cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
ទីម័រខាងកើត
ប្រវត្តិសាស្ត្រ
ថ្ងៃទី២០ ខែឧសភា ឆ្នាំ២០០២ ទីម័រលេសត្រូវបាន ទទួលស្គាល់ជា អន្តរជាតិថាជា រដ្ឋឯករាជ្យ ។នៅចុងខែ មេសា ឆ្នាំ២០០៦ ភាពតានតឹងផ្ទៃក្នុងមួយ បានគំំរាមកំំំំំហែង សន្តិសុខប្រជាជាតិក្មេងខ្ចីឆ្លើយតបតាមសំណើសុំរបស់ រដ្ឋាភិបាលទីម័រខាងកើត កងកម្លាំងស្ថិរ កម្មអន្តរជាតិ ISF ជាតិ អូស្ត្រាលី បានចូលមកធ្វើអន្តរាគមន៍ នៅចុងខែឧសភាឆ្នាំ២០០៦ ខែសីហា ឆ្នាំ២០០៦ក្រុមប្រឹក្សាសន្តិសុខ អង្គការសហប្រជាជាតិបញ្ជូល ក្រុមបេសកកម្មសម្រាប់សមាហរណកម្មនៃសហប្រជាជាតិនៅទីម័រខាងកើត UNMITជំនួសឲ ISF ពីខែមេសា ទៅ ខែមិថុនា ឆ្នាំ២០០៧ រដ្ឋាភិបាលទីម័រខាងកើតបានធ្វើការបោះឆ្នោតជ្រើសរើសប្រធានាធិបតីនិង អ្នកតំណាងរាស្តក្នុងបរិយាកាសប្រកបដោយសន្តិភាពក្រោម ជំនួយឧបត្ថម្ភUNMIT និងអ្នក ផ្តល់អំណោយ អន្តរជាតិ។
ភូមិសាស្រ្ត
ទីម័រខាងកើតជាប្រទេសមួយនៃអាស៊ីអាគ្នេយ៍ដីកោះស្ថិតនៅទិសពាយ័ព្យប្រទេសអូស្ត្រាលីក្នុងប្រជុំកោះ សុងតូច ចុងខាងកើតនៅកម្រងកោះះ ឥណ្ឌូនេស៊ីរួមមានពាក់កណ្តាលខាងកើត នៃកោះទីម័រតំំបន់អុីគូសុី ឬអំបឺណូ ជាផ្នែកតូចមួយនៃភាគពាយ័ព្យនៃកោះចាកូ ទីម័រខាងកើត មានផ្ទៃដីសរុប ១៥ ០០៧km២មានព្រំដែនជាប់ប្រទេស ឥណ្ឌូនេស៊ី ជាប្រទេសសម្បូរភ្នំនិងខ្ពង់រាប ខ្សត់ទំំំំនាប ជុំវិញព័ទ្ធដោយ សមុទ្រទីម័រ សមុទ្រសាវូ និង សមុទ្របានដា ប្រទេសមួយនេះក៏ជួបប្រទះនូវគ្រោះធម្មជាតិដែរ។
ប្រជាសាស្ត្រ
ទីម័រខាងកើតមានប្រជាជនចំនួន ១,១០៨,៧៧៧នាក់ (ការប៉ាន់ស្មានខែកក្កដា ឆ្នាំ២០០៨) គិតជាដង់សុីតេស្មើ ៧៣.៨៨ នាក់/km២ ចំពោះក្រុមជនជាតិ ប្រទេសនេះ មានក្រុមជនជាតិ អំបូរអូស្ត្រូណេស៊ី អំំបូរប៉ាពូអាន និងអណិកជនចិនតិចតួច ប្រទេសនេះមានជំនឿសាសនាមាន រ៉ូម៉ាំងកាតូលិក ៩៧% អុីស្លាម ១% ប្រូតេស្តង់ ១%ប្រទេសនេះមានគ្រាមភាសាចំនួន ១៦ ភាសា។ ទម្រង់ប្រជាជនទីម័រខាងកើត
ឯកសារយោង
ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ទីម័រ ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ប្រទេសនៅអាស៊ី ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ប្រទេសកោះ ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:អតីតទឹកដីអាណានិគមព័រទុយកាល់ ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:រដ្ឋសមាជិកនៃអង្គការសហប្រជាជាតិ ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:សាធារណរដ្ឋ ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ប្រទេសអាស៊ីអាគ្នេយ៍
ផ្សារ​ណាត់​ចតុចក្រ
ផ្សារ​ណាត់​ចតុចក្រ (Thai : ตลาดนัดจตุจักร ) នៅលើផ្លូវកំផែងព្រេជ២ ​​ចតុចក្រ រាជធានីបាងកក គឺជាទីផ្សារធំជាងគេនៅក្នុងប្រទេសថៃ ។  ត្រូវបានគេស្គាល់ផងដែរថាជាផ្សារដ៏ធំទី២ វាមានតូបជាង 15 000 និងអាជីវករ 11 505  ចែកចេញជា ២៧ ផ្នែក។ ផ្សារ​ណាត់​ចតុចក្រ  ផ្សារនេះគឺលក់ប្រភេទផ្សេងគ្នាជាច្រើននៃទំនិញ រួមទាំង រុក្ខជាតិ  វត្ថុបុរាណ  គ្រឿងអេឡិចត្រូនិច  គ្រឿងសំអាង  សត្វចិញ្ចឹម  ស្រស់និងស្ងួត ម្ហូបអាហារ និង ភេសជ្ជៈ សេរ៉ាមិច  គ្រឿងសង្ហារឹម   សម្លៀកបំពាក់ ផ្សេងទៀតជាច្រើន ។ ផ្សារនេះនៅចុងសប្តាហ៍ដ៏ធំ និងចម្រុះបំផុតរបស់ពិភពលោក ដែលមានអ្នកទស្សនាជាង 200,000 នាក់រៀងរាល់ចុងសប្តាហ៍។
កូរ៉េ
ប្រទេសកូរ៉េ គឺជាតំបន់មួយនៅអាស៊ីបូព៌ា ចាប់តាំងពីឆ្នាំ 1945 ត្រូវបានបែងចែករវាងប្រទេសទាំងពីរនៅឬជិតប៉ារ៉ាឡែលទី 38 គឺប្រទេសកូរ៉េខាងជើង (សាធារណរដ្ឋប្រជាធិបតេយ្យប្រជាមានិតកូរ៉េ) និងប្រទេសកូរ៉េខាងត្បូង (សាធារណរដ្ឋកូរ៉េ) ប្រទេសកូរ៉េមានឧបទ្វីបកូរ៉េ កោះជេជូ និងកោះតូចៗជាច្រើននៅជិតឧបទ្វីប មានព្រំប្រទល់ជាប់នឹងប្រទេសចិននៅភាគពាយព្យ និងរុស្ស៊ីនៅភាគឦសាន បំបែកចេញពីប្រទេសជប៉ុនទៅខាងកើតដោយច្រកសមុទ្រកូរ៉េនិងសមុទ្រជប៉ុន (សមុទ្រខាងកើត)
បុរេប្រវត្តិសាស្ត្រ
ប្រវត្តិសាស្ត្រនៃប្រជាជាតិកូរ៉េបានចាប់ផ្តើមនៅម៉ាន់ជូរី និងឧបទ្វីបកូរ៉េ នៅពេលដែលមនុស្សចាប់ផ្តើមតាំងទីលំនៅនៅទីនោះកាលពី 700,000 ឆ្នាំមុន។ បណ្ឌិតសភាកូរ៉េបានអះអាងថា ហ្វូស៊ីល hominid បុរាណដែលមានដើមកំណើតពីប្រហែល 100,000 មុនគ.ស. នៅក្នុងកម្អែភ្នំភ្លើងនៅឯទីតាំងទីក្រុងថ្មមួយក្នុងប្រទេសកូរ៉េ។ ការវិភាគ fluorescent និងម៉ាញ៉េទិចខ្ពស់បង្ហាញថាហ្វូស៊ីលភ្នំភ្លើងអាចមានចាប់ពី 300,000 មុនគ.ស.។ គ្រឿងស្មូនកូរ៉េដែលត្រូវបានរក្សាទុកយ៉ាងល្អបំផុត ត្រលប់ទៅសម័យបុរាណវិញនៅប្រហែល 10,000 មុនគ.ស. ហើយសម័យយុគថ្មរំលីងចាប់ផ្តើមប្រហែល 6000 មុនគ.ស.។ ​ចាប់ផ្តើមនៅប្រហែលឆ្នាំ 300 មុនគ.ស ប្រជាជន Yayoi ដែលនិយាយភាសាជប៉ុនពីឧបទ្វីបកូរ៉េបានចូលទៅក្នុងកោះជប៉ុន ហើយបានផ្លាស់ទីលំនៅ ឬលាយឡំជាមួយប្រជាជនដើម Jōmon។ស្រុកកំណើតភាសានៃជនជាតិ Proto-Koreans មានទីតាំងនៅកន្លែងណាមួយនៅភាគខាងត្បូងស៊ីបេរី/ម៉ាន់ជូរី ដូចជាតំបន់ទន្លេ Liao ឬតំបន់ Amur ។ ជនជាតិ Proto-Koreans បានមកដល់ផ្នែកខាងត្បូងនៃឧបទ្វីបកូរ៉េនៅប្រហែលឆ្នាំ 300 មុនគ.ស ដោយជំនួស និងបញ្ចូលអ្នកនិយាយភាសាជប៉ុន ហើយទំនងជាបង្កឱ្យមានការធ្វើចំណាកស្រុក Yayoi ។
អាណាចក្រទាំង៣
នគរទាំងបីរបស់កូរ៉េមាន Goguryeo, Silla, និង Baekje ។ Silla និង Baekje បានគ្រប់គ្រងពាក់កណ្តាលភាគខាងត្បូងនៃឧបទ្វីបកូរ៉េ ដោយរក្សាអតីតទឹកដី Samhan ខណៈពេលដែល Goguryeo គ្រប់គ្រងពាក់កណ្តាលភាគខាងជើងនៃឧបទ្វីបកូរ៉េ Manchuria និង Liaodong Peninsula ដោយបង្រួបបង្រួម Buyeo, Okjeo, Dongye និងរដ្ឋផ្សេងទៀតនៅក្នុងអតីតទឹកដី Gojoseon ។.
រាជ្ជកាល ​Goryeo
នៅចុងសតវត្សទី 8 ស៊ីឡាត្រូវបានចុះខ្សោយដោយការតស៊ូផ្ទៃក្នុងដើម្បីអំណាចក្នុងចំណោមពួកអភិជន។ នៅសតវត្សទី 10 មេដឹកនាំនៃបក្សពួកក្នុងស្រុកដ៏មានឥទ្ធិពលដូចជា Gyeon Hwon និង Gungye បានបង្កើតរបបផ្ទាល់ខ្លួនរបស់ពួកគេ។ នៅឆ្នាំ 892 Gyeon Hwon បានបង្កើតរាជាណាចក្រមួយឈ្មោះថា ក្រោយមក Baekje ដោយមាន Wansanju ជារាជធានី ហើយបានទទួលការគ្រប់គ្រងរបស់ Jeolla-do និង Chungcheong-do នាពេលបច្ចុប្បន្ន។
រាជ្ជកាល​ Joseon
រាជវង្ស Joseon ជារឿយៗត្រូវបានកំណត់ថាជាសង្គម yangban ។ Yangban មានន័យថា «បញ្ជាពីរ»សំដៅទៅលើសាខាស៊ីវិល និងយោធានៃមុខងារផ្លូវការ ដែលគ្រប់គ្រងរដ្ឋដោយយោងតាមច្បាប់ និងបទប្បញ្ញត្តិដែលមានចែងក្នុងក្រមជាតិ។ ការតែងតាំងមុខតំណែងរបស់រដ្ឋាភិបាល ដែលជាច្រកឆ្ពោះទៅរកភាពជោគជ័យ ត្រូវបានសម្រេចតាមរយៈការប្រឡងថ្នាក់រដ្ឋ។ បុរសនៃថ្នាក់ yangban មានឯកសិទ្ធិទទួលបានការអប់រំខ្ពស់មួយចំនួន។
សម្រាប់ផ្នែកភាគច្រើនសិល្បៈនៃរាជវង្ស Joseon បានឆ្លុះបញ្ចាំងពីរសជាតិ yangban ។ បុរសនៃថ្នាក់នេះបានសង្កត់ធ្ងន់យ៉ាងខ្លាំងទៅលើគុណភាពនៃការអត់ធ្មត់ និងភាពសាមញ្ញដែលមិនអាចទទួលយកបាន។ ប្រភេទគំនូរដែលពេញនិយមបំផុតក្នុងរជ្ជកាលនេះគឺគំនូររបស់មន្ត្រីជាន់ខ្ពស់ និងបុព្វបុរស ជាក់ស្តែងជាជាងការស្រមើលស្រមៃ និងប្រភេទគំនូរពណ៌នាពីជីវិតប្រចាំថ្ងៃរបស់មនុស្សសាមញ្ញ។ ចាប់ពីពាក់កណ្តាលទស្សវត្សរ៍ឆ្នាំ 1700 តទៅ វិចិត្រករជាច្រើនបានប្រើបច្ចេកទេសលោកខាងលិចមួយចំនួន នៃការរៀបចំលំហ និងទម្រង់។ ផ្ទុយទៅនឹងស្នាដៃសិល្បៈ yangban ដែលត្រូវបានហាមឃាត់នោះ គំនូរប្រជាប្រិយដែលផលិតសម្រាប់មហាជនគឺមានភាពច្នៃប្រឌិតថ្មីក្នុងការប្រើប្រាស់ពណ៌ដិត និងទម្រង់លេង។
អាណាចក្រកូរ៉េ
ចាប់ផ្តើមនៅឆ្នាំ 1871 ប្រទេសជប៉ុនបានចាប់ផ្តើមបញ្ចេញឥទ្ធិពលកាន់តែច្រើននៅក្នុងប្រទេសកូរ៉េ ដោយបង្ខំវាចេញពីតំបន់នៃឥទ្ធិពលប្រពៃណីរបស់ប្រទេសចិន។ ជាលទ្ធផលនៃសង្រ្គាមចិន-ជប៉ុន (1894-95) រាជវង្ស Qing ត្រូវបោះបង់តំណែងបែបនេះ យោងតាមមាត្រា 1 នៃសន្ធិសញ្ញា Shimonoseki ដែលត្រូវបានបញ្ចប់រវាងចិន និងជប៉ុនក្នុងឆ្នាំ 1895។ នៅឆ្នាំដដែលនោះ ព្រះចៅអធិរាជ Myeongseong នៃប្រទេសកូរ៉េត្រូវបានធ្វើឃាតដោយភ្នាក់ងារជប៉ុន។
នៅឆ្នាំ 1897 រាជវង្ស Joseon បានប្រកាសចក្រភពកូរ៉េ (1897-1910) ។ ស្តេច Gojong បានក្លាយជាអធិរាជ។ ក្នុងអំឡុងពេលដ៏ខ្លីនេះ ប្រទេសកូរ៉េបានទទួលជោគជ័យខ្លះៗក្នុងការធ្វើទំនើបកម្មយោធា សេដ្ឋកិច្ច ច្បាប់អចលនទ្រព្យ ប្រព័ន្ធអប់រំ និងឧស្សាហកម្មផ្សេងៗ។ រុស្សី ជប៉ុន បារាំង និងអាមេរិក សុទ្ធតែបានបណ្តាក់ទុនក្នុងប្រទេសនេះ ហើយស្វែងរកឥទ្ធិពលនយោបាយ។
ការកាន់កាប់របស់ប្រទេសជប៉ុន
នៅឆ្នាំ 1910 កូរ៉េដែលកាន់កាប់ដោយយោធារួចហើយគឺជាភាគីបង្ខំឱ្យសន្ធិសញ្ញាឧបសម្ព័ន្ធជប៉ុន-កូរ៉េ។ សន្ធិសញ្ញានេះត្រូវបានចុះហត្ថលេខាដោយលោក Lee Wan-Yong ដែលត្រូវបានផ្តល់អំណាចទូទៅនៃមេធាវីដោយអធិរាជ។ ទោះបីជាយ៉ាងណាក៏ដោយ អធិរាជត្រូវបានគេនិយាយថាមិនបានផ្តល់សច្ចាប័នលើសន្ធិសញ្ញានេះបើយោងតាម ​​យី តេជិន។ មានជម្លោះជាយូរមកហើយថាតើសន្ធិសញ្ញានេះស្របច្បាប់ ឬខុសច្បាប់ដោយសារតែការចុះហត្ថលេខាក្រោមការបង្ខិតបង្ខំ ការគំរាមកំហែងនៃកម្លាំង និងការសំណូក។
ការតស៊ូរបស់កូរ៉េចំពោះការកាន់កាប់របស់ជប៉ុនដ៏ឃោរឃៅ ត្រូវបានបង្ហាញនៅក្នុងចលនាអហិង្សាថ្ងៃទី 1 ខែមីនា ឆ្នាំ 1919 ក្នុងអំឡុងពេលដែលបាតុករ 7,000 នាក់ត្រូវបានសម្លាប់ដោយប៉ូលីស និងយោធាជប៉ុន។​ ចលនារំដោះកូរ៉េក៏បានរីករាលដាលដល់ប្រទេសជិតខាង Manchuria និង Siberia។
ជនជាតិកូរ៉េជាងប្រាំលាននាក់ត្រូវបានជ្រើសរើសសម្រាប់ការងារចាប់ផ្តើមនៅឆ្នាំ 1939 ហើយបុរសរាប់ម៉ឺននាក់ត្រូវបានបង្ខំឱ្យចូលទៅក្នុងយោធារបស់ប្រទេសជប៉ុន។ ពលករកូរ៉េជិត 400,000 នាក់បានស្លាប់។ ក្មេងស្រី និងស្ត្រីប្រហែល 200,000 នាក់ ភាគច្រើនមកពីប្រទេសចិន និងកូរ៉េ ត្រូវបានបង្ខំឱ្យធ្វើជាទាសករផ្លូវភេទសម្រាប់យោធាជប៉ុន។ ក្នុងឆ្នាំ 1993 ប្រធានខុទ្ទកាល័យជប៉ុនលោក Yohei Kono បានទទួលស្គាល់ភាពអយុត្តិធម៌ដ៏គួរឱ្យភ័យខ្លាចដែលប្រឈមមុខដោយឈ្មោះដ៏គួរឱ្យអស់សំណើចទាំងនេះថា "ស្ត្រីលួងលោម" ។
ក្នុងអំឡុងពេលឧបសម្ព័ន្ធរបស់ជប៉ុន ភាសាកូរ៉េត្រូវបានគាបសង្កត់ក្នុងកិច្ចខិតខំប្រឹងប្រែងដើម្បីលុបបំបាត់អត្តសញ្ញាណជាតិកូរ៉េ។ ជនជាតិកូរ៉េត្រូវបានបង្ខំឱ្យយកនាមត្រកូលជប៉ុន ដែលត្រូវបានគេស្គាល់ថា Sōshi-kaimei ។ វប្បធម៌ប្រពៃណីកូរ៉េបានរងការខាតបង់យ៉ាងធ្ងន់ធ្ងរ ដោយសារវត្ថុបុរាណវប្បធម៌កូរ៉េជាច្រើនត្រូវបានបំផ្លាញ ឬយកទៅប្រទេសជប៉ុន។ រហូតមកដល់សព្វថ្ងៃនេះ វត្ថុបុរាណកូរ៉េដ៏មានតម្លៃអាចត្រូវបានរកឃើញជាញឹកញាប់នៅក្នុងសារមន្ទីរជប៉ុន ឬក្នុងចំណោមបណ្តុំឯកជន។ ការស៊ើបអង្កេតមួយរបស់រដ្ឋាភិបាលកូរ៉េខាងត្បូងបានរកឃើញទ្រព្យសម្បត្តិវប្បធម៌ចំនួន 75,311 ដែលត្រូវបានដកហូតពីប្រទេសកូរ៉េ 34,369 នៅប្រទេសជប៉ុន និង 17,803 នៅសហរដ្ឋអាមេរិក។ ទោះជាយ៉ាងណាក៏ដោយ អ្នកជំនាញប៉ាន់ប្រមាណថាវត្ថុបុរាណជាង 100,000 ពិតជានៅតែមាននៅក្នុងប្រទេសជប៉ុន។ មន្ត្រីជប៉ុនបានចាត់ទុកការប្រគល់សម្បត្តិវប្បធម៌កូរ៉េមកវិញ ប៉ុន្តែរហូតមកដល់សព្វថ្ងៃនេះ វាមិនបានកើតឡើងទេ។ កូរ៉េ និង ជប៉ុន នៅតែ ជម្លោះ កម្មសិទ្ធិ នៃ កូន កោះ Dokdo ដែល ស្ថិតនៅ ភាគ ខាងកើត នៃ ឧបទ្វីបកូរ៉េ។
មានការធ្វើចំណាកស្រុកដ៏សំខាន់ទៅកាន់ទឹកដីក្រៅប្រទេសនៃចក្រភពជប៉ុនក្នុងកំឡុងការកាន់កាប់របស់ជប៉ុន រួមទាំងប្រទេសកូរ៉េផងដែរ។ នៅចុងបញ្ចប់នៃសង្គ្រាមលោកលើកទី 2 មានប្រជាជនជប៉ុនជាង 850,000 នាក់ដែលតាំងលំនៅនៅក្នុងប្រទេសកូរ៉េ។ បន្ទាប់ពីសង្គ្រាមលោកលើកទីពីរ ភាគច្រើននៃជនជាតិជប៉ុននៅក្រៅប្រទេសទាំងនេះបានធ្វើមាតុភូមិនិវត្តន៍ទៅប្រទេសជប៉ុន។ ជនអន្តោរប្រវេសន៍ដែលនៅតែអង្គុយនៅក្នុងកន្លែងតាំងទីលំនៅក្រៅផ្លូវការ។
ការបែកបាក់ជាពីរ
ផលវិបាកនៃសង្គ្រាមលោកលើកទី 2 បានធ្វើឱ្យប្រទេសកូរ៉េបែងចែកតាមខ្សែប៉ារ៉ាឡែលទី 38 នៅថ្ងៃទី 2 ខែកញ្ញាឆ្នាំ 1945 ដោយភាគខាងជើងស្ថិតនៅក្រោមការកាន់កាប់របស់សូវៀត និងភាគខាងត្បូងស្ថិតនៅក្រោមការកាន់កាប់របស់សហរដ្ឋអាមេរិកដែលគាំទ្រដោយរដ្ឋសម្ព័ន្ធមិត្តផ្សេងទៀត។ អាស្រ័យហេតុនេះ កូរ៉េខាងជើង ដែលជាសាធារណរដ្ឋសង្គមនិយមបែបសូវៀត ត្រូវបានបង្កើតឡើងនៅភាគខាងជើង ហើយប្រទេសកូរ៉េខាងត្បូង ដែលជារបបបែបលោកខាងលិច ត្រូវបានបង្កើតឡើងនៅភាគខាងត្បូង។
ប្រទេសកូរ៉េខាងជើងគឺជារដ្ឋឯកបក្ស ដែលឥឡូវនេះផ្តោតលើមនោគមវិជ្ជា Juche របស់លោក Kim Il-sung ជាមួយនឹងសេដ្ឋកិច្ចឧស្សាហកម្មដែលបានគ្រោងទុកនៅកណ្តាល។ កូរ៉េខាងត្បូងគឺជារដ្ឋពហុភាគីដែលមានសេដ្ឋកិច្ចទីផ្សារមូលធននិយម រួមជាមួយនឹងសមាជិកភាពនៅក្នុងអង្គការសម្រាប់កិច្ចសហប្រតិបត្តិការ និងអភិវឌ្ឍន៍សេដ្ឋកិច្ច និងក្រុមទីម្ភៃ។ រដ្ឋទាំងពីរបានបង្វែរគ្នាយ៉ាងខ្លាំងទាំងផ្នែកវប្បធម៌ និងសេដ្ឋកិច្ច ចាប់តាំងពីការបែងចែករបស់ពួកគេ ទោះបីជាពួកគេនៅតែចែករំលែកវប្បធម៌ប្រពៃណីទូទៅ និងប្រវត្តិសាស្រ្តមុនសង្គ្រាមត្រជាក់ក៏ដោយ។
ចាប់តាំងពីទសវត្សរ៍ឆ្នាំ 1960 មក សេដ្ឋកិច្ចកូរ៉េខាងត្បូងបានរីកចម្រើនយ៉ាងខ្លាំង ហើយរចនាសម្ព័ន្ធសេដ្ឋកិច្ចត្រូវបានផ្លាស់ប្តូរយ៉ាងខ្លាំង។ នៅឆ្នាំ 1957 ប្រទេសកូរ៉េខាងត្បូងមាន GDP របស់មនុស្សម្នាក់ៗទាបជាងប្រទេសហ្គាណា ហើយនៅឆ្នាំ 2008 វាមាន 17 ដងខ្ពស់ជាងប្រទេសហ្គាណា។
យោងទៅតាម R. J. Rummel ការងារបង្ខំ ការប្រហារជីវិត និងជំរុំប្រមូលផ្តុំគឺជាការទទួលខុសត្រូវចំពោះការស្លាប់ជាងមួយលាននាក់នៅក្នុងប្រទេសកូរ៉េខាងជើងពីឆ្នាំ 1948 ដល់ឆ្នាំ 1987; ការប៉ាន់ប្រមាណដោយផ្អែកលើជំរឿនរបស់កូរ៉េខាងជើងថ្មីៗបំផុតបានបង្ហាញថាមនុស្សពី 240,000 ទៅ 420,000 នាក់បានស្លាប់ដោយសារគ្រោះទុរ្ភិក្សក្នុងទសវត្សរ៍ឆ្នាំ 1990 ហើយថាមានការស្លាប់ខុសពីធម្មជាតិពី 600,000 ទៅ 850,000 នាក់នៅក្នុងប្រទេសកូរ៉េខាងជើងពីឆ្នាំ 1993 ដល់ឆ្នាំ 2008។ នៅក្នុងប្រទេសកូរ៉េខាងត្បូង នៅពេលដែលសកម្មភាពទ័ពព្រៃបានពង្រីក រដ្ឋាភិបាលកូរ៉េខាងត្បូងបានប្រើវិធានការខ្លាំងៗប្រឆាំងនឹងកសិករ ដូចជាការបង្ខំឱ្យផ្លាស់ប្តូរគ្រួសាររបស់ពួកគេចេញពីតំបន់ទ័ពព្រៃ។ យោងតាមការប៉ាន់ប្រមាណមួយ វិធានការទាំងនេះបានបណ្តាលឱ្យមនុស្ស 36.000 នាក់បានស្លាប់ មនុស្ស 11.000 នាក់បានរងរបួស និង 432.000 នាក់ត្រូវបានផ្លាស់ទីលំនៅ។
សង្គ្រាមកូរ៉េ និងសន្តិភាព
សង្គ្រាមកូរ៉េបានផ្ទុះឡើងនៅពេលដែលកូរ៉េខាងជើងដែលគាំទ្រដោយសូវៀតបានឈ្លានពានកូរ៉េខាងត្បូង ទោះបីជាភាគីទាំងពីរមិនបានទទួលបានទឹកដីច្រើនជាលទ្ធផលក៏ដោយ។ ឧបទ្វីបកូរ៉េនៅតែបែងចែក តំបន់គ្មានយោធាកូរ៉េ ជាព្រំដែនជាក់ស្តែងរវាងរដ្ឋទាំងពីរ។
នៅខែមិថុនាឆ្នាំ 1950 កូរ៉េខាងជើងបានឈ្លានពានភាគខាងត្បូងដោយប្រើរថក្រោះនិងអាវុធរបស់សូវៀត។ ក្នុងកំឡុងសង្គ្រាមកូរ៉េ (1950-53) មនុស្សជាង 1.2 លាននាក់បានស្លាប់ ហើយរយៈពេលបីឆ្នាំនៃការប្រយុទ្ធគ្នាទូទាំងប្រទេសបានបំផ្លាញទីក្រុងភាគច្រើនយ៉ាងមានប្រសិទ្ធភាព។ សង្រ្គាមបានបញ្ចប់នៅក្នុងកិច្ចព្រមព្រៀងឈប់បាញ់នៅប្រហែលបន្ទាត់កំណត់ព្រំដែនយោធា ប៉ុន្តែរដ្ឋាភិបាលទាំងពីរកំពុងមានសង្រ្គាមជាផ្លូវការ។ នៅក្នុងឆ្នាំ 2018 មេដឹកនាំកូរ៉េខាងជើង និងកូរ៉េខាងត្បូងបានចុះហត្ថលេខាជាផ្លូវការនូវសេចក្តីប្រកាស Panmunjom ដោយប្រកាសថាពួកគេនឹងធ្វើការដើម្បីបញ្ចប់ជម្លោះ។
កាលពីខែវិច្ឆិកា ឆ្នាំ ២០២០ កូរ៉េខាងត្បូង និងចិនបានព្រមព្រៀងគ្នាធ្វើការរួមគ្នា ដើម្បីជួសជុលទំនាក់ទំនងរបស់កូរ៉េខាងត្បូងជាមួយកូរ៉េខាងជើង។ ក្នុងជំនួបរវាងប្រធានាធិបតី Moon និងរដ្ឋមន្ត្រីការបរទេសចិន លោក Wang Yi លោក Moon បានសម្តែងការដឹងគុណចំពោះប្រទេសចិនចំពោះតួនាទីរបស់ខ្លួនក្នុងការជួយជំរុញសន្តិភាពនៅឧបទ្វីបកូរ៉េ។ លោក Moon ត្រូវបានដកស្រង់សម្តីប្រាប់លោក Wang ក្នុងអំឡុងពេលកិច្ចប្រជុំរបស់ពួកគេថា "រដ្ឋាភិបាល [កូរ៉េខាងត្បូង] នឹងមិនបញ្ឈប់កិច្ចខិតខំប្រឹងប្រែងដើម្បីបញ្ចប់សង្គ្រាមនៅលើឧបទ្វីបកូរ៉េជាផ្លូវការ និងសម្រេចបាននូវការរំសាយអាវុធនុយក្លេអ៊ែរពេញលេញ និងសន្តិភាពអចិន្ត្រៃយ៍រួមគ្នាជាមួយសហគមន៍អន្តរជាតិ រួមទាំងប្រទេសចិនផងដែរ។"
អាកាសធាតុ
ប្រទេសកូរ៉េមានអាកាសធាតុក្តៅ ដោយមានព្យុះទីហ្វុងតិចជាងប្រទេសដទៃទៀតនៅអាស៊ីបូព៌ា។ ដោយសារតែទីតាំងរបស់ឧបទ្វីបនេះ វាមានអាកាសធាតុប្លែកពីគេ ដែលទទួលឥទ្ធិពលពីស៊ីបេរី នៅភាគខាងជើង មហាសមុទ្រប៉ាស៊ីហ្វិក នៅភាគខាងកើត និងនៅសល់នៃអឺរ៉ាស៊ី នៅភាគខាងលិច។ ឧបទ្វីបនេះមានរដូវបួនផ្សេងគ្នា៖ និទាឃរដូវ រដូវក្តៅ រដូវស្លឹកឈើជ្រុះ និងរដូវរងា។
ជីវចំរុះ
ជីវិតសត្វនៅឧបទ្វីបកូរ៉េ រួមមានប្រភេទសត្វស្លាបជាច្រើន និងត្រីទឹកសាបដែលមានដើមកំណើត។ ប្រភេទសត្វដើម ឬជាពូជនៃឧបទ្វីបកូរ៉េ រួមមាន ទន្សាយកូរ៉េ ក្តាន់កូរ៉េ កណ្ដុរកូរ៉េ កង្កែបត្នោតកូរ៉េ ស្រល់កូរ៉េ និងស្ពឺកូរ៉េ។ តំបន់គ្មានយោធាកូរ៉េ (DMZ) ដែលមានព្រៃឈើ និងតំបន់ដីសើមធម្មជាតិ គឺជាកន្លែងជីវចម្រុះតែមួយគត់ ដែលផ្ទុកប្រភេទសត្វជិតផុតពូជចំនួន 82 ក្បាល។ ប្រទេសកូរ៉េធ្លាប់ធ្វើជាម្ចាស់ផ្ទះសត្វខ្លាស៊ីបេរីជាច្រើន ប៉ុន្តែនៅពេលដែលចំនួនប្រជាជនដែលរងផលប៉ះពាល់ដោយសត្វខ្លាបានកើនឡើង សត្វខ្លាត្រូវបានសម្លាប់នៅក្នុងរាជវង្ស Joseon ហើយសត្វខ្លាស៊ីបេរីនៅកូរ៉េខាងត្បូងបានផុតពូជក្នុងសម័យអាណានិគមជប៉ុន។ វាត្រូវបានបញ្ជាក់ថា សត្វខ្លាស៊ីបេរី មានតែនៅខាងកូរ៉េខាងជើងទេឥឡូវនេះ។
វាក៏មានរុក្ខជាតិសរសៃឈាមប្រមាណ 3,034 ប្រភេទផងដែរ។
ប្រជាសាស្រ្ត
ប្រជាជនកូរ៉េសរុបមានប្រហែល 76 លាននាក់ (កូរ៉េខាងជើង: 25 លាននាក់, កូរ៉េខាងត្បូង: 51 លាននាក់) ។ ប្រទេសកូរ៉េមានប្រជាជនច្រើនជាងគេដោយក្រុមជនជាតិភាគតិចដែលមានភាពដូចគ្នាខ្លាំងគឺជនជាតិកូរ៉េដែលនិយាយភាសាកូរ៉េ។ ចំនួនជនបរទេសដែលរស់នៅក្នុងប្រទេសកូរ៉េក៏បានកើនឡើងជាលំដាប់ចាប់តាំងពីចុងសតវត្សទី 20 ជាពិសេសនៅក្នុងប្រទេសកូរ៉េខាងត្បូងដែលមានជនបរទេសជាង 1 លាននាក់រស់នៅ។ វាត្រូវបានគេប៉ាន់ប្រមាណក្នុងឆ្នាំ 2006 ថាមានតែ 26,700 នៃសហគមន៍ចិនចាស់ដែលឥឡូវនេះនៅសល់ក្នុងប្រទេសកូរ៉េខាងត្បូង។ ទោះយ៉ាងណាក៏ដោយ ក្នុងប៉ុន្មានឆ្នាំថ្មីៗនេះ អន្តោប្រវេសន៍ពីប្រទេសចិនដីគោកបានកើនឡើង។ មនុស្ស 624.994 នាក់ដែលមានសញ្ជាតិចិនបានធ្វើអន្តោប្រវេសន៍ទៅកូរ៉េខាងត្បូង រួមទាំង 443.566 នៃជនជាតិកូរ៉េ។ សហគមន៍តូចៗនៃជនជាតិចិន និងជប៉ុនត្រូវបានរកឃើញផងដែរនៅក្នុងប្រទេសកូរ៉េខាងជើង។
ភាសា
ភាសាកូរ៉េគឺជាភាសាផ្លូវការរបស់កូរ៉េខាងជើង និងកូរ៉េខាងត្បូង និង (រួមជាមួយភាសាចិនកុកងឺ) នៃខេត្តស្វយ័ត Yanbian របស់កូរ៉េនៅក្នុងខេត្ត Jilin ប្រទេសចិន។ នៅទូទាំងពិភពលោក មានអ្នកនិយាយភាសាកូរ៉េរហូតដល់ 80 លាននាក់។ កូរ៉េខាងត្បូងមានវាគ្មិនប្រហែល 50 លាននាក់ ខណៈកូរ៉េខាងជើងមានប្រហែល 25 លាននាក់។ ក្រុមអ្នកនិយាយកូរ៉េធំៗផ្សេងទៀតតាមរយៈជនភៀសខ្លួនកូរ៉េត្រូវបានរកឃើញនៅក្នុងប្រទេសចិន សហរដ្ឋអាមេរិក ជប៉ុន អតីតសហភាពសូវៀត និងកន្លែងផ្សេងទៀត។
ភាសាកូរ៉េសម័យទំនើបត្រូវបានសរសេរស្ទើរតែទាំងស្រុងនៅក្នុងអក្សរនៃអក្ខរក្រមកូរ៉េ (ត្រូវបានគេស្គាល់ថាជា Hangul នៅកូរ៉េខាងត្បូង និង Chosungul នៅក្នុងប្រទេសចិន និងកូរ៉េខាងជើង) ដែលត្រូវបានបង្កើតនៅសតវត្សទី 15 ។ ភាសាកូរ៉េជួនកាលត្រូវបានសរសេរជាមួយនឹងការបន្ថែមតួអក្សរចិនមួយចំនួនហៅថា Hanja; ទោះយ៉ាងណាក៏ដោយ នេះគ្រាន់តែឃើញម្តងម្កាលប៉ុណ្ណោះ។
វប្បធម៌
ក្នុង​អត្ថបទ​ចិន​បុរាណ កូរ៉េ​ត្រូវ​បាន​គេ​ហៅ​ថា​ជា «ទន្លេ និង​ភ្នំ​ដែល​ប៉ាក់​លើ​សូត្រ» និង «ប្រជាជាតិខាងកើតនៃការតុបតែង»។
កំណត់ចំណាំ
<references group="lower-alpha" />
ឯកសារយោង
ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ប្រទេសនៅអាស៊ី ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:អាស៊ី ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:កូរ៉េ ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:តំបន់បែងចែក
រដ្ឋធម្មនុញ្ញវៀតណាម
រដ្ឋធម្មនុញ្ញនៃសាធារណរដ្ឋសង្គមនិយមវៀតណាម (ភាសាវៀតណាម÷ Hiến pháp nước Cộng hòa Xã hội chủ nghĩa Việt Nam)បច្ចុប្បន្នគឺរដ្ឋធម្មនុញ្ញ នៃប្រទេសវៀតណាម បានអនុម័តនៅថ្ងៃទី 28 ខែវិច្ឆិកាឆ្នាំ 2013 ទីដប់បីដោយរដ្ឋសភា និងបានចូលជាធរមាននៅថ្ងៃទី 1 ខែមករាឆ្នាំ 2014 គឺ​ជា​រដ្ឋធម្មនុញ្ញ​ទី​៤ ដែល​រដ្ឋាភិបាល​វៀតណាម​បាន​អនុម័ត​ចាប់​តាំង​ពី​មាន​ការ​បង្រួបបង្រួម​នយោបាយ​ក្នុង​ប្រទេស​ក្នុង​ឆ្នាំ ១៩៧៦។
ឃុំអង្គរទ្រេត
( $ Commune) ជាដែនរដ្ឋបាលស្ថិតនៅក្នុង ស្រុកស្វាយអន្ទរ ខេត្តព្រៃវែង មាន  ១៣ភូមិ៖
14130101	អង្គរទ្រេត	Angkor Tret	០៩ អនក្រ.បក 2	14130102	ត្របែកលិច	Trabaek Lech	០៩ អនក្រ.បក 3	14130103	ត្របែកកើត	Trabaek Kaeut	០៩ អនក្រ.បក 4	14130104	គក	Kok	០៩ អនក្រ.បក 5	14130105	តារាមលិច	Ta Ream Lech	០៩ អនក្រ.បក 6	14130106	តារាមកើត	Ta Ream Kaeut	០៩ អនក្រ.បក 7	14130107	វត្ដត្រាច	Voat Trach	០៩ អនក្រ.បក 8	14130108	ឫស្សីធ្លក	Ruessei Thlok	០៩ អនក្រ.បក 9	14130109	ស្រឡូងទី១	Sraloung Ti Muoy	០៩ អនក្រ.បក 10	14130110	ស្រឡូងទី២	Sraloung Ti Pir	០៩ អនក្រ.បក 11	14130111	ស្រឡូងទី៣	Sraloung Ti Bei	០៩ អនក្រ.បក 12	14130112	តាឡើក	Tra Laeuk	០៩ អនក្រ.បក 13	14130113	បឹងរ៉ាច់	Boeng Rach
ព្រំប្រទល់នៃ Boundary East	ទល់នឹងឃុំជ្រៃ ស្រុកព្រៃវែង West	ទល់នឹងឃុំមេបុណ្យ ឃុំស្វាយអន្ទរ ស្រុកព្រៃវែង South	ទល់នឹងឃុំដំរីពួន ឃុំពានរោង ស្រុកព្រៃវែង North	ទល់នឹងឃុំជាខ្លាង ឃុំស្វាយអន្ទរ ស្រុកព្រៃវែង
=រដ្ឋបាល= ឃុំអង្គរទ្រេត មាន ភូមិគឺ÷
ព្រំប្រទល់
=អប់រំ=
វត្ត
=ផ្សារ= =រមណីដ្ឋាន=
ឯកសារពិគ្រោះ
ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ខេត្តព្រៃវែង
ហស៌វរ្ម័នទី១
ហស៌វរ្ម័នទី១ (អង់គ្លេស: Harshavarman I) (Kh-pronoun: Horsvaraman I) (ហស៌ = ញញឹម) ("ហស៌" » "Hors" mean of Cambodia royal word: Smile ) (ប្រ.ស|គ.ស ០០០-៩២៥) រជ្ជកាលគ្រងរាជ (គ.ស ៩១០-៩២២) ក្រោយទទួលរាជសម្បត្តិគ្រងរាជទ្រង់មានព្រះបរមនាមថា "វ្រះបាទធូលិជេងអញឝ្រិហឝ៌វម៌្មទេវ" ប្រែជាខេមរៈភាសា "ព្រះបាទដែនដីខាងជើង អញស្រីហស៌វរ្ម័នទេវៈ" ហស៌វរ្ម័ន ត្រូវបានគេឱ្យនិយមន័យថា ស្ដេចនៃស្នាមញញឹម ។ ព្រះបាទ ហស៌វរ្ម័នទី១ ត្រូវជាបុត្រាច្បងរបស់ព្រះបាទ យសោវរ្ម័នទី១ ដែលមានព្រះអៈនុជ របស់ទ្រង់ព្រះនាម ឥសានវរ្ម័នទី២ ដែលត្រូវបានគេសន្មតថា បានទទួលរាជសម្បត្តិគ្រងរាជបន្តពីបងប្រុសរបស់ខ្លួន ក្នុងឆ្នាំ ៩២២ នៃគ.សករាជ ។
កំណត់ត្រា​សិលាចរឹក
នេះបើយោងតាមកំណត់ត្រាសិលាចរឹក ប្រាសាទបក្សីចាំក្រុង ដែលបានចរឹកជាកំណាព្យសំស្ក្រឹត នៅលើស៊ុំទ្វារនៃផ្ដែររបស់ប្រាសាទនេះ ដែលពណនាអំពីនិទានប្រវត្តិសាស្ត្រកម្ពុជា ក្នុងលក្ខណៈជាទេវៈកថា ដោយនិយាយថា ពូជខ្មែរនេះមានតំណមកពីឥសីមួយអង្គ ដែលកើតមកដោយឯងៗ ឈ្មោះថា "កម្វុ" ហើយដែលបានរួមរស់និងទេពអប្សរមួយអង្គឈ្មោះថា "មេរ៉ា" ។ តាមរយៈ​សិលាចរឹក ជាកំណាព្យសំស្ក្រឹតនេះ បានបញ្ចាក់ថា កម្ពុជាមានរឬសគល់ប្រវត្តិសាស្ត្រជារបស់ខ្លួនយូរលង់ណាស់មកហើយ ដែលធ្វើឱ្យអារ្យធម៌របស់ខ្លួនបន្តខ្ពង់ខ្ពស់រឹងមាំ នាសម័យកាល ចក្រភព​អង្គរ ដែលត្រូវបានគេសន្មតថាជាយុគ្គសម័យមាស ។
សេចក្ដីជំរាប
មានមតិរបស់លោកបណ្ឌិតផ្នែកសិលាចរិកមួយ លើកឡើងថា «វម៌្ម» មាននៅលើសិលាចារឹកភាសាខ្មែរយ៉ាងច្រើន អ្នកប្រាជ្ញបារាំងបានអានថា varmma ដែរ។ ប៉ុន្តែ នៅពេលគេបកប្រែ ឬពន្យល់ជា ភាសាបារាំង គេសរសេរជា varman វម៌ន/ វរ្ម័ន វិញ។ បើយើងលើកតម្កើងឯកសារក្នុងស្រុក ហេតុអ្វីបានមិនគាំទ្រ សំណេររបស់ដូនតាថា «...វម៌្ម»?
ពាក្យ (វរ្ម័ន) ត្រូវបានក្រុមសិក្សាពាក្យសំស្ក្រឹត ជាន់ខ្ពស់ នៃក្រុមបុរាណាចារ្យ យកមកប្រើ ជាឈ្មោះផ្លូវការណ៍ នៃការសិក្សាទូទៅ ដោយទទួលស្គាល់ដោយក្រុម ប្រវិត្តវិទូខ្មែរជាន់ខ្ពស់ របស់សាលាបារាំងចុងបូព៌ា (École Française d'Extrême-Orient) ដែលហៅកាត់ថា (E.F.E.O) ដែលយកលំនាំតាមឈ្មោះព្រះបាទនរោត្តម ដែលមានព្រះនាមសរសេរថា "នរោត្ដមវរ្ម័ន" ដែលសរសេរឡើងក្នុងឆ្នាំ 1903 ដោយបែបនេះហើយទើបពាក្យ (វរ្ម័ន) មានប្រើប្រាសរហូតមកដល់បច្ចុប្បន្ននេះ ដែលមានសរសេរក្នុងក្រាំងសៀវភៅនានា ក្រោយសង្គ្រាមលោកលើកទី២ ហើយពាក្យ (វរ្ម័ន) ត្រូវបានបញ្ចូលក្នុងវចនានុក្រមខ្មែរ ដោយសម្ដេចសង្ឃរាជជួនណាត មកដល់បច្ចុប្បន្ននេះ គួរបញ្ចាក់ផងដែរថា មុនការចេះអានសំស្ក្រឹតរបស់លោកបណ្ឌិត កម្ពុជាមានក្រុមសិក្សាជាន់ខ្ពស់នៃភាសាសំស្ក្រឹតរួចទៅហើយ ម៉្យាងវិញទៀត អ្នកសិក្សាជន់ខ្ពស់ពីមុនៗ មានដូចជា៖ ក្រុមជំុនំទំនៀមទម្លាប់ខ្មែរ នៃក្រុមបុរាណាចារ្យ លោក កេងវ៉ាន់សាក់, លោក ត្រឹងងា ដែលសុទ្ធតែជាអ្នកសឹក្សាជាន់ខ្ពស់ មិនដែលតិះទាន និងលើកការអនុម័ត សំរេចការយល់ឃើញណាមួយ ដោយមិនមានការបោះឆ្នោតឯកភាព ក្នុងអង្គប្រជុំនៃបណ្ឌិតសភាអក្សរសាស្ត្ររបស់កម្ពុជានោះទេ ។
ដូចនេះ ៖ ប្រហែលជាលោក បណ្ឌិតមានការយល់ច្រឡំ រវាងការប្រើតួអក្សរ សំស្ក្រឹត និង តួអក្សរខ្មែរ បញ្ចុប្បន្ន ដែលមានន័យថា បើលោកបណ្ឌិត ចង់ឱ្យមានការប្រើពាក្យ (វម្ម៌) ជាពាក្យប្រើប្រាសទូទៅផ្លូវការណ៍ លោកបណ្ឌិត ត្រូវស្នើសុំសភាអក្សរសាស្ត្រជាតិកម្ពុជា លប់អក្សរក្រមកម្ពុជា ដែលមានព្យញ្ជនៈ ៣៣តួ ពី ក ដល់ អ និង ស្រៈ ទាំងអស់ចេញ ពីកម្មវិធីសិក្សារបស់រដ្ឋជាមុនសិន បន្ទាប់មកត្រូវស្នើសុំអង្គព្រះមហាក្សត្រ និង នាយករដ្ឋមន្ត្រីកម្ពុជា ទាត់ចោលនូវស្នាដៃរបស់អ្នកចងក្រងពីមុន ជាមុនសិន ទើបលោកបណ្ឌិតអាចយក ព្យញ្ជនៈ និង ស្រៈ នៃពាក្យសំស្ក្រឹតទាំងអស់ មកជំនួស ព្យញ្ជនៈ និង ស្រៈ នៃពាក្យ ខេមរៈភាសាបាន ហើយលោកបណ្ឌិត ត្រូវពន្យល់ពីរបៀបប្រកបពាក្យចំនួនរាប់លាន ដែលបានចងក្រងដោយ សម្ដេចសង្ឃរាជជួនណាត ក្នុងទម្រង់ជាសំស្ក្រឹត បន្ទាប់មក លោកបណ្ឌិត ត្រូវបង្កើតការប្រកបទាក់ទង និង ពាក្យចំនួនរាប់លានទៀត នៃក្រុមពាក្យរបស់ជនជាតិភាគតិចកម្ពុជា ដែលមានដូចជា៖ កួយ ភ្នង ចារាយ ល-។ មានសព្វគ្រប់ដូចការរៀបរាប់ខាងលើនេះហើយ ទើបលោកបណ្ឌិតអាចធ្វើការផ្លាសប្ដូរ នូវអ្វីដែលលោកបណ្ឌិតយល់ឃើញនេះ ។
បុរាណាចារ្យ លោកតែងលើកឡើងនៃពាក្យមួយថា (ពេក) ។
ចំណារពន្យល់
សិក្សាពាក្យ (វម្ម៌) ដែលជាពាក្យដើមនៃសិលាចរឹកសំស្ក្រឹត ដែលត្រូវបានប្រែសម្រួលជាពាក្យ (វរ្ម័ន) ដោយក្រុមសិក្សាជាន់ខ្ពស់ភាសាសំស្ក្រឹត នៃក្រុមបុរាណាចារ្យ ក្នុងរាជព្រះបាទនរោត្ដម ហើយក្រុមប្រវត្តិវិទូបារាំងបានយកទៅប្រែជាភាសាបារាំងនៃពាក្យ Varman ។ ហេតុអ្វីត្រូវហៅពាក្យ វម្ម៌ នេះថា (វ-ម័ន) ពីព្រោះពាក្យនេះត្រូវបានក្រុមបេសកជនចិន ហៅស្ដេចខ្មែរ ជំនាន់នគរភ្នំ នៃកន្ទុយពាក្យ ម្ម៌ នេះហៅថា "ម័ន" តាំងពីស.វទី៣ ឬ ស.វទី៥ មកម៉្លេះ ចំណែកឯជើងព្យញ្ជនៈ ម "្ម" គ្រាន់តែរបៀបដែលគេសរសេរដើម្បីសង្កត់ពាក្យទាញសូរសម្លេងប៉ុនណោះ ដោយពាក្យថ្មីៗ កាន់តែកើតឡើងច្រើនឡើងៗ តាមរយៈការមកដល់របស់ពួកអុឺរ៉ុប ដូចនេះកម្ពុជាចាំបាច់ត្រូវធ្វើបដិវឌ្ឍន៍អក្សរខ្មែរ ដើម្បីឱ្យមានភាពងាយស្រួលក្នុងការប្រកប និង ការអាន ។ ហេតុអ្វីពាក្យ (វរ្ម័ន) ត្រូវបន្ថែម ព្យញ្ជនៈ "រ" នៅចន្លោះកណ្ដាល ពីព្រោះ ព្យញ្ជនៈ វ និងចាប់ទាញយក ព្យញ្ជនៈ ន យកមកប្រកបចូលគ្នា ហៅថា (វ៉ន) ម័ ដូចនេះហើយ ក្រុមសិក្សាអក្សរសាស្ត្រខ្មែរ ត្រូវបន្ថែម ព្យញ្ជនៈ "រ" ដើម្បីបំបែកការទាញប្រកប ។ រហូតដល់ពាក្យ (វរ្ម័ន) ត្រូវបានប្រើប្រាសជាងមួយរយឆ្នាំ រហូតមកដល់បច្ចុប្បន្ននេះ ។
ដូនជី
ដូនជី គឺជា យាយ​ជី គឺ​ឧបាសិកា​ដែល​កោរ​សក់​ស្លៀក​ដណ្ដប់​សំពត់​ស ឬ​សំពត់​លឿង កាន់​សីល ១០ ជា​និច្ច​ ។​
ទោះបីជានៅក្នុងប្រទេសដែលកាន់​ពុទ្ធសាសនាជាច្រើន មិនមានភិក្ខុនីទៀត តែស្ត្រីដែលមានចិត្តជ្រះថ្លា ចង់បួស អាចបួសក្នុងភាពជាដូនជី ថៃហៅថា ម៉ែជី។
នៅក្នុងប្រទេសកម្ពុជា អ្នកបួសបែបនេះ គឺមានសម្លៀកបំពាក់ស ពានាស កោរសក់ រស់​នៅ​ក្នុងវត្តអារាម។​ ច្រើន​តែ​ស្រ្តី​ចាស់​ៗ តែ​ទោះ​បី​ស្រ្តី​នៅ​ក្មេង​ក៏​ដោយ បើ​ប្រព្រឹត្ត​កាន់​វត្ត​ប្រតិបត្តិ​ដូច្នេះ ក៏​ហៅ ដូន​ជី ដែរ ។
នៅក្នុងសាសនាគ្រឹស្តក៏មានដូនជីដែលបានបូជាជីវិតរបស់ពួកគេចំពោះព្រះផងដែរឧទាហរណ៍ ក្លារ៉ា នៃអាស៊ីស៊ី ឬ អ្នកម្តាយ តេរេសា​ ។
ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ព្រះពុទ្ធសាសនា ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:សាវ័កព្រះពុទ្ធ
ផ្លូវរថភ្លើងបរតិន–វៀងច័ន្ទន៍
ផ្លូវរថភ្លើងបរតិន–វៀងចន្ទន៍ (ជួនកាលគេហៅថា ផ្លូវរថភ្លើងចិន–ឡាវ ឬ ផ្លូវរថភ្លើងឡាវ-ចិន) គឺជាផ្លូវរថភ្លើងដែលមានថាមពលអគ្គិសនី ប្រវែង 414 គីឡូម៉ែត្រ (257 ម៉ាយ) មីលីម៉ែត្រ (4 ហ្វីត 8 1⁄2 អ៊ិន្ឈ៍) នៅប្រទេសឡាវ រត់នៅចន្លោះរដ្ឋធានីវៀងចន្ទន៍និងទីក្រុងបរតិនជាប់ព្រំដែនជាមួយប្រទេសចិន ខ្សែរថភ្លើងនេះត្រូវបានបើកជាផ្លូវការនៅថ្ងៃទី 3 ខែធ្នូ ឆ្នាំ 2021
ចុងខាងជើងនៃខ្សែនេះត្រូវបានតភ្ជាប់ទៅប្រព័ន្ធផ្លូវដែកចិននៅម៉ូហាន ឆ្លងកាត់ផ្លូវរថភ្លើងយូស៊ី-ម៉ូហាន នៅភាគខាងត្បូងវាជួបផ្លូវដែកម៉ែត្រដែលមានស្រាប់នៅស្ថានីយ​រថភ្លើងថាណាលែង ភ្ជាប់វាតាមរយៈទីក្រុងហ្នងគាយក្នុងប្រទេសថៃ ទៅបាងកក ល្បឿនលឿនមួយ ការពង្រីករង្វាស់ស្ដង់ដារទៅកាន់ទីក្រុងបាងកកក៏កំពុងសាងសង់ផងដែរ ហើយគ្រោងនឹងបញ្ចប់នៅឆ្នាំ 2028 ផ្លូវរថភ្លើងបរតិន–វៀងចន្ទន៍គឺជាផ្នែកសំខាន់មួយរបស់ខ្សែកណ្តាលនៅលើផ្លូវរថភ្លើងគុនមីង-សិង្ហបុរី ហើយត្រូវបានសាងសង់ជាផ្នែកមួយរបស់គំនិតផ្តួចផ្តើមខ្សែក្រវ៉ាត់ និងផ្លូវ
បញ្ជីស្ថានីយ៍
ផ្លូវរថភ្លើងបរតិន–វៀងចន្ទន៍ មានស្ថានីយ៍អ្នកដំណើរចំនួន 10 ។
ហៃគ្យូ!!
តុក្កតានេះត្រូវបានសម្របខ្លួនជាអានីមេ ដោយ ប្រ៉ូដាកសឹនអាយជី (Production I.G) ចាក់ផ្សាយចាប់ពីខែមេសាឆ្នាំ ២០១៤ ដល់ខែកញ្ញាឆ្នាំ ២០១៤ ដោយមាន ២៥ ភាគ រដូវកាល (Season) ទី ២ ចាក់ផ្សាយចាប់ពីខែតុលាឆ្នាំ ២០១៥ ដល់ខែមីនាឆ្នាំ ២០១៦ ដោយមាន ២៥ ភាគ រដូវកាលទី ៣ ចាក់ផ្សាយចាប់ពីខែតុលាឆ្នាំ ២០១៦ ដល់ខែធ្នូឆ្នាំ ២០១៦ ដោយមាន ១០ ភាគ រដូវកាលទី ៤ ត្រូវបានប្រកាសកំឡុងពេលរបស់ Jump Festa '19 ហើយត្រូវបានគេគ្រោងនឹងដោះលែងនៅទីលានចំនួនពីរ ទីធ្លាទីមួយរបស់ ១៣ ភាគ ចាក់ផ្សាយចាប់ពីខែមករាដល់ខែមេសាឆ្នាំ ២០២០ និងទីធ្លាទី ២ របស់ ១២ ភាគ ដែលនឹងចាក់បញ្ចាំងនៅខែតុលាឆ្នាំ ២០២០
សាច់រឿង
នៅសិស្សអនុវិទ្យាល័យ ស្យូយ៉ុ ហ៊ិណាតា ក្លាយជាឈ្លក់វង្វេងនឹងបាល់ទះ បន្ទាប់ពីចាប់បានឃើញមួយរបស់វិទ្យាល័យការ៉ាស៊ុណុ ឈ្នះការប្រកួតរបស់ពួកគេដើម្បីមានលក្ខណៈសម្បត្តិសម្រាប់ជនជាតិនៅលើទូរទស្សន៍ កម្ពស់ខ្លីខ្លួនឯង ហ៊ិណាតាបានបំផុសគំនិតដោយអ្នកលេងឈ្មោះហៅក្រៅអ្នកអត្ថាធិប្បាយ 'The Little Giant' (យក្សតូច) ការ៉ាស៊ុណុខ្លីប៉ុន្តែមានទេពកោសល្យ ទោះបីជាគ្មានបទពិសោធក៏ដោយ ហ៊ិណាតាជាកីឡាហើយមានការលោតបញ្ឈរគួរឱ្យចាប់អារម្មណ៍ គាត់ចូលរួមជាមួយក្លឹបបាល់ទះរបស់សាលា - មានតែដើម្បីរកឃើញថាគាត់គឺជាសមាជិកតែមួយគត់របស់វា បង្ខំឱ្យគាត់ចំណាយពេលពីរឆ្នាំខាងមុខដើម្បីបញ្ចុះបញ្ចូលសិស្សដទៃទៀតឱ្យជួយគាត់អនុវត្ត។
នៅក្នុងឆ្នាំទី ៣ និងឆ្នាំចុងក្រោយរបស់គាត់នៃវិទ្យាល័យ មិត្តភក្តិខ្លះរបស់ហ៊ិណាតាយល់ព្រមចូលរួមជាមួយក្លឹបដូច្នេះគាត់អាចប្រកួតប្រជែងក្នុងការប្រកួត នៅក្នុងការប្រកួតផ្លូវការលើកដំបូងរបស់គាត់ដែលមិនធ្លាប់មាន ពួកគេទទួលរងនូវការបរាជ័យយ៉ាងខ្លាំងចំពោះក្រុមដែលពេញចិត្តក្នុងការឈ្នះការប្រកួត – រួមទាំងឆ្នាំទី ៣ ថូប៊ិអុ ខាហ្គេយ៉ាម៉ា អ្នកតាក់តែងព្យញ្ជនៈដែលមានឈ្មោះហៅក្រៅគឺ The King of the Court សម្រាប់ទាំងជំនាញនិងរបៀបលេងដ៏សាហាវរបស់គាត់ អ្នកទាំងពីរបង្កជាការប្រកួតប្រជែងខ្លីនិងធ្វើតាមហ្គេម ហ៊ិណាតាប្តេជ្ញាកម្ចាត់ខាហ្គេយ៉ាម៉ានៅវិទ្យាល័យ
ការសិក្សារបស់ហ៊ិណាតាហើយត្រូវបានទទួលយកទៅការ៉ាស៊ុណុ វិទ្យាល័យដូចគ្នាយក្សតូចលេងសម្រាប់ ប៉ុន្តែមានការភ្ញាក់ផ្អើលក្នុងការរកឃើញ ដែលខាហ្គេយ៉ាម៉ាក៏បានជ្រើសរើសចូលរួមការ៉ាស៊ុណុ ការ៉ាស៊ុណុជាបង្ហាញឱ្យដឹងថាបានបាត់បង់កេរ្តិ៍ឈ្មោះរបស់ខ្លួនជាសាលាអំណាចមួយធ្វើតាមយុគសម័យយក្សតូច ជាញឹកញាប់ត្រូវបានគេបញ្ជូនទៅ "សត្វក្អែកដែលគ្មានជើងហោះហើរ" ដោយក្រុមក្នុងស្រុកផ្សេងទៀត ទោះយ៉ាងណា ដោយការរួមបញ្ចូលជំនាញកំណត់ទេពកោសល្យរបស់ខាហ្គេយ៉ាម៉ាជាមួយហ៊ិណាតាអត្តពលកម្មគួរឱ្យកត់សម្គាល់ក្រុមទាំងពីរបង្កើតយុទ្ធសាស្រ្តបាល់ទះថ្មីដែលផ្ទុះឡើងនិងការអភិវឌ្ឍដែលមិនបានរំពឹងទុកប៉ុន្តែមានអនុភាពភាពជាដៃគូ setter-spiker
នៅតាមផ្លូវ ហ៊ិណាតានិងខាហ្គេយ៉ាម៉ានៅជំរុញឱ្យគ្នាឈានទៅរកសក្តានុពលពេញលេញរបស់ពួកគេហើយហ៊ិណាតាបង្កើតទំនាក់ទំនងជាមួយក្រុមការងារដំបូងរបស់គាត់ ដូច្នេះការចាប់ផ្តើមការ​ធ្វើ​ដំណើរការ៉ាស៊ុណុនៃការប្រោសលោះដើម្បីស្តារកេរ្តិ៍ឈ្មោះរបស់ពួកគេនិងធ្វើឱ្យវាដល់ជនជាតិ។
ឯកសារយោង
ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ម៉ានហ្គា
កាំភ្លើងធំ
សិក្សាអំពីសម័យលង្វែក
បង់ដារសិរីបេហ្គាវ៉ាន់
បង់ដាសេរីបេហ្គាវ៉ាន់ជារាជធានីនិងកំពង់ផែរបស់ប្រទេស ព្រុយនេ ។ ជាតំបន់មជ្ឍមណ្ឌលហិរញ្ញវត្ថុ ពាណិជ្ជកម្ម និងឧស្សាហកម្មប្រទេស ទីក្រុងនេះមានប្រជាជនចំំនួន១៦ មុឺននាក់ ដែលមានដង់ស៊ីតេប្រហែល ១.៣៩៥ នាក់/km2 មាន ផ្ទៃដីចំនួន ២៥៩ Km2 រាជធានីនេះមានកន្លែងសំខាន់គួរឲ ចាប់អារម្មណ៍ ដូចជា ព្រះបរមរាជវាំង មជ្ឈមណ្ឌលប្រវត្តិសាស្ត្រព្រុយនេ សារមន្ទីរព្រុយនេ។
ឃុំជាខ្លាង(ស្រុកស្វាយអន្ទរ)
វត្ត
=ផ្សារ= =រមណីដ្ឋាន=
មឿងផូនហូង
មឿងផូនហូង (ໂພນໂຮງ) ត្រូវបានគេស្គាល់ផងដែរថាជា ផូនហូង គឺជាទីក្រុង និងជារាជធានីនៃ ខេត្តវៀងច័ន្ទន៍ សាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតឡាវ ។  ទីក្រុងមានប្រជាជនចំនួន 30,805 ក្នុងឆ្នាំ 2015។
ខ្នងទួល
ខ្នងទួលមានន័យថាមិច?
ឃុំ ត្រពាំងសាលាខាងកើត
ខេត្តកណពត
ก้าจู่
ห
១រៀល(ឆ្នាំ១៩៥៥)
1រៀល
=មើលផងដែរ=
Cysticercosis
សេចក្ដីផ្ដើម
Cystycercusis គោ-ក្របី បង្កឡើងដោយគីស្ដ Cysticercus bovis កូនព្រូនដែលនៅក្នុងគីស្ដ ជា Cestodesប្រភេទ Taenia Saginata។ T. Saginata រស់នៅក្នុងពោះវៀនរបស់មនុស្ស ចំណែកឯ Cysti- cercus bovis ស្ថិតនៅក្នុងសាច់ដុំម្ចាស់កណ្ដាល ដូចជាសាច់ដុំបេះដូង, អណ្ដាត , ថ្លើម , លំពែង និង សាច់ដុំ កន្លែងផ្សេងៗទៀត ។
គោលបំណង
ទីបញ្ចប់នៃមេរៀននេះនិស្សិតអាច ៖
- រៀបរាប់ ទំរង់ និង រូបរាង, របស់ Cysticercus bovis
- រៀបរាប់ វដ្ដជីវិត, ការបង្កជំងឺ , រោគសញ្ញា , រោគវិនិច្ឆ័យ និង ការព្យាបាល ។
ទំរង់ និងរូបរាង
Cysticercus bovis ជាគីស្ដដែលមានពណ៌សប្រាក់ រាងពងក្រពើ ប្រវែងពី ៥-១៥ មម ទទឹង ៣-៨ មម ។ ផ្នែកខាងក្រៅជាស្រទាប់ជាលិកាសន្ធានស្ដើងទន់ ដែលកើតឡើង ពីជាលិការបស់ម្ចាស់ នៅផ្នែកខាងក្នុង របស់ គីស្ដ មានក្បាល ដែលមានអង្អត់ផ្ចិត ពី ១,៥-២មម និង មានទំពក់ ចំនួន ៤ នៅលើក្បាល ។
T. Saginata ពេញវ័យមានប្រវែងរហូតដល់ ១០ ម៉ែត្រ ជួនកាលមានរហូតដល់ ២៥ ម ទទឹង ១២-១៤ មម ហើយអាចរស់នៅបានរាប់ឆ្នាំ ។ ក្បាលមានទំហំ ១,២-២មម គ្មានទំពក់ ចំណែកឯប្រដាប់បឺតមាន អង្កត់ផ្ចិត ០,៨ មម ។ ស៊ុតមានទំហំ ៤៦-៥០ X ៣០-៤១មីក្រូម៉ែត្រ ។ កង់ទុំ(ចាស់)របស់ T. Saginata មានស៊ុតប្រហែល ៨០.០០០ (៥០-១៥០ លានស៊ុតក្នុង ១ឆ្នាំ )។
វដ្ដជីវិត
ម្ចាស់កណ្ដាលរបស់ T. Saginata គឺសត្វ គោ-ក្របី។ ក្នុងមួយថ្ងៃប្រហែល Proglottids ចំនួន ១០កង់ ដែលទុំត្រូវដាច់ហើយ បញ្ចេញមកក្រៅតាមរយៈលាមក ។ កង់ទាំងនោះមានចលនា ហើយអាចធ្វើ ដំណើរ ជាច្រើនសង់ទីម៉ែត្រ នៅលើខ្លួនមនុស្ស សំសៀកបំពាក់,គ្រែ ឬ ដី ដោយបញ្ចេញស៊ុតនៅតាមកក្លែងដែល កង់នោះធ្វើចលនា ។ ស៊ុតអាចរស់រាប់អាទិត្យ, ខែ នៅក្នុងទឹកស្អុយ , ទន្លេ ឬវាលស្មៅ (Pawlovski and Schultz 1972។ ការចំលងជំងឺអាចប្រព្រឹត្ដទៅបាន ដោយសារការលេបចូលនៅ Proglottids (កង់ )ដែល ពោរពោញទៅដោយស៊ុតរបស់ T. Saginata។ ស៊ុតទាំងនោះអាចរស់នៅក្នុងលាមកខាប់ៗ បានរហូតដល់ ៧១ ថ្ងៃ (In liquid manure or effluent ) ក្នុងទឹកស្អុយ (ក្នុងទីក្រុង) ១៦ថ្ងៃ , ទន្លេ ៣៣ថ្ងៃ និង ១៥៩ ថ្ងៃ នៅលើវាលស្មៅ (Tepsen and Roth 1949 )។
មនុស្សឆ្លងជំងឺ ដោយសារបរិភោគសាច់គោ-ក្របីដែលមានគីស្ដ Cysticercus bovis ដោយចម្អិនមិនបានល្អ ។ រយៈប្រមាណ ១០០ថ្ងៃ ក្រោយឆ្លងជំងឺ កង់ទុំចាប់ផ្ដើមដាច់ចេញ មកក្រៅជាមួយ លាមក ។
ការបង្កជំងឺ
ការកកើត គីស្ដ មិនមានឃើញជាការបង្កជំងឺដល់សត្វគួរអោយកត់សំគាល់ឡើយ ។ ជីវិតក្រាំងរបស់ Cysticercus bovis មានឥទ្ធិពល បង្កជំងឺនៅលើ ម្ចាស់កណ្ដាល នៅពេលដែល Cysticercus ធ្វើចលនា ទៅ រកទីតាំងធម្មជាតិ របស់វាដើម្បីសេ់នៅជាជីវិតក្រាំង ក្នុងខណៈនោះ ដាច់ធ្លុះធ្លាយ និង មានជាតិពុល Toxin នៅ ជុំវិញជាលិកា នៃសារពាង្គតាយ ។
រោគសញ្ញា
ជំងឺនេះ គ្មានបង្ហាញនូវរោគសញ្ញាគួរអោយកត់សំគាល់ឡើយ ។ ក្នុងរយៈពេល ៤-៨ ថ្ងៃ ក្រោយពីការ ឆ្លងជំងឺ សត្វអាចបង្ហាញឱ្យឃើញសីតុណ្ហភាពក្នុងខ្លួន សត្វឈរមួយកន្លែង ថយចុះនូវការស្រេកឃ្លាន ដង្ហើម និង ចលនាឈាមកន្ដ្រាក់ញឹកញាប់ ។
រោគវិនិច្ឆ័យ
ការធ្វើរោគវិនិច្ឆ័យ ទៅលើសត្វរស់ពុំមានវិធីច្បាស់លាស់ទេ ។ នៅពេលដែលសត្វកើត Cysticercus យ៉ាងច្រើន អាចប្រើវិធីបូមឈាមពិនិត្យក្នុងមន្ទីរពិសោធន៏ ។ ការធ្វើរោគវិនិច្ឆ័យក្រោយពេលសត្វងាប់ គឺ ជាការ វះពិនិត្យសាច់ដុំរកគីស្ដ Cysticercus bovis។ គីស្ដដែលបង្កប់នៅក្នុងសាច់ដុំ អាចងាប់នៅពេលដែលគីស្ដងាប់ សង្កេតឃើញស្រទាប់ខាងក្រៅ និង វត្ថុរាវរបស់គីស្ដមានសភាពឡើងល្អក់និង ពណ៌ក្រម៉ៅ ចំណែកឯក្បាល របស់ ព្រូនមានពណ៌លឿង ។
ការព្យាបាល
សត្វដែលមានជំងឺនេះ ពិបាកព្យាបាលណាស់ ព្រោះការធ្វើរោគវិនិច្ឆ័យ ក៏មានការលំបាកដែរ ។ ថ្នាំដែល គេកំពុងប្រើសព្វថ្ងៃ គឺ ៖
- Praziquantel ប្រើក្នុងកំរិត 0,01g/kg ប្រើក្នុងរយៈពេល ២ថ្ងៃ បន្ដបន្ទាប់
- Kambendazole លេបកំរិត 34-40mg/kg(កូនគោអាយុ៤ខែមានប្រសិទ្ធភាពខ្ពស់ )Albenda- zole, Mebendazole and Bunamidine ។
អេស្តូនី
ប្រទេសអេស្តូនី (ភាសាអេស្តូនី៖ Eesti) ដោយមានឈ្មោះជាផ្លូវការថា សាធារណរដ្ឋអេស្តូនី (ភាសាអេស្តូនី៖ Eesti Vabariik) គឺជាប្រទេសមួយស្ថិតនៅតំបន់អឺរុ៉បខាងជើង។ ប្រទេសនេះមានព្រំប្រទល់ខាងជើងជាប់ឈូងសមុទ្រហ្វាំងឡង់ ទិសខាងលិចជាប់សមុទ្របាល់ទិក ខាងត្បូងជាប់នឹងប្រទេសឡេតូនី និងខាងកើតជាប់បឹងប៉ីពូស និងប្រទេសរុស្ស៊ី។ ទឹកដីនៃប្រទេសអេស្តូនីរួមមានដីគោក កោះធំៗពីរហៅ សារ៉េម៉ា និង ហ៊ីយូម៉ា និងថែមទាំងកោះតូចៗជាង ២,២០០ ទៀតនៅឯឆ្នេរសមុទ្រភាគខាងកើតនៃសមុទ្របាល់ទិក។ ប្រទេសអេស្តូនីបានគ្របដណ្តប់លើផ្ទៃដីសរុប ៤៥,៣៣៩ គីឡូម៉ែត្រការ៉េ។ រដ្ឋធានីតាលីន និងតារទូ គឺជាតំបន់ទីក្រុងធំបំផុតនៅក្នុងប្រទេស។  ភាសាអេស្តូនីគឺជាភាសាផ្លូវការនៃប្រទេស និងក៏ជាភាសាទីមួយនៃប្រជាជនភាគច្រើនផងដែរ។
រូបភាពតូច|អេស្តូនី 2021
ឯកសារយោង
ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:អេស្តូនី ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:រដ្ឋបាល់ទិក ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ប្រទេសអឺរ៉ុបខាងជើង ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:រដ្ឋសមាជិកនៃអង្គការណាតូ ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:រដ្ឋសមាជិកនៃសហភាពអឺរ៉ុប ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:រដ្ឋសមាជិកនៃអង្គការសម្រាប់សមុទ្រមេឌីទែរ៉ាណេ ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:រដ្ឋសមាជិកនៃអង្គការសហប្រជាជាតិ ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:សាធារណរដ្ឋ ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ប្រទេសនៅទ្វីបអឺរ៉ុប
ស្ទឹងពោធិ៍សាត់
<templatestyles src="Module:Infobox/styles.css"> ស្ទឹងពោធិសាត់ ត្រូវបានគេស្គាល់ផងដែរថា ស្ទឹងតាមយុ៉ង គឺជាទន្លេដ៏សំខាន់មួយនៅភាគខាងលិចនៃប្រទេសកម្ពុជា វាហូរប្រហែលពីរភាគបីនៃខ្សែសង្វាក់ទៅកាន់បឹងទន្លេសាប ។ ពោធិសាត់ និង ​ទំព័រ ស្ថិត​នៅ​តាម​ដង​ទន្លេ។
ពហុកីឡដ្ឋានជាតិឡាវ
ពហុកីឡដ្ឋានជាតិឡាវ ឬហៅជាផ្លូវការ ថា កីឡដ្ឋាន អនុវង្ស (ឈ្មោះផ្លូវការ) ត្រូវបានគេស្គាល់ថាជា កីឡដ្ឋាននៃខេត្តវៀងច័ន្ទ ជាពហុកីឡដ្ឋានពហុបំណងនៅ វៀងចន្ទន៍ ប្រទេសឡាវ ។ វា​ត្រូវ​បាន​គេ​ដាក់​ឈ្មោះ​តាម ចៅអនុវង្ស, ព្រះមហាក្សត្រនៃវៀងចន្ទន៍. វាត្រូវបានគេប្រើភាគច្រើនសម្រាប់ ការប្រកួតបាល់ទាត់ ។ ពហុកីឡដ្ឋានផ្ទុកមនុស្ស 20,000 នាក់។ ចាប់តាំងពីឆ្នាំ 2008 ការប្រកួតមួយចំនួនរបស់ Lao League ត្រូវបានលេងនៅទីនោះ។
សូមមើលផងដែរ
• ទឹកធ្លាក់ គ័ង សុី
• វត្តសៀងថង
ទឹកធ្លាក់ក្វាងស៊ី
ទឹកធ្លាក់ក្វាងស៊ី (ភាសាឡាវ : ນ້ຳຕົກຕາດ ກວາງຊີ) ហៅក្រៅថា ទឹកធ្លាក់តាតក្វាងស៊ី គឺជាទឹកធ្លាក់ 3 ជាន់ ប្រហែល ២៩ គីឡូម៉ែត្រ (១៨ ម៉ាញ) ភាគខាងត្បូងនៃ ទីក្រុងហ្លួងព្រះបាង ទឹកធ្លាក់គឺជាដំណើរកម្សាន្តមួយចំហៀងដែលពេញនិយមសម្រាប់អ្នកទេសចរនៅហ្លួងព្រះបាង ហើយចាប់ផ្តើមនៅក្នុងអាងទឹករាក់នៅលើភ្នំដ៏ចោត។ ទាំងនេះនាំទៅដល់ការធ្លាក់ដ៏សំខាន់ជាមួយនឹងការធ្លាក់ចុះ 60 ម៉ែត្រ (200 ហ្វីត) ។
ពួកគេត្រូវបានចូលតាមរយៈផ្លូវលំទៅខាងឆ្វេងនៃទឹកធ្លាក់។ ទឹក​ហូរ​ចូល​ទៅ​ក្នុង​អាង​ទឹក​ពណ៌​ខៀវ​បៃតង មុន​នឹង​បន្ត​ចុះ​ទៅ​ក្រោម។ ល្បាក់ជាច្រើននៃ ក្វាងស៊ី មិនមែនជាទឹកធ្លាក់ធម្មតានោះទេ គឺជាកន្លែងដែលបន្ថែមភាពទាក់ទាញ។
អ្នកស្រុកគិតថ្លៃសំបុត្រចូលទស្សនា 20,000 គីប ដើម្បីចូលទស្សនាកន្លែងនេះ ដែលត្រូវបានថែទាំយ៉ាងល្អជាមួយនឹងផ្លូវដើរ និងស្ពានសម្រាប់ណែនាំភ្ញៀវ។  អាងហែលទឹកភាគច្រើនគឺបើកចំហសម្រាប់ហែលទឹក (ទោះបីជាយ៉ាងហោចណាស់មួយត្រូវបានបិទជាកន្លែងពិសិដ្ឋក៏ដោយ)។
សាំហ្នឿ
សាំហ្នឿ (ຊຳເໜືອ, Xâm Neua   ឬ Sầm Nưa ជួនកាលត្រូវបានបកប្រែជា Sam Neua ឬ Samneua តាមព្យញ្ជនៈ "វាលភក់ខាងជើង" គឺជាទីរួមខេត្តនៃ ខេត្តហួផាន់  ប្រទេសឡាវ នៅភាគឦសានប្រទេសឡាវ។ សាំហ្នឿ គឺជាទីរួមខេត្តមួយដែលបានទៅទស្សនាតិចបំផុតរបស់ប្រទេសដោយអ្នកទេសចរលោកខាងលិច។
ប្រជាសាស្រ្ត
អ្នក​ស្រុក​ភាគច្រើន​ជា​ជនជាតិ​ឡាវ វៀតណាម និង​ជនជាតិ​ម៉ុង ជាមួយនឹង​ជនជាតិ​តៃ​ដាំ តៃ​ដាវ និង​តៃ​លូ​។ ភាសាដែលលេចធ្លោជាងគេគឺ ឡាវ ដែលមានជនជាតិភាគតិច វៀតណាម និង ម៉ុង ។ ភាសា​បារាំង ​ត្រូវ​បាន​ប្រជាជន​ភាគតិច​និយាយ​ថា​ជា​កេរដំណែល​នៃ​សម័យ​អាណានិគម​បារាំង។ វាត្រូវបានបង្រៀននៅក្នុងសាលារៀន និងប្រើប្រាស់ក្នុងការងារសាធារណៈ និងរដ្ឋាភិបាល។ ធ្វេង|រូបភាពតូច| វត្តភូជ័យ
១០រៀល(ឆ្នាំ១៩៥៥)
10រៀល
=មើលផងដែរ=
លីលាវតី ភាគ​ទី​ ២
ភាគ​ទី ២
ជីវិត គឺ ការធ្វើដំណើរដ៏វែងឆ្ងាយទៅកាន់ទិសដៅ គឺ សេចក្តីស្លាប់និងសេចក្តីមិនស្លាប់ ពោលគឺ ទិសដៅដោយ ធម្មជាតិដែលរាល់ជីវិតត្រូវតែធ្វើដំណើរដើរទៅដោយមិនអាចចៀសវាងបាន មនុស្សជាតិអាចផ្សេងគ្នាដោយ ពណ៌សម្បុរ ភាសា សាសនា បញ្ញា ឧបនិស្ស័យ ឋានៈ ប៉ុន្តែម្នាក់ៗសុទ្ធតែមានអវសានដូចគ្នា គឺ សេចក្តីស្លាប់ ជីវិតរបស់យើងកំពុងបោះជំហានទៅមុខយ៉ាងគ្រឿនៗប៉ុន្តែជាក់លាក់លើមហាវិថីនៃជីវិតដើម្បីទៅជួបនឹង មច្ចុរាជអ្នកមិនដែលខកណាត់ជាមួយនឹងបុគ្គលណាៗក្នុងលោក ទោះបីជាការណាត់ជួបនឹងសត្វល្អិតល្អោច ដែលសញ្ចរនៅនឹងផ្ទៃដី ឬណាត់ជួបនឹងស្តេចចក្រពត្តិក៏ដោយ មច្ចុរាជកំពុងអែបលាក់ខ្លួននៅក្បែរមហាវិថីនៃ ជីវិតរបស់មនុស្សជាតិឬរបស់សត្វល្អិតទាំងអស់ ត្រង់កន្លែងណាមួយដែលមិនប្រាកដ ប៉ុន្តែមុខជានឹងបានជួប ដោយពិតប្រាកដ នេះគឺ ទិសដៅមួយនៃជីវិត ។
ទិសដៅ ១ ទៀត គឺ សេចក្តីមិនស្លាប់ ជីវិតរាងកាយជារូបធម៌ដែលត្រូវតែបែកធ្លាយទៅជាធម្មតាតាមកាលវេលា គ្មានរូបធម៌ណាដែលមិនត្រូវបែកធ្លាយទៅនោះទេ ព្រោះហេតុនោះ អ្វីដែលមិនស្លាប់តោងតែមិនមែនជា រូបធម៌ ប៉ុន្តែជានាមធម៌ដែលមច្ចុរាជស្វែងរកមិនឃើញ មនុស្សប្លែកពីសត្វត្រង់ចំណុចដែលអាចសាង គុណធម៌ជាអមតៈផ្ញើទុកនឹងពិភពលោកនេះបាន បេះដូងនៃគុណធម៌ដែលមច្ចុរាជមិនអាចឈោងចាប់បាន គឺ ការលះបង់អត្តសុខបំពេញប្រយោជន៍ដល់អ្នកដទៃ ការសាងប្រយោជន៍ដល់ខ្លួនឯងនោះ ទោះបីជាសម្រេចជោគជ័យធំធេងប៉ុនណា ក៏មិនអាចគេចផុតពីកណ្តាប់ដៃមច្ចុរាជបានដែរ យ៉ាងណា ក៏ដោយ ក៏ស្ថិតនៅក្នុលក្ខណៈអត្តទត្ថភាព នៅជាប់ចំពាក់ដោយការបៀតបៀនអ្នកដទៃ មិនដោយផ្ទាល់ ក៏ដោយប្រយោល យើងសាកគិតរំឭកដល់ស្តេចចក្រពត្តិក្នុងប្រវត្តិសាស្ត្រពិភពលោក ២ ឬ ៣ អង្គដែល អាចបង្រ្កាបពិភពលោកភាគច្រើននៅក្នុងកណ្តាប់ដៃបាន ចម្រើនដោយយសសក្តិ ទ្រព្យសម្បត្តិ អំណាច និងបរិវារគ្មានអ្នកណាស្មើ យើងអាចនឹកស្ងើចសរសើរ អស្ចារ្យចំពោះអត្តហិតសម្បត្តិ ប៉ុន្តែនៅពេលជាមួយ គ្នានោះ ក្នុងជម្រៅនៃដួងចិត្ត យើងអាចនឹកខ្លាចញញើតឬដល់ថ្នាក់ស្អប់ផង ព្រោះហេតុនោះ តាមសភាវៈ ពិត មិនមែនទ្រព្យសម្បត្តិ មិនមែនយសសក្តិ មិនមែនអំណាច មិនមែនបរិវារ មិនមែនជម្លាសរបស់មនុស្ស ទេដែលធ្វើឲ្យយើងគោរពបូជាគេ ប៉ុន្តែយើងគោរពបូជាគុណធម៌អំពើល្អដែលគេមាននោះឯង និងបំពេញ ប្រយោជន៍សាធារណៈដល់អ្នកដទៃទេតើ ! មនុស្សបែបនោះទោះបីជាគេជាជនជាតិណា ភាសាណា ក្រីក្រ ឬ ស្តុកស្តម្ភប៉ុនណា យើងក៏គោរពបូជាគេដោយសុទ្ធចិត្ត អំពើល្អនិងការធ្វើល្អដល់អ្នកដទៃតែងស្ថិតនៅ ខ្ពស់ហួសកម្រិតជាតិ សាសនា ឋានៈខាងសង្គមនិងកម្រិតរូបធម៌ណាៗទាំងអស់ ។
ព្រះរេវត្តត្ថេរៈជាអ្នកមើលឃើញគុណតម្លៃនៃអំពើល្អ និងគុណតម្លៃនៃការធ្វើល្អដល់អ្នកដទៃ ដោយប្រកាន់ យកព្រះបរមសាស្តាជាទិដ្ឋានុគតិ ទើបត្រាច់ចរចារឹកក្នុងរឿង "លីលាវតី" ភាគ ២ នេះទៀត ទោះបីជា តម្រាច់ចរក្នុងរយៈពេលខ្លីក៏ដោយ លោកក៏បានបំពេញប្រយោជន៍សាធារណៈដល់អ្នកដទៃតាមសមគួរ ដល់ភាវៈនិងឋានៈរបស់បព្វជិត ការងារធំរបស់លោកស្រដៀងនឹងការងារក្នុងរឿងលីលាវតីភាគ ១ នោះ ដែរ នុះគឺ ការកាន់ធម្មប្បទីបដ៏ភ្លឺចិញ្ចែងចិញ្ចាចបំភ្លឺដួងចិត្តដែលងងឹតងងល់ដោយអវិជ្ជានៃប្រជាជនក្នុង ភារតរដ្ឋដែលជាប់ស្អិតស្ថិតក្នុងសំណាញ់សាញប្រដាញនៃទិដ្ឋិនិងទំនៀមទម្លាប់ប្រពៃណីដែលតាំងនៅ មូលដ្ឋាន គឺ មោហៈ ការងារសំខាន់របស់ព្រះរេវត្តៈក្នុងរឿងលីលាវតីភាគ ២ នេះ គឺ ការជួយរំដោះមគធរដ្ឋ ឲ្យរួចផុតពីហាយនភាពដែលជាអនុផលផ្តល់មកពីព្រះទេវទត្តនិងព្រះបាទអជាតសត្តុ  ប្រិយមិត្រអ្នកអាន ទាំងអស់ដែលត្រូវការសេចក្តីស្នេហាល្អូកល្អឹនផ្អែមល្ហែម ឬ សំណោកសោកសង្រេងបែបស្រក់ទឹកភ្នែកដួច យ៉ាងក្នុងរឿងលីលាវតីភាគ ១ នោះ អាចនឹងមិនជួបប្រទះក្នុងលីលាវតីភាគ ២ នេះទេ ព្រោះព្រះរេវត្តៈ បានឆ្លងផុតវ័យនៃអារម្មណ៍មកស្ថិតនៅក្នុងវ័យនៃហេតុផលហើយ ព្រោះហេតុនោះក្នុងភាគទី ២ នេះ ប្រិយមិត្រអ្នកអាននឹងបានជួបតែរឿងរ៉ាវរបស់អ្នកដទៃដែលព្រះរេវត្តៈមានចំណែកចូលទៅពាក់ព័ន្ធក្នុង ឋានៈជាបុគ្គលទី ៣ ប៉ុណ្ណោះ ចំណែកឯហេតុការណ៍ដែលគួរឲ្យចាប់ចិត្តដិតអារម្មណ៍ក្នុងភារតរដ្ឋ និង វិធីដោះស្រាយបញ្ហារបស់ព្រះរេវត្តៈ ប្រិយមិត្រអ្នកអាននឹងបានជួបរាល់ៗចំណងជើងនៃលីលាវតីភាគ ២ នេះ សង្ឃឹមថា ប្រិយមិត្រអ្នកអាននឹងទទួលបានចំណេះដឹង បីតីប្រាមោទ្យ និងធម្មរសពីលីលាវតីភាគ ២ នេះមិនចាញ់លីលាវតីភាគ ១ ឡើយ ។
អាគន្តុកៈពិសេស
ម្នាលលោកដ៏មានអាយុ ! ប្រហែលជា ៨ ឆ្នាំមុនពេលដែលព្រះបរមសាស្តារបស់យើងស្តេចយាងរលត់ខន្ធ ចូលកាន់បរិនិព្វានបានមានហេតុការណ៍អាក្រក់កើតឡើងក្នុងក្រុងរាជគ្រឹះ ដែលខ្ញុំព្រះករុណាក្នុងឋានៈជា សង្ឃបាមោក្ខនៅក្នុងវេឡុវនារាមបានមានចំណែកចូលទៅពាក់ព័ន្ធដែរ វាជាហេតុការណ៍សោកនាដកម្មមួយ ដែលមិនគួរនឹងកើតឡើងក្នុងសង្ឃមណ្ឌលដ៏បរិសុទ្ធផូរផង់មកតាំងពីបុរាណកាល ប៉ុន្តែហេតុការណ៍នោះក៏ បានកើតឡើងទៅហើយ ប្រព្រឹត្តទៅហើយដោយគ្មានថ្ងៃណានឹងវឹងវិលមកឲ្យកែកុនប៉ះប៉ុនបានទៀតទេ គ្រប់ គ្រាដែលចាប់ភ្លឹករលឹកនឹកដល់ហេតុការណ៍គ្រានោះ ខ្ញុំព្រះករុណានឹកសង្វេគស្លុតចិត្តជាអតិបរមាទាល់តែ មិនចង់នឹងរំឭកនឹកទៅរកវាទៀត ប៉ុន្តែហេតុការណ៍នោះបានសាងស្លាកស្នាមយ៉ាងច្បាស់ក្រឡាញលើផែន ដួងចិត្តរបស់ខ្ញុំព្រះករុណាទាល់តែមិនអាចនឹងបំភ្លេចចោលបានដោយងាយ ខ្ញុំព្រះករុណានឹងលើកយកមក តំណាលល្មមជាគ្រឿងប្រដាប់សតិបញ្ញា សូមលោកដ៏មានអាយុចាំត្រងត្រាប់ស្តាប់មើលចុះ...
ខ្ញុំព្រះករុណានៅចាំបានថា នៅពេលនោះទើបនឹងចាប់ផ្តើមគិម្ហរដូវ ប៉ុន្តែអាកាសធាតុត្រង់ជ្រោះភ្នំបញ្ចគិរីនគរ ឡើងកម្តៅក្តៅរហេងរហាងខុសប្រក្រតី ហាក់នឹងប្រផ្នូលបូលប្រាប់ថា ស្ថានការណ៍អាក្រក់កំពុងនឹងកើត​ឡើង ព្រះសុរិយទេពចាំងរស្មីក្តៅខ្លាំងរហាំងរហែងមកកាន់ពិភពផែនដីហាក់បីដូចជានឹងដុតកម្ទេចជម្ពូទ្វីបឲ្យឆេះ ខ្ទេចខ្ទីហ្មត់សុងជាផេះផង់ធូលីទៅដូច្នោះ ស្លឹកឫស្សីក្នុងបរិវេណវត្តដែលធ្លាប់តែខៀវខ្ចីក៏ប្រែកាយក្លាយជា ពណ៌លឿងទុំ និងជ្រុះរុះរោយរពុយមកកាន់ផ្ទៃដីជាហូរហែកាលបើត្រូវកម្លាំងខ្យល់បោកបក់ រុក្ខជាតិដទៃ ទៀតក៏ជម្រុះស្លឹកចាស់ឆ្លាស់ស្លឹកថ្មីដែរ សម្លឹងមើលទៅទិសណាក៏ឃើញតែរុក្ខជាតិដែលប្រាសចាកស្លឹក បញ្ឈរដើមរលីងណិលត្រងិលត្រងោលហាក់រូហានបាននឹងរុក្ខជាតិដែលក្ស័យជីវីបន្តមកពីរដូវប្រាំងដូច្នោះ ដំណើរគមនាការទៅមកស្រណុកស្រួល ព្រះសង្ឃភាគច្រើនក្នុងវត្តទើបចេញចេញពីអារាមនិមន្តត្រាច់ចរ សញ្ចរទៅកាន់ទិសានុទិស ធ្វើឲ្យវេឡុវនារាមស្ងប់ស្ងាត់លន្លោចដូចវត្តបុះ បើទុកជាមានព្រះសង្ឃនៅសល់ តិចក៏ដោយ ក៏ប៉ុន្តែនៅថ្ងៃឧបោសថតិថី ៨ កើត ឬ ៨ រោច តិថី ១៥ កើត ឬ ១៥ រោជ វេឡុវ័នក៏នៅអ៊ឹកធឹក ហ៊ឹកហ៊ាក់ដោយឧបាសកឧបាសិកាដែលអញ្ជើញមករក្សាឧបោសថសីល និងស្តាប់ព្រះធម្មទេសនា សូម្បី តែព្រះរាជាធិបតីពិម្ពិសារក៏ស្តេចយាងមកត្រួតពិនិត្យមើលព្រះអារាមនិងសន្ទនាជាមួយនឹងខ្ញុំព្រះករុណា ម្តងម្កាលដែរ ។ ក្នុងសាយណ្ហសម័យនៃថ្ងៃតិថី ៨ នាថ្ងៃមួយ មាននគរវាសីនៃក្រុងរាជគ្រឹះប្រមាណជា ៥០០ នាក់មកស្តាប់ ព្រះធម៌ឯធម្មសាលាត្រង់កណ្តាលនៃវេឡុវនារាម កាលបើជួបជុំព្រមគ្នាហើយ ខ្ញុំព្រះករុណាបានឡើងទៅ កាន់ធម្មាសនៈហើយសម្តែងព្រះធម្មទេសនា មានអត្ថន័យសេចក្តីថា
" បណ្តាសច្ចធម៌ទាំង ៤ នោះ សច្ចធម៌ប្រការទី ១ គឺ ទុក្ខ ចាត់ជាគោលការណ៍ដំបូងដែលគួរយល់ដឹងឲ្យ ច្បាស់លាស់ បើយល់ដឹងយ៉ាងច្បាស់លាស់ហើយ នឹងកើតនិព្វិទាធុញទ្រាន់ កាត់រំសាយតម្រេកត្រេកអរ ក្នុងសង្ខារ ព្រះសម្មាសម្ពុទ្ធជាម្ចាស់ត្រាស់ថា ខន្ធទាំង ៥ ជាទុក្ខ សត្វទាំងឡាយប្រកបដោយខន្ធ ៥ ព្រោះហេតុនោះសត្វទាំងពួងនោះទើបជាគំនរទុក្ខដ៏បរិសុទ្ធ គ្មានសារវត្ថុណាលាយឡំឡើយ ទុក្ខព្រោះ ជាតិ ជរា ព្យាធិ មរណៈ ទុក្ខព្រោះសំណោកសោកសង្រេង ខ្សឹកខ្សួលថ្ងួចថ្ងូរបង្ហូរទឹកភ្នែក ថ្នាំងថ្នាក់រអាក់ រអួលរមួលដើមកព្រោះនិរាសព្រាត់ព្រាសពីរបស់ឬបុគ្គលជាទីស្រឡាញ់ ព្រោះពើបពះប្រទះនឹងរបស់ ឬបុគ្គលជាទីសម្អប់ ព្រោះកំហកបំណងដែលប៉ងប្រាថ្នា" ។ កាលបើទេសនាចប់ហើយ ពុទ្ធបរិស័ទក៏វិលត្រឡប់ទៅគេហដ្ឋានរបស់ខ្លួនវិញ នៅសល់តែទេវមិត្រឧបាសក អ្នកជាពហុស្សូតនៅសន្ទនាជាមួយនឹងខ្ញុំព្រះករុណា នៅខណៈដែលយើងកំពុងតែអង្គុយសន្ទនាក្នុង ធម្មសាលានោះ ខ្ញុំព្រះករុណាសង្កេតឃើញភិក្ខុ ៣ រូបនិមន្តចូលមកក្នុងវត្ត និងនិមន្តស្លៅសំដៅមកខាង ធម្មសាលា នៅពេលដែលភិក្ខុប្លែកមុខនោះនិមន្តចូលមកក្នុងរយៈជិត ខ្ញុំព្រះករុណាក៏ចាំបានថាព្រះថេរៈដែល និមន្តនាំមុខនោះ គឺ ព្រះទេវទត្ត ជាសហជាតិវង្សសាក្យរបស់ព្រះសម្មាសម្ពុទ្ធជាម្ចាស់នោះឯង ដោយមោទកចិត្តដែលបានឃើញព្រះមហាថេរជាសហញាតិជិតស្និទ្ធនិមន្តមកកាន់ព្រះអារាមដូច្នោះ ខ្ញុំព្រះ ករុណាក៏ក្រទីក្រទាចុះពីធម្មសាលាទៅទទួលបរិក្ខាររបស់លោកនាំឡើងកាន់ធម្មសាលា
"បពិត្រព្រះតេជព្រះគុណដ៏ចម្រើន ! "ខ្ញុំព្រះករុណានិយាយឡើងនៅពេលដែលព្រះថេរៈគង់ចុះលើអាសនៈ និងឆាន់ទឹករួចហើយ
"វាជាសំណាងដ៏ប្រសើររបស់ខ្ញុំព្រះករុណានិងអ្នកក្រុងរាជគ្រឹះដែលមានឱកាសបាន ទទួលបដិសណ្ឋារៈព្រះតេជព្រះគុណ ប៉ុន្តែជាដំបូង ខ្ញុំព្រះករុណាសូមទូលសួរព្រះតេជព្រះគុណថានិមន្តមក ពីណា? ចុះហេតុអីបានជានិមន្តមកដូចជាស្ងាត់ម្លេះ?"
"ខ្ញុំកូរណាមកពីក្រុងកោសម្ពី"ព្រះទេវទត្តឆ្លើយហើយដកដង្ហើមធំយ៉ាងរន្ថើនហាក់នឹងថាមានទុក្ខធំងំក្នុងចិត្ត ប៉ុន្តែខ្ញុំព្រះករុណាមិនអើពើទេ ព្រោះយល់ថាលោកទំនងជានឿយហត់ពីដំណើរដើរផ្លូវនោះឯង ។
"បពិត្រព្រះតេជព្រះគុណដ៏ចម្រើន ! "ទេវមិត្រឧបាសកនិយាយឡើងវិញម្តង "រាល់លើកដែលខ្ញុំកណា ឃើញព្រះតេជព្រះគុណ ក៏បានឃើញព្រះបរមសាស្តា រាល់លើកដែលខ្ញុំកណាឃើញព្រះបរមសាស្តា ក៏បានឃើញព្រះតេជព្រះគុណដែរ ប៉ុន្តែលើកនេះ ខ្ញុំកណាមិនបានឃើញព្រះបរមសាស្តាទេ ចុះពេលនេះ ព្រះអង្គទ្រង់ប្រថាប់នៅឯណា?"
"នៅឯឃោសិតារាម ក្រុងកោសម្ពី "ព្រះទេវទត្តឆ្លើយ
"ចុះព្រះអគ្គសាវ័កទាំង ២ អង្គ គឺ ព្រះមោគ្គល្លាន និង ព្រះសារីបុត្រពេលនេះគង់នៅឯណា?" ឧបាសកសួរ ទៀត ខ្ញុំព្រះករុណាសង្កេតឃើញថាព្រះភក្ត្ររបស់ព្រះមហាថេរទេវទត្តស្រពោនស្រពាប់ចុះភ្លាម លោកលើកពែង ទឹកឡើងឆាន់ម្តទៀតទាល់តែអស់ពីពែងហាក់នឹងថាបន្ទោបង់សេចក្តីក្រវល់ក្រវាយចិត្ត ហើយមានថេរដីកា ឡើងថា
ទេវមិត្រឧបាសកមិនបានឆ្លើយសំណួរនោះទេ គ្រាន់តែសម្លឹងមើលមកខាងខ្ញុំព្រះករុណាដោយក្រសែភ្នែក សម្តែងរម្ងឿងងឿងឆ្ងល់ចំពោះវាទកម្មរបស់ព្រះមហាថេរ ខ្ញុំព្រះករុណាមិនបានគិតអ្វីផ្សេងទេ ក្រៅតែពីជឿ ថា ព្រះមហាថេរទំនងជានិយាយធម៌ជាន់ខ្ពស់ដើម្បីឲ្យឧបាសកត្រដោះឧបាទានសេចក្តីប្រកាន់មាំចំពោះ បុគ្គលប៉ុណ្ណោះ "ឧបាសកអើយ ! "ព្រះមហាថេរមានថេរដីកាត "ព្រះធម៌រមែងជាសច្ចធម៌ ជាអកាលិកធម៌ មាននៅប្រចាំ លោកនេះជារៀងរហូត ទោះព្រះពុទ្ធជាម្ចាស់ឧប្បត្តិកឡើងឬមិនឧប្បត្តិកឡើងក៏ដោយ ព្រះធម៌ក៏នៅមាន ដែរ អ្នកមានចក្ខុគឺបញ្ញាតែងយល់ឃើញព្រះធម៌បានសព្វកាល ព្រោះហេតុនោះ ព្រះធម៌ទើបសំខាន់ជាង អ្វីៗទាំងអស់ ព្រះពុទ្ធជាម្ចាស់និងព្រះសង្ឃនៅមានជោរមាននាច ប៉ុន្តែព្រះធម៌គង់វង្សស្ថិតស្ថេរនៅក្នុង លោកនេះជារៀងរហូត ព្រោះហេតុនោះសូមឲ្យឧបាសកពិនិត្យពិចារណាព្រះធម៌សព្វកាលចុះ កុំបាននៅ ប្រកាន់ជាប់ស្អិតចំពោះបុគ្គលនេះបុគ្គលនោះឡើយ"
លុះការសន្ទនាប្រព្រឹត្តទៅបានមួយស្របក់ ព្រះទេវទត្តមហាថេរៈមួយអន្លើដោយភិក្ខុសហចរ ២ រូបទៀត ទើប សូមលាទៅសម្រាកឯកុដិដែលខ្ញុំព្រះករុណាប្រើសាមណេរឲ្យចាត់បម្រុងទុក ខ្ញុំព្រះករុណាដើរតាមជូនដំណើរ លោកដល់កុដិហើយក៏វេវិលមកកាន់ធម្មសាលាវិញ ទេវមិត្រឧបាសកនៅតែស្ថិតនៅទីនោះនៅឡើយ ហើយ យើងក៏សន្ទនាគ្នាតទៅ "បពិត្រព្រះតេជព្រះគុណដ៏ចម្រើន ! "ឧបាសកមានប្រសាសន៍ "ព្រះតេជព្រះគុណសង្កេតឃើញអ្វីខុស ប្រក្រតីខ្លះទេ ទាក់ទងនឹងព្រះទេវទត្តមហាថេរៈ"
"អាត្មាមិនឃើញមានអ្វីខុសប្រក្រតីទេ"ខ្ញុំព្រះករុណាឆ្លើយតបឧបាសកតាមការពិត "ក្រៅតែពីថា គ្រានេះ លោកនិមន្តមកវេឡុវ័នតែឯង មិនមកជាមួយនឹងព្រះបរមសាស្តាដូចសព្វដងទេ"
"ចុះអំពីចង្វាក់ថេរដីការបស់លោកវិញ មានអ្វីខុសប្រក្រតីឬទេ?"
ទេវមិត្រឧបាសកជ្រប់មុខចុះគិតមួយស្របក់ហើយនិយាយឡើងថា
"ហាក់ដូចជាមានអ្វីខុសប្រក្រតី ថេរដីការបស់លោកទោះបីជាទាក់ទងនឹងបរមត្ថធម៌ក៏នៅមានស្លាកស្នាមនៃ សេចក្តីឈ្នានីសព្យាបាទឈ្មៀតជ្រៀត" "ឧបាសកប្រហែលជាគិតច្រើនពេកទេដឹង"ខ្ញុំព្រះករុណាផ្តល់សេចក្តីសង្កេត
"ប្រហែលជាអញ្ចឹងមើលទៅ" ឧបាសកនិយាយយ៉ាងអល់ឯក "ខ្ញុំកណាជាមនុស្សប៉ិនសង្កេត ប៉ិនគិត និង ប៉ិនវីមវាមពិភាល់ ចួនកាលអាចនឹងមិនមានអ្វីខុសប្រក្រតីដូចយ៉ាងខ្ញុំកណាគិតក៏បាន ចាំជួយគ្នាតាមដាន មើតទៅទៀត ខ្ញុំកណាសូមនមស្ការលាសិនហើយ ប្រហែលជាអ្នកផ្ទះកំពុងតែរងចាំហើយមើលទៅ" ។ នៅពេលដែលឧបាសកត្រឡប់ទៅវិញហើយ ខ្ញុំព្រះករុណាក៏ចុះពីធម្មសាលាដើរទៅត្រួតពិនិត្យមើល វត្តទាំងមូលដូចដែលធ្លាប់ធ្វើមកជាប្រចាំ ទោះបីបើរាត្រីថ្ងៃនោះគ្រាន់តែជាអដ្ឋមីតិថី ៨ កើតប៉ុណ្ណោះ ប៉ុន្តែ ព្រះហិមរង្សីកន្លះដួងលើផ្ទៃនភាកាសដែលស្រឡះធេងចាកពពក ក៏ភ្លឺពព្រិលគួរសមដែរ ខ្ញុំព្រះករុណាដើរ ទៅជារឿយៗតាមផ្លូវដើររវាងគុម្ពឫស្សីរហូតមកដល់ខ្លោងទ្វារធំនៃវត្តវេឡុវ័នដែលជាស្តូបបញ្ចុះអដ្ឋិធាតុ របស់លីលាវតីស្ថិតនៅ ទើបឈប់អង្គុយសម្រាក បណ្តែតចិត្តឲ្យអណ្តែតលឿនលយទៅក្នុងអតីតកាលដ៏ សោកសង្រេងលុះត្រាតែព្រះរជនីករចរបាំងភ្នំវេបុល្លៈទើបវិលត្រឡប់ទៅចូឡកុដិក្នុងជ្រំឫស្សីវិញ ។ អស់រយៈពេល ៧ ឆ្នាំគត់ហើយ រាប់ចាប់តាំងពីលីលាវតីលាចាកលោកនេះទៅ ទោះបីបើជាពេលវេលាយូរ អង្វែងប៉ុនណាក៏ដោយ ប៉ុន្តែខ្ញុំព្រះករុណាក៏នៅមានលំនឹកហាក់ដូចជាថាលីលាវតីទើបនឹងចាកចោល ខ្ញុំព្រះករុណាទៅនៅថ្ងៃម្សិលមិញនេះឯង នាងអាចនឹងកំពុងភ្លើតភ្លើនក្នុងសគ្គាល័យជាន់ណាមួយ ប៉ុន្តែ ជួនកាលនាងអាចនឹងកំពុងភ្លើតភ្លើនក្នុងទិព្វសុខដ៏ប្រណីតហើយភ្លេចខ្ញុំព្រះករុណាឈឹងហើយក៏បាន ប៉ុន្តែ ខ្ញុំព្រះករុណាគ្មានថ្ងៃណានឹងភ្លេចនាងបានទេ រាល់រាត្រីកាលកុំថាឡើយក្នុងរដូវណាៗនៃឆ្នាំ ខ្ញុំព្រះករុណា ត្រូវឆ្លៀតរកពេលវេលាទៅអើតងើតនាងដល់ស្តូបមុននឹងចូលចូឡកុដិសិងសម្រាកជាប្រចាំមិនដែលដាច់ សូម្បីមួយថ្ងៃ រហូតថេរវេលា ៧ ឆ្នាំដ៏យូរអង្វែងនោះ ព្រឹត្តកម្មរបស់ខ្ញុំព្រះករុណាត្រូវបានដឹងឮច្បាស់ក្នុង ចំណោមភិក្ខុសាមណេរក្នុងវត្តរហូតដល់ឧបាសកឧបាសិកា ប៉ុន្តែម្នាក់ៗក៏យល់ចិត្តថ្លើមនិងអាណិតខ្ញុំព្រះ ករុណា យ៉ាងហោចណាស់ក៏ជាវិធីសាស្ត្រមួយដែលខ្ញុំព្រះករុណាបានតបស្នងស្នេហាអមតៈដ៏បរិសុទ្ធ លើសពីដំណក់ទឹកសន្សើមលើស្លឹកឈូករបស់លីលាវតីដែលមានចំពោះខ្ញុំព្រះករុណា  ទោះបីជាតំណប តបស្នងក្នុងគ្រាដែលជ្រុលហួសទៅហើយក៏ដោយ ។
សច្ចធម៌និងព្រះសម្ពុទ្ធ
ម្នាលលោកដ៏មានអាយុ ! ចាប់តាំងពីព្រះទេវទត្តមហាថេរៈនិមន្តមកគង់នៅឯវត្តវេឡុវនារាមមក ខ្ញុំព្រះករុណា យល់ឃើញថា វត្តអារាមបែរជាទទួលបានសភាពរស់រវើក ប្រជាជនក្រុងរាជគ្រឹះស្រស់ស្រាយសប្បាយចិត្ត ដែលព្រះមហាថេរជាសហរាជវង្សបានមកគង់វសនាការក្នុងវត្តវេឡុវ័នប្រាកដស្មើនឹងព្រះតំណាងរបស់ ព្រះសម្មាសម្ពុទ្ធជាម្ចាស់ រាល់ៗសាយណ្ហសម័យ ប្រជាជនក្រុងរាជគ្រឹះគ្រប់ភេទគ្រប់វ័យម្នាក់ៗកាន់យក បុប្ផជាតិទៀនធូបផ្កាភ្ញីដើរទៅកាន់វត្តអារាមជាហ្វូងជាហ្វាយដើម្បីស្តាប់ព្រះធម្មទេសនាដ៏ពីរោះក្បោះក្បាយ របស់ព្រះមហាថេរៈ
"ឧបាសកឧបាសិកាទំាងឡាយអើយ ! "ព្រះមហាថេរៈចាប់ផ្តើមសម្តែងធម៌ក្នុងរសៀលថ្ងៃមួយ "សច្ចធម៌ ៤ ប្រការ គឺ ទុក្ខ ១ មូលហេតុនាំឲ្យទុក្ខ ១​ សេចក្តីរំលត់ទុក្ខ ១ ផ្លូវបដិបត្តិដើម្បីឲ្យដល់សេចក្តីរំលត់ទុក្ខ ១ ជាធម៌ មាននៅជាប្រចាំក្នុងលោកនេះ ព្រះសម្ពុទ្ធជាម្ចាស់ទោះនឹងឧប្បត្តិកឡើងឬមិនឧប្បត្តិកឡើងក្នុងលោក ក៏ដោយ សច្ចធម៌ទាំង ៤ ប្រការនេះក៏នៅស្ថិតស្ថេរដដែល ទុក្ខ គឺ កើត ចាស់ ឈឺ ស្លាប់ជាដើមក៏មាននៅ ពាសពេញទាំងពិភពលោក មូលហេតុនាំឲ្យកើតទុក្ខ គឺ ចំណង់តណ្ហាក៏មាននៅក្នុងសន្តានរបស់សត្វ សេចក្តីរំលត់ទុក្ខក៏ជាសភាពដែលអាចធ្វើឲ្យកើតមានឡើងបាន មគ្គ គឺ ផ្លូវមានអង្គ ៨ សម្រាប់នាំទៅរក សេចក្តីរំលត់ទុក្ខក៏មាន ព្រះសម្ពុទ្ធជាម្ចាស់គ្រាន់តែជាអ្នករុករកឃើញសច្ចធម៌ទាំង ៤ ប្រការហើយបង្ហើប បង្ហាញដល់សព្វសត្វឲ្យយល់ដឹងតាមសភាពពិតប៉ុណ្ណោះ មុនពុទ្ធុប្បាទក៏មានមុនីអ្នកមានបញ្ញាជាច្រើន ដែលមើលឃើញទុក្ខប៉ុន្តែរកមិនឃើញសច្ចធម៌ ៣ ប្រការទៀត មុនីខ្លះអាចមើលឃើញទុក្ខនិងមូលហេតុ នៃទុក្ខ ប៉ុន្តែមើលមិនឃើញនិរោធនិងមគ្គ មុនីខ្លះអាចមើលឃើញទុក្ខ មូលហេតុនៃទុក្ខ និង សេចក្តីរំលត់ ទុក្ខ ប៉ុន្តែមិនដឹងវិធីបដិបត្តិដើម្បីឲ្យដល់សេចក្តីរំលត់ទុក្ខនោះ មុនីខ្លះអាចមើលឃើញសច្ចធម៌ទាំង ៤ ហើយក្លាយជាព្រះបច្ចេកពុទ្ធជាម្ចាស់ ប៉ុន្តែមិនប្រកាសដល់អ្នកដទៃ ឬប្រកាសដែរប៉ុន្តែមិនស្ថាបនា សាសនា"
"កាលបើសច្ចធម៌ជាសភាពមាននៅជាប្រចាំក្នុងលោកបែបនេះ សច្ចធម៌ទើបជាធម៌ចាស់ទុំជាងព្រះពុទ្ធជា ម្ចាស់និងព្រះសង្ឃ ព្រះពុទ្ធជាម្ចាស់គ្រាន់តែរកឃើញសច្ចធម៌ហើយចង្អុលប្រាប់អ្នកដទៃ ព្រះសង្ឃគ្រាន់តែ ជាអ្នកជឿកាន់តាមពាក្យតំណាលប្រាប់របស់ព្រះពុទ្ធជាម្ចាស់ ហើយបដិបត្តិតាមផ្លូវទៅកាន់សេចក្តីរំលត់ ទុក្ខប៉ុណ្ណោះ ទោះបីជាព្រះពុទ្ធជាម្ចាស់នឹងបរិព្វានទៅក្តី ព្រះសង្ឃនឹងសូន្យសោះអស់រលីងពីជម្ពូទ្វីបទៅក្តី ព្រះធម៌ដែលជាសច្ចធម៌ជាអកាលិកធម៌ក៏នៅមានដែរ គ្មានថ្ងៃណាវិនាសសាបសូន្យពីលោកនេះបានទេ ប៉ុន្តែអាចនឹងរលស់រលុបចេញពីស្មារតីចងចាំរបស់សត្វលោកដែលក្រាស់ក្រែលដោយអវិជ្ជា សត្វទាំងនេះ ទោះជារស់នៅជាមួយនឹងសច្ចធម៌គ្រប់ចង្វាក់នៃខ្យល់ដកដង្ហើមចេញចូលក៏ដោយ ក៏នៅតែមិនស្គាល់ សច្ចធម៌ដដែលប្រៀបដូចជាវែកមិនស្គាល់រសជាតិសម្លដូច្នោះ" ។
"ម្នាលឧបាសកឧបាសិកាទាំងឡាយ ! ព្រះពុទ្ធក្តី ព្រះបច្ចេកពុទ្ធក្តី ព្រះអរិយសាវ័កក្តីសុទ្ធតែចូលដល់សេចក្តី រំលត់ទុក្ខ ព្រោះដឹងច្បាស់ឃើញច្បាស់ក្នុងសច្ចធម៌នោះ មិនមែនព្រោះប្រការផ្សេងឡើយ ប្រសិនបើញាតិ ញោមត្រូវការចូលដល់សេចក្តីរំលត់ទុក្ខ ញាតិញោមត្រូវដឹងច្បាស់ឃើញច្បាស់ក្នុងសច្ចធម៌នោះដែរ កាលបើដូច្នេះ ទើបសមគួរនឹងត្រដកត្រដោះសេចក្តីប្រកាន់ខ្ជាប់ចំពោះព្រះពុទ្ធ ព្រះបច្ចេកពុទ្ធ ព្រះអរិយសាវ័ក ទាំងឡាយចោលហើយងាករេបែរមករកព្រះធម៌វិញដោយផ្ទាល់ ប្រសិនបើញាតិញោមនៅប្រកាន់ស្អិត ចំពោះបុគ្គលទេ គ្មានថ្ងៃណាញាតិញោមនឹងចូលដល់ព្រះធម៌និងដែនក្សេមក្សាន្ត គឺ ព្រះនិព្វានបានទេ" ។ វោហារយ៉ាងក្លៀវក្លាហាវហានរបស់ព្រះមហាថេរៈបានបង្កបង្កើតសម្លេងរិះគន់យ៉ាងផុសផុលក្នុងចំណោម ពុទ្ធបរិស័ទ ពួកខ្លះក៏យល់ស្របនឹងព្រះមហាថេរៈ ប៉ុន្តែពួកខ្លះក៏មិនយល់ស្របដែរ ពួកដែលយល់ស្របអាងថា ក្នុងការចូលដល់អមតធម៌ដ៏ខ្ពង់ខ្ពស់នោះ ធម្មចារីគប្បីត្រដកត្រដោះឧបាទានចំពោះសត្វបុគ្គលខ្លួនយើងគេ បានយ៉ាងអស់រលីង មិនត្រូវតោងទាមឬជាប់ចំពាក់ចំពោះបុគ្គលឬអ្វីណានីមួយទាំងអស់ ភាគីដែលមិនយល់ ស្របភាគច្រើនជាអ្នកចម្រើនដោយវយវុឌ្ឍិ បានសទ្ធាជ្រះថ្លាក្នុងព្រះពុទ្ធជាម្ចាស់យ៉ាងខ្ជាប់ខ្ជួន
"ម្នាលឧបាសកឧបាសិកាទាំងឡាយ ! "ព្រះទេវទត្តមហាថេរៈសម្តែងធម៌ក្នុងថ្ងៃតមក "សាសនាណាក៏ដោយ តែងមានធាតុផ្សំសំខាន់ ២ ប្រការ គឺ ពាក្យប្រៀនប្រដៅ និង អ្នកប្រៀនប្រដៅ(សាស្តា) មនុស្សពួកខ្លះតែងជ្រះថ្លាក្នុងពាក្យប្រៀនប្រដៅ កាលបើឃើញថាពាក្យប្រៀន ប្រដៅត្រឹមត្រូវមានហេតុផល គួរឲ្យជឿកាន់បានក៏ជ្រះថ្លានិងបដិបត្តិតាម មិនប្រកាន់ខ្ជាប់អ្នកប្រៀនប្រដៅ ជាសម្លាក់សំខាន់ទេ ប៉ុន្តែមនុស្សពួកខ្លះតែងជ្រះថ្លាចំពោះបុគ្គលអ្នកប្រៀនប្រដៅ និយមចូលចិត្តជាតិ កំណើតពណ៌សម្បុរស្បែក លក្ខណៈបែបបទ សណ្តាប់ភាសារបស់អ្នកប្រៀនប្រដៅដោយឥតបើគិតដល់ ពាក្យប្រៀនប្រដៅថាជាយ៉ាងណានោះទេ មនុស្សប្រភេទក្រោយនេះប្រសិនបើអ្នកប្រៀនប្រដៅដែលខ្លួន ជ្រះថ្លាផុតរលត់ទៅឬភៀសផាយឬរសាយព្យាយាមវិលវេបែរទៅជាហីនភេទវិញ ក៏អស់សទ្ធាជ្រះថ្លាដែរ ព្រោះហេតុនោះសទ្ធារបស់មនុស្សប្រភេទនេះទើបមិនទៀងទាត់ជាក់លាក់ទេ វិធីល្អគួរប្រកាន់យកពាក្យ ប្រៀនប្រដៅជាសម្លាក់សំខាន់ បើពាក្យប្រៀនប្រដៅល្អមានហេតុផល ស៊ូទ្រាំនឹងការពិសោធសាកល្បង បាន ជាមូលភាពនៃសច្ចធម៌ ទោះបីជាពាក្យប្រៀនប្រដៅនោះចេញពីបបូរមាត់របស់ស្មូមយាចកក៏គួរ ជឿកាន់និងបដិបត្តិតាម" ។