cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
ថងលូន ស៊ីស៊ូលីត
ប្រវត្តិ
ពេញមួយឆ្នាំរបស់គាត់នៅក្នុងរដ្ឋាភិបាល គាត់មានបញ្ជីយ៉ាងទូលំទូលាយនៃការតែងតាំង។ លោកជាអនុរដ្ឋមន្ត្រីក្រសួងការបរទេសពីឆ្នាំ ១៩៨៧ ដល់ឆ្នាំ ១៩៩២ រដ្ឋមន្ត្រីក្រសួងការងារ និងសុខុមាលភាពសង្គមពីឆ្នាំ ១៩៩៣ ដល់ឆ្នាំ ១៩៩៧ និងជា សមាជិករដ្ឋសភា ពីឆ្នាំ ១៩៩៨ ដល់ឆ្នាំ ២០០០។ លោកបានក្លាយជាឧបនាយករដ្ឋមន្ត្រី និងជាប្រធានគណៈកម្មាធិការផែនការរដ្ឋនៅថ្ងៃទី ២៧ ខែមីនា។ 2001,  ហើយគាត់ត្រូវបានតែងតាំងបន្ថែមជារដ្ឋមន្ត្រីការបរទេសនៅថ្ងៃទី 8 ខែមិថុនា ឆ្នាំ 2006 ជំនួសលោក Somsavat Lengsavad ។ លោកត្រូវបានជ្រើសរើសឲ្យធ្វើជា នាយករដ្ឋមន្ត្រីឡាវ ក្នុងមហាសន្និបាតបក្ស លើកទី១០ នៅថ្ងៃទី២៣ ខែមករា ឆ្នាំ២០១៦។
នៅក្នុង សមាជជាតិលើកទី១១ នៃបក្សប្រជាជនបដិវត្តន៍ឡាវ នៅឆ្នាំ 2021 គាត់ត្រូវបានជ្រើសរើសជាអគ្គលេខាបក្ស ហើយហេតុដូច្នេះហើយបាន ជា មេដឹកនាំនៃប្រទេសឡាវ  ជាជនស៊ីវិលដំបូងគេដែលមិនមានប្រវត្តិយោធាធ្វើជាអគ្គលេខាធិការ។
ឯកសារយោង
ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ប្រធានាធិបតីឡាវ
គណៈកម្មាធិការសម្របសម្រួលបច្ចេកទេស
ក្រុមប្រឹក្សាខេត្ត ត្រូវរៀបចំឱ្យមានគណៈកម្មាធិការសម្របសម្រួលបច្ចេក​ទេសរបស់ខ្លួន ដើម្បីជួយសិក្សា និងផ្ដល់យោបល់ដល់ក្រុមប្រឹក្សាខេត្ត និង​គណៈ​អភិបាលខេត្តរបស់ខ្លួនលើបញ្ហាទាក់ទងនឹងការងារផែនការ ថវិកា ការសម្រប​សម្រួលកិច្ចការនានាជាមួយមន្ទីរ អង្គភាពខ្សែបណ្ដោយរបស់ក្រសួង ស្ថាប័ន​នានា និងក្រុមប្រឹក្សាប្រភេទផ្សេងទៀត និងបញ្ហាទាក់ទងនឹងមុខងារ​ធនធានដែល​បានប្រគល់ ឬបានធ្វើប្រតិភូកម្មឱ្យក្រុមប្រឹក្សាខេត្ត។
សមាសភាពគណៈកម្មាធិការសម្របសម្រួលបច្ចេកទេស
គណៈកម្មាធិការសម្របសម្រួលបច្ចេកទេស មានសមាសភាពដូចខាង​ក្រោម ៖ បញ្ជាក់ ៖
តួនាទី និងភារកិច្ចគណៈកម្មាធិការសម្របសម្រួលបច្ចេកទេស
គណៈកម្មាធិការសម្របសម្រួលបច្ចេកទេសមានតួនាទី និងភារកិច្ច​ផ្ដល់​យោបល់ដល់ក្រុមប្រឹក្សាខេត្ត និងគណៈអភិបាលខេត្ត លើកិច្ចការសំខាន់ៗ ដូច​ខាងក្រោម ៖
របៀបរបបធ្វើការងាររបស់គណៈកម្មាធិការសម្របសម្រួលបច្ចេកទេស
ក្នុងការអនុវត្ដតួនាទី និងភារកិច្ចរបស់ខ្លួន ប្រធាន អនុប្រធាន និងសមា​ជិក​គណៈកម្មាធិការសម្របសម្រួលបច្ចេកទេសត្រូវពិនិត្យ ពិចារណាលើចំណុច​មួយ​ចំនួនដូចខាងក្រោម ៖
ផ្អែកតាមតម្រូវការ និងសំណើដូចខាងលើនេះ អភិបាលខេត្តត្រូវពិគ្រោះ​យោបល់នៅក្នុងគណៈអភិបាលខេត្តរបស់ខ្លួន ដើម្បីចាត់ឱ្យទីចាត់ការ​មួយ   ឬច្រើនដែលពាក់ព័ន្ធនៃសាលាខេត្ត ធ្វើសិក្សារៀបចំឯកសារ បែបបទ នីតិវិធីនានាតាមរបៀបវារៈនីមួយៗ។ នាយករដ្ឋបាលត្រូវដឹកនាំទីចាត់​ការ​ដែលពាក់ព័ន្ធនៅក្នុងសាលាខេត្ត សិក្សារៀបចំឯកសារ បែបបទ និង​នីតិវិធីទាំងនេះ ដោយសហការជាមួយមន្ទីរ អង្គភាព និងរដ្ឋបាល​ដែល​ពាក់ព័ន្ធនានាតាមការចាំបាច់។ ជាមួយគ្នានេះ នាយករដ្ឋបាលត្រូវផ្អែក​តាមច្បាប់ស្ដីពីការគ្រប់គ្រងរដ្ឋបាលរាជធានី ខេត្ដ ក្រុង ស្រុក ខណ្ឌ ច្បាប់​ស្ដីពីការគ្រប់គ្រងរដ្ឋបាលឃុំ សង្កាត់ ច្បាប់ និងលិខិតបទដ្ឋានគតិ​យុត្ដ​សម្រាប់អនុវត្ដច្បាប់ទាំងនេះ។ ក្រោយពេលរៀបចំឯកសារ បែបបទ នីតិវិធី តាមរបៀបវារៈនីមួយៗរួចហើយ នាយករដ្ឋបាលត្រូវដាក់ជូន​អភិបាលខេត្ត ដើម្បីពិនិត្យ និងរៀបចំកោះប្រជុំគណៈកម្មាធិការ។
ការ​ប្រកាស​ឯករាជ្យ​របស់​ឥណ្ឌូនេស៊ី
ការប្រកាស​ឯករាជ្យ​របស់​ឥណ្ឌូណេស៊ី ( Proklamasi Kemerdekaan Indonesia  ឬសាមញ្ញ Proklamasi ) ត្រូវបានអាននៅម៉ោង 10:00 នៅថ្ងៃសុក្រ ទី 17 ខែសីហា ឆ្នាំ 1945  នៅ ហ្សាកាតា ។ សេចក្តីប្រកាសនេះបានកត់សម្គាល់ការចាប់ផ្តើមនៃការតស៊ូការទូត និងប្រដាប់អាវុធនៃ បដិវត្តជាតិឥណ្ឌូនេស៊ី ប្រយុទ្ធប្រឆាំងនឹងកងកម្លាំងនៃ ប្រទេសហូឡង់ និងជនស៊ីវិលដែលគាំទ្រហូឡង់ រហូតដល់ក្រោយមកបានទទួលស្គាល់ឯករាជ្យរបស់ប្រទេសឥណ្ឌូនេស៊ីជាផ្លូវការនៅឆ្នាំ 1949។  ឯកសារនេះត្រូវបានចុះហត្ថលេខាដោយ ស៊ូកាណូ ( ដែលបានចុះហត្ថលេខាលើឈ្មោះរបស់គាត់ "ស៊ូកាន" ដោយប្រើ អក្សរសាស្ត្រ Van Ophuijsen ) និង មហាម៉េដ ហាតា ដែលត្រូវបានតែងតាំងជាប្រធានាធិបតីនិងអនុប្រធានរៀងៗខ្លួននៅថ្ងៃបន្ទាប់។
កាលបរិច្ឆេទ​នៃ​ការ​ប្រកាស​ឯករាជ្យ​របស់​ឥណ្ឌូណេស៊ី​ត្រូវ​បាន​ធ្វើ​ជា ​ថ្ងៃ​ឈប់​សម្រាក​សាធារណៈ ​ដោយ​ច្បាប់របស់​រដ្ឋាភិបាល​ចេញ​នៅ​ថ្ងៃ​ទី ១៨ ខែ​មិថុនា ឆ្នាំ ១៩៤៦ ធ្វេង|រូបភាពតូច| ស៊ូកាណូ សច្ចាប្រណិតមុន​ពេល​ប្រកាស​ឯករាជ្យ​ឥណ្ឌូណេស៊ី ស្តាំ|រូបភាពតូច| វិមានរំលឹកដល់ការប្រកាសឯករាជ្យរបស់ឥណ្ឌូនេស៊ី
ឯកសារយោង
ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:Articles containing Japanese-language text
បន្ទាយលង្វែក
រូបភាពតូច|បន្ទាយលង្វែកដែលបង្ហាញនៅចំកណ្តាលនៃរូបគំនូរនេះ ហ៊ុំព័ទ្ធដោយភ្នំ ឫស្សី ព្រៃ និងទន្លេមួយ។ ក្នុងរាជ្យព្រះអង្គចន្ទទី១ រាជធានីតាំងនៅក្រុងមានជ័យ ខេត្តពោធិ៍សាត់ រួចប្តូរមកក្រុងលង្វែកវិញ។ ព្រះបាទចន្ទរាជា ឬ ព្រះអង្គចន្ទទី១ ជាអនុជពៅឝ្រីឝៅគន្ធបទ ឬជាបុត្រធម្មរាជា។ ពេលដែលស្តេចកន ធ្វើគត់ស្រីសុគន្ធបទនៅបន្ទាយស្ទឹងសែននៅឆ្នាំ ១៥១២ ពញាចន្ទនៅក្រុងអយុធ្យានៅឡើយ។ ក្នុងពេលធ្វើសង្គ្រាមជាមួយស្តេចកន មន្ត្រី និង រាស្រ្តសុំ អោយព្រះអង្គចន្ទឡើងសោយរាជ្យ ទ្រង់ក៏យល់ព្រម។ទ្រង់ជាស្តេចមួយអង្គដ៏ល្បីល្បាញដែលបានរំដោះដីខ្មែរភាគខាងលិចពីសៀម។ ក្រៅពីបន្ទាយលង្វែក ទ្រង់បានកសាងវត្តអារាមជាច្រើននៅ ខែត្រពោធិ៍សាត់ បរិបូណ៍ ជួសជុលវត្តនៅឧដុង្គមានវត្តលើភ្នំរាជទ្រព្យជាដើម (ព្រះពុទ្ធរូបចូលព្រះនិពា្វន) វត្តត្រឡែងកែងនៅក្នុងបន្ទាយលង្វែក ដែលស្ថិតនៅលើទួលមួយកន្លែង មានរាងជាជើងក្អែកក្នុងវិហារនេះតម្កល់ព្រះពុទ្ធរូបត្រឡែងកែងគឺ ព្រះពុទ្ធរូបបួនអង្គ គង់ឈរទល់ព្រះខ្នងនឹងគ្នា ហើយបែរព្រះភក្ត្រទៅទិសទាំងបួន ហើយនឹងបានកសាងបដិមា ត្រឡែងកែងរូបព្រះគោ។ ប្រមូលអ្នកប្រាជ្ញ បណ្ឌិត កវីអោយចងក្រង និងសរសេរគម្ពីរក្បួនច្បាប់គ្រប់ប្រភេទ សម្រាប់កូនខ្មែរជំនាន់ក្រោយ។ តែគួរអោយស្តាយនៅឆ្នាំ ១៥៦៦ ទ្រង់ក៏សោយទិវង្គត អដ្ឋិធាតុតម្កល់ទុកលើភ្នំព្រះរាជទ្រព្យ ។
ទីតាំងភូមិសាស្ត្រ និងការសាងសង់
បន្ទាយលង្វែកជាកន្លែងប្រវត្តិសាស្ត្រខ្មែរដ៏ជូរចត់ ស្ថិតនៅស្រុកកំពង់ត្រឡាច ខេត្តកំពង់ឆ្នាំង។ បន្ទាយនេះសង់ដោយ ព្រះបាទចន្ទរាជា ក្រោយពីព្រះអង្គវាយឈ្នះស្ដេចកន នៅឆ្នាំ១៥២៦។ ពេលនោះព្រះចន្ទរាជា (នាមសម្រាប់រាជ្យ ព្រះបរមរាជាចន្ទរាជា) ត្រឡប់មកពីធ្វើសង្គ្រាមជាមួយស្ដេចកន ក្នុងខេត្តត្បូងឃ្មុំ(ស្រុកត្បូងឃ្មុំ ខេត្តកំពង់ចាម) បានយាងមកគង់នៅបន្ទាយមានជ័យ (ខេត្តពោធិ៍សាត់) បានបញ្ជាឲ្យអ្នកមេការ មន្ត្រី ឧកញ៉ាបតី ចាត់ចែងកេណ្ឌប្រជានុរាស្ត្រ កាប់ឈើ ជញ្ជូនថ្ម រែកដី ដើម្បីសាងសង់បន្ទាយលង្វែក និងព្រះបរមរាជវាំង។ ក្រុមមេការ ឲ្យគេជីកបុកឫសរៀបថ្ម៦ហត្ថ ជុំវិញបន្ទាយជាបីជ្រុង ហើយលើកដីច្រុះក្ដារធ្វើបន្ទាយនេះ កម្ពស់១៤ហត្ថ កម្រាស់ខ្នងលើ១០ហត្ថ ជើងទេរខាងក្រោម២២ហត្ថ ឯជ្រុងទី៤គឺទន្លេ។ ព្រះអង្គធ្វើកំពែងការពារ៥ជាន់ ព្រមទាំងដាំឫស្សីយ៉ាងក្រាស់(កម្រាស់២សិន) ហើយមានទ្វារធំ៨ ក្នុងទ្វារនីមួយៗមានសើនមួយ។ សើនទាំង៨មានកម្ពស់២២ហត្ថសម្រាប់ដាក់កាំភ្លើងធំ។ រីឯខាងក្នុងបន្ទាយទាំង៥ជាន់ ដាក់សុទ្ធទាហានកាំភ្លើងច្រូង (កាំភ្លើងវែង)។ ក្នុងកំពែងជាន់ទី១ ដាក់សុទ្ធតែទាហានកងកាំភ្លើងធំ ហើយនៅមុខកំពែងនេះ មានរោងដំរី និងរោងសេះ។ កំពែងទី២ ដាក់សុទ្ធតែទាហានកងកាំភ្លើងវែង និងសាលាជំនុំ សាលាដំបូង និងសាលាឧទ្ទរណ៍។ ក្នុងកំពែងទី៣ ដាក់សុទ្ធទាហានអាវុធខ្លី ដាវ ផ្គាក់ កាំបិត។ ក្នុងកំពែងទី៤ដាក់សុទ្ធតែទាហានរក្សាព្រះអង្គ រោងល្ខោន និងព្រះពន្លាទតល្ខោន។ ក្នុងកំពែងទី៥ តាំងរោងបញ្ចក្សេត្រ និងដំណាក់សំរិទ្ធ វិមានកំសាន្ត ភិរម្យក្រុមបារគូ បុរោហិត និងក្រុមមហាតលិកនៅ។ នៅក្នុងកំពែងនេះដែរ មានព្រះបរមរាជវាំងកំពូលប្រាំបិតមាស និងលាបម្រ័ក្សណ៍[៣] គឺសម្រាប់ព្រះមហាក្សត្រាធិរាជផ្ទុំ ហើយមានតម្កល់វត្ថុសក្តិសិទ្ធិ គឺពឮព្រះគោ ឬព្រះត្រលែងកែង និងព្រះគោចំនួន១២ ដែលនៅក្នុងពោះគោទាំងនោះ មានរក្សាទុកនូវគម្ពីរក្បួនសាស្ត្រា... ដ៏មានតម្លៃលើសលប់។ ហើយក៏មានផ្ទះស្រីស្នំក្រមការ បុត្រាបុត្រី និងមានឃ្លាំងធំៗ ដូចជា ឃ្លាំងស្រូវអង្ករ អំបិលប្រហុក ត្រីងៀត ត្រីឆ្អើរ និងឃ្លាំងសាស្ត្រាវុធ។ បន្ទាយលង្វែកមានទទឹងប្រវែង២គីឡូម៉ែត និងបណ្ដោយប្រវែង៣គីឡូម៉ែត ហើយចំណាយពេលសាងសង់ ចំនួន៣ឆ្នាំ(១៥២៧ - ១៥២៩) ។
ឃុំសាមឃួយ
ឃុំសាមឃួយ ស្ថិតនៅ ស្រុកសេសាន ខេត្តស្ទឹងត្រែង។
=រដ្ឋបាល= ឃុំសាមឃួយ មាន ៤ភូមិគឺ÷
ព្រំប្រទល់
=អប់ រំ=
អនុវិទ្យាល័យ
=សាសនា=
វត្ត
=ផ្សារ= =រមណីដ្ឋាន=
ប្រវត្តិសាស្ត្រមន
ស្រុកកណើតរបស់មនលាតសន្ធឹងលើចំរៀកនៃដីឆ្នេរដែលហ៊ុំព័ទ្ធដោយឈូងសមុទ្រមុំហ៍ (មុត្តមៈ) និងរួមទាំងក្រុមកោះប៊ីលូគ្យូន និង កាឡេហ្កូក។ រូបលេខន៍នៃតំបន់នេះមានដែនដីភាគខាងក្រោមដែលបានបញ្ចប់ដោយជួរភ្នំតោងញ៉ូស្ថិតនៅភាគខាងកើត។ ទន្លេសៃតោង គឺជាព្រំប្រទល់ភាគពាយព្យនៃតំបន់នេះ ហើយនិងទន្លេហ្ក្យ៉េង អាតារ៉ាន សាល្វីន និង យេ ហូរចូលតំបន់នេះឆ្ពោះទៅភាគខាងលិចទៅដល់ឈូងសមុទ្រមុំហ៍។ ស្រូវ និង ឈើម៉ៃសាក់ គឺជាផលិតផលកសិកម្មសំខាន់បំផុត ស្វាយ និងទុរេនត្រូវបានគេដាំដុះដូចគ្នា។ ផលិតផល តែ ស្ករ ថ្នាំជក់ ជ័រ អំបិល និងឫស្សីត្រូវបាននាំចេញពីម៉ាតម្លឺ។ ទីក្រុងនិងទីប្រជុំជនផ្សេងៗក្នុងតំបន់នេះរួមមាន សុធម្ម យេ និង មុំហ៍។ សុធម្ម អតីតរាជធានីនៃនគរមន ដែលបានបាត់បង់តំណែងជាកំពង់ផែព្រោះតែវាពោរពេញដោយដីល្បប់។
ដើមកំណើតមន-ខ្មែរ
ពួកអ្នកឯកទេសល្បីៗជាច្រើនខាងអាស៊ីអាគ្នេយ៍ ដូចជាលោកបឺណាដ-ភ្វីលីព-ហ្គ្រូស៊្លីយ៉ឺរ រឺ លោកមីសេល-តាឡាបូត បានសន្និដ្ឋានថាប្រជាជននៃក្រុមខ្មែរ-មនចុះមកពីជាតិសាសន៍ពួកនិលទ្វីប និង ពួកឥណ្ឌូណេស៊ី ដែលមកតាំងលំនៅពាសពេញទន្លេសាប និងមេទឹក។ ក្រុមនៃអ្នកប្រវត្តិវិទូផ្សេងទៀត (អ្នកស្រាវជ្រាវ) ដូចជាលោកហេនឌ្រិក្ស៍-ខឺន លោកអាដឺម៉ា-ឡឺក្លេរ លោកព្យែរ-ហ្គោរូ និងលោកអេស្យង់-អៃម៉ូញ៉េ គិតថាពួកខ្មែរ-មនគឺជាពួកជននិសន្តប្រវេសន៍មកពីឥណ្ឌា ប្រហែលជាពួកមុណ្ឌ ដែលពួកគេត្រូវរុញច្រានចេញបន្តទៅទៀតដោយពួកទ្រាវិឌ និង ពួកអារ្យៈ ហើយបានប្រយុទ្ធនឹងប្រជាជនដែលជាអ្នកស្រុកដើម (សាសន៍ទក្សិណាស៊ី)។ ពួកគេអាចនឹងមកតាំងទី នៅពេលដំបូងនៅទីបេហើយក្រោយពីនោះមក មានការកាត់ពូជសាសន៍ជាមួយពួកអាស៊ីអាគ្នេយ៍ (ពួកខ្មែរ-មន) និង កាត់សាសន៍ផ្សេងៗនៅឥណ្ឌា (ពួកមុណ្ឌ)។ ជនជាតិខ្មែរនិងមនមានទំនាក់ទំនងនឹងគ្នាជិតស្និទតាមផ្លូវនៃការធ្វើអន្តោប្រវេសន៍ពីចិនភាគខាងត្បូងក្នុងសតវត្សទី៩ ម.គ.។ ខ្មែរបានតាំងលំនៅនៅដងទន្លេមេគង្គ កាលណោះមនក៏បានកាន់កាប់វាលទំនាបកណ្ដាលនិង ដែនដីខ្ពស់នៃប្រទេសថៃ និងប៉ែកធំៗនៃប្រទេសភូមាសម័យថ្មីនេះ។
មតិជាច្រើនបានលើកឡើងអះអាងថាខ្មែរមានដើមកំណើតដ៏សែនឆ្ងាយ ជាក់ស្ដែងខុសពីការលើកឡើងទាំងអស់នោះ មានការយល់ស្របថាប្រជាជននៃក្រុមខ្មែរ-មនជាជនជាតិដើមនៃអាស៊ីអាគ្នេយ៍។ ភស្តុតាងសំខាន់ៗជាច្រើនដែលអាចអោយយើងអាចនិយាយបានថាពួកខ្មែរ-មនធ្លាប់មានអរិយធម៌ដ៏ផូរផង់រួចទៅហើយ មុននៃការធ្វើឥណ្ឌូបនីយកម្មទៅទៀត។
មុនពេលការធ្វើឥណ្ឌូបនីយកម្ម រឺ អារ្យូបនីយកម្ម នៅក្នុងសតវត្សទីមួយនៃគ្រិស្តសករាជ ប្រជាជនទាំងនេះមានប្រពៃណីជាច្រើនដូចជា: ជាអ្នកជឿលើព្រលឹង រឺ ជីវចលនិយម បដិបត្តិពិធីបុណ្យសពតាមក្បួន (ពួកអ្នកស្លាប់ត្រូវបានកប់ក្នុងថ្ម រឺ ក្រឡធ្វើពីដីដុត) រស់នៅក្នុងសង្គមមាតាធិបតេយ្យ មានចំណេះច្រើនខាងប្រព័ន្ធបញ្ចេញបញ្ចូលទឹក ចេះរបៀបដាំស្រូវ និង ចិញ្ចឹមសត្វពាហនៈ និងចេះភាសាប្រើផ្នត់ជែក។ល។
ស្ដេចខ្មែរឥណ្ឌូបនីយកម្ម រឺ អារ្យូបនីយកម្មមិនដែលដកចេញនូវទំនៀមទំលាប់នៃប្រជាជនដើមឡើយ ផ្ទុយទៅវិញ ពួកទ្រង់បានធ្វើឱ្យរីកចំរើននូវទំនៀមទាំងនេះ និង រៀបការជនជាតិដើមជាមួយធាតុថ្មីដែលជាជាតិឥណ្ឌាដើម្បីបង្កើតអរិយធម៌ប្រកបដោយឥទ្ធិពលគឺជាអរិយធម៌ខ្មែរសុទ្ធសាធ។ ប្រាសាទភ្នំគឺជាមរតកគង់វង្សនៃជំនឿបែបខ្មែរបុរាណ។
នគរមន
នគរពួកមន ជាបណ្ដានគរដ៏មានឫទ្ធានុភាពនៅមីយ៉ាន់ម៉ា (ភូមា) ពីសតវត្សទី៩ ដល់ទី១១ និងពីទី១៣ ដល់ទី១៦ ហើយនិងមួយរយៈពេលខ្លីក្នុងពាក់កណ្ដាលសតវត្សទី១៨។ ពួកគេបានធ្វើដំណើរឆ្ពោះមកទិសខាងត្បូងចេញពីប្រទេសចិនភាគខាងលិច និងបានតាំងលំនៅនៅអាងទន្លេចៅព្រះញា (ភាគខាងត្បូងស្រុកថៃ) ប្រហែលសតវត្សទី៦នៃគ.ស។ នគរដើមដំបូងរបស់ពួកគេមាន ស្រីគោត្តបុរ រឺ ស្រីគោត្របូរណ៍ ទ្វារវត្តី និង ហរិបុញ្ជយ មានចំណងទាក់ទងជាមួយនគរវ្នំខ្មែរបុរាណ និងជាមួយចិន ហើយនិងរងឥទ្ធិពលយ៉ាងខ្លាំងពីអរិយធម៌ខ្មែរ។
បន្ទាប់ពីពួកមនបានរំកិលខ្លួនឆ្ពោះមកភាគខាងលិចចូលទៅដល់ដីសណ្ដទន្លេឥរាវត្តីនៅភាគខាងត្បូងនៃប្រទេសមីយ៉ាន់ម៉ា ក្នុងប៉ុន្មានសតវត្សបានហុចផ្លែផ្កា អោយពួកមនទទួលបានពុទ្ធសាសនាថេរវាទ ជាសាសនារដ្ឋ ដែលហូរចេញពីសិង្ហលៈ និងឥណ្ឌាខាងត្បូង ហើយពួកគេបានកែសំរួលអក្សរបាលីរបស់ឥណ្ឌាឱ្យក្លាយជាអក្សរប្រចាំជាតិខ្លួន។ នៅឆ្នាំ ៨២៥ ពួកគេបានតាំងមូលដ្ឋានមាំមួននៅភាគខាងត្បូង និងភាគអាគ្នេយ៍មីយ៉ាន់ម៉ា ហើយបានបង្កើតទីក្រុងបាគូ និងសុធម្ម។
ប្រហែលនៅសម័យដដែលនេះ ពួកភូមាបានធ្វើដំណើរឆ្ពោះមកភាគខាងត្បូងកាន់កាប់លើដែនដីក្នុងប្រទេសមីយ៉ាន់ម៉ាភាគកណ្ដាល និងបានបង្កើតនគរបាកាន។ ក្នុងឆ្នាំ ១០៥៧ បាកានបានពង្រាបនគរមនឱ្យរាបទាប ដោយចាប់យករាជធានីមននៅសុធម្ម និងនាំយកពួកឈ្លើយមន ៣០០០០ នាក់ទៅបាកាន។ ព្រឹត្តិការណ៍នេះត្រូវបានគេអះអាងថាពួកភូមាបានទទួលយកវប្បធម៌ពីពួកមន ព្រោះថាឈ្លើយសឹកមនរួមទាំងព្រះសង្ឃពុទ្ធសាសនាថេរវាទជាច្រើនអង្គ បានធ្វើឱ្យពួកភូមាផ្លាស់ជំនឿមកកាន់សាសនាព្រះពុទ្ធថេរវាទវិញ ភាសាបាលីក៏បានជំនួសអោយភាសាសំស្ក្រឹតដែលជាភាសានៃអក្សរសាស្ត្រសក្ដិសិទ្ធិ ហើយពួកភូមាក៏បានយកអក្សរមនមកប្រើប្រាស់ដែរ។
ក្រោយពីការធ្លាក់នៃបាកាន (១២៨៧) ដោយសារការលុកលុយរបស់ពួកម៉ុងហ្គោល ពួកមនក្រោមការដឹកនាំរបស់ព្រះបាទហ្វារ្យូ ក៏ទទួលបានឯករាជ្យមកវិញ និង ចាប់យកមុំហ៍ និងបារគូមកវិញ ដូចនេះជាក់ស្ដែងពួកមនបានគ្រប់គ្រងទឹកដីដើមដែលគេធ្លាប់បានកាន់កាប់កាលពីមុន។ ២០០ ឆ្នាំក្រោយមកមានស្លាកស្នាមចំបាំងឥតឈប់ឈរ រវាងពួកមន និង ភូមា ប៉ុន្តែពួកមនបានសំរេចដណ្ដើមយកឯករាជ្យមកវិញបានរហូតដល់ឆ្នាំ ១៥៣៩ ជាពេលដែលពួកមនបានស្ថិតនៅក្រោមការត្រួតត្រារបស់រាជវង្សតោនងូ (ពួកភូមា) វិញ។ នៅពាក់កណ្ដាលសតវត្សទី១៨ ពួកមនបានងើបធ្វើការបះបោរ និងបានបង្កើតឡើងវិញនគររបស់ពួកគេនៅបារគូ ប៉ុន្តែវាបានបន្តទៅមុខបានត្រឹមតែ ១០ ឆ្នាំប៉ុណ្ណោះ។ ពួកភូមាបានជ័យជំនះជារៀងដរាបលើពួកមន នៅពេលពួកមេដឹកនាំរបស់ពួកគេអង្គព្រះបានកំទេចបារគូចោលនៅឆ្នាំ ១៧៥៧។ ពួកមនភាគច្រើនត្រូវបានគេកាប់សំលាប់ គ្រានោះពួកមនផ្សេងទៀតបានរត់គេចទៅប្រទេសសៀម (ស្យាម) វិញ (បច្ចុប្បន្នថៃ)។ ពួកមននៅតែស្ថិតនៅភាគអាគ្នេយ៍នៃមីយ៉ាន់ម៉ា ទោះបីយ៉ាងណាចំនួនរបស់ពួកមននៅតែតិចតួច បើប្រៀបធៀបទៅនឹងពួកជនជាតិភូមាអស់ទាំងនោះ។
ដោយឆក់ឱកាសពីឱនភាពរបស់វ្នំនៅគ្រិស្តសតវត្សទីប្រាំមួយ ពួកមនបានចាប់ផ្ដើមបង្កើតបណ្ដានគរមនដែលជានគរឯករាជ្យ ចំណោមនគរទាំងនោះ ទ្វារវត្តីក្នុងប៉ែកខាងជើងនៃតំបន់ដែលដើមឡើយគ្រប់គ្រងដោយវ្នំ និងហួសឆ្ងាយទៅទៀតភាគខាងជើងគឺហរិបុញ្ជយ។ ខណៈនោះ ខ្មែរបានដាក់មូលដ្ឋានគ្រឹះអធិរាជាណាចក្រដ៏ធំនៅសតវត្សទីប្រាំបួនដល់ទីដប់ប្រាំនៃគ.ស។ អធិរាជាណាចក្រនេះអាចប្រហែលនឹងត្រូវបានតាំងនៅកណ្ដាលអង្គរ (ក្បែរសៀមរាបសម័យទំនើបនេះ) នៅកម្ពុជា។ ពួកមនបានក្លាយជាឈ្លើយសិល្បៈ និងអក្សរសាស្ត្របែបឥណ្ឌា និងអស់រយៈកាលជាច្រើនសតវត្ស ពួកមនគឺជាភ្នាក់ងារផ្សព្វផ្សាយសម្បត្តិវប្បធម៌ឥណ្ឌាក្នុងតំបន់នេះ។ ភាពចៃដន្យញឹកញាប់ដែលគេជួបប្រទះរួមមានឈ្មោះទីកន្លែងជាភាសាសំស្ក្រឹតក្នុងប្រទេសថៃសម័យថ្មីគឺជាលទ្ធផលនៃឥទ្ធិពលឥណ្ឌាដ៏យូរលង់ ដែលបានជ្រួតជ្រាបចូលសង្គមសៀម។ នៅសតវត្សទីប្រាំបី សាសនទូតជាច្រើនមកពីសិង្ហល (ស្រីលង្កា) បាននាំយកពុទ្ធសាសនាថេរវាទមកដល់ពួកមន។ ពួកមនបានប្រកាន់យកពុទ្ធសាសនាយ៉ាងសោមនស្ស និង បាននាំវាទៅដល់ខ្មែរ និងពួកម៉ាឡេនៅតម្ព្រលិង្គ។ ប្រព័ន្ធសាសនាឥណ្ឌាពីរដែលមានព្រហ្មញ្ញនិងពុទ្ធសាសនាទាំងសងខាងគ្មានការប៉ះទង្គិចគ្នាឡើយ។ ព្រហ្មញ្ញសាសនាបានបន្តនាំយកវប្បធម៌ដែលក្នុងនោះគុណតំលៃនៃពុទ្ធសាសនា និងបទដ្ឋានសីលធម៌ត្រូវបានផ្សាភ្ជាប់មកជាមួយផងដែរ។ ទោះបីយ៉ាងណា ពុទ្ធសាសនាគឺជាសាសនាផ្លូវការនៃពួកមន និងខ្មែរ ក្នុងការបដិបត្តិដ៏ពេញនិយមរួមផ្សំគ្នាជាមួយលទ្ធិក្នុងតំបន់។
ទោះបីជាមានភាពលប់លើនៃវប្បធម៌មនក្នុងតំបន់នេះក៏ពិតមែន ក៏ពួកមនត្រូវបានកំរាបសាចុះសាឡើងដោយពួកប្រទេសជិតខាងរួមមានភូមា និងខ្មែរដដែលជាដដែល។ នៅសតវត្សទីដប់ ទ្វារវត្តី និង ទូទាំងដងទន្លេចៅព្រះញាស្ថិតនៅក្រោមការគ្រប់គ្រងរបស់ចក្រភពអង្គរ។ ខ្មែរបានថែរក្សាវប្បធម៌ព្រហ្មញ្ញ-ពុទ្ធសាសនាដែលទទួលបានពីពួកមន ក៏ប៉ុន្តែបានជំនួសមកវិញដោយសង្កត់ធ្ងន់លើគំនិតព្រហ្មញ្ញបែបរាជភាពពិសិដ្ឋទៅវិញ។ ប្រវត្តិសាស្ត្រនៃសម័យអង្គរអាចប្រទះឃើញដោយសំណង់ដ៏រុងរឿងជាច្រើនដែលបានសាងសង់ដើម្បីលើកព្រះកិត្តិនាមដល់របបរាជានិយម។ ជាអវសាន យ៉ាងណា ការគិតមមៃជាមួយទីកន្លែងនិងប្រាសាទមួយចំនួនបាននាំឱ្យព្រះមហាក្សត្រខ្មែរមានកំលាំងពលកម្មដ៏ច្រើនហូរហៀរដើម្បីសាងសង់សំណង់របស់ពួកទ្រង់ ហើយបែរជាធ្វេសប្រហែសចំពោះប្រព័ន្ធកសិកម្មដ៏ធំធេង ដែលជាចំណែកនៃកេរមរតកសម័យអង្គរតមកពីសម័យនគរវ្នំ គឺជាទ្រព្យសម្បត្តិខាងសេដ្ឋកិច្ចសំខាន់បំផុតនៃអធិរាជាណាចក្រនេះ។
ពួកមនគឺជាពួកអ្នករស់នៅភូមាក្រោមដែលត្រូវបានគេស្គាល់មុនដំបូងគេបង្អស់។ ពួកគេបានបង្កើតអធិរាជាណាចក្រមួយ និងបាននាំយកមកទាំងសំណេរនិង ពុទ្ធសាសនាចូលភូមា។
ក្នុងឆ្នាំ ៥៧៣ បងប្អូនមនពីរនាក់ ព្រះអង្គម្ចាស់សមល និងព្រះអង្គម្ចាស់វិមល បានបង្កើតនគរមនហង្សាវត្តីនៅទីស្ថានបច្ចុប្បន្ននៅឯបារគូសម័យទំនើប។ នគរនេះបានរុងរឿងរីកចំរើនដោយសន្តិភាពនិងវិបុលភាពអស់រយៈកាលជាច្រើនសតវត្សរហូតដល់នគរត្រូវបានក្ដោបក្ដាប់បានដោយសន្តតិវង្សភូមា។
នៅឆ្នាំ ១៧៥៧ ក្សត្រភូមាឧអង្គជយបានលុកលុយនិងបានបំផ្លិចបំផ្លាញនគរមន ដោយសំលាប់មនរាប់ម៉ឺននាក់ រួមមានបព្វជិតមនចេះដឹង ស្ត្រីមានផ្ទៃពោះ និងកូនក្មេង។ បព្វជិតជាង ៣០០០ អង្គត្រូវបានសំលាប់រង្គាលដោយពួកភូមាដែលទទួលជោគជ័យនៅទីក្រុងរាជធានីតែមួយ។ បព្វជិតច្រើនជាងរាប់ពាន់នាក់ត្រូវបានគេសំលាប់នៅឯជនបទ។
ពួកបព្វជិតដែលនៅរស់បានគេចខ្លួនទៅប្រទេសសៀម ហើយពួកបព្វជិតភូមាបានចូលមកគង់ក្នុងវត្តអារាមជំនួសវិញ។ អក្សរសិល្ប៍មនភាគច្រើន ត្រូវបានសរសេរលើស្លឹករឹតត្រូវបានបំផ្លិចបំផ្លាញដោយពួកភូមា។ ការប្រើប្រាស់ភាសាមនត្រូវគេហាមឃាត់ ហើយភាសាភូមាក្លាយជាមធ្យោបាយរៀនសូត្រវិញ។
ជនជាតិមនត្រូវបានគេធ្វើទុកបុកម្នេញ សង្កត់សង្កិន និងឱ្យធ្វើជាទាសករ និងមួយចំនួនរាប់មិនអស់ត្រូវបានដុតបូជា ដូចពួកជ្វីបមុនសម័យពួកណាហ៊្សី។ វិបុលភាព និង ទ្រព្យសម្បត្តិរបស់ពួកមនត្រូវបានដុតនិងលួចប្លន់ទូទាំងភូមា។ ពួកមនបានភៀសខ្លួនបន្តហួសទៅខាងត្បូងទៅតំបន់តនាវស្រីរបស់ភូមា និងខាងកើតចូលទៅប្រទេសថៃ។ ជាអភព្វ ការសង្កត់សង្កិនជនជាតិមនបានបន្តរហូតមកដល់សព្វថ្ងៃនេះ។
ជនជាតិដែលធ្វើឥណ្ឌូបនីយកម្មដំបូងគេនៅភូមាគឺពួកមន។ កិត្តិសព្ទបានរួមត្រូវគេកោតសរសើរជាមួយពួកជនជាតិជិតខាងរបស់ពួកគេនៅភាគខាងជើងនោះ គឺពួកព្យូ។ ពួកមន ជាពួកមនុស្សមួយនៃពូជពង្សម៉ាឡេ-ឥណ្ឌូណេស៊ី ពួកអ្នករស់នៅដើមដំបូងក្នុងប្រទេសថៃនិងកម្ពុជាដែលនិយាយភាសាអំបូរខ្មែរ-មន។ ពួកមនដែលត្រូវបានគេចាត់ទុកថាជាអ្នកស្រុកដើមនៃភូមាភាគខាងក្រោម បានបង្កើតរាជធានីជាសូរេចរបស់ពួកគេនៅសុធម្ម ស្ថិតនៅត្រង់កន្លែងត្រូវតាមក្បួនយុទ្ធសាស្ត្រដើម្បីជួញដូរពាណិជ្ជកម្មក្បែរឈូងសមុទ្រមុំហ៍ និងសមុទ្រអណ្ឌមាន។
ភាគតិចណាស់ដែលគេបានស្គាល់អំពីប្រវត្តិជនជាតិនេះ តាំងពីដំបូង ថាតើមាននគរផ្សេងរបស់ពួកគេបានរុងរឿង ហើយនិងវិសាលភាពនៃការត្រួតត្រារបស់ពួកគេធំប៉ុណ្ណានោះទេ។ ជាឧទាហរណ៍ មិនត្រូវបានគេដឹងឱ្យពិតប្រាកដ ថាតើពួកមន រឺ ព្យូដែលជាអ្នកគ្រប់គ្រងតំបន់ដីសណ្ដភាគខាងក្រោមនោះមុនគេ រឺ យ៉ាងណានោះឡើយទេ។ ការពិពណ៌នាក្នុងអត្ថបទចិន និងឥណ្ឌាបានបញ្ជាក់ថាបរិវណតំណាំងលំនៅរបស់ពួកគេអាចនឹងនៅជុំវិញទីក្រុងម៉ុតម៉ឹឡឺមនិងបារគូនៅវាលទំនាបមូសុងនៅភូមាភាគអាគ្នេយ៍។ តំបន់នេះត្រូវបានគេស្គាល់ជាលើកដំបូងជាសុវណ្ណភូមិ ("ដែនដីមាស") និងក្រោយមកជារាមញ្ញទេស ("ដែនដីរាមញ្ញ") រាមញ្ញគឺជាឈ្មោះដើមហៅជនជាតិមន។ តំបន់នេះបានស្គាល់ថាជាសុវណ្ណភូមិ ជាញឹកញាប់គេបានភ្ជាប់តំបន់នេះជាមួយពុទ្ធប្បវត្តិក្នុងពង្សាវតារមននៅពេលក្រោយមក និងពង្សាវតារភូមាក៏បានផ្ដល់កិត្តិយស់ដល់ពួកមនដោយសារតែការនាំសាសនាព្រះពុទ្ធលើកដំបូងចូលមកភូមា។ ទោះបីជាយ៉ាងណា មានតិចតួចណាស់ដែលគេស្គាល់អំពីការបដិបត្តិសាសនាជាក់ស្ដែង។ ការតភ្ជាប់ពាណិជ្ជកម្មតាមរយៈទីក្រុងកំពង់ផែមននៅសុធម្មត្រូវបានតាមដានទៅដល់សម្រាជឥណ្ឌានៃស្ដេចពុទ្ធសាសនាអឝោកពីដើមសតវត្សទី៣ ម.គ.។ ព្រេងនិទានអះអាងថា ជនជាតិមនរយៈកាលកន្លងទៅ ២៥០០ ឆ្នាំមកហើយ បានចាប់ផ្ដើមការសាងសង់មហាចេតិយមាសដែលបច្ចុប្បន្នបានក្លាយជាស្តូបពុទ្ធសាសនាដែលគេគោរពបូជាច្រើនបំផុតនៅភូមាគឺប្រាកដជាបូជនីយដ្ឋានរបស់ជាតិពិតមែនហើយ។ ទ្រឹស្ដីនេះ ទោះបីយ៉ាងណាវាប្រហែលជាសមហេតុផល ហើយក៏ខ្វះអំណះអំណាងជំទាស់មកបញ្ជាក់ផងដែរ ព្រោះថាបំរែបំរួលជាច្រើនបានកើតឡើងនៅលើចេតិយនេះអស់រយៈពេលជាច្រើនឆ្នាំប្លាយដែលបានស្រោបលើសំណង់ដើមរបស់ចេតិយដដែលជាដដែល ហើយគ្មានកំណត់ត្រាសហសម័យនៃខឿនរបស់ចេតិយ រឺ ការពិពណ៌នានៃរូបសណ្ឋានរបស់ចេតិយកាលពីមុនឡើយ។
ម្ដងនោះ ស្ថិតក្រោមក្រុមអ្នកនយោបាយដែលពោរពេញដោយឥទ្ធិពលនិងវប្បធម៌ ប្រជាជនមនសព្វថ្ងៃនេះប្រហែល ១,៣ លាននាក់ត្រូវបានស្រូបទាញយ៉ាងច្រើនបំផុតឱ្យចូលទៅក្នងចរន្តនៃវប្បធម៌ភូមា។ ពួកមនភូមាទាំងនេះបង្កើតបានត្រឹមតែជាផ្នែកទឹកដីនៃពួកអ្នកនិយាយភាសាខ្មែរ-មនតូចមួយនៅអាស៊ីអាគ្នេយ៍តែប៉ុណ្ណោះ ហើយមានសាច់ញាតិកំពុងរស់នៅហួសឆ្ងាយទៅដល់ភាគខាងកើតក្នុងប្រទេសថៃ និងកម្ពុជា។ ទោះបីជាយ៉ាងណា វប្បធម៌របស់មនត្រូវបានបង្រួបបង្រួមជាមួយនឹងវប្បធម៌ពួកភូមា ពួកមនបានបន្តប្រើភាសាខ្លួនឯងផ្ទាល់ និងចាប់តាំងពីឆ្នាំ ១៩៦២ ក៏មានរដ្ឋផ្ទាល់ខ្លួនមួួយបង្កើតឡើងផងដែរ។ កាលណោះពុទ្ធសាសនិកដែលមានជំនឿតាំងស៊ប់ ពួកគេយកលំអានតាមប្រតិទិនបុណ្យតាមថេរវាទ។ ប្រភពសំខាន់នៃការចិញ្ចឹមជីវិតរបស់ពួកមនបានមកពីការដាំស្រូវ តែពួកគេក៏ដាំដំណាំផ្សេងៗដូចជាដំឡូងជ្វា អំពៅស្ករ និងម្នាស់ផងដែរ។
ស្រីគោត្តបុរ
តាមរយៈបុរេប្រវត្តិសាស្ត្រ ភស្តុតាងដើមបង្អស់នៃពួកមនុស្សមួយចំនួននៅម្ខាងនៃផែនដីនេះបានយកចេញពីបាសាណីភូតនៃពួកមនុស្សដែលគេហៅថា មនុសុ្សលាំបាង។ បាសាណីភូតទាំងនេះគឺបានមកពីទីកន្លែងនានាដែលមានអាយុកាលចាប់ពីមួយលានដល់ប្រាំសែនឆ្នាំ។ ក្នុងយុគសំរឹទ្ធ និងដែកនៃប្រវត្តិសាស្ត្របុរាណ (ម.គ.១៥០០-គ.ស ៥០០) យើងបានចាប់ផ្ដើមរកឃើញស្ថានីយ៍មួយចំនួនជាសហគមន៍ស្រែចំការក្នុងតំបន់ដែលត្រូវនឹងប្រទេសថៃសព្វថ្ងៃនេះ។ នៅភាគឦសានតាមដងទន្លេនិងតំបន់ដែលមានព្រំដែនជាប់កម្ពុជាសព្វថ្ងៃ មានភស្តុតាងស្ដីអំពីវប្បធម៌ស្រីគោត្តបុរបានបង្កើតឡើងដោយជនជាតិខ្មែរ-មន។ ភាគច្រើនដែលយើងមើលឃើញនេះគ្រាន់តែជាវប្បធម៌រណបនៃជនជាតិមនដែលធ្លាប់បានរស់នៅតាមបណ្ដោយទន្លេចៅព្រះញាភាគខាងក្រោមតែប៉ុណ្ណោះ។ វប្បធម៌មនទ្វារវត្តីមិនបានបន្តយូរជាងសតវត្សទីដប់ឡើយ។ ដោយផ្ដោតការយកចិត្តទុកដាក់លើតំបន់ជាក់លាក់មួយដែលបានរកឃើញនៅថៃភាគខាងជើង ភស្តុតាងដ៏ចាស់បំផុតនៃជនជាតិធ្លាប់រស់នៅក្នុងតំបន់នេះគឺបានដោយសារតែគ្រឿងស្មូនដែលត្រូវបានគេរកឃើញសព្វថ្ងៃនេះ តំកល់ទុកនៅក្នុងសារៈមន្ទីរមួយចំនួន។
ទ្វារវត្តី
ទ្វារវត្តីគឺជានគរបុរាណមួយនៅអាស៊ីអាគ្នេយ៍បានរីកចំរើនរុងរឿងចាប់ពីសតវត្សទី៦ ដល់ទី១៣។ វាគឺជានគរមនដំបូងត្រូវបានបង្កើតឡើងនៅត្រង់អ្វីដែលជាប្រទេសថៃសព្វថ្ងៃនេះ និងដើរតួនាទីយ៉ាងសំខាន់ជាអ្នកផ្សាយវប្បធម៌ឥណ្ឌា។ ដោយស្ថិតនៅតាមដងទន្លេចៅព្រះញា ទ្វារវត្តីបានពង្រីកខ្លួនឆ្ពោះទៅភាគខាងលិចដល់ជួរភ្នំតនាវស្រី និងឆ្ពោះទៅខាងត្បូងដល់បួរដីក្រៈ។
ពួកមនដែលត្រូវបានគេយល់ថាមានដើមកំណើតនៅចិនភាគខាងលិច បានចូលមកតំបន់នេះក្នុងសហស្សវត្សទីមួយ ម.គ. ដែលចុះឆ្ពោះទៅភាគខាងលិចចាប់ពីទន្លេមេគង្គភាគខាងលើមក។ ទ្វារវត្តីបានងើបឡើងជាបុរីរដ្ឋឯករាជ្យមួយនៅចុងសតវត្សទី៦នៃ គ.ស ដែលរក្សាបានឯករាជ្យរបស់ខ្លួនដល់ចុងសតវត្សទី១១។ ដោយការចុះខ្សោយអំណាចខាងនយោបាយ ទ្វារវត្តីបានត្រឹមតែរក្សាខ្លួនឱ្យមានអត្ថិភាពគ្រាន់តែជាស្រមោលរបស់រដ្ឋជិតខាងខ្លាំងៗជាងខ្លួន មួយវិញទៀតទ្វារវត្តីត្រូវបានបិទខ្ទប់ដោយសារតែរបាំងភូមិសាស្ត្រធ្វើឱ្យទ្វារវត្តីពិបាកបង្កើតចំណងនយោបាយជិតស្និទជាមួយបណ្ដារដ្ឋមនដទៃទៀតដែលនៅភាគខាងលិចប្រទេស មីយ៉ាន់ម៉ាខាងត្បូង (ភូមា) និងបណ្ដារដ្ឋមននៅថៃខាងជើង។ ទ្វារវត្តីបានឆ្លងកាត់នូវការត្រួតត្រាខាងនយោបាយដោយពួកនគរជិតខាងក្នុងសម័យបីដោយឡែកគ្នា: នៅសតវត្សទី១០ នៅពេលដែលពួកភូមាបានសញ្ជ័យបានរដ្ឋមននៅសុធម្មនៅភាគខាងលិចនៃជួរភ្នំតនាវស្រី ពីសតវត្សទី១១ដល់ទី១៣ គ្រាដែលកម្វុជទេសរបស់ខ្មែរបានងើបរះឡើងនៅភាគខាងកើត ហើយជាចុងក្រោយ នៅចុងសតវត្សទី១៣ នៅពេលនោះទ្វារវត្តីត្រូវបានលេបត្របាក់ដោយចក្រភពសៀម។ ការបង្ក្រាបឱ្យរាបទាបយ៉ាងណាមិញមិនមែនមានន័យថាពួកមនបានផុតពូជរលត់រលាយឡើយ។ មនទ្វារវត្តីបានថែរក្សាទុកទំនៀមទំលាប់របស់ខ្លួន និងកំរិតទំនាក់ទំនងគ្នាក្នុងចំណោមពូជសាសន៍តែមួយក្រោមអ្នកដឹកនាំផ្ទាល់របស់ខ្លួន។
ទ្វារវត្តីជានគរដ៏សំខាន់ក្នុងប្រវត្តិសាស្ត្រដែលបានពាំនាំមកនូវវប្បធម៌ឥណ្ឌា។ ដោយធ្លាប់ជានគរមានទំនាក់ទំនងខាងពាណិជ្ជកម្ម និង វប្បធម៌តាំងពីដំបូងជាមួយឥណ្ឌា ពួកមនបានទទួលស្គាល់នូវតួនាទីដ៏សំខាន់នៃពួកអ្នកសាបព្រួសនូវលក្ខណៈពិសេសនៃវប្បធម៌ឥណ្ឌា។ ភាគច្រើនគឺជាពួកជនជាតិនៅអាស៊ីអាគ្នេយ៍ ជាអ្នកដែលទទួលយកសិល្បៈ និងអក្សរសាស្ត្របែបឥណ្ឌា។ ឥទ្ធិពលឥណ្ឌាបានស្ដែងឱ្យឃើញក្នុងទំរង់ជារូបចំលាក់ សំណេរ ច្បាប់ និងទំរង់រដ្ឋាភិបាល។
ក្រៅពីការត្រួតត្រាខាងនយោបាយ ទ្វារវត្តីបានប្រើឥទ្ធិពលសំខាន់មួយផ្សេងទៀតក្នុងការទាក់ទងជាមួយនឹងពួកអ្នកសញ្ជ័យនគរខ្លួន។ រីឯការទាក់ទងគ្នាជាមួយពួកឥណ្ឌា បានចួលរួមក្នុងការធ្វើឱ្យរីកចំរើន និងធ្វើឱ្យប្រសើរឡើងនូវចរិកលក្ខណៈនៃអរិយធម៌មន មនទ្វារវត្តីក្នុងគ្រានេះពួកគេបានក្លាយជាគ្រូបាអាចារ្យរបស់ពួកអ្នកសញ្ជ័យរបស់ពួកគេវិញតួយ៉ាងដូចជា ខ្មែរ ភូមា និង សៀម។ ពួកអ្នកសញ្ជ័យទាំងបីបានរងឥទ្ធិពលដោយសារអរិយធម៌ទ្វារវត្តីខាងប្រព័ន្ធសំណេរ ទំរង់សិល្បៈ បច្ចេកសព្ទសាសនា និង វិញ្ញូភាព។
ហរិបុញ្ជយ
ហរិបុញ្ជយជានគរមនបុរាណតាំងនៅត្រង់ដងទន្លេមេទឹក (មេណាម) ជ្រលងភីងនៅប្រទេសថៃភាគពាយព្យ។ នគរនេះត្រូវបានបង្កើតឡើងនៅពាក់កណ្ដាលសតវត្សទី៧ ដោយម្ចាស់ក្សត្រីលវបុរី ដែលជារាជធានីនៃនគរសម័យទ្វារវត្តីមននៅភាគខាងត្បូង។ ទោះបីយ៉ាងណាកាលពីដើមបានបង្កើតឡើងត្រឹមតែជាដែនអាណានិគមនៃទ្វារវត្តីប៉ុណ្ណោះ ហរិបុញ្ជយបានរក្សាបានឯករាជ្យ ហើយសន្តតិវង្សដែលគ្រប់គ្រងនគរនេះជាញាតិនៃសម្ព័ន្ធរដ្ឋដែលនៅដាច់ឆ្ងាយពីគ្នាគឺរដ្ឋមននៅទ្វារវត្តី និង សុធម្ម (ថាទង)។
ហរិបុញ្ជយបានរុងរឿងនិងអភិវឌ្ឍអរិយធម៌ឱ្យជឿនលឿន។ ដោយប្រកាន់យកពុទ្ធសាសនាថេរវាទ នគរនេះបានដើរតួជាអ្នកផ្សាយឥទ្ធិពលវប្បធម៌ឥណ្ឌា។ ការអភិវឌ្ឍប្រព័ន្ធបញ្ចេញបញ្ចូលទឹក ច្បាប់ និង ទំរង់សិល្បៈគឺជាអ្វីមួយក្នុងចំណោមសមិទ្ធិផលដែលសំរេចបាននៃនគរនេះ។
ហរិបុញ្ជយរឹតតែអាចការពារខ្លួនឯងប្រឆាំងនឹងការវាយប្រហារដោយពួកសៀមនៅសតវត្សទី៩ និង ខ្មែរនៅសតវត្សទី១០បាន។ នគរនេះបានធ្វើសឹកបន្តបន្ទាប់ប្រឆាំងនឹងទ្វារវត្តី ដែលជានគរត្រូវបានសញ្ជ័យដោយខ្មែរនៅដើមសតវត្សទី១១។
បន្ទាប់ពីប៉ុន្មានសតវត្សនៃឯករាជ្យ នគរនេះមានអរិយធម៌យ៉ាងជឿនលឿន ហើយក៏ត្រូវបានលេបត្របាក់យកដោយពួកសៀម នៅពេលដែលក្សត្រសៀមម័ងរាយបានសញ្ជ័យហរិបុញ្ជយបាននៅឆ្នាំ ១២៩២ ហើយបង្កើតជាទីក្រុងជើងថ្មី (ឆៀងម៉ៃ) នៅប៉ុន្មានសហាតិមាត្រចាប់ពីទីនោះមក។
លវោ
ប្រហែលសតវត្សទី១០ ទីក្រុងរដ្ឋទ្វារវត្តីទាំងនេះត្រូវបានបង្រួបបង្រួមជាមណ្ឌលពីរ លវោ (សម័យទំនើបលពបុរី) និងសុវណ្ណភូមិ (សុវណ៌បុរីសម័យទំនើប)។ តាមរយៈរឿងនិទាននៅក្នុងពង្សាវតារភាគខាងជើង នៅឆ្នាំ៩០៣ ស្ដេចមួយអង្គនៃតម្ព្រលិង្គ បានលុកលុយនិងដណ្ដើមយកលវោបាន ហើយបានតែងតាំងព្រះអង្គម្ចាស់ម៉ាឡេមួយអង្គឱ្យឡើងសោយរាជ្យនៅល្វោ។ ព្រះអង្គម្ចាស់ម៉ាឡេអង្គនេះបានរៀបអភិសេកជាមួយព្រះនាងខ្មែរដែលបានភៀសព្រះកាយពីការសំលាប់រង្គាលរាជវង្សនៅមហានគរ។ បុត្រានៃគូស្វាមីទាំងពីរបានដណ្ដើមយកបានរាជបល្លង្កខ្មែរ ហើយបានក្លាយជាព្រះបាទសូយ៌្យវម៌្មទី១ ដូចនោះនាំឱ្យល្វោស្ថិតនៅក្រោមការត្រួតត្រារបស់ខ្មែរឆ្លងតាមសហបុគ្គល។ សូយ៌្យវម៌្មទី១ក៏បានពង្រីកទឹកដីទៅដល់ខ្ពង់រាបគោរាជ (ក្រោយមកបានហៅថា ឦសាន) ដោយបានសាងសង់ប្រាសាទជាច្រើន។
សូយ៌្យវម៌្ម យ៉ាងណាមិញ ព្រះអង្គគ្មានរជ្ជទាយាទជាឱរសឡើយ ហើយលវោក៏បានទទួលឯករាជ្យឡើងវិញ។ ព្រះបាទអនិរុទ្ធនៃបាកានបានលុកលុយលវោនៅឆ្នាំ១០៥៨ និង បានយកព្រះនាងលវោមួយអង្គជាព្រះមហេសីរបស់ទ្រង់។ អំណាចនៃនគរលវោបានឡើងដល់កំពូលក្នុងរាជ្យនៃព្រះនរាយណ៍ (១០៧២-១០៧៦)។ លវោបានប្រឈមមុខនឹងការឈ្លានពានរបស់ភូមា ក្រោមរាជ្យក្យានហ៊្សីត្ថា ដែលមាតារបស់ទ្រង់គឺជាព្រះនាងនៃលវោ នៅឆ្នាំ១០៨០ ប៉ុន្តែព្រះអង្គប្រហែលត្រូវគេវាយច្រានឱ្យដកទ័ពថយក្រោយវិញ។ បន្ទាប់ពីការសោយទិវង្គតនៃព្រះនរាយណ៍ យ៉ាងណាមិញ លវោបែរធ្លាក់ចូលទៅក្នុងភ្នក់ភ្លើងសង្គ្រាមរដ្ឋប្បវេណីបង្ហូរឈាមគ្នាឯង ហើយខ្មែរស្ថិតក្រោមរជ្ជកាលនៃព្រះបាទសូយ៌្យវម៌្មទី២ បានឆក់យកឱកាសដ៏ល្អនេះដោយបើកការលុកលុយលវោបានសំរេច រួចហើយក៏តែងតែព្រះរាជបុត្ររបស់ទ្រង់ជាស្ដេចនៃលវោ។
ម្ដងហើយម្ដងទៀត ផ្ទុយទៅវិញដោយមិនអាចបញ្ឈប់ការត្រួតត្រារបស់ខ្មែរបាន នៅទីបញ្ចប់ខ្មែរក៏បានធ្វើ "ខ្មែរូបនីយកម្ម" នគរលវោ។ លវោត្រូវបានប្រែទំរង់ពីទីក្រុងទ្វារវត្តីមនខាងថេរវាទទៅជាទីក្រុងខ្មែរបែបព្រហ្មញ្ញសាសនាទៅវិញ។ លវោបានក្លាយជាឃ្លាំងនៃវប្បធម៌ខ្មែរនិងមហាអំណាចនៃតំបន់អាងទន្លេចៅព្រះញា។ ចំលាក់លៀនរាក់នៅអង្គរវត្តបានបង្ហាញពីកងទ័ពលវោជាកងទ័ពនគរចំណុះមហានគរខ្មែរ។ ប៉ុន្តែ ការចាប់អារម្មណ៍មួយគួរឱ្យយើងកត់សំគាល់នោះគឺថាកងទ័ពទៃត្រូវគេឃើញថាជាចំណែកមួយនៃកងទ័ពលវោ មួយសតវត្សមុនពេលពួកសៀមបង្កើតនគរសុខោទ័យ។
សុធម្ម
នគរមនដំបូងៗគេដែលមានឥទ្ធិពលកំឡុងសម័យបុរេប្រវត្តិ បានតាំងនៅចន្លោះទន្លេស៊ីតោន និង សាល្វីន ហើយត្រូវបានគេរាប់ថាជារាមញ្ញទេស។ ទីតាំងនៃនគរនេះត្រូវបានគេយល់ថាជាសុវណ្ណភូមិ (“ដែនដីមាស”) ហើយក៏ជាបច្ចេកសព្ទមួយត្រូវបានគេប្រើសំដៅយកតំបន់ទាំងមូលនៃអាស៊ីអាគ្នេយ៍ដីទ្វីបដែលមានព្រំដែនជាប់ឆកបេងកាល់។ សុធម្មត្រូវបានគេគិតថាបានបង្កើតឡើងដោយព្រះបាទសីហរាជក្នុងសម័យពុទ្ធកាល ដែលគេយល់ថាវាមានអត្ថិភាពស្ថិតនៅក្នុងសតវត្សទីប្រាំ ម.គ.។ សុធម្មកាលណោះជាសហគមន៍កំពង់ផែដ៏រុងរឿងរីកចំរើនបានធ្វើទំនាក់ទំនងជាមួយនិងការដឹកជញ្ជូនទំនិញពីកន្លែងដ៏សែនឆ្ងាយចេញពីភាគខាងត្បូងឥណ្ឌា។ ក្រោយមកពង្សាវតារភូមាលើកសរសើរពួកមននៅសុធម្មថាជាអ្នកដែលបាននាំព្រះពុទ្ធសាសនាចូលមកដល់ភូមា។ ក្នុងពង្សាវតារទាំងនេះ ក៏បានថ្លែងនិយាយថាគម្ពីរពុទ្ធសាសនាសរសេរដោយដៃយកពីស្រីលង្កាត្រូវបានបកប្រែទៅជាអក្សរមនប្រហែលក្នុងឆ្នាំ ៤០០ នៃ គ.ស។ ទោះបីជាយ៉ាងណា ពួកអ្នកប្រាជ្ញបានចោទជាសំណួរថា តើការពិតវាយ៉ាងម៉េចទៅវិញ សាសនានេះត្រូវបានគេដឹងតាមសិលាចារឹកក្នុងតំបន់ ជាក់ស្ដែងទៅពុទ្ធសាសនាថេរវាទមានអត្ថិភាពនៅភូមាក្រោមនៅសតវត្សទីប្រាំនៃគ.សទៅវិញទេ។ ទោះបីជាកាលបរិច្ឆេទនៃការបង្កើតសុធម្មពិតប្រាកដ និង វិសាលភាពនៃនគរនេះមិនទាន់ត្រូវបានស្រាវជ្រាវរកឃើញក៏ដោយ ក៏នគរនេះត្រូវបានគេដឹងថាបានធ្លាក់ក្រោមការគ្រប់គ្រងរបស់ភូមាកំឡុងសតវត្សទី១១ នៅពេលនោះស្ដេចធំទីមួយនៃបាកាន អនិរុទ្ធបានលួចប្លន់បំផ្លិចបំផ្លាញទីក្រុងនេះនិងត្រឡប់ទៅបាកានជាមួយព្រះបាទមនុហរបស់សុធម្មដែលជាឈ្លើយរបស់ទ្រង់។ សុធម្មនៅតែមានអត្ថិភាពក្រោមការត្រួតត្រារបស់ភូមារហូតដល់ការធ្លាក់នៃបាកាននៅសតវត្សទី១៣។ ចាប់តាំងពីពេលនោះមក ពួកមនបានបង្កើតរដ្ឋឯករាជ្យខ្លួនឯងឡើងវិញ យ៉ាងណាមិញរាជធានីសម័យក្រោយៗត្រូវបានរើទៅតាំងនៅទីដទៃដូចជា មុំហ៍ (មោត្តមៈ) និងបារគូ (ប៉េគូ)។
ផ្ទៃទីក្រុងរាងចតុកោណនៃនគរសុធម្មដូចនឹងទីក្រុងភូមាសម័យក្រោយៗនៅអមរបុរ និង មណ្ឌាល័យដែរ។ មានកំពែងបួនផ្ទាំងព័ទ្ធជុំវិញទីក្រុងបុរាណដែលបង្កើតជារាងចតុកោណទ្រវែងហ៊ុំព័ទ្ធបរិវេណនៃរាជវាំងដែលស្ថិតនៅកណ្ដាលនៃកំពែង។ ចាប់ពីខាងជើងទៅខាងត្បូងទីស្ថានរាជវាំងមានប្រវែង ៣២៩,១៨ ម គុណនឹង ៣៥០,៥២ ម ពីខាងកើតទៅខាងលិច។ ស្តូបសំខាន់ពីរស្ថិតនៅចន្លោះទីស្ថានរាជវាំង និង កំពែងខាងលិច។ សព្វថ្ងៃនេះ ទីក្រុងបុរាណនៃនគរសុធម្មគេលែងមើលឃើញទៀតហើយ ជំនួសមកវិញដោយភាពរីកលូតលាស់នៃទីប្រជុំជនសម័យថ្មីដែលបានបិទបាំងស្លាកស្នាមតំណាំងលំនៅរបស់មនុស្សតាំងពីសម័យដើមដំបូងមកម៉្លេះ។
ស្ថាបត្យកម្ម
ក្នុងចំណោមស្តូបទាំងពីរដែលស្ថិតនៅរវាងទីស្ថានរាជវាំង និងកំពែងខាងត្បូង ឝ្វេហ្សាយ៉ាន់គឺជាស្តូបដ៏ធំបំផុត។ ឆ្លងកាត់ផ្លូវពីស្តូបឝ្វេហ្សាយ៉ាន់ទៅគឺជាកល្យាណីសីមា សាលមួយដែលបានសាងជាពិសេសសំរាប់ការឧបសម្ប័ថព្រះសង្ឃ។ សសរស្ដម្ភសីមាថ្មភក់ដែលនៅជុំវិញកល្យាណីសីមា គឺជារឿងរ៉ាវដែលគេបានស្គាល់ថាជាមហាទសជាតកត្រូវបានគេរកឃើញ។ ចំលាក់ទាំងនេះបរិយាយអំពីទសជាតិចុងក្រោយនៃព្រះពុទ្ធ មុនពេលព្រះអង្គយោងយកកំណើតឡើងវិញជាព្រះពុទ្ធគោត្តម ជាពុទ្ធប្បវត្តិដែលទទួលបានការត្រាស់ដឹង។ សិលាចារឹកនៅលើស្ដម្ភមួយក្នុងចំណោមស្ដម្ភទាំងនោះចុះកាលបរិច្ឆេទត្រូវនឹងសតវត្សទី១១-ទី១៣។
ស្តូបឝ្វេហ្សាយ៉ាន់
ទំរង់ដើមនៃឝ្វេហ្សាយ៉ាន់ គឺជាស្តូបដែលត្រូវបានគេនិយាយថាបានកសាងឡើងនៅសតវត្សទី៥ ម.គ. វាពិបាកនឹងស្រាវជ្រាវណាស់ ដោយហេតុថាវាត្រូវបានកសាង និងពង្រីកទំហំជារឿយៗ។ កាលដែលវាគង់វង្សស្ថិតស្ថេរមកដល់សព្វថ្ងៃនេះ គឺដោយសារតែស្តូបនេះមានខឿនរាងមូល និងរចនាសម្ព័ន្ធទាំងមូលរបស់ខឿនស្រដៀងទៅនឹងជួង។ ដោយស្ថាបនាឡើងខាងក្នុងនោះរួមផ្សំក្នុងស្តូបឝ្វេហ្សាយ៉ាន់ដែលមានថ្មជាច្រើនដុំបានចារឹកជាអក្សរ ថ្មប្រាំដុំបានត្រូវគេចារិកជាភាសាមននៅសតវត្សទី១១។ ថ្មទាំងនេះបច្ចុប្បន្នគង់វង្សស្ថិតនៅខាងក្នុងសំណុំនៃសំណង់ស្តូប។
ដោយបានរកឃើញនៅខាងក្នុងសំណង់នេះដែរ រួមនឹងចំលាក់ថ្មជាច្រើន ត្រូវបានគេកំណត់កាលបរិច្ឆេទជាធម្មតាថាត្រូវនឹងសតវត្សទី១០-ទី១១។ មួយក្នុងចំណោមថ្មទាំងនេះគឺជាចំលាក់លៀនស្រាលលើថ្មភក់នៃពុទ្ធអង្គទ្រង់ឈរ។ ព្រះហស្ថស្ដាំកាន់ជាយស្បង់ចង្អុលចុះទៅក្រោមជាមួយបាតព្រះហស្ថបែរទៅខាងក្រៅក្នុងកាយវិការប្រទានពរដែលគេស្គាល់ថាវរទមុទ្រ។ ព្រះហស្ថឆ្វេងរបស់ទ្រង់លើកឡើងលើខ្ទប់នឹងព្រះឱរាជាមួយព្រះអង្គុលីមេ និង ចង្អុលជិបចូលគ្នាក្នុងអាកប្បកិរិយាជជែករកហេតុផល រឺ បង្រៀនដែលគេស្គាល់ថាជាវិតក៌មុទ្រ។ ខាងលើស្មារបស់ទ្រង់ជារូបនៃហង្សបក្សីបែរមុខរកគ្នា។
បដិមា
សំណល់នៃបដិមាមួយចំនួនដែលពាក់ព័ន្ធគ្នា ត្រូវបានគេចុះកាលកំណត់ទៅនឹងសម័យពីដើមៗដំបូងមានសណ្ឋានលក្ខណៈខុសប្លែកគ្នាយ៉ាងខ្លាំងខាងរចនាបថ និងរូបធាតុនៃរូបសំណាក។ រូបសំណាកទាំងនេះតំណាងឱ្យទេវខាងព្រហ្មញ្ញសាសនា ពុទ្ធសាសនា និងព្រលឹងនិយម (ជីវចលនិយម)។ បដិមាព្រហ្មញ្ញសាសនាទាំងពីរអង្គត្រូវបានគេកំណត់កាលបរិច្ឆេទទៅនឹងសតវត្សទី៩ - ទី១០ ដែលឆ្លាក់ចេញពីផែនថ្មភក់ពណ៌ក្រហម និងរៀបរាប់ឡើងជាចំលាក់លៀនជ្រៅៗ អំពីតួអង្គនៃវិស្ណុដែលទំរេតព្រះកាយលើនាគអនន្ត។ ចាប់ពីព្រះកាយរបស់ទ្រង់មកបង្ហាញឱ្យឃើញជាដើមឈូកចែកជាបីភាគស្មើគ្នាដែលនៅលើឈូកមានព្រះព្រហ្ម វិស្ណុ និង សិវ គង់នៅពីលើ។ រូបសណ្ឋាននេះប្លែកពីសិល្បៈព្យូ។ នៅឥណ្ឌាវិញ ការពិពណ៌នានៃរឿងរ៉ាវនេះជាធម្មតាបង្ហាញឱ្យឃើញតែទេវតែមួយអង្គគត់គឺ ព្រះព្រហ្ម ដោយទ្រង់បានផុសឡើងក្នុងផ្កាឈូក ដែលដុះចេញពីផ្ចិតរបស់ព្រះវិស្ណុទៅវិញ។
បដិមាបែបព្រហ្មញ្ញសាសនាមួយទៀតគឺជារូបព្រះសិវមានព្រះហស្ថបួន ទ្រង់គង់លើជំនិះរបស់ទ្រង់នន្ទី ដែលមានគោនៅពីក្រោមព្រះបាទស្ដាំរបស់ទ្រង់ និង មហិឞាសុរក្រោមជង្គង់ឆ្វេងរបស់ព្រះអង្គ។ ចាប់ពីខាងក្រោយបន្តិចគឺជារូបសំណាកតូចពីរនៃព្រះគណេឝ និងបដិមាតូចនៃព្រះព្រហ្មទ្រង់គង់។ បដិមាទាំងអស់នេះត្រូវបានគេនាំយកទៅដាក់ក្នុងសារៈមន្ទីរផាយរ៉េ នៅរ៉ង់ហ្គូន និងក្រោយមកត្រូវបានខ្ចីទៅដាក់ក្នុងបណ្ណាល័យសកលវិទ្យាល័យរ៉ង់ហ្គូន ក្រោយមកត្រូវពួកជប៉ុនកំទេចចោលកំឡុងសម័យសង្គ្រាមលោកលើកទី២។ ជាបន្តបន្ទាប់ បដិមាទាំងនោះត្រូវបានគេស្គាល់ត្រឹមតែជាបំណែកៗ និងរូបថតតែប៉ុណ្ណោះនាពេលសព្វថ្ងៃនេះ។
ហង្សាវត្តី (៨២៥-១០៥៧)
ប្រភព​ចិន​បាន​ឲ្យ​ដឹង​ថែម​ទៀត​ថា រដ្ឋ​ថ្មី​មួយ​ត្រូវ​បាន​ស្ថាបនា​ឡើង​ទៀត​គឺ​ជា​រាជាណាចក្រ​ហង្សាវត្តី នៅ​ឆ្នាំ​៨២៥ ដោយ​បង​ប្អូន​ភ្លោះ​ពីរនាក់​ឈ្មោះ សមល និង វិមល ហើយ​រដ្ឋ​នេះ​ស្ថិត​នៅ​ខាងត្បូង​ប្រទេស​ភូមានៅ​ចន្លោះ​ទន្លេឥរាវត្តី និង​សាល្វីន។
ហង្សាវត្តី រឺ រាមញ្ញទេស (១២៨៧–១៥៣៩ ១៥៥០-១៥៥២)
នៅឆ្នាំ ១២៨៧ ចក្រភពបាកានបានលិចលង់ដោយសារតែការឈ្លានពានរបស់ម៉ុងហ្គោល និងបណ្ដារដ្ឋចំណុះរបស់ចក្រភពបានក្លាយជារដ្ឋឯករាជ្យ។ នៅភូមាភាគក្រោមសម័យបច្ចុប្បន្ន ព្រះបាទហ្វារ្យូ ទ្រង់បានបង្កើតនគរឱ្យពួកជននិយាយភាសាមនហៅថា រាមញ្ញទេស ដោយធ្វើការបង្រួបបង្រួមតំបន់និយាយភាសាមនទាំងបីនៅឯភូមាក្រោម: មុំហ៍ (មោត្តមៈ), បារគូ (បាហ្គោ) និង តំបន់ដីសណ្ដឥរាវត្តី។ រាជធានីដំបូងរបស់នគរនេះគឺមុំហ៍ ប៉ុន្តែរាជធានីត្រូវបានរើទៅកាន់បារគូវិញនៅឆ្នាំ១៣៦៩។
ក្រោយសង្គ្រាម ហង្សាវត្តីបានឈានចូលទៅដល់យុគមាស រីឯអវដែលជាសត្រូវបន្តិចម្ដងៗបានធ្លាក់ចូលទៅកាន់ឱនភាព។ ចាប់ពីទសវត្សឆ្នាំ ១៤២០ ដល់ ១៥៣០ មក ហង្សាវត្តីគឺជានគរដ៏មានឫទ្ធានុភាពនិងវិបុលភាពក្នុងចំណោមនគរក្រោយសម័យបាកានទាំងអស់។ ស្ថិតក្រោមក្រសែនៃក្សត្រប្រកបដោយអំណោយទានជាពិសេស-ពញារាមទី១ ឝ៊ីនចៅពូ ធម្មចេតិ និង ពញារាមទី២-នគរនេះបានសំបូរសប្បាយនឹងយុគមាសដ៏យូរអង្វែង មានការរីកចំរើនក៏ដោយសារតែការធ្វើពាណិជ្ជកម្មជាមួយបរទេស។ ក្សត្រនៃនគរនេះបានធ្វើពាណិជ្ជកម្មជាមួយពួកពាណិជ្ជករចេញពីមហាសមុទ្រឥណ្ឌា ដែលបំពេញព្រះរតនសម្បត្តិជាមួយមាស និងប្រាក់ សូត្រ និងគ្រឿងទេស ហើយនិងរាល់វត្ថុផ្សេងៗក៏មានដូចគ្នាក្នុងការជួញដូរនាដើមសម័យទំនើបនេះដែរ។ នគរនេះបានក្លាយជាមជ្ឈមណ្ឌលដ៏ល្បីល្បាញខាងពុទ្ធសាសនាថេរវាទ។ នគរនេះបានបង្កើតចំណងយ៉ាងរឹងមាំជាមួយសិង្ហល និងជំរុញកំណែទំរង់ដែលក្រោយមកបានរីកសុះសាយភាយទូទាំងប្រទេស។
ហង្សាវត្តីបារគូ (១៧៤០-១៧៥៧)
រាជវង្សថ្មីមួយត្រូវបានគេហៅថា កូនបោនដឹកនាំដោយព្រះបាទអាឡោងព្រះ បានបះបោរឡើងនៅភូមាលើ ដើម្បីប្រជែងនឹងកងទ័ពភាគខាងត្បូង និងបានបន្តសញ្ជ័យភូមាលើទាំងមូលនៅខែមករា ១៧៥៤។ បន្ទាប់ពីការលុកលុយលើកទីពីររបស់ហង្សាវត្តីនៅឯភូមាលើបានបរាជ័យនៅខែឧសភា ឆ្នាំ១៧៥៤ មក ក្រុមមេដឹកនាំនៃនគរហង្សាវត្តីដោយសារតែក្បួនយុទ្ធសាស្ត្ររបស់ខ្លួនបរាជ័យ ពួកគេក៏បានប្រហារជីវិតព្រះរាជវង្សតោនងុចោលទាំងអស់ និងបានធ្វើទុកបុកម្នេញជនជាតិភូមានៅភាគខាងត្បូង ការណ៍ទាំងអស់នេះរឹងរឹតតែពង្រឹងអំណាចក្នុងដៃរបស់អាឡោងព្រះតែប៉ុណ្ណោះ។ នៅឆ្នាំ ១៧៥៥ អាឡោងព្រះបានលុកលុយភូមាភាគខាងក្រោម។ កងទ័ពពួកកូនបោនបានកាន់កាប់ដីសណ្ដឥរាវត្តី នៅខែឧសភា ឆ្នាំ ១៧៥៥ ពួកបារាំងបានការពារនៅកំពង់ផែសេចុំនៅខែកក្កដា ១៧៥៦ និងជាអវសានបានកាន់កាប់រាជធានីបាគូនៅខែឧសភា ១៧៥៧។
ឃុំស្រែគរ
ឃុំស្រែគរ ស្ថិតនៅ ស្រុកសេសាន ខេត្តស្ទឹងត្រែង។
=រដ្ឋបាល= ឃុំស្រែគរ មាន ២ ភូមិគឺ÷
ព្រំប្រទល់
=អប់រំ=
អនុវិទ្យាល័យ
=សាសនា=
វត្ត
=ផ្សារ= =រមណីដ្ឋាន=
ប្រវត្តិសាស្ត្រមន
ហង្សាវត្តីបារគូ (១៧៤០-១៧៥៧)
ការដួលរលំនៃហង្សាវត្តីបាគូគឺជាចំណុចផ្ដើមនៃទីបញ្ចប់នៃការត្រួតត្រារាប់សតវត្សនៃពួកមននៅភូមាក្រោម។ ការផ្ចាញ់តបវិញរបស់កងទ័ពកូនបោនបានបង្ខំឱ្យពួកមនរាប់ពាន់នាក់ភៀសខ្លួនទៅដល់នគរសៀម។ នៅដើមសតវត្សទី១៩ សមានកម្ម អាពាហ៍ពិពាហ៍ចូលជាតិ និងការធ្វើនិសន្តប្រវេសន៍ដ៏ច្រើននៃគ្រួសារភូមាជាច្រើនគ្រួមកពីភាគខាងជើងបានកាត់បន្ថយអត្រាប្រជាជនមនអោយនៅសេសសល់ចំនួនតិចតួចស្ដួចស្ដើង។
ឯករាជ្យភូមា
នៅឆ្នាំ១៩៤៧ ពួកមនបានស្វះស្វែងដើម្បីទទួលបានការសំរេចចិត្តដោយស្វយ័តពីសហភាពភូមាដែលមិនទាន់បានបង្កើតឡើងនៅឡើយ។ នាយករដ្ឋមន្ត្រីភូមាលោក ឧ-នូបានបដិសេធ ដោយនិយាយថាគ្មានសិទ្ធិណាមួយអោយពួកមនបំបែករដ្ឋគួរតែត្រូវបានគេពិចារណាឡើយ។ កងទ័ពភូមាបានចល័តចូលទៅកាន់តំបន់ទាំងនោះត្រូវបានអះអាងដោយពួកមនជាតិនិយម និង បានដាក់ការត្រួតត្រាបែបយោធា ហេតុការណ៍នេះបានបង្កឱ្យមានសង្គ្រាមរដ្ឋប្បវេណី។ ពួកសកម្មជនបំបែករដ្ឋមនបានបង្កើតរណសិរ្សប្រជាជនមន ដែលក្រោយមកត្រូវដូរមកវិញជាគណបក្សរដ្ឋមនថ្មី (គ.រ.ម.ថ.) នៅឆ្នាំ ១៩៦២។ ចាប់តាំងពីឆ្នាំ ១៩៤៩ មក ភ្នំខាងកើតនៃរដ្ឋនេះ (ក៏ជាបំណែកដូចគ្នានៃចំណែកតនាវស្រី) ត្រូវបានស្ថិតនៅក្រោមការគ្រប់គ្រងនៃគ.រ.ម.ថ និងកងទ័ពប្រដាប់អាវុធរបស់ខ្លួន រណសិរ្សរំដោះជាតិមន (រ.រ.ជ.ម)។ ជាការបន្ថែមទៅលើការប្រឆាំងនឹងរដ្ឋាភិបាលកណ្ដាល រ.រ.ជ.ម បានប្រយុទ្ធនឹងពួកការ៉ែន ដែលគ្រប់គ្រងលើព្រំសីមាដ៏សំខាន់ដែលជាច្រកដើម្បីឆ្លងកាត់ទៅប្រទេសថៃ។
នៅឆ្នាំ ១៩៧៤ ជាអន្លើៗដើម្បីសំរួលដល់ការទាមទាររបស់ពួកបំបែករដ្ឋជាតិមន រដ្ឋមនស្វយ័តដែលមានតែលើក្រដាសត្រូវបានបង្កើតឡើងចេញពីបំណែកនៃចំណែកតនាវស្រី និងចំណែកបាគូ។ ការតស៊ូបានបន្តរហូតដល់ឆ្នាំ ១៩៩៥ នៅពេលនោះគ.រ.ម.ថ និងក.ស.ច.ប.រ បានយល់ព្រមឱ្យមានបទឈប់បាញ់។ នៅឆ្នាំ ១៩៩៦ សម្ព័ន្ធឯកភាពមនត្រូវបានបង្កើតឡើង។ កងទ័ពរបស់ក.ស.ច.ប.រ បានបន្តប្រតិបត្តិការប្រឆាំងនឹងកិច្ចព្រមព្រៀងនេះ។ ស្ថានភាពសិទ្ធិមនុស្សនៅក្នុងរដ្ឋមនមិនបានប្រសើរឡើងឡើយ។ អង្គការអន្តរជាតិជាច្រើនបានចោទប្រកាន់រដ្ឋាភិបាលមីយ៉ាន់ម៉ាដដែលៗចំពោះការរំលោភសិទ្ធិមនុស្សក្នុងរដ្ឋមន រួមមានការធ្វើការដោយបង្ខំ ការចាប់បង្ខាំងមនុស្សខុសច្បាប់ ការចាប់បញ្ជូនមនុស្ស ការរឹបអូសដីធ្លី និងការចាប់រំលោភ។
រដ្ឋមន
រដ្ឋមនគឺជាចំណែករដ្ឋបាលនៃមីយ៉ាន់ម៉ា (ភូមា)។ រដ្ឋនេះត្រូវបានញាត់នៅចំកណ្ដាលរវាងរដ្ឋការ៉ែននៅខាងកើត អណ្ឌមាននៅខាងលិច តំបន់បាគូនៅខាងជើង និងតំបន់តនាវស្រីនៅខាងត្បូង និងមានព្រំដែនជាប់ជាមួយចង្វាតកញ្ចនបុរីរបស់ប្រទេសថៃ នៅចំណុចប៉ះភាគអាគ្នេយ៍បន្តិច។ ក្រឡាផ្ទៃដែនដីនេះគឺ ១២១៥៥ គ.ម២។ ជួរភ្នំដណា រត់តាមបណ្ដោយខាងកើតនៃរដ្ឋនេះនៅទិស ឦ.ជ.-អា.ត.បង្កើតជាព្រំដែនធម្មជាតិជាមួយរដ្ឋការ៉ែន។ រដ្ឋមនរួមមានប្រជុំកោះតូចៗមួយចំនួន ដូចជាកោះកាលេហ្កូក វ៉ាឃ្យូន និង ឃ្យូងយី តាមបណ្ដោយខ្សែឆ្នេរ ៥៦៦ គ.ម។ ទីរួមរដ្ឋគឺម៉ាត្មាលំ។
ឯកសារយោង
ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ប្រវត្តិសាស្ត្រអាស៊ីអាគ្នេយ៍
ឃុំល្វេ(ស្រុកកោះសូទិន)
ឃុំល្វេ ស្ថិតនៅ ស្រុកកោះសូទិន ខេត្តកំពង់ចាម។
=រដ្ឋបាល= ឃុំល្វេ មាន ១០ភូមិគឺ÷ =អប់រំ=
អនុវិទ្យាល័យ
=សាសនា=
វត្ត
=ផ្សារ= =រមណីដ្ឋាន=
ឃុំតាឡាត
ឃុំតាឡាត ស្ថិតនៅ ស្រុកសេសាន ខេត្តស្ទឹងត្រែង។
=រដ្ឋបាល= ឃុំតាឡាត់ មាន ៤ ភូមិគឺ÷
អនុវិទ្យាល័យ
=សាសនា=
វត្ត
=ផ្សារ= =រមណីដ្ឋាន=
ហុនដា
ហុនដា ម៉ូទ័រកូ., Ltd. (本田技研工業株式会社) គឺជាក្រុមហ៊ុនសាធារណៈចម្រុះជាតិសាសន៍របស់ប្រទេសជប៉ុន ក្រុមហ៊ុនផលិតរថយន្ត ម៉ូតូ និងឧបករណ៍ថាមពល ដែលមានទីស្នាក់ការកណ្តាលនៅទីក្រុងមីណាតូ ទីក្រុងតូក្យូ ប្រទេសជប៉ុន។
ហុនដា គឺជាក្រុមហ៊ុនផលិតម៉ូតូធំជាងគេលើពិភពលោកចាប់តាំងពីឆ្នាំ១៩៥៩ ឈានដល់ការផលិតចំនួន៤០០លាននៅចុងឆ្នាំ២០១៩ ក៏ដូចជាក្រុមហ៊ុនផលិតម៉ាស៊ីនចំហេះខាងក្នុង ដ៏ធំបំផុតរបស់ពិភពលោកដែលវាស់វែងដោយបរិមាណដែលផលិតបានច្រើនជាង ម៉ាស៊ីនចំហេះខាងក្នុង ១៤លានគ្រឿងក្នុងមួយឆ្នាំ។ ហុនដា បានក្លាយជាក្រុមហ៊ុនផលិតរថយន្តជប៉ុនធំជាងគេទីពីរក្នុងឆ្នាំ២០០១។  ក្នុងឆ្នាំំំំ២០១៥ ហុនដាគឺជាក្រុមហ៊ុនផលិតរថយន្តធំជាងគេទីប្រាំបីនៅលើពិភពលោក។
ហុនដា គឺជាក្រុមហ៊ុនផលិតរថយន្តជប៉ុនដំបូងគេដែលបញ្ចេញម៉ាកយីហោប្រណីតអាកូរ៉ា ក្នុងឆ្នាំំំំ១៩៨៦ ។ ក្រៅ​ពី​អាជីវកម្ម​រថយន្ត និង​ម៉ូតូ​ស្នូល​របស់​ពួក​គេ ក្រុមហ៊ុនហុនដា ក៏ផលិត​ឧបករណ៍​សួន​ច្បារ ម៉ាស៊ីន​ក្នុង​សមុទ្រ យាន​ទឹក​ផ្ទាល់​ខ្លួន ម៉ាស៊ីន​ភ្លើង និង​ផលិតផល​ផ្សេង​ទៀត។ ចាប់តាំងពីឆ្នាំ១៩៨៦ ក្រុមហ៊ុនហុនដា បានចូលរួមជាមួយនឹងការស្រាវជ្រាវសិប្បនិម្មិត/មនុស្សយន្ត ហើយបានចេញផ្សាយមនុស្សយន្តអាស៊ីម៉ូ(ASIMO) របស់ពួកគេក្នុងឆ្នាំំ២០០០ ។ ពួកគេក៏បានចូលទៅក្នុងលំហអាកាសជាមួយនឹងការបង្កើត GE Honda Aero Engines ក្នុងឆ្នាំំ២០០៤ និង Honda HA-420 HondaJet ដែលបានចាប់ផ្តើមផលិតក្នុងឆ្នាំ២០១២។ ក្រុមហ៊ុនហុនដា មានក្រុមហ៊ុនបណ្តាក់ទុនរួមគ្នាចំនួនពីរនៅក្នុងប្រទេសចិនគឺ ដុងហ្វែងហុនដា និង ក្វាងពីហុនដា។
ក្នុងឆ្នាំ២០១៣ ក្រុមហ៊ុនហុនដា បានវិនិយោគប្រហែល ៥.៧% (៦.៨ ពាន់លានដុល្លារ) នៃប្រាក់ចំណូលរបស់ខ្លួនទៅក្នុងការស្រាវជ្រាវ និងការអភិវឌ្ឍន៍។ គួរបញ្ជាក់ផងដែរថា នៅក្នុងឆ្នាំ២០១៣ ក្រុមហ៊ុនហុនដា បានក្លាយជាក្រុមហ៊ុនផលិតរថយន្តជប៉ុនដំបូងគេដែលជាអ្នកនាំចេញសុទ្ធពីសហរដ្ឋអាមេរិក ដោយបាននាំចេញរថយន្តហុនដា និង អាកូរ៉ា ចំនួន ១០៨,៧០៥ គ្រឿង ខណៈការនាំចូលត្រឹមតែ ៨៨,៣៥៧ គ្រឿងប៉ុណ្ណោះ។
ឯកសារយោង
ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:Articles containing Japanese-language text
ឃុំពង្រ (កោះសូទិន)
=រដ្ឋបាល= ឃុំពង្រ មាន ៨ភូមិគឺ÷ =អប់រំ=
អនុវិទ្យាល័យ
=សាសនា=
វត្ត
=ផ្សារ= =រមណីដ្ឋាន=
ឃុំកោះព្រះ
ឃុំកោះព្រះ ស្ថិតនៅ ស្រុកសៀមបូក ខេត្តស្ទឹងត្រែង។
=រដ្ឋបាល= ឃុំកោះព្រះ មាន ១ ភូមិគឺ÷
ព្រំប្រទល់
=អប់រំ=
អនុវិទ្យាល័យ
=សាសនា=
វត្ត
=ផ្សារ= =រមណីដ្ឋាន=
អក្សរក្រមខ្មែរថៃ
អក្ខរក្រមខ្មែរថៃគឺអក្ខរក្រមខ្មែរដែលត្រូវបានប្រើដើម្បីសរសេរភាសាថៃដែលមានរូបសញ្ញាខុសៗគ្នាពីការប្រើអក្សរខ្មែរ បាលី និង ភាសាខ្មែរសំស្ត្រឹត អក្សរទាំងនេះអាចរកឃើញនៅក្នុងអត្ថបទនៃសៀវភៅឬគម្ពីរពុទ្ធសាសនា សៀវភៅអត្ថបទអាបធ្មប់រូបភាព ជញ្ជាំងប្រាសាទជាច្រើនដែលលេចឡើងនៅតំបន់កណ្តាល។ ហើយអាចត្រូវបានរកឃើញនៅភាគខាងត្បូងនិងភាគឦសាននៃប្រទេសថៃ។ អក្ខរក្រមខ្មែរ គឺជាប្រព័ន្ធសរសេរដែលត្រូវបានបង្កើតឡើងនៅក្នុងប្រទេសសៀមក្នុងសតវត្សទី១៦-១៧ សម្រាប់ជាមធ្យោបាយនៃការចម្លងភាសាខ្មែរដែលនិយាយនៅក្នុងប្រទេសកម្ពុជា។ អក្ខរក្រមខ្មែរ ត្រូវបានគេស្គាល់ថាជាការសរសេរអក្ខរក្រមខ្មែរ ដែលមានជាលក្ខណៈថៃ ឬ សរសេរអក្សរខ្មែរតែអានជាពាក្យថៃ ព្រោះមានមូលដ្ឋានលើអក្សរខ្មែរ ប៉ុន្តែត្រូវបានកែសម្រួលឱ្យសមស្របតាមសូរសព្ទសូរសំនៀងនៃភាសាថៃ។ ប្រព័ន្ធសរសេរជាទូទៅត្រូវបានសរសេរផ្ដេកពីឆ្វេងទៅស្តាំ ដូចជាអក្សរថៃ ប៉ុន្តែក៏អាចសរសេរបញ្ឈរពីកំពូលទៅបាតផងដែរ។ អក្ខរក្រមខ្មែរថៃ ត្រូវបានប្រើប្រាស់យ៉ាងទូលំទូលាយនៅក្នុងប្រទេសថៃក្នុងកំឡុងសម័យអយុធ្យា(១៣៥១-១៧៦៧) នៅពេលដែលភាសាខ្មែរត្រូវបានគេនិយាយជាទូទៅនៅក្នុងតំបន់។  សព្វថ្ងៃនេះ អក្ខរក្រមខ្មែរ នៅតែត្រូវបានសហគមន៍មួយចំនួនក្នុងប្រទេសថៃប្រើប្រាស់សម្រាប់អត្ថបទសាសនា និងអក្សរសិល្ប៍ប្រពៃណី ប៉ុន្តែវាត្រូវបានជំនួសដោយអក្សរថៃភាគច្រើនសម្រាប់ការប្រើប្រាស់ប្រចាំថ្ងៃ។ រូបភាពតូច|អក្សរខ្មែរថៃក្នុងគម្ពីរព្រះពុទ្ធសាសនា
ប្រវត្តិនៃការប្រើប្រាស់អក្សរខ្មែរ
រូបភាពតូច រូបភាពតូច|ទម្រង់អក្សរខ្មែរក្នុងការសរសេរអក្សរខ្មែរថៃ រូបភាពតូច អក្ខរក្រមខ្មែរថៃ មានឫសគល់នៃអក្សរខ្មែរ ដែលប្រើសម្រាប់សរសេរភាសាខ្មែរនៅកម្ពុជា។ ក្នុងសម័យអយុធ្យា (១៣៥១-១៧៦៧) ភាសាខ្មែរត្រូវបាននិយាយយ៉ាងទូលំទូលាយនៅក្នុងប្រទេសថៃឥឡូវនេះ ហើយអក្សរខ្មែរត្រូវបានប្រើប្រាស់ជាទូទៅសម្រាប់សរសេរទាំងខ្មែរ និងថៃ។ យ៉ាង​ណា​ក៏​ដោយ អក្សរ​ខ្មែរ​មិន​ស័ក្តិសម​នឹង​ភាសា​ថៃ​ទេ។  ថៃ​មាន​សំឡេង​ព្យញ្ជនៈ​ខុស​ពី​ខ្មែរ ហើយ​សំឡេង​ស្រៈ​ខ្លះ​ក៏​ខុស​គ្នា​ដែរ។  ជា​លទ្ធផល ស្មៀន​ថៃ​ចាប់​ផ្ដើម​កែ​សម្រួល​អក្សរ​ខ្មែរ​ឲ្យ​កាន់​តែ​ល្អ​តាម​តម្រូវ​ការ​ភាសា​ថៃ។ ឧទាហរណ៍ដែលគេស្គាល់ដំបូងបំផុតនៃអក្ខរក្រមខ្មែរថៃ គឺជាសិលាចារឹកពីឆ្នាំ១៦៣៣ ដែលត្រូវបានចាត់ចែងដោយព្រះបាទប្រាសាទថងនៃនគរអយុធ្យា។ សិលាចារឹក​នេះ​ត្រូវ​បាន​សរសេរ​ជា​អក្សរ​ខ្មែរ​និង​អក្សរ​ថៃ​រួម​គ្នា​ដោយ​ភាសា​ថៃ​សរសេរ​ដោយ​ប្រើ​អក្សរ​ខ្មែរ​ដែល​បាន​កែប្រែ។ យូរៗទៅ អក្ខរក្រមខ្មែរថៃបានបន្តវិវឌ្ឍន៍ដោយបញ្ចូលព្យញ្ជនៈ និងស្រៈថ្មីតាមតម្រូវការ ដើម្បីតំណាងឱ្យសំឡេងនៃភាសាថៃ។ ក្នុងរាជ្យព្រះបាទមង្កុត(រាមាទី៤) (១៨៥១-១៨៦៨) នៃរាជវង្សចក្រី ភាសាថៃត្រូវបានស្តង់ដារ ហើយអក្សរថ្មីដែលគេស្គាល់ថាជាអក្សរថៃត្រូវបានណែនាំ។ អក្ខរក្រមថៃត្រូវបានផ្អែកលើអក្ខរក្រមខ្មែរ ប៉ុន្តែវាសម្រួលប្រព័ន្ធសរសេរដោយលុបបំបាត់និមិត្តសញ្ញាព្យញ្ជនៈដែលលែងប្រើហើយណែនាំនិមិត្តសញ្ញាស្រៈថ្មីដើម្បីតំណាងឱ្យសំឡេងតែមួយគត់នៃភាសាថៃ។  អក្ខរក្រមថៃបានជំនួសអក្ខរក្រមខ្មែរជាបណ្តើរៗសម្រាប់ការប្រើប្រាស់ប្រចាំថ្ងៃ ទោះបីជាអក្ខរក្រមខ្មែរនៅតែប្រើសម្រាប់អត្ថបទសាសនា និងអក្សរសិល្ប៍ប្រពៃណីនៅក្នុងសហគមន៍មួយចំនួនក្នុងប្រទេសថៃសព្វថ្ងៃនេះក៏ដោយ។
ប្រយោគ
មានពយនួន 35 សរុបដែលនីមួយៗមានតួពេញនិយមនិងព្យញ្ជនៈពីរឬពយ។ ត្រូវបានចែកជាកថាខណ្ឌយោងតាមប្រព័ន្ធ សំស្ក្រឹត
[អក្សរកាត់ថៃ]] អក្ខរក្រមថៃនិង ថៃ បោះពុម្ភផ្សាយនៅក្នុង សព្វវចនាធិប្បាយ នៃ [Theodore]] និង ហ្សង់លឺរ៉ុនឌលឡាអាល់ដឡង់ដាលឡុង (រូបភាពដើមពីសៀវភៅ  [វចនានុក្រម La Luberon បណ្ណសារឌុងសៀម]] នៃ ស៊ីម៉ូនដឺឡាហ្រឺរ ដែលបានបោះពុម្ភផ្សាយក្នុងឆ្នាំ 1691 អក្ខរក្រមខ្មែរថៃនៅលើទំព័រនេះត្រូវបានចុះបញ្ជីនៅក្នុងតួអក្សរឡាតាំងបាលី។  បង្ហាញអក្សរនិងការចែកចាយគ្រាប់បាល់តាមអក្ខរាវិរុទ្ធតាមអក្ខរក្រមថៃ
ព្យញ្ជនៈខ្មែរអក្ខរក្រមខ្មែរមានតួអក្សរថៃតិចជាង 9 ដោយមានពយ 9 ដែលបាត់គឺកុកហ្សដាបនិងហាដែលត្រូវបានសរសេរដូចខាងក្រោម: ពយទាំងអស់ត្រូវបានប្រើជាពយដំបូង។ ក្នុងករណីដែលនាំមុខគេនិងអក្សរតូចៗ  ទីមួយប្រើរាងកាយពេញ  បន្ទាប់ប្រើរាង
ក្រុម
ព្រះរាជក្រឹត្យរបស់ព្រះមហាក្សត្រសម្រាប់ការបោះពុម្ពក្បាលការប្រកាសផ្លូវច្បាប់ជាច្រើនដែលត្រូវបានប្រើនៅដើមអត្ថបទក្នុងឆ្នាំ 2483 នៅក្នុងបន្ទះអក្សរទាប គឺជាអត្ថបទអក្សរខ្មែរ  "ព្រះមហាក្សត្រ" បែងចែកទៅជាអាងអណ្តែតទឹកដែលមានលិច។ រូបរាងអាងទឹកអណ្តែតត្រូវបានប្រើដើម្បីសរសេរពាក្យដែលមាន 8 សម្លេងរួមទាំង
រូបភាពនៃការលិចឬបរិវេណដែលស្រដៀងនឹងអក្ខរក្រមថៃបច្ចុប្បន្ន ភាពខុសគ្នានេះគឺដូចខាងក្រោម។ * អាងដែលគេពេញនិយមដែលសរសេរជាមួយតួនៃ  Y  ដូចជា [[File: Khomthai - Yor ។ អ៊ី) + រាងកាយតម្រង់ទិស  Y  ដូចជា [[ឯកសារ: Khomthai - ខូច Png | 32x32px]]  Sia  = ខូច * អាងទឹក - ទាំងនៅក្នុងទំរង់នៃរូបភាព A + E + ដូចជា  Png | 38x38px  Poe  = សម្រាប់និង A + I (ឬ)  នៃ  A  ដូចជា  Khomthai-knot.png   knot  = knot * អាងទឹក - ប្រើអាង A និង   នៅពេលដែលមិនមានការប្រកបដូចជា  31x31px  នាង '= = នាងនិងប្រើអាង A + E +    នៅពេលមានការប្រកបដូចជា  36x36px  Tiom  = បំពេញឬកាត់ប្រធានបទ  ។ * Aw - ប្រើ Aeronautics ជាមួយតួនៃ  W  នៅពេលដែលគ្មានអក្ខរាវិរុទ្ធ។  ឬប្រើតែ   នៅពេលមានការប្រកបដូចជា  30x30px  T ฺฺฺฺ  = also
Goosebumps (ភាពយន្ត)
Goosebumps (ហ្គូសបាម) គឺជាខ្សែភាពយន្តអាមេរិកប្រភេទកំប្លែងភ័យរន្ធត់ឆ្នាំ២០១៥ ដឹកនាំភាពយន្តដោយលោករ៉ុប ឡិតទ័រម៉ែន (Rob Letterman) និងសរសេរដោយលោកដារ៉េន ឡេមកេ (Darren Lemke) ផ្អែកលើរឿងសៀវភៅភ័យរន្ធត់របស់កុមារដែលមានឈ្មោះដូចគ្នារបស់លោកអរ. អេល.​ ស្តាយន៍ នាំសម្តែងដោយជែក ប្លេក ជាកំណែប្រឌិតរបស់ស្តាញដែលសហការជាមួយអ្នកជិតខាងវ័យជំទង់របស់គាត់ លេងដោយឌីឡាន​ មីណេត (Dylan Minnette) ដើម្បីជួយសង្គ្រោះស្រុកកំណើតរបស់ពួកគេ បន្ទាប់ពីសត្វចម្លែកទាំងអស់ចេញពីហ្វ្រេនឆាយស៍រឿង Goosebumps គេចចេញពីការងាររបស់គាត់ ធ្វើឱ្យមានការបំផ្លិចបំផ្លាញនៅក្នុងពិភពពិត អូដេយ៉ា​ រុស (Odeya Rush), អេមី រីយ៉ាន (Amy Ryan), រីយ៉ាន លី (Ryan Lee), និងជីលាន បេល (Jillian Bell) លេចមុខក្នុងតួនាទីគាំទ្រ
ការ​អភិវឌ្ឍ​លើ​ការ​សម្រប​សម្រួល​ខ្សែ​ភាព​យន្ត​​ Goosebumps បាន​ចាប់​ផ្តើម​ក្នុង​ឆ្នាំ ១៩៩៨ ជាមួយធីម ប៊ឺរតុន (Tim Burton) ភ្ជាប់ដោយផ្ទាល់ បន្ទាប់ពីបរាជ័យក្នុងការស្វែងរកស្គ្រីបដើម្បីកំណត់សៀវភៅមួយណាដែលត្រូវសម្របខ្លួន គម្រោងនេះត្រូវបានបញ្ឈប់ នៅដើមឆ្នាំ ២០០៨ កូឡុំប៊ីភីកឈ័រ​ (Columbia Picture) ទទួលបានសិទ្ធិក្នុងការបង្កើតខ្សែភាពយន្តដែលមានមូលដ្ឋានលើ Goosebumps ហើយ​គម្រោង​បាន​ចូល​ទៅ​ក្នុង​ការ​អភិវឌ្ឍ​ឡើងវិញ Principal photography មានរយៈពេលពីខែមេសាដល់ខែកក្កដាឆ្នាំ ២០១៤ នៅក្នុងខេនដ្លឺរផាក (Candler Park) រដ្ឋអាត្លង់តា
បាចិត្តិយកណ្ឌ​ទី ២
សិក្ខាបទទី ៦
[១] សម័យនោះ ព្រះពុទ្ធដ៏មានព្រះភាគ កាលគង់នៅវត្តជេតវន របស់អនាថបិណ្ឧិកសេដ្ឋី ជិតក្រុងសាវត្ថី ។ គ្រានោះឯង ពួកឆព្វគ្គិយភិក្ខុ បៀតបៀនយកទីដេកល្អៗ ញ៉ាំងភិក្ខុចាស់ទាំងឡាយ ឲ្យក្រោកចេញទៅ ។ លំដាប់នោះ ពួកឆព្វគ្គិយភិក្ខុ គិតគ្នាថា យើងទាំងឡាយនៅចាំវស្សាក្នុងទីនេះ ដោយឧបាយដូចម្តេចហ្ន៎ ។ លំដាប់នោះ ពួកឆព្វគ្គិយភិក្ខុចូលទៅដេកជ្រៀតបៀតភិក្ខុចាស់ទាំងឡាយ ដោយគិតថា ភិក្ខុណាមានសេចក្តីចង្អៀតចង្អល់ ភិក្ខុនោះនឹងចៀសចេញទៅ ។ ភិក្ខុទាំងឡាយណា មានសេចក្តីប្រាថ្នាតិច ។ បេ ។ ភិក្ខុទាំងឡាយនោះក៏ពោលទោស ​តិះដៀល បន្ទុះបង្អាប់ថា ពួកឆព្វគ្គិយភិក្ខុមិន​សមបីនឹងចូលទៅដេកច្រៀតបៀតពួកភិក្ខុចាស់សោះ ។​​ ទើបភិក្ខុទាំងនោះនាំគ្នាក្រាបទូលដំណើរន៎ុះចំពោះព្រះដ៏មានព្រះភាគ ។ បេ ។ ព្រះអង្គត្រាស់សួរ ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ ឮថាអ្នករាល់គ្នាចូលទៅដេកជ្រៀតបៀតភិក្ខុចាស់ទាំងឡាយ ពិតមែនឬ ។ ពួកឆព្វគ្គិយភិក្ខុក្រាបទូលថា សូមទ្រង់មេត្តាប្រោស ការនោះ ពិតមែន ។ ព្រះពុទ្ធដ៏មានព្រះភាគ ទ្រង់តិះដៀលថា នែមោឃបុរសទាំងឡាយ ពួកអ្នកឯងមិនគួរនឹងចូលទៅដេកច្រៀតបៀតពួកភិក្ខុចាស់សោះឡើយ នែមោឃបុរសទាំងឡាយ អំពើដែលអ្នកទាំងឡាយធ្វើនេះ មិននាំឲ្យជ្រះថ្លា ដល់ពួកបុគ្គលដែលមិនទាន់ជ្រះថ្លានោះទេ ។ បេ ។ ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ អ្នកទាំងឡាយគប្បីសម្តែងឡើងនូវសិក្ខាបទនេះយ៉ាងនេះថា ភិក្ខុណាមួយដឹងហើយ ចូលទៅជ្រៀតបៀតនូវភិក្ខុដែលចូលទៅនៅមុនហើយសំរេចនូវទីដេក ក្នុងវិហាររបស់សង្ឃ ដោយគិតថា ភិក្ខុណាមានសេចក្តីចង្អៀតចង្អល់ ភិក្ខុនោះនឹងចៀសចេញទៅ ត្រូវអាបត្តិបាចិត្តិយ ព្រោះធ្វើនូវសេចក្តីជ្រៀតបៀតនោះឯង ឲ្យជាបច្ច័យមិនមានហេតុដទៃទេ ។
[២] ត្រង់ពាក្យថា ភិក្ខុណាមួយ មានសេចក្តីដូចគ្នាក្នុងសិក្ខាបទទី ១  នៃបារាជិកកណ្ឌ ។ វិហារដែលគេលះប្រគេនដល់សង្ឃ ហៅថាវិហាររបស់សង្ឃ ។ ដែលហៅថា ដឹង គឺភិក្ខុដឹងថា  ភិក្ខុនេះចាស់ ដឹងថា ភិក្ខុនេះឈឺ ដឹងថា វិហារនេះសង្ឃបានឲ្យហើយ ។ ពាក្យថា ចូលទៅជ្រៀតបៀតគឺចូលទៅជ្រៀត​ជ្រែក ។ ពាក្យថាសម្រេចនូវទីដេក សេចក្តីថាភិក្ខុកា្រលឯងក្តី ប្រើគេឲ្យក្រាលក្តីនូវទីដេកក្នុងឧបចារ {ឧបចារៈនៃគ្រែនិងតាំង តាមអដ្ឋកថា ថាកំណត់ពីរហត្ថមួយចំអាម។} នៃគ្រែក្តី នៃតាំងក្តី នៃភិក្ខុចូលទៅក្តី ចេញមកក្តី ត្រូវអាបត្តិទុក្កដ ភិក្ខុអង្គុយសង្កត់ក្តី ដេកសង្កត់ក្តី (លើទីដេកនោះ) ត្រូវអាបត្តិបាចិត្តិយ ។ ពាក្យថា ព្រោះធ្វើនូវសេចក្តីជ្រៀតបៀតនេះឯងឲ្យជាបច្ច័យ មិនមែនហេតុដទៃទេ សេចក្តីថា គ្មានហេតុដទៃនីមួយដែលក្រៅពីការចូលទៅដេកជ្រៀតបៀតនោះឡើយ ។
[៣] វិហាររបស់សង្ឃ ភិក្ខុសំគាល់ថា វិហាររបស់សង្ឃមែន ហើយចូលទៅដេក​ជ្រៀតបៀត ត្រូវអាបត្តិបាចិត្តិយ ។ វិហាររបស់សង្ឃ ភិក្ខុមានសេចក្តីសង្ស័យ ហើយចូលទៅដេកជ្រៀតបៀត ត្រូវអាបត្តិបាចិត្តិយ ។ វិហាររបស់សង្ឃ ភិក្ខុសំគាល់ថា របស់បុគ្គលវិញ ហើយចូលទៅដេកជ្រៀតបៀត ត្រូវអាបត្តិបាចិត្តិយ ។ ភិក្ខុកា្រលឯងក្តី ប្រើគេឲ្យក្រាលក្តី នូវទីដេក វៀរលែងឧបចារនៃគ្រែក្តី នៃតាំងក្តី នៃភិក្ខុចូលទៅក្តី ចេញមកក្តី ត្រូវអាបត្តិទុក្កដ ។ ភិក្ខុអង្គុយសង្កត់ក្តី ដេកសង្កត់ក្តី ត្រូវអាបត្តិទុក្កដ ។ ភិក្ខុកា្រលឯងក្តី ប្រើគេឲ្យក្រាលក្តី នូវទីដេក ក្នុងឧបចារនៃវិហារក្តី ក្នុងឧបដ្ឋានសាលាក្តី {ប្រែថា សាលាសម្រាប់បម្រើ តែអដ្ឋកថា ថាបានដល់សាលាសំរាប់ឆាន់ ឬរោងឆាន់។} ក្នុងមណ្ឌបក្តី ទៀបគល់ឈើក្តី ក្នុងទីវាលក្តី ត្រូវអាបត្តិទុក្កដ ។ ភិក្ខុអង្គុយសង្កត់ក្តី ដេកសង្កត់ក្តី ត្រូវអាបត្តិទុក្កដ ។ វិហាររបស់បុគ្គល ភិក្ខុមានសេចក្តីសង្ស័យ ត្រូវអាបត្តិទុក្កដ ។ វិហាររបស់បុគ្គល ភិក្ខុសំគាល់ថា របស់បុគ្គលដដែល ត្រូវអាបត្តិទុក្កដ ព្រោះវិហារនោះ ជារបស់បុគ្គល គឺវិហារ នៃភិក្ខុដទៃ ។ ភិក្ខុមិនត្រូវអាបត្តិ ព្រោះវិហារជារបស់បុគ្គល គឺវិហាររបស់ខ្លួនឯង ។
[៤] អាបត្តិមិនមាន ដល់ភិក្ខុដែលមានជំងឺចូលទៅក្តី ដល់ភិក្ខុដែលត្រូវត្រជាក់ ឬក្តៅបៀតបៀនហើយចូលទៅក្តី ដល់ភិក្ខុមានសេចក្តីអន្តរាយក្តី ដល់ភិក្ខុឆ្កួតក្តី ដល់ភិក្ខុដើមបញ្ញត្តិក្តី ។
សិក្ខាបទទី ៦ ចប់ ។
សិក្ខាបទទី ៧
''[៥] សម័យនោះ ព្រះពុទ្ធដ៏មានព្រះភាគ កាលគង់នៅវត្តជេតវន របស់អនាថបិណ្ឌិកសេដ្ឋី ជិតក្រុងសាវត្ថី ។ គ្រានោះឯង ពួកសត្តរសវគ្គិយភិក្ខុ (ភិក្ខុមានពួក ១៧ រូប) នាំគ្នាជួសជុលវិហារធំមួយ  មាននៅក្នុងបច្ចន្តប្រទេសដោយគិតគ្នាថា យើងទាំងឡាយនឹងនៅចាំវស្សាក្នុងទីនេះ ។ ពួកឆព្វគ្គិយភិក្ខុ (ភិក្ខុមានពួក ៦ រូប) បានឃើញពួកសត្តរសវគ្គិយភិក្ខុនាំគ្នាជួសជុលវិហារ លុះឃើញហើយបាននិយាយគ្នាយ៉ាងនេះថា ម្នាលអាវុសោ ពួកសត្តរសវគ្គិយភិក្ខុនេះនាំគ្នាជួសជុលវិហារ បើដូច្នេះយើងទាំងឡាយនឹងធ្វើឲ្យភិក្ខុទាំងនេះចៀសចេញទៅ ។ ឆព្វគ្គិយភិក្ខុពួកខ្លះបាននិយាយយ៉ាងនេះថា ម្នាលអាវុសោ សូមលោកទាំងឡាយបង្អង់ចាំឲ្យសត្តរសវគ្គិយភិក្ខុទាំងឡាយជួសជុលវិហាររួចសិន លុះជួសជុលស្រេចហើយ យើងទាំងឡាយនឹងធ្វើភិក្ខុទាំងនោះឲ្យចៀសចេញទៅ ។ គ្រានោះពួកឆព្វគ្គិយភិក្ខុបាននិយាយពាក្យនេះនឹងពួកសត្តរសវគ្គិយភិក្ខុថា ម្នាលអាវុសោ ពួកលោកចូរនាំគ្នាចៀសចេញទៅ វិហារត្រូវបានពួកយើងទេ ។ ពួកសត្តរសវគ្គិយភិក្ខុនិយាយថា ម្នាលអាវុសោ ហេតុដូចម្តេចក៏ពួកលោកមិនប្រាប់យើងជាមុនសិន យើងទាំងឡាយនឹងបានជួសជុលវិហារឯទៀតវិញ ។ ពួកឆព្វគ្គិយភិក្ខុសួរថា ម្នាលអាវុសោ ក្រែងវិហារនោះជារបស់សង្ឃទេដឹង ។ ពួកសត្តរសវគ្គិយភិក្ខុនិយាយតបថា អើអាវុសោ វិហារជារបស់សង្ឃ ។ ពួកឆព្វគ្គិយភិក្ខុឆ្លើយថា ម្នាលអាវុសោ ពួកលោកចូរនាំគ្នាចៀសចេញទៅ វិហារត្រូវបានពួកយើងទេ ។ ពួកសត្តរសវគ្គិយភិក្ខុនិយាយថា ម្នាលអាវុសោ វិហារជាវិហារធំ ពួកលោកក៏នៅបាន ពួកយើងក៏នៅបាន ។ ពួកឆព្វគ្គិយភិក្ខុនិយាយដដែលទៀតថា ម្នាលអាវុសោ ពួកលោកចូរនាំគ្នាចៀសចេញទៅ វិហារត្រូវបានពួកយើងទេ ហើយមានចិត្តកម្រើកខឹងឡើង នាំគ្នាចាប់កន្រ្តាក់ទាញចេញទៅ ។ ពួកសត្តរសវគ្គិយភិក្ខុនោះ កាលត្រូវពួកឆព្វគ្គិយភិក្ខុ កន្ត្រាក់កទាញចេញ ក៏នាំគ្នាយំ ។ ទើបភិក្ខុទាំងឡាយ (ភិក្ខុដទៃចាកភិក្ខុពីរពួកនោះ) បាននាំគ្នាសួរយ៉ាងនេះថា ម្នាលអាវុសោ ហេតុអ្វី បានជាពួកលោកយំ ។ ពួកសត្តរសវគ្គិយភិក្ខុនិយាយតបថា ម្នាលអាវុសោ ឆព្វគ្គិយភិក្ខុទាំងនេះ មានចិត្តកម្រើកខឹងនាំគ្នាបណ្តេញពួកយើងចេញចាកវិហាររបស់សង្ឃ ។ ភិក្ខុទាំងឡាយណាជាអ្នកមានសេចក្តីប្រាថ្នាតិច ។ បេ ។ ភិក្ខុទាំងនោះក៏ពោលទោស តិះដៀល បន្តុះបង្អាប់ថា ពួកឆព្វគ្គិយភិក្ខុមិនសមបីនឹងមានចិត្តក្រោធខឹងទង់ទាញ ភិក្ខុទាំងឡាយចេញចាកវិហាររបស់សង្ឃសោះ ។ ទើបភិក្ខុទាំងនោះ ក្រាបទូលដំណឹងន៎ុះ ចំពោះព្រះដ៏មានព្រះភាគ ។ គ្រានោះឯង ព្រះដ៏មានព្រះភាគ ទ្រង់សួរពួកឆព្វគ្គិយភិក្ខុថា ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ ឮថា អ្នកទាំងឡាយមានចិត្តក្រោធខឹងទង់ទាញភិក្ខុទាំងឡាយចេញចាកវិហារជារបស់សង្ឃ មែនឬទេ ។ ពួកឆព្វគ្គិយភិក្ខុក្រាបទូលថា សូមទ្រង់មេត្តាប្រោស ពិតមែន ។ ព្រះពុទ្ធជាម្ចាស់ដ៏មានព្រះភាគទ្រង់​តិះដៀលថា ម្នាលមោឃបុរសទាំងឡាយ អ្នកទាំងឡាយមិនសមបី នឹងមានចិត្តក្រោធខឹងទង់ទាញភិក្ខុទាំងឡាយចេញចាកវិហាររបស់សង្ឃសោះ ម្នាលមោឃបុរសទាំងឡាយ អំពើដែលអ្នកទាំងឡាយធ្វើនេះ មិនមែននាំឲ្យជ្រះថ្លា ដល់បុគ្គលទាំងឡាយដែលមិនទាន់ជ្រះថ្លាទេ ។ បេ ។ ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ អ្នកទាំងឡាយគប្បីសម្តែងឡើងនូវសិក្ខាបទនេះយ៉ាងនេះថា ភិក្ខុណាមួយមានចិត្តក្រោធខឹងនឹងភិក្ខុផងគ្នា ហើយទង់ទាញឯងក្តី ប្រើគេឲ្យទង់ទាញក្តី ចេញចាកវិហាររបស់សង្ឃ ត្រូវអាបត្តិបាចិត្តិយ ។''
៧- វិហារដែលគេបរិច្ចាគប្រគេនដល់សង្ឃ ឈ្មោះថាវិហាររបស់សង្ឃ។ ពាក្យថាទង់ទាញឯង គឺភិក្ខុចាប់យកពីក្នុងបន្ទប់ហហើយទង់ទាញទៅឯរបៀងវិហារ ត្រូវអាបត្តិបាចិត្តិយ។ ពាក្យថាប្រើគេឲ្យទង់ទាញនោះគឺបង្គាប់អ្នកដទៃ (ភិក្ខុអ្នកបង្គាប់នោះ) ក៏ត្រូវអាបត្តិបាចិត្តិយ។ ភិក្ខុបង្គាប់តែវរៈម្តង អ្នកទទួលបង្គាប់ទៅទង់ទាញភិក្ខុដទៃឲ្យកន្លងទ្វារសូម្បីច្រើន ក៏ត្រូវអាបត្តិបាចិត្តិយតែមួយ។
៨- វិហាររបស់សង្ឃ ភិក្ខុសំគាល់ថាជារបស់សង្ឃដដែល ហើយមានចិត្តក្រោធខឹងទង់ទាញឯងក្តី ប្រើគេឲ្យទង់ទាញក្តី ត្រូវអាបត្តិបាចិត្តិយ។ វិហាររបស់សង្ឃ ភិក្ខុមានសេចក្តីសង្ស័យ ហើយមានចិត្តក្រោធខឹងទង់ទាញឯងក្តី ប្រើគេឲ្យទង់ទាញក្តី ត្រូវអាបត្តិបាចិត្តិយ ភិក្ខុទង់ទាញឯងក្តី ប្រើគេឲ្យទង់ទាញក្តី នូវបរិក្ខាររបស់ភិក្ខុនោះ ត្រូវអាបត្តិទុក្កដ។ វិហាររបស់បុគ្គល ភិក្ខុសំគាល់ថាជារបស់សង្ឃ ត្រូវអាបត្តិទុក្កដ។ វិហាររបស់បុគ្គលភិក្ខុមានសេចក្តីសង្ស័យ ត្រូវអាបត្តិទុក្កដ។ វិហាររបស់បុគ្គល ភិក្ខុសំគាល់ថាជារបស់បុគ្គល ត្រូវអាបត្តិទុក្កដ ព្រោះវិហារជារបស់បុគ្គលនៃភិក្ខុដទៃ គឺវិហាររបស់គេ ភិក្ខុមិនត្រូវអាបត្តិព្រោះវិហារជារបស់បុគ្គលនៃខ្លួន គឺវិហាររបស់ខ្លួនឯង។
វិនយបិដក  មហាវិភង្គ