​យក​ធ្វើ​ឃ្លាំង​សម្រាប់​ដាក់​អំបិល​ អង្ករ និង​សម្ភារ​ផ្សេងៗ ។ យុវជន​ត្រូវ​បង្ខំ​ឲ្យ​ចូល​ធ្វើ​កងទ័ព ។ បុរស​វ័យ​កណ្តាល​ត្រូវ​អង្គការ​ឲ្យ​ធ្វើ​ជា​ជាង​សាងសង់​ផ្ទះ លើក​ទំនប់ និង​ធ្វើ​ស្រែ ។ ស្ត្រី​វ័យ​ចំណាស់​នៅ​ថែរក្សា​កុមារ​តូច​នៅ​មណ្ឌលកុមារ ។ ខេន និង ជូតាំង បាន​ប្រាប់​ឲ្យ​ដឹង​ថា គាត់​ត្រូវ​អង្គការ​ចាត់តាំង​ឲ្យ​សាងសង់​ផ្ទះ​គ្រប់​ទីកន្លែង ក្នុង​រយៈពេល​ពីរ​បី​ខែ​ទើប​អង្គការ​អនុញ្ញាត​ឲ្យ​មក​ជួប​ក្រុម​គ្រួសារ​ម្តង ។ ក្រៅពី​ការងារ​សាងសង់ អង្គការ​បាន​បញ្ជូន​គាត់​ទៅ​លើក​ទំនប់​នៅ​អូរគ្រៀង​ និង​នៅ​កន្លែង​ផ្សេង​ទៀត​ដែល​គាត់​មិន​ចាំ​ឈ្មោះ ។ ខេន​បាន​ប្រាប់​ថា កាល​ជំនាន់​នោះ គាត់​ធ្វើស្រែ​ និង​ប្រមូល​ផល​ស្រូវ​បាន​ច្រើន​ណាស់ ប៉ុន្តែ​គាត់​នៅ​តែ​ហូប​បបរ​រាវៗ​ជា​រៀង​រាល់​ថ្ងៃ ។ នៅ​រដូវ​ប្រមូល​ផល​ស្រូវ​ គាត់​ឃើញ​មាន​រថយន្ត​មក​ដឹក​អង្ករ​ទៅ​បាត់ៗ​មិន​ដឹង​ថា​ដឹក​យក​ទៅ​ទុក​នៅ​កន្លែង​ណា​ទេ ។ កម្មាភិបាល​ខ្មែរក្រហម​និយាយ​ប្រាប់​ប្រជាជន​ថា សហករណ៍​ផ្សេង​ខ្វះ​អង្ករ​ ហើយ​ក៏​ដឹក​ស្រូវ​យក​ទៅ ជួនកាល​ដឹក​ចូល​ទៅ​ក្នុង​ព្រៃ​បាត់ ។​
ចាប់ពី​ឆ្នាំ​១៩៧៧ សហករណ៍​ចង្ហប​មាន​សមាជិក​កាន់តែ​ច្រើន​ដោយសារ​អង្គការ​ដឹក​ប្រជាជន​ជម្លៀស​គ្រប់​ជនជាតិ​មាន​ ខ្មែរ ចិន ចាម មក​រស់នៅ​លាយឡំ​ជាមួយ​ប្រជាជន​មិល ។ ប្រជាជន​ទាំងអស់​គ្រប់​ជាតិ​សាសន៍​មិន​ត្រូវ​បាន​អនុញ្ញាត​ឲ្យ​និយាយ​ភាសា​អ្វី​ផ្សេង​ក្រៅពី​ភាសា​ខ្មែរ​ឡើយ ។​
ជូ តាំង ជនជាតិ​មិល អាយុ​៦០​ឆ្នាំ បច្ចុប្បន្ន​ជា​ប្រធាន​ភូមិ​ចង្ហប​និយាយ​ថា «ចិន​គេ​អត់​ឲ្យ​និយាយ​ភាសា​ចិន ចាម​ក៏​គេ​អត់​ឲ្យ​និយាយ​ភាសា​ចាម មិល​ក៏​គេ​អត់​ឲ្យ​និយាយ ឲ្យ​និយាយ​តែ​ភាសា​ខ្មែរ ហើយ​ជនជាតិ​ចាម​សាច់​គោ​ក៏​អត់​ឲ្យ​ស៊ី គេ​បំបិទ​ទាំងអស់ ។ ផ្ទះ​ខ្ញុំ​នៅ​ពីរ​គ្រួសារ កូន​ផ្ទះ​តូច​មួយ​ហ្នឹង​ចាម​មួយ​គ្រួសារ ចិន​មួយ​គ្រួសារ» ។​
កូវ ខេនកូវ ខេន ជនជាតិ​មិល អាយុ​៧៤​ឆ្នាំ និយាយ​ថា ប្រជាជន​ជម្លៀស​ស្លាប់​ច្រើន​ណាស់​កាល​ជំនាន់​នោះ​ ព្រោះ​មិន​ចេះ​អត់ធ្មត់​នឹង​ការងារ​ និងរ​រអ៊ូរទាំ​ច្រើន ។ ចំណែក​អ្នក​ភូមិ​ចង្ហប​មិន​សូវ​មាន​ស្លាប់​ដោយ​ការ​សម្លាប់​ទេ​ ភាគច្រើន​ស្លាប់​ដោយសារ​ជំងឺ​គ្មាន​ថ្នាំ​ព្យាបាល​ទៅ​វិញ ។​
នៅ​ចុងឆ្នាំ​១៩៧៨ ខ្មែរក្រហម​បាន​រៀប​គម្រោង​ធ្វើ​នំបញ្ចុក ដោយ​ដាក់​ថ្នាំ​បំពុល​នៅ​ក្នុង​សម្ល​ឲ្យ​ប្រជាជន​ហូប​នៅ​ថ្ងៃ​ទី​៣០ ខែធ្នូ ក្នុង​គោលបំណង​សម្លាប់​ប្រជាជន​ទាំងអស់​នៅ​សហករណ៍​ចង្ហប ។ ផែនការ​នេះ​ត្រូវ​បរាជ័យ​ទៅ​វិញ​ដោយសារ​កងទ័ព​វៀតណាម​បាន​បណ្ដេញ​ខ្មែរក្រហម​ឲ្យ​រត់​ខ្ចាត់ខ្ចាយ ។ ខេន បានដឹង​អំពី​ផែនការ​នេះ​ដោយ​ចៃដន្យ​នៅ​ពេល​គាត់​ធ្វើ​ដំណើរ​ទៅ​កាន់​វាលស្រែៈ «ថ្ងៃមួយ​ខ្ញុំ​បាន​ឮ​មេ​ធំៗ​ប្រជុំ​គ្នា​នៅ​ក្រៅ​ភូមិ​ថា ថ្ងៃ​ទី​៣០ ទុក​ក្រមុំ​ខ្មែរ​ស្អាតៗ​តែ​មួយ​ពាន់​នាក់​ទេ​ បង្កាត់​ពូជ​ជាមួយ​ចិន​ ក្រៅពី​ហ្នឹង​បំពុល​ទាំងអស់ ។ ដល់​ឆ្នាំ​៧៩​កុំ​តែ​វៀតណាម​មក​ទាន់​កុំ​អី​ខ្មែរ​យើង​អត់​សល់​ពូជ​ទេ» ។​
បន្ទាប់​ពី​ឆ្នាំ​១៩៧៩ ជនជាតិ​មិល​វិល​ត្រឡប់​មក​ភូមិ​ចង្ហប​វិញ ។ វៀតណាម​បាន​ចាត់តាំង​មេ​ភូមិ​ចង្ហប​ដើម្បី​ចែក​ស្រូវ​អង្ករ អំបិល គោក្របី និង​ជ័យភណ្ឌ ឲ្យ​ប្រជាជន​ស្មើៗ​គ្នា ។ ក្នុង​រយៈពេល​នោះ កង​ទ័ព​ខ្មែរក្រហម​តែង​លួច​វាយ​ឆ្មក់​ចូល​ភូមិ​ចង្ហប​ជា​ញឹកញាប់​ ធ្វើ​ឲ្យ​អ្នក​ភូមិ​មួយ​ចំនួន​ត្រូវ​គ្រាប់​ស្លាប់ ។ ម្តាយមីង​របស់ តាំង បាន​ស្លាប់​ក្នុង​ពេល​ខ្មែរក្រហម​វាយ​ឆ្មក់​ចូល​ភូមិ​ចង្ហប ។ តាំង និយាយ​ថា «ខ្ញុំ​អត់​ភ្លេច​ទេ​ទាល់​តែ​ខ្ញុំ​ស្លាប់​ទើប​ខ្ញុំ​ភ្លេច​ជំនាន់​៣​ឆ្នាំ ៨​ខែ ២០​ថ្ងៃនេះ ។ ខ្ញុំ​មាន​បាន​ពី​មុន​មក​ក៏​រលាយ​សូន្យ នេះ​ខ្ញុំ​កសាង​សា​ជា​ថ្មី​ទេ​ក្រោយ​៧៩ នេះ​អត់​ភ្លេច​ទេ» ។​
នៅ​ពេល​រំឭក​ដល់​របប​ខ្មែរក្រហម ​ប្រជាជន​មិល​នៅ​ក្នុង​ភូមិ​ចង្ហប​បាន​និយាយ​ថា​ គាត់​មិន​ចង់​ឮ​ពី​របប​នេះ​ទៀត​ឡើយ ។ គាត់​គ្រាន់តែ​ចង់​រស់នៅ​ដោយ​សុខសាន្ត​ដូច​សង្គម​សព្វថ្ងៃ​តែ​ប៉ុណ្ណោះ ទោះបី​មាន​អ្នក​មក​ឃោសនា​ថា ខាង​នេះ​ល្អ​ខាង​នោះ​មិន​ល្អ​ ក៏​គាត់​មិន​ជឿ​ទៀត​ដែរ ៕
ឯកសារយោង
ឈូកខ្មែរ
ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា
ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា ឬ កម្ពុជា  ឈ្មោះ​ផ្លូវ​ការ ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា ឬជាសាមញ្ញ ប្រទេសខ្មែរ គឺជាប្រទេសមួយស្ថិតនៅផ្នែកខាងត្បូងនៃឧបទ្វីបឥណ្ឌូចិន ក្នុងអនុតំបន់អាស៊ីអាគ្នេយ៍។ កម្ពុជាមានផ្ទៃក្រឡាសរុប ១៨១,០៣៥ សហាតិមាត្រការ៉េ លាតសន្ធឹងក្នុងរាងពហុកោណស្ទើរស្មើជ្រុង មានព្រំប្រទល់ជាប់ប្រទេសថៃនៅភាគខាងលិចនិងពាយ័ព្យ ប្រទេសឡាវនៅភាគឦសាន្ត ប្រទេសវៀតណាមនៅភាគខាងកើត និងឈូងសមុទ្រថៃ​នៅភាគនិរតី។
ដោយមានប្រជាជន​ជាង ១៦ លាននាក់ កម្ពុជាស្ថិតក្នុងលំដាប់ទី៧២​ក្នុង​​លោក ទី២៧ក្នុងទ្វីបអាស៊ី និងទី៧ក្នុងអាស៊ីអាគ្នេយ៍។ ប្រជាជនជិតពាក់កណ្តាលប្រមូលផ្តុំកុះករនៅតំបន់វាលរាប ទំហំប្រហែល ១៤% នៃផ្ទៃសរុប។ សាសនាជាផ្លូវការ គឺ ព្រះពុទ្ធសាសនាថេរវាទ ដែលកាន់ដោយប្រជាជនប្រហែល ៩០%។ ជន​ជាតិ​ភាគ​តិច​ក្នុង​ប្រទេស​នេះ រួមមាន: ជនជាតិវៀតណាម ចិន ចាម និង​កុលសម្ព័ន្ធភ្នំ ៣០ ជនជាតិផ្សេងៗ​ទៀត។  រាជធានី​ និង ទីក្រុង​ធំ​បំផុតគឺ ​ភ្នំពេញ ដែលជា​មជ្ឈមណ្ឌល​នយោបាយ សេដ្ឋកិច្ច និង ​វប្បធម៌​នៃ​កម្ពុជា។ កម្ពុជាជារដ្ឋឯកភាព ក្រោមរបបរាជាធិបតេយ្យអាស្រ័យរដ្ឋធម្មនុញ្ញ​ និងរបបរដ្ឋសភាប្រជាធិបតេយ្យ ដែលមានព្រះបាទនរោត្តម សីហមុនី ជ្រើសតាំងដោយក្រុមប្រឹក្សារាជសម្បត្តិ ជាព្រះមហាក្សត្រ​ និងជាព្រះប្រមុខរដ្ឋ។ ប្រមុខរាជរដ្ឋាភិបាល មានហ៊ុន សែន ជានាយករដ្ឋមន្ត្រី ជាមេដឹកនាំដែលកាន់តំណែងយូរបំផុតនៅ​អាស៊ី​អាគ្នេយ៍​ ដែលបានដឹកនាំប្រទេសកម្ពុជាអស់រយៈពេលជាង ​៣០ ឆ្នាំមក​ហើយ។ ឯមេដឹកនាំចលនាប្រឆាំងនិងដែលមានប្រជាប្រិយបំផុតក្នុងសង្គមខ្មែរគឺ សម-រង្សុី ដែលធ្លាប់បានជាប់ជាតំណាងរាស្រ្តនៃនីតិកាលទី១ ឆ្នាំ១៩៩៣ មក។
ឈ្មោះបុរាណរបស់កម្ពុជាគឺ "កម្ពុជៈ" (សំស្ក្រឹត: कंबुज)។ នៅ​ឆ្នាំ​ ៨០២ ​នៃ ​គ.ស. ព្រះ​បាទ​ជយវម៌្មទី២​បាន​ប្រកាស​ព្រះ​អង្គ​ឯង​ជា​ព្រះ​មហាក្សត្រ ដែលយើងអាចសម្គាល់ឃើញនូវ​ការ​ចាប់កំណើត​នៃ​មហារាជាណាចក្រ​ខ្មែរដ៏រុងរឿង​អស់​រយៈពេល​ជាង​ ៦០០​ ប្លាយឆ្នាំ ហើយ​ព្រះ​មហាក្សត្រ​សោយ​រាជ្យ​បន្ត​បន្ទាប់ពីទ្រង់នោះ បានបន្ត​ត្រួតត្រាមួយ​ភាគធំ​នៃ​អាស៊ី​អាគ្នេយ៍ និង​​ប្រមូលផ្ដុំ​អំណាច ព្រម​ទាំង​ភោគ​ទ្រព្យ​​ច្រើន​លើស​លប់ជាងគេ។ ព្រះ​រាជាណាចក្រឥណ្ឌូបនីយកម្ម​មួយនេះ​បាន​កសាង​ប្រាសាទ​បូជនីយដ្ឋាន​នានា ដូចជា​អង្គរវត្ត និង​បាន​សម្រួល​ដល់​ការ​ផ្សព្វផ្សាយ​សាសនាព្រហ្មញ្ញ​ ហើយនិងព្រះពុទ្ធសាសនា​នៅ​អាស៊ី​អាគ្នេយ៍​មួយភាគធំ។ បន្ទាប់​ពី​ការ​ធ្លាក់សម័យ​អង្គរ​ទៅកណ្ដាប់ដៃនៃអយុធ្យា​នៅ​សតវត្ស​ទី​១៥មក កម្ពុជា​បាន​ប្រែ​ក្លាយ​ជា​ប្រទេស​ចំណុះ​មួយ​នៅ​ចន្លោះ​ប្រទេស​ជិត​ខាង​របស់​ខ្លួន​រហូត​ដល់​ប្រទេស​ត្រូវ​បាន​ធ្វើ​អាណានិគមកិច្ច​ដោយ​ពួក​បារាំង​នៅ​ពាក់​កណ្ដាល​សតវត្ស​ទី​១៩។ កម្ពុជា​ទទួល​បាន​ឯករាជ្យ​ពី​បារាំង​មក​វិញ​នៅ​ឆ្នាំ ១៩៥៣។
សង្គ្រាមវៀតណាមបាន​រីក​រាល​ដាល​ដល់​កម្ពុជា ដែល​ធ្វើ​ឱ្យ​មាន​ការ​ងើប​ឡើង​របស់​ពួក​ខ្មែរក្រហម ដែល​ពួកនោះបាន​ដណ្ដើម​កាន់កាប់បាន​ទីក្រុងភ្នំពេញ​នៅ​ឆ្នាំ ​១៩៧៥ ហើយ​បាន​បន្ដ​ការប្រល័យពូជសាសន៍ខ្មែរ ចាប់​ពីឆ្នាំ ១៩៧៥-១៩៧៩ និង​ក្រោយ​មក​បាន​វាយ​ប្រយុទ្ធ​នឹង​ពួក​យួន​ដែល​នៅ​ពី​ក្រោយ​ខ្នង​របប​សាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតកម្ពុជា​កំឡុង​សម័យសង្គ្រាមកម្ពុជា-វៀតណាម (១៩៧៩-១៩៩១)។ បន្ត​បន្ទាប់​ពីកិច្ចព្រមព្រៀងសន្តិភាពទីក្រុងប៉ារីស១៩៩១ កម្ពុជា​ត្រូវ​បាន​អភិបាលកិច្ច​មួយរយៈពេល​ខ្លី​ដោយក្រុម​បេសកកម្មសហប្រជាជាតិ (១៩៩២-១៩៩៣) ក្រោយ​ពី​ការ​បោះ​ឆ្នោត​ទៅ គេ​​ឃើញមានអ្នក​បោះ​ឆ្នោតប្រហែល ៩០%​ ​បាន​បោះ​ឆ្នោត​ ហើយអង្គការសហប្រជាជាតិ ក៏​បាន​ដកថយ​ចេញពីកម្ពុជាទៅវិញ។ រដ្ឋប្រហារឆ្នាំ១៩៩៧ បាន​ធ្វើឱ្យលោកហ៊ុន សែន និង គណបក្សប្រជាជនកម្ពុជារបស់លោក ស្ថិតនៅក្នុងអំណាចរហូតដល់ឆ្នាំ២០១៧ សព្វថ្ងៃនេះ។
កម្ពុជា​បាន​ងើប​មុខ​ឡើង​វិញ​ប៉ុន្មានឆ្នាំ​ក្រោយ​មក​ក្នុង​មណ្ឌល​នៃ​ឥទ្ធិពល​សង្គមនិយម ជា​សាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតកម្ពុជា​រហូត​ដល់​ឆ្នាំ​ ១៩៩៣។ បន្ទាប់​ពី​ប៉ុន្មាន​ឆ្នាំ​នៃ​គម្លាត​ឆ្ងាយ ប្រជាជាតិ​ដែល​ត្រូវ​បាន​បំផ្លិច​បំផ្លាញ​ដោយ​សារ​សង្គ្រាមមួយនេះ បាន​បង្រួប​បង្រួម​គ្នាឡើង​វិញ​ក្រោម​របប​រាជាធិបតេយ្យ​នៅ​ឆ្នាំ ១៩៩៣ និង​បាន​ស្គាល់នូវ​ការ​រីក​ចម្រើន​យ៉ាង​លឿន​ក្នុង​វិស័យ​សេដ្ឋកិច្ច និង​ធនធានមនុស្ស ដែល​ពេល​នោះកំពុង​តែ​រស់រានឡើង​វិញក្រោយ​ពី​ប៉ុន្មាន​ទសវត្ស​នៃ​សង្គ្រាមរដ្ឋប្បវេណី​មក។ កម្ពុជា​ធ្លាប់​មាន​កំណត់ត្រា​មួយ​ក្នុង​ចំណោម​កំណត់ត្រា​សេដ្ឋកិច្ច​ដ៏​ល្អ​បំផុត​នៅ​អាស៊ី ជាមួយ​នឹង​កំណើន​សេដ្ឋកិច្ច​ជា​មធ្យម ៦,០% ក្នុងរយៈ​ពេល​ ១០ ​ឆ្នាំ​ចុង​ក្រោយ​នេះ។ វិស័យ​វាយនភណ្ឌ កសិកម្ម សំណង់ សម្លៀកបំពាក់ និង ​ទេសចរណ៍​ដ៏​ខ្លាំងក្លា​បាន​នាំ​ឱ្យ​មាន​ការ​បណ្ដាក់​ទុន​បរទេស និង​ការ​ដោះដូរ​ពាណិជ្ជកម្ម​អន្តរជាតិ។ នៅ​ឆ្នាំ​២០០៥ ស្រទាប់​រ៉ែប្រេង និង​ឧស្ម័ន​ធម្មជាតិ​ត្រូវ​បាន​រក​ឃើញ​ខាង​ក្រោម​ទឹក​ក្នុង​ទឹក​ដី​កម្ពុជា និង​គ្រានោះដែរ​និស្សារណកម្ម​ពាណិជ្ជកម្មនឹង​ចាប់ផ្ដើម​ក្នុង​ឆ្នាំ ​២០១៣ ចំណូល​ប្រេង​ទាំងមូល​អាច​ជះ​ឥទ្ធិពល​ដល់​សេដ្ឋកិច្ច​កម្ពុជា​យ៉ាង​ខ្លាំង។ ទោះបីមានការរីកចម្រើនខាងសេដ្ឋកិច្ចយ៉ាងណាក្ដី ពេលតែមួយក្នុងឆ្នាំ ២០១៣ នោះដែរ លិបិក្រមអភិវឌ្ឍន៍មនុស្ស (លអម) ចាត់ថ្នាក់កម្ពុជាក្នុងចំណាត់ថ្នាក់ទី១៣៨ (រួមជាមួយ លាវ) ក្នុងលក្ខខណ្ឌនៃការអភិវឌ្ឍមនុស្សចង្អុលបង្ហាញថាកម្ពុជាមានការរីកចម្រើនពីមធ្យមមកទាបមកទល់​សព្វថ្ងៃនេះ។
ឈ្មោះ
ឈ្មោះផ្លូវការនៃប្រទេសនេះជាភាសាខ្មែរគឺ ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា ជារឿយៗត្រូវបានគេកាត់ខ្លីថាកម្ពុជា។ តាមគ្រាមភាសា ខ្មែរភាគច្រើនតែងហៅប្រទេសរបស់ខ្លួនថា ស្រុកខ្មែរ ដែលមានន័យថា ដែនដីនៃពួកខ្មែរ រឺ តាមការប្រើប្រាស់ទម្រង់មិនសូវផ្លូវការមួយទៀត ប្រទេសកម្ពុជា ។ បើតាមវចនានុក្រមសម្ដេចសង្ឃរាជជួន-ណាតបានពិពណ៌នាថា ពាក្យ​នេះ​ជា​ឈ្មោះ​នៃ ប្រទេស​ខ្មែរ​យើង យើង​ហៅ​ប្រទេស​របស់​យើង​ថា កម្ពុជ​រដ្ឋ ក៏​បាន ថា កម្ពុជ​ប្រទេស ក៏​បាន, ថា ប្រទេស​កម្ពុជា ក៏​បាន ថា ប្រទេស​ខ្មែរ ក៏​បាន ថា ខេមរ​ប្រទេស ក៏​បាន ថា ខេមរ​រដ្ឋ ក៏​បាន កាល​ណា​បើ​កវី​ជាតិ​យើង​ត្រូវ​ការ​ប្រើ​ក្នុង​កាព្យ ឬ​ក្នុង​ការ​តែង​សេចក្ដី​ជា​ពាក្យ​រាយ​ខ្លះ យើង​អាច​ហៅ​ប្រទេស​យើង​បាន​តាម​ត្រូវ​ការ ប៉ុន្តែ​ពាក្យ​ប្រើ​ក្នុង​ផ្លូវ​ការ យើង​សរសេរ យើង​ហៅ កម្ពុជ​រដ្ឋ ឬ ប្រទេស​កម្ពុជា; ឯ​ជន​បរទេស គេ​ហៅ​តាម​យើង​ដែរ​ក៏​មាន គេ​ហៅ​តាម​ការ​សន្មតិ​របស់​គេ​ក៏​មាន ដូច​ជា​បារាំងសែស គេ​ហៅ​ប្រទេស​យើង​ថា​ Cambodge, អង្គ្លេស ហៅ​ថា Cambodia, អ្នក​បរទេស​ខ្លះ​ទៀត​ហៅ​ថា Cambodja, ខ្លះ​ហៅ Kambuja ។ល។
ពាក្យនេះទំនងយកពីឈ្មោះរបស់រដ្ឋមួយដែលនៅឥណ្ឌាទ្វីប គឺរដ្ឋកម្ពោជកាលនៅជំនាន់ពុទ្ធកាលដូចប្រទេសសៀមកាលពីមុនក៏ធ្លាប់មានឈ្មោះថាអយុធ្យាដែរ បើតាមពាក្យកម្ពោជនេះក្នុងវចនានុក្រមសម្ដេចសង្ឃដដែលមានន័យដូចតទៅ៖ ឈ្មោះ​រដ្ឋ​មួយ​ក្នុង​ជម្ពូទ្វីប (ឥណ្ឌា សម័យ​បច្ចុប្បន្ន) ជា​រដ្ឋ​រាប់​ឈ្មោះ​ចូល​ក្នុង​ចំនួន​ឈ្មោះ​រដ្ឋ​ទាំង ២១ គឺ កុរុ, សក្កៈ, កោសល, មគធៈ, អង្គៈ, សិវិ, កលិង្គៈ, អវន្តិ, បញ្ចាលៈ, វជី, គន្ធារៈ, ចេតិយៈ, វង្គៈ, វិទេហៈ, កម្ពោជ, មទ្ទៈ ឬ មទ្រៈ, ភគ្គៈ, សីហឡៈ, កស្មិរ, កាសី, បណ្ឌវៈ។ រដ្ឋ​ទាំង ២១ ដែល​មាន​ឈ្មោះ​យ៉ាង​នេះ ចំពោះ​តែ​ក្នុង​បុរាណ​សម័យ​នា ជម្ពូ​ទ្វីប (ឥណ្ឌា), លុះ​ចំណេរ​កាល​ត​ៗ​មក​ដរាប​ដល់​សម័យ​បច្ចុប្បន្ន ក៏​ក្លាយ​ជា​ឈ្មោះ​ផ្សេង​ៗ ទៅ​វិញ​ដោយ​ច្រើន, រដ្ឋ​ខ្លះ​ក៏​ជា​ឈ្មោះ​ដើម​ដដែល ដូច​ក្នុង​សម័យ​បុរាណ​ព្រេង​នាយ និង ក្នុង​សម័យ​នៃ​ព្រះ​សក្យមុនី​គោតម​សម្មាសម្ពុទ្ធ សឹង​មាន​ឈ្មោះ​ប្រាកដ​ក្នុង​គម្គីរ​ព្រះពុទ្ធសាសនា​រាល់​តែ​គម្ពីរ​សាស្រ្តា​របស់​ខ្មែរ​យើង ។
កម្ពុជាត្រូវបានគេស្គាល់ជាទូទៅថា "Cambodia" ជាភាសាអង់គ្លេស និង "Cambodge"/"Kamboj" ជាភាសាបារាំង។ កម្ពុជា កាន់តែត្រូវបានគេស្គាល់យ៉ាងទូលំទូលាយដោយពួកលោកខាងកើត និង Cambodia ត្រូវបានគេស្គាល់យ៉ាងទូលំទូលាយដោយពួកលោកខាងលិច។
បុរេប្រវត្តិ
បុរេប្រវតិ្តសាស្រ្តនៅឥណ្ឌូចិនមានរយៈពេលប្រហែល ១០០០ ០០០ ឆ្នាំហើយ។ មនុស្សនៅពេលនោះធ្លាប់ជាពួកអ្នកប្រមាញ់ និងបរកជន។ បុរាណវត្ថុវិទ្យា គិតថាមនុស្សមុនគេបំផុតគឺជាពួកម៉ាឡេ តែឥណ្ឌូចិនបានទទួលមនុស្សដែលមកពីខាងជើង និងជាជាតិពន្ធុខែ្មរ។
មានភស្តុតាងស្ដួចស្ដើងចំពោះការកាន់កាប់របស់មនុស្សជំនាន់អតិកញ្ញៈ (Pleistocene) នៃកម្ពុជាសម័យបច្ចុប្បន្ន ដែលរួមមានឧបករណ៍ក្រួសហនុមានខៀវ (quartz)និងក្វាតហ៊្សីត ដែលបានរកឃើញក្នុងស្រែថ្នាក់ៗជាច្រើនតាមបណ្ដោយទន្លេមេគង្គ ក្នុងខេត្តស្ទឹងត្រែង និងក្រចេះ និងក្នុងខេត្តកំពត ទោះបីជាយ៉ាងណាការចុះកាលបរិច្ឆេទរបស់ទាំងនោះមិនអាចយកជាការបានទេ។
ភស្តុតាងបុរាណវិទ្យាតិចតួចខ្លះបង្ហាញឱ្យឃើញសហគមន៍នៃពួកអ្នកប្រមាញ់-អ្នកបេះផ្លែឈើ​បានតាំងលំនៅនៅកម្ពុជាកំឡុងជំនាន់​សវ៌កញ្ញៈ (Holocene): ស្ថានីយបុរាណវត្ថុវិទ្យាកម្ពុជាដ៏ចំណាស់បំផុតត្រូវគេគិតទុកថាជារូងភ្នំល្អាងស្ពាន នៅខេត្តបាត់ដំបង ដែលត្រូវនឹងសម័យហ្វាប៊ីញ។ កំណាយក្នុងស្រទាប់ក្រោមដីបានផលិតនូវតំណបន្តនៃវិទ្យុកាបូនមួយដែលចុះកាលបរិច្ឆេទថានៅឆ្នាំ ៦០០០ ម.គ.។
ស្រទាប់ខាងលើនៅក្នុងស្ថានីយ៍ដដែលបានផ្ដល់នូវភស្តុតាងនៃអន្តរកាលរហូតដល់យុគថ្មរំលីង ដែលមានកុលាលភាជន៍ជាច្រើនដែលធ្វើពីដីដែលចុះកាលបរិច្ឆេទដំបូងគេបង្អស់នៅកម្ពុជា។
កំណត់ត្រាបុរាណវិទ្យាសម្រាប់សម័យនេះរវាងសវ៌កញ្ញៈ និងយុគដែកនៅមានកំណត់ដូចគ្នា។ ស្ថានីយ៍បុរេប្រវត្តិដទៃៗទៀតដែលមានកាលបរិច្ឆេទមិនច្បាស់លាស់មិនសូវច្រើនគឺ សំរោងសែន (មិនឆ្ងាយពីរាជធានីឧដុង្គបុរាណប៉ុន្មានទេ) ដែលការស៊ើបអង្កេតទីមួយបានចាប់ផ្ដើមនៅឆ្នាំ១៨៧៧ និងភូមិស្នាយ នៅខេត្តបន្ទាយមានជ័យភាគខាងជើង។ វត្ថុបុរាណបុរេប្រវត្តិសាស្ត្រនានាត្រូវបានរកឃើញជាញឹកញាប់កំឡុងសកម្មភាពជីកយករ៉ែនៅរតនគីរី។
ភស្តុតាងបុរេប្រវត្តិសាស្ត្រដែលគួរឱ្យចង់ដឹងចង់ឃើញបំផុតនៅកម្ពុជា យ៉ាងណានោះគឺបន្ទាយគូរាងមូលដោយឡែកៗត្រូវបានគេរុករកឃើញនៅទីដែលមានដីក្រហមក្បែរមេមត់ និងនៅតំបន់ក្បែរខាងជិតវៀតណាមនៅចុងទសវត្សឆ្នាំ ១៩៥០។ មុខងារនិងអាយុកាលរបស់បន្ទាយគូទាំងនេះនៅតែត្រូវគេលើកយកមកពិភាក្សាដដែល ផ្ទុយទៅវិញបន្ទាយគូទាំងនោះមួយចំនួនប្រហែលជាមានអាយុកាលយ៉ាងហោចណាស់ក៏ចាប់តាំងពី​សហវត្សទី២ម.គ. ដែរ។
ព្រឹត្តិការណ៍ស្នូលក្នុងបុរេប្រវត្តិសាស្ត្រកម្ពុជាគឺធ្លាប់មានការហូរចូលមកយឺតៗនៃពួកអ្នក​ដាំដុះស្រូវលើកទីមួយចាប់ពីភាគខាងជើង ដែលបានចាប់ផ្ដើមនៅចុងសហវត្សទី៣ម.គ.។
ដែកត្រូវបានគេយកមកប្រើការនៅប្រហែលឆ្នាំ ៥០០ ម.គ. ដែលមានភស្តុតាងគាំទ្រមកពីខ្ពង់រាបគោរាជ (កូរ៉ាត) នៅប្រទេសថៃសម័យទំនើប។ នៅកម្ពុជា ការតាំងលំនៅរស់នៅនៃយុគដែកមួយចំនួនត្រូវបានគេរកឃើញនៅខាងក្រោមប្រាសាទបក្សីចាំក្រុង និងប្រាសាទសម័យអង្គរដទៃទៀត កាលណោះដែរ បន្ទាយគូមួយចំនួន ក៏ត្រូវបានរកឃើញនៅខាងក្រោមល្វា (Lovea) ពីរបីសហាតិមាត្រ (គីឡូម៉ែត្រ) ខាងជើងឆៀងខាងលិចនៃអង្គរ។ ការបញ្ចុះសព ដែលសម្បូរច្រើនជាងអ្វីដែលគេបានរកឃើញ ផ្ដល់ជាសក្ខីភាពអំពីការរីកចម្រើននៃការប្រើប្រាស់ចំណីអាហារ និងការជួញដូរ (ទោះបីជានៅចម្ងាយដ៏ឆ្ងាយ: នៅសតវត្សទី៤ម.គ. ទំនាក់ទំនងពាណិជ្ជកម្មជាមួយឥណ្ឌាត្រូវបានដំណើរការរួចទៅហើយ) និងអត្ថិភាពនៃរចនាសម្ព័ន្ធសង្គម និងអង្គការចាត់តាំងការងារ។
សម័យបុរេអង្គរ និង សម័យអង្គរ
សតវត្សទី១​នៃគ.ស.មានមនុស្សជាច្រើនមកពីប្រទេសឥណ្ឌាដែលបានមកតាំងលំនៅ។ ពួកគេបាននាំមកនូវសាសនា វប្បធម៌ ភាសា។ល។ អរិយធម៌របស់ប្រទេសកម្ពុជាបានកកើតឡើង តាំងពីសតវត្សទីមួយ ក្នុងសម័យជាតិខេមរា មកម្ល៉េះ។
កំឡុងសតវត្សទី៣ ទី៤ និងទី៥ ពួករដ្ឋឥណ្ឌានីយកម្មនៃនគរវ្នំ និងរដ្ឋបន្តពីនគរវ្នំ ចេនឡា ដែលគឺជារដ្ឋមួយមានទឹកដីនៅកម្ពុជាសម័យបច្ចុប្បន្ន និងវៀតណាមភាគនិរតីសព្វថ្ងៃនេះ។ អស់រយៈពេលជាង ២០០០ ឆ្នាំ កម្ពុជាបានស្រូបយកឥទ្ធិពលពីឥណ្ឌា ហើយបានបន្តជះឥទ្ធិពលនេះទៅក្នុងអរិយធម៌អាស៊ីអាគ្នេយ៍ដទៃទៀតដែលបច្ចុប្បន្ននេះរួមមានប្រទេសថៃ និង លាវ។ តិចតួចណាស់ ត្រូវបានគេស្គាល់អំពីអង្គនយោបាយមួយចំនួន យ៉ាងណាមិញ ពង្សាវតារចិន និងកំណត់ត្រាសួយសារអាករបានវែកញែកអំពីអង្គនយោបាយទាំងនោះ។ អង្គនយោបាយទាំងប៉ុន្មាននោះត្រូវបានគេគិតថាជាទឹកដីនៃនគរវ្នំដែលបានកាន់កាប់កំពង់ផែមួយ ត្រូវបានគេស្គាល់តាមរយៈអ្នកភូមិសាស្ត្រអេឡិចសង់ទ្រី លោកខ្លោឌ្យូស-អាពូទលេមីថា កត្តិគរៈ។ពង្សាវតារទាំងនេះរ៉ាយរ៉ាប់ថាបន្ទាប់ពីព្រះបាទជ័យវម៌្មទី១ចូលទិវង្គតនៅប្រហែលឆ្នាំ ៦៩០ ចលាចលបានកើតឡើងដែលបង្កឱ្យមានការបែងចែកនគរទៅជាចេនឡាគោក និងចេនឡាទឹក ត្រូវបានគ្រប់គ្រងយ៉ាងសេរីដោយពួកព្រះអង្គម្ចាស់ដែលមានអំណាចទន់ខ្សោយក្រោមវិជិតរាជ្យរបស់ជ្វា។
អធិរាជាណាចក្រខ្មែរបានធំធាត់ឡើងចេញពីការបន្សល់ទុកទាំងប៉ុន្មានពីចេនឡា ហើយបានប្រែកាន់តែរឹងមាំឡើងនៅឆ្នាំ ៨០២ នៅពេលដែលព្រះបាទជ័យវម៌្មទី២ (បានសោយរាជ្យ ប.៧៩០-៨៥០) បានប្រកាសឯករាជ្យពីជ្វានិងប្រកាសព្រះអង្គឯងជាទេវរាជ។ ព្រះអង្គនិងពួកអ្នកដង្ហែតាមព្រះអង្គបានបង្កើតលទ្ធិទេវរាជ និងបានចាប់ផ្ដើមការសញ្ជ័យជាបន្តបន្ទាប់ ហើយបានបង្កើតនូវអធិរាជាណាចក្រមួយដែលធ្លាប់រុងរឿងក្នុងតំបន់ចាប់ពីសតវត្សទី៩ដល់ទី១៥។ ក្បែរៗសតវត្សទី១៣ ពួកព្រះសង្ឃមកពីស្រីលង្កាបាននាំព្រះពុទ្ធសាសនាថេរវាទមកកាន់អាស៊ីអាគ្នេយ៍។ សាសនានេះបានរីកសាយភាយនិងនៅទីបំផុតបានជំនួសកន្លែងព្រហ្មញ្ញសាសនា និងពុទ្ធសាសនាមហាយានជាសាសនាមានប្រជាប្រិយនៅសម័យអង្គរ។
ធ្វេង|រូបភាពតូច|200px|ព្រះបាទជ័យវម៌្មទី៧ ស្តាំ|រូបភាពតូច|200px អធិរាជាណាចក្រខ្មែរគឺជាអធិរាជាណាចក្រដ៏ធំបំផុតរបស់អាស៊ីអាគ្នេយ៍កំឡុងសតវត្សទី១២។ មជ្ឈមណ្ឌលនៃអំណាចរបស់អធិរាជាណាចក្រនេះគឺអង្គរ ជាទីដែលរាជធានីបន្តបន្ទាប់ត្រូវបានសាងសង់ឡើងក្នុងសម័យកាលដែលចក្រភពនេះឈានដល់​ចំណុចកំពូល។ នៅឆ្នាំ ២០០៧ ក្រុមអ្នកស្រាវជ្រាវអន្តរជាតិមួយប្រើរូបថតផ្កាយរណបនិងបច្ចេកទេសទំនើបផ្សេងៗបានសន្និដ្ឋានថា​អង្គរធ្លាប់ជាទីក្រុងបុរេឧស្សាហកម្ម​ធំបំផុតក្នុងលោកដែលមានផ្ទៃក្រឡាក្រុងលាត​សន្ធឹង ១៨៥០,៣៥ សហាតិមាត្រការ៉េ (គីឡូម៉ែត្រការ៉េ)។ ទីក្រុងនេះ អាចទ្រទ្រង់បាននូវអត្រាប្រជាជនរហូតដល់ចំនួនមួយលាននាក់ ហើយអង្គរវត្ត ជាប្រាសាទបែបសាសនាមួយដ៏ល្បីល្បាញ និងគង់វង្សយូរល្អបំផុតនៅក្នុងស្ថានីយ៍នោះ នៅតែប្រើជាវត្ថុរំលឹកដល់អតីតកាលរបស់កម្ពុជាជាមហាអំណាចតំបន់ដ៏សំខាន់មួយ។ ទោះបីជា អាណាចក្រខ្មែរបាន ចុះអន់ថយឥទ្ធិពលរបស់ខ្លួនក៏ដោយ ក៏អង្គរវត្តគឺជានិមិត្តរូបមួយសំខាន់ បំផុតដើម្បីជាសាក្សី នៃសាវតារបស់ប្រទេស លើផ្ទៃតំបន់។
ក្រោយពីការវាយលុកដណ្តើមទឹកដីជាបន្តបន្ទាប់ សៀមបានកាន់កាប់អង្គរ ហើយអង្គរបានត្រូវគេបោះបង់ចោលនៅឆ្នាំ ១៤៣២។ ចក្រភពនេះ ទោះបីជាមានឱនភាពក៏ដោយ ក៏នៅតែជាកម្លាំងសំខាន់ក្នុងតំបន់រហូតដល់ការធ្លាក់ចុះរបស់ខ្លួននៅសតវត្សទី១៥។
សម័យក្រោយអង្គរ
បន្ទាប់ពីសង្គ្រាមជាបន្តបន្ទាប់ជាមួយនគរជិតខាងនគរអយុធ្យា នៅឆ្នាំ១៤៣២ ព្រះមហាក្សត្រខ្មែរបានធ្វើការផ្លាស់ប្តូររាជធានីចាកឆ្ងាយពីអង្គរ គឺដោយសារតែការថមថយខាងបរិស្ថាន និងហេដ្ឋារចនាសម្ព័ន្ធត្រូវបានខូចខាតនៅតំបន់អង្គរ។ ប្រទេសកម្ពុជាបានឈានចូលយុគសម័យក្រោយអង្គរ ឬ អ្នកប្រវត្តិវិទូហៅថា សម័យកណ្តាល។
នៅឆ្នាំ១៥២៥ រាជវាំងត្រូវបានរើទៅលង្វែក នគរនេះបានស្វះស្វែងឱ្យមានភាពរុងរឿងឡើងវិញតាមរយៈការជួញដូរតាមសមុទ្រ។ ពួកអ្នកដំណើរព័រទុយហ្គាល់ និងអេស្ប៉ាញបានពិពណ៌នាទីក្រុងនេះថាជាទីកន្លែងមួយនៃភោគទ្រព្យសម្បូរបែបនិងការជួញដូរបរទេស។ ការខិតខំធ្វើឱ្យដូចដើមវិញក្នុងមួយរយៈពេលខ្លី យ៉ាងណាក៏ដោយ ក៏សង្គ្រាមជាច្រើនបានបន្តជាមួយអយុធ្យានិងពួកយួន ជាហេតុធ្វើឱ្យបាត់បង់ទឹកដីបន្ថែមទៀត ហើយលង្វែកក៏ត្រូវបានសញ្ជ័យនិងកម្ទេចដោយព្រះបាទនរេសូរមហាវីរក្សត្រនៃអយុធ្យាក្នុងឆ្នាំ ១៥៩៤។ រាជធានីខ្មែរថ្មីត្រូវបានបង្កើតឡើងនៅឧដុង្គខាងត្បូងលង្វែកនៅឆ្នាំ ១៦១៨ ក៏ប៉ុន្តែពួកក្សត្រនៃរាជធានីនេះអាចរស់រានបានលុះត្រាតែស្ថិតក្នុងទំនាក់ទំនងជាប្រទេសចំណុះម្ដងជាមួយ​ពួកសៀមនិងម្ដងជាមួយយួនអស់រយៈពេលបីសតវត្ស ក្រោយមកទៀតមាន សម័យស្ដារឡើងវិញមួយរយៈកាលខ្លី ដែលមានឯករាជភាពតិចតួចនិងមិនស្ថិតស្ថេរ។
ក្នុងសតវត្សទីដប់ប្រាំបួន ការដណ្ដើមគ្នាសាជាថ្មីរវាងសៀម និងយួនដើម្បីគ្រប់គ្រងកម្ពុជាជាហេតុនាំឱ្យមានសម័យកាលមួយ ដែលពេលនោះពួកមន្ត្រីរាជការយួនបានប៉ុនប៉ងបង្ខំឱ្យខ្មែរកាន់ទំនៀមទម្លាប់របស់យួន។ហេតុនេះបាននាំឱ្យមានការបះបោរជាច្រើនប្រឆាំងនឹងពួកយួន និងអំពាវនាវរកជំនួយពីសៀម។ សង្គ្រាមសៀម-យួន (១៨៤១-១៨៤៥) (សមរភូមិដើមពោធិ៍បីដើម) បានបញ្ចប់ជាមួយកិច្ចព្រមព្រៀងមួយដែលដាក់ប្រទេសនេះក្រោមអធិរាជភាពរួមគ្នា។ រឿងនេះបន្ទាប់មកទៀតបាននាំឱ្យមានការចុះហត្ថលេខាសន្ធិសញ្ញាមួយឱ្យមាន​ការការពាររបស់បារាំងនៅកម្ពុជាដោយព្រះបាទនរោត្តម។
អាណានិគមកិច្ចបារាំង
ស្តាំ|រូបភាពតូច|200px right|ឆ្វេង|រូបភាពតូច|200px ស្តាំ|រូបភាពតូច|200px កម្ពុជា ស្ថិតនៅក្រោមអាណាព្យាបាល បារាំង ជិតមួយរយឆ្នាំ គឺពីឆ្នាំ ១៨៦៣ ដល់ ឆ្នាំ ១៩៥៣ ដែលបានគ្រប់គ្រងជាផ្នែកមួយនៃ អាណានិគមបារាំងនៅឥណ្ឌូចិន។
នៅឆ្នាំ ១៨៦៣ ព្រះបាទនរោត្តម ដែលត្រូវបានលើកឱ្យឡើងសោយរាជ្យដោយសៀម បានស្វះស្វែងការការពារពីបារាំងក្រៅពីសៀម និងយួនបន្ទាប់ពីភាពតានតឹងបានរីកធំឡើងរវាងអ្នកជិតខាងទាំងពីរ។ នៅឆ្នាំ ១៨៦៧ ស្ដេចសៀមបានចុះហត្ថលេខាសន្ធិសញ្ញាមួយជាមួយបារាំង បានលះបង់អធិរាជភាពលើកម្ពុជាដើម្បីទទួលបានការត្រួតត្រាខេត្តបាត់ដំបង និងសៀមរាប ហើយជាផ្លូវការក៏បានក្លាយជាប៉ែកនៃប្រទេសសៀម។ ខេត្តទាំងប៉ុន្មាននេះត្រូវបានប្រគល់ត្រឡប់មកឱ្យកម្ពុជាវិញដោយសន្ធិសញ្ញាព្រំដែនមួយរវាងបារាំង និងថៃក្នុងឆ្នាំ ១៩០៦។
កម្ពុជាបានបន្តស្ថិតក្រោមអាណាព្យបាលបារាំងចាប់ពីឆ្នាំ ១៨៦៣ ដល់ ១៩៥៣ ដោយបានត្រួតត្រារដ្ឋបាលជាប៉ែកនៃអាណានិគមសហភាពឥណ្ឌូចិន ទោះបីយ៉ាងណាក៏ដោយ ក៏ត្រូវបានកាន់កាប់ដោយចក្រពត្តិជប៉ុនចាប់ពីឆ្នាំ ១៩៤១ ដល់ ១៩៤៥ ផងដែរ។ រវាងឆ្នាំ ១៨៧៤ និង ១៩៦២ អត្រាប្រជាជនសរុបបានកើនឡើងចាប់ពីប្រហែល ៩៤៦០០០ ដល់ ៥,៧ លាននាក់។ បន្ទាប់ពីការសោយទិវង្គតរបស់ព្រះបាទនរោត្តមនៅឆ្នាំ ១៩០៤ បារាំងបានរៀបចំការជ្រើសរើសព្រះមហាក្សត្រ ហើយព្រះស៊ីសុវត្ថិ ព្រះភាតារបស់ព្រះនរោត្តម ត្រូវបានជំនួសរាជបល្ល័ង្ក។ រាជបល្ល័ង្កនេះបានទំនេរនៅឆ្នាំ ១៩៤១ ដោយការសោយទិវង្គតនៃព្រះមុនីវង្ស រាជបុត្ររបស់ព្រះស៊ីសុវត្ថិ ហើយបារាំងបានមើលរំលងព្រះរាជបុត្ររបស់ព្រះមុនីវង្ស គឺព្រះមុន្នីរ៉េត ដោយដឹងថាទ្រង់មានព្រះទ័យឯករាជ្យពីបារាំងពេក។ ជំនួសមកវិញ ព្រះនរោត្តម-សីហនុ គឺព្រះនត្តាខាងមាតានៃព្រះបាទស៊ីសុវត្ថិត្រូវបានលើកឱ្យឡើងសោយរាជ្យបន្ត។ ពួកបារាំងបានគិតថាព្រះសីហនុវ័យក្មេងអាចនឹងងាយស្រួលគ្រប់គ្រង។ ពួកគេបានយល់ខុសហើយ យ៉ាងណាមិញ នៅក្រោមរជ្ជកាលនៃព្រះបាទនរោត្តម-សីហនុ ក្រោយពីការកាន់កាប់របស់ជប៉ុន ក្នុងរយៈកាលសង្គ្រាម ១៩៤១- ១៩៤៥ កម្ពុជាបានទទួលបានឯករាជ្យពីបារាំងនៅថ្ងៃ ៩ វិច្ឆិកា ១៩៥៣ ហើយកាន់របបរាជាធិបតេយ្យអាស្រ័យរដ្ឋធម្មនុញ្ញ ដឹកនាំ ដោយព្រះបាទនរោត្តម-សីហនុ។
ឯករាជ្យ និង សង្គ្រាមវៀតណាម
កម្ពុជាធ្លាប់កាន់របបរាជាធិបតេយ្យអាស្រ័យរដ្ឋធម្មនុញ្ញក្រោមការដឹកនាំរបស់ព្រះបាទនរោត្តម-សីហនុ។ នៅពេលនោះសហភាពឥណ្ឌូចិនត្រូវបានគេប្រគល់ឯករាជ្យឱ្យ កម្ពុជាខកចិត្តក្នុងការទទួលបានមកវិញនូវការគ្រប់គ្រងលើដីសណ្ដមេគង្គដែលវាត្រូវបានសម្រេចប្រគល់ឱ្យទៅវៀតណាម។ ជាអតីតប៉ែកនៃអធិរាជាណាចក្រខ្មែរ តំបន់នេះត្រូវបានគ្រប់គ្រងដោយពួកយួនតាំងពីឆ្នាំ ១៦៩៨ ព្រះបាទជ័យជេដ្ឋាទី២បានអនុញ្ញាតឱ្យយួនតាំងទីលំនៅក្នុងតំបន់នោះរាប់ទសវត្សមុន​យូរមកហើយ។ រឿងនេះបន្សល់ទុកនៅចំណុចជាប់គាំងខាងការទូតដែលមានជនជាតិខ្មែរជាងមួយលាននាក់ (ខ្មែរក្រោម) នៅតែរស់នៅក្នុងតំបន់នេះ។ ខ្មែរក្រហមបានប៉ុនប៉ងលុកលុយជាច្រើនលើកដើម្បីយកទឹកដីនេះត្រឡប់មកវិញដែលក្នុងនោះ ដោយឡែក បាននាំឱ្យមានការលុកលុយឈ្លានពានរបស់វៀតណាមមកលើកម្ពុជា និងការដណ្ដើមអំណាចពីខ្មែរក្រហមមកវិញ។
សាធារណរដ្ឋខ្មែរ (១៩៧០-១៩៧៥)
ពេលដែលកំពុងធ្វើទស្សនកិច្ចនៅឆ្នាំ ១៩៧០ ព្រះសីហនុត្រូវបានបណ្ដេញចេញពីតំណែងដោយរដ្ឋប្រហារយោធាដឹកនាំដោយនាយករដ្ឋមន្ត្រី​ឧត្តមសេនីយ៍លន់-ណុល និង ព្រះអង្គម្ចាស់ស៊ីសុវត្ថិ-សិរិមតៈ។ ស.រ.គាំទ្រដល់រដ្ឋប្រហារនេះនៅតែគ្មានភស្តុតាងបញ្ជាក់។ យ៉ាងណាមិញ ភ្លាមៗរដ្ឋប្រហារនេះបានបញ្ចប់រួចស្រេច របបថ្មីនេះបានទាមទារមួយរំពេចថាឱ្យពួកកុម្មុយនិស្តវៀតណាមចាកចេញពីកម្ពុជា ដែលទទួលបានការគាំទ្រខាងនយោបាយពីសហរដ្ឋ។ កងកម្លាំងវៀតណាមខាងជើង និង វៀតកុងអស់ផ្លូវថានឹងមានកន្លែងលាក់ខ្លួន និង ខ្សែបណ្ដាញផ្គត់ផ្គង់ពីវៀតណាមខាងជើង ភ្លាមនោះដែរក៏បានផ្ដើមការវាយប្រហារប្រដាប់អាវុធទៅលើរដ្ឋាភិបាលថ្មីនេះ។ ព្រះមហាក្សត្របានជម្រុញអ្នកដង្ហែតាមទ្រង់ឱ្យជួយក្នុងការផ្ដួលរំលំរដ្ឋាភិបាលថ្មីនេះ ដែលបង្ខំឱ្យមានការផ្ដើមនៃសង្គ្រាមរដ្ឋប្បវេណី។ ភ្លាមៗ ពួកបះបោរខ្មែរក្រហមបានចាប់ផ្ដើមប្រើប្រាស់ព្រះអង្គដើម្បីទទួលបានការគាំទ្រ។ យ៉ាងណាក៏ដោយ ចាប់ពីឆ្នាំ ១៩៧០ រហូតដល់ដើមឆ្នាំ ១៩៧២ ការប៉ះទង្គិចគ្នារបស់កម្ពុជាគឺជារឿងធំមួយរវាងរដ្ឋាភិបាល កងទ័ពកម្ពុជា និង កងកម្លាំងប្រដាប់អាវុធវៀតណាមខាងជើង។ ពេលនោះ ពួកគេទទួលបានការត្រួតត្រាលើទឹកដីកម្ពុជា ពួកកុម្មុយនិស្តវៀតណាមបានដាក់ហេដ្ឋារចនាសម្ព័ន្ធនយោបាយថ្មីមួយ ដែលនៅទីបំផុតបានត្រួតត្រាដោយពួកកុម្មុយនិស្តកម្ពុជា ដែលឥឡូវនេះ យើងហៅថាខ្មែរក្រហម។ រវាងឆ្នាំ ១៩៦៩ និង ១៩៧៣ កងកម្លាំងសាធារណរដ្ឋវៀតណាម និងស.រ. បានទម្លាក់គ្រាប់បែកលើប្រទេសកម្ពុជាក្នុងកិច្ចប្រឹងប្រែងរារាំងទប់ស្កាត់ពួកវៀតកុង និង ពួកខ្មែរក្រហម។
ឯកសារមួយចំនួនដែលធ្លាយចេញពីបណ្ណសារដ្ឋានសូវៀតក្រោយឆ្នាំ ១៩៩១ បានឱ្យដឹងថាវៀតណាមខាងជើងប៉ុនប៉ងលុកលុយកម្ពុជានៅឆ្នាំ ១៩៧០ ដែលត្រូវបានផ្ដើមចេញដោយសំណើយ៉ាងច្បាស់នៃ​ពួកខ្មែរក្រហម និងត្រូវបានចរចាដោយមនុស្សថ្នាក់ទីពីរក្រោមបង្គាប់ (បងធំទីពីរ) របស់ប៉ុល-ពត គឺ នួន-ជា។ កងក.វ.ជ.បានរាតត្បាតទីតាំងកងទ័ពកម្ពុជាពេលដែលបក្សកុម្មុយនិស្តកម្ពុជា (ប.ក.ក.) បានពង្រីកការវាយប្រហារទ្រង់ទ្រាយតូចរបស់ខ្លួនលើខ្សែបណ្ដាញគមនាគមន៍។ ជាការឆ្លើយតបទៅនឹងការឈ្លានពានរបស់វៀតណាមខាងជើង ប្រធានាធិបតីស.រ.រីឆាដ-និច្សុនបានប្រកាសឱ្យកងកម្លាំងស.រ. និង វៀតណាមខាងត្បូងចូលកម្ពុជាក្នុងយុទ្ធនាការមួយបំណងវាយកម្ទេចតំបន់មូលដ្ឋានក.វ.ជ.នៅកម្ពុជា (សូមមើលការឈ្លានពានកម្ពុជា)។ ទោះបីជាចំនួនគ្រឿងបរិក្ខាដ៏ច្រើនសន្ធឹកត្រូវបានរឹបអូស រឺបំផ្លាញដោយកងកម្លាំងស.រ.និងវៀតណាមខាងត្បូងក៏ដោយ ក៏ទីដែលមានកងកម្លាំងវៀតណាមខាងជើងបានបង្វែរទៅកន្លែងផ្សេងរួចអស់ទៅហើយ។
ពួកមេដឹកនាំសាធារណរដ្ឋខ្មែរត្រូវបានរង្គោះរង្គើដោយការបែកបាក់គ្នាចំណោមតួអង្គសំខាន់ៗបី: លន់-ណុល ព្រះភាតាអយ្យកោមួយរបស់ព្រះសីហនុ ទ្រង់សិរិមតៈ និងអ្នកដឹកនាំសភាជាតិអ៊ិន-តាំ។ លន់-ណុលបានស្ថិតនៅក្នុងអំណាចមួយចំនួនដោយសារតែគ្មាននរណាម្នាក់ចំណោមអ្នកផ្សេងត្រូវ​បានដាក់ឱ្យជំនួសកន្លែងលោក។ នៅឆ្នាំ ១៩៧២ រដ្ឋធម្មនុញ្ញត្រូវបានអនុម័តឡើង សភាតំណាងរាស្ត្រក៏បានបោះឆ្នោត ហើយលន់-ណុលបានក្លាយជាប្រធានាធិបតី។ ប៉ុន្តែការបែកបាក់ បញ្ហាការផ្លាស់ប្ដូងកងទ័ពមួយចំនួន ៣០ ០០០ នាក់ទៅជាកងកម្លាំងប្រយុទ្ធជាតិក្នុងចំណោមមនុស្សច្រើនជាង ២០០០០០ នាក់ និង ការរីករាលដាលអំពើពុករលួយបានធ្វើឱ្យចុះខ្សោយរដ្ឋបាលសាធារណៈ និងកងទ័ព។
កុបកម្មកុម្មុយនិស្តនៅខាងក្នុងប្រទេសកម្ពុជាបានបន្តធំឡើង ដែលកុបកម្មនេះត្រូវបានជួយដោយគ្រឿងផ្គត់ផ្គង់ និងយោធាពីវៀតណាមខាងជើង។ ប៉ុល-ពត និង អៀង-សារី បានអះអាងភាពលើសលុបនៃពួកកុម្មុយនិស្តដែលបានបំពាក់បំប៉នដោយយួន ភាគច្រើននៃអ្នកទាំងនោះត្រូវបានគេធ្វើបន្សុទ្ធកម្ម។ នៅក្នុងពេលដដែល កងកម្លាំងប.ក.ក.កាន់តែខ្លាំងឡើងៗនិងកាន់តែមានភាពឯករាជ្យពីមេយួនរបស់ខ្លួន។ នៅឆ្នាំ ១៩៧៣ ប.ក.ក.បានប្រយុទ្ធគ្នាក្នុងសមរភូមិប្រឆាំងនឹងកងកម្លាំងរដ្ឋាភិបាលដែលមានជំនួយកងទ័ពវៀតណាមខាងជើងតិចតួច រឺ គ្មានទាល់តែសោះ ហើយពួកគេបានគ្រប់គ្រងស្ទើរតែ ៦០% នៃទឹកដីកម្ពុជា និង ប្រជាជន ២៥%។ រដ្ឋាភិបាលបានធ្វើការប៉ុនប៉ងមិនបានសម្រេចបីលើកដើម្បីចូលទៅកាន់ការចរចាជាមួយពួកកុបករ ប៉ុន្តែនៅឆ្នាំ ១៩៧៤ ពួកប.ក.ក.កំពុងតែបានប្រតិបត្តិការយ៉ាងទូលំទូលាយជាកងពលធំជាច្រើនកង និងកងកម្លាំងប្រយុទ្ធក.វ.ជ.ខ្លះបានរំកិលចូលទៅក្នុងវៀតណាមខាងត្បូងរួចហើយ។ ការត្រួតត្រារបស់លន់-ណុលត្រូវបានកាត់បន្ថយទៅជាបរិពន្ធភូមិតូចៗជុំវិញទីក្រុងនានានិង​ផ្លូវដឹកជញ្ជូនសំខាន់ៗ។ ជនភៀសសឹកច្រើនជាង ២ លាននាក់បានរស់នៅក្នុងទីក្រុងភ្នំពេញ និង បណ្ដាទីក្រុងដទៃៗទៀត។
នៅថ្ងៃចូលឆ្នាំថ្មី១៩៧៥ កងទ័ពកុម្មុយនិស្តបានចាប់ផ្ដើមការវាយលុកដែលក្នុងនោះមានរយៈពេល ១១៧ ថ្ងៃនៃការប្រយុទ្ធក្នុងសង្គ្រាមយ៉ាងស្វិតស្វាញបំផុត ផ្ដួលរំលំរបបសាធារណរដ្ឋខ្មែរ។ ការវាយប្រហារដំណាលៗគ្នាជុំវិញបរិមាត្រភ្នំពេញបានធ្វើឱ្យកងកម្លាំងសាធារណរដ្ឋយល់បានថា ពេលនោះកងប.ក.ក.ដទៃទៀតបានលុកលុយរាតត្បាតមូលដ្ឋានតាំងបន្ទាយដែលត្រួតត្រាផ្លូវផ្គត់ផ្គង់ទៅវិញទៅមកនៅតាម​ទន្លេមេគង្គក្រោមដ៏សំខាន់អស់ហើយ។ ការដឹកជញ្ជូនអាវុធយុទ្ធភណ្ឌនិងស្រូវអង្ករតាមអាកាសដែលផ្ដល់ដោយស.រ. បានបញ្ចប់នៅពេលសមាជច្រានចោលនូវជំនួយបន្ថែមដល់កម្ពុជា។ រដ្ឋាភិបាលលន់-ណុលនៅភ្នំពេញបានចុះចាញ់នៅថ្ងៃ ១៧ មេសា ១៩៧៥ ត្រឹមតែប៉ុន្មាន(៥)ថ្ងៃ បន្ទាប់ពីបេសកកម្មស.រ.បានដកថយចេញពីកម្ពុជា។
របបខ្មែរក្រហម
ពេលដែលសង្គ្រាមវៀតណាមបានបញ្ចប់ របាយការណ៍យូសេដដែលព្រាងទុកមួយបានកត់សម្គាល់ថាប្រទេសនេះបានប្រឈមនឹងការអត់ឃ្លាននៅឆ្នាំ ១៩៧៥ រួមជាមួយនោះ ៧៥% នៃសត្វសម្រាប់អូសទាញរបស់ប្រទេសបានបំផ្លិចបំផ្លាញ និងថាការដាំដុះស្រូវសម្រាប់ការប្រមូលផលលើកក្រោយនឹងត្រូវបានធ្វើដោយពលកម្មយ៉ាង​លំបាកលំបិនដោយប្រជាជន ហើយនិងទទួលអាហារមិនគ្រប់គ្រាន់។ របាយការណ៍នេះបានព្យាករថា "'ដោយគ្មានអាហារមកពីខាងក្រៅបានច្រើន និងជំនួយគ្រឿងបរិក្ខា នឹងធ្វើឱ្យមានការអត់ឃ្លានរីករាលដាលចន្លោះពីឥឡូវនិងខែ កុម្ភៈក្រោយ ... ពលកម្មទាសករ និងអត្រានៃការអត់ឃ្លានរបស់ប្រជាជននៃប្រទេសជាតិពាក់កណ្ដាល (ប្រហែលធ្ងន់ធ្ងរបំផុតក្នុងចំណោមអ្នកទាំងនោះដែលបានគាំទ្ររបបសាធារណរដ្ឋនេះ) នឹងក្លាយជាការចៀសមិនរួចដ៏អាក្រក់សម្រាប់ឆ្នាំនេះ ហើយការអត់អាហារ និងរងទុក្ខវេទនា ជាទូទៅនឹងអូសបន្លាយជាងពីរ រឺ បីឆ្នាំបន្ទាប់ មុនពេលកម្ពុជាអាចទទួលបានផលស្រូវគ្រប់គ្រាន់ដោយខ្លួនឯង'។"
ក្រោយការឡើងកាន់អំណាច ដោយរដ្ឋាភិបាលលន់-ណុល សហរដ្ឋអាមេរិក បានទម្លាក់គ្រាប់បែក មកលើប្រទេសកម្ពុជាតាមកន្លែងដែលសង្ស័យថាជាកន្លែងលាក់ខ្លួនរបស់ពួក វៀតកុង។ ខ្មែរក្រហមបានឈានជើងមកដល់ភ្នំពេញ និងដណ្ដើមបានអំណាចនៅឆ្នាំ ១៩៧៥។ របបនេះ បានដឹកនាំដោយប៉ុល-ពត បានផ្លាស់ប្ដូរឈ្មោះជាផ្លូវការនៃប្រទេសទៅជាកម្ពុជាប្រជាធិបតេយ្យ។ របបនេះបានយកគំរូខ្លួនតាមចិនម៉ៅនិយមសម័យមហាលោតផ្លោះ។ របបនេះភ្លាមបានជម្លៀសប្រជាជនចេញពីទីក្រុង និងបានបញ្ជូនប្រជាជនទាំងស្រុងតាមរយៈការធ្វើដំណើរដោយបង្ខំទៅតាមគម្រោងការធ្វើការនៅជនបទ។ ពួកគេបានព្យាយាមកសាងកសិកម្មប្រទេសនេះឡើងវិញលើគំរូនៃសតវត្សទី១១ ដោយបានបដិសេធចោលវេជ្ជសាស្ត្រលោកខាងលិច និងបានបំផ្លិចបំផ្លាញវត្តអារាម បណ្ណាល័យ និងអ្វីៗដែលបានចាត់ទុកថាជារបស់លោកខាងលិច។ យ៉ាងហោចណាស់ខ្មែរមួយលាននាក់ ក្រៅពីប្រជាជនសរុប ៨ លាននាក់ បានស្លាប់ដោយសារការប្រហារជីវិត ការធ្វើការហួសកំណត់ ការអត់ឃ្លាន និងជំងឺ។
ការប៉ាន់ស្មានថាតើប្រជាជនប៉ុន្មានត្រូវបានសម្លាប់ដោយរបបខ្មែរក្រហមចាប់ពីចន្លោះប្រហែលពីមួយ​ទៅបីលាននាក់ តួលេខដែលបានអះអាងជាទូទៅបំផុតគឺពីរលាននាក់ (ប្រហែលមួយភាគបីនៃប្រជាជន)។ សម័យនេះបានផ្តល់ឱ្យមានការលើកឡើងពាក្យ វាលពិឃាត និងគុកទួលស្លែងបានក្លាយជាកន្លែងគេដឹងលឺគ្រប់គ្នាដោយសារប្រវត្តិនៃការសម្លាប់ដ៏ច្រើនក្នុងរបបនេះ។ រាប់រយពាន់នាក់បានរត់គេចខ្លួនឆ្លងកាត់ព្រំដែនចូលទៅកាន់ថៃជិតខាង។ របបនេះបានកំណត់គោលដៅតម្រង់ដោយគ្មានសមមាត្រក្រុមជនជាតិភាគតិច។ ពួកឥស្លាមចាមបានរងទុក្ខដោយសារបន្សុទ្ធកម្មយ៉ាងធ្ងន់ធ្ងរដែលមានចំនួនច្រើនស្មើនឹងពាក់កណ្ដាលនៃ​អត្រាប្រជាជនរបស់ខ្លួនត្រូវបានប្រល័យជីវិត។
នៅចុងទសវត្សឆ្នាំ ១៩៦០ ជនជាតិចិនប្រមាណ ៤២៥០០០ នាក់ បានរស់នៅកម្ពុជា ប៉ុន្តែនៅឆ្នាំ ១៩៨៤ ដោយសារតែការសម្លាប់របស់ខ្មែរក្រហម និងដោយសារតែនិរប្រវេសន្ត មានត្រឹមតែជនជាតិចិន ៦១៤០០ នាក់ទេ ដែលនៅសេសសល់ក្នុងប្រទេសនេះ។ បិតុភូមិនិវត្តន៍ដោយបង្ខំនៅឆ្នាំ ១៩៧០ និងមរណភាពកំឡុងសម័យខ្មែរក្រហមប្រជាជនយួននៅកម្ពុជាចាប់ពីចន្លោះ ២៥០០០០ និង ៣០០០០០ នាក់នៅឆ្នាំ ១៩៦៩ នៅសល់ត្រឹម ៥៦០០០ នាក់ តាមរយៈការរាយការណ៍​នៅឆ្នាំ ១៩៨៤។ យ៉ាងណាក៏ដោយភាគច្រើនបំផុតនៃជនរងគ្រោះដោយរបបខ្មែរក្រហមគឺមិនមែនពួកជនជាតិភាគតិចទេ ក៏ប៉ុន្តែជាជនជាតិខ្មែរផ្ទាល់តែម្ដង។ ពួកអ្នកមានមុខវិជ្ជាជីវៈ ដូចជាពួកវេជ្ជបណ្ឌិត មេធាវី និង គ្រូបង្រៀន ក៏ត្រូវបានគេកំណត់គោលដៅដែរ។ តាមរយៈលោករ៉បឺតឌ.-ខាបភ្លែន ពួកអ្នកពាក់វ៉ែនតាក៏ស្មើនឹងស្លាប់ដូចផ្កាយលឿងដែរ ពួកគេមើលទៅដូចជាមានសញ្ញានៃបញ្ញវន្តនិយម។
ការកាន់កាប់របស់វៀតណាម និង សម័យអន្តរកាល
នៅ ខែ វិច្ឆិកា ១៩៧៨ កងទ័ពវៀតណាមបានលុកលុយកម្ពុជាជាការឆ្លើយតបនឹងការវាយឆ្មក់តាមព្រំដែនដោយពួកខ្មែរក្រហម ហើយបន្តកាន់កាប់ប្រទេសកម្ពុជារហូតដល់ឆ្នាំ ១៩៨៩។ សាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតកម្ពុជា (ស.ប.ក.) ជារដ្ឋអាយ៉ងសូវៀតដែលបានដឹកនាំដោយបក្សបដិវត្តន៍ប្រជាជនកម្ពុជា គណបក្សមួយដែលបានបង្កើតដោយពួកវៀតណាមក្នុងឆ្នាំ ១៩៥១ និងបានដឹកនាំដោយក្រុមខ្មែរក្រហមដែលពួកគេបានរត់ចេញពីកម្ពុជាដើម្បីចៀសវាងការធ្វើបន្សុទ្ធកម្ម​ដោយប៉ុល-ពត និង តាម៉ុក។ រដ្ឋនេះត្រូវបានសង្កេតមើលទាំងស្រុងដោយកងទ័ពវៀតណាមកំពុងកាន់កាប់ និងក្រោមការដឹកនាំដោយឯកអគ្គរដ្ឋទូតវៀតណាមនៅភ្នំពេញ។ សព្វាវុធរបស់រដ្ឋបានមកពីវៀតណាម និង សហភាពសូវៀត។ ជាការផ្ទុយទៅវិញនឹងរដ្ឋដែលបង្កើតថ្មីនេះ រដ្ឋាភិបាលមួយកំពុងនិរទេសដែលសំដៅលើរដ្ឋាភិបាលចម្រុះកម្ពុជាប្រជាធិបតេយ្យ (រ.ច.ក.ប.) បង្កើតនៅឆ្នាំ ១៩៨១ ចេញពីភាគីបី។ រដ្ឋាភិបាលនេះបានផ្សំឡើងដោយពួកខ្មែរក្រហម ក្រុមរាជានិយមដឹកនាំដោយព្រះសីហនុ និងរណសិរ្សរំដោះជាតិប្រជាជនខ្មែរ ដែលដឹកនាំដោយសម្ដេចសឺន-សាន។ សារតាំងរបស់រដ្ឋាភិបាលនេះត្រូវបានទទួលស្គាល់ដោយអង្គការសហប្រជាជាតិ។ អ្នកតំណាងខ្មែរក្រហមនៅស.ប. ជួន-ប្រសិទ្ធិត្រូវបានគេទទួលស្គាល់ ប៉ុន្តែលោកត្រូវបានគេឱ្យធ្វើការក្នុងការពិគ្រោះយោបល់ជាមួយពួកអ្នកតំណាងភាគីខ្មែរមិនមែន​កុម្មុយនិស្ត។
ពេញមួយទសវត្សឆ្នាំ ១៩៨០ រ.ច.ក.ប. បានផ្គត់ផ្គង់ដោយចិន ថៃ សហរដ្ឋ និងសហរាជាណាចក្រ ដែលបានគ្រប់គ្រងប៉ែកខ្លះនៃប្រទេស បានវាយយកទឹកដីខ្លះដែលមិននៅក្រោមការត្រួតត្រារបស់ខ្លួន។ ការបដិសេធដកទ័ពថយពីកម្ពុជារបស់វៀតណាមបាននាំឱ្យមានការដាក់ទណ្ឌកម្មសេដ្ឋកិច្ច ដោយស.រ. និងសម្ព័ន្ធមិត្ត ធ្វើឱ្យការស្ដារឡើងវិញពិតជាមិនអាចធ្វើទៅរួចឡើយ និងទុកឱ្យប្រទេសនេះលិចលង់យ៉ាងខ្លាំង។
កិច្ចប្រឹងប្រែងសន្តិភាពបានចាប់ផ្ដើមនៅប៉ារីសនៅឆ្នាំ ១៩៨៩ ក្រោមរបបរដ្ឋកម្ពុជា ដោយបានសម្រេចរួចរាល់ក្នុងរយៈពេលពីរឆ្នាំក្រោយមក នៅខែ តុលា ១៩៩១ ក្នុងកិច្ចផ្សះផ្សាសន្តិភាពគ្នាទៅវិញទៅមក។ ស.ប.ត្រូវបានគេផ្ដល់អំណាចដើម្បីអនុវត្តឱ្យមានបទឈប់បាញ់ និងដោះស្រាយជាមួយពួកជនភៀសខ្លួននិងការដកហូតអាវុធដែលត្រូវបានគេស្គាល់ថាជា​អាជ្ញាធរអន្តរកាលសហប្រជាជាតិនៅកម្ពុជា (អ៊ុនតាក់)។