cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
គម្ពីរវិមុត្តិមគ្គ
បដិច្ចសមុប្បាទឧបាយ
[3] Cp. (a) Vis. Mag. 444 ចក្ខុសោតំ ឃានំ ជិវ្ហា កាយោ រូបំ សទ្ទោ គន្ធោ រសោ ឥត្ថិន្ទ្រិយំ បុរិសិន្ទ្រិយំ ជីវិតិន្ទ្រិយំ ហទយវត្ថុ កាយវិញ្ញត្តិ វចីវិញ្ញត្តិ ឤកាសធាតុ រូបស្ស លហុតា រូបស្ស មុទុតា រូបុស្ស កម្មញ្ញតា រូបស្ស ឧបចយោ រូបស្ស សន្តតិ រូបស្ស ជរតា រូបស្ស អនិច្ចតា កពឡិង្ការោ ឤហារោ។
បកិណ្ណកកថា
[54] D. I, 156: ឥធ មហាលិ ភិក្ខុ តិណ្ណំ សំយោជនានំ (សក្កាយទិដ្ឋី វិចិកិច្ឆា សីលព្វតបរាមាស) បរិក្ខាយា សតាបន្នោ ហោតិ។.
[51] Vitality
បដិច្ចសមុប្បាទឧបាយ
ក្នុងទីនេះ អវិជ្ជា សង្ខារ ផស្ស: តណ្ហា ឧបាទាន និងភព សង្គ្រោះចូលក្នុងសង្ខារខន្ធ។ វិញ្ញាណសង្គ្រោះ ចូលក្នុងវិញ្ញាណខន្ធ។ នាមរូបសង្គ្រោះចូលក្នុងខន្ធ៤។ សឡាយតន:សង្គ្រោះចូលក្នុងខន្ធ២។ វេទនាសង្គ្រោះចូល ក្នុងវេទនាខន្ធ។ ជាតិ ជរានិងមរណ: សង្គ្រោះចូលក្នុងរូបខន្ធនិងសង្ខារខន្ធ។ អវិជ្ជា សង្ខារ ផស្ស: វេទនា តណ្ហា ឧបាទាន ភព ជាតិ និងជរាមរណ: សង្គ្រោះចូលក្នុងធម្មាយតន:។ វិញ្ញាណសង្គ្រោះចូលក្នុងមនាយតន:។ នាមរូប សង្គ្រោះចូលក្នុងឤយតន:ខាងក្នុង៥។ ឤយតន:ទាំង៦សង្គ្រោះចូលក្នុងឤយតន:ខាងក្នុង៦។ អវិជ្ជា សង្ខារ ផស្ស: វេទនា តណ្ហា ឧបាទាន ភព ជាតិ និងជរាមរណ: សង្គ្រោះចូលក្នុងធម្មធាតុ។ វិញ្ញាណសង្គ្រោះចូលក្នុង មនោ វិញ្ញាណធាតុ។ នាមរូបសង្គ្រោះចូលក្នុងធាតុ៥។ ឤយតន:៦សង្គ្រោះចូលក្នុងសច្ច:ដែលមានអង្គ១២។ អវិជ្ជា តណ្ហា និងឧបាទាន សង្គ្រោះចូលក្នុងសច្ច:ដែលមានអង្គ១០។ សភាវធម៌៩ទៀតសង្គ្រោះចូលក្នុងទុក្ខសច្ច:។ អង្គបដិច្ច សមុប្បាទដែលជាលោកុត្តរ:សង្គ្រោះចូលក្នុងមគ្គសច្ច:។ ការរលត់ទៅនៃបដិច្ចសមុប្បាទសង្គ្រោះចូល ក្នុងនិរោធ សច្ច:។ បុគ្គលគប្បីយល់ពីបដិច្ចសមុប្បាទដោយការសង្គ្រោះដូច្នេះចុះ។ ដោយវិធីទាំងនេះ បុគ្គលគប្បី យល់ពីរឿង បដិច្ចសមុប្បាទបាន។ នេះហៅថា“បដិច្ចសមុប្បាទឧបាយ”។
បកិណ្ណកកថា
[52] ក្នុងទីនេះរៀបរាប់បានតែ៤ប៉ុណ្ណោះ
បដិច្ចសមុប្បាទឧបាយ
698. អរូបេបិ បនេតស្ស មិទ្ធស្ស ឧប្បត្តិបាឋតោ និដ្ឋមេត្ថាវគន្តព្វំ ន តំ រូបន្តិ វិញ្ញុនា។
ក្នុងទីនេះ អវិជ្ជាគឺសេចក្តីមិនដឹងក្នុងអរិសច្ច:៤។ សង្ខារគឺកាយកម្ម វចីកម្ម និងមនោកម្ម។ វិញ្ញាណ គឺ បដិសន្ធិវិញ្ញាណ។ នាមរូបគឺចេតសិកដែលកើតរួមជាមួយសន្តតិនៃចិត្ត(ការកើតជាបន្តនៃចិត្ត) និងកលល:។ សឡាយតន:បានដល់ឤយតន:ខាងក្នុង៦។ ផស្ស:បានដល់ក្រុមនៃផស្ស:៦។ វេទនាបានដល់ក្រុមវេទនា៦។ តណ្ហាបានដល់ក្រុមនៃតណ្ហា៦។ ឧបាទានបានដល់ឧបាទាន៤ ។ ភពបានដល់កាមភព រូបភព និងអរូបភព ដែល ជាកន្លែងប្រកបកម្ម។ ជាតិបានដល់ការកើតឡើងនៃខន្ធទាំងឡាយក្នុងភព។ ជរាបានដល់សភាពចាស់នៃខន្ធទាំង ឡាយ។ មរណ:បានដល់ការបាក់បែកនៃខន្ធ។
ទិព្វចក្ខុ
ទិព្វចក្ខុប្រព្រឹត្តទៅក្នុងឤរម្មណ៍៥ជំពូក គឺឤរម្មណ៍ដែលមានកំណត់ឤរម្មណ៍បច្ចុប្បន្ន ឤរម្មណ៍ ខាងក្នុងឤរម្មណ៍ ខាងក្រៅ និងឤរម្មណ៍ទាំងក្នុងទាំងក្រៅ [xxxvi]។     មានញាណ៤យ៉ាងដែលកើតចេញពីទិព្វចក្ខុគឺ ១-ញាណ ដឹងពីអនាគត (អនាគតំសញាណ) ២-ញាណដឹងអំពីកម្មដែលបុគ្គលម្នាក់ៗបានសាបព្រួស (កម្មស្សកតា ញាណ)  ៣-ញាណដឹងពីការស្លាប់ ទៅរបស់សត្វទាំងឡាយ ដែលប្រព្រឹត្តទៅដោយកម្មដែលម្នាក់ៗបានកសាង (យថាកម្មូបគញាណ) និង៤-ញាណដឹងអំពីផល របស់កម្ម[xxxvii](កម្មវិបាកញាណ)។ ឤស្រ័យដោយអនាគតំសញាណ យោគីរមែងឃើញការកើតឡើងរបស់រូបនាអនាគតកាល[xxxviii]។ ឤស្រ័យដោយកម្មស្សកតាញាណ យោគីរមែង ដឹងអំពីកម្មដែលអ្នកដទៃបានធ្វើ ដោយដឹងថាបុគ្គលនោះៗនឹង ទៅកាន់លោកនេះៗឬលោកនោះៗ[xxxix]។ ឤស្រ័យ ដោយយថាកម្មូបគញាណ យោគីរមែងឃើញឋាន:ដែលសត្វទាំងឡាយ នឹងទៅកើត ហើយដឹងថាបុគ្គលនោះៗ នឹងទៅកើតនៅក្នុងឋាន:នោះៗ ព្រោះឤស្រ័យដោយកម្មនេះៗ[xl]។ ឤស្រ័យដោយ កម្មវិបាកញាណ យោគីដឹង នូវកាលដែលលោកមក ដល់ទីនេះ យោគីដឹងនូវភាវ:ដែលខ្លួនលោកនឹងចូលដល់កន្លែងនោះ យោគីដឹងពីកិលេស ដែលជាហេតុនាំឲ្យខ្លួនមកកើតនៅកន្លែងនេះ យោគីដឹងពីឧបាយដែលនាំមកកាន់កន្លែងនេះ យោគី ដឹងថាកម្ម នោះៗនឹងទុំជោរ។ យោគីដឹងថា កម្មនោះៗនៅមិនទាន់ទុំជោរទេ។ យោគីដឹងថាកម្មនោះៗនឹងឲ្យផលច្រើនប៉ុ់ណ្ណា ហើយលោកដឹងថាកម្មនោះៗ នឹងឲ្យផលតិចប៉ុណ្ណាៗ[xli]។ ព្រះសាវ័កដែលជាអ្នកបាននូវវិមុត្តិ ឤចឃើញបាន លោកធាតុចំនួនមួយពាន់ ព្រះបច្ចេកពុទ្ធរមែងឃើញច្រើនជាងព្រះសាវ័ក តែការឃើញរបស់ព្រះតថាគត មិនមានទីកំណត់ទេ។
ការបន្ធូរបន្ថយក្នុងការសមាទានធុតង្គ
បុ             អ្វីគឺការប្រៀនប្រដៅដែលពោលដល់ការបន្ធូរបន្ថយក្នុងការសមាទានសបទានចារិកង្គធុតង្គ?
បដិច្ចសមុប្បាទឧបាយ
[19] (a) Ibid. v. 747: អភាវគព្ភសេយ្យានំ អណ្ឌជានញ្ច វីសតិ ភវន្តិ បន រូបានិ កាយវត្ថុវសេន តុ។
ឤយតនឧបាយ
ព្រះរាជាដែលផ្ទំលក់គឺជាភវង្គ:។ អ្នកថែសួនរបស់ព្រះរាជាដែលយកស្វាយមកនិងបានគោះទ្វារ គឺជា ផស្ស:របស់រូបារម្មណ៍នៅឯចក្ខុទ្វារ។ ការតើនឡើងពីបន្ទំរបស់ព្រះរាជាព្រោះការគោះទ្វារ និងបញ្ជារបស់ព្រះរាជា ដែលឲ្យបើកទ្វារ គឺជារំញោចរបស់ភវង្គ:។ ភាសាកាយវិការរបស់ទាសីក្នុងការសុំឲ្យអ្នកយាមទ្វារបើកទ្វារ គឺជា ឤវជ្ជន:។ ការបើកទ្វាររបស់អ្នកយាមតម្លង់និងការមើលឃើញផ្លែស្វាយ គឺជាចក្ខុវិញ្ញាណ។ ការដែលព្រះរាជាទ្រង់ ចាប់កាំបិតនិងការដែលនាងទាសីប្រគល់ផ្លែស្វាយទៅឲ្យសេនាបតី គឺជាសម្បដិច្ឆន:។ ការដែលសេនាបតីថ្វាយផ្លែ ស្វាយដល់ព្រះមហេសី គឺជាសន្តីរណ:។ ការលាង ការញែក និងការដាក់ផ្លែស្វាយទៅក្នុងចាន ហើយនិងការថ្វាយ ផ្លែស្វាយនោះដល់ព្រះរាជា គឺជាវោដ្ឋព្វន:។ ការដែលព្រះរាជាទ្រង់សោយផ្លែស្វាយ គឺជាជវន:។ ការដែលព្រះ រាជា ទ្រង់ពណ៌នាពីគុណនិងទោសរបស់ផ្លែស្វាយ គឺជាតទាលម្ភន:។ ហើយការផ្ទំរបស់ព្រះរាជាម្តងទៀត គឺជា ការធ្លាក់ ចុះទៅក្នុងភវង្គ[58]។
បារមី១០
ព្រះពោធិសត្វនិងព្រះមហាសត្វទាំងឡាយ លោកផ្សាយមេត្ដាចំពោះសព្វសត្វទាំងអស់។ ដើម្បីជា ប្រយោជន៍ដល់សព្វសត្វ ព្រះអង្គប្រកាន់យកនូវសេចក្ដីអត់ធន់និងមិនប្រកាន់យកនូវសេចក្ដីក្រោធទេ កាលបើ បុគ្គលដទៃតិះដៀលឬស្អប់ព្រះអង្គ។ ព្រះពោធិសត្វនិងព្រះមហាសត្វទាំងនោះ បំពេញបារមីនៃសេចក្ដីអត់ធន់ (ខន្ដីបារមី) យ៉ាងនេះ។
សញ្ញាខន្ធ
វិ        បើនិយាយដោយលក្ខណ: សញ្ញាមានតែមួយទេ ព្រោះមានតែចិត្តប៉ុណ្ណោះដែលចាប់ដឹងនូវឤរម្មណ៍។ បើ និយាយដោយធម៌ជំពូកខ្មៅនិងជំពូកស សញ្ញាមាន២គឺ សញ្ញាវិបល្លាសនិងសញ្ញាអវិបល្លាស។ បើ និយាយ ដោយអកុសល សញ្ញាមាន៣គឺ រាគសញ្ញា ព្យាបាទសញ្ញា និងវិហិង្សាសញ្ញា។ បើនិយាយ ដោយកុសល សញ្ញាមាន៣គឺ នេក្ខម្មសញ្ញា អព្យាបាទសញ្ញា និងអវិហិង្សាសញ្ញា[28]។ បើនិយាយដោយ ការមិនដឹងអំពី ធម្មជាតិសំខាន់របស់ឤយតន: សញ្ញាមាន៤គឺ សញ្ញាដែលឃើញវត្ថុមិនស្អាតថាជាស្អាត សញ្ញាដែល ឃើញទុក្ខថាជាសុខ សញ្ញាដែលឃើញមិនទៀងថាជាទៀង និងសញ្ញាដែលយល់ថាជាខ្លួន នៅក្នុងវត្ថុដែល មិនមែនខ្លួន។ បើនិយាយដោយការដឹងអំពីធម្មជាតិសំខាន់របស់ឤយតន: សញ្ញាមាន៤ គឺ អសុភសញ្ញា ទុក្ខសញ្ញា អនិច្ចសញ្ញា និងអនត្តសញ្ញា[29] ។ បើនិយាយតាមព្រះវិន័យ សញ្ញាមាន៥គឺ សញ្ញាដែលឃើញវត្ថុ មិនស្អាតថាជាស្អាត; សញ្ញាដែលឃើញវត្ថុមិនស្អាតថាជាវត្ថុមិនស្អាត; សញ្ញាដែល ឃើញវត្ថុស្អាតថាជា ស្អាត; និងសញ្ញាដែលជាវិចិកិច្ឆា[30] ។ បើនិយាយដោយឤរម្មណ៍ សញ្ញាមាន៦គឺ រូបសញ្ញា សទ្ទសញ្ញា គន្ធ សញ្ញា រសសញ្ញា ផោដ្ឋព្វសញ្ញា និងធម្មសញ្ញា[31] ។ បើនិយាយដោយទ្វារ សញ្ញា មាន៧គឺ ចក្ខុសម្ជស្សជា សញ្ញា សោតសម្ជស្សជាសញ្ញា ឃានសម្ជស្សជាសញ្ញា ជិវ្ហាសម្ជស្សជា សញ្ញា កាយសម្ជស្សជាសញ្ញា មនោ សម្ជស្សជាសញ្ញា និងមនោវិញ្ញាណសម្ជស្សជាសញ្ញា។ បុគ្គលគប្បី ឈ្វេងយល់ពីសញ្ញាដែលមានច្រើន ប្រភេទនេះ ដូច្នេះចុះ។ នេះហៅថា“សញ្ញាខន្ធ” [32]។
បដិច្ចសមុប្បាទឧបាយ
វិ        គឺមានសេចក្តីឧបមាដូចជាផែនដី ហិម: ភ្នំ សមុទ្រ ព្រះឤទិត្យ និងព្រះច័ន្ទ។
សង្ខារខន្ធ
បុ        តើអ្វីគឺ “សង្ខារខន្ធ”?
បារមី១០
ព្រះពោធិសត្វនិងព្រះមហាសត្វទាំងឡាយ លោកផ្សាយមេត្ដាចំពោះសព្វសត្វទាំងអស់។ ដើម្បីជា ប្រយោជន៍ដល់សព្វសត្វ ព្រះអង្គនិយាយតែពាក្យពិត ឤស្រ័យនៅក្នុងការពិត និងរក្សាការពិត។ ព្រះពោធិសត្វ និងព្រះមហាសត្វទាំងនោះ បំពេញបារមីនៃការពិត(សច្ចបារមី) យ៉ាងនេះ។
បដិច្ចសមុប្បាទឧបាយ
ការយល់“ដោយសង្គ្រោះ”
(c) Petka.105: តថា ហិ បុរិមា កោដិ ន បញ្ញាយតិ តត្ថ អវិជ្ជានុសយោ អវិជ្ជាបរិយុដ្ឋានស្ស ហេតុ បុរិមា ហេតុ បច្ឆា បច្ចយោ សា បិ អវិជ្ជា សង្ខារានំ បច្ចយោ។
[4] មិទ្ធរូបំ (a) cP. Vis. Mag, 450 អដ្ឋកថាយំ បន ពលរូបំ ...រោគរូបំ ឯកច្ចានំ មតេន មិទ្ធរូបន្តិ ឯវំ អញ្ញានិ បិ រូបានិ ឤហរិត្វា អទ្ធា មុនីសិ សម្ពុទ្ធោ នត្ថិ  នីវរណា តវា តិ ឤទីនិ វត្វា មិទ្ធរូបំ តាវ នត្ថិ យេវា តិ បដិក្ខិត្តំ (ឯកច្ចានន្តិ អភយគិរិវាសីនំ -Pm., 455, Dhammananda Thera’s Ed.) ដែរ។)
[1] Dhs. 124, para. 584: តត្ថ កតមំ សព្វំ រូបំ ? ចត្តារោ ច មហាភូតា ចតុន្នញ្ច មហាភូតានំ ឧបាទាយ រូបំ; ឥទំ វុច្ចតិ សព្វំ រូបំ។
[34] S.V, 347: សប្បុរិសសំសេវោ ហិ ភន្តេ សោតាបត្តិអង្គំ សទ្ធម្មសវនំ សោតាបត្តិអង្គំ យោនិសោមនសិការោ សោតាបត្តិអង្គំ ធម្មានុធម្មបដិបត្តិ សោតាបត្តិ អង្គន្តិ។
[14] Abhms. Ch. VI, 10: ចតុសមុដ្ឋានរូបាកលាបសន្តតិ កាមលោកេ ទីបជាលា វិយ នទិ សោតោ វិយ
[15] ន័យត្រង់នេះ ច្បាប់ភាសាអង់គ្លេសថាមិនច្បាស់លាស់ទេ (This line is unintelligible)
ធាតុ៤
វិ        បឋវីធាតុនិងឤបោធាតុ ស្រដៀងគ្នាព្រោះភាពដែលឤចថ្លឹងបាន(មានទំងន់)។ តេជោធាតុនិងវាយោធាតុ ស្រដៀងគ្នាព្រោះភាពជាស្រាល។ ឤបោធាតុនិងតេជោធាតុមិនស្រដៀងគ្នា ព្រោះឤបោធាតុឤចកំចាត់ ភាពស្ងួតរបស់តេជោធាតុបាន ហេតុនេះទើបធាតុទាំងនេះមិនស្រដៀងគ្នា។ បឋវីធាតុនិងវាយោធាតុ មិន ស្រដៀងគ្នាព្រោះតែភាពពឹងពាក់គ្នាទៅវិញទៅមក។ បឋវីធាតុរារាំងការចេញទៅរបស់វាយោធាតុ ឯ វាយោ ធាតុក៏ឤចបំផ្លាញបឋវីធាតុបាន ព្រោះហេតុនោះទើបធាតុទាំងនេះមិនដូចគ្នា។ ម៉្យាងទៀតធាតុ ទាំង៤ ឈ្មោះថាស្រដៀងគ្នាក៏ព្រោះឤស្រ័យគ្នាទៅវិញទៅមក ឬឈ្មោះថាមិនស្រដៀងគ្នា ក៏ព្រោះតាម លក្ខណ: ធម្មជាតិរបស់វា។ យោគីគប្បីកំណត់ធាតុទាំងឡាយ “ដោយភាពស្រដៀងគ្នានិងមិនស្រដៀងគ្នា” យ៉ាងនេះ ចុះ។
បដិច្ចសមុប្បាទឧបាយ
[16] គឺសុទ្ធកាយវិញ្ញត្តិ សុទ្ធវចីវញ្ញត្តិ លហុតាកាយវិញ្ញត្តិ លហុតាវចីវិញ្ញត្តិ ចក្ខុកាយវិញ្ញត្តិ និងចក្ខុវចីវិញ្ញត្តិ
ធាតុ៤
បុ        យោគីកំណត់ធាតុទាំងឡាយដោយ “ភាពស្រដៀងគ្នានិងមិនស្រដៀងគ្នា” យ៉ាងដូចម្ដេច?
បដិច្ចសមុប្បាទឧបាយ
[18] Abhms. 77, v. 746: គព្ភសេយ្យកសត្តស្ស បដិសន្ធិក្ខណេ បន តឹស រូបានិ ជាយន្តេ សភាវស្សេវ ទេហិនោ
[21] Cp. Dhs.125-27, para. 585
[22] D. III, 217: តិវិធេន រូបសង្គហោ សនិទស្សនសប្បដិឃំ រូបំ អនិទស្សនសប្បដិឃំ រូបំ អនិទស្សនអប្បដិឃំ រូបំ (=សនិទស្សនាទីសុ អត្តានំ ឤរព្ភ បវត្តេន ចក្ខុវិញ្ញាណសង្ខាតេន សហ និទស្សនេនាតិ សនិទស្សនំ។ ចក្ខុបដិហននសមត្ថតោ សហបដិឃេនា តិ សប្បដិឃំ។ តំ អត្ថតោ រូបាយតនំ ឯវ។ ចក្ខុវិញ្ញាណ សង្ខាតំ នាស្ស និទស្សនន្តិ អនិទស្សនំ។ សោតាទិបដិហននសមត្ថតោ សហបដិឃេនាតិ សប្បដិឃំ។ តំ អត្ថតោ ចក្ខាយតននាទីនិ នវ ឤយតនានិ។ វុត្តប្បការំ នាស្ស និទស្សនន្តិ អនិទស្សនំ។ នាស្ស បដិឃោ តិ អប្បដិឃំ តំ អត្ថតោ ឋបេត្វា ទសាយតនានិ អវសេសំ សុខុមរូបំ -Sv. III, 997)
[23] S. IV, 231-32: កតមា ច ភិក្ខវេ ទ្វេ វេទនា។ កាយិកា ច ចេតសិកា ច។ ឥមា វុច្ចន្តិ ភិក្ខវេ ទ្វេ វេទនា។ កតមា ច ភិក្ខវេ តិស្សោ វេទនា។ សុខា វេទនា ទុក្ខា វេទនា អទុក្ខមសុខា វេទនា។ ឥមា វុច្ចន្តិ ភិក្ខវេ តិស្សោ វេទនា។
[24] Retributive
ឤយតនឧបាយ
វិ        ចក្ខុបានដល់ការឃើញ រូបារម្មណ៍បានដល់ការប្រាកដ។ សោត:បានដល់ការស្តាប់ សទ្ទ:បានដល់ សម្លេង។ ឃាន:បានដល់ការស្រូបក្លិន គន្ធ:បានដល់ក្លិន។ ជិវ្ហាបានដល់ការភ្លក្ស រស:បានដល់រសជាតិ។ កាយ:បាន ដល់ការពិសោធន៍ ផោដ្ឋព្វ:បានដល់ការប៉ះពាល់។ មនោបានដល់ការដឹង ធម្មារម្មណ៍បាន ដល់វត្ថុគ្មាន ជីវ:(និជ្ផីវ:) ឤយតន:គឺជាផ្លូវចូលទៅអរូប ទីកន្លែង ហើយនិងកន្លែងឈប់សំរាក។ បុគ្គល គប្បីស្វែងយល់ពី ឤយតន: ដោយអត្ថន័យរបស់ពាក្យ” ដូច្នេះចុះ។
ការឤស្រ័យនៅរបស់អនាគារិក
[xlii] ក្នុងទីនេះប្រែថា ដោយខ័ន្ធ តែក្នុង B. Phat (៤៣ ខាងក្រោម) ប្រែថា ដោយកាល ទៅវិញ
[xxxix] Vbh.-a. 5: វាតា តិ កុច្ឆិវាតាបិដ្ឋិវាតាទិវសេន វេទិតព្វា។
បដិច្ចសមុប្បាទឧបាយ
ព្រោះអវិជ្ជារលត់ ទើបសង្ខាររលត់។ ព្រោះសង្ខាររលត់ទើបវិញ្ញាណរលត់។ ព្រោះវិញ្ញាណរលត់ទើប នាមរូបរលត់។ ព្រោះនាមរូបរលត់ទើបសឡាយតន:រលត់។ ព្រោះសឡាយតន:រលត់ទើបផស្ស:រលត់។ ព្រោះ ផស្ស:រលត់ទើបវេទនារលត់។ព្រោះវេទនារលត់ទើបតណ្ហារលត់។ព្រោះតណ្ហារលត់ទើបឧបាទាន រលត់។ ព្រោះឧបាទានរលត់ទើបភពរលត់។ ព្រោះភពរលត់ទើបជាតិរលត់។ ព្រោះជាតិរលត់ទើបជរា មរណ: សោក: បរិទេវ: ទុក្ខ: ទោមនស្ស: ឧបាយាស: រលត់។ ការរលត់ទៅនៃកងទុក្ខទាំងពួងរមែងមាន ដោយ ប្រការដូច្នេះ[64]។
ឥទ្ធិវិធា ៧ជំពូក
បុ        តើញាណវិប្ជារាឥទ្ធិដូចម្តេច ?
បកិណ្ណកកថា
[55] Ibid.: តិណ្ណំ សំយោជនានំ បរិក្ខាយា រាគ ទោស មោហានំ តនុត្ដា សកទាគាមិ ហោតិ។.
[56] Ibid.: បញ្ចន្នំ អរម្ភាគិយានំ សំយោជនានំ បរិក្ខាយា អបបាតិកោ ហោតិ។.
ឤយតនឧបាយ
បុ        តើឤយតនឧបាយដូម្តេច ?
បដិច្ចសមុប្បាទឧបាយ
បច្ច័យឲ្យកើតអវិជ្ជា
សេចក្តីឧបមាទៅនឹងដើមបបុស២បាច់
ដើមបបុស២បាច់ ត្រូវឤស្រ័យគ្នានឹងគ្នាទើបឤចតាំងនៅបានយ៉ាងណាម៉ិញ នាមរូបក៏នឹងកើតឡើង ព្រោះវិញ្ញាណជាបច្ច័យយ៉ាងនោះដែរ។ ព្រោះឤស្រ័យឤយតន:ខាងក្នុងជាបច្ច័យ ចេតសិកដទៃៗក៏នឹងកើត ឡើង ព្រមគ្នា[66]។ ការចម្រើនឡើងនៃមនាយតន: ក៏ព្រោះឤស្រ័យនាម។ ព្រោះឤស្រ័យមហាភូតរូប៤ ឤហារ និងឧតុជា បច្ច័យ ឤតយន:ខាងក្នុង៥ដទៃក៏កកើតឡើង និងកើនឡើងថែមទៀត។ ឤយតន:ដទៃទៀតមិន ឤស្រ័យវត្ថុ ទាំងនេះទេ។ ដូច្នេះព្រោះនាមរូបជាបច្ច័យទើបឤយតន:ទាំង៦កើតឡើង។ ផស្ស:កើតឡើងដោយ ការប្រជុំគ្នា របស់ ឥន្ទ្រីយ៍ដទៃ ឤរម្មណ៍ធាតុ និងវិញ្ញាណ។ ដូច្នេះ ព្រោះឤយតន:៦ជាបច្ច័យ ទើបផស្ស:កើត ឡើង។ ដោយឤស្រ័យ ផស្ស: ទើបបុគ្គលសោយទុក្ខ សោយសុខ និងសោយមិនទុក្ខមិនសុខ(ឧបេក្ខា)។ បើសិនជា បុគ្គលមិន ត្រូវផស្ស:ទេ នោះ វេទនាក៏នឹងមិនកើតឡើងដល់បុគ្គលនោះដែរ។ ដូច្នេះ ព្រោះផស្ស:ជាបច្ច័យទើប វេទនាកើតឡើង។ បុថុជ្ជន អ្នកមិនបានត្រងត្រាប់ស្តាប់ព្រះធម៌ រមែងជួបសេចក្តីត្រេកត្រឤលហើយប្រកាន់ខ្ជាប់ ខ្លួនឯងទៅនឹង សេចក្តីត្រេក ត្រឤលនោះកាន់តែខ្លាំងឡើងៗ ដែលនឹងធ្វើឲ្យបុគ្គលនោះសោយនូវទុក្ខ។ ដោយ ការយកឈ្នះនូវ សេចក្តីទុក្ខនោះ បុគ្គលនោះដែលប្រាថ្នានូវភាពងាយស្រួល ក៏ចម្រើនឡើងនូវឤរម្មណ៍ដែល មិនសុខមិនទុក្ខ ឬឧបេក្ខា[67]។ ដូច្នេះ ព្រោះវេទនាជាបច្ច័យទើបតណ្ហាកើតឡើង។ ព្រោះតណ្ហា ទើបបុគ្គលប្រកាន់ ខ្ជាប់នូវវត្ថុដែលជាទីស្រឡាញ់។ ដូច្នេះ ព្រោះតណ្ហាជាបច្ច័យទើបឧបាទានកើតឡើង។ ព្រោះឧបាទាននោះឯង ទើបបុគ្គលព្រួសគ្រាប់ ពូជនៃភព។ ដូច្នេះ ព្រោះឧបាទានជាបច្ច័យទើបភពកើតឡើង។ ព្រោះមានកម្មជារបស់ខ្លួន បុគ្គលរមែងកើតក្នុង ស្ថានផ្សេងៗពីគ្នា។ ហេតុនេះហើយ ការកើតឡើងជាថ្មីគឺមាន ហើយព្រោះការមានជាតិ នេះឯង ទើបមានជរានិង មរណ:។ ដូច្នេះ ព្រោះជាតិជាបច្ច័យទើបមានជរានិងមរណ:។
ទុក្ខនិរោធគាមិនីបដិបទាអរិយសច្ច:
ដោយភាពផ្សេងគ្នា
ទុក្ខអរិយសច្ច:
ឧបាទានខន្ធ ៥
បដិច្ចសមុប្បាទឧបាយ
សង្ខារ
ឥទ្ធិវិធា ៧ជំពូក
នៅមានឥទ្ធិវិធា៧ជំពូកទៀតគឺ ញាណវិប្ជារាឥទ្ធិ សមាធិវិប្ជារាឥទ្ធិ អរិយាឥទ្ធិ កម្មវិបាកជាឥទ្ធិ បុញ្ញវតោឥទ្ធិ វិជ្ជាមយាឥទ្ធិ និង ឥជ្ឈនដ្ឋេនឥទ្ធិ។
បដិច្ចសមុប្បាទឧបាយ
[33] S. II 103: សេយ្យថាបិ ភិក្ខវេ កូដាគារំ វា កូដាគារសាលា វា ឧត្តរាយ វា ទក្ខិណាយ វា បាចីនាយ វា វាតបានា សុរិយេ ឧគ្គច្ឆន្តេ វាតបានេន រស្មី បវិសិត្វា ក្វាស្ស បតដ្ឋិតា តិ? បច្ឆិមាយ ភន្តេ ភិត្តិយន្តិ។ បច្ឆិមា ចេ ភិក្ខវេ ភិត្តិ នាស្ស ក្វាស្ស បតិដ្ឋិតា តិ? បឋវិយំ ភន្តេ តិ។ បឋវី ចេ ភិក្ខវេ នាស្ស ក្វាស្ស បដ្ឋិតា តិ? ឤបស្មឹ ភន្តេ តិ ឤបោ ចេ ភិក្ខវេ នាស្ស ក្វាស្ស បតិដ្ឋិតា តិ? អប្បតិដ្ឋិតា ភន្តេតិ។ ឯវំ ខោ ភិក្ខវេ កពឡិង្ការេ ចេ ភិក្ខវេ ឤហារេ នត្ថិ រាគោ នត្ថិ នន្ទិ នត្ថិ តណ្ហា ។បេ។ ផស្សេ ចេ ភិក្ខវេ ឤហារេ ។បេ។ មនោសញ្ចេតនាយ ចេ ភិក្ខវេ ឤហារ ។បេ។ វិញ្ញាណេ ចេ ភិក្ខវេ ឤហារេ នត្ថិ រាគោ នត្ថិ នន្ទិ នត្ថិ តណ្ហា អប្បតិដ្ឋិតំ តត្ថ វិញ្ញាណំ អវិរុឡ្ហំ។
វិញ្ញាណខន្ធ
ដោយវត្ថារម្មណ៍[49]
បុ        តើការយល់ពីវិញ្ញាណដោយវត្ថារម្មណ៍ដូចម្តេច?
វិ        បញ្ចវិញ្ញាណមានសភាវ:ខុសគ្នា ដោយវត្ថុនិងដោយឤរម្មណ៍។ មនោធាតុនិងមនោវិញ្ញាណធាតុមាន លក្ខណ:តែមួយដោយវត្ថុ។ បញ្ចវិញ្ញាណជាឤរម្មណ៍របស់មនោធាតុ។ ឆវិញ្ញាណជាឤរម្មណ៍ របស់ មនោវិញ្ញាណធាតុ។ បញ្ចវិញ្ញាណ ដោយសភាវ:គឺជាផ្នែកខាងក្នុង; ដោយឤយតន:គឺជាផ្នែកខាងក្នុង; ដោយ ឤរម្មណ៍គឺជាផ្នែកខាងក្រៅ។ មនោធាតុ ដោយសភាវ:គឺជាផ្នែកខាងក្នុង; ដោយឤយតន:គឺជា ផ្នែកខាង ក្រៅ; ដោយឤរម្មណ៍គឺជាផ្នែកខាងក្រៅ។ មនោវិញ្ញាណធាតុ ដោយសភាវ:គឺជាផ្នែកខាងក្នុង; ដោយ ឤយតន:គឺជាផ្នែកខាងក្រៅ; ដោយឤរម្មណ៍គឺទាំងជាផ្នែកខាងក្នុងនិងខាងក្រៅ។សំរាប់វិញ្ញាណ ទាំង៦ ឤយតន:និងឤរម្មណ៍មានមកពីអតីត។ សំរាប់មនោវិញ្ញាណធាតុ ការកឡើងនូវឤយតន:រមែង ប្រាកដ ឡើងក្នុងខណ:គិត។ មិនមានឤរម្មណ៍របស់ឤយតន:នៅក្នុងអរូបភូមិទេ ព្រោះថាឤយតន:ត្រូវ កើតឡើង មុន។ ការយល់ដឹងពីវិញ្ញាណដោយវត្ថារម្មណ៍ មានប្រការដូច្នេះ។
បដិច្ចសមុប្បាទឧបាយ
[5] M. III, 285: ចក្ខុញ្ច ភិក្ខវេ បដិច្ច រូបេ ច ឧបជ្ជតិ ចក្ខុវិញ្ញាណំ។
ឧបាទាយរូប
បុ        ឧបាទាយរូបដោយកលាប: យ៉ាងដូចម្តេច?
ទុក្ខនិរោធគាមិនីបដិបទាអរិយសច្ច:
[12] កម:
ឥទ្ធិវិធា ៧ជំពូក
បុ        តើសមាធិវិប្ជារាឥទ្ធិ ដូចម្តេច ?
បដិច្ចសមុប្បាទឧបាយ
មានពាក្យបង្រៀនម៉្យាងទៀតថា សាមញ្ញកម្មមិនមែនជាហេតុទេ។ រូប វិញ្ញាណ សភាវធម៌ និងឧតុ គឺជា ហេតុ។ បើតាមពាក្យប្រៀនប្រដៅរបស់ព្រះដ៏មានព្រះភាគដែលព្រះអង្គទ្រង់បានត្រាស់សម្តែងទុកមកនោះ សាមញ្ញ កម្មមិនមានទេ៖
សេចក្តីឧបមាទៅនឹងរូបឤយ៉ង
បុ        យោគីគប្បីកំណត់ធាតុទាំងឡាយដោយសេចក្តីឧបមាទៅនឹងរូបឤយ៉ង យ៉ាងដូចម្ដេច?
បដិច្ចសមុប្បាទឧបាយ
បុ        តើការយល់បដិច្ចសមុប្បាទ“ដោយសង្គ្រោះ” ដូចម្តេច?
ឤយតនឧបាយ
បុ        តើឤយតន: ១២ “ដោយការកើតឡើងនៃវិថីចិត្តផ្សេងៗ” ដូចម្តេច?
បដិច្ចសមុប្បាទឧបាយ
[81] Not traced. Cp. Sv, I, 37: កម្មស្សកា ហិ សត្តា អត្តនោ កម្មានុរូបំ ឯវ គតឹ គច្ឆន្តិ នេវ បិតា បុត្តស្ស កម្មេន គច្ឆតិ ន បុត្តោ បិតុ កម្មេន ន មាតា បុត្តស្ស ន បុត្តោ មាតុយា នភាតា ភគិនិយា ន ឤចរិយោ អន្តេវាសិនោ ន អន្តេវាសី ឤចរិយស្ស កម្មេន គច្ឆតិ។
បកិណ្ណកកថា
ម៉្យាងទៀតគប្បីជ្រាបថា អប្បមញ្ញា៤នេះ មានលក្ខណ:តែមួយប៉ុណ្ណោះ ទោះបីជាមាននិមិត្ដផ្សេងគ្នាក៏ ដោយ។ អប្បមញ្ញា៤មានលក្ខណ:តែមួយដូចគ្នា ពីព្រោះមានការកំចាត់ទុក្ខ ពីព្រោះមានសត្វជាឤរម្មណ៍ និងពី ព្រោះមានការប្រាថ្នាដើម្បីបំពេញប្រយោជន៍ ដូច្នេះឯង។ ម៉្យាងទៀតលោកពោលថា ព្រោះមកពីគុណវិសេស ព្រោះមកពីមានឤរម្មណ៍ដែលសមគួរ(?) និងផលប្រយោជន៍ ទើបបានជាអប្បមញ្ញាទាំងនេះខុសគ្នាសមដូចដែល ព្រះ ដ៏មានព្រះភាគត្រាស់ទុកក្នុងព្រះសូត្រឈ្មោះហលិទ្ទវសនសុត្ដ:[xxxii] ថា៖ ក្នុងសុភវិមោក្ខ មេត្ដាជាទី១។ ក្នុង ឤកាសា នញ្ចាយតន: ករុណាជាទី១។ ក្នុងវិញ្ញាណញ្ចាយតន: មុទិតាជាទី១។ ក្នុងឤកិញ្ចញ្ញាយតន: ឧបេក្ខាជាទី១។
(== តត្ថ បថមន្តិ បឋមេន បដិសន្ធិវិញ្ញាណេន សទ្ធឹ។ តិស្សោ តិ វា ផុស្សោ តិ វា នាមំ នត្ថិ។ អថ ខោ តីហិ ជាតិឧណ្ណំសូហិ កតសុត្ដគ្គេ សណ្ឋិតតេល បិណ្ឌុប្បមាណំ។
បដិច្ចសមុប្បាទឧបាយ
សេចក្តីឧបមាទៅនឹងព្រះឤទិត្យ
ធាតុ៤
វិញ្ញាណដែលនឹងមកកើត ត្រូវធ្វើឲ្យបច្ច័យ៣យ៉ាងដែលទាក់ទងទៅនឹងកាយមុននឹងកើត ឲ្យបរិបូណ៌គឺ បច្ឆាជាតបច្ច័យ និស្សយបច្ច័យ និងអត្ថិបច្ច័យ។
ទាំងអស់នេះជាអត្ថន័យរបស់ធាតុទាំងឡាយ។  យោគីគប្បីកំណត់ធាតុទាំងឡាយតាមរយ:អត្ថន័យ របស់ ពាក្យយ៉ាងនេះចុះ។
ការឤស្រ័យនៅរបស់អនាគារិក
[xxxviii] Vis. XI, 117:   ដូចគ្នានឹងវិសុទ្ធិមគ្គដែរ ខុសគ្នាតែត្រង់ទី៤ ដែលក្នុងវិសុទ្ធិមគ្គប្រើ ឡមិគយក្ខរក្ខសាទិវិកប្បំ ឯវិមុត្តិមគ្គប្រើ ឥត្ថិបុរិសវិកប្បំ ជហតិ
សេចក្ដីឧបមាទៅនឹងរណា
យោគីគប្បីពិចារណាដល់ទោសរបស់សេចក្ដីក្រោធនិងការថ្នាក់ថ្នាំងចិត្ដ ហើយនិងប្រយោជន៍របស់ខន្ដី ព្រមទាំងមានចិត្ដតាំងមាំថា “ឤត្មាអញនឹងបាននូវខន្ដីធម៌ កាលបើអ្នកស្រុកតិះដៀលឤត្មាអញ ឤត្មាអញនឹង អត់ធន់ ឤត្មាអញនឹងជាមនុស្សឱនលំទោន និងមិនក្រអឺតក្រឤេង”[vi] ។
បដិច្ចសមុប្បាទឧបាយ
ប្រៀបដូចជាគ្រាប់ធញ្ញជាតិដែលគេដាក់ក្នុងថ្នាលដែលមានជីរជាតិដែរ បើសិនជាវិញ្ញាណរលត់ភពក៏ រលត់ទៅដែរ។ នេះជាជាន័យរបស់ពាក្យថា“សង្ខារកើតឡើងព្រោះមានអវិជ្ជាជាបច្ច័យ”។ព្រោះមានអវិជ្ជាជាបច្ច័យ ទើបសង្ខារចូលទៅក្នុងវិថីនៃភព ហើយរួមនៅជាមួយនឹងភព។ ភពក៏ដំណើរការជាបន្ត។ ការកើតជាបន្តបន្ទាប់ មាន ប្រការដូច្នេះឯង។ វិញ្ញាណមិនបែកចេញពីចិត្តទេនៅក្នុងភព។ ព្រោះដូច្នេះហើយ ទើប“វិញ្ញាណកើតឡើង ព្រោះ មានសង្ខារជាបច្ច័យ”។
ការឤស្រ័យនៅរបស់អនាគារិក
[xliii] B. Phat វចនត្ថតោ កិច្ចោ កាលបតោ ចុណ្ណតោ អវិនិព្ភោគតោ បច្ចយតោ លក្ខណតោ សភាគវិសភាគគតោ នានត្តេកត្តតោ
[xl] កតមេហិ ឆហិ ឤការេហិ វាយោទាតុំ វិត្ថារេន បរិគណ្ហាតិ? ឧទ្ធំគមា វាតា អធោគមា វាតា កុច្ឆិសយា វាតា កោដ្ឋាសយា វាតា អង្គមង្គានុសារិនោ វាតា អស្សាសោ បស្សាសោ។
ទុក្ខអរិយសច្ច:
ទុក្ខមាន៣ជំពូកគឺ ទុក្ខទុក្ខតា វិបរិណាមទុក្ខតា សង្ខារទុក្ខតា[3]។ សេចក្តីទុក្ខផ្លូវកាយនិងផ្លូវចិត្ត ឈ្មោះថា ទុក្ខទុក្ខតា។ សុខវេទនាដែលជាប់ទាក់ទងដោយឤសវកិលេស នឹងមានការកើតជាថ្មីវិញ ដូច្នេះហើយទើបហៅថា ទុក្ខព្រោះការប្រែប្រួល(វិបរិណាមទុក្ខតា)។ ឧបាទានក្នុងខន្ធ៥ហៅថាទុក្ខព្រោះ មានអត្ថិភាព(សង្ខារទុក្ខតា)។
ទុក្ខអរិយសច្ច:នេះ គប្បីដឹងដូចបានពោលមកហើយនេះចុះ។
សេចក្ដីឧបមាទៅនឹងរណា
យោគីបន្ដប្រព្រឹត្ដឆ្ពោះទៅកាន់ភាពរីករាយនៃខន្ដីនិងបានទទួលនូវឤនិសង្សយ៉ាងនេះ។ យោគីនោះ ចូល ទៅកាន់ទីស្ងាត់ មានចិត្ដដែលគ្មានអ្វីមករុកកួន ក៏ចាប់ផ្ដើមធ្វើឲ្យរាងកាយនេះពេញ(ទៅដោយសេចក្ដីគិត) ដូចនេះ គឺ: “ឤត្មាអញមានសេចក្ដីសុខ ចិត្ដរបស់ឤត្មាអញមិនទទួលសេចក្ដីទុក្ខទេ”។ “ឤត្មាអញពុំមានសត្រូវ ឤត្មា អញពុំមានសេចក្ដីក្រោធ ឤត្មាអញរស់នៅជាសុខ ប្រាសចាកកិលេសទាំងពួង និងធ្វើអំពើល្អគ្រប់យ៉ាង” មានន័យ យ៉ាងណា? គឺយោគីនោះគ្រប់គ្រងចិត្ដរបស់ខ្លួន និងធ្វើឲ្យចិត្ដនោះទន់ភ្លន់។ យោគីនោះធ្វើចិត្ដ របស់ខ្លួនឲ្យឤច សម្រេច(គុណធម៌ខ្ពស់)បាន។ បើចិត្ដរបស់យោគីទន់និងឤចទ្រាំបានចំពោះឤរម្មណ៍ហើយ ក៏គួរគប្បីបំពេញ មេត្ដាចុះ។ យោគីគប្បីរាប់ឤនសព្វសត្វទាំងអស់ដូចជារាប់ឤនខ្លួនរបស់ខ្លួនដែរ។
បដិច្ចសមុប្បាទឧបាយ
វិ        តាមសភាពពិតនោះ អវិជ្ជាមានអវិជ្ជាជាបច្ច័យ[70] ។ អនុស័យក៏ក្លាយទៅជាបច្ច័យនៃបរិយុដ្ឋានកិលេស (កិលេសដែលជាគ្រឿងរុំព័ទ្ធជុំវិញ) ហើយបរិយុដ្ឋានកិលេសក៏ក្លាយទៅជាបច្ច័យរបស់អនុស័យ[71] ។
ម៉្យាងទៀត កិលេសទាំងពួងក្លាយជាបច្ច័យរបស់អវិជ្ជា ដូចដែលព្រះដ៏មានព្រះភាគត្រាស់សម្តែងថា៖ “ព្រោះការកើតឡើងនៃឤសវ: ឫសគល់នៃអវិជ្ជាក៏កើតឡើង[72]”។ ម៉្យាងទៀត  ប្រៀបដូចជាការកើតឡើងនៃចិត្ត នៅខណ:តែមួយ(?)។ ពេលឃើញរូបដោយភ្នែក បុថុជ្ជនដែលមិនបានស្តាប់ធម៌រមែងកើតឡើងនូវតណ្ហា។ ការ សប្បាយរីករាយដោយមិនគិតអ្វីសោះនៅពេលនោះ គឺជាមោហ:នៃចិត្ត។ នេះហៅថា“អវិជ្ជា”។ ព្រោះការប្រកាន់ ខ្ជាប់នឹងអវិជ្ជានេះ បុគ្គលធ្វើបច្ច័យនៃសង្ខារឲ្យកើតឡើង។ ព្រោះការប្រកាន់ខ្ជាប់នឹងសង្ខារទាំងនេះ បុគ្គលធ្វើ បច្ច័យ នៃវិញ្ញាណឲ្យកើតឡើង និងដឹងនូវធម៌ដែលជាសម្បយុត្តរបស់ចិត្ត និងរូបារម្មណ៍ដែលបង្កើតឡើងដោយ សង្ខារ។ ព្រោះវិញ្ញាណជាបច្ច័យនាមរូបទើបកើតឡើង។ ព្រោះមានវេទនាទើបបីតិកើតឡើង។ ព្រោះបីតិនិង រូបារម្មណ៍ ដែលឲ្យកើតបីតិជាបច្ច័យ ឥន្ទ្រីយ៍ក៏កើតឡើង។ ដូច្នេះ ព្រោះនាមរូបជាបច្ច័យទើបឤយតន:៦កើត ឡើង។ ព្រោះ ផស្ស: ដែលមានសុខជាបច្ច័យទើបវេទនាកើតឡើង។ ព្រោះតណ្ហាក្នុងវេទនាជាបច្ច័យទើបតណ្ហា កើតឡើង។  ព្រោះ សេចក្តីប្រកាន់ខ្ជាប់នឹងបីតិនិងព្រោះតណ្ហាជាបច្ច័យទើបឧបាទានកើតឡើង។ ព្រោះសេចក្តី ប្រកាន់ខ្ជាប់ និងព្រោះ ឧបាទានជាបច្ច័យទើបភពកើតឡើង។ ព្រោះភពជាបច្ច័យទើបជាតិកើតឡើង។ ចាប់ពី ពេលដែលសត្វ ផ្តើមមាន ជីវិតរហូតដល់ចុងបញ្ចប់ ហៅថាជរា។ ការបែកធ្លាយនិងការបាត់បង់ ហៅថាមរណ:។ ព្រោះដូច្នោះ នៅក្នុងតែ មួយខណ:ប៉ុណ្ណោះ បច្ចយាការទាំង១២យ៉ាងក៏កើតឡើងព្រមគ្នា។
ការឤស្រ័យនៅរបស់អនាគារិក
1137: វុដ្ឋាម្ហិ ទេវេ ចតុរង្គុលេ តិណេ សម្បុប្ជិតេ មេឃនិភម្ហិ កាននេ នគន្តរេ វិដបិសមោ សយិស្សំ តំ មេ មុទុ ហោហិតិ តូលសន្និភំ។.
សញ្ញាខន្ធ
បុ        តើអ្វីគឺ “សញ្ញាខន្ធ”?
ទុក្ខអរិយសច្ច:
បុ        តើអ្វីគឺ “ទុក្ខអរិយសច្ច:”?
បដិច្ចសមុប្បាទឧបាយ
បុ        តើអវិជ្ជាកើតមាន ព្រោះអ្វីជាបច្ច័យ ?
ទុក្ខអរិយសច្ច:
ពាក្យថា“កំណើតជាទុក្ខ” នេះគឺការកើតឡើងនៃខន្ធរបស់សត្វទាំងឡាយ។ សង្ខារខន្ធទាំងអស់នេះជា កន្លែងរួមប្រជុំរបស់ទុក្ខ។ ពាក្យថា“ជរាជាទុក្ខ” គឺធាតុទាំងឡាយដែលបន្តឡើងពីជាតិក៏ដល់នូវចំណាស់ ហើយក៏ ចុះ ខ្សោយកម្លាំង បាត់បង់ពណ៌សម្បុរ ឥន្ទ្រីយ៍ចុះខ្សោយ ការចងចាំនិងសតិបញ្ញាក៏ធ្លាក់ចុះ។ ពាក្យថា“សេចក្តី ស្លាប់ជា ទុក្ខ” គឺភ័យខ្លាចនូវសេចក្តីស្លាប់។ ពាក្យថា“សេចក្តីសោកជាទុក្ខ” គឺពេលជួបប្រទះទុក្ខ សេចក្តីភ័យខ្លាច រមែងកើត ឡើង ហើយជាការឆេះរោលរាលខាងក្នុង។ ពាក្យថា“សេចក្តីខ្សឹកខ្សួលជាទុក្ខ” គឺសេចក្តីទុក្ខដែល សម្តែងចេញ តាមផ្លូវវាចា ហើយសេចក្តីទុក្ខនេះឆេះរោលរាលទាំងខាងក្នុងនិងខាងក្រៅ។ ពាក្យថា“សេចក្តីមិន សប្បាយកាយ ជាទុក្ខ” គឺជាសេចក្តីទុក្ខខាងផ្លូវកាយ ព្រោះសេចក្តីទុក្ខនេះបុគ្គលឤចយល់ដឹងឈឺចាប់តាម ផ្លូវកាយ។ នេះគឺជា អត្ថន័យ។ ពាក្យថា“សេចក្តីទោមនស្សនិងសេចក្តីចង្អៀតចង្អល់ចិត្តជាទុក្ខ” គឺសេចក្តីទុក្ខទាំង នេះជាសេចក្តីទុក្ខខាង ផ្លូវចិត្ត ព្រោះសេចក្តីទុក្ខនេះបុគ្គលដឹងឈឺចុកចាប់ក្នុងចិត្ត។ នេះគឺជាអត្ថន័យ។ ពាក្យថា “ការជួបប្រទះនូវវត្ថុមិនជា ទីគាប់ចិត្តជាទុក្ខ” នេះមានអត្ថន័យថា បុគ្គលជួបប្រសព្វជាមួយមនុស្សដែលខ្លួនមិន គាប់ចិត្ត។ ពាក្យថា“ការព្រាត់ ប្រាស់ពីវត្ថុដែលខ្លួនស្រឡាញ់ជាទុក្ខ” នេះមានអត្ថន័យថា បុគ្គលព្រាត់ប្រាស់ពី មនុស្សដែលជាទីស្រឡាញ់របស់ ខ្លួន។ ពាក្យថា“ប្រាថ្នាវត្ថុអ្វីមិនបាននូវវត្ថុនោះជាទុក្ខ” នេះមានអត្ថន័យថា បុគ្គល អស់នូវសេចក្តីសុខព្រោះថាបុគ្គល នោះមិនឤចគេចឲ្យផុតពីមនុស្សដែលគេមិនពេញចិត្តបានឡើយ ហើយក៏មិន ឤចរស់នៅរួមជាមួយមនុស្សដែល ខ្លួនពេញចិត្តបានដែរ។ ការដែលមិនឤចធានានូវវត្ថុជាទីគាប់ចិត្តរបស់ខ្លួន បាននេះ បានន័យថាបុគ្គលនោះបាត់បង់ នូវសេចក្តីសុខ។ ពាក្យថា“ដោយសង្ខេបខន្ធ៥ជាទុក្ខ” មានអត្ថន័យថា បុគ្គលមិនឤចគេចខ្លួនឲ្យផុតពីឧបាទានខន្ធ៥ នេះបានឡើយ។ ព្រោះដូច្នេះ ឧបាទានខន្ធទាំង៥នេះ ឈ្មោះថាជា ទុក្ខ[2]។
បដិច្ចសមុប្បាទឧបាយ
សេចក្តីឧបមាទៅនឹងគ្រាប់ពូជ ពន្លក និងដើម
ទុក្ខអរិយសច្ច:
បុ        តើអ្វីគឺ “ឧបាទានខន្ធ៥”?
សង្ខារខន្ធ
បីតិគឺសេចក្តីត្រេកអររបស់ចិត្ត ប្រៀបដូចជាបុគ្គលដែលបាននូវវត្ថុអ្វីម៉្យាង។ សេចក្តីត្រេកអរខ្លាំង ជា បទដ្ឋានរបស់ចិត្ត។ សទ្ធាគឺសេចក្តីបរិសុទ្ធរបស់ចិត្ត ប្រៀបដូចជាបុគ្គលធ្វើទឹកឲ្យស្អាតបរិសុទ្ធដោយសូត្រវេទមន្ត គាថា។ អង្គ៤របស់ព្រះសោតាបន្នបុគ្គល[34] គឺជាបទដ្ឋានរបស់សទ្ធា។ វិរិយ:គឺភាពរឹងប៉ឹងរបស់ចិត្ត ប្រៀបដូចជាគោ ដែលកំពុងទាញសម្ភារ:ដែលធ្ងន់។ សង្វេគវត្ថុទាំង៨[35]ជាបទដ្ឋានរបស់វិរិយ:។ សតិគឺការគ្រប់គ្រងរក្សាចិត្ត ប្រៀប ដូចជាប្រេងលាបដែលការពារបាត្រ។ សតិបដ្ឋាន៤ជាបទដ្ឋានរបស់សតិ។ សមាធិគឺសេចក្តីតាំងចិត្តតែមួយ ប្រៀប ដូចប្រទីបខាងក្រោយរាជវាំង។ ឈាន៤ជាបទដ្ឋានរបស់សមាធិ។ បញ្ញាគឺការឃើញដោយចិត្ត ប្រៀបដូចបុគ្គល ដែលមានភ្នែកទាំងគូ[36] ។ អរិសច្ច:៤ជាបទដ្ឋានរបស់បញ្ញា។ ជីវិតិន្ទ្រីយ៍គឺធម៌ដែលប្រាសចាករូប។ នេះគឺជីវិត ឧបមាដូចជាទឹកដែលចិញ្ចឹមឈូក[37] ។ នាមនិងរូបជាបទដ្ឋានរបស់ជីវិតិន្ទ្រីយ៍។ ការលះនីវរណ: គឺការរួចរំដោះពី សេចក្តីឤក្រក់របស់ចិត្ត ប្រៀបដូចបុគ្គលដែលប្រាថ្នាឲ្យជីវិតមានសេចក្តីសុខតែងគេចឲ្យផុតពីថ្នាំពុល[38]។ ការ ចម្រើនឈានទាំង៤ជាបទដ្ឋានរបស់ការលះនីវរណ:។ អលោភ:គឺការកំចាត់ឧបាទានចេញឲ្យផុតពីចិត្ត ប្រៀបដូច បុគ្គលកំចាត់នូវវត្ថុដែលធ្វើទារុណកម្មដល់ខ្លួនគេ។ នេក្ខម្ម:ជាបទដ្ឋានរបស់អលោភ:។ អទោស: គឺសភាវ:របស់ ចិត្តដែលមិនក្រោធ ប្រៀបដូចជាស្បែករបស់សត្វឆ្មា[39] ។ អប្បមញ្ញា៤ជាបទដ្ឋានរបស់អទោស:។ ហិរិ គឺសេចក្តី ខ្មាសបាបរបស់បុគ្គលម្នាក់ដែលនឹងធ្វើខុស ប្រៀបដូចបុគ្គលដែលខ្ពើមឧច្ចារ:និងបស្សាវ:[40] ។ ការគោរពខ្លួនឯងជា បទដ្ឋានរបស់ហិរិ។ ឱត្តប្ប:គឺការខ្លាចបាបដែលខ្លួននឹងធ្វើខុស ប្រៀបដូចជាការខ្លាចអ្នកដែលមានសក្តិ៍ធំជាងខ្លួន។ ការគោរពអ្នកដទៃជាបទដ្ឋានរបស់ឱត្តប្ប:[41] ។ បស្សទ្ធិគឺការរំងាប់នូវសេចក្តីរំភើបរបស់ចិត្តប្រៀបដូចជាការងូតទឹក ត្រជាក់នៅរដូវក្តៅ។ បីតិជាបទដ្ឋានរបស់បស្សទ្ធិ។ ឆន្ទ:គឺសេចក្តីប្រាថ្នាធ្វើអំពើល្អ ប្រៀបដូចអ្នកមានសទ្ធា ក្នុងការ បរិច្ចាគទាន។ ឥទ្ធិបាទ៤ជាបទដ្ឋានរបស់ឆន្ទ:។             អធិមោក្ខគឺការជឿស៊ប់របស់ចិត្ត ប្រៀបដូចជាក្រសែទឹក ដែលហូរ ពីទីខ្ពស់ទៅរកកន្លែងទាប[42] ។ វិតក្ក: វិចារ: ជាបទដ្ឋានរបស់អធិមោក្ខ។ ឧបេក្ខាគឺសភាវ:របស់ចិត្តដែលមិនរេរាទៅ មក ប្រៀបដូចជាបុគ្គលដែលកំពុងលើកជញ្ជីង[43]។ វិរិយ:និងសភាវធម៌ដទៃៗទៀត ជាបទដ្ឋានរបស់ ឧបេក្ខា។ មនសិការ:គឺការធ្វើចិត្តឲ្យមានរបៀបរៀបរយ ប្រៀបដូចជាអ្នកកាច់ចង្កូតនាវា។ ទាំងកុសលនិងអកុសល ជា បទដ្ឋានរបស់មនសិការ:។ លោភ:គឺសេចក្តីអែបស្និទ្ធរបស់ចិត្ត ប្រៀបដូចជាសត្វក្ងាន។ រូបរាងជាទីស្រឡាញ់ និងជាទីប្រាថ្នា ជាបទដ្ឋានរបស់លោភ:។ ទោស:គឺសេចក្តីរញ្ផួយរបស់ចិត្ត ប្រៀបដូចជាពស់មានពិសដែលត្រូវ គេធ្វើឲ្យក្រោធ[44] ។ កោធវត្ថុទាំង១០ជាបទដ្ឋានរបស់ទោស:។ មោហ:គឺសេចក្តីងងឹតរបស់ចិត្ត ប្រៀបដូចជាមនុស្ស ដែលមិនមានភ្នែក[45]។ វិបល្លាស៤ជាបទដ្ឋានរបស់មោហ:។ មាន:គឺសេចក្តីប្រកាន់ខ្លួនរបស់ចិត្ត ប្រៀបដូចមនុស្ស ២នាក់កំពុងវាយគ្នា។ ធម៌ទាំង៣ប្រភេទជាបទដ្ឋានរបស់មាន:។         ទិដ្ឋិគឺសេចក្តីងប់ងុលរបស់ចិត្ត ប្រៀបដូចជា មនុស្សភ្នែកខ្វាក់ដែលស្ទាបសត្វដំរី[46]។ ការមិនយកចិត្តទុកដាក់ដល់សម្លេងរបស់បុគ្គលដទៃជាបទដ្ឋានរបស់ទិដ្ឋិ។
ឥទ្ធិវិធា ៧ជំពូក
បុ        តើកម្មវិបាកជាឥទ្ធិដូចម្តេច ?
វិញ្ញាណខន្ធ
បុ        តើអ្វីគឺ “វិញ្ញាណខន្ធ”?
បដិច្ចសមុប្បាទឧបាយ
វិ        ក្រុមឧបាទានខន្ធទាំង៥កើតឡើងដល់បុថុជ្ជនអ្នកមិនបានទទួលការប្រៀនប្រដៅ ព្រោះការមិនបានដឹង នូវ អរិយសច្ច:៤។ ក្នុងរាត្រីដ៏យូរ(នៃអវិជ្ជា) បុគ្គលនោះមានឧបាទានចំពោះអត្តា ហើយនិងការគិតថា “នោះជា កុសលរបស់អញ នេះជាអត្តារបស់អញ”។ ដូច្នេះបុគ្គលនោះក៏រីករាយនិងប្រកាន់ខ្ជាប់ទៅនឹង សេចក្តី រីករាយនោះ។ ការគិតនៅក្នុងរឿងភពក៏នាំទៅកាន់ការកកើតថ្មី។ នៅក្នុងការគិតពីរឿងភពនេះ គឺមិនមាន ញាណទេ។ បុគ្គលជាប់ជំពាក់នៅក្នុងភព ព្រោះបុគ្គលនោះមានសេចក្តីប្រាថ្នានៅក្នុងភព នោះ[65]។
វិញ្ញាណខន្ធ
វិ        វិញ្ញាណខន្ធគឺ ចក្ខុវិញ្ញាណ សោតវិញ្ញាណ ឃានវិញ្ញាណ ជិវ្ហាវិញ្ញាណ កាយវិញ្ញាណ មនោធាតុ និង មនោវិញ្ញាណធាតុ។ ក្នុងទីនេះ ចក្ខុវិញ្ញាណគឺការស្គាល់ដឹងរូបដោយឤស្រ័យភ្នែក។ នេះហៅថា “ចក្ខុ វិញ្ញាណ”។សោតវិញ្ញាណគឺការស្គាល់ដឹងសម្លេងដោយឤស្រ័យត្រចៀក។ នេះហៅថា“សោតវិញ្ញាណ”។ ឃានវិញ្ញាណគឺការស្គាល់ដឹងក្លិនដោយឤស្រ័យច្រមុះ។ នេះហៅថា“ឃានវិញ្ញាណ”។ ជិវ្ហាវិញ្ញាណគឺការ ស្គាល់ ដឹងរសដោយឤស្រ័យអណ្តាត។ នេះហៅថា“ជិវ្ហាវិញ្ញាណ”។ កាយវិញ្ញាណគឺការស្គាល់ដឹង ការ ប៉ះពាល់ ដោយឤស្រ័យកាយ។ នេះហៅថា“កាយវិញ្ញាណ”។ មនោធាតុឤស្រ័យបញ្ចទ្វារាវជ្ជ: និងការ ទទួលឤរម្មណ៍ ដែលគួរឲ្យប្រាថ្នានិងមិនគួរឲ្យប្រាថ្នា។ ការស្គាល់ដឹង(មានស្គាល់ដឹងរូបជាដើម) ភ្លាមៗ បន្ទាប់ពីវិញ្ញាណទាំង៥នេះ ហៅថាមនោធាតុ។ វិញ្ញាណដែលក្រៅពីវិញ្ញាណទាំង៦ប្រភេទនេះ ហៅថា មនោវិញ្ញាណធាតុ។ វិញ្ញាណទាំង៧នេះ បណ្ឌិតគប្បីយល់ដោយវិធី៣យ៉ាងគឺ ដោយវត្ថារម្មណ៍[48] ដោយឤរម្មណ៍ និង ដោយសភាវធម៌។
បដិច្ចសមុប្បាទឧបាយ
សេចក្តីឧបមាទៅនឹងគ្រាប់ធញ្ញជាតិ
[73] S. II, 92; D. I, 55: អច្ឆរិយំ ភន្តេ អព្ភូតំ ភន្តេ យាវ គម្ភីរោ ចាយំ ភន្តេ បដិច្ចសមុប្បាទោ គម្ភីរាវភាសោ ច។ អថ ច បន មេ ឧត្តានកុត្តានកោ វិយ ខាយតីតិ។
ឧបាទាយរូប
វិ        គឺចក្ខុទសកកលាប: សោតទសកកលាប: ឃានទសកកលាប: កាយទសកកលាប: ជីវ្ហាទសកកលាប: ឥត្ថិន្ទ្រិយទសកកលាប: បុរិសិន្ទ្រិយទសកកលាប: ឤយតនទសកកលាប:(ហទយវត្ថុទសកកលាប:) និង ជីវិតនវកកលាប:។
ឤយតនឧបាយ
ដោយបច្ច័យ
បដិច្ចសមុប្បាទឧបាយ
[80] មានការបែងចែកក្រុមសង្ខតធម្ម ដែលមានឡើងក្នុង(នេត្តិបករណ) ឯសេវន្តោ ទុក្ខស្សា តិ បដិច្ចសមុប្បាទោ។ សោ ទុវិធោ លោកិកោ ច លោកុត្តរោ ច។ តត្ថ លោកិកោ: អវិជ្ជាបច្ចយា សង្ខារា យាវ ជរាមរណា លោកុត្តរោ: សីលវតោ អវិប្បដិសារោ ជាយតិ យាវ នាបរំ ឥត្ថត្តាយា តិ បជានាតិ។
សេចក្ដីឧបមាទៅនឹងរណា
តទៅទៀត យោគីគួរពិចារណាដូចនេះថា “ឤត្មាអញបានកោរសក់នៅលើក្បាលចេញហើយ ឥឡូវនេះ ឤត្មាអញត្រូវបំពេញខន្ដីឡើង[iv] ។ ឤត្មាអញទទួលនូវឤហារបិណ្ឌបាត្ររបស់អ្នកស្រុក ឤត្មាអញនឹងធ្វើបុណ្យ ច្រើនឲ្យកើតឡើងដល់ទាយក ដោយការជាអ្នកមានចិត្ដខន្ដី។ ឤត្មាអញជាអ្នកទ្រទ្រង់នូវរូបសណ្ឋាន និងគ្រឿង ស្លៀកដណ្ដប់នៃព្រះអរហន្ត[v] ។ ខន្ដីនេះជាធម៌ដែលព្រះអរហន្ដទាំងឡាយលោកបានបដិបត្ដិ ព្រោះហេតុនេះ ឤត្មា អញនឹងមិនព្រមឲ្យសេចក្ដីក្រោធនៅសេសសល់ក្នុងចិត្ដរបស់ឤត្មាអញឡើយ។ ឤត្មាអញមានឈ្មោះថាជា សាវ័ក ឤត្មាអញនឹងធ្វើឲ្យបុគ្គលដទៃហៅឤត្មាអញថាជា សាវ័កនៃការពិត។ អ្នកឲ្យឤហារបិណ្ឌបាត្រ បាន ប្រគេនវត្ថុ ជាច្រើនដល់ឤត្មាអញ។ ដោយអំណាចនៃខន្ដីនេះ ឤត្មាអញនឹងធ្វើបុណ្យច្រើនឲ្យកើតឡើង ដល់ ទាយកទាំងនោះ។ ឤត្មាអញជាអ្នកមានសទ្ធា។ ខន្ដីនេះជាទីតាំងនៃសទ្ធាក្នុងខ្លួនរបស់ឤត្មាអញ។ ឤត្មាអញ ជាអ្នកមានវិជ្ជា។ ខន្ដីនេះ ជាវិស័យនៃវិជ្ជាក្នុងខ្លួនឤត្មាអញ។ បើមានថ្នាំពិសគឺសេចក្ដីក្រោធនិងការថ្នាក់ថ្នាំងចិត្ដ នៅក្នុងខ្លួនឤត្មាអញ ខន្ដីនេះគឺជាថ្នាំបន្សាបពិស ដែលនឹងទប់ទល់ថ្នាំពិសដែលមាននៅក្នុងខ្លួនរបស់ឤត្មាអញ”។
បដិច្ចសមុប្បាទឧបាយ
វិ         ដែលជាកិលេសមាន៣គឺ អវិជ្ជា តណ្ហា និងឧបាទាន។ ដែលជាកម្មមាន២គឺ សង្ខារនិងភព។ ដែលជា វិបាក មាន៧គឺ វិញ្ញាណ នាមរូប សឡាយតន: ផស្ស: វេទនា ជាតិ និងជរាមរណ:។
ការឤស្រ័យនៅរបស់អនាគារិក
[xliv] maturing= fully developed= ripen: ត្រង់នេះមានន័យថា មុខងាររបស់តេជោធាតុមួយក្នុងចំណោមមុខងារដទៃទៀត គឺធ្វើឲ្យការ រួមគ្នារបស់ធាតុ ដទៃទៀតពេញបរិបូណ៌បាន។
ធាតុឧបាយ
ម៉្យាងទៀត ព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់បានអធិប្បាយអំពីរូបដោយសង្ខេប ដល់បុគ្គលដែលមានលក្ខណ: ប្រកាន់ខ្ជាប់នូវនាមនិងខន្ធដោយវិធីពិចារណានាម។ ព្រះអង្គអធិប្បាយអំពីនាមនិងឤយតន:ដោយសង្ខេប ដោយ ការកំណត់រូបដល់បុគ្គលដែលមានទំនោរទោរទន់ទៅរកឧបាទានក្នុងរូប។ ព្រះអង្គអធិប្បាយអំពីធាតុតាម រយ:ការ កំណត់ចិត្តនិងរូប ដល់បុគ្គលដែលមានទំនោរទោរទន់ទៅរកឧបាទានក្នុងចិត្តនិងរូប។
សង្ខារខន្ធ
ឧទ្ធច្ច:គឺសភាវ:របស់ចិត្តដែលមិនស្ងប់ ប្រៀបដូចជាទឹកដែលកំពុងពុះ។ ការខ្វាយខ្វល់ជាបទដ្ឋានរបស់ ឧទ្ធច្ច:។ កុក្កុច្ច:គឺសេចក្តីស្ពឹកស្រពន់របស់ចិត្ត ប្រៀបដូចជាសេចក្តីប្រាថ្នាភាពស្មោកគ្រោក។ ការបាត់បង់សេចក្តីល្អ ដោយហេតុមកពីការប្រព្រឹត្តិអំពើឤក្រក់ជាបទដ្ឋានរបស់កុក្កុច្ច:។ វិចិកិច្ឆាគឺសេចក្តីខ្វល់ខ្វាយរបស់ចិត្តនៅក្នុង ឤរម្មណ៍ផ្សេងៗប្រៀបដូចជាអ្នកទេសចរដែលទៅកាន់កន្លែងឆ្ងាយហើយវង្វេងនៅត្រង់ផ្លូវបែកជាពីរ[47]។ ការមាន មនសិការ:ខុសជាបទដ្ឋានរបស់វិចិកិច្ឆា។ កោសជ្ជ:គឺសេចក្តីមិនយកចិត្តទុកដាក់របស់ចិត្ត ប្រៀបដូចជាពស់  ដែល ចាំសីលអត់ឤហារ។ កោសជ្ជវត្ថុ៨ជាបទដ្ឋានរបស់កោសជ្ជ:។ អហិរិក:គឺសភាវ:របស់ចិត្តដែលមិនខ្មាស ដល់ការ ប្រព្រឹត្តិអំពើឤក្រក់ ប្រៀបដូចជាមនុស្សចណ្ឌាល។ សេចក្តីមិនគោរពជាបទដ្ឋានរបស់អហិរិក:។ អនោត្តប្ប: គឺ សេចក្តីមិនខ្លាចបាបរបស់ចិត្តក្នុងការប្រព្រឹត្តិឤក្រក់ ប្រៀបដូចជាព្រះរាជាកំណាច។ ការមិនមានគារវតា៦ប្រការ ជាបទដ្ឋានរបស់អនោត្តប្ប:។ សភាវ:ទាំងអស់នេះហៅថា“សង្ខារខន្ធ”។
ឥទ្ធិវិធា ៧ជំពូក
វិ        ព្រោះឃើញនូវសភាវ:មិនទៀង បុគ្គលលះបាននូវការសំគាល់ថាទៀង(អនិច្ចសញ្ញា) ហើយក៏សម្រេចបាន នូវញាណវិប្ជារាឥទ្ធិ។ ដោយឤស្រ័យអរហត្តមគ្គ បុគ្គលលះបាននូវកិលេសទាំងពួង ហើយក៏សម្រេចបាន នូវញាណវិប្ជារាឥទ្ធិ។ គប្បីយល់ពីញាណវិប្ជារាឥទ្ធិដោយប្រការដូច្នេះ។ ព្រះពក្កុលុថេរ: ព្រះសំកិច្ចថេរ: និង ព្រះភូតបាលថេរ: សុទ្ធតែមានញាណវិប្ជារាឥទ្ធិ។ ញាណវិប្ជារាឥទ្ធិ[iv] មានសេចក្តីដូច្នេះឯង។
វិញ្ញាណខន្ធ
ដោយសភាវធម៌
ឧបាទាយរូប
បុ        តើកលាប:៣ ដែលកើតដោយឤហារ ដូចម្តេច?
វិ        កលាប:៣នោះគឺ សុទ្ធអដ្ឋក:១ សុទ្ធលហុតានវក:១ សុទ្ធចក្ខុនវក:១។ កលាប:ទាំងឡាយដែលកើត ដោយ ឧតុ ឤហារ សន្តតិ កម្ម និងវត្ថុ គប្បីយល់ថាស្មើគ្នាចុះ។ កលាប:ដែលក្រៅពីនេះ គប្បីយល់ទៅតាមអ្វីដែល បានអធិប្បាយមកពីលើរួចហើយចុះ។ ជីវិតនវក:ដែលជាទិព្វ ឤចនឹងបរិបូណ៌បាននៅក្នុងកាមធាតុ និងឤយតន: នៃអំពើ។ កលាប:៨ដែលបន្តទៅបានក៏ព្រោះមានជីវិត ពោលគឺច្រមុះ អណ្តាត កាយ បុរិស ភាវ: ឬឥត្ថីភាវ: ហើយ កលាប:ទាំង៣[17]ចាប់ផ្តើមឡើងដោយលហុតា និងមិទ្ធ:។ សភាវ:ទាំងអស់នេះ មិន ស្ថិតនៅក្នុងរូបធាតុទេ។ ជីវិត នវក:ដែលជាទិព្វ ជាប់ទាក់ទងជាមួយនឹងអសញ្ញីព្រហ្ម ដែលឤយតន: សម្ជស្ស:ទាំងឡាយមាននៅក្នុងកាយ របស់ព្រហ្មទាំងនោះ។  បុគ្គលគប្បីយល់ដឹងពីកលាប:យ៉ាងនេះចុះ។
បដិច្ចសមុប្បាទឧបាយ
[72] Cp. M. I, 54: ឤសវសមុទយា អវិជ្ជាសមុទយោ ឤសវនិរោធា អវិជ្ជានិរោធោ។
ឧបាទាយរូប
បុ        តើឧបាទាយរូបដោយជាតិ ដូចម្តេច?
ទុក្ខអរិយសច្ច:
វិ        គឺឧបាទានក្នុងរូបខន្ធ ឧបាទានក្នុងវេទនាខន្ធ ឧបាទានក្នុងសញ្ញាខន្ធ ឧបាទានក្នុងសង្ខារខន្ធនិងឧបាទាន ក្នុងវិញ្ញាណខន្ធ។ បណ្ឌិតគប្បីយល់នូវឧបាទានទាំងនេះ ទៅតាមសេចក្តីដែលបានអធិប្បាយរួចមក ដោយ ល្អិតហើយនៅក្នុងខន្ធឧបាយចុះ។
ឧបាទាយរូប
វិ        ឧបាទាយរូបដោយជាតិគប្បីដឹងបានដោយការដែលបុរសឬស្ត្រីចុះមកចាប់បដិសន្ធិក្នុងផ្ទៃនៃមាតា។ នៅ រយ:ជាដំបូងនោះ ឧបាទាយរូបទាំង៣០រមែងកើតឡើងហើយ[18] គឺវត្ថុទសក:១ កាយទសក:១ ឥត្ថីភាវ ទសក:ឬបុរិសភាវទសក:១។ សំរាប់បុគ្គលដែលមិនមែនជាបុរសឬស្ត្រី មានឧបាទាយរូបតែ២០ប៉ុណ្ណោះ ដែលកើតឡើង[19]គឺ វត្ថុទសក:និងកាយទសក:។
ធាតុ៤
បុ        យោគីគួរកំណត់ធាតុទាំងឡាយដោយ “លក្ខណ:” យ៉ាងដូចម្ដេច?
វិញ្ញាណខន្ធ
បុ        តើការយល់ពីវិញ្ញាណដោយឤរម្មណ៍ដូចម្តេច?
ធាតុ៤
វិ        លក្ខណ:របស់បឋវីធាតុគឺភាពរឹង។ លក្ខណ:របស់ឤបោធាតុគឺការជ្រាប។ លក្ខណ:របស់តេជោធាតុគឺភាព ក្ដៅ។ លក្ខណ:របស់វាយោធាតុគឺភាពត្រជាក់។ យោគីគប្បីកំណត់ធាតុទាំងឡាយតាមសមគួរដល់ “លក្ខណ:” យ៉ាងដូច្នេះចុះ។
ទុក្ខអរិយសច្ច:
ទុក្ខ ៣ ជំពូក
ឤយតនឧបាយ
វិ        ភ្នែកនិងត្រចៀក មិនឈោងចាប់ឤម្មណ៍ទេ។ ច្រមុះ អណ្តាត និងកាយ ឈោងចាប់ឤរម្មណ៍។ មនោ នៅ រួមជាមួយនឹងឤរម្មណ៍។ គ្រូឤចារ្យខ្លះលោកពោលថា ត្រចៀកឈោងចាប់ឤរម្មណ៍ ព្រោះថាបើ សិនមាន វត្ថុរារាំងណាមួយមកនៅជិត បុគ្គលក៏មិនឤចឮសម្លេងឡើយ ប្រៀបដូចជាការប្រកបពាក្យ ខុស។ ហើយ ម៉្យាងទៀត គ្រូឤចារ្យខ្លះលោកពោលថា តាមសភាវ: ភ្នែកឈោងចាប់នូវឤរម្មណ៍ ព្រោះ ថាបុគ្គលមិនឤច នឹងមើលឃើញផ្នែកម្ខាងទៀតរបស់កំផែងបានទេ។ បុគ្គលគប្បីស្វែងយល់ពីឤយតន: ដោយដែនកំណត់” ដូច្នេះចុះ។
បុ        តើឤយតន: ១២ “ដោយដែនកំណត់” ដូចម្តេច?
បដិច្ចសមុប្បាទឧបាយ
បុ        តើសាមញ្ញកម្មជាហេតុ ដូចម្តេច?
សេចក្ដីឧបមាទៅនឹងស្រះទឹក
៤-បុគ្គលគួរពិចារណាអំពីកម្មឤក្រក់[x]របស់ខ្លួនយ៉ាងនេះថា៖ “អំពើឤក្រក់ដែលឤត្មាអញបានធ្វើ ប្រាកដជាធ្វើឲ្យសេចក្ដីក្រោធកើតឡើងចំពោះអ្នកដទៃហើយ”។
បដិច្ចសមុប្បាទឧបាយ
[79] Pts, I, 52: បុរិមាកម្មភវស្មឹ មោហោ អវិជ្ជា ឤយុហនា សង្ខារា និកន្តិ តណ្ហា ឧបគមនំ ឧបាទានំ ចេតនា ភវោ ឥមេ បញ្ច ធម្មា បុរិមកម្មភវស្មឹ ឥធ បដិសន្ធិយា បច្ចយា... ឥធ បរិបក្កត្តា ឤយតនានំ មោហោ អវិជ្ជា ឤយុហនា សង្ខារា និកន្តិ តណ្ហា ឧបគមនំ ឧបាទានំ ចេតនា ភវោ ឥមេ បញ្ច ធម្មា ឥធ កម្មភវស្មឹ ឤយតឹ បដិសន្ធិយា បច្ចយា។ ឤយតឹ បដិសន្ធិ វិញ្ញាណំ ឱក្កន្តិ នាមរូបំ បសាទោ ឤយតនំ ផុដ្ឋោ ផស្សោ វេទយិតំ វេទនា ឥមេ បញ្ច ធម្មា អយតឹ ឧបបត្តិភវស្មឹ ឥធ កតស្ស កម្មស្ស បច្ចយា។ ឥតិ ឥមេ ចតុសង្ខេបេ តយោ អទ្ធេ វីសតិយា ឤការេហិ តិសន្ធឹ បដិច្ចសមុប្បាទំ ជានាតិ បស្សតិ អញ្ញាតិ បដិវិជ្ឈតិ។ តញ្ញាតដ្ឋេន ញាណំ។ បជាននដ្ឋេន បញ្ញា តេន វុច្ចតិ បច្ចយបរិគ្គហេ បញ្ញា ធម្មដ្ឋិតិញាណំ។
អត្ថន័យរបស់បញ្ញា
បុ        តើអ្វីជាអត្ថន័យរបស់បញ្ញា?
ទុក្ខសមុទយអរិយសច្ច:
វិ        “តណ្ហានេះជាហេតុឲ្យកើតជាតិថ្មី ប្រកបដោយតម្រេកនិងសេចក្តីត្រេកត្រឤលស្វែងរកសេចក្តីភ្លើតភ្លើន នៅកន្លែងនេះខ្លះកន្លែងនោះខ្លះ តណ្ហានោះគឺ កាមតណ្ហា ភវតណ្ហា និងវិភវតណ្ហា”។ ពាក្យថា“ជាហេតុ នាំឲ្យកើតជាតិថ្មី(បោនោព្ភវិកា)” ក្នុងទីនេះបានសេចក្តីថា ទោះជានៅកន្លែងណាក៏ដោយ ក៏តណ្ហានេះ ជាហេតុ នាំឲ្យមានការកើតជាថ្មីដែរ។ ពាក្យថា“តណ្ហានេះ” បានសេចក្តីថា“តណ្ហាគឺជាសាហេតុនៃទុក្ខ គឺ មិនបានកើតឡើងព្រមគ្នាជាមួយនឹងទុក្ខទេ។ ពាក្យថា“ដែលប្រកបដោយតម្រេក និងសេចក្តីត្រេកត្រឤល” បានសេចក្តីថា“តណ្ហាជាសាហេតុឲ្យកើតនូវតម្រេក។ នេះហៅថាបច្ចុបដ្ឋាន។ តណ្ហានេះជា ហេតុឲ្យកើត មន្ទិល។ តណ្ហា នេះហៅថារាគ: ព្រោះដាស់តម្រេកឲ្យកើតឡើងរួមគ្នាជាមួយនឹងសេចក្តី ត្រេកត្រឤល”។ ពាក្យថា“ស្វែងរក សេចក្តីភ្លើតភ្លើននៅកន្លែងនេះខ្លះកន្លែងនោះខ្លះ” បានសេចក្តីថា “តណ្ហាជាសារហេតុឲ្យ បុគ្គលកើតក្នុងភពផ្សេងៗដែលមានរូបជាទីស្រឡាញ់ ជាទីត្រេកអរជាដើម និងស្វែងរកសេចក្តីភ្លើតភ្លើន នៅត្រង់នោះ”។ ពាក្យថា“កាមតណ្ហា ភវតណ្ហា និងវិភវតណ្ហា” បានសេចក្តីថា “គ្រប់បែបយ៉ាងលើក លែងតែភវតណ្ហា និងវិភវ តណ្ហាចេញ សង្គ្រោះចូលទៅក្នុងកាមតណ្ហាទាំងអស់”។ ភវតណ្ហាកើតរួមគ្នាជា មួយនឹងទស្សន:នៃការយល់ឃើញថាទៀង[4]។ វិភវតណ្ហាកើតរួមគ្នាជាមួយនឹង ទស្សន:នៃការយល់ឃើញ ថាសោះសូន្យ[5]។ បុគ្គលគប្បីយល់ពីទុក្ខសមុទយអរិយសច្ច: ដោយប្រការដូច បានពោលមកនេះចុះ[6] ។
ធាតុ៤
ពាក្យថា“ឤហារ” គឺមហាភូត៤ដែលកើតពីឤហារ ត្រូវធ្វើឲ្យបច្ច័យ៣បរិបូណ៌ឡើង គឺជនកបច្ច័យ ឤហារបច្ច័យ និងអត្ថិបច្ច័យ។ ធាតុដទៃទៀតត្រូវធ្វើឲ្យបច្ច័យ២បរិបូណ៌ឡើង គឺនិស្សយបច្ច័យ និងអត្ថិបច្ច័យ។ ក្នុងទីនេះ ធាតុ៤ដែលត្រូវកម្មសាងឡើងមក ជាធាតុដែលកើតរួមគ្នា(ធាតុទាំងឡាយដែលពឹងឤស្រ័យគ្នា) ត្រូវធ្វើ ឲ្យបច្ច័យ៤បរិបូណ៌ឡើង គឺសហជាតិបច្ច័យ អញ្ញមញ្ញបច្ច័យ និស្សយបច្ច័យ និងអត្ថិបច្ច័យ។ ធាតុផ្សេងៗទៀត ត្រូវធ្វើឲ្យបច្ច័យ២បរិបូណ៌ឡើង គឺនិស្សយបច្ច័យ និងអត្ថិបច្ច័យ។ យោគីគប្បីដឹងពីធាតុទាំងឡាយដែលត្រូវ សាង ឡើងមកពីវិញ្ញាណ សាងឡើងមកពីររដូវ និងសាងឡើងមកពីឤហារ ដោយប្រការដូច្នេះចុះ។ បឋវីធាតុ ក្លាយទៅ ជាបច្ច័យរបស់ធាតុផ្សេងៗទៀតដោយវិធី(ធ្វើខ្លួនឲ្យទៅជា)ទីឤស្រ័យ។ ឤបោធាតុក្លាយទៅជាបច្ច័យ របស់ធាតុ ផ្សេងៗទៀតដោយវិធី(ធ្វើខ្លួនឲ្យទៅជា)ការចងរឹត។  តេជោធាតុក្លាយទៅជាបច្ច័យរបស់ធាតុផ្សេងៗ ទៀត ដោយវិធី (ធ្វើខ្លួនឲ្យទៅជា)ការបំពេញឲ្យបរិបូណ៌។ វាយោធាតុក្លាយទៅជាបច្ច័យរបស់ធាតុផ្សេងៗទៀត ដោយវិធី (ធ្វើខ្លួន ឲ្យទៅជា) ការទ្រទ្រង់។ យោគីគប្បីកំណត់ធាតុទាំងឡាយដោយ “បច្ច័យ” យ៉ាងនេះចុះ។
ឧបាយ១២យ៉ាងសំរាប់កំចាត់សេចក្ដីក្រោធ
២-បើបុគ្គលសំលឹងឃើញនូវអំពើល្អរបស់អ្នកដទៃ គប្បីគិតដូច្នេះថា៖“នេះជាសេចក្ដីល្អ នេះមិនមែនជា សេចក្ដីឤក្រក់ទេ”។
វិញ្ញាណខន្ធ
បុ        តើការយល់ពីខន្ធ៥ “ដោយលក្ខណ:” ដូចម្តេច?
ទុក្ខនិរោធគាមិនីបដិបទាអរិយសច្ច:
បុ        តើអរិយសច្ច: “ដោយភាពផ្សេងគ្នា” ដូចម្តេច?
ឧបាទាយរូប
វិ        ដោយការឤស្រ័យគ្នាទៅវិញទៅមក មហាភូតរូបទាំង៤ក៏កើតឡើង។ ឧបាទាយរូបនឹងកើតឡើងបាន ក៏ ព្រោះឤស្រ័យមហាភូតរូប៤ដែរ តែមហាភូតរូប៤នោះមិនបានឤស្រ័យឧបាទាយរូប ដើម្បីកើតឡើង ទេ។ ហើយឧបាទាយរូបដែលកើតឡើងពីមហាភូតរូប៤នោះ ក៏មិនចំណុះគ្នាទៅវិញទៅមកដែរ។
បដិច្ចសមុប្បាទឧបាយ
[20] បានដល់ជីវិតន្ទ្រីយ៍ និង អជីវិតិន្ទ្រីយ៍
ធាតុឧបាយ
បុ        តើធាតុឧបាយ ដូចម្តេច?
វិញ្ញាណខន្ធ
វិ        រូបារម្មណ៍បានដល់វត្ថុដែលឤចមើលឃើញ។ វេទនាបានដល់ការសោយឤរម្មណ៍។ សង្ខារបានដល់ការ ធ្វើការ។ វិញ្ញាណបានដល់ការដឹងខ្លួន។ ខន្ធបានដល់ប្រភេទនិងក្រុម។ បុគ្គលគប្បីយល់ពីខន្ធ “ដោយអត្ថ ន័យរបស់ពាក្យ” ដូច្នេះចុះ[51] ។
បដិច្ចសមុប្បាទឧបាយ
មា ហេវំ ឤនន្ទ អវច មាហេវំ ឤនន្ទ អវច។ គម្ភីរោ ចាយំ ឤនន្ទ បដិច្ចសមុប្បាទោ គម្ភីរាវភាសោច។
វិញ្ញាណខន្ធ
ដោយឤរម្មណ៍
បញ្ញា៤ប្រភេទ ពួកទី១
បញ្ញាមាន៤ប្រភេទគឺ កម្មស្សកតាញាណ១ សច្ចានុលោមិកញាណ១ មគ្គសមង្គិញាណ១ ផលសមង្គិ ញាណ១។ ក្នុងទីនេះ សម្មាទិដ្ឋិគឺការយល់ឃើញត្រូវដែលទាក់ទងនឹងកថាវត្ថុ១០ ហៅថាកម្មស្សកតាញាណ។ សេចក្តីយល់ទៅតាមសភាវ:ពិតថាខន្ធនេះមិនទៀង ជាទុក្ខ ជាអនត្តា ហៅថាសច្ចានុលោមិកញាណ។ បញ្ញាដែល ដឹងអំពីមគ្គទាំង៤ ហៅថាមគ្គសមង្គិញាណ។ បញ្ញាដែលដឹងអំពីផលទាំង៤ ហៅថាផលសមង្គិញាណ[12]។
ធាតុឧបាយ
ម៉្យាងទៀត ព្រះអង្គទ្រង់បានអធិប្បាយអំពីសភាវធម៌នៃឤយតន: ព្រះអង្គទ្រង់អធិប្បាយអំពីរឿងខន្ធ ព្រះអង្គទ្រង់អធិប្បាយអំពីរឿងឤយតន:ខាងក្នុងនិងឤរម្មណ៍ ហើយព្រះអង្គទ្រង់បានអធិប្បាយរឿងឤយតន:។ ព្រះអង្គទ្រង់បានត្រាស់ស់ដែំងអំពីការកើតឡើងនៃវិញ្ញាណនិងធាតុ តាមរយ:ឤយតន:ខាងក្នុងនិងឤរម្មណ៍។ បុគ្គលគប្បីដឹងសេចក្តីផ្សេងៗគ្នាក្នុងធាតុឧបាយដូច្នេះចុះ។ នេះហៅថា“ធាតុឧបាយ”។
ឤយតនឧបាយ
ដោយការសង្គ្រោះ (ការរាប់បញ្ចូល)
ទុក្ខអរិយសច្ច:
ទុក្ខ២ជំពូក
ធាតុឧបាយ
មនោធាតុ គឺត្រឹមតែជាមនាយតន:ប៉ុណ្ណោះ។ វិញ្ញាណគ្រប់ជំពូក វៀរលែងតែធម្មធាតុនិងវិញ្ញាណធាតុ ៦ចេញ គឺសុទ្ធតែជាមនោវិញ្ញាណធាតុទាំងអស់។ ចំណែកឤយតន:ដែលនៅសល់ បានពិពណ៌នារួចមកហើយ ដោយពិស្តារនៅក្នុងឤយតន:។ ក្នុងទីនេះ ធាតុ១០សង្គ្រោះចូលនៅក្នុងរូបខន្ធ។ ធម្មធាតុ លើកលែងនិព្វានចេញ សង្គ្រោះចូលទៅក្នុងខន្ធ៤។ ធាតុ៧សង្គ្រោះចូលក្នុងវិញ្ញាណខន្ធ។ ធាតុ១១សង្គ្រោះចូលក្នុងឤយតន:ខាងក្នុងនិង ខាងក្រៅ១១។ ធាតុ៧សង្គ្រោះចូលក្នុងមនាយតន:។ ធាតុ១១សង្គ្រោះចូលក្នុងទុក្ខសច្ច:។ ធាតុ៥សង្គ្រោះចូលក្នុង ទុក្ខសច្ច:ឬមិនសង្គ្រោះចូលក្នុងទុក្ខសច្ច:ក៏បាន។ ធម្មធាតុសង្គ្រោះចូលក្នុងសច្ច:៤ឬមិនសង្គ្រោះចូលក្នុងសច្ច:៤ក៏ បាន។ មនោវិញ្ញាណធាតុសង្គ្រោះចូលក្នុងទុក្ខសច្ច:ឬមិនសង្គ្រោះចូលក្នុងទុក្ខសច្ច:ក៏បាន។
ឧបាទាយរូប
បុ        តើកលាប:៩ដែលកើតដោយវិញ្ញាណ ដូចម្តេច?
បដិច្ចសមុប្បាទឧបាយ
(b) Cp.Vbh.a.169-170: ឯវំ បវត្តមានេ ចេតស្មឹ នាមរូបេ យស្មា អភាវកគព្ភសេយ្យាកានំ អណ្ឌជានញ្ច បដិសន្ធិក្ខណេ វត្ថុកាយវសេន រូបតោ ទ្វេ សន្តតិសីសានិ តយោ ច អរូបិនោ ខន្ធា បាតុភវន្តិ តស្មា តេសំ វិត្ថារេន រូបារូបតោ វីសតិធម្មា តយោ ច អរូបិនោ ខន្ធាតិ ឯតេ តេវីសតិធម្មា វិញ្ញាណបច្ចយា នាមរូបន្តិ វេទិតព្វា។
វិញ្ញាណខន្ធ
វិ        វិញ្ញាណនីមួយៗនៃវិញ្ញាណទាំង៥មានដែនកំណត់របស់ខ្លួន។ វិញ្ញាណទាំងនេះមិនមែនកើតឡើង ដោយ សារវិញ្ញាណណានីមួយទេ។ វិញ្ញាណទាំងនេះមិនបានកើតមុនកើតក្រោយគ្នាទេ គឺកើតព្រមគ្នា តែម្តង ហើយ ក៏មិនកើតដោយឡែកៗពីគ្នាដែរ។ សភាវ:ទាំងអស់មិនឤចដឹងបានទេតាមរយ:បញ្ច វិញ្ញាណនេះ ពោលគឺ មានតែការកើតឡើងជាដំបូងប៉ុណ្ណោះដែលឤចត្រូវដឹងបាន។ សភាវ:ទាំងអស់ មិនឤចដឹងបាន ទេតាមរយ: មនោធាតុ ពោលគឺមានតែសភាវ:ណាដែលប្រព្រឹត្តទៅក្នុងចិត្តតែប៉ុណ្ណោះ ដែលឤចត្រូវដឹង បាន។ មិនមាន ការតាំងឡើងនូវឥរិយាបទទេតាមរយ:ឆវិញ្ញាណ គឺទាល់តែតាមរយ: ជវន:ទើបមានការ តាំងនៅ។ មិនមាន ការតម្កល់ឲ្យជាប់របស់កាយកម្មនិងវចីកម្មទេតាមរយ:ឆវិញ្ញាណ (គឺទាល់តែតាមរយ: ជវន: ទើបកាយកម្ម និងវចីកម្មតម្កល់ជាប់)។ សភាវ:ធម៌ដែលជាកុសលនិងអកុសល មិនឤចតម្កល់ ឲ្យជាប់បានទេតាមរយ: ឆវិញ្ញាណ គឺទាល់តែតាមរយ:ជវន:ទើបមានការតាំងនៅ។ បុគ្គល មិនឤចចូល និងចេញពីសមាធិបានទេ តាមរយ:ឆវិញ្ញាណ គឺទាល់តែតាមរយ:ជវន:ទើបឤចចូល សមាធិបាន និងមាន ការស្ងប់ឤរម្មណ៍បាន ដោយការផ្ចាញ់សភាវ:ធម៌ដែលជាសត្រូវទាំងឡាយ។ មិន មានវត្ថុអ្វីដែលជា ហេតុឲ្យរលត់ឬកើតទេតាម រយ:ឆវិញ្ញាណ គឺទាល់តែតាមរយ:ការផ្ចាញ់សភាវធម៌ ដែលជាសត្រូវ ទាំងឡាយ ទើបការរលត់និងការកើត មានឡើង។ មនោវិញ្ញាណធាតុកើតឡើងព្រោះ វិបាក។ បុគ្គលមិន ដេក មិនភ្ញាក់ ឬយល់សប្តិ៍តាមរយ: ឆវិញ្ញាណទេ គឺទាល់តែមិនតាមរយ:ឆវិញ្ញាណ ទើបដេកលក់។ តាម រយ:ពន្លឺដែលល្អិតល្អទើបបុគ្គលភ្ញាក់។ តាមរយ:ជវន:ទើបបុគ្គលយល់សប្តិ៍។ បុគ្គលគប្បីដឹងពីវិញ្ញាណ ដោយឤរម្មណ៍ ដោយប្រការដូច្នេះចុះ។
ករុណាភាវនា
វិ        កាលបើបុគ្គលបំពេញករុណា គប្បីវៀរចាកការបៀតបៀន និងការសម្លាប់។ បុគ្គលនោះរមែងពុំមាន ទុក្ខ។ បុគ្គលនោះបំបែកចេញបាននូវសេចក្ដីស្រឡាញ់ដែលពុំបរិសុទ្ធ។ ការមិនបានសំរេចរបស់ករុណា កើត ឡើង ព្រោះហេតុ២យ៉ាងគឺ ព្រោះការថ្នាក់ថ្នាំងចិត្ដដែលកើតឡើងក្នុងចិត្តខ្លួនឯង និងព្រោះសេចក្ដី ទុក្ខ។
ធាតុឧបាយ
វិ        ឤយតន:របស់ធម្មធាតុជាដែនកំណត់។ ការផ្គុំគ្នានៃលក្ខណ:ទាំងឡាយនៃធម៌ទាំងឡាយនេះហៅថា “ខន្ធ”។ លក្ខណ:នៃផ្លូវចូលហៅថា“ឤយតន:”។ លក្ខណ:របស់ស់ភាវធម៌ហៅថា“ធាតុ”។ ម៉្យាងទៀត ព្រះដ៏មាន ព្រះភាគទ្រង់ត្រាស់សំដែងអំពីទុក្ខសច្ច:ដោយវិធីនៃខន្ធ ទុកសម្រាប់ឲ្យបុគ្គលអ្នកដែលមាន បញ្ញាឆ្លាតវៃ។ ព្រះអង្គទ្រង់ត្រាស់សំដែងទុក្ខសច្ច:ដោយវិធីនៃឤយតន: ទុកសម្រាប់ឲ្យបុគ្គលអ្នកមាន បញ្ញាជាកណ្តាល។ ហើយព្រះអង្គទ្រង់ត្រាស់សំដែងទុក្ខសច្ច:ដាយវិធីនៃធាតុ ទុកសម្រាប់ឲ្យបុគ្គលអ្នក មានបញ្ញាទាប។
បដិច្ចសមុប្បាទឧបាយ
[78] S. II, 104: បច្ចុទាវត្តតិ ខោ ឥទំ វិញ្ញាណំ នាមរូបម្ហា នាមរូបំ គច្ឆតិ ឯត្តាវតា ជាយេថ វា ជីយេថ វា មីយេថ វា ចវេថ វា ឧប្បជ្ផេថ វា យទិទំ នាមរូប បច្ចយា វិញ្ញាណំ វិញ្ញាណបច្ចយា នាមរូបំ នាមរូបបច្ចយា សឡាយតនំ  ។បេ។
សេចក្តីឧបមាទៅនឹងរូបឤយ៉ង
វិ        ប្រៀបដូចជានាយជាងដ៏ចំណានដែលធ្វើឤយ៉ងដូច្នោះដែរ គឺគេឆ្លាក់ឈើធ្វើជារូបមនុស្ស មានលក្ខណ: ពេញលេញគ្រប់ចំណែកដូចជាបុរសឬស្ដ្រីដែរ គេធ្វើឲ្យវាដើរ រាំ អង្គុយពែនភ្នែនបាន ដោយការទាញ ញាក់ខ្សែ។ ដោយប្រការដូចបានពោលមកនេះ ឤយ៉ងទាំងនេះមានឈ្មោះថារាងកាយទាំងឡាយ។ នាយ ជាងដែលធ្វើឤយ៉ងនេះ គឺជាកិលេសក្នុងអតីត ដែលជាហេតុឲ្យកាយនេះត្រូវបានកសាងឡើងយ៉ាង បរិបូណ៌។ ខ្សែទាំងឡាយគឺសរសៃទាំងឡាយ  ដីស្អិតគឺសាច់ ថ្នាំលាបគឺស្បែក។ ចង្វែកទាំងឡាយគឺជា ឤកាស។ ព្រោះឤស្រ័យគ្រឿងអលង្ការ ខោឤវ និងគ្រឿងតុបតែង ទើបឤយ៉ងទាំងនោះមានឈ្មោះថា បុរស និងស្ដ្រី។ ការគិត(ថាជាបុរសនិងស្ដ្រី) គប្បីដឹងដោយការញាក់ខ្សែដោយវាយោធាតុ។ ឤយ៉ងទាំង អស់នោះដើរ ឤស្រ័យនៅ ចេញក្រៅចូលក្នុង លាចេញបត់ចូល សន្ទនាគ្នាឬនិយាយ មានប្រការដូច្នេះ ឯង[liii]។
ឧបាទាយរូប
ឧបាទាយរូប៦០នៅខណ:ដែលកើត បានដល់វត្ថុទសក: កាយទសក: សោតទសក: ឃានទសក: ជីវ្ហាទសក: ឥត្ថីភាវ ទសក:ឬបុរិសភាវ:ទសក: តែមិនមានចក្ខុទសក:ទេ។ បុរសឬស្ត្រីដែលថ្លង់ពីកំណើតក៏ដូចគ្នាដែរ គឺកើតតែ រូប៦០ទេនៅខណ:ដែលកើត ដោយមិនមានសោតទសក:កើតឡើងទេ។ បុគ្គលដែលត្រចៀកក៏ថ្លង់និងភ្នែកក៏ខ្វាក់ នឹងធ្វើឲ្យញាប់ញ័រឧបាទាយរូប៥០នៅខណ:ដែលកើត ពោលគឺ(ឧបាទាយរូបទាំងអស់) លើកលែងតែចក្ខុទសក: និងសោតទសក:ចេញ។ នៅក្នុងឋាន:ដ៏ឤក្រក់ ពោលគឺកាលពីដើមដំបូងនៃក័ល្ប បុគ្គលដែលប្រកបដោយ ឥន្ទ្រីយ៍និងឤយតន: តែមិនមែនទាំងជាភេទបុរសនិងមិនមែនទាំងជាភេទស្ត្រី នៅខណ:ពេលដែលកើតមកនោះ នឹងធ្វើឲ្យញាប់ញ័រឧបាទាយរូប៦០ ពោលគឺ(រូបទាំងអស់)វៀរលែងតែបុរិសភាវទសក: ឬឥត្ថីភាវទសក:ចេញ។ បុគ្គលដែលមិនមែនទាំងជាភេទបុរសឬភេទស្ត្រីហើយនិងភ្នែកខ្វាក់ នឹងធ្វើឲ្យញាប់ញ័រឧបាទាយរូប៥០ ពោលគឺ (រូបទាំងអស់) វៀរលែងតែចក្ខុទសក:និងបុរិសភាវ:ឬឥតិភ្ថីវា:ចេញ។ បុគ្គលដែលមិនមែនទាំងជាភេទបុរស ឬភេទ ស្ត្រី ហើយថែមទាំងមានភ្នែកខ្វាក់និងត្រចៀកថ្លង់ផងនោះ នឹងធ្វើឲ្យញាប់ញ័រឧបាទាយរូប៤០ ពោលគឺវត្ថុទសក: កាយទសក: ឃានទសក: និងជីវ្ហាទសក:។ ពួកព្រហ្មនឹងធ្វើឲ្យញាប់ញ័រឧបាទាយរូប៤៩នៅខណ:ដែលកើតគឺ វត្ថុទសក: ចក្ខុទសក: សោតទសក: កាយទសក: និងជីវិតនវក:។ ពួកអសញ្ញីព្រហ្មនឹងធ្វើឲ្យញាប់ញ័រឧបាទាយ រូប៩នៅខណ:ដែលកើត ពោលគឺជីវិតនវក:។ បុគ្គលគប្បីយល់ដឹងពីឧបាទាយរូបដោយជាតិ យ៉ាងនេះចុះ។
ឤយតនឧបាយ
វិ        ការសង្គ្រោះមាន៣ គឺខន្ធសង្គ្រោះ ធាតុសង្គ្រោះ និងសច្ច:សង្គ្រោះ។ ក្នុងទីនេះ ឤយតន:១០សង្គ្រោះ ចូលក្នុងរូបខន្ធ។ មនាយតន:សង្គ្រោះចូលក្នុងវិញ្ញាណខន្ធ។ ធម្មាយតន: លើកលែងតែនិព្វានចេញ សង្គ្រោះចូល ក្នុងខន្ធ៤។ ឤយតន:១១សង្គ្រោះចូលក្នុងធាតុ១១។ មនាយតន:សង្គ្រោះចូលក្នុងធាតុ៧។ ឤយតន:ខាង ក្នុង៥សង្គ្រោះចូលក្នុងទុក្ខសច្ច:។ ឤយតន:ខាងក្រៅ៥សង្គ្រោះឬមិនសង្គ្រោះចូលក្នុងទុក្ខ សច្ច:ក៏បាន។ មនាយតន:សង្គ្រោះចូលឬមិនសង្គ្រោះចូលក្នុងទុក្ខសច្ច:ក៏បាន។ ធម្មាយតន:សង្គ្រោះចូល ឬមិនសង្គ្រោះ ចូលក្នុងទុក្ខសច្ច:ក៏បាន។ គប្បីយល់ពីឤយតន:“ដោយការសង្គ្រោះ” ដូច្នេះចុះ។ តាមវិធី នេះបុគ្គលចំរើន វិចក្ខណ: តាមរយ:ឤយតនឧបាយ[61]។
ឧបាទាយរូប
បុ        តើអ្វីគឺ ចក្ខុទសកកលាប:?
ឥទ្ធិវិធា ៧ជំពូក
វិ        ដោយឤស្រ័យនូវបឋមជ្ឈាន បុគ្គលលះបាននូវនីវរណ:ទាំងឡាយ ហើយក៏សម្រេចបាននូវសមាធិវិប្ជារា ឥទ្ធិ។ ដោយការចូលដល់នេវសញ្ញានាសញ្ញាយតនឈាន បុគ្គលលះបាននូវសុញ្ញតសញ្ញា ហើយក៏សម្រេច បាននូវ សមាធិវិប្ជារាឥទ្ធិ ដូចជាព្រះសារីបុត្រថេរ: ព្រះខាណុកោណ្ឌញ្ញោថរ: នាងឧត្តរាឧបាសិកា និងនាង វិសាខាឧបាសិកា ជាដើម។  សមាធិវិប្ជារាឥទ្ធិ[v] មានសេចក្តីដូច្នេះឯង។
បុ       តើបុគ្គលឤស្រ័យនៅដោយភាពព្រងើយៗ  មានសតិនិងសម្បជញ្ញ: ដោយបែកចេញផុតពីវត្ថុដែលមិនជា បដិកូល និងវត្ថុដែលជាបដិកូល បានយ៉ាងណា?
ឧបាទាយរូប
វិ        សុទ្ធអដ្ឋក:គឺធាតុទាំង៤ និងឤរម្មណ៍ដែលឤចមើលឃើញបាន១ ក្លិន១ រស១ និងឱជា១ ដែលឤស្រ័យ នូវធាតុទាំងនោះ។ កលាប:ទាំង៨នេះហៅថា“សុទ្ធអដ្ឋក:”។ ការកើតឡើងនៃរូបទាំងនេះគឺ“ជាតិ” សភាព ចាស់របស់រូបទាំងនេះគឺ“ជរា”។ ការបែកធ្លាយរបស់រូបទាំងនេះគឺ“អនិច្ចតា”។
ឤយតនឧបាយ
ចប់ ឤយតនឧបាយ
សេចក្ដីឧបមាទៅនឹងរណា
ក្រោយពីយោគីបានផ្សាយមេត្ដាឲ្យដល់ជនដែលជាទីស្រឡាញ់ហើយ ជាបន្ដិចម្ដងៗក៏ផ្សាយមេត្ដាចិត្ដ ឲ្យ ដល់បុគ្គលដែលខ្លួនមិនស្អប់មិនស្រឡាញ់។  ក្រោយពីបានផ្សាយមេត្ដាឲ្យដល់បុគ្គលដែលខ្លួន មិនស្អប់មិន ស្រឡាញ់ហើយជាបន្ដិចម្ដងៗក៏ផ្សាយមេត្ដាចិត្ដឲ្យដល់បុគ្គលដែលជាសត្រូវ។ យោគីនោះផ្សាយមេត្ដាចិត្ដគ្រប ដណ្ដប់សព្វសត្វទាំងអស់រួមទាំងខ្លួនឯងផងដែរក្នុងចំណោមសព្វសត្វទាំងនោះ ដោយប្រការដូច្នេះ។ បើយោគី មិន
វិញ្ញាណខន្ធ
វិ        ប្រៀបដូចជាបន្លាអញ្ចឹងដែរ ឧបាទាយរូបគឺជាលក្ខណ:របស់រូប។ មហាភូតរូបទាំង៤ជាបទដ្ឋាន។ លក្ខណ: របស់វេទនាគឺការទទួលឤរម្មណ៍ ប្រៀបដូចជាការមិនពេញចិត្តនឹងមនុស្សុដែលកើតឃ្លង់ អញ្ចឹងហើយ វេទនានេះមានផស្ស:ជាបទដ្ឋាន។ ការឧបត្ថម្ភជាលក្ខណ:របស់សញ្ញា ប្រៀបដូចជារូបភាព នឹងមានផស្ស: ជាបទដ្ឋាន។លក្ខណ:របស់សង្ខារគឺឯកភាព ប្រៀបដូចជាការវិលរបស់កង់រទេះ និងមានផស្ស:ជាបទដ្ឋាន។ លក្ខណ:របស់វិញ្ញាណគឺការដឹង ប្រៀបដូចការដឹងរសជាតិ ដោយមាននាម និងរូបជាបទដ្ឋាន។ បុគ្គលគប្បី យល់ពីខន្ធ៥ “ដោយលក្ខណ:” ដូច្នេះចុះ។
ដោយការចែកញែក
ដោយការសង្គ្រោះ(ការរាប់បញ្ចូល)
បដិច្ចសមុប្បាទឧបាយ
“កម្មមិនឤចចែករំលែកឲ្យដល់គ្នានឹងគ្នាទេ មិនមាននរណាឤចលួចយកនូវកម្មបានទេ ផលបុណ្យ ដែលទទួលបានមកនោះ គឺបានមកដោយខ្លួនឯង[81] ។
បញ្ញា៤ប្រភេទ ពួកទី៧
បញ្ញាយល់ដឹងក្នុងផលដែលបន្តពីហេតុហៅថាអត្ថប្បដិសម្ភិទា។ សេចក្តីយល់ដឹងហេតុហៅថាធម្មប្បដិ សម្ភិទា។ បញ្ញាយល់ដឹងក្នុងការវិភាគធម៌ហៅថានិរុត្តិប្បដិសម្ភិទា។ បញ្ញាយល់ដឹងក្នុងញាណហៅថា បដិភាណប្បដិសម្ភិទា[18]។
បញ្ញា២ប្រភេទ
វិ        បញ្ញាមាន២ប្រភេទ មាន៣ប្រភេទ មាន៤ប្រភេទ។
បញ្ញា៤ប្រភេទ ពួកទី៨
ម៉្យាងទៀត បញ្ញាដឹងនូវទុក្ខនិងសេចក្តីដឹងនូវការរលត់ទៅនៃទុក្ខហៅថាអត្ថប្បដិសម្ភិទា។ បញ្ញាដឹងហេតុ នៃទុក្ខនិងមគ្គហៅថាធម្មប្បដិសម្ភិទា។ បញ្ញាដឹងត្រឹមត្រូវនៅក្នុងការបកប្រែអត្ថន័យហៅថានិរុត្តិប្បដិសម្ភិទា។ បញ្ញា យល់ដឹងក្នុងញាណហៅថាបដិភាណប្បដិសម្ភិទា[19]។
ឤយតនឧបាយ
វិ        មានឤរម្មណ៍៣ប្រភេទដែលសម្រេចនៅឯចក្ខុទ្វារ គឺអតិមហន្តារម្មណ៍ មហន្តារម្មណ៍ និងបរិត្តារម្មណ៍។ បណ្តាឤរម្មណ៍ទាំងនេះ អតិមហន្តារម្មណ៍កើតគ្រប់៧ដង និងកើតតែក្នុងអវិចីមហានរកទេ។ បន្ទាប់ពី ការរំញោចនៃភវង្គ:ហើយ ឤវជ្ជន: វិចក្ខណ: សម្បដិច្ឆន: សន្តីរណ: វោដ្ឋព្វន: ជវន: ហើយនិង តទាលម្ភន: ក៏តាមមកជាបន្ទាប់។
បញ្ញា៤ប្រភេទ ពួកទី១០
ម៉្យាងទៀត បញ្ញាដែលទាក់ទងទៅនឹងភ្នែកហៅថាធម្មប្បដិសម្ភិទា។ បញ្ញាចក្ខុដែលទាក់ទងទៅនឹង ទិដ្ឋិ ទាំងឡាយហៅថាអត្ថប្បដិសម្ភិទា។ បញ្ញាដែលដឹងក្នុងការប្រែអត្ថន័យរបស់ពាក្យដែលបានទេសនារួចហើយ ហៅ ថានិរុត្តិប្បដិសម្ភិទា។ បញ្ញាយល់ដឹងក្នុងញាណហៅថាបដិភាណប្បដិសម្ភិទា[21]។
សេចក្ដីឧបមាទៅនឹងរណា
បើយោគីនៅតែមិនឤចកំចាត់សេចក្ដីមិនគាប់ចិត្ដនិងសេចក្ដីក្រោធបានទេ យោគីនោះមិនគួរព្យាយាម ផ្សាយមេត្ដាចិត្ដទេ តែគួរប្រើវិធីផ្សេងវិញដើម្បីកំចាត់សេចក្ដីក្រោធដែលមានចំពោះបុគ្គលនោះ។
ធាតុ៤
មហាភូត៤ដែលកើតពីរដូវ ត្រូវធ្វើឲ្យបច្ច័យ២បរិបូណ៌ គឺជនកបច្ច័យនិងអត្ថិបច្ច័យ។ ធាតុដទៃទៀត ត្រូវធ្វើឲ្យបច្ច័យ២បរិបូណ៌ឡើង គឺនិស្សយបច្ច័យនិងអត្ថិបច្ច័យ។
វេទនាខន្ធ
វិ        ដោយលក្ខណ: វេទនាមានតែមួយទេ ពោលគឺវេទនានេះជាធម្មជាតិដឹងសភាវ:តែតាមផ្លូវចិត្ត ប៉ុណ្ណោះ។ ដោយឤយតន: វេទនាមាន២គឺ កាយិកវេទនានិងចេតសិកវេទនា។ ដោយសភាវធម៌ វេទនាមាន៣គឺ សុខ វេទនា ទុក្ខវេទនា អទុក្ខមសុខវេទនា[23] ។ បើនិយាយទៅតាមធម៌ វេទនាមាន៤គឺ កុសលវេទនា អកុសលវេទនា វិបាកវេទនា[24] និងកិរិយាវេទនា[25] ។ បើនិយាយដោយឥន្ទ្រីយ៍ វេទនាមាន៥គឺ សុខិន្ទ្រីយ៍ ទុក្ខិន្ទ្រីយ៍ សោមនស្សិន្ទ្រីយ៍ ទោមនស្សិន្ទ្រីយ៍ និងឧបេក្ខិន្ទ្រីយ[26] ។ បើនិយាយដោយធម៌ជំពូកខ្មៅ និង ជំពូកស វេទនាមាន៦គឺ សុខវេទនាមានឤសវ: សុខវេទនាមិនមានឤសវ: ទុក្ខវេទនាមានឤសវ: ទុក្ខ វេទនាមិនមាន ឤសវ: ឧបេក្ខាមានឤសវ: ឧបេក្ខាមិនមានឤសវ:។ បើនិយាយដោយឧបាយ វេទនាមាន ៧គឺ ចក្ខុសម្ជស្សជាវេទនា សោតសម្ជស្សជាវេទនា ឃានសម្ជស្សជាវេទនា ជិវ្ហាសម្ជស្សជាវេទនា កាយ សម្ជស្សជាវេទនា មនោធាតុសម្ជស្សជាវេទនា និងមនោវិញ្ញាណធាតុសម្ជស្សជាវេទនា។ បើនិយាយ ដោយ ពិស្តារវេទនាមាន១០៨ពោលគឺ វេទនា៦កើតពីតណ្ហា វេទនា៦កើតពីនេក្ខម្ម: វេទនា៦កើតពី តណ្ហាដែល មានទុក្ខ វេទនា៦កើតពីនេក្ខម្ម:ដែលមានទុក្ខ វេទនា៦កើតពីតណ្ហាដែលមានឧបេក្ខា និងវេទនា៦ ដែលកើតពីនេក្ខម្ម:ដែលមានឧបេក្ខា។ ៦គុណនឹង៦ ស្មើនឹង៣៦ ហើយនិងចែកចេញជា៣ កាល(អតីត អនាគត និងបច្ចុប្បន្ន) វេទនាទាំង៣៦នេះ គុណនឹង៣ ទើបបានជា១០៨។ នេះហៅ ថា “វេទនាខន្ធ”[27] ។
បញ្ញា៤ប្រភេទ ពួកទី១០
បញ្ញា៤ប្រភេទ ពួកទី១១