cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
គម្ពីរវិមុត្តិមគ្គ
ឤលោកសិណ
[xxi] Vbh, 425—5:  តតិយំ ឈានំ បរិត្ដំ ភាវេត្វា បរិត្ដសុភានំ ទេវានំ សហវ្យតំ ឧប្បជ្ជតិ តេសំ កិត្ដកំ ឤយុប្បមាណំ? សោឡស កប្បា។ តតិយំ ឈានំ មជ្ឈិមំ ភាវេត្វា អប្បមាណសុភានំ ទេវានំ សហវ្យតំ ឧបជ្ជន្ដិ តេសំ កិត្ដកំ ឤយុប្បមាណំ? ទ្វត្ដឹស កប្បា។ តតិយំ ឈានំ បណីតំ ភាវេត្វា សុភកិណ្ហានំ ទេវានំ សហវ្យតំ ឧបជ្ជន្ដិ តេសំ កិត្ដកំ ឤយុប្បមាណំ? ចតុសដ្ឋិ កប្បា។
១២. យថាសន្ថតិកង្គធុតង្គ
បុ        តើ «ការឤស្រ័យនៅកន្លែងតាមមានតាមបាន» មានឤនិសង្សដូចម្ដេចខ្លះ?
បកិណ្ណកកថា
[ix] មួយហត្ថប្រវែង៣០សង្ទីម៉ែត្រ។ មួយជួរធ្នូប្រវែង មួយម៉ែត្រពីរតឹក។ ៥០០ជួរធ្នូប្រវែងប្រហែល ៦០០ម៉ែត្រ
ឧបាទាយរូប
ឧបាទាយរូប៤ប្រភេទ
ទុក្ខនិរោធគាមិនីបដិបទាអរិយសច្ច:
តត្ថ កតមេ សង្ខិត្តេន បញ្ចុបាទានក្ខន្ធាបិ ទុក្ខា ? សេយ្យថីទំ: រូបូបាទានក្ខន្ធោ វេទនូបាទានក្ខន្ធោ សញ្ញូបាទានក្ខន្ធោ សង្ខារូបបាទានក្ខន្ធោ វិញ្ញាណូបាទានក្ខន្ធោ ឥមេ វុច្ចន្តិ សង្ខិត្តេន បញ្ចុបាទានក្ខន្ធា បិ ទុក្ខា ។
សុខ:
វិ        សុខ:មាន៥យ៉ាងគឺ ហេតុសុខ: សម្ភារសុខ: វិវេកសុខ: និរុបក្កិលេសសុខ: វេទនាសុខ:[xlix] ។
បកិណ្ណកកថា
[viii] Pts. II, 213: កតមា បុញ្ញវតោ ឥទ្ធិ? រាជា ចក្កវត្តិ វេហាសំ គច្ឆតិ សទ្ធឹ ចតុរង្គិនិយា សេនាយ អន្តមសោ អស្សពន្ធគោបកេ បុរិសេ ឧបាទាយ។ ជោតិកស្ស គហបតិស្ស បុញ្ញវតោ ឥទ្ធិ ជដិលស្ស គហបតិស្ស បុញ្ញវតោ ឥទ្ធិ។ មេណ្ឌកស្ស គហបតិស្ស បុញ្ញវតោ ឥទ្ធិ។ ឃោសិតស្ស គហបតិស្ស បុញ្ញវតោ ឥទ្ធិ បញ្ចន្នំ មហាបុញ្ញានំ បុញ្ញវតោ ឥទ្ធិ អយំ បុញ្ញវតោ ឥទ្ធិ។
វិ        សេចក្តីប្រាថ្នាតិច គឺជាលក្ខណ:របស់ធុតង្គ។ ការសន្តោសគឺជារស។ ការមិនសង្ស័យគឺជាបច្ចុបដ្ឋាន។
ធាតុ៤
វិ        ក្នុងបឋវីធាតុ ការនៅមួយកន្លែងគឺជាឤរម្មណ៍។ ក្នុងឤបោធាតុ ភាពជាប់ស្អិតគឺជាឤរម្មណ៍។ ក្នុងតេជោ
កិច្ចរបស់អ្នកដែលទើបនឹងចាប់ផ្ដើមសិក្សា
លោកជាអ្នកបដិបត្ដិធិម៌ ជាអ្នកមានជោគ និងលះបង់បាបបានហើយ លោកមិនមានអំនួតលើកខ្លួនថាជាអ្នកដែលប្រព្រឹត្តជីវិតបានយ៉ាងត្រឹមត្រូវទេ
បដិច្ចសមុប្បាទឧបាយ
[50]P.V. Bapat. pp. 99-100: វចនត្ថតោ លក្ខណតោ បរិច្ឆេទតោ សង្គហតោ
[51] ច្បាប់ភាសាអង់គ្លេសពុំមានសញ្ញាទេ។ តាមន័យនេះ គួរថែមថា៖ សញ្ញាបានដល់សេចក្តីចាំបាន
[52] បញ្ចក្ខន្ធា បញ្ចុបាទានក្ខន្ធា បញ្ចធម្មក្ខន្ធា
[53] A. III, 134: ឥធ ភិក្ខវេ ភិក្ខូ អសេខេន សីលក្ខន្ធេន សម្ននាគតោ ហោតិ អសេខេន សមាធិក្ខន្ធេន សមន្នាគតោ ហោតិ អសេខេន បញ្ញក្ខន្ធេន សមន្នា គតោ ហោតិ អសេខេន វិមុត្តិក្ខន្ធេន សមន្នាគតោ ហោតិ អសេខេន វិមិត្តិញាណទស្សនក្ខន្ធេន សមន្នាគតោ ហោតិ។
ទុក្ខនិរោធគាមិនីបដិបទាអរិយសច្ច:
សមូលំ តណ្ហំ អព្ភុយ្ហ                     និច្ឆាតោ បរិនិព្វុតោ។
បដិច្ចសមុប្បាទឧបាយ
[54] D. III, 102: ឆយិមានិ ភន្តេ អជ្ឈត្តិកពាហិរានិ ឤយតនានិ ចក្ខុំ ចេវ រូបា ច សោតញ្ចេវ សទ្ទា ច ឃានញ្ចេវ គន្ធា ច ជិវ្ហា ចេវ រសា ច កាយោ ចេវ ផោដ្ឋព្វា ច មនោ ចេវ ធម្មា ច។
រូបខន្ធ
វិ        គឺមហាភូតរូប៤ និងឧបាទាយរូបដែលឤស្រ័យមហាភូតរូប[1]។
ការឤស្រ័យនៅរបស់អនាគារិក
អដ្ឋិនហារុសំយុត្តោ តចមំសាវលេបនោ                 ឆវិយា កាយោ បដិច្ឆន្នោ យថាភូតំ ន ទិស្សតិ។
គាថាជាបទពាក្យ៧[8]
[6] សេចក្ដីមិនគ្របគ្រា់ន់ មិនឤចយល់បាន ក្នុងភាសាចិន
ការឤស្រ័យនៅរបស់អនាគារិក
(b) Ps. I, 252:    “នាវា មាលុតវេគេន ជិយាវេគេន តេជនំ                  យថា យាតិ តថា កាយោ យាតិ វាតាហតោ អយំ
ការកំណត់នូវធាតុ៤(ចតុធាតុវវដ្ឋាន)
អ្វីជាវិធីបដិបត្ដិ? យោគីដែលទើបបដិបត្តិថ្មី គប្បីកំណត់ធាតុទាំងឡាយដោយវិធី២យ៉ាងគឺ ដោយវិធី សង្ខេប និងដោយវិធីពិស្ដារ។
ការឤស្រ័យនៅរបស់អនាគារិក
យន្តសុត្តវេសេនេវ ចិត្តសុត្តវសេនិទំ                      បយុត្តំ កាយយន្តំ បិ យាតិ ឋាតិ និសីទតិ
បដិច្ចសមុប្បាទឧបាយ
[41] D.III, 212: អត្ថិ ខោ ឤវុសោ តេន ភគវតា ជានតា បស្សតា អរហតា សម្មាសម្ពុទ្ធេន ទ្វេ ធម្មា សម្មទក្ខាតា ។ តត្ថ សព្វេហេវ សង្គាយិតព្វំ ។បេ។ អត្ថាយ ហិតាយ សុខាយ ទេវមនុស្សានំ។ កតមេ ទ្វេ ? ហិរិ ច ឱត្តប្បញ្ច (= ហិរិ ច ឱត្តប្បញ្ចា តិ យំ ហិរិយតិ ហិរិយតព្វេន ឱត្តប្បតិ ឱត្តប្បិតព្វេនា តិ ឯវំ វិត្ថារិតានិ ហិរិឱត្តប្បានិ អបិចេត្ថ អជ្ឈត្តសមុដ្ឋានា ហិរី។ ពហិទ្ធា សមុដ្ឋានំ ឱត្តប្បំ។ អត្តាធិបតេយ្យា ហិរី។ លោកធិបតេយ្យំ ឱត្តប្បំ។ លជ្ជា សភាវសណ្ថិតា ហិរី។ ភយាសភាវសណ្ថិតំ ឱត្តប្បំ។ -- Sv. III. 978)
៨-មរណនុស្សតិ
វិ        ការដឹងនូវការរលត់ទៅនៃខ័ន្ធទាំងឡាយ(នាមរូប) ហៅថាអនិច្ចសញ្ញា។ ការមានសតិក្នុងការបែកធ្លាយ នៃឥន្ទ្រីយ៍ទាំងឡាយ ហៅថាមរណនុស្សតិ។ ការបដិបត្ដិអនិច្ចសញ្ញា និងអនត្ដសញ្ញា ហៅថាការកំចាត់ មាន:។ យោគីបដិបត្ដិមរណនុស្សតិរមែងឤចចូលដល់អនិច្ចសញ្ញា និងទុក្ខសញ្ញា ដោយការគិតដល់ការ ដាច់ទៅនៃជីវិត និងការរលត់ទៅនៃចិត្ដ។ ទាំងអស់នេះ គឺជាការខុសប្លែកគ្នារវាងអនិច្ចសញ្ញា នឹង មរណនុស្សតិ។
៩-កាយគតាសតិ
វិ        ការរំលឹកបាន ដែលទាក់ទងទៅនឹងលក្ខណ:របស់កាយហៅថាកាយគតាសតិ។ ការរំលឹកបាននោះ គឺជា សតិ និងជាសម្មាសតិ។ បណ្ឌិតគប្បីជ្រាបអំពីកាយគតាសតិដោយប្រការយ៉ាងដូច្នេះចុះ។ ការស្ងប់នៃចិត្ដ នៅក្នុងសតិនោះគឺជាការបដិបត្ដិ។ ការប្រាកដចេញមកនៃធម្មជាតិរបស់កាយគឺជាលក្ខណ:។ ការដឹងអំពី កាយថាជារបស់ដែលមិនគួរជាទីពេញចិត្ដគឺជារស។ ការសំដែងឲ្យឃើញអំពីលក្ខណ:មិនពិតគឺជា បទដ្ឋាន[39]
បដិច្ចសមុប្បាទឧបាយ
អនិច្ចេ និច្ចសញ្ញិនោ ទុក្ខេ ច សុខសញ្ញិនោ
សេចក្ដីឧបមាទៅនឹងស្រះទឹក
៧-បុគ្គលកើតឡើងនូវការគិតឃើញខ្លួនឯងថា៖ “សេចក្ដីក្រោធរបស់បុរសនោះកើតឡើងព្រោះតែ ឤត្មា អញ។ ឤត្មាអញបានធ្វើបាបព្រោះតែបុរសនោះ”។ កាលបើដាស់សតិរបស់ខ្លួនឯងយ៉ាងនេះហើយ បុគ្គល រមែងសម្លឹងឃើញនូវកំហុសរបស់ខ្លួន។
សមាធិ ៥ ប្រភេទ
ការប្រាសចាកនូវវិតក្ក: និងការបរិបូណ៌ដោយអង្គប្រកបទាំង៤យ៉ាងដែលនៅសល់(គឺ វិចារ: បីតិ សុខ: និងឯកគ្គតា ហៅថាទុតិយជ្ឈាន ។
ទុក្ខនិរោធគាមិនីបដិបទាអរិយសច្ច:
b)       និស្សរណំ ហេតំ ឤវុសោ វិហេសាយ យទិទំ ករុណា ចេតោវិមុត្តិ......
ឤនិសង្សរបស់បញ្ញា
ជនពាលធ្វើសេចក្តីឤក្រក់ព្រោះតណ្ហា
ជនមានបញ្ញាមិនត្រូវតណ្ហាអូសទាញទៅបានទេ ដូច្នោះទើបជាអ្នកខ្ពង់ខ្ពស់ជាងគេ
បុព្វេនិវាសានុស្សតិញាណ
អ្វីៗដែលខ្លួនបានធ្វើហើយទាំងតាមផ្លូវកាយ ផ្លូវចិត្ត ហើយនិងផ្លូវវាចា។ ឯការរំលឹកដល់អ្វីៗដែលខ្លួនបាន ធ្វើហើយ កាលពីពេលយប់ក៏មានន័យដូចគ្នាដែរ។ ឯការរំលឹកដល់អ្វីៗដែលខ្លួនបានធ្វើហើយកាលពីរយ: ពេលមួយថ្ងៃ ពីរថ្ងៃ មុន មួយខែមុន ពីរខែមុន មួយឆ្នាំមុន ពីរឆ្នាំមុន បីឆ្នាំមុន មួយរយឆ្នាំមុន និងរហូត ដល់ជាតិចុងក្រោយរបស់លោក ក៏មានន័យដូចគ្នានេះដែរ។ ដល់ខណ:នេះ ចិត្តនិងចេតសិកទាំងឡាយ របស់ជាតិមុន ហើយនិងចិត្តចេតសិកទាំង ឡាយ របស់ជាតិជាបន្តៗមក ក៏ប្រាកដឡើង។  ឤស្រ័យដោយ សារចិត្តនិងចេតសិករបស់ជាតិមុននេះឯង ទើបបាននូវកំណើតជាបន្តបន្ទាប់មក។ ឤស្រ័យដោយសារ ការ កើតជាបន្តរបស់ចិត្ត ទើបយោគីឤចឃើញហេតុនិងបច្ច័យ ផ្សេងៗ និងរំលឹកដល់ដំណើរវិលថយ ក្រោយរបស់វិញ្ញាណ។ ទាំងជាតិមុននិងជាតិជាបន្ទាប់ ទាំងពីរជាតិនេះមិន ដាច់ចេញពីគ្នាទេ ហើយ បានកើតឡើង នៅក្នុងលោកនេះ ក៏ព្រោះបានកើតមករួចហើយនៅក្នុងជាតិពីមុន។ ដោយការហ្វឹកហាត់ ចិត្តដែលបរិសុទ្ធរបៀបនេះហើយ យោគីនោះក៏រំលឹកនូវរឿងរ៉ាវផ្សេងៗ របស់ខ្លួនបានយ៉ាង ច្រើន កាលពីអតីត គឺរំលឹកជាតិ បាន១ជាតិ ២ជាតិ ៣ជាតិ ៤ជាតិ ជាដើម ដោយប្រការយ៉ាងនេះ។ យោគីថ្មីនោះ រមែង រំលឹកបាននូវគ្រប់រឿង រ៉ាវដែលជាប់ជំពាក់ជាមួយនឹងជាតិនេះបាន។
ការឤស្រ័យនៅរបស់អនាគារិក
[v] Th. 961: សុរត្ដំ អរហទ្ធជំ។
ឈានដែលមានចំណែកនៃការអន់ថយ ការរឹងមាំ គុណវិសេស និងការដឹងច្បាស់
[xxxvi] 1. Dhs. 10, paras 7, 8; 20, paras 84, 85; យោ តស្មឹ សមយេ តក្កោ វិតក្កោ សង្កប្បោ អប្បនាវ្យប្បនា ចេតសោ អភិនិរោបនា សម្មាសង្កប្បោ --អយំ តស្មឹ សមយេ វិតក្កោ ហោតិ។ យោ តស្មឹ សមយេ ចារោ វិចារោ អនុវិចារោ ឧបវិចារោ ចិត្ដស្ស អនុសន្ធនតា អនុបេក្ខនតា-- អយំ តស្មឹ សមយេ វិចារោ ហោតិ។
បកិណ្ណកកថា
“សោ ខោ អហំ អនុរុទ្ធា...បេ... សោហំ តថា ករិស្សាមិ យថា មេ បុន ន វិចិកិច្ឆា ឧប្បជ្ជិស្សតិ ន អមនសិការោ ន ថិនមិទ្ធំ ន ឆម្ភិតត្តំ ន ឧប្បិលំ ន ទុដ្ឋុល្លំ ន អច្ចារទ្ធវិរិយំ ន អតិលីនវិរិយំ ន អភិជប្បា ន នានត្តសញ្ញាតិ។
ការឤស្រ័យនៅរបស់អនាគារិក
ដែលបុគ្គលគប្បីដឹងអំពីព្រំដែននៃវិមុត្តិមគ្គ។
បកិណ្ណកកថា
បុ        អ្វីគឺលក្ខណ: រស និងបច្ចុបដ្ឋាន នៃធុតង្គ?
ការឤស្រ័យនៅរបស់អនាគារិក
កម្មដ្ឋាន ៣៨ ចប់ដោយបរិបូណ៌
ចប់ វគ្តទី៨ កម្មដ្ឋានបរិច្ឆេទ ន័យលក្ខណ:តាមលេខយោង
ឈានដែលមានចំណែកនៃការអន់ថយ ការរឹងមាំ គុណវិសេស និងការដឹងច្បាស់
(b) Ibid, 27: កាយវិវេកោ ច វូបកត្ថកាយានំ នេក្ខម្មាភិរតានំ ចិត្ដវិវេកោ ច បរិសុទ្ធចិត្ដានំ បរមវោទានប្បត្ដានំ ឧបធិវិវេកោ ច និរុបធិនំ បុគ្គលានំ វិសំខារគតានំ
គាថាជាបទពាក្យ៧[8]
វាចាពិរោះគួរស្នាលស្និទ្ធ               ទេសនារឿងពិតសច្ចធម៌
ទិព្វសោត
ទិព្វសោតញាណ មានដំណើរក្នុងឤរម្មណ៍៣យ៉ាង គឺឤរម្មណ៍ដែលមានកំណត់ ឤរម្មណ៍បច្ចុប្បន្ន និង ឤរម្មណ៍ ខាងក្រៅ។ បើបុគ្គលបាត់បង់នូវការបានឮសម្លេងតាមត្រចៀក បុគ្គលនោះក៏នឹងបាត់បង់នូវទិព្វសោតផង ដែរ។ ក្នុងព្រះ សាសនានេះ ព្រះសាវ័កដែលបាននូវវសី(ក្នុងការបដិបត្តិ) ឤចឮសម្លេងបាននៅក្នុងរាប់ពាន់លោក ធាតុ។ ព្រះបច្ចេកពុទ្ធ រមែងឤចឮបានច្រើនជាងនេះ។ ឯចំណែកព្រះតថាគតវិញ មិនមានព្រំដែននៃការបានឮទេ។
ឤលោកសិណ
[xxii] A. III. 26—7; M. II, 16:  បុន ច បរំ ឧទាយិ ភិក្ខុ សុខស្ស ច បហានា ទុក្ខស្ស ច បហានា បុព្វេ វ សោមនស្សទោមនស្សានំ អត្ថគមា អទុក្ខំ អសុខំ ឧបេក្ខាសតិបរិសុទ្ធឹ ចតុត្ថជ្ឈានំ ឧបសម្បជ្ជ វិហរតិ។
បកិណ្ណកកថា
[x] Sn. 39: មិគោ អរញ្ញម្ហិ យថា អពន្ធោ
១២. យថាសន្ថតិកង្គធុតង្គ
វិ        ភិក្ខុរមែងពេញចិត្ដសេនាសន:ទាំងឡាយណាតាមដែលរកបាន ប្រាថ្នាសេចក្ដីស្ងប់ស្ងាត់ លះបង់សេចក្ដី សុខ ស្រួលទាំងឡាយ ជាអ្នកដែលជនទាំងឡាយសរសើរ រមែងរស់នៅដោយករុណាចិត្ដ។ នេះគឺជាការ សមាទានរបស់សប្បុរសទាំងឡាយ។ ការសមាទាននេះមិនមានចំណុចដែលគួរឲ្យសង្ស័យឡើយ។
សុខ:
វិ        រសរបស់សុខ: ជាលក្ខណ:របស់សុខ:។ ការពឹងឤស្រ័យលើឤរម្មណ៍ដ៏គួរឲ្យពេញចិត្តនេះ ជារសដ៏គួរជា ទីប៉ងប្រាថ្នារបស់សុខ:។ ការបញ្ចុះបញ្ចូលដោយសេចក្តីស្ងប់ ជាបច្ចុបដ្ឋានរបស់សុ់ខ:។ ការស្ងប់ ជាបទដ្ឋាន របស់សុខ:។
បកិណ្ណកកថា
[ix] Ibid: កតមា វិជ្ជាមយា ឥទ្ធិ? វិជ្ជាធរា វិជ្ជំ បរិជបេត្វា វេហាសំ គច្ឆន្តិ: ឤកាសេ អន្តលិក្ខេ ហត្ថឹ បិ ទស្សេន្តិ អស្សំ បិ ទស្សេន្តិ រត្ថំ បិ ទស្សេន្តិ បត្តឹ បិ ទស្សេន្តិ វិវិធំ បិ សេនាព្យូហំ ទស្សេន្តិ។ អយំ  វិជ្ជាមយា ឥទ្ធិ។
ធាតុ៤
ធាតុ ការបំពេញឲ្យបរិបូណ៌គឺជាឤរម្មណ៍។ ក្នុងវាយោធាតុ របាំងគឺជាឤរម្មណ៍។
ឈានដែលមានចំណែកនៃការអន់ថយ ការរឹងមាំ គុណវិសេស និងការដឹងច្បាស់
[xxvii] A.III, 25: ឥធភិក្ខវេ ភិក្ខុ វិវិច្ចេវ កាមេហិ វិវិច្ច អកុសលេហិ ធម្មេហិ សវិតក្កំ សវិចារំ វិវេកជំ បីតិសុខំ បឋមជ្ឈានំ ឧបសម្បជ្ជ វិហរតិ។
កិច្ចរបស់អ្នកដែលទើបនឹងចាប់ផ្ដើមសិក្សា
វាចារបស់លោកស្និទ្ធស្នាល នឹងនិយាយតែការពិតជានិច្ច
ឈានដែលមានចំណែកនៃការអន់ថយ ការរឹងមាំ គុណវិសេស និងការដឹងច្បាស់
[xxvi] A. IV, 203: សេយ្យថាបិ បហារាទ មហាសមុទ្ធោ ឯករសោ លោណរសោ ឯវំ ឯវ ខោ បហារាទ អយំ ធម្មវិនយោ ឯករសោ វិមុត្ដិរសោ
គុណសម្បត្ដិរបស់កល្យាណមិត្ដ
វិ          គឺ គួរឲ្យស្រឡាញ់, គួរឲ្យគោរព, គួរឲ្យរាប់អាន, ឤចឲ្យដំបូន្មានដ៏ល្អបាន, អត់ធន់ចំពោះពាក្យសំដី, ឤច សម្តែងរឿងរ៉ាវបានជ្រៅជ្រះ និងមិនណែនាំទៅរកផ្លូវខុស[5]។
៦-ទេវតានុស្សតិ
ចប់ ទេវតានុស្សតិ
បកិណ្ណកកថា
[40] M. I, 57; III, 90; D. II, 293-94; Vbh. 193: (មត្ថលុង្គ “ខួរក្បាល” មិនមានស្ថិតនៅក្នុងជើងលេខដែលឤងនេះទេ)។ អត្ថិ ឥមស្មឹ កាយេ កេសា លោមា នក្ខា ទន្ដា តចោ មំសំ នហារូ អដ្ឋិ អដ្ឋិមិញ្ផា វក្កំ ហទយំ យកនំ កិលោមកំ បិហកំ បប្ជាសំ អន្ដំ អន្ដគុណំ ឧទរិយំ ករីសំ បិត្ដំ សេម្ហំ បុព្វោ លោហិតំ សេទោ មេទោ អស្សុ វសា ខេលោ សិង្ឃានិកា លសិកា មុត្ដន្ដិ។
គាថាជាបទពាក្យ៧[8]
[7] សេចក្ដីមិនគ្របគ្រា់ន់ មិនឤចយល់បាន ក្នុងភាសាចិន
កិច្ចរបស់អ្នកដែលទើបនឹងចាប់ផ្ដើមសិក្សា
បុគ្គលដែលបណ្តោយខ្លួន មានការប្រមាទ ខ្វះការតាំងចិត្ដ មិនគួរនឹងបានដឹងក្នុងសច្ចធម៌
បដិច្ចសមុប្បាទឧបាយ
[65] S. II, 94: យញ្ច ខោ ឯតំ ភិក្ខវេ វុច្ចតិ ចិត្តំ ឥតិបិ មនោ ឥតិបិ វិញ្ញាណំ ឥតិបិ តត្រាស្សុតវា បុថុជ្ជនោ នាលំ វិរជ្ជិតុំ នាលំ វិមុច្ចិតុំ។ តំ កិស្ស ហេតុ? ទីឃរត្តំ ហេតំ ភិក្ខវេ អស្សុតវតោ បុថុជ្ជនស្ស អជ្ឈោសិតំ មមាយិតំ បរាមដ្ឋំ ឯតំ មម ឯសោ ហមស្មឹ ឯសោ មេ អត្តាតិ។ តស្មា តត្រាស្សុតវា បុថុជ្ជនោ នាលំ និព្វិន្ទិតុំ នាលំ វិរជ្ជិតុំ នាលំ វិមុច្ចិតុំ។
ភាពខុសគ្នារវាងបីតិ និងសុខ:
បុ        អ្វីជាភាពខុសគ្នារវាងបីតិ និងសុខ:?
ការកំណត់នូវធាតុ៤(ចតុធាតុវវដ្ឋាន)
បុ        អ្វីជាការកំណត់ធាតុទាំងឡាយដោយសង្ខេប?
វិ        យោគីនោះចូលទៅកាន់ទីស្ងាត់ មានចិត្ដតាំងមាំហើយពិចារណាយ៉ាងនេះថា៖ “កាយនេះគួរកំណត់ដឹង ដោយធាតុ៤។ នៅក្នុងកាយនេះមានធម្មជាតិដែលជាលក្ខណ:រឹង បានដល់បឋវីធាតុ(ធាតុដី) មានធម្មជាតិ ដែលជាលក្ខណ:សើម បានដល់ឤបោធាតុ(ធាតុទឹក) មានធម្មជាតិដែលជាលក្ខណ:ក្ដៅ បានដល់តេជោ ធាតុ(ធាតុភ្លើង) មានធម្មជាតិដែលជាលក្ខណ:កំរើក បានដល់វាយោធាតុ(ធាតុខ្យល់)។ ដូចនេះ នៅក្នុងរាង កាយនេះមានតែធាតុទាំងឡាយប៉ុណ្ណោះ ពុំមានសត្វ ពុំមានជីវ:ទេ។ យោគីនោះកំណត់ធាតុទាំងឡាយ ដោយសង្ខេបយ៉ាងនេះ។ ម៉្យាងទៀតលោកពោលថា យោគីកំណត់ធាតុដោយសង្ខេប(ដូច្នេះគឺ): យោគី នោះ យល់ពីកាយនេះដោយការដឹងច្បាស់នូវឧរុប្រាចី ពណ៌ រូបសណ្ឋាន និងទីតាំងរបស់ឧរុប្រាចីនោះ។ យោគី នោះកំណត់ធាតុដោយសង្ខេបដូច្នេះ។ យោគីនោះយល់ពីកាយទាំងមូលនេះ ដោយការដឹងច្បាស់ នូវឧរុប្រាចី ពណ៌ រូបសណ្ឋាន និងទីតាំងរបស់ឧរុប្រាចីនោះ។ យោគីនោះយល់ពីកាយនេះ ដោយការដឹង ច្បាស់នូវសាច់ ពណ៌ រូបសណ្ឋាន និងទីតាំងរបស់សាច់នោះ។ យោគីនោះកាលបើយល់ពីកាយទាំងមូល ដោយការដឹង ច្បាស់នូវសាច់ ពណ៌ រូបសណ្ឋាន និងទីតាំងរបស់សាច់នោះហើយ ក៏យល់ពីកាយទាំងមូល ដោយការដឹង ច្បាស់នូវសរសៃទាំងឡាយ ពណ៌ រូបសណ្ឋាន និងទីតាំងរបស់សរសៃទាំងនោះ។ យោគី នោះ កាលបើយល់ពីកាយទាំងមូលដោយការដឹងច្បាស់ពីសរសៃលោហិតទាំងឡាយ ព្រមទាំងពណ៌ រូប សណ្ឋាន និងទីតាំងរបស់សរសៃទាំងឡាយនោះហើយ ក៏យល់ពីកាយទាំងមូលដោយការដឹងច្បាស់នូវឆ្អឹង ទាំងឡាយ ព្រមទាំងពណ៌ រូបសណ្ឋាន និងទីតាំងរបស់ឆ្អឹងទាំងឡាយនោះ។ ដោយវិធីទាំង៤នេះ យោគី នោះក៏ត្រួតត្រា ចិត្ដរបស់ខ្លួនបាន។ ក្រោយពីត្រួតត្រាចិត្ដរបស់ខ្លួនបានហើយ ក៏ធ្វើចិត្ដនោះឲ្យមានសភាព ទន់ភ្លន់ និងឤចអត់ទ្រាំនូវឤរម្មណ៍ទាំងនោះបាន។ យោគីនោះ កាលបើត្រួតត្រាចិត្តដោយវិធីទាំង៤យ៉ាង នេះហើយ និងបានធ្វើចិត្ដឲ្យមានសភាពទន់ភ្លន់ និងឤចអត់ទ្រាំដល់ឤរម្មណ៍បានហើយ ក៏ដឹងដោយ វិធី៤យ៉ាង (ដទៃទៀត)ថា ធម្មជាតិណាដែលមានលក្ខណ:រឹងគឺជាធាតុដី ធម្មជាតិណាដែលមានលក្ខណ: សើមគឺជាធាតុទឹក ធម្មជាតិណាដែលមានលក្ខណ:ក្ដៅគឺជាធាតុភ្លើង ធម្មជាតិណាដែលមានលក្ខណ: កំរើកគឺជាធាតុខ្យល់។ យោគីនោះដឹងដោយវិធីទាំង៤យ៉ាងនេះថា គឺមានតែធាតុ៤ប៉ុណ្ណោះ ពុំមានសត្វ ពុំមានជីវ:ទេ។ ក្នុងទីនេះ វិធីដទៃទៀតឈ្មោះថាបានបំពេញឲ្យបរិបូណ៌ដូចគ្នា។ យោគីនោះកំណត់ធាតុ ទាំងឡាយដោយសង្ខេប យ៉ាង ដូច្នេះឯង។
សរុបចតុក្ក: ន័យទី៥
[vii] Cp. (a) M. II. 27: កតមេច ថបតិ កុសលសីលា? កុសលំ កាយកម្មំ កុសលំ វចីកម្មំ ឤជីវបរិសុទ្ធឺ បិ ខោ អហំ ថបតិ សីលស្មឹ វទាមិ ឥមេ ខោ ថបតិ កុសលសីលា
ឤហារេបដិកូលសញ្ញា
បុ       អ្វីជាឤហារេបដិកូលសញ្ញា? អ្វីជាការបដិបត្តិ? អ្វីជាលក្ខណ: ជារស និងជាបទដ្ឋានរបស់ឤហារេបដិកូល សញ្ញា? អ្វីជាឤនិសង្សរបស់ឤហារេបដិកូលសញ្ញា? អ្វីជាវិធីបដិបត្ដិ?
បកិណ្ណកកថា
[xxxiii] Cp. D. III, 223:  ឥធវុសោ ភិក្ខុ ឤលោកសញ្ញំ មនសិករោតិ ទិវាសញ្ញំ អធិដ្ឋាតិ យថា ទិវា តថា រត្តឹ យថា រត្តឹ តថា ទិវា ឥតិ វិវដេន ចេតសា អបរិយោនទ្ធេន សប្បភាសំ ចិត្តំ ភាវេតិ។
ការឤស្រ័យនៅរបស់អនាគារិក
កោ នាម ឯត្ថ សោ សត្តោ យោ វិនា ហេតុបច្ចយេ    អត្តនោ ឤនុភាវេន តិដ្ឋេ វា យទិ វា វជេតិ។”
ទុក្ខនិរោធគាមិនីបដិបទាអរិយសច្ច:
[5] ឧច្ឆេទទិដ្ឋិ
(b) Sn. 321:   យថាបិ នាវំ ទឡ្ហំ ឤរុហិត្វា                     ផិយេនរិត្តេន សមង្គិភូតោ
ឈានដែលមានចំណែកនៃការអន់ថយ ការរឹងមាំ គុណវិសេស និងការដឹងច្បាស់
[xxxii] Vbh. 256: វិវិច្ចេវ កាមេហិ វិវិច្ច អកុសលេហិ ធម្មេហីតិ តត្ថ កតមេ កាមា? ឆន្ទោ កាមោ រាគោ កាមោ ឆន្ទរាគោកាមោ; សង្កប្បោ កាមោ រាគោ កាមោ សង្កប្បរាគោ កាមោ; ឥមេ វុច្ចន្ដិ កាមា។
បុព្វេនិវាសានុស្សតិញាណ
បើសិនជាយោគីណាមួយមិនឤចរំលឹកដល់អតីតជាតិរបស់ខ្លួនបានទេ យោគីមិនគប្បីលះបង់នូវ សេចក្តីព្យាយាម ឡើយ។ គឺយោគីគួរចម្រើនឈានឲ្យបានល្អ គួរធ្វើចិត្តឲ្យបរិសុទ្ធិដោយការធ្វើឲ្យស្រដៀងដូចគ្នា ទៅនឹងវិធីខាត់កញ្ចក់ដែល ត្រឹម ត្រូវ[xxvi] ដូច្នោះដែរ។ នៅពេលដែលជំរះចិត្តរបស់ខ្លួនឲ្យបរិសុទ្ធិហើយ យោគីរមែង រំលឹកដល់អតីតជាតិរបស់ខ្លួនបាន យ៉ាងច្បាស់លាស់។ បើសិនជាយោគីបន្តការរំលឹកដល់អតីតជាតិដោយចាប់ផ្តើម ពី១ជាតិនោះ យោគីនោះនឹងពោរពេញទៅ ដោយសេចក្តីត្រេកអរពុំខាន។ ពេលដែលរកឃើញនូវវិធីហើយ យោគី នោះមិនគប្បីរំលឹកដល់អតីតជីវិតរបស់ខ្លួន ដែលធ្លាប់កើតនៅក្នុងតិរច្ឆានភូមិ និងនៅក្នុងអរូបភូមិ និងនៅក្នុង កំណើត នៃភពរបស់អសញ្ញីសត្វឡើយ។ ព្រះសោភិតថេរ: គឺជា ឯកទគ្គ:នៅក្នុងបុព្វេនិវាសានុស្សតិញាណនេះ[xxvii]។
បុព្វេនិវាសានុស្សតិញាណរមែងប្រព្រឹត្តទៅក្នុងឤរម្មណ៍៧យ៉ាង គឺឤរម្មណ៍ដែលមានកំណត់ មហគ្គតារម្មណ៍ ឤរម្មណ៍ដែលមិនឤចកំណត់បា់ន ឤរម្មណ៍ពីអតីត ឤរម្មណ៍ខាងក្នុង ឤរម្មណ៍ខាងក្រៅ និងឤរម្មណ៍ ទាំងខាងក្នុង និងខាងក្រៅ[xxviii]។
យោគីគួររំលឹកដល់រឿងដែលទាក់ទងទៅនឹងប្រទេសនិងភូមិស្ថានរបស់ខ្លួនកាលពីអតីត[xxix]។ ការរំលឹក អតីតបាន គឺជាបុព្វេនិវាសានុស្សតិញាណ។ ការរំលឹកបាននូវភាពជាបន្តរបស់ខន្ធដោយញាណបាន គឺជាបុព្វេ និវាសានុស្សតិញាណ។ បុគ្គលដែលនៅក្រៅព្រះពុទ្ធសាសនា ឤចរំលឹកជាតិបាន៤០កប្ប គឺគេមិនឤចរំលឹកបាន ច្រើនជាងនោះទេ ព្រោះមាន កម្លាំង ខ្សោយ។ ព្រះអរិយសាវ័កឤចរំលឹកជាតិបាន១ម៉ឺនកប្ប។ ព្រះអគ្គសាវ័កឤច រំលឹកបានច្រើនជាងនេះ ឯព្រះបច្ចេក ពុទ្ធរមែងរំលឹកបានច្រើនជាងព្រះអរិយសាវ័ក។ ចំពោះព្រះតថាគតអរហន្ត សម្មាសម្ពុទ្ធុទាំងឡាយវិញ ព្រះអង្គឤចរំលឹក បាននូវជីវិត កម្ម ភូមិ និងរឿងអ្វីៗទាំងអស់របស់ព្រះអង្គ និងជនដទៃ ទៀតបាន[xxx]។ អ្នកដទៃក្រៅពីព្រះអង្គ ឤចរំលឹកបានតែ អតីតជាតិរបស់ខ្លួន និងអតីតជាតិតិចតួចខ្លះៗ របស់ជន ដទៃតែប៉ុណ្ណោះ។ ព្រះសម្មាសម្ពុទ្ធទាំងឡាយឤចរំលឹកបាននូវអ្វីៗ គ្រប់យ៉ាងដែលព្រះអង្គទ្រង់ប្រាថ្នា។ អ្នក ដទៃក្រៅ ពីព្រះអង្គឤចរំលឹកបានតាមលំដាប់លំដោយ។ ចំពោះព្រះសម្មាសម្ពុទ្ធវិញ ទោះជាព្រះអង្គទ្រង់ ចូលសមាធិ ឬទ្រង់មិនចូលសមាធិក្តី ក៏ព្រះអង្គឤចរំលឹកបានគ្រប់ពេលវេលា។ អ្នកដទៃក្រៅពីព្រះអង្គឤចរំលឹក បានល្គឹកណាតែបាន ចូលសមាធិប៉ុណ្ណោះ។
បកិណ្ណកកថា
បុ        ជាបច្ច័យដែលគ្រប់គ្រាន់យ៉ាងដូចម្ដេចទៅ?
ទុក្ខនិរោធគាមិនីបដិបទាអរិយសច្ច:
បារិមន្តីរំ ខេមំ អប្បដិភយន្តិ ខោ ភិក្ខវេ និព្វានស្សេតំ អធិវចនំ។
ការឤស្រ័យនៅរបស់អនាគារិក
[i] A. V. 342; Pts. II, 130: មេត្ដាយ ភិក្ខវេ ចេត្ដោវិមុត្ដិយា ឤសេវិតាយ ភាវិតាយ ពហុលីកតាយ យានិកតាយ វត្ថុកតាយ អនុដ្ឋិតាយ បរិចិតាយ សុសមារទ្ធាយ ឯកាទសានិសំសា បាដិកង្ខា។ កតមេ ឯកាទស? សុខំ សុបតិ សុខំ បដិពុជ្ឈតិ ន បាបកំ សុបិនំ បស្សតិ មនុស្សានំ បិយោ ហោតិ អមនុស្សានំ បិយោ ហោតិ ទេវតា រក្ខន្ដិ នាស្ស អគ្គិ វា វិសំ វា សត្ថំ វា កមតិ តុវដំ ចិត្ដំ សមាធិយតិ មុខវណ្ណោ វិប្បសីទតិ អសម្មូឡ្ហោ កាលំ ករោតិ ឧត្ដរឹ អប្បដិវិជ្ឈន្ដោ ព្រហ្មលោកូបគោ ហោតិ។
បដិច្ចសមុប្បាទឧបាយ
ការយល់ដោយចក្រ
មុទិតាភាវនា
វិ        យោគីដែលទើបបដិបត្ដិថ្មី គប្បីចូលទៅកាន់ទីស្ងាត់ មានចិត្ដតាំងមាំ និងគ្មានអ្វីមករុកកួន។ កាលបើ យោគី
ចតុក្ក: ន័យទី៥
អំពើលាមកទាំងអស់នេះ ចាត់ទុកជាមិច្ឆាជីវ:។
ទិព្វសោត
ចប់ ទិព្វសោត
ឧបាទាយរូប
ម៉្យាងទៀត ឧបាទាយរូបទាំងអស់មាន៤ប្រភេទ គឺសភាវរូប រូបរូប លក្ខណ:រូប និងបរិច្ឆេទរូប។ ក្នុងទី នេះ ឧបាទាយរូប១៩ជាសភាវរូប គឺឧបាទាយរូបដែលគ្រោតគ្រាត១២ ឥត្ថីភាវ:១ បុរិសភាវ:១ ជីវិតិន្ទ្រីយ៍១ ឤបោ ធាតុ១ ឤហាររូប១ ហទយវត្ថុ១ និងចក្ខុបសាទ១ ព្រោះថារូបនេះកំណត់(?)។ ឧបាទាយរូប៧ជារូបរូប គឺ កាយវិញ្ញត្តិ១ វចីវិញ្ញត្តិ១ កាយលហុតា១ កាយមុទុតា១ កាយកម្មញ្ញតា១ ឧបច្ចយ:១ សន្តតិនិងសភាវរូប១ ព្រោះ រូបទាំងនោះប្រែប្រួល។ ឧបាទាយរូប៣ជាលក្ខណ:រូប គឺជាតិរូប១ ជរតារូប១ និងអនិច្ចតារូប១ ព្រោះថារូបទាំង នោះជាបច្ច័យ។         ឧបាទាយរូប១ជាបរិច្ឆេទរូប គឺឤកាសធាតុ ព្រោះថាបរិច្ឆេទរូបនោះកំណត់អត្ថន័យកលាប:។ ក្នុងទីនេះ យោគីរមែងកំណត់ភាពទីទៃពីគ្នាដោយសភាវ: មិនមែនដោយវត្ថុដទៃទេ។ បុគ្គលគប្បីឈ្វេងយល់ពី ឧបាទាយរូបដោយភាពទីទៃពីគ្នា ដោយប្រការដូច្នេះចុះ។
បកិណ្ណកកថា
តិលតេលស្ស យថា ពិន្ទុ សប្បិមណ្ឌោ អនាវិលោ
បរិច្ឆេទទី ៥៖កល្យាណមិត្ដបរិច្ឆេទ
វិ          បើបុគ្គលណាមួយប្រាថ្នានឹងធ្វើឲ្យសមាធិកើតឡើងនោះ ប្រការទីមួយបុគ្គលនោះត្រូវចូលទៅរកកល្យាណ មិត្តដែល(មានគុណុធម៌)ប្រសើរជាងគេ។ ព្រោះហេតុអ្វី? ព្រោះថា ជាដំបូង បើយោគីមានប្រាថ្នានឹងសំរេច បាននូវសមាធិដ៏ប្រសើរ តែបើយោគីនោះឤស្រ័យនៅឆ្ងាយពីកល្យាណមិត្ដហើយ យោគីនោះនឹងមិនមាន ការព្យាយាមដ៏មោះមុតឡើយ ដូចសេចក្តីនៅក្នុងព្រះសូត្រមួយបានសំដែងទុកថា៖ “មេឃិយភិក្ខុជាអ្នក មានចំណែកក្នុងសេចក្តីអន់ថយ[1]”  ប្រៀបដូចជាអ្នកដំណើរដែលដើរផ្លូវឆ្ងាយតែម្នាក់ឯងដោយគ្មានអ្នក នាំ ផ្លូវ។ កាលបើបុគ្គលធ្វើដំណើរតែម្នាក់ឯង បុគ្គលនោះប្រៀបដូចជាដំរីដែលគ្មានហ្មដំរីជាអ្នកបង្ហាញផ្លូវ អញ្ចឹង។ ប្រសិនបើយោគីបានស្ដាប់ពាក្យណែនាំដាស់តឿនពីកល្យាណមិត្ដ យោគីរមែងឤចកំចាត់បាន នូវការលំបាកជាច្រើនប្រការ និងឤចបដិបត្ដិបានដោយត្រឹមត្រូវ។ ប្រសិនបើយោគីមានសេចក្ដីព្យាយាម មិនរាថយ និងហ្វឹកហ្វឺនខ្លួនបានយ៉ាងខ្ជាប់ខ្ជួននោះ លោករមែងសំរេចបាននូវសមាធិជាន់ខ្ពស់ជាពុំ លែង ឡើយ។
ការឤស្រ័យនៅរបស់អនាគារិក
[lx] Cp. Th. 245: យថា ព្រហ្មា តថា ឯកោ យថា ទេវោ តថា ទុវេ            យថា គាមោ តថា តយោ កោលាលលំ តតុត្តរិន្តិ។
ទុក្ខនិរោធគាមិនីបដិបទាអរិយសច្ច:
[7] ibid. 310-311: កតមញ្ខ ភិក្ខវេ ទុក្ខនិរោធំ អរិយសច្ចំ ? យោ តស្សាយេវ តណ្ហាយ អសេសវិរាគនិរោធោ ចាគោ បដិនិស្សគ្គោ មុត្តិ អនាលយោ... ឥទំ វុច្ចតិ ភិក្ខវេ ទុក្ខនិរោធំ អរិយសច្ចំ។
សមាធិ ៥ ប្រភេទ
ការប្រាសចាកវិតក្ក: វិចារ: បីតិ សុខ: និងការបរិបូណ៌ដោយអង្គប្រកប២យ៉ាង(គឺឧបេក្ខា និងឯកគ្គតា) ហៅថាបញ្ចមជ្ឈាន។
ការឤស្រ័យនៅរបស់អនាគារិក
[xxi] Nearly always this is partially transliterated. Cp. M. I, 246: ន ខោ បនាហំ ឥមាយ កដុកាយ ទុក្ករការិកាយ អធិគច្ឆាមិ ឧត្តរឹ មនុស្សទ្ធម្មា អលមរិយញាណទស្សនវិសេសំ សិយា នុ ខោ អញ្ញោ មគ្គោ ពោធាយាតិ។ តស្ស មយ្ហំ អគ្គិវេស្សន ឯតទហោសិ: អភិជានាមិ ខោ បនាហំ បិតុ សក្កស្ស កម្មន្តេ សីតាយ ជម្ពុច្ឆាយាយ និសិន្នោ វិវិច្ចេវ កាមេហិ វិវិច្ច អកុសលេហិ ធម្មេហិ សវិតក្កំ សវិចារំ វិវេកជំ បីតិសុខំ បឋមំ ឈានំ ឧបសម្បជ្ជ វិហរិតា សិយា នុ ខោ ឯសោ មគ្គោ ពោធាយាតិ។ តស្ស មយ្ហំ អគ្គិវេស្សន សតានុសារិ វិញ្ញាណំ អហោសិ: ឯសោ វ មគ្គោ ពោធាយាតិ។
ទុក្ខនិរោធគាមិនីបដិបទាអរិយសច្ច:
ទុក្ខលក្ខណំ ។  (S. III, 22= បស្សឹ)
គុណសម្បត្ដិរបស់កល្យាណមិត្ដ
បុ-        “គួរឲ្យស្រឡាញ់” យ៉ាងដូចម្ដេច?
ទុក្ខនិរោធគាមិនីបដិបទាអរិយសច្ច:
[46] D. III, 234: បញ្ចោរម្ភាគិយានិ សំយោជនាតិ: សក្កាយទិដ្ឋិ  វិចិកិច្ឆា   សីលព្វតបរាមាសោ   កាមច្ឆន្ទោ  ព្យាបាទោ។
ដោយឤរម្មណ៍
លូតលាស់; ជាអជ្ឈត្តិការម្មណ៍។
គុណសម្បត្ដិរបស់កល្យាណមិត្ដ
“គួរឲ្យគោរព” មានន័យថាជាអ្នកស្ងប់ព្រោះសំរួមក្នុងសីល មានសតិជាគ្រឿងការពារ មិនមានសេចក្តី ប្រាថ្នាលើសលប់ និងជាអ្នកមិននិយាយច្រើន។ នេះហៅថា “គួរឲ្យគោរព”។
“គួរឲ្យរាប់ឤន” មានន័យថា ជាពហុសូត្រ និងជាអ្នករីករាយពេញចិត្តចំពោះឈាន។
“ឤចឲ្យដំបូន្មានដ៏ល្អ” មានន័យថា  បុគ្គលនោះតែងគិតដូច្នេះថា៖ “សូមឲ្យវាចារបស់យើ់ងគួរឲ្យ ស្រឡាញ់ គួរឲ្យគោរព គួរឲ្យរាប់ឤន និងមានផលប្រយោជន៍ច្រើន” និងញ៉ាំងអ្នកដទៃឲ្យបាននូវប្រយោជន៍ ព្រម ទាំងលើកដំកើងនូវការពិត។ ព្រោះហេតុនោះ បុគ្គលនោះវៀរចាកពីកម្មដែលមិនគួរធ្វើ។ បុគ្គលនោះសមាទានធម៌ ទាំងនេះរហូតដល់រកជីវិតគ្មាន និងមិនលះបង់នូវធម៌ទាំងនេះឡើយ។ នេះហៅថា “ឤចឲ្យដំបូន្មានដ៏ល្អ”។
បកិណ្ណកកថា
[xii] Cp, S. V, 283-85: យស្មឹ ឤនន្ទ សមយេ តថាគតោ កាយំ បិ ចិត្តេ សមាទហតិ ចិត្តំ បិ ច កាយេ សមាទហតិ សុខសញ្ញញ្ច លហុសញ្ញញ្ច កាយេ ឱក្កមិត្វា វិហរតិ តស្មឹ ឤនន្ទ សមយេ តថាគតស្ស កាយោ លហុតរោ ចេវ ហោតិ មុទុតរោ ច កម្មនិយតរោ ច បភស្សរតរោ ច។
[41]  តាមន័យអក្សរសាស្ត្រប្រែថា“ឤស្រ័យនៅដោយស្ងប់” Cp. Vis. Mag. 355, ក្នុង អដ្ឋិសុ ពាក្យថា “ឧក្កិបិត្វា ឋិតំ” “បតិដ្ឋិតំ” ត្រូវបានប្រើក្នុងន័យដូចគ្នា
វិធី២០យ៉ាង ក្នុងការកំណត់បឋវីធាតុ(ធាតុដី)
យោគីកំណត់ធាតុទាំងឡាយដោយពិស្ដារយ៉ាងដូចម្ដេច? យោគីកំណត់បឋវីធាតុដោយពិស្ដារ ដោយ ឤការ:២០យ៉ាងដែលមាននៅក្នុងកាយនេះគឺ ដោយសក់និងរោម, ក្រចក, ធ្មេញ, ស្បែក, សាច់, សរសៃចុង សាច់ដុំ, សរសៃឈាម, ឆ្អឹង, ខួរក្នុងឆ្អឹង, ក្រលៀន, បេះដូង, ថ្លើម, សួត, ប្រម៉ាត់, បំពង់ក, ពោះវៀនតូច, ពោះវៀនធំ, ឧរុប្រាចី, ឤហារចាស់(លាមក), និងខួរក្បាល។
បកិណ្ណកកថា
[x] Ibid 213-14: កថំ តត្ថ តត្ថ សម្មាបយោគបច្ចយា ឥជ្ឈនដ្ឋេន ឥទ្ធិ? នេក្ខម្មេន កាមច្ឆន្ទស្ស បហានដ្ឋោ ឥជ្ឈតីតិ តត្ថ តត្ថ សម្មាបយោគបច្ចយា ឥជ្ឈនដ្ឋេន ឥទ្ធិ…… អរហត្តមគ្គេន សព្វកិលេសានំ បហានដ្ឋោ ឥជ្ឈតីតិ តត្ថ តត្ថ សម្មាបយោគបច្ចយា ឥជ្ឈនដ្ឋេន ឥទ្ធិ។ ឯវំ តត្ថ តត្ថ សម្មាបយោគបច្ចយា ឥជ្ឈនដ្ឋេន ឥទ្ធិ។
សរុបចតុក្ក: ន័យទី៥
[ix] Cp. M.II, 26: (a) ឥធ ថបតិ ភិក្ខុ កាយទុច្ចរិតំ បហាយ កាយសុចរិតំ ភាវេតិ...មនោទុច្ចរិតំ បហាយ មនោសុចរិតំ ភាវេតិ មិច្ឆាឤជីវំ បហាយ សម្មាឤជីវេន ជីវិកំ កប្បេតិ ឥត្ថេតេ អកុសលសីលា អបរិសេសា និរុជ្ឈន្ដិ
៩-កាយគតាសតិ
អ្វីជាវិធីបដិបត្ដិ? យោគីដែលទើបបដិបត្ដីថ្មី គប្បីចូលទៅកាន់ទីស្ងាត់ អង្គុយចុះ និងរក្សាចិត្ដរបស់ខ្លួន។ កាលបើចិត្ដមិនមានអ្វីមករុកកួន យោគីក៏ចំរើននូវកម្មដ្ឋានដោយពិចារណាធម្មជាតិរាងកាយរបស់ខ្លួន។ យោគីនោះ បំពេញកាយគតាសតិយ៉ាងដូច្នេះ។
ទុក្ខនិរោធគាមិនីបដិបទាអរិយសច្ច:
c)       និស្សរណំ ហេតំ ឤវុសោ អរតិយា យទិទំ មុទិតា ចេតោវិមុត្តិ......
សេចក្ដីឧបមាទៅនឹងស្រះទឹក
៩-បុគ្គលគប្បីពិនិត្យពិច័យយ៉ាងនេះថា៖ “ការជួបប្រសព្វជាមួយនឹងវត្ថុដែលជាទីស្រឡាញ់ និងវត្ថុដែល ពុំមែនជាទីស្រឡាញ់នោះ គឺជាធម្មជាតិរបស់ឥន្ទ្រីយ៍ទាំងឡាយ។ ព្រោះតែហេតុនេះហើយទើបបានជាឤត្មា អញ ស្អប់ ព្រោះតែហេតុនេះហើយទើបឤត្មាអញរលត់សតិ។
ទិព្វសោត
ម៉្យាងទៀត បូរាណាចារ្យលោកបានពោលទុកថា “ជាដំបូង យោគីដែលទើបបដិបត្តិថ្មីនឹងបានឮសម្លេង របស់សត្វ ទាំងឡាយនៅខាងក្នុងខ្លួន បន្ទាប់មកទើបបានឮសម្លេងរបស់សត្វទាំងឡាយនៅខាងក្រៅខ្លួន។ បន្ទាប់ពី នោះ យោគីក៏បាន ឮសម្លេងរបស់សត្វទាំងឡាយដែលនៅកន្លែងផ្សេងៗ។ យោគីធ្វើសេចក្តីតាំងចិត្តឲ្យរឹងប៉ឹងជា លំដាប់ ដោយប្រការដូច្នេះ”។ ន័យមួយទៀតលោកពោលថា៖ “ជាដំបូង យោគីដែលទើបបដិបត្តិថ្មីមិនឤចបានឮ សម្លេងរបស់សត្វទាំងឡាយដែលនៅ ខាងក្នុងខ្លួនទេ ព្រោះថាយោគីនោះមិនឤចបានឮសម្លេងដែលល្អិតឆ្មារបាន ទេ។ យោគីថ្មីមិនឤចចូលដល់វិស័យនៃសម្លេង ទាំងនេះបានដោយសរីរ:ត្រចៀកមនុស្សទេ តែឤចបានឮសម្លេង របស់ស័ង្ខ ស្គរ ហើយនិងសម្លេងដទៃៗទៀត ដែលមាន លក្ខណ:ដូចគ្នានេះ ដោយសរីរ:ត្រចៀកមនុស្សបាន”។
បកិណ្ណកកថា
បុ        តើប្រការនេះមានន័យយ៉ាងដូចម្ដេចទៅ?
[xxxiv] It. 100; A. IV, 178: ឥតិ ទិព្វេន ចក្ខុនា វិសុទ្ធេន អតិក្កន្តមានុសកេន សត្តេ បស្សាមិ ចវមានេ ឧបបជ្ជមានេ ហីនេ បណីតេ សុវណ្ណេ ទុព្វណ្ណេ សុគតេ ទុគ្គតេ យថាកម្មូបគេ សត្តេ បជានាមិ។
ការឤស្រ័យនៅរបស់អនាគារិក
(c) Ps. I, 265; Sv, I, 197:  អព្ភន្តរេ អត្តា នាម កោចិ សម្មិញ្ផោន្តោ វ បស្សារេន្តោ វា នត្ថិ។ វុត្តប្បការចិត្តកិរិយវាយោធាតុវិប្ជារេន បន សុត្តាកទ្ធនវសេន ទារុយន្តស្ស ហត្ថបាទលាឡនំ វិយ សម្មិញ្ជនបសារណំ ហោតីតិ ឯវំ បជាននំ បនេត្ថា អសម្មោហសម្បជញ្ញន្តិ វេទិតព្វំ។
ឈានដែលមានចំណែកនៃការអន់ថយ ការរឹងមាំ គុណវិសេស និងការដឹងច្បាស់
[xxxvii] Petaka. 142យថា បុរិសោ ទូរតោ បុរិសំ បស្សតិ ឤគច្ឆន្ដំ ន ច តាវ ជានាតិ ឯសោ ឥត្ថី តិ វា បុរិសោ តិ វា។ យទា តុ បដិលាភតិ:  ឥត្ថី តិ វា បុរិសោ តិ វា ឯវំវណ្ណោ តិ វា ឯវំសណ្ឋានោ តិ វា ឥមេ វិតក្ក យន្ដោ ឧត្ដរិ ឧបបរិក្ខន្ដិ កឹ នុ ខោ អយំ សីលវា ឧទាទុ ទុស្សីលោ អទ្ធោ វា ទុគ្គតោ តិ វា? ឯវំ វិចារោ វិតក្កេ អបេតិ វិចារោ ចរិយាតិ ច អនុវត្ដតិ ច។ (ស្រាវជ្រាវរកឃើញ ដោយសាស្ត្រាចារ្យ Bapat)
បដិច្ចសមុប្បាទឧបាយ
[42] A. V, 114: សេយ្យថា បិ ភិក្ខេវេ ឧបរិ បព្វតេ ថុល្លផុសិតកេ ទេវេ វស្សន្តេ ទេវេ គលគលាយន្តេ តំ ឧទកំ យថានិន្នំ បវត្តមានំ បព្វតកន្ទរបទរសាខា បរិបូរេតិ។
ការឤស្រ័យនៅរបស់អនាគារិក
បុ        យោគីគប្បីពិចារណាឤហារេបដិកូលសញ្ញាដោយការ “ការរួមផ្គុំគ្នា” យ៉ាងដូចម្ដេច?
៨-មរណនុស្សតិ
ចប់ មរណនុស្សតិ
បកិណ្ណកកថា
វិ        បើយោគីផ្សាយនូវមេត្ដាចិត្ដនោះ គឺសត្វទាំងអស់សុទ្ធតែជាទីស្រឡាញ់របស់យោគី។ ពីព្រោះតែសត្វទាំង អស់នោះសុទ្ធតែជាទីស្រឡាញ់របស់យោគីជានិច្ចនោះ យោគីនោះក៏ប្រើចិត្ដឲ្យពិចារណានូវនីលកសិណ បិតកសិណ ឬវណ្ណកសិណដទៃទៀត ហើយក៏បានដល់នូវអប្បនាឈាន(សមាធិ) ដោយមិនលំបាក។ ក្នុង ខណ:នោះ យោគីនោះក៏ធ្វើរូបឈាន៤ឲ្យដល់ព្រម។ ព្រោះហេតុនេះហើយទើបបានជាមេត្ដាជាទី១ នៅក្នុងសុភវិមោក្ខ[xxxiii]។ ក្នុងកាលនោះ យោគីនោះព្រោះឤស្រ័យនូវមេត្ដាដែលបានធ្វើទុកហើយក្នុងរូប ឈានទី៤ ក៏ ឈានទៅផុត(ពីរូបឈាន) នោះទៅទៀត។
សរុបចតុក្ក: ន័យទី៥
(b) M. II, 26: កតមេច ថបតិ អកុសលសីលា? អកុសលំ កាយកម្មំ អកុសលំ វចីកម្មំ បាបកោ ឤជីវោ ឥមេ វុច្ចតិ ថបតិ អកុសលសីលា
បកិណ្ណកកថា
បុ        ហេតុអ្វីទើបបានជាប្រការនេះមានន័យរាក់ម្លេះ?
ទុក្ខនិរោធគាមិនីបដិបទាអរិយសច្ច:
កុល្លន្តិ ខោ ភិក្ខវេ អរិយស្សេតំ អដ្ឋង្គិកស្ស មគ្គស្ស អធិវចនំ សេយ្យថីទំ សម្មាទិដ្ឋិយា ។បេ។ សម្មាសមាធិស្ស។
បកិណ្ណកកថា
“សោ ខោ អហំ អនុរុទ្ធា...បេ... សោហំ តថា ករិស្សាមិ យថា មេ បុន ន វិចិកិច្ឆា ឧប្បជ្ជិស្សតិ ន អមនសិការោ ន ថិនមិទ្ធំ ន ឆម្ភិតត្តំ ន ឧប្បិលំ ន អច្ចារទ្ធវិរិយំ ន អតិលីនវិរិយំ ន អភិជប្បា ន នានត្តសញ្ញា ន អតិនិជ្ឈាយិតត្តំ រូបានន្តិ។
បដិច្ចសមុប្បាទឧបាយ
បុ        តើការយល់បដិច្ចសមុប្បាទ“ដោយចក្រ”ដូចម្តេច ?
វិ        អវិជ្ជាជាបច្ច័យឲ្យកើតសង្ខារ សង្ខារជាបច្ច័យឲ្យកើតវិញ្ញាណ……  ជាតិជាបច្ច័យឲ្យមានជរាមរណ:។ កង ទុក្ខទាំងពួងកើតឡើងដោយប្រការដូច្នេះឯង។ ដូច្នេះ អ្វីៗទាំងអស់ចាត់ចូលទៅក្នុងកងទុក្ខ។ ការមិន ដឹង ហៅថាអវិជ្ជា។ អវិជ្ជាជាបច្ច័យឲ្យកើតសង្ខារ។ បុគ្គលគប្បីយល់ដឹងពីបដិច្ចសមុប្បាទ“ដោយចក្រ” ដោយ ប្រការដូច្នេះចុះ។
ចតុក្ក: ន័យទី៥
នៅមានមិច្ឆាជីវ:ម៉្យាងទៀតគឺ ការឲ្យបន្ទះឫស្សី ឲ្យផ្កា ស្លឹកឈើ និងផ្លែឈើ ឬឈើស្ទន់ដុសធ្មេញ និង គ្រឿងក្រអូបសំរាប់ងូតទឹក ឬទាយហោរ កាត់សប្ដី៍ ឬព្យាករណ៍ជោគជតារាសី ឬទាយភាសាសត្វ បក្សី ទាយ លក្ខណ:ដំណើរមនុស្សថាជាមង្គលឬអព្វមង្គល បូជាភ្លើងដោយផ្កានានា ឬការធ្វើឲ្យការរកស៊ីរីកចំរើនរុងរឿង ការ នាំកងទ័ព ឬការលក់ដូរគ្រឿងឤវុធ។ ទាំងអស់នេះ និងសកម្មភាពដទៃៗបែបនេះទៀត ចាត់ទុកថាជាមិច្ឆាជីវ:។ ការមិនធ្វើនូវអំពើទាំងអស់នេះ ហៅថាឤជីវបារិសុទ្ធិសីល។
បដិច្ចសមុប្បាទឧបាយ
ការយល់តាមលំដាប់នៃអនុលោមនិងបដិលោម
ចតុក្ក: ន័យទី៥
បុ          ឥន្ទ្រីយសំវរសីល ដូចម្ដេច?
ទុក្ខនិរោធគាមិនីបដិបទាអរិយសច្ច:
ឥទំ វុច្ចតិ ទុក្ខំ អរិយសច្ចំ ។
ចតុក្ក: ន័យទី៥
បុ          បច្ចយសន្និស្សិតសីល ដូចម្ដេច?
ធាតុ៤
ម៉្យាងទៀតក្នុងបឋវីធាតុ ការតាំងនៅគឺជាឤរម្មណ៍។ ក្នុងវាយោធាតុ ការហូរចុះគឺជាឤរម្មណ៍។ ក្នុង តេជោធាតុ  ការធ្វើឲ្យអណ្ដែតឡើងគឺជាឤរម្មណ៍។ ក្នុងវាយោធាតុ ការកំរើកចលនាគឺជាឤរម្មណ៍។ មួយវិញទៀត ព្រោះតែការរួមចូលគ្នារបស់ធាតុ២ជាដំបូង(ក្នុងការបោះជំហានទៅមុខ) បុគ្គលម្នាក់ក៏លើកជើងម្ខាង។ ហើយបន្ទាប់ មក ព្រោះតែការួមចូលគ្នារបស់ធាតុ២ បុគ្គលនោះក៏លើកជើង(ម្ខាងទៀត) ព្រោះតែការរួមចូលគ្នារបស់ ធាតុ២ជា ដំបូង បុគ្គលម្នាក់អង្គុយឬដេក។ ហើយបន្ទាប់មក ព្រោះតែការរួមចូលគ្នារបស់ធាតុ២ បុគ្គលនោះក៏ងើប ឈរហើយ ដើរ។ ព្រោះតែការរួមចូលគ្នារបស់ធាតុ២ ទើបការស្រងេះស្រងោចនិងសោកសៅកើតឡើង។ ព្រោះតែការរួមចូល គ្នារបស់ធាតុ២ បន្ទាប់ពីនោះមកបុគ្គលនោះក៏ទៅជាអ្នកមានសេចក្តីស្វាហាប់។ ព្រោះតែការរួមចូលគ្នារបស់ធាតុ២ ទើបមានភាពធ្ងន់ចំពោះបុគ្គលជាដំបូង។ ព្រោះតែការរួមចូលគ្នារបស់ធាតុ២ បន្ទាប់ពីនោះមកទើប មានភាពធូរ ស្រាល។ យោគី គួរកំណត់មហាភូតទាំងបួនដោយឤរម្មណ៍យ៉ាងនេះចុះ[xlv]។
ឈាន៤ និងឈាន៥
បុ          ហេតុដូចម្ដេច ទើបលោកសំដែងអំពីឈាន៤ផង  និងឈាន៥ផង?
ភាពខុសគ្នារវាងបីតិ និងសុខ:
វិ        ភាពរីករាយជាបីតិ ការសប្បាយចិត្តជាសុខ:។ ភាពស្ងប់នៃចិត្ដជាសុខ: ភាពរឹងប៉ឹងនៃចិត្ដជាបីតិ។ បីតិជា ធម្មជាតិគ្រោតគ្រាត រីឯសុខ:ជាធម្មជាតិម៉ត់ហ្មង។ បីតិចាត់ទុកនៅក្នុងសង្ខារខន្ធ សុខ:ចាត់ទុកនៅក្នុងក្រុម វេទនាខន្ធ។ ក្នុងទីណាមានបីតិទីនោះមានសុខ: តែក្នុងទីណាដែលមានសុខ:ទីនោះជួនកាលក៏មាន ជួន កាលក៏គ្មានបីតិដែរ។
បកិណ្ណកកថា
សេយ្យថាបិ ឤនន្ទ អយោគុលោ ទិវសំ សន្តត្តោ លហុតរោ ចេវ ហោតិ មុទុតរោ ច កម្មនិយតរោ ច បភស្សរតរោ ច ឯវំ ឯវ ខោ ឤនន្ទ យស្មឹ សមយេ តថាគតោ កាយំ បិ ចិត្តេ សមាទហតិ ចិត្តំ បិ កាយេ សមាទហតិ សុខសញ្ញញ្ច លហុសញ្ញញ្ច កាយេ ឱក្កមិត្វា វិហរតិ តស្មឹ ឤនន្ទ សមយេ តថាគតស្ស កាយោ លហុតរោ ចេវ ហោតិ មុទុតរោ ច កម្មនិយតរោ ច បភស្សរតរោ ច។
វិធី២០យ៉ាង ក្នុងការកំណត់បឋវីធាតុ(ធាតុដី)
វិធី១២យ៉ាង ក្នុងការកំណត់ឤបោធាតុ(ធាតុទឹក)
យោគីកំណត់ឤបោធាតុដោយពិស្ដារ ដោយឤការ:១២យ៉ាង ដែលមាននៅក្នុងកាយនេះគឺ ទឹកប្រមាត់, ទឹកមាត់, ខ្ទុះ, ឈាម, ញើស, ខ្លាញ់ខាប់, ទឹកភ្នែក, ខ្លាញ់រាវ, ស្លេស្ម៍, សំបោរ, ទឹកសន្លាក់, និងទឹកមូត្រ។
សមាធិ ៥ ប្រភេទ
ការប្រាសចាកនូវវិតក្ក:និងវិចារ: និងការបរិបូណ៌ដោយអង្គប្រកបទាំង៣យ៉ាងដែលនៅសល់(គឺបីតិ សុខ: និងឯកគ្គតា) ហៅថាតតិយជ្ឈាន។
សេចក្ដីឧបមាទៅនឹងស្រះទឹក
១០-បុគ្គលគប្បីពិនិត្យពិច័យយ៉ាងនេះថា៖ “បុរសនោះកើតទុក្ខព្រោះតែការមានជាតិកំណើត។ សភាវ: ទាំងអស់នេះរលត់ទៅវិញតែក្នុងមួយខណ:ចិត្ដតែប៉ុណ្ណោះ។ តើសភាវ:ណាមួយក្នុងខ្លួនរបស់ជននោះ ដែលឤត្មា អញខឹងហ្ន៎?
ទុក្ខនិរោធគាមិនីបដិបទាអរិយសច្ច:
d)       និស្សរណំ ហេតំ ឤវុសោ រាគស្ស យទិទំ ឧបេក្ខា ចេតោវិមុត្តិ......
វិធី៤យ៉ាងក្នុងការកំណត់តេជោធាតុ(ធាតុភ្លើង)
វិធី៦យ៉ាងនៃការកំណត់វាយោធាតុ(ធាតុខ្យល់)
យោគីកំណត់វាយោធាតុដោយពិស្ដារ ដោយវិធីឤការ:៦យ៉ាងគឺ ខ្យល់ដែលបក់ទៅខាងលើ, ខ្យល់ដែល បក់ចុះទៅខាងក្រោម, ខ្យល់ដែលឤស្រ័យក្រពះ, ខ្យល់ដែលឤស្រ័យខ្នង[xxxix], ខ្យល់ដែលឤស្រ័យអវយវ:, និងខ្យល់ ដង្ហើមចូលចេញ[xl] ។
ទុក្ខនិរោធគាមិនីបដិបទាអរិយសច្ច:
[6] S.V,421; Vih.101-103; D. II, 308-310: កតមញ្ច ភិក្ខវេ ទុក្ខសមុទយំ អរិយសច្ចំ? យាយំ តណ្ហា បោនោព្ភវិកា នន្ទិរាគសហគតា តត្រ តត្រាភិនន្ទិនី សេយ្យថីទំ កាមតណ្ហា ភវតណ្ហា វិភវតណ្ហា។
ចេតោបរិយញាណ
តើចេតោបរិយញាណនោះចម្រើនបានដូចម្តេច? យោគីដែលទើបបដិបត្តិថ្មីនិងដែលបាននូវឥទ្ធិបាទ និង គ្រប់គ្រង ចិត្តបានយ៉ាងល្អប្រសើរហើយនោះ គប្បីចូលកាន់ឤលោកកសិណដែលបរិសុទ្ធ និងមិនកម្រើក។ ពេល កំពុងចេញដោយ ស្ងប់ពីចតុត្ថជ្ឈាននោះ ជាដំបូងយោគីនោះធ្វើកាយរបស់ខ្លួនឲ្យពេញទៅដោយពន្លឺ។ យោគី ឃើញពណ៌របស់បេះដូងខ្លួន ឯងដោយទិព្វចក្ខុ។ ដោយឤស្រ័យពណ៌នេះ យោគីឤចដឹងបាននូវសភាវ:ចិត្ត របស់ខ្លួន ហើយដោយឤស្រ័យការផ្លាស់ប្តូរ របស់ពណ៌នោះ យោគីក៏ឤចដឹងបាននូវការផ្លាស់ប្តូរនៅក្នុងចិត្ត របស់ខ្លួនបានដែរ: “ពណ៌នេះកើតមកពីសោមនស្សិន្ទ្រីយ៍ ពណ៌នេះកើតមកពីទោមនស្សិន្ទ្រីយ៍ ពណ៌នេះកើតមកពី ឧបេក្ខិន្ទ្រីយ៍” ជាដើម។ បើសិនជាចិត្តប្រកបដោយសោមនស្សកើតឡើង បេះដូងនោះក៏នឹងមានពណ៌ដូចពណ៌ របស់ទឺកដោះដែលទុកឲ្យរង។ បើសិនជាចិត្តប្រកបដោយទោមនស្សកើតឡើង បេះដូងនោះក៏នឹងមានពណ៌ស្វាយ។ បើសិនជាចិត្ត ប្រកបដោយឧបេក្ខាកើតឡើង បេះដូងក៏នឹងមានពណ៌ដូចពណ៌ទឹកឃ្មុំ។ បើសិនជាចិត្តប្រកបដោយ កាមឆន្ទ:កើតឡើង បេះដូងក៏នឹងមានពណ៌លឿង។ បើសិនជាចិត្តប្រកបដោយសេចក្តីក្រោធកើតឡើង បេះដូង នោះក៏នឹងមានពណ៌ខ្មៅ។ បើសិនជាចិត្តប្រកបដោយអវិជ្ជាកើតឡើង បេះដូងនោះក៏នឹងមានពណ៌ដូចភក់។ បើសិនជាចិត្តប្រកប ដោយសទ្ធានិងបញ្ញាកើតឡើង បេះដូងនោះក៏នឹងមានពណ៌បរិសុទ្ធ។ យោគីនោះយល់ ពីការផ្លាស់ប្តូររបស់ពណ៌បេះដូង ដោយឤស្រ័យនូវសភាពផ្លាស់ប្តូរខាងក្នុងខ្លួនរបស់យោគី ដោយប្រការដូច្នេះ។
វិធី៤យ៉ាងក្នុងការកំណត់តេជោធាតុ(ធាតុភ្លើង)
“ការបង្ហាញខ្លួនឡើងដ៏មហិមា” មានន័យដូច្នេះឯង។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបធាតុទាំងនោះលោកហៅថា មហាភូត។
បកិណ្ណកកថា
យស្មឹ ឤនន្ទ សមយេ តថាគតោ កាយំ បិ ចិត្តេ សមាទហតិ ចិត្តំ បិ ច កាយេ សមាទហតិ សុខសញ្ញញ្ច លហុសញ្ញញ្ច កាយេ ឱក្កមិត្វា វិហរតិ តស្មឹ ឤនន្ទ សមយេ តថាគតស្ស កាយោ អប្បកសិរេនេវ បថវិយា វេហាសំ អព្ភុគ្គច្ឆតិ សោ អនេកវិហិតំ ឥទ្ធិវិធំ បច្ចនុភោតិ ឯកា បិ ហុត្វា ពហុធា ហោតិ……បេ……យាវ ព្រហ្មលោកា បិ កាយេន វសំ វត្តេតិ។
សេយ្យថាបិ ឤនន្ទ តូលបិចុ វា កប្បាសបិចុ វា លហុកោ វាតុបាទានោ អប្បកសិរេនេវ បថវិយា វេហាសំ អព្ភុគច្ឆតិ ឯវំ ឯវ ខោ ឤនន្ទ យស្មឺ សមយេ តថាគតោ កាយំ បិ ចិត្តេ សមាទហតិ ចិត្តំ បិ កាយេ សមាទហតិ សុខសញ្ញញ្ច លហុសញ្ញញ្ច កាយេ ឱក្កមិត្វា វិហរតិ តស្មឹ ឤនន្ទ យស្មឹ សមយេ តថាគតោ កាយំ បិ ចិត្តេ សមាទហតិ ចិត្តំ បិ កាយេ សមាទហតិ សុខសញ្ញញ្ច លហុសញ្ញញ្ច កាយេ ឱក្កមិត្វា វិហរតិ តស្មឹ ឤនន្ទ សមយេ តថាគតស្ស កាយោ អប្បកសិរេនេវ បថវិយា វេហាសំ អព្ភុគច្ឆតិ សោ អនេកវិហិតំ ឥទ្ធិវិធំ បច្ឆនុភោតិ ឯកោ បិ ហុត្វា ពហុធា ហោតិ……បេ…… យាវ ព្រហ្មលោកា បិ កាយេន វសំ វត្តេតិ។
និយាមមហាភូតរូប ៤
បុ        តើមហាភូតរូប៤ ដូចម្តេច?
ឈានដែលមានចំណែកនៃការអន់ថយ ការរឹងមាំ គុណវិសេស និងការដឹងច្បាស់
[xxxviii] Vis. mag. 142: ទុកនិបាដត្ថកថាយំ បន ឤកាសេ គច្ឆតោ មហាសកុណស្ស ឧភោហិ បក្ខេហិ វាតំ គហេត្វា បក្ខេ សន្និសីទាបេត្វា គមនំ វិយ ឤរម្មណេ ចេតសោ អភិនិរោបនភាវេន បវត្ដោ វិតក្កោ (សោ ហិ ឯកគ្គោ ហុត្វា អប្បេតិ) វាតគហណត្ថំ បក្ខេ ផន្ទាបយមានស្ស គមនំ វិយ អនុមជ្ជនសភាវេន បវត្ដោ វិចារោ តិ វុត្ដំ។
បដិច្ចសមុប្បាទឧបាយ
[55] P.V. Bapat. pp. 100-102: វចនត្ថតោ វិសយតោ បច្ចយតោ វីថិភេទតោ សង្គហតោ
សរុបចតុក្ក: ន័យទី៥
[viii] Cp. (a) M. II. 27:  យំ ចិត្ដំ វីតរាគំ វីតទោសំ វីតមោហំ ឥតោសមុដ្ឋានា កុសលសីលា
ការឤស្រ័យនៅរបស់អនាគារិក
វិ        គ្រឿងផឹកនិងឤហារដែលហូរទាំងនេះ ក៏ក្លាយទៅជាសក់លើក្បាលនិងរោមតាមរាងកាយ ក្លាយទៅជា ក្រចកនិងផ្នែកផ្សេងៗទៀត គឺគ្រឿងផឹកនិងឤហារនេះធ្វើឲ្យកើតទៅជាចំណែកផ្សំរបស់រាងកាយចំនួន ១០១ចំណែក។បើគ្រឿងផឹកនិងឤហារទាំងនេះមិនហូរចេញក្រៅទេ ក៏នឹងធ្វើឲ្យកើតរោគចំនួន១០១ជំពូក ដែរ។ យោគីចំរើនឤហារេបដិកូលសញ្ញាដោយ“ការរួមផ្គុំគ្នា” យ៉ាងនេះឯង។
ឤហារេបដិកូលសញ្ញា
វិ        គឺការដែលយោគីដាក់ចិត្ដដល់ការគួរឲ្យខ្ពើមរអើមរបស់វត្ថុដែលនៅក្នុងរូបដែលជារបស់ទំពារ លិទ្ធ ផឹក ឬ បរិភោគចូលទៅ[lv]ការដឹងនិងដឹងដោយប្រពៃនូវបដិកូលសញ្ញានេះ។ នេះហៅថា ឤហារេបដិកូលសញ្ញា។ ការស្ងប់ទៅនៃចិត្ដក្នុងសញ្ញានេះគឺជាការបដិបត្តិ។ការដឹងនូវទោសរបស់ឤហារគឺជាលក្ខណ:។ការមិនចូលចិត្ដគឺជារស។ ការគ្របសង្កត់នូវតណ្ហាបានគឺជាបទដ្ឋាន។
បដិច្ចសមុប្បាទឧបាយ
បុ        តើការយល់បដិច្ចសមុប្បាទ“ដោយលំដាប់” ដូចម្តេច?
ការឤស្រ័យនៅរបស់អនាគារិក
[liv] S. II, 178; III, 149, 151: អនមតគ្គាយំ ភិក្ខវេ សំសារោ បុព្វោកាដិ ន បញ្ញាយតិ អវិជ្ជានិវរណានំ សត្តានំ តណ្ហាសំយោជនានំ សន្ធាវតំ សំសរាតំ។
[ii] (a) Th. 445: ឧប្បជ្ជតេ សចេ កោធោ ឤវជ្ជ កកចូបនំ
ឈានដែលមានចំណែកនៃការអន់ថយ ការរឹងមាំ គុណវិសេស និងការដឹងច្បាស់
[xxix] Pts. II, 220 : សម្មាទិដ្ឋិយា កតមេ បញ្ច វិវេកា? វិក្ខម្ភនវិវេកោ តទង្ដវិវេកោ សមុច្ឆេទវិវេកោ បដិប្បស្សទ្ធិវិវេកោ និស្សរណវិវេកោ វិក្ខម្ភនវិវេកោ ច នីវរណាណំ បឋមជ្ឈានំ ភាវយតោ តទង្ដវិវេកោ ច ទិដ្ឋិគតានំ និព្វេធភាគិយំ សមាធឹ ភាវយតោ សមុច្ឆេទវិវេកោ ច លោកុត្ដរំ ខយគាមិមគ្គំ ភាវយតោ បដិបស្សទ្ធិវិវេកោ ច ផលក្ខណេ និស្សរណវិវេកោ ច និរោធោ និព្វានំ។
ការឤស្រ័យនៅរបស់អនាគារិក
[lxi] Cp. Th.1118: មុណ្ឌោ វិរូបោ អភិសាបមាគតោ កបាលហត្ថោ វ កុលេសុ ភិក្ខសុ      យុញ្ជស្សុ សត្ថុ វចនេ មហេសិនោ ឥតិស្សុ មំ ចិត្ត បុរេនិយុញ្ជសិ។
គាថាជាបទពាក្យ៧[8]
សិក្សាចេះដឹងសព្វធម៌ស               ជាគ្រឿងលំអព្រះកម្មដ្ឋាន។
បកិណ្ណកកថា
ឯវំ វណ្ណបដិភាគំ កលលំ សម្បវុច្ចតី តិ។
ទុក្ខនិរោធគាមិនីបដិបទាអរិយសច្ច:
[3] D. III, 216: តិស្សោ ទុក្ខតា : ទុក្ខទុក្ខតា សង្ខារទុក្ខតា វិបរិណាមទុក្ខតា (ការចាត់រៀងលំដាប់នៅទីនេះ មានភាពខុសគ្នា)
ចេតោបរិយញាណ
បុ        តើបុគ្គលណាហ្វឹកហាត់ចេតោបរិយញាណ? តើចេតោបរិយញាណចម្រើនបានដោយរបៀបណា?
ការឤស្រ័យនៅរបស់អនាគារិក
[xxii] ការរៀបលំដាប់របស់ពាក្យ មានការខុសគ្នាពី D. III. 229: ចត្តារិ អធិដ្ឋានានិ។ បញ្ញាអធិដ្ឋានំ សច្ចាធិដ្ឋានំ ចាគាធិដ្ឋានំ ឧបសមាធិដ្ឋានំ។
ធាតុ៤
បុ        តើយោគីគួរកំណត់មហាភូត៤ “ដោយលក្ខណ:ជាលម្អិតផង់(ចុណ្ណភាគ)” យ៉ាងដូចម្ដេច?
គុណសម្បត្ដិរបស់កល្យាណមិត្ដ
វិ          បុគ្គលនោះសំដែងធម៌បានយ៉ាងល្អ និងជាអ្នកមានការបដិបត្ដិ២យ៉ាងជាគ្រឿងសំគាល់គឺ: ទីមួយ ចេះរស់ នៅជាមួយគ្នាដោយមានសេចក្តីសុខ និងទីពីរ មានការយោគយល់គ្នានិងមិននិយាយឤក្រក់ពីគ្នាទោវិញ ទៅមកឡើយ។
គាថាជាបទពាក្យ៧[8]
[8] ខ្ញុំតែងជាបទពាក្យ៧នេះ ដោយយកលំនាំតាមន័យពាក្យសម្រាយខាងលើ
ឧបាទាយរូប
ចក្ខុបសាទ
ទុក្ខនិរោធគាមិនីបដិបទាអរិយសច្ច:
វិ        សច្ច:មាន៤ គឺសច្ចវាចា សច្ចញាណ បរមត្ថសច្ច: និងអរិយសច្ច:។ បុគ្គលពោលពាក្យពិតនិងមិនពោល ពាក្យកុហក ហៅថាសច្ចវាចា។ ការពិនិត្យពិច័យនូវអ្វីដែលមិនពិតប្រាកដ ហៅថាសច្ចញាណ។ និព្វាន ជាបរមត្ថសច្ច:។ សច្ច:ដែលបដិបត្តិដោយព្រះអរិយ:ហៅថាអរិយសច្ច:។ ក្នុងទីនេះ អរិយសច្ច:គប្បីធ្វើឲ្យ បាន សម្រេច។ បណ្ឌិតគប្បីយល់អរិយសច្ច:“ដោយការវែកញែក” ដូច្នេះចុះ។
បកិណ្ណកកថា
[42]  ពិជតោ ឋានតោ បច្ចយតោ និស្សន្ទតោ Chinese, កិមិកុលតោ, chinese, កលាបតោ ជិគុច្ឆនតោ អសុភតោ និធានតោ អកតញ្ញុតោ សបរិយន្តតោ។
យតោ ខោ មេ អនុរុទ្ធា “វិចិកិច្ឆា ចិត្តស្ស ឧបក្កិលេសោ”តិ -...បេ... ឥតិ វិទិត្វា អតិនិជ្ឈាយិតត្តំ រូបានំ ចិត្តស្ស ឧបក្កិលេសោ បហីនោ អហោសិ។
សរុបចតុក្ក: ន័យទី៥
(b) M. II, 27: ឥធ ថបតិ ភិក្ខុសីលវា ហោតិ នោ ច សីលមយោ តំ ច ចេតោវិមុត្ដឹ បញ្ញាវិមុត្ដឹ យថាភូតំ បជានាតិ យត្ថស្ស តេ   កុសលសីលា អបរិសេសា និរុជ្ឈន្ដិ ។
ការឤស្រ័យនៅរបស់អនាគារិក
វិ        យោគីនោះឃើញបុគ្គលម្នាក់បន្ទាប់ពីស្វែងរកឤហារនឹងគ្រឿងផឹកបានហើយក៏អង្គុយចុះនៅពីមុខឤហារ និងគ្រឿងផឹកទាំងនោះ។ បុគ្គលនោះច្របាច់ឤហារដែលរឹងនោះឲ្យជ្រាយ លាយចូលគ្នានឹងទឹកជ្រលក់ យកដៃទៅច្របល់ដាក់ទៅក្នុងមាត់ហើយទំពាររក្សាទុកក្នុងមាត់ដោយបបូរមាត់ទាំងលើក្រោមទំពារលំអិត ដោយធ្មេញ គ្រលៀវត្រឡប់ទៅមកដោយអណ្ដាត ប្រមូលឲ្យជុំដោយទឹកមាត់។ វិការដ្ឋាននេះគួរឲ្យខ្ពើម រអើមនិងមិនគួរឲ្យមើលឡើយ គឺដូចជាកំអួតរបស់ឆ្កែអញ្ចឹង។ យោគីនោះចំរើនឤហារេបដិកូលសញ្ញា ដោយ “ការទំពារស៊ី” យ៉ាងនេះឯង។
មុទិតាភាវនា
សម្លឹងឃើញ ឬបានឮថាគុណសម្បត្ដិរបស់បុគ្គលម្នាក់បានទទួលការលើកតម្កើងីពីជនដទៃទៀត ហើយ បុគ្គលនោះរស់នៅយ៉ាងស្ងប់និងរីករាយ យោគីគប្បីគិតដូច្នេះថា៖ “សាធុ! សាធុ! សូមឲ្យបុគ្គល នោះមាន សេចក្ដីរីករាយអស់កាលដ៏យូរចុះ!”។
ឧបាទាយរូប
ឧបាទាយរូបដោយការឯកភាព
ទុក្ខនិរោធគាមិនីបដិបទាអរិយសច្ច:
នត្ថិ ខន្ធសមា ទុក្ខា        នត្ថិ សន្តិបរំ សុខំ។
វិធី៤យ៉ាងក្នុងការកំណត់តេជោធាតុ(ធាតុភ្លើង)
ដូច្នេះ កាលបើយោគីសម្លឹងកាយនេះដោយវិធី(ឤការ:)៤២យ៉ាងនេះហើយ (ក៏នឹងឃើញថា)គឺមានតែ ធាតុទាំងឡាយប៉ុណ្ណោះដែលសំដែងខ្លួនចេញមក គឺពុំមានសត្វ ពុំមានជីវ:ទេ។ យោគីកំណត់ធាតុទាំងឡាយ ដោយពិស្ដារ ដូច្នេះឯង។
បុព្វេនិវាសានុស្សតិញាណ
ចប់ បុព្វេនិវាសានុស្សតិញាណ
ទុក្ខនិរោធគាមិនីបដិបទាអរិយសច្ច:
សា ខោ បនេសា ភិក្ខវេ តណ្ហា កត្ថ ឧប្បជ្ផមានា ឧប្បជ្ផតិ កត្ថ និវិសមានា  និវិសតិ? យំ លោកេ បិយរូបំ សាតរូបំ ឯត្ថេសា តណ្ហា ឧប្បជ្ផមានា ឧប្បជ្ផតិ ឯត្ថ និវិសមានា និវិសតិ។
ឈានដែលមានចំណែកនៃការអន់ថយ ការរឹងមាំ គុណវិសេស និងការដឹងច្បាស់
តត្ថ កតមេ អកុសលា ធម្មា? កាមច្ឆន្ទោ វ្យាបាទោ ថីនមិទ្ធំ ឧទ្ធច្ចកុកុច្ចំ វិចិកិច្ឆា: ឥមេ វុច្ចន្ដិ អកុសលា ធម្មា។ សូមមើល បាសិ។ Vis. Mag. 141: វិវិច្ច អកុសលេហិ ធម្មេហិ តិ ឥមិនា បញ្ចន្នំ បិ នីវរណានំ អគហិតគ្គហណេន បន បថមេន កាមច្ឆន្ទស្ស ទុតិយេន សេសនីវរណានំ។
ការឤស្រ័យនៅរបស់អនាគារិក
[iii] (a) Dh. 339: ខន្ដិពលំ ពលាណីកំ
ទុក្ខនិរោធគាមិនីបដិបទាអរិយសច្ច:
[19] Cp. (a) M. I, 139-40 កថញ្ច ភិក្ខវេ ភិក្ខុ អរិយោ បន្នទ្ធជោ បន្នភារោ វិសំយុត្តោ ហោតិ? ឥធ ភិក្ខវេ ភិក្ខុនោ អស្មិមានោ បហីនោ ហោតិ ឧច្ឆិន្នមូលោ តាលវត្ថុកតោ អនភាវកតោ ឤយតឹ អនុប្បាទធម្មោ។ ឯវំ ខោ ភិក្ខវេ ភិក្ខុ អរិយោ បន្នទ្ធជោ បន្នភារោ វិសំយុត្តោ ហោតិ។
បដិច្ចសមុប្បាទឧបាយ
[66] S. II, 114: សេយ្យថាបិ ឤវុសោ ទ្វេ នឡកលាបិយោ អញ្ញមញ្ញំ និស្សាយ តិដ្ឋេយ្យុំ ឯវមេវ ខោ ឤវុសោ នាមរូបបច្ចយា វិញ្ញាណំ វិញ្ញាណបច្ចយា នាមរូបំ នាមរូបបច្ចយា សឡាយតនំ សឡាយតនបច្ចយា ផស្សោ......
និយាមមហាភូតរូប ៤
វិ         មហាភូតរូប៤គឺធាតុដី(បឋវីធាតុ) ធាតុទឹក(ឤបោធាតុ) ធាតុភ្លើង(តេជោធាតុ) និងធាតុខ្យល់(វាយោធាតុ)
គុណសម្បត្ដិរបស់កល្យាណមិត្ដ
“មានការអត់ធន់ចំពោះពាក្យសំដី” មានន័យថា បុគ្គលនោះដូចជាព្រះអរិយបុគ្គលដែលមានការយល់ ច្បាស់ មិនចេះធុញទ្រាន់នឹងការនិយាយស្ដីរបស់អ្នកណា មិននិយាយបញ្ចើចបញ្ចើ[6]……………….. ។នេះហៅ ថា “មានការអត់ធន់ចំពោះពាក្យសំដី”។
ចេតោបរិយញាណ
វិ        បុគ្គលដែលចូលកាន់ចតុត្ថជ្ឈាន ដោយមានឤលោកកសិណជាឤរម្មណ៍ ហើយបាននូវវសីក្នុងឈាននោះ ក៏បាន ទទួលនូវទិព្វចក្ខុ នឹងឤចធ្វើឲ្យកើតឡើងនូវញាណដែលឤចដឹងពីចិត្តរបស់អ្នកដទៃបាន។
បដិច្ចសមុប្បាទឧបាយ
[57] Cp. D. I, 54: សេយ្យថាបិ នាម សុត្តគុឡេ ខិត្តេ និព្វេឋិយមានមេវ បលេតិ
ទុក្ខនិរោធគាមិនីបដិបទាអរិយសច្ច:
[8] D. II, 311-313: 8  កតមញ្ច ភិក្ខវេ ទុក្ខនិរោធគាមិនីបដិបទា អរិយសច្ចំ ? អយមេវ អរិយោ អដ្ឋង្គិកោ មគ្គោ សេយ្យថីទំ សម្មាទិដ្ឋិ សម្មាសង្កប្បោ សម្មាវាចា សម្មាកម្មន្តោ សម្មាឤជីវោ សម្មាវាយាមោ សម្មាសតិ សម្មាសមាធិ។
(c) Netti.42: បញ្ចក្ខន្ធា ទុក្ខំ
ប្រភេទរបស់ចរិយា
ក្នុងទីនេះ ពាក្យថា“ចរិយា” បានដល់ចរិយាទាំង១៤ប្រការគឺ រាគចរិយា ទោសចរិយា មោហចរិយា សទ្ធាចរិយា ពុទ្ធិចរិយា វិតក្កចរិយា រាគទោសចរិយា រាគមោហចរិយា ទោសមោហចរិយា រាគទោសមោហចរិយា សទ្ធាពុទ្ធិចរិយា សទ្ធាវិតក្កចរិយា​ ពុទ្ធិវិតក្កចរិយា និង សទ្ធាពុទ្ធិវិតក្កចរិយា។
ឤហារេបដិកូលសញ្ញា
អ្វីគឺឤនិសង្សរបស់ឤហារេបដិកូលសញ្ញា? យោគីឤចទទួលបាននូវឤនិសង្ស៨យ៉ាងគឺ: យោគីដែល ចំរើនឤហារេបដិកូលសញ្ញា រមែងជាអ្នកដឹងនូវធម្មជាតិនៃដុំឤហារទាំងឡាយ យល់ច្បាស់នូវតណ្ហាទាំង៥យ៉ាង ដឹងច្បាស់នូវរូបខ័ន្ធ ដឹងច្បាស់នូវភាពមិនបរិសុទ្ធ។ យោគីនោះធ្វើឲ្យសតិបរិបូណ៌ក្នុងផ្នែកខាងក្នុងនៃរាងកាយ របស់ ខ្លួនបាន។ ចិត្តរបស់យោគីទ្រមចុះពីសេចក្តីប្រាថ្នាក្នុងរស[lvi] ឤស្រ័យនៅជាសុខ និងចូលដល់នូវអមតភាព។
បកិណ្ណកកថា
“សោ ខោ អហំ អនុរុទ្ធា “វិចិកិច្ឆា ចិត្តស្ស ឧបក្កិលេសោ”តិ ...បេ... ឥតិ វិទិត្វា អភិជប្បំ ចិត្តស្ស ឧបក្កិលេសំ បជហិំ “នានត្តសញ្ញា ចិត្តស្ស ឧបក្កិលេសោ”តិ - ឥតិ វិទិត្វា នានត្តសញ្ញំ ចិត្តស្ស ឧបក្កិលេសំ បជហិំ “អតិនិជ្ឈាយិតត្តំ រូបានំ ចិត្តស្ស ឧបក្កិលេសោ”តិ - ឥតិ វិទិត្វា អតិនិជ្ឈាយិតត្តំ រូបានំ ចិត្តស្ស ឧបក្កិលេសំ បជហិំ។
បដិច្ចសមុប្បាទឧបាយ
អនត្តនិ ច អត្តា តិ អសុភេ សុភសញ្ញិនោ
បកិណ្ណកកថា
យេនិច្ឆកំ គច្ឆតិ គោចរាយ។
បឋមជ្ឈាន
បទដែលថា “ចូលទៅដល់បឋមជ្ឈាន ហើយបាននូវការតាំងមាំ”(ឈានំ ឧបសម្បជ្ផ វិហរតិ) គឺពេល ដែលសំរេចឈានហើយ ពេលដែលមានផស្ស:នឹងឈានហើយ ពេលបានធ្វើឈានឲ្យជាក់ច្បាស់ហើយ យោគីក៏ ស្ថិតនៅ។
ការឤស្រ័យនៅរបស់អនាគារិក
(b) Sv. III, 982: អវិហឹង្សា តិ ករុណា ករុណាបុព្វភាគោបិ។ វុត្តំ បិ ចេតំ: តត្ថ កតមា អវិហឹង្សា? យា សត្តេសុ ករុណា ករុណាយនា ករុណាយិតត្តំ ករុណាចេតោវិមុត្តិ អយំ វុច្ចតិ អវិហឹង្សា តិ។
(c) Dh. 300: យេសំ ទិវា ច រត្តោ ច អហឹង្សាយ រតោ មនោ (=អហឹង្សាយ រតោ តិ សោ ករុណាសហគតេន ចេតសា ឯកំ ទិសំ ផរិត្វា វិហរតីតិ ឯវំ វុត្តាយ ករុណាភាវនាយ រតោ—Dh.-a. III, 459)
[xxiv] Cp. (a) Pts. I, 128: ជរាយ អនុសហគតោ លោកសន្និវាសោតិ បស្សន្តានំ ពុទ្ធានំ ភគវន្តានំ សត្តេសុ មហាករុណា ឱក្កាមតិ......ព្យាទីហិ អភិភូតោ លោកសន្និវាសោតិ ......តណ្ហាយ ឧឌ្ឌិតោ លោកសន្និវាសោតិ .....
ឈានដែលមានចំណែកនៃការអន់ថយ ការរឹងមាំ គុណវិសេស និងការដឹងច្បាស់
[xxxix] និរុត្តិបដិសម្ភិទា
បកិណ្ណកកថា
វិ        យោគីបំពេញមេត្ដា ព្រោះហេតុនោះទើបលោកដឹងនូវសេចក្តីលំបាករបស់រូបធាតុ។ ប្រការនោះ យ៉ាង ដូចម្តេចទៅ? គឺយោគីនោះ កាលបើឃើញនូវសេចក្តីទុក្ខរបស់សត្វទាំងឡាយ ក៏ផ្សាយនូវមេត្ដាដោយ ឤស្រ័យហេតុដែលជារូប។ បន្ទាប់ពីនោះ យោគីនោះក៏ដឹងច្បាស់នូវសេចក្តីលំបាករបស់រូបធាតុ។ យោគី នោះធ្វើការគិតឲ្យកើតឡើងដើម្បីពិចារណាពីការលះបង់នូវរូបនិងឤកាស និងចូលដល់អប្បនាឈាន ក្នុង ឤកាសានញ្ចាយតន:ដោយមិនលំបាក ព្រោះឤស្រ័យដោយឈាននោះ។ ព្រោះហេតុនោះទើប លោកពោលថាករុណាជាទី១ក្នុងឤកាសានញ្ចាយតនឈាន[xxxiv] ។យោគីនោះឆ្លងផុតឤកាសានញ្ចាយតន: ព្រោះមុទិតា។
ឧបាទាយរូប
បុ        តើចក្ខុបសាទដូចម្តេច?
ធាតុ៤
វិ        យោគីនោះកំណត់បឋវីធាតុដែលស្ថិតនៅបន្ទាប់ពីឤកាសបរមានុ(ចុណ្ណភាគដ៏ល្អិតនៃឤកាស)។ បឋវីធាតុ នេះផ្សំឡើងជាមួយនឹងឤបោធាតុ ដូច្នេះហើយទើបវាមិនបែកខ្ចាត់ខ្ចាយ។ ឤស្រ័យដោយភាពធ្វើឲ្យ ពេញបរិបូណ៌របស់តេជោធាតុ ទើបបឋវីធាតុនេះមិនមានក្លិន។ ឤស្រ័យដោយការទ្រទ្រង់នៃវាយោធាតុ ទើបបឋវីធាតុនេះរមៀល។ យោគីគួរកំណត់យ៉ាងនេះចុះ។ ម៉្យាងទៀតបុរាណាចារ្យបានពោលទុកថា “បើ សិនជាត្រូវកិនឲ្យខ្ទេចរហូតទាល់តែទៅជាផង់ធូលីនោះ បឋវីធាតុដែលមាននៅក្នុងកាយរបស់មនុស្សមាន មាឌល្មមម្នាក់ មានចំនួនស្មើនឹង១កោកុ(Koku) និង២សូ(Sho)[xlvii]។ ហើយបើលាយជាមួយនឹងទឹក ក៏នឹងកើន ជា៦សូ និង៥គោ(go)[xlviii] ។ កាលបើបំពេញឲ្យបរិបូណ៌ដោយតេជោធាតុហើយ នឹងធ្វើឲ្យរំកិលទៅបាន ព្រោះខ្យល់”។ យោគីគួរកំណត់កាយដោយការជាលម្អិតផង់ យ៉ាងនេះចុះ។
ទុក្ខនិរោធគាមិនីបដិបទាអរិយសច្ច:
ដោយការរាយឈ្មោះ
បកិណ្ណកកថា
[43] Trichosanthes dioeca, or luffa acutangula or luffa petandra
[44] Nymphaea Coerulea(ឈូកខៀវ))
ធាតុ៤
បុ        យោគីគួរកំណត់ធាតុដោយ “ការពុំបែកចេញពីគ្នា” យ៉ាងដូចម្ដេច?
ទុក្ខនិរោធគាមិនីបដិបទាអរិយសច្ច:
បុ        តើអរិយសច្ច: “ដោយការរាយឈ្មោះ” ដូចម្តេច?
សរុបចតុក្ក: ន័យទី៥
[x] Cp.M.II, 27: ឥធ ថបតិ ភិក្ខុ អនុប្បន្នានំ បាបកានំ អកុសលានំ ធម្មានំ អនុប្បាទាយ ឆន្ទំ ជនេតិ វាយមតិ វិរិយំ ឤរភតិ ចិត្ដំ បគ្គណ្ហាតិ បទហតិ ឧបន្នានំ អកុសលានំ ធម្មានំ បហានាយ -បេ- អនុប្បន្នានំ អកុសលានំ ធម្មានំ ឧប្បាទាយ ឧប្បន្នានំ កុសលានំ ធម្មានំ ឋិតិយា អសម្មោសាយ ភិយ្យោភាវាយ វេបុល្លាយ ភាវនាយ បារិបូរិយា ឆន្ទំ ជនេតិ វាយមតិ វិរិយំ ឤរភតិ ចិត្ដំ បគ្គណ្ហាតិ បទហតិ ឯវំ បដិបន្នោ ខោ ថបតិ កុសលានំ សីលានំ និរោធាយ បដិបន្នោហោតិ។
កិច្ចរបស់អ្នកដែលទើបនឹងចាប់ផ្ដើមសិក្សា
បុគ្គលនោះនឹងមិនរីកចំរើនក្នុងពន្លឺនៃបញ្ញាឡើយ។
វិធី៤យ៉ាងក្នុងការកំណត់តេជោធាតុ(ធាតុភ្លើង)
ម៉្យាងទៀតបុរាណាចារ្យបានពោលទុកថា យោគីគួរកំណត់ធាតុ៤ដោយវិធី១០យ៉ាងគឺ ដោយអត្ថន័យ របស់ពាក្យ, ដោយឤរម្មណ៍[xli], ដោយខ័ន្ធ[xlii], ដោយលក្ខណ:ជាលម្អិតផង់, ដោយភាពមិនញែកចេញពីគ្នា, ដោយ បច្ច័យ, ដោយលក្ខណ:, ដោយភាពស្រដៀងគ្នានឹងមិនស្រដៀងគ្នា, ដោយភាពដូចគ្នានិងមិនដូចគ្នា, និងដោយ លក្ខណ:ជារូបឤយ៉ង[xliii]។
និយាមមហាភូតរូប ៤
បុ        តើតេជោធាតុដូចម្តេច?
ឤហារេបដិកូលសញ្ញា
វិ        យោគីនោះសម្លឹងឃើញថា សត្វទាំងឡាយជួបនូវការលំបាកក្នុងការស្វែងរកគ្រឿងផឹក និងឤហារ។ សត្វ ទាំងនោះធ្វើនូវកម្មឤក្រក់ដ៏ច្រើនដូចជាការសម្លាប់ និងលួចលាក់យកកាលបើត្រូវការឤហារ។ យោគី នោះឃើញទៀតថា សត្វទាំងនោះបានទទួលទុក្ខក្នុងរូបភាពផ្សេងៗ និងត្រូវគេសម្លាប់ ឬក៏អស់ឥស្សរ ភាព។ យោគីឃើញម៉្យាងទៀតថា សត្វដូចបានពោលមកនេះ ធ្វើកម្មឤក្រក់ផ្សេងៗដូចជាការពុះពារស្វែង រកឤហារ ការបោកប្រាស់ និងការក្លែងធ្វើជាមនុស្សឧស្សាហ៍។ សត្វទាំងអស់នេះធ្វើអំពើឤក្រក់ដោយ ប្រការយ៉ាងនេះឯង។ កាលបើសម្លឹងឃើញឤហារដោយប្រការយ៉ាងនេះហើយ យោគីនោះក៏ធ្វើឲ្យកើត ឡើងនូវ សភាពមិនចូលចិត្តដោយការគិតថា៖ “លាមកនិងទឹកមូត្រដែលជារបស់មិនស្អាត ជាផលបានមក ពីឤហារ និង គ្រឿងផឹក[lviii]”។
ទុក្ខនិរោធគាមិនីបដិបទាអរិយសច្ច:
e)       និស្សរណំ ហេតំ ឤវុសោ សព្វនិមិត្តានំ យទិទំ អនិមិត្តា ចេតោវិមុត្តិ...
បដិច្ចសមុប្បាទឧបាយ
[67] Cp. Vbh.-a. 180: ទុក្ខី សុខំ បត្ថយតិ សុខី ភិយយោបិ ឥច្ឆតិ
ទុក្ខនិរោធគាមិនីបដិបទាអរិយសច្ច:
(b) Th. 604,656:           បរិចិន្នោ មយា សត្ថា     កតំ ពុទ្ធស្ស សាសនំ
វិធី៤យ៉ាងក្នុងការកំណត់តេជោធាតុ(ធាតុភ្លើង)
លោកនេះមានភ្លើងដុតបំផ្លាញដែលនឹងឆេះជាអណ្ដាតភ្លើងដ៏ធំមហិមា បាញ់ឡើងទៅដល់ព្រហ្មលោកអស់រយ:ពេល៧ថ្ងៃ”។
ទុក្ខនិរោធគាមិនីបដិបទាអរិយសច្ច:
(c) Dh. 402; Sn. 626:    យោ ទុក្ខស្ស បជានាតិ   ឥធេវ ខយំ អត្តនោ
បដិច្ចសមុប្បាទឧបាយ
[58] Cp. Compendium of philosophy, 30 for mango simile
វិធី៤យ៉ាងក្នុងការកំណត់តេជោធាតុ(ធាតុភ្លើង)
បុ        តើមហាភូតដែលពុំពិតនោះ តែប្រាកដឡើងដូចជាពិតនោះ យ៉ាងដូចម្ដេចទៅ?
ការឤស្រ័យនៅរបស់អនាគារិក
ម៉្យាងទៀត យោគីគប្បីសម្លឹងឃើញការបដិបត្ដិរបស់អនាគារិកយ៉ាងដូច្នេះ៖ កាលបើអនាគារិកនោះត្រូវ ទៅបិណ្ឌបាត្រ[lxii]លោកត្រូវដើរកាត់ទីកន្លែងដែលមានសេះនិងសត្វផ្សេងៗទៀតដែលកាចសាហាវឤស្រ័យនៅរួមគ្នា និងជាកន្លែងដែលសុនខនិងជ្រូកឤស្រ័យនៅ។ លោកត្រូវដើរកាត់កន្លែងដែលជនឤក្រក់ឤស្រ័យនៅ ត្រូវដើរ កាត់ភក់ជ្រាំឬវត្ថុស្មោកគ្រោកនាកន្លែងដែលមិនស្អាត។ លោកត្រូវឈរនៅមាត់ទ្វារផ្ទះរបស់បុគ្គលដទៃយ៉ាងស្ងប់ ស្ងាត់មួយរយ:។ លោកត្រូវបិទបាំងរាងកាយដោយកំណាត់សំពត់។ មួយទៀតលោកមានការសង្ស័យក្នុងការ ទទួលបិណ្ឌបាត្រ ។ យោគីគប្បីគិតថា៖“ឤហាររបស់បុរសនេះដូចជាឤហាររបស់សុនខអញ្ចឹង” ហើយធ្វើឲ្យការ គិតចំពោះឤហារថាជាវត្ថុដែលមិនគួរឲ្យចូលចិត្ដ ឲ្យកើតឡើងដូច្នេះថា៖ “ការស្វែងរកឤហារនេះជាការគួរឲ្យស្អប់ ខ្ពើមជាទីបំផុត តើឤត្មាអញនឹងបរិភោគឤហារនេះបានយ៉ាងដូចម្តេចទៅហ្ន៎? ដូច្នេះ ឤត្មាអញគ្រាន់តែសុំឲ្យតែ បានពីបុគ្គលដទៃតែប៉ុណ្ណោះ”។ យោគីចំរើនឤហារេបដិកូលសញ្ញា ដោយការស្វែងរកឤហារនោះ យ៉ាងនេះឯង។
ប្រភេទរបស់ចរិយា
ម៉្យាងទៀត ចរិយាដទៃក្រៅពីនេះនៅមានទៀត ដូចជាតណ្ហាចរិយា ទិដ្ឋិចរិយា និង មាន:ចរិយា ជា ដើម។ ចំពោះលោភ:និងចរិយាដែលនៅសល់ពីនោះ មានអត្ថន័យមិនខុសពីចរិយាដែលពោលពីខាងលើនោះ ទេ[i]។
បកិណ្ណកកថា
“សោ ខោ អហំ អនុរុទ្ធា អប្បមត្តោ ឤតាបី បហិតត្តោ វិហរន្តោ ឱភាសញ្ហិ ខោ សញ្ជានាមិ ន ច រូបានិ បស្សាមិ; រូបានិ ហិ ខោ បស្សាមិ ន ច ឱភាសំ សញ្ជានាមិ  កេវលម្បិ រត្តិំ កេវលម្បិ ទិវំ កេវលម្បិ រត្តិន្ទិវំ ...បេ...យស្មិំ បនាហំ សមយេ ឱភាសនិមិត្តំ អមនសិករិត្វា រូបនិមិត្តំ មនសិ ករោមិ រូបានិ ហិ ខោ តស្មិំ សមយេ បស្សាមិ ន ច ឱភាសំ សញ្ជានាមិ  កេវលម្បិ រត្តិំ កេវលម្បិ ទិវំ កេវលម្បិ រត្តិន្ទិវន្តិ។
សរុបចតុក្ក: ន័យទី៥
បិណ្ឌបាតេ ច សម្បន្នេ អម្ពេ ឤមលកានិ ច។
បកិណ្ណកកថា
វិ        យោគីនោះ កាលបើបំពេញមុទិតា ក៏ពិចារណានូវវិញ្ញាណដែលពុំមានដែនកំណត់ និងមិនប្រកាន់ខ្ជាប់ លើ វត្ថុណាទេ។ តើពិចារណាយ៉ាងដូចម្ដេចទៅ? ព្រោះតាមរយ:មុទិតានេះឯងទើបយោគីបានដល់ អប្បនាឈាន ដោយពិចារណាសត្វទាំងឡាយក្នុងវិញ្ញាណញ្ចាយតន:ដែលមិនមានការប្រកាន់ខ្ជាប់។ បន្ទាប់មក ដោយការមិនប្រកាន់ខ្ជាប់ យោគីនោះក៏កំណត់នូវឤរម្មណ៍នៃវិញ្ញាណដែលពុំមានទីបំផុត។ កាលបើរួចផុត ពីរូប និងប្រកាន់យកឤកាស(ជាឤរម្មណ៍)ហើយ យោគីនោះក៏ពិចារណាវិញ្ញាណ ដែល ពុំមានទីបំផុត និង ព្រោះពិចារណានូវឤរម្មណ៍ច្រើនយ៉ាងដូច្នេះ ទើបយោគីបានដល់នូវអប្បនាឈាន ដោយពុំលំបាក។ ព្រោះហេតុនេះ ទើបក្នុងវិញ្ញាណញ្ចាយតនឈាន មុទិតាជាទី១[xxxv]។
ការឤស្រ័យនៅរបស់អនាគារិក
យោគីចំរើនឤហារេបដិកូលសញ្ញាឲ្យកើតឡើងដោយវិធីទាំងឡាយនេះ ដោយសកម្មភាពទាំងឡាយ នេះ ឯង។ ដោយការមិនចូលចិត្ដ ចិត្ដរបស់យោគីនោះក៏មានឥស្សរ:និងមិនមានការរវើរវាយ។ កាលបើចិត្ដមិន រវើរវាយ ហើយ យោគីក៏កំចាត់នូវនីវរណ:ទាំងឡាយបាន ធ្វើឲ្យអង្គឈានកើតឡើង និងឤស្រ័យនៅក្នុងឧបចារឈាន។
ទុក្ខនិរោធគាមិនីបដិបទាអរិយសច្ច:
ហត្ថេហិ ច បាទេហិ ច វាយាមោតិ ខោ ភិក្ខវេ វិរិយារម្ភស្សេតំ អធិវចនំ។
បកិណ្ណកកថា
[xi] មរណសតិយា
[xii] សង្ឃារាម (transliteration) [i] Ibid.