cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
សាកលវិទ្យាល័យយ៉េល
សាកលវិទ្យាល័យយ៉េលដែលជាសាកលវិទ្យាល័យឯកជនស្រាវជ្រាវ Ivy League នៅ New Haven នៃរដ្ឋ Connecticut ។ បង្កើតឡើងក្នុងឆ្នាំ 1701 ជា "សាលា Collegiate" ដោយក្រុមរដ្ឋមន្រ្តី Congregationalist និងបានជួលដោយអាណានិគមនៃ Connecticut, សាកលវិទ្យាល័យនេះត្រូវបានស្ថាប័នទីបីចាស់បំផុតនៃការអប់រំខ្ពស់ជាងមុននៅក្នុងសហរដ្ឋអាមេរិក។ នៅ 1718 សាលារៀនត្រូវបានប្តូរឈ្មោះ "វិទ្យាល័យយ៉េល" នៅក្នុងការទទួលស្គាល់ពីអំណោយពីអេលីហ៊ូវយេលអភិបាលអង់គ្លេសក្រុមហ៊ុនឥណ្ឌាខាងកើតមួយ។ បានបង្កើតឡើងដើម្បីបណ្តុះបណ្តារដ្ឋមន្រ្តីរដ្ឋ Connecticut ភាសាទ្រឹស្ដីនិងដ៏ពិសិដ្ឋដោយ 1777 កម្មវិធីសិក្សារបស់សាលានេះបានចាប់ផ្តើមដាក់បញ្ចូលមនុស្សនិងវិទ្យាសាស្រ្ត។ ក្នុងអំឡុងសតវត្សទី 19 យ៉េលបានដាក់បញ្ចូលជាបន្តបន្ទាប់បញ្ចប់ការសិក្សានិងការបង្រៀនដែលមានជំនាញវិជ្ជាជីវៈ, ផ្តល់ការបណ្ឌិតជាលើកដំបូង នៅក្នុងសហរដ្ឋអាមេរិកនៅក្នុងឆ្នាំ 1861 និងការរៀបចំការជាមួយសាកលវិទ្យាល័យនៅឆ្នាំ 1887 ។ យ៉េលត្រូវបានរៀបចំទៅជាសាវ័កទាំងដប់ពីររូបសាលារៀនមណ្ឌលបោះឆ្នោត: មហាវិទ្យាល័យបរិញ្ញាបត្រដើម, សាលាក្រោយឧត្តមនៃសិល្បៈនិងវិទ្យាសាស្ត្រនិងសាលារៀនដែលមានជំនាញវិជ្ជាជីវៈដប់។ ខណៈពេលដែលសាកលវិទ្យាល័យនេះត្រូវបានគ្រប់គ្រងដោយសាជីវកម្មយេល, សាលាមហាវិទ្យាល័យគ្នាត្រួតពិនិត្យកម្មវិធីកម្មវិធីសិក្សានិងសញ្ញាបត្ររបស់ខ្លួន។ លើសពីនេះទៀតដែលជាបរិវេណកណ្តាលនៅទីក្រុង Haven ថ្មីសាកលវិទ្យាល័យជាម្ចាស់សម្ភារៈកីឡានៅប្រទេសលោកខាងលិចហេវ៉ឹនថ្មីរួមទាំងយ៉េលចាន, បរិវេណសាលាមួយនៅភាគខាងលិច Haven នៃរដ្ឋ Connecticut, និងព្រៃឈើនិងធម្មជាតិថ្មីរក្សានៅទូទាំងប្រទេសអង់គ្លេស។ ទ្រព្យសម្បត្តិរបស់សាកលវិទ្យាល័យរួមបញ្ចូលទាំងការទទួលពិធីពិសិដ្ឋផ្ទាល់ខ្លួនតម្លៃ $ 23,9 ពាន់លានដុល្លារកាលពីថ្ងៃទី 27 ខែកញ្ញាឆ្នាំ 2014 ផងដែរ។ សិស្សនៅសាកលវិទ្យាល័យយ៉េលតាមកម្មវិធីសិក្សាមហាវិទ្យាល័យសិល្បៈសេរីជាមួយនឹងអង្គភាពជំនាញនិងត្រូវបានរៀបចំទៅជាប្រព័ន្ធនៃមហាវិទ្យាល័យលំនៅដ្ឋានមួយ។ បណ្ណាល័យសាកលវិទ្យាល័យយ៉េលបម្រើសាលារៀនទាំងអស់ដប់ពីរ, ទទួលបានជាង 15 លានបរិមាណនិងជាធំជាងគេទីបីបណ្ណាល័យសិក្សានៅសហរដ្ឋអាមេរិក។ [7] [8] ស្ទើរតែមហាវិទ្យាល័យទាំងអស់បង្រៀនវគ្គសិក្សាថ្នាក់បរិញ្ញាជាង 2.000 នាក់ដែលមានផ្តល់ជូនជារៀងរាល់ឆ្នាំ ។ [9] សិស្សប្រកួតប្រជែង intercollegiately ថាជា Bulldog យេលនៅក្នុងបោះនាយកដ្ឋានខ្ញុំបាន Ivy League ។ អតីតនិស្សិតបញ្ចប់ការសិក្សាមានយ៉េលគួរឱ្យកត់សម្គាល់ជាច្រើនដែលរួមបញ្ចូលទាំងអាមេរិកប្រធានប្រាំ 19 របស់អាមេរិកចៅក្រមតុលាការកំពូលមហាសេដ្ឋីនៅរស់ 13, [10] និងក្បាលបរទេសជាច្រើនរបស់រដ្ឋ។ លើសពីនេះទៀតយ៉េលបានបញ្ចប់ការសិក្សារាប់រយនាក់នៃសមាជិកនៃសភានិងអ្នកការទូតអាមេរិកជាន់ខ្ពស់ជាច្រើនរួមទាំងអតីតរដ្ឋមន្ត្រីការបរទេសអាមេរិកហ៊ីលឡារីគ្លីនតុននិងលោកនាពេលបច្ចុប្បន្នលោក John Kerry ។ ជ័យលាភីពានរង្វាន់ណូបែលហាសិបពីរត្រូវបានទំនាក់ទំនងជាមួយសាកលវិទ្យាល័យដែលជានិស្សិតមហាវិទ្យាល័យឬបុគ្គលិកនិង 230 រ៉ូអ្នកប្រាជ្ញ (ច្រើនបំផុតទីពីរនៅក្នុងសហរដ្ឋអាមេរិច) បានបញ្ចប់ការសិក្សាពីសាកលវិទ្យាល័យនេះ។
អ្នកយកការណ៍នៅទ្វីបអាស៊ី (Asian Correspondent)
​អ្នកយកការណ៍នៅទ្វីបអាស៊ី (Asian Correspondent)​ គឺជាគេហទំព័រមួយសំរាប់អ្នកកាសែត ដែលធ្វើការនៅទ្វីបអាស៊ី ហើយជាក្រុមហ៊ុនរបស់ ហៃព្រិត ញូស៍ លីមីធីដ (Hybrid News Limited) ដែលបានបង្កើតគេហទំព័រនៅ ខែតុលា ឆ្នាំ២០០៩ សំរាប់អ្នកកាសែត អ្នកបង្កើតប្លក់ល្អ និងភ្នាក់ងារសារពត៌មាននៅទ្វីបអាស៊ី។ នៅ ខែធ្នូ ឆ្នាំ២០០៩ មានអ្នកកាសែត និងបង្កើតប្លក់៤០នាក់​ព្រមទាំងអ្នកភ្នាក់ងារសារពត៌មានរបស់សមាគមន៏សារពត៌មាន Associated Press។
ឯកសារ:AsianHybrid.jpg
ឯកសារយោង
ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:គេហទំព័រ ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:អាស៊ី
វីលៀម ហេហ្វេលហ្វីងហ្គ័រ
លោក William "Pudge" លោក Walter Heffelfinger (20 ធ្នូ, 1867 - 2 មេសា 1954) គឺជាកីឡាករបាល់ទាត់អាមេរិកនិងជាគ្រូបង្វឹក។ គាត់ត្រូវបានគេចាត់ទុកថាជាកីឡាករដំបូងគេដែលបានលេងបាល់ទាត់អាជីពដែលត្រូវបានបង់ទៅលេងនៅក្នុងឆ្នាំ 1892 ។
បន្ទាត់នៃ scrimmage
នៅក្នុងការប្រកួតបាល់ទាត់អាមេរិចនិងកាណាដាបន្ទាត់នៃ scrimmage គឺជាការស្រមើលស្រមៃមួយខ្សែតាមចំហៀង (នៅទូទាំងទទឹងរបស់វាលកីឡាបាល់ទាត់នេះ) លើសពីក្រុមមួយដែលមិនអាចឆ្លងកាត់រហូតដល់ការលេងក្រោយនេះបានចាប់ផ្តើម។ ទីតាំងរបស់វាត្រូវបានផ្អែកលើកន្លែងដែលជាកន្លែងដែលបាល់ត្រូវបានដាក់បន្ទាប់ពីការបញ្ចប់នៃការលេងថ្មីបំផុតនេះហើយបន្ទាប់ពីមានការវាយតម្លៃនៃការម៉ែត្រពិន័យណាមួយនោះ។ បន្ទាត់នៃ scrimmage គឺជាការស្របទៅនឹងបន្ទាត់គោលដៅនិងការប៉ះគែមនៃគ្រាប់បាល់មួយកន្លែងដែលវាអង្គុយនៅលើដីមុនពេលខ្ទាស់នេះ។ មួយដែលកំណត់បទល្មើសនិងការមួយដែលកំណត់ឱ្យការពារជាតិ: ក្រោមការ NFL, បោះ, និងច្បាប់ NFHS មានពីរបន្ទាត់នៃ scrimmage នៅដើមដំបូងនៃការលេងគ្នាគឺមានពិត។ តំបន់រវាងពីរបន្ទាត់ (តំណាងឱ្យរយៈពេលនៃការដែលគ្រាប់បាល់នេះជាការពង្រីកទៅក្រៅទាំងពីរ) ត្រូវបានគេហៅថាតំបន់អព្យាក្រឹតនោះទេ។ មានតែមជ្ឈមណ្ឌលនេះអ្នកលេងវាយលុកដែលបាន snaps បាល់នោះត្រូវបានអនុញ្ញាតឱ្យមានផ្នែកណាមួយនៃរាងកាយរបស់គាត់នៅក្នុងតំបន់អព្យាក្រឹតនោះទេ។ ដើម្បីឱ្យមានការក្លាយជាការចាប់ផ្តើមស្របច្បាប់នៃការលេងមួយចំនួនកីឡាករនៅក្នុងក្រុមការវាយលុករួមទាំងអ្នកទទួលសិទ្ធិទទួលបានជាក់លាក់ត្រូវតែមាននៅលើឬនៅក្នុងអុិនឈ៍ប៉ុន្មានរបស់ពួកគេចេញពីបន្ទាត់នៃ scrimmage ។ ក្នុងកីឡាបាល់ទាត់ប្រទេសកាណាដាក្រុមមេធាវីការពារក្តីត្រូវតែនៅលើបន្ទាត់រហូតគ្មានជិតជាងក្នុង yard ទៅបន្ទាត់នៃ scrimmage នេះ។ នៅក្នុងការប្រកួតបាល់ទាត់អាមេរិច, ពួកគេបានត្រឹមតែត្រូវតែលើសពីបន្ទាត់។
ក្រុមអ្នកគាំទ្រនិងការអត្ថាធិប្បាយជាច្រើនបានសំដៅជាសាមញ្ញទៅតំបន់អព្យាក្រឹតទាំងមូលជា "បន្ទាត់នៃ scrimmage," បើទោះបីជានេះគឺជាបច្ចេកទេសមិនត្រឹមត្រូវ។ អ្នកផ្សេងទៀតប្រើពាក្យទូទៅសំដៅជាពិសេសទៅនឹងការការពារបន្ទាត់នៃ scrimmage, ចាប់តាំងពីវាគឺជាបន្ទាត់ដែលពាក់ព័ន្ធទៅនឹងការវាស់វែងនៃការរីកចម្រើនឆ្ពោះទៅកាន់គោលដៅនោះ។ អាជ្ញាកណ្តាលនៅពេលដែលពន្យល់ពិន័យជាមួយនឹងយោងទៅ "កន្លែងមុន" ជំនួសឱ្យ "បន្ទាត់នៃ scrimmage" ដើម្បីជៀសវាងការភាន់ច្រលំ។
[1] បច្ចេកទេសទំនើបបើកផ្សាយវីដេអូនៃការប្រកួតបាល់ទាត់អាមេរិកដើម្បីបង្ហាញបន្ទាត់ដែលអាចមើលឃើញនៅលើអេក្រង់ដែលតំណាងឱ្យបន្ទាត់នៃ scrimmage នេះ។ បន្ទាត់ត្រូវបាន tapered នេះបើយោងតាមមុំម៉ាស៊ីនថតនិងត្រូវបាន occluded ដោយកីឡាករនិងវត្ថុផ្សេងទៀតដូចជាបន្ទាត់ដែលត្រូវបានគេលាបពណ៌នៅលើវាល។ បន្ទាត់អាចតំណាងឱ្យបន្ទាត់នៃ scrimmage ឬចម្ងាយអប្បរមាដែលបាល់ត្រូវបានផ្លាស់ប្តូរសម្រាប់ក្រុមការវាយលុកដើម្បីសម្រេចបាននូវការធ្លាក់ចុះជាលើកដំបូង។
រឿង ជម្រើសជីវិត
នាយប្រឿនអាយុ១៧ឆ្នាំហើយ។ ម្តាយរបស់ប្រឿនស្លាប់ទៅ តាំងតែពីគេនៅជាទារកតូចនៅឡើយ។ ចំណែកឪពុករបស់យុវជនយើង ជាអ្នករកស៊ីដាប់ថ្មភ្នំ ធ្វើចម្លាក់ លក់ចិញ្ចឹមជីវិត។ តាំងពីប្រពន្ធស្លាប់ទៅ ឪពុករបស់ប្រឿន មិនមានរៀបការប្រពន្ធថ្មីទៀតទេ គិតតែពីប្រឹងដាប់ថ្មភ្នំ សន្សំប្រាក់ចិញ្ចឹមកូន ព្រោះចង់អោយកូនបានចូលរៀន មានការសិក្សាខ្ពស់នឹងគេ។ ចៃដន្យ គាត់មានជម្ងឺគ្រុនចាញ់ធ្ងន់ធ្ងរ ក៏ត្រូវប្រមូលប្រាក់ ដែលសន្សំទុក ទាំងឡាយនោះ យកទៅចាយវាយព្យាបាលជម្ងឺអស់ទៅ។ ឯជម្ងឺរបស់គាត់វិញ ក៏មិនបានប្រសើរមកវិញទៀត។ មុននឹងចែកស្ថានទៅ​ ឪពុកប្រឿន បានផ្តាំកូនប្រុសថា ៖
- តាំងចិត្តអោយក្លាហានណា៎កូន! ពេលអត់ពីឪពុកទៅ​ កូនមានជម្រើសពីរ ដែលត្រូវជ្រើសរើស! មួយគឺ កូនអាចជ្រើសរើស យកភាពមាំមួនរឹងប៉ឹង តស៊ូនឹងឆាកជីវិតបន្តទៅទៀត មិនថាលំបាកយ៉ាងណាក៏ដោយ ឬក៏ទីពីរ ជ្រើសរើសយកភាពទន់ខ្សោយ ហើយចុះចាញ់ជីវិត ដោយមិនចាំបាច់ប្រឹងតស៊ូអ្វីទាំងអស់! ចំណែកលទ្ធផល នៃការជ្រើសរើសផ្លូវណាមួយ ល្អឬអាក្រក់ ជារបស់កូនទាំងស្រុងហើយ!
ថាបានតែប៉ុននេះ ឪពុករបស់ប្រឿនក៏លាចាកលោកទៅ ទុកចោលអោយប្រឿនរស់នៅតែម្នាក់ឯង រហូតតមក។
ស្រាប់តែថ្ងៃមួយនោះ...
- ជួយផងៗ! នាយប្រឿនត្រូវថ្មចម្លាក់ រលំធ្លាក់សង្កត់ជាប់មួយកំណាត់ខ្លួនហើយ! ឆាប់ជួយគ្នា គាស់លើកថ្មនោះឡើងមក ពួកយើង!
- អាប្រឿនវាដេកស្តូកស្តឹងអត់កម្រើកយ៉ាងហ្នឹង ប្រហែលជាមិនមានសង្ឃឹមទេ​មើលទៅ។
ឭប្រយោគនោះភ្លាម ប្រឿននឹកឃើញដល់ សំដីឪពុកដែលផ្តាំ មុនពេលចែកស្ថានទៅ ថានាយមានជម្រើសពីរ សម្រាប់ជីវិតរបស់ខ្លួន តើនាយគួរជ្រើសរើស យកមួយណា? យកស្លាប់ ឬក៏យករស់? ភ្លាមនោះ ស្រាប់តែប្រឿន មានកម្លាំងចិត្ត ប្រឺសតែម្តង​ ហើយប្រឹងស្រែកនៅក្នុងអារម្មណ៍ តែម្នាក់ឯង ថា ៖
- ខ្ញុំនៅស្តាប់ឭ ពួកពូៗ បងៗនិយាយច្បាស់ៗ យ៉ាងហ្នឹង មានន័យថា ខ្ញុំមិនទាន់ស្លាប់ទេ។ ដូច្នេះ មានន័យថា ខ្ញុំកំពុងតែមានជីវិត! មានជីវិត! មានជីវិតនៅឡើយទេ។ តែ ហេតុដូចម្តេច ក៏ពូម្នាក់នោះបែរជា ឆាប់អស់សង្ឃឹមមុនខ្ញុំ ដែលជាម្ចាស់ខ្លួន ដែលរបួសនោះ ទៅវិញ?
រំពេចនោះ ស្រាប់តែប្រឿនឭ អ្នកស្រុកម្នាក់ទៀតពោលថា ៖
- ទោះជួយយកថ្មចេញផុត ក៏មិនមានសង្ឃឹមថា នឹងអាចជួយវាអោយរស់វិញដែរ ក្មួយអើយ!
គ្រាន់តែឭសំដីនេះភ្លាម ប្រឿនខឹងឆេវតែម្តង ថែមទាំងគិតបន្តថា ៖
- ហេតុដូចម្តេចក៏ពូៗ បងៗ នាំគ្នាប្រមាថរាសីខ្ញុំយ៉ាងហ្នឹង? ខ្ញុំពិតជាមិនអាចស្លាប់បានទេ ខ្ញុំត្រូវតែប្រឹង តស៊ូ! តស៊ូ! ស៊ូងើបឡើង ដើម្បីនាំភស្តុតាង មកបញ្ជាក់ថា ខ្ញុំនៅមានជីវិត! ខ្ញុំនៅមានស្មារតី ហើយខ្ញុំក៏ទាន់បាក់ទឹកចិត្ត អស់ក្តីសង្ឃឹម យ៉ាងងាយៗ ដូចគាត់ទាំងឡាយនោះដែរ។ ខ្ញុំត្រូវតែរស់! រស់ដើម្បីជំនះ នូវសំដីនិងភាពអស់សង្ឃឹមរបស់ពួកគាត់ ទាំងឡាយនោះ។
ពេលនោះ ប្រឿនប្រមូលកម្លាំងអស់ទំហឹង ប្រឹងស្រែកលាន់វ៉ាសឡើងយ៉ាងខ្លាំង ធ្វើអោយអស់អ្នកភូមិ ដែលឈរចោម ជួយលើកថ្មសូន មួយដុំធំនោះ ភ្ញាក់ក្រញាងឡើង ទាំងអស់គ្នា។
- ព្រះអើយ! នាយប្រឿននៅរស់ទេវើយ ពួកយើង! ឆាប់ប្រឹងឡើង ទាំងអស់គ្នា ហក៎ ហ៊ឹប! លើក!! ហ៊ឹប!
នៅពីក្រោមដុំថ្មសូន នាយប្រឿនខំប្រឹងប្រមូលអស់កម្លាំងទាំងឡាយ ដែលមាននៅក្នុងខ្លួន ប្រឹងតម្លើងសុពលភាពសាច់ដុំ ជួយជម្រុញកំសួល នៃការលើកដុំថ្មនោះ កាន់តែឆាប់បានផុតពីខ្លួនរបស់នាយ។ ទីបំផុត ថ្មសូនក៏ត្រូវបានព្រមៀលផុត ចេញពីខ្លួនរបស់នាយប្រឿន ដោយជោគជ័យ។
- ខ្ញុំរស់ហើយ!​ នាយប្រឿនស្រែកយ៉ាងខ្លាំង តាមកម្លាំងដែលមាននៅសល់ទាំងប៉ុន្មាន ក្នុងខ្លួន។
ដោយ អ្នកស្រី កែវ ច័ន្ទបូរណ៍
ប្រវត្តិសាស្រ្តរបស់ប្រទេសសហរដ្ឋអាមេរិច
ជនជាតិដេីមរបស់ហសរដ្ឋអាមេរិកគឺ ជនជាតិឥណ្ឌាស្បែកក្រហម។
សហរដ្ឋអាមេរិកបានក្លាយជាកម្លាំងឧស្សាហកម្មនាំមុខគេរបស់ពិភពលោកនៅសតវត្សទី 20
ដោយសារតែការផ្ទុះនៃភាពជាសហគ្រិននៅភាគឦសាននិងខាងលិចកណ្តាលនិងការមកដល់ពីអឺរ៉ុបរាប់លាននាក់នៃកម្មករអន្តោប្រវេសន៍និងកសិករ។ បណ្តាញផ្លូវដែកថ្នាក់ជាតិត្រូវបានបញ្ចប់ជាមួយនឹងការងាររបស់ជនអន្តោប្រវេសន៍ជនជាតិចិននិងការរុករករ៉ែខ្នាតធំនិងរោងចក្រឧស្សាហកម្មភាគឦសាននិងខាងលិចកណ្តាល។ ការមិនពេញចិត្តដ៏ធំមួយជាមួយនឹងអំពើពុករលួយអប្រសិទ្ធិភាពនិងនយោបាយតាមបែបប្រពៃណីជំរុញចលនានៃ Progressive ពីទសវត្សឆ្នាំ 1890 នេះទៅឆ្នាំ 1920 ដែលបាននាំឱ្យមានការធ្វើកំណែទម្រង់នយោបាយនិងសង្គមក្នុងឆ្នាំ 1920 ដែលជាវិសោធនកម្មរដ្ឋធម្មនុញ្ញលើកទី 19 ដើម្បីធានាការបោះឆ្នោតជាស្ត្រី (សិទ្ធិបោះឆ្នោត) ។ នេះអនុវត្តតាមវិសោធនកម្មលើកទី 16 និងលើកទី 17 ក្នុងឆ្នាំ 1913 ដែលបង្កើតពន្ធលើប្រាក់ចំណូលជាតិជាលើកដំបូងនិងការបោះឆ្នោតដោយផ្ទាល់ពីសមាជិកព្រឹទ្ធសភាអាមេរិកទៅសភា។ អព្យាក្រឹតដំបូងក្នុងអំឡុងពេលសង្គ្រាមលោកលើកទីអាមេរិកបានប្រកាសសង្រ្គាមនៅលើប្រទេសអាល្លឺម៉ង់ក្នុងឆ្នាំ 1917 ហើយក្រោយមកបានផ្តល់មូលនិធិនេះបានទទួលជ័យជម្នះសម្ព័ន្ធមិត្តនៅឆ្នាំដូចខាងក្រោម។បន្ទាប់ពីទសវត្សរុងរឿងមួយក្នុងឆ្នាំ 1920 នេះ Wall Street ដែលគាំងនៃឆ្នាំ 1929 ត្រូវបានសម្គាល់ការចាប់ផ្តើមនៃជំងឺធ្លាក់ទឹកចិត្តដ៏អស្ចារ្យទូទាំងពិភពលោកអស់រយៈពេលមួយទសវត្សរ៍នេះ។ ប្រធានាធិបតីលោក Franklin D. Roosevelt បានបញ្ចប់ឥទ្ធិពលគណបក្សសាធារណរដ្ឋនៃសេតវិមាននិងអនុវត្តកម្មវិធីកិច្ចព្រមព្រៀងរបស់គាត់ថ្មីសម្រាប់ការផ្តល់ជំនួយសង្គ្រោះ, ការងើបឡើងវិញ, ការធ្វើកំណែទម្រង់និង។ កិច្ចព្រមព្រៀងថ្មីដែលបានកំណត់លទ្ធិអាមេរិចសម័យទំនើប, រួមបញ្ចូលទាំងការផ្តល់ជំនួយសង្គ្រោះសម្រាប់អ្នកគ្មានការងារធ្វើ, ការគាំទ្រសម្រាប់កសិករ, សន្តិសុខសង្គមនិងប្រាក់ឈ្នួលអប្បបរមាបន្ទាប់ពីការវាយប្រហាររបស់ជប៉ុននៅលើកំពង់ផែភើលនៅលើខែធ្នូ 7, 1941,
សហរដ្ឋអាមេរិចនៅពេលក្រោយសង្រ្គាមលោកលើកទី II
បានចូលរួមជាមួយប្រទេសអង់គ្លេសសហភាពសូវៀត និងពួកសម្ព័ន្ធមិត្តទំហំតូចជាង។ សហរដ្ឋអាមេរិកបានផ្តល់ហិរញ្ញប្បទានកិច្ចខិតខំប្រឹងប្រែងសង្រ្គាមសម្ព័ន្ធមិត្តនិងជួយការបរាជ័យណាស៊ីអាល្លឺម៉ង់នៅអឺរ៉ុបនិងចាញ់អធិរាជជប៉ុនក្នុងសង្គ្រាមនៅតំបន់ប៉ាស៊ីហ្វិកដោយការបំផ្ទុះគ្រាប់បែកអាតូមិកបានបង្កើតថ្មីនៅលើគោលដៅសត្រូវ។ លោកលើកទី II ។ ក្នុងអំឡុងសង្រ្គាមត្រជាក់, សហរដ្ឋអាមេរិកនិងសហភាពសូវៀតបានប្រឈមមុខគ្នាដោយប្រយោលនៅក្នុងការប្រណាំងអាវុធប្រណាំងអវកាសនោះសង្គ្រាមប្រូកស៊ី, និងយុទ្ធនាការឃោសនា។ គោលនយោបាយការបរទេសរបស់សហរដ្ឋអាមេរិកក្នុងអំឡុងសង្រ្គាមត្រជាក់ត្រូវបានសាងសង់ឡើងនៅជុំវិញការគាំទ្រពីអឺរ៉ុបខាងលិចនិងជប៉ុនរួមជាមួយនឹងគោលនយោបាយនៃ "ទប់ស្កាត់" ឬបញ្ឈប់ការរីករាលដាលនៃសហគមន៍។ សហរដ្ឋអាមេរិកបានចូលរួមជាមួយសង្គ្រាមនៅក្នុងប្រទេសកូរ៉េនិងប្រទេសវៀតណាមដើម្បីព្យាយាមបញ្ឈប់ការរីករាលដាលរបស់វា។ ក្នុងឆ្នាំ 1960 នេះមួយផ្នែកធំដោយសារតែកម្លាំងនៃចលនាសិទិ្ធស៊ីវិល, រលកមួយទៀតនៃការធ្វើកំណែទម្រង់សង្គមដែលត្រូវបានអនុម័តដោយអនុវត្តសិទ្ធិដែលចែងក្នុងរដ្ឋធម្មនុញ្ញនៃការបោះឆ្នោតនិងសេរីភាពនៃការចលនាដើម្បីអាហ្រ្វិកជនជាតិអាមេរិកនិងជនជាតិភាគតិចជាតិសាសន៍ដទៃទៀត។ សកម្មភាពរបស់អាមេរិកដើមកំណើតបានកើនឡើងផងដែរ។ សង្រ្គាមត្រជាក់បានបញ្ចប់នៅពេលដែលសហភាពសូវៀតបានរំលាយជាផ្លូវការនៅឆ្នាំ 1991 ចាកចេញពីសហរដ្ឋអាមេរិកដែលជាប្រទេសមហាអំណាចតែមួយគត់នៅលើពិភពលោក។ ក្នុងនាមជាសតវត្សទី 21 បានចាប់ផ្តើមជម្លោះអន្តរជាតិដែលប្រមូលផ្តុំនៅជុំវិញតំបន់មជ្ឈិមបូព៌ាដូចខាងក្រោមការវាយប្រហារថ្ងៃទី 11 កញ្ញាដោយអាល់កៃដានៅក្នុងសហរដ្ឋអាមេរិកនៅក្នុងឆ្នាំ 2001 ក្នុងឆ្នាំ 2008 សហរដ្ឋអាមេរិកមានវិបត្តិសេដ្ឋកិច្ចដ៏អាក្រក់បំផុតចាប់តាំងពី depression ដ៏អស្ចារ្យដែលត្រូវបានអមដោយការ យឺតជាងអត្រាធម្មតានៃកំណើនសេដ្ឋកិច្ចក្នុងអំឡុងពេលឆ្នាំ 2010។
កោន
រូបតូច|250px|ស្តាំ| កោន​គឺ​ជា​រូប​ធរណី​មាត្រ​ដែល​មាន​វិមាត្រ​៣ (គោល​៣) បាត​របស់​វា​ជា​រង្វង់ ហើយ​​មាន​​កំពូល​មួយ ​(ដូចរូប)។ អ័ក្ស​របស់​កោន​ជា​បន្ទាត់​ត្រង់​​ដែល​​កាត់​កំពូល​ត្រង់​​​និង​ផ្ចិត​រង្វង់​។ ជា​ទូទៅ បាត​​របស់​កោន​​អាច​ជា​រាង​អ្វី​ក៏​បាន ហើយ​កំពូល​របស់​វា​​ស្ថិត​នៅ​​កន្លែង​​ណា​ក៏​បាន​ដែរ លើក​តែ​​ស្ថិត​​នៅ​​លើ​បាត។ ឧទាហរណ៍​ពីរ៉ាមីត​គឺ​ជា​កោន​ដែល​មាន​បាត​ជា​ពហុកោណ។ ទោះ​យ៉ាង​ណា​ក៏​ដោយ ការ​ប្រើប្រាស់​ជា​ធម្មតា​នៅ​ក្នុង​ធរណីមាត្រ កោន​ត្រូវ​បាន​គេ​សន្មត់​ថា បាត​របស់​វា​ជា​រង្វង់។
រូបមន្ត
មាឌ \,V នៃ​សូលីត​ដែល​មាន​រាង​ជា​កោន គឺ​ស្មើ ១​ភាគ​៣នៃ​ក្រលាផ្ទៃ​បាត \, S_B គុណ​នឹង​កំពស់ \, h (ចំងាយ​ពី​កំពូល​ទៅ​បាត)
កោន​និយ័ត
ក្រលាផ្ទៃ​សរុប \,S របស់​វា​គឺ
លក្ខណៈ
thumb||200px
កោន​បរិវត្ត
កោន​បរិវត្ត​មាន​លក្ខណៈ​ដូច​ខាង​ក្រោម
ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ធរណីមាត្រ
ប្រាសាទតាព្រហ្ម (ខេត្តតាកែវ)
ប្រាសាទតាព្រហ្មស្ថិតនៅរមណីយដ្ឋានទនេ្លបាទីក្នុងភូមិសាស្រ្ត ភូមិថ្នល់ទក្សិណ ឃុំក្រាំងធ្នង់ ស្រុកបាទី ខេត្តតាកែវ មានចម្ងាយ ៣៤គីឡូម៉ែត្រពីរាជធានីភ្នំពេញតាមផ្លូវជាតិលេខ ២។ ប្រាសាទនេះសង់ឡើងនៅសតវត្សរ៍ទី ១២ និង ដើមសតវត្សរ៍ទី ១៣ ពីឆ្នាំ ១១៨១ ដល់ឆ្នាំ ១២០១ ធ្វើពីថ្មភក់ប្រកបដោយក្បូរក្បាច់រចនាដ៏វិចិត្រ ប្រហាក់ប្រហែលនឹងប្រាសាទតាព្រហ្មនៅខេត្តសៀមរាបដែរព្រោះស្ថាបត្យកម្មនេះស្ថិត នៅក្នុងរចនាបថបាយ័ន នារជ្ជកាលព្រះបាទជ័យវរ្ម័នទី៧ ដែលជាអធិរាជនៃចក្រភពកម្ពុជទេស។ ប្រាសាទនេះមានបរិវេណទំហំបណ្តោយ ១៥០ម៉ែត្រ និងទទឹងប្រវែង ៩៥ម៉ែត្រ និងប្រាសាទមានកម្ពស់ ១២ម៉ែត្រ។ នៅប្រាង្គកណ្តាលមានផ្តែរជារូបព្រះពុទ្ធចូលនិពាន ដែលរូបចម្លាក់នេះឆ្លាក់នៅសម័យក្រោយគឺនៅសតវត្សរ៍ទី១៦ ក្នុងរជ្យព្រះបាទចន្ទរាជាទី១។បន្ទាប់ពីបញ្ចប់សឹកសង្រ្គាមជាមួយដែនដីចម្ប៉ារំដោះបានរាជធានីអង្គរ និងមាតុភូមិ ជាស្ថាពរមកព្រះបាទជ័យវរ្ម័នទី៧ ចាប់ផ្តើមធ្វើការបង្រួបបង្រួមជាតិតាមមាគ៌ាសន្តិភាពនូវភាវូបនីយកម្មដោយបន្ស៊ីភ្ជាប់គ្នារវាងព្រះពុទ្ធសាសនាមហាយាន និងព្រហ្មញ្ញសាសនាគោរពអាទិទេពទាំង៣ ឬត្រីម៌ូតិ។ ការបង្រួបបង្រួមនេះ សែ្តងចេញតាមរយៈសំណង់ប្រាសាទធំៗមានជាអាទិ៍ប្រាសាទបាយ័ន ប្រាសាទបន្ទាយក្តី ប្រាសាទព្រះខ័ន ប្រាសាទបន្ទាយឆ្មារ ស្រះស្រង់ ប្រាសាទនាគព័ន្ធ ប្រាសាទតាសោម ប្រាសាទក្រោលគោ មហាកំពែងព័ទ្ធជុំវិញក្រុងអង្គរធំជាដើម។ ដោយឡែកប្រាសាទតាព្រហ្មទាំងពីរ នៅខេត្តសៀមរាប និងខេត្តតាកែវ ត្រូវបានស្ថាបនាឡើងដើម្បីឧទ្ទិសថ្វាយដល់ព្រះលោកេស្វរៈ និងយកធ្វើជាអារាមសម្រាប់ព្រះសង្ឃគង់នៅរហូតដល់ប្រាសាទតាព្រហ្ម នៅតំបន់អង្គរមានឈ្មោះដើមថារាជវិហារសម្រាប់ប្រាសាទតាព្រហ្មនៅទនេ្លបាទី ទោះបីជាវិសាលភាពតូចជាងប្រាសាទទី១ នៅតំបន់អង្គរក្តី ក៏តឹកតាងបង្អាញថាវាមានលក្ខណៈជាអារាម ឬជាបូជនីយដ្ឋានដ៏ពិសិដ្ឋ។ នៅទនេ្លបាទីគ្មានភ្នំនៅជិតទេ តើដូនតាខែ្មរយកថ្មពីណាមកកសាងប្រាសាទ ? សំណួរនេះ ត្រូវបានអ្នកប្រវត្តិសាស្រ្តបកស្រាយថាគេត្រូវដឹកតាមរទេះ ដាក់ខ្នងដំរី ដាក់សំពៅ នាំយកផ្ទាំងថ្មទាំងនោះ ដែលរួមមានថ្មបាយកៀ្រម និងថ្មភក់ ពីភ្នំឆ្ងាយៗ មកកសាងឲ្យកើតជាប្រាសាទនេះឡើង ដែលកំពូលប្រាសាទកណ្តាលមានកម្ពស់ដល់ទៅ១១ម៉ែត្រ ចំណែកបរិវេណកំពែង មានបណ្តោយ៤២ម៉ែត្រ ទទឹង៣៦ម៉ែត្រ។ នៅអមសង់ខាងផ្លូវចូលកាន់ប៉ម កណ្តាលមានស្រះទឹកពីរ សម្រាប់រក្សាទឹកសម្រាប់ប្រើប្រាស់ ពេលមានប្រារព្ធពិធីបុណ្យសាសនាផ្សេងៗ ហើយក៏ជានិមិត្តរូបតំណាងឱ្យស្រះបោក្ខរណីតាមបែបព្រះពុទ្ធសាសនា ចំណែងឯព្រហ្មសាសនាវិញគូរទឹកតំណាងឱ្យមហាសមុទ្រលោកធាតុទាំងប្រាំពីរ។ នៅខាងឆ្វេងដៃនៃផ្លូវចូលកាន់គោបុរៈនៃកំពែងទី១ ឃើងមានផ្ទាំងថ្មមួយសន្លឹកដែលកប់នៅក្នុងដីមានកម្ពស់១ម៉ែត្រ។ នៅលើផ្ទាំងថ្មមានរូបព្រះឥន្ទ្រជាស្តេចនៃទេវតាតំណាងឱ្យទឹកភ្លៀង និងផ្គររន្ទះ ដែលគង់នៅលើដំរីក្បាលបីឈ្មោះឥរ៉ាវន្ត ដែលមានកំណើតចេញពីការកូរសមុទ្រទឹកដោះ។
សិលាចារឹក
សិលាចារឹកនេះនៅប្រាសាទតាព្រហ្មទន្លេបាទី សរសេរនៅសតវត្សរ៍ទី៦ និយាយថាព្រះបាទរុទ្រវរ្ម័ន ជាព្រះរាជបុត្ររបស់ព្រះបាទកៅណ្ឌិន្យជ័យវរ្ម័នទ្រង់កាន់ព្រះពុទ្ធសាសនា ហើយគោរពព្រះបរមសិរីរិកធាតុនៃព្រះសម្មាសម្ពុទ្ធ។ នៅក្នុងរជ្ជកាលនៃព្រះបាទរុទ្រវរ្ម័ន យើងមានព្រះបរមសិរីរិកធាតុព្រះកេសមួយសរសៃសម្រប់ជាទីសក្ការៈបូជា តែព្រះចៅចិនរាជវង្សត្សីខាងត្បូងមកយកបាត់ទៅ ។ សិលាចារឹកប្រាសាទតាព្រហ្មទន្លេបាទីលេខ K.៤០ (ប្រហែលមុនសតវត្សរ៍ទី៦)ជាភាសាសំស្រ្កឹត នៅពីរឃ្លាដំបូងជាឃ្លាឧទ្ទិសដល់ព្រះជិនស្រី(ព្រះពុទ្ធ) និងមានប្រើពាក្យនិព្វាន(និវ៌ាណ)។ សិលាចារឹកនេះក៏និយាយអំពី ព្រះបាទរុន្ទ្រវរ្ម័ន ដែលត្រូវជាព្រះរាជបុត្រព្រះបាទជ័យវរ្ម័ន ដែលមាននិយាយក្នុងក្នុងកំណត់ត្រាចិន។ នៅឆ្នាំ៥៣៩នៃគ.ស ព្រះបាទរុទ្រវរ្ម័នបានជូនទៅស្តេចចិននូវព្រះសារីរិកធាតុជាព្រះកេសា(សក់)មួយសសៃដ៏វែងបីម៉ែត្រ ។
ឯកសារយោង
តាព្រហ្ម តាកែវ
រចនាបថនៃស្ថាបត្យកម្មខ្មែរ
អំពីរចនាបថ
​ស្ថាបត្យកម្ម សង់ពីឥដ្ឋ ថ្មបាយក្រៀម ថ្មភក់ និងឈើ ឬចោះភ្នំតែម្តង។ ប្រាសាទដែលរាប់បញ្ចូលរួមមាន៖
បដិមាសាស្រ្ត មានពីរ(ពុទ្ធដិមា ព្រហ្មញ្ញបដិមា)ដែលធ្វើពីថ្ម និងពីលោហះ ហើយមានជន្ទល់។
រចនាបថសម្បូណ៍ (ពាក់កណ្ដាលស.វ ទី១ នៃគ.សទី ៧)
រចនាបថសម្បូណ៍ គឺស្ថិតនៅក្នុងរជ្ជកាលព្រះបាទឥសានវរ្ម័នទី១ (ឆ្នាំ៦១៦-ឆ្នាំ៦៣៥) ដោយមាន រាជធានីឈ្មោះ ឦសានបុរៈ គឺសម្បូណ៍ព្រៃគុក(ខេត្តកំពង់ធំ)ប្រាសាទជាច្រើនដែលគេរាប់បញ្ចូលក្នុងរចនាបថ សម្បូណ៍មាន ប្រាសាទសំបូរព្រៃគុក ស្ទើរតែទាំងអស់ លើកលែងតែប្រាសាទតោ(ស្ថិតនៅក្នុងរចនាបថគូលែន) កសាងផ្នែកស្ថាបត្យកម្ម ក្នុងរចនាបថសម្បូណ៍និង ក្នុងរចនាបថជាច្រើនបន្ទាប់មកទៀតរហូតមកដល់គ.ស វទី១០ ប្រាសាទមានរាងតូចៗ ធ្វើអំពីឥដ្ឋបូកបាយអធ្វើអំពីកំបោរលាយស្ករ ប៉ុន្ដែបច្ចុប្បន្ននេះ របេះធ្លាក់ស្ទើរអស់ទៅ ហើយ គឺនៅសល់តែឥដ្ឋទទេ។ រីឯចំណែកផ្ដែរ (Linteaul) និងសរសរពេជ្រ (Colonnelte) ធ្វើអំពីថ្មភក់ហើយប្រាសាទទាំងឡាយភាគច្រើនសង់ដោយគ្មានរបៀបរៀបរយ ត្រង់នេះមួយ ត្រង់នោះមួយ។ នៅក្នុងរចនាបថនេះ គេបានប្រទះឃើញ បដិមាភេទស្រី ដែលតាមធម្មតាមានរាងតូច ត្រគាកសាយ ហើយពាក់មកុដរាងមូល ។ ចំណែកឯបដិមាភេទប្រុសវិញ ច្រើនមានរាងធំហើយមាំទៀតផង ។
រចនាបថកំពង់ព្រះ (សតវត្សរ៍ទី៨)
រចនាបថនេះ គឺស្ថិតនៅក្នុងសម័យចេនឡាបែកបាក់គ្នាជាពីរ ។ ប្រាសាទដែលគេបញ្ចូលនៅ ក្នុងរចនាបថ នេះមាន ប្រាសាទកំពង់ព្រះ ប្រាសាទអកយំ(ផ្នែកបុរាណ) ប្រាសាទត្រពាំងផុង (ផ្នែកបុរាណ) នៅក្នុងរចនាបថ នេះ ប្រាសាទសឹងតែទាំងអស់សង់ដូចជាសម័យមុនៗ ដែរ គឺសង់រាបនឹងដី លើកលែងតែប្រាសាទអកយំមួយទេ ដែលគេសង់ជាច្រើនជាន់ មានរាងដូចជាចេតិយ ។ ចំណែករូបបដិមាក្នុងចនាបថនេះមានល្អ ខ្លះអាក្រក់ ប៉ុន្ដែ សិល្បៈខ្មែរមានវិវត្ដន៍ពិសេសរបស់ខ្លួន គឺត្រង់សិល្បៈករខ្មែរបានសាងល្បងបំបាត់គោលទម្រ និងទប់របស់បដិមាខ្លះៗ។
អាថ៌កំបាំងល្បែងចាក់ទឹកដូងបែបទីពីរ...
៥. ខ/. ចំនែកល្បែងចាក់ទឹកដូង (បែបទីពីរ) ចាក់លើកទីមួយពុំអាចដឹងរឿងរ៉ាវរបស់ម៉ែអស់ឡើយ ត្រូវតែព្យាយាមចាក់ទឹកចិត្តរបស់គាត់ចេញពីបេះដូងជាលើកទីពីរទើបអាចដឹងកាន់តែច្បាស់ ពាក្យពិតពីដើមនោះគឺ ៖
រចនាបថនៃស្ថាបត្យកម្មខ្មែរ
អំពីរចនាបថកំពង់ព្រះ
ប្រាសាទសង់អំពីឥដ្ធដែលមានលក្ខណះជាប់ទាក់ទងនឹងឥណ្ឌានៅឡើយ សង់ផ្ទាល់នឹងដី។
អាថ៌កំបាំងល្បែងចាក់ទឹកដូងបែបទីពីរ...
-ចាក់ទឹកដូងពីទ្រូងមាតា 		កន្ទុយត្រីប្រាក្បាលនាងកុក
រចនាបថនៃស្ថាបត្យកម្មខ្មែរ
រចនាបថគូលែន (ដើមសតវត្សទី៩ - ចុងស.វទី ៩)
រចនាបថនេះស្ថិតនៅក្នុងរជ្ជកាលព្រះបាទជ័យវរ្ម័នទី២ (គ.ស ៨០២-៨៥០) ដែល មានរាជធានី នៅជាច្រើនកន្លែង។ ចំពោះប្រាសាទដែលគេរាប់បញ្ចូលនៅក្នុងរចនាបថមានដូចជា ប្រាសាទព្រៃប្រាសាទ ប្រាសាទភ្នំគូលែន ប្រាសាទដំរីទ្រោម ប្រាសាទអូបាង ប្រាសាទខ្ទីងងាប់។ល។ ដោយព្រះបាទជ័យវរ្ម័នទី២ ធ្លាប់បានគង់នៅប្រទេសជ្វា ហើយនៅក្នុងរាជរបស់ព្រះអង្គ គេបានបង្កើត ពិធីទេវរាជ ថែមទៀតផង។ ដូចនេះហើយទើបសិល្បៈខ្មែរក៏បាន ទទួលឥទ្ធិពលទាំងនេះខ្លះ ដែលជាហេតុនាំឱ្យ មានការកសាងប្រាសាទភ្នំជាដើម។ ជាទូទៅសិល្បៈខ្មែរ ក្នុងសម័យនោះពុំសូវមានក្បាច់រចនាប៉ុន្មានទេ ប៉ុន្ដែ សិល្បករបានបង្កើតនូវភាពថ្មីៗ ជាច្រើនដែលគេឱ្យឈ្មោះថា បុនព្ភពសម័យទី ១ (Lére Renaissance) ក្នុងប្រវត្ដិសិល្បៈខ្មែរ។ ដូចនៅក្នុងសម័យមុន គេសង់ប្រាសាទអំពីឥដ្ឋនៅឡើយ ប៉ុន្ដែគេនិយមស្ថាបនាប្រាសាទ លើភ្នំដើម្បី តម្រូវទៅតាមពិធីទេវរាជ ទស្សនៈនេះហើយ ដែលជាកត្ដានាំឱ្យកើតមានប្រាសាទភ្នំ (Temple Mentange)ជា ច្រើននៅសម័យក្រោយមកទៀត។
រចនាបថព្រះគោ (ចុងនៃ ស.វទី ១ - ស.វ ទី ៩)
រចនាបថព្រះគោស្ថិតនៅក្នុងរជ្ជកាលព្រះបាទឥន្ទ្រវរ្ម័នទី១ (៨៧៧-៨៨៩) និងព្រះបាទយសោវរ្ម័នទី១ (គ.ស ៨៨៩-៩០០) ដែលដំបូងបានគង់នៅក្នុងរាជធានីហរិហរាល័យ ដែរ គឺនៅតំបន់រលួស ខេត្តសៀមរាប។ ប្រាសាទដែលគេរាប់បញ្ចូលក្នុងរចនាបថព្រះគោគឺ ប្រាសាទព្រះគោ (គ.ស ៨៧៩) ប្រាសាទបាគង (គ.ស ៨៨១)ដែល កសាងឡើងដោយ ព្រះបាទឥន្ទ្រវរ្ម័នទី១ ។ រីឯប្រាសាទលលៃវិញ គឺនៅ(គ.ស ៨៩៣) ដែលជាស្នាដៃរបស់ព្រះបាទឥន្ទ្រវរ្ម័នទី១ ។ នៅសម័យនេះ គេតែងតែកសាងប្រាសាទអំពីឥដ្ឋបូកបាយអដដែល ប៉ុន្ដែគេកសាងប្រាង្គជាច្រើនលើខឿនតែមួយ នៅត្រង់ ប្រាសាទលលៃ ដើម្បីឧទ្ទិសចំពោះបុព្វជន មានព្រះមាតាបិតាជាដើម។ ម្យ៉ាងទៀត គេបាន កសាងប្រាសាទភ្នំបាគងប្រាសាទបាគងដែលមានច្រើនជាន់ ដើម្បីតំកល់លិង្គព្រះឥសូរ ហើយនៅជាន់ទី ៤ កន្លែប្រាសាទនេះ គេបានសាកល្បងសង់ប្រាសាទតូចៗ អំពីថ្មភក់ចំនួន១២។
អំពីរចនាបថព្រះគោ
ជាទូទៅ សិស្បះក្នុងរច​នាបថនេះមានលក្ខណះជាខ្មែ​រសុទ្ធសាធ ហើយសិស្បះនេះតែងបានទទួលទីវត្តក្នុងសម័យក្រោយមកទៀត។
អាថ៌កំបាំងល្បែងចាក់ទឹកដូងបែបទីពីរ...
-អកកំបោរចាំកូនស្រង់ 		បំពង់ស្រីចាំកូនវែក
រចនាបថនៃស្ថាបត្យកម្មខ្មែរ
រចនាបថបាខែង (ចុងនៃ ស.វទី៩-ដើម ស.វ ទី១០)
រចនាបថបាក់ខែងស្ថិតនៅក្នុងរជ្ជកាលព្រះបាទយសោវរ្ម័នទី១ (គ.ស ៨៨៩-៩០០) ដែលមានរាជធានី នៅយសោធរបុរៈ(ប្រាសាទភ្នំបាខែង) ចំពោះប្រាសាទដែលចាក់ចូលក្នុងរចនាបថនោះមាន ប្រាសាទភ្នំបាខែង ប្រាសាទភ្នំក្រោម ប្រាសាទភ្នំបូក។ល។ នៅក្នុងសម័យនេះ រូបបដិមាទាំងឡាយ មានរាងត្រង់ៗ មានមាឌធំហើយមាំទៀតផង។ ចញ្ចើមទាំងពីរត្រង់ហើយជាប់គ្នា ចំណែកឯផ្នែក និងបបូរមាត់វិញ សិល្បៈករបានឆ្លាក់ឱ្យឃើញជា រង្វង់ពីរផ្នក់យ៉ាងច្បាស់ ។ ជើងសក់ និងពុកចង្កា ឆ្លាក់ជាប់គ្នាតែម្ដង។ រូបបដិមាទាំងនេះមានស្លៀកសំពត់ជីប ជាផ្នត់ជុំវិញខ្លួនហើយមានជាយខាងលើ បត់ជាផ្នត់ទំលាក់ចុះមកក្រោម។
រចនាបថកោះកែ (ស.វ ទី ១០)
រចនាបថនេះស្ថិតនៅក្នុងរជ្ជកាលព្រះបាទជ័យវរ្ម័នទី៤ (គ.ស ៩២៨-៩៤១ )ដែលទ្រង់បានតាំងរាជធានី នៅកោះកែ ចម្ងាយប្រមាណ ១០០ គីឡូមែត្រ នៅទិសឦសាន នៃភូមិភាគអង្គរ។ ប្រាសាទដែលគេរាប់បញ្ចូល នៅក្នុងរចនាបថនេះ គឺប្រាសាទនៅកោះកែទាំងអស់ ហើយនៅក្នុងចំណោមប្រាសាទទាំងអស់នេះគេឃើញមាន ប្រាសាទមួយសង់លើខឿនប្រាំពីរជាន់ ដែលមានកំពស់ប្រមាណ ៣៥មែត្រ។ រីឯរូបបដិមា មានសភាពប្រហាក់ ប្រហែលគ្នាទៅនិងសម័យមុនៗដែរ តែច្រើនមាន មាឌធំៗ ប្រកបដោយចលនា ផ្សេងៗ ដូចជារូបដើរ រូបរាំ ឬរូប ប្រយុទ្ធគ្នា (សុគ្រិព និងពាលី)ដើម្បីបង្ហាញអំណាច និងថាមពលឱ្យស្របទៅតាមព្រះទ័យនៃព្រះបាទជ័យវរ្ម័នទី៤ ដែលជាស្ដេចជ្រែករាជ។
រចនាបថបន្ទាយស្រី (ពាក់កណ្ដាលទី២ នៃស.វ ទី១០)
រចនាបថបន្ទាយស្រី ស្ថិតនៅក្នុងរជ្ជកាលព្រះបាទរាជេន្ទ្រវរ្ម័នទី២ (គ.ស ៩៤៤-៩៦៨) ដែលទ្រង់បានតាំង រាជធានីនៅអង្គរវិញ ។ ចំពោះប្រាសាទមានប្រាសាទមេបុណ្យខាងកើត (គ.ស ៩៥២) ប្រាសាទប្រែរូប (គ.ស ៩១៦) ប្រាសាទបន្ទាយស្រី (គ.ស ៩៦៧) យោងទៅតាមឯកសារប្រវត្ដិសាស្ដ្រខ្លះនិយាយថា ប្រាសាទបន្ទាយស្រី ជាប្រាសាទរបស់ព្រាហ្មណ៍ម្នាក់នាម យជ្ញវរាហៈ។ ប្រាសាទនេះពុំមែនជាប្រាសាទភ្នំទេ ជាប្រាសាទ ដែលសង់ក្បាច់ម្នាក់នៅគង់វង្សល្អជាងគេរហូតមកដល់បច្ចុប្បន្ន ។ ចំណែករូបបដិមាវិញមានច្រើន មានរាងតូចៗ ទឹកមុខសុភាព មានបបូរមាត់ក្រាស់ហើយខ្លី មានរបៀបតុបតែងសក់ថ្មី ហើយពុំមានមកុដឡើយ ។ បដិមាទាំង នេះមានស្លៀកពាក់សំពត់ជីបជាផ្នត់ផង សំពត់លាតរលីងផង។ល។
អាថ៌កំបាំងល្បែងចាក់ទឹកដូងបែបទីពីរ...
-ចាក់ទឹកដូងមីឡូងមីឡា 		          កន្ទុយត្រីប្រាមីនាងអុក
រចនាបថនៃស្ថាបត្យកម្មខ្មែរ
រចនាបថឃ្លាំង (ចុងស.វទី១០ និងពាក់កណ្ដាលទី១ នៃស.វទី១១)
រចនាបថនេះស្ថិតនៅក្នុងរជ្ជកាលព្រះបាទជ័យវរ្ម័នទី៥ (គ.ស ៩៦៨-១០០១)និង ព្រះបាទសូរ្យវរ្ម័នទី១ (គ.ស ១០០២-១០៥០) ដែលមានរាជធានីនៅអង្គរ។ គេរាប់បញ្ចូលក្នុងរចនាបថឃ្លាំង នូវ ប្រាសាទតាកែវ ប្រាសាទឃ្លាំងខាងជើង ប្រាសាទវិមានអាកាស ។ ចំពោះរូបចម្លាក់បដិមាវិញមានទឹកមុខសុភាពដូចសម័យបន្ទាយស្រីដែរ លាក់តែសម្លៀកបំពាក់ជីបជាផ្នត់ជាដរាប ហើយគេឃើញសំពត់មួយថ្មី ប្លែកពីមុនគឺខាងក្រោយសំពត់ ឡើងរហូតដល់ខ្នង ឯខាងមុខធ្លាក់សំយេះមកក្រោម បញ្ចេញក្បាលពោះកណ្ដាលវាល។
អាថ៌កំបាំងល្បែងចាក់ទឹកដូងបែបទីពីរ...
-អកកំបោរប្រចាំថង់ 			         បំពង់ឬស្សីប្រចាំវែក
-ក្បាលទំពែក				         ក្អែកជុះអាចម៏ដាក់ប៉ក់។
រចនាបថនៃស្ថាបត្យកម្មខ្មែរ
រចនាបថអង្គរវត្ដ (ពាក់កណ្ដាលទី១ នៃស.វទី ១២)
រចនាបថអង្គរវត្ដ គឺស្ថិតនៅក្នុងរជ្ជកាលព្រះបាទសូរ្យវរ្ម័នទី២ (គ.ស ១១១៣-១១៤៥) ដែលមានរាជធានីនៅអង្គរ។ប្រាសាទដែលចាក់បញ្ចូល ក្នុងរចនាបថនេះគឺប្រាសាទបឹងមាលា ប្រាសាទព្រះបាលិលៃ។ល។ នៅក្នុងរចនាបថនេះ ស្ថាបត្យករខ្មែរមានការរីកចម្រើនឡើងដល់កំពូល។ នៅលើជញ្ជាំងថែវជាន់ទី១ មានក្បាច់រឿងចែកជា ៨ផ្ទាំងធំៗ ហើយវែងៗ ហើយក្បាច់រឿងទាំងនោះមានរឿងផ្សេងៗ ពីគ្នាដូចតទៅ ៖
នៅក្នុងរចនាបថនេះ លើជញ្ជាំងប្រាសាទ ជាពិសេសលើជញ្ជាំងប្រាសាទអង្គរវត្ដ គេសង្កេត ឃើញមានរូប ទេវតា ឬទេពអប្សរឈររេរាំញញឹមប្រិមប្រិយ ដោយគ្មានស៊ុមជាទីជម្រកឡើយ ។ នៅជញ្ជាំងអង្គរវត្ដ រូបទេព អប្សរមានច្រើនពន់ពេកណាស់ ហើយមានការវិការខុសៗគ្នាទាំងអស់ ច្រើនពាក់មកុដកំពូលបីខ្ពស់ៗ និងស្លៀក សំពត់ផ្កាស្ដើងៗ គ្មានផ្នត់ ដោយទម្លាក់ជាយសងខាង ម្ខាងធំ ម្ខាងតូច ។ ឯទេបអប្សរខ្លះទៀត ឥតមានពាក់មកុដ ទេ តែមានក្រងសក់ជាច្រើនបែបយ៉ាង ដូចក្រងជាភួងផ្កាជាដើម ។ នៅក្នុងសម័យនេះដែរ គេសង្កេតឃើញមាន រូបព្រះពុទ្ធជាច្រើន ហើយព្រះពុទ្ធរូបទាំងនេះ ភាគច្រើនសាងជាបែបឈានមុទ្រះ ដោយមាននាគមុចលិន្ទ ដក ពពារប្រក់ពីលើ។
អាថ៌កំបាំងល្បែងចាក់ទឹកដូងបែបទីពីរ...
តើចាក់ទឹកដូងក្នុងរបៀបទីពីរនេះមានអត្ថន័យដូចម្ដេច ?
រចនាបថនៃស្ថាបត្យកម្មខ្មែរ
រចនាបថបាយ័ន (ពាក់កណ្ដាលទី១ នៃស.វទី១២ និងដើមស.វទី១៣)
រចនាបថបាយ័នគឺស្ថិតនៅក្នុងរជ្ជ កាលព្រះបាទជ័យវរ្ម័នទី៧។ (គ.ស ១១៨១-១២១៨) ដែលមានរាជធានីនៅអង្គរ។ នៅក្នុងរចនាបថនោះ ប្រាសាទរួមមាន ប្រាសាទបាយ័ន ប្រាសាទតាព្រហ្មប្រាសាទព្រះខ័ន ប្រាសាទនាគព័ន្ធ ប្រាសាទក្រោលគោ។ រចនាបថបាយ័ន ស្ថាបត្យកម្មខ្មែរបានចុះអន់ថយ បន្ដិចវិញ ព្រោះប្រាសាទទាំងឡាយច្រើនស្ថាបនាដោយប្រញាប់ប្រញាលពេក ឯថ្មវិញ ក៏ពុំសូវមានគុណភាពដូចសម័យមុនៗដែរ។ ប្រាសាទបាយ័នមានប្លង់ស្មុកស្មាញ ហើយរុះរើសាងឡើងវិញ ជាច្រើនគ្រា។ លើកលែងតែប្រាសាទបាយ័ន ដែលមានប្លងបែបជាប្រាសាទភ្នំ ក្នុងរចនាបថនេះ ប្រាសាទទាំងឡាយ សុទ្ធតែសង់នៅលើដីរាបស្មើបែបជាវត្ថអារាម ដើម្បីស្របទៅតាមទស្សនៈនៃព្រះពុទ្ធសាសនា។ លក្ខណៈពិសេសនៃរចនាបថនេះ គឺប្រាំងមុខបួនញញឹមប្រិយប្រិយ និងមាននាគអបសងខាងផ្លូវ ដែលឆ្លងចូលទៅក្នុងប្រាសាទ ក្បាលនាគបែរចេញមកខាងក្រៅ នាគម្ខាងមានពួកទេវតាជាអ្នកចាប់ទាញ ឯម្ខាងទៀត មានពួកអសុរៈចាប់ទាញ ជានិមិត្ដរូបនៃការកូរសមុទ្រទឹកដោះ។ នៅលើជញ្ជាំងថែវខាងក្រៅ នៃប្រាសាទបាយ័ន និង ប្រាសាទបន្ទាយឆ្មារ គេសង្កេតឃើញក្បាច់រឿង ដែលទាក់ទងទៅនិងប្រវត្ដិសម័យព្រះបាទជ័យវរ្ម័នទី៧ ដូចជាចម្បាំងខ្មែរ ចាម និងបដិសណ្ឋារកិច្ចចំពោះ គណៈប្រតិភូបរទេសជាដើម។ ម្យ៉ាងទៀតក្បាច់រឿងនេះ មានបង្ហាញសកម្មភាពផ្សេងៗ នៃប្រជាពលរដ្ឋ ដូចជានេសាទ កីឡា ល្បែងប្រជល់មាន់ជាដើម ។ សម្លៀកបំពាក់ និងកាយវិការនៃរូបចម្លាក់ទាំងអស់នោះមិនសូវខុសពីសម័យ ខ្មែរយើងបច្ចុប្បន្នប៉ុន្មានទេ។
អាថ៌កំបាំងល្បែងចាក់ទឹកដូងបែបទីពីរ...
ខ្ញុំនឹងព្យាយាមពន្យល់មួយឃ្លាម្តងៗដូចតទៅនេះ ៖
រចនាបថនៃស្ថាបត្យកម្មខ្មែរ
អំពីរចនាបថបាយ័ន
ប្រាសាទគេរាប់បញ្ចូលក្នុងរចនាបថនេះមាន៖
ឯកសារ
ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ប្រាសាទខ្មែរ
អាថ៌កំបាំងល្បែងចាក់ទឹកដូងបែបទីពីរ...
១/.ចាក់ទឹកដូងពីទ្រូងមាតា (មាតា=ម៉ែ) ចង់ដឹងរឿងម៉ែទាល់តែចាក់ទឹកចិត្តចេញពីបេះដូងគាត់ទើបដឹងរឿងពិត)
២/.កន្ទុយត្រីប្រាក្បាលនាងកុក (ក្នុងឃ្លានេះ សូមប្រិយមិត្តអ្នកអានទៅតាមដានក្នុងរឿងធនជ័យ អ្នកប្រាជ្ញនេះពេលគាត់រៀបស្លាប់គាត់បានផ្ដែផ្ដាំស្តេចថា ៖
-បើព្រះអង្គសោយត្រីព្រួលកុំចោលស្រកា	 សោយត្រីប្រាកុំចោលស្រកី
-ស្ងោរក្បាលត្រីប្រា				         កុំចោលម្ជូរសណ្ដាន  ។
ពេលនេះខ្ញុំទាញយកមួយវគ្គត្រង់ (សោយត្រីប្រាកុំចោលស្រកី) វគ្គដទៃខ្ញុំពុំពន្យល់ឡើយព្រោះឥតទាក់ទងនឹងរឿងចាក់ទឹកដូង ព្រោះធនជ័យ គាត់យល់ថាស្រកីរបស់ត្រីប្រា គឺ ដង្ហើមរស់ ដង្ហើមគិត របស់ត្រី(ស្រកី តំណាងឲ្យនយោបាយ សេដ្ឋកិច្ចរបស់ជាតិ) យ៉ាងណាមិញអ្នកដឹកនាំត្រូវតែមានប្រាជ្ញាក្នុងការដឹកនាំ អោយប្រទេស​មួ​យរុងរឿង(​ដូចបុព្វជន)ហើ​យស្រកីគឺនូវត្រង់​ ក្បាលតែម្ដង។
ចុះហេតុអ្វីបានជាក្នុងវគ្គនេះគាត់បែរជា ថា កន្ទុយត្រីប្រាតែក្បាលកុកទៅវិញ? ព្រោះអ្នកប្រាជ្ញក្មែរគាត់ដឹងថាទៅអនាគត ត្រីប្រាមានតែកន្ទុយទេ ក្បាលគឺកុកហើយ (កន្ទុយក្មែរ ក្បាលបរទេស) មិត្តអ្នកអានស្វែងយល់ខ្លួនឯងចុះនូវអាថ៌កំបាំងសត្វកុក ។
៣/. អកកំបោរចាំកូនស្រង់  អកកំបោរជានិម្មិតរូបរបស់ស្រ្តីជាម្ដាយ ឬម៉ែ ឬយាយ…។    ព្រោះកេរមរតរបស់ម៉ែគឺ  (ម្លូរស្លា កំបោរ)   តែពេលនេះកេរិ្តនេះលិចបាត់​ទៅក្នុងសមុទ្រទឹកដោះ​នៃ​អតីតកាល   មានតែស៊ូទ្រាំដេករងចាំមើលតើកូនកត្តញ្ញូក្មែរណាមួយស្រង់កេរតំណែលម៉ែឡើងវិញ (ជួយមាតាឲ្យរួចផុតពីទីឃុំឃាំង)
៤ /. បំពង់ស្រីចាំកូនវែក អាចារ្យពេលាការ ភាគច្រើនតែងអោយពរដល់កូនប្រុសស្រីដែលរៀបការថា សូមអោយរស់នៅស្រលាញ់គ្នា ត្រជាក់ត្រជុំដូចទឹកអប់បំពង់ខ្ចី  តែតាមពិតពា​ក្យនេះ ​គឺ ខុសន័យដើមទាំងស្រុង ព្រោះបំពង់ខ្ចីគឺសំដៅលើបំពង់ឬស្សីដែលខ្ចីៗ ហើយគេកាត់យកមកអប់ទឹក ។  ចំណែកពាក្យពិតរបស់ពាក្យនេះ ពុំមែន ដូច្នោះឡើយគឺ  ទឹកអង្គបំពង់ស្រី (វចនា នុ​ក្រមសម្ដេចព្រះសង្ឃរាជ ជួន ណាត ជោតញ្ញាណោ)  គឺគេយកទឹកទៅស្រោចនៅលើអង្គជាតិ រឺលិង្គរួចទឹកនោះហូរធ្លាក់មកក្នុងទរ (យោនីនាងឧមាវតី) បំពង់យោនីនោះរួចទើបគេនាំគ្នា ត្រង់ យកទឹកនោះមកធ្វើជាទឹកមង្គល (អាចារ្យពីដើម)  ។ នេះគឺ ជា អាថ៏កំបាំងមួយក្នុងការស្រាវជ្រាវទឹកនេះហើយដែលចាស់ៗ ពីដើមហៅថាទឹកអង្គបំពង់ស្រីទឹកដែលហួរចេញ ពីទ្វារ យោនី (មាតុភូមិ) នេះដែលបង្កើតបានជាពូជក្មែរប្រុសស្រីមកដល់សម័យនេះ ។ ឥឡូវរឿងរ៉ាវរបស់បំពង់ស្រ្ដីនេះត្រូវលិចបាត់ស្រមោលទៅហើយ ។ថែមទាំងមានឆ្នុកមកចុកបិទបាំងពី​ខាង​ លើទៀតមិនអោយដឹងរឿងរ៉ាវម៉ែនៅខាងក្រោម (មនោគវិជ្ជាបរទេស) ហេតុនេះហើយទើបគាត់រង់ចាំកូនមកវែកឆ្នុកចេញគឺ វែកញែករឿងរ៉ាវរកការពិតតែម្ដង  ដោយយកគំនិតនិងទស្សនះ ឬ មនោគមរបស់បរទេសចេញពីសន្ដានកូនក្មែរ។ហើយស្រង់កត្តិនាមម៉ែឡើងវិញ។
៥/. ក្បាលម៉ែព្រែកក្អែកជុះអាច៏ដាក់ប៉ក់ (ក្បាលម៉ែព្រែកគឺក្បាលរហែកបែកជាបី(រូបភាពសិលាចារិកនៅបន្ទាយស្រី) គេធា្លក់រូបស្រី្ដម្នាក់ត្រូវហែកក្បាលជាបី ខាងឆ្វេងដៃពុំមានពាក់ក្រវិល ទេ ខាងស្ដាំក៏គ្មានពាក់ក្រវិលដែរ មានតែក្បាលកណ្ដាលទើបមានពាក់ក្រវិលត្រចៀក គឺកណ្ដាលនេះហើយតំណាងអោយជនជាតិក្មែរ អ្នកស្នងមរតម៉ែ ចំណែកក្បាលស្រ្ដីសងខាងដែល​ ឥតពាក់ក្រវិលនេះ គឺតំណាងអោយបរទេសដែលដណ្ដើមហែកទឹកដីពីប្រទេសម៉ែទៅ ដូច្នេះទើបពួកគេពុំមែនជាកេរ្តិម៉ែ ។ ចំណែកឯដំរីក្បាលបីក៏តំណា​ងអោយអតីតនគរ(យ​សោធរបុរ)ទី ក្រុង​ដំរីឬទីក្រុងអ្នកទាក់ដំរី តែ​ទីក្រុងនេះពីអតីតគឺ ដំរីក្បាលមានតែមួយតែក្រោយមកដំរីត្រូវគេដណ្ដើមហែកជាបីតែខ្លួនមួយដដែល (អតីតក្មែរដូចរូបខាងលើដែរ គ្រាន់តែមួយ គាត់ប្រៀប​ ធៀបជាមនុស្ស មួយទៀតគាត់ធៀបជាសត្វ) ។ មិត្តអ្នកតាមដានមកដល់ពេលនេះទើបដឹងថារឿងរ៉ាវទាំងអស់សុទ្ធតែបង្កប់នូវរឿងពិតអតីតភាពនៃនគរនេះទាំងអស់ ។ ក្អែកជុះអាចម៏ដាក់ ក្បាល​ម៉ែតើកើតមានពីត្រឹមណាមក ក្អែកតំណាងមនុស្សមួយក្រុមដែល ស្លៀកពាក់ខ្មៅលើខ្មៅក្រោម  ហើយពួកនេះនាំយកលទ្ធិជេរថា (ឌូម៉ែ)  ក្រុមនេះហើយដែលមកបង្រៀនកូនក្មែរជេរ ថា  ចុយម្រាយ រឺ ចុយម៉ាយ (ម្រាយ រឺ ម៉ាយ = ម្តាយ )  ខ្ញុំបានពន្យល់ពីខាងដើមរួចហើយ។  គឺអ្នកស្នងមរតកម៉ែស្រីប្រុសភាគច្រើនជុះអាចម៏ដាក់ក្បាលម៉ែ  គឺមើលងាយម៉ែទុកម្ដាយដូចជា បង្គន់ ។ ហើយល្បែងចាក់ទឹកដូងទាំងពីរបែបនេះពេលចាក់ទៅត្រូវដៃណា ដៃអ្នកនោះដកចេញ ពេលចប់ ដៃដែលចាក់ត្រូវនោះត្រូវច្បិចខ្នងដៃបន្ដគ្នា (សាមគ្គីគ្នា ឬ តនាគ) ពេលច្បិចរួច​ហើយមានដៃមួយ​ទៀតមកកាត់ផ្ដាច់នូវសាមគ្គីច្បិចៗនេះអោយបែកគ្នាវិញ គឺកូននាគប្រុសស្រីពុំអាចផ្ដុំនាគ ឬ សាមគ្គីអោយបានរឹងមាំឡើយ ដោយយើងពុំបានយល់សាវតាពិតរបស់ខ្លួន។ ចង់ផ្គុំនាគឲ្យបានរឹងមាំ ទាល់តែស្រាវជ្រាវអាថ៌កំបាំង ប្រាសាទនាគព័ន្ធ ។
សរុបសេចក្ដី  មកគ្រាន់តែល្បែងលេងធម្មតាសោះក៏បណ្ឌិតក្មែរពីអតីត បានចងអត្ថន័យប្រស្នា ដ៏មានជំរៅទុកអោយកូនៗសម័យក្រោយបំបែក   តែទីបំផុតមកដល់សម័យប​ច្ចុប្បន្ននេះ​ កូនក្មេងក្មែរប្រុសស្រីនាំគ្នាបោះបង់ចោល ល្បែងនេះ  ហើយឈោងចាប់ល្បែងទំនើហ្គេម (Game)  ធ្វើដូចម្តេចទើបនាំគ្នាអាចបំបែកប្រស្នានេះបាន ។ នេះលេងក៏យើងស្ទើរតែលែង​ចេះលេង​ ទៅហើយព្រោះវប្បធម៏ វិទ្យាសាស្រ្ដបរទេស(ហ្គេម ល្បែងទំនើបៗ) បានចូលមកលុកលុយនូវវប្បធម៏ប្រពៃណីដែលជាមរតម៉ែអស់ទៅហើយ  ដូចអាថ៏កំបាំងក្នុងរឿង ព្រះនាងសក់ក្រអួប នៅភ្នំបាយ៉ងកោរ បើយើងមិនបានពិចារណាទេយើងច្បាស់ជាយល់ថា រឿងព្រះនាងសក់ក្រអូប ឬ បាយ៉ងកោរ ជារឿងព្រេងពីសម័​យមុនពុំខានឡើ​យដែលឥតសារៈប្រយោជន៏អ្វីដ​ល់យើង​ បច្ចុប្បន្ននេះទេ!តែតាមពិតគឺជារឿងដែលនិយាយពីបច្ចុប្បន្ននេះសុទ្ធៗខ្ញុំនឹងបកស្រាយពន្យល់ត្រួសៗ (បើមិត្តអ្នកអានចង់សិក្សាត្រូវជាវសៀវភៅ​ ប្រជុំរឿងព្រេងក្មែរយកមកអាន ខ្លួនឯងចុះ).
ប្រាសាទបាយ៉ងកោ និង អាថ៌កំបាំងប្រសាទនាងសក់ក្រអូប...
ដើម្បីជាសក្ខីភាពបញ្ជាក់ថាជារឿងទាក់ទង និង បច្ចុប្បន្នភាពនេះ ខ្ញុំសូមពន្យល់ដូចខាងក្រោមតាម វចនានុក្រមសម្តេចព្រះសង្ឃរាជ ជួន ណាត ជោតញ្ញាណោ ៖
-បយ៏ង្គកោរ ឬ បាយ៉ង់កោរ  =  បល្គ័ង្គទទេ (បល័ង្គដែលគ្មានអ្នកអង្គុយ)
ព្រោះ ពាក្យកោរ ពេលយើងដាំប្រទាលផ្សេងៗ ពេលដល់ខែធា្លក់ខ្យល់ គឺវាកោរស្លឹកអស់ហើយនៅសល់តែមើមប៉ុណ្ណោះ ដែលនៅក្នុងដីលុះត្រាតែខែធា្លក់ភ្លៀងដើមឆ្នាំ ទើបដុះ​ចេញសារជា​ថ្មីមក ទៀត ​ហើយមើមនោះមានតែអ្នកដាំទើបអាចចំណាំ ហើយអាចរកឃើញ ។
យ៉ាងណាមិញប្រាសាទបាយ៉ង់កោរក៏ដូច្នេះដែរគឺសព្វថ្ងៃនៅសល់តែ(បល័ង្ល)ទទេរ ឯអ្នកអង្គុយលើបល័ង្គពីអតីតនោះចុះទៅជាប់ឃុំក្នុងសមុទ្រទឹកដោះបាត់ដំណឹងហើយ ដូច្នេះហើយបានជា បុព្វជន គាត់ឆ្លាក់និងធ្វើប្រាសាទនៅលើភ្នំនោះមានប្រាសាទបាយ៉ងកោរប្រាសាទដុបវិញ្ញាណ (គឺ វិញ្ញាណម៉ែដុបនៅក្នុងដី) ប្រាសាទនាងសក់ក្រអូប  ប្រាសាទព្រះកែវ……។ល។
តែពេលនេះខ្ញុំសូមលើកយករឿងព្រះនាងសក់ក្រអូបមកវែកបង្ហាញអោយត្រូវនឹងបច្ចុប្បន្ននេះ ។ សាច់រឿងប្រាប់ថាព្រះនាងសក់ក្រអូបបរទេសចាប់គា​ត់បានដោយសារគាត់ទៅមើលមហោ​ស្រពនៅលើសំ​ពៅអ្នកស្រុកឆ្ងាយដែល​គេតាមចាប់គាត់ពីមុននោះតែពេលនេះគេបន្លំខ្លួនជាអ្នកសំដែងសិល្បៈ។
សក់ក្រអូប បានន័យថា  បញ្ញារបស់ស្រ្ដីនោះ(ម៉ែ)
ក្រអួបសាយភាយតាមសក់ផ្សព្វផ្សាយពេញពិភពលោកដែលសព្វថ្ងៃពិភពលោកនេះគេនាំគ្នាស្ងើចសសើរនូវអនុភាពបញ្ញារបស់គាត់ដែលបានបន្សល់ទុកនូវលើប្រាសាទនានា ។ ចុះហេតុអ្វី​បានជាគេចាប់ គាត់បានតាមរយៈមហោស្រពមិត្តអ្នកអានសំលឹងមកក្មែរបច្ចុប្បន្នទៅមើល ។  សព្វថ្ងៃគេចង់ផ្សព្វផ្សាយលក់របស់របរដែលនាំចួលពីប្រទេសក្រៅស្រុក ឬ ក្នុងស្រុកតែងមា​ន​លេងមហោ​ស្រព (Concert) ។ តើ Concert ហ្នឹងជាអ្វី មិនមហោស្រពទេរឺ ? ព្រោះតែមហោស្រពនោះ ហើយដែលកូនក្មែរប្រុសស្រីនាំគ្នាបោះបង់ចោលវប្បធម៏ប្រពៃណីទំនៀមទំលាប់ល្អៗ របស់ម៉ែដូច ព្រះនាងសក់ក្រអួប ដែលត្រូវគេចាប់យកទៅ យ៉ាងណាមិញ បញ្ញា ស្មារតីរបស់កូនក្មែរក៏ត្រូវបរទេសពង្វក់ឲ្យវក់អស់ហើយ ។  តើមែន រឺមិនមែនសព្វថ្ងៃនេះ? ចំលើយគឺ ពិត មែន​ហើយ ក្នុងរឿងដដែលនេះប្រាប់ថាពេលដែលបរទេសចាប់ព្រះនាងសក់ក្រអូបបានហើយ ព្រះបាទដៃខ្លីដែលជាកួនបានស្វះស្វែងទៅរកម្ដាយនៅស្រុកអាយដែលបានចាប់មា្ដយទៅ ទី បំផុតគាត់មិនស្គាល់ម្ដាយ ហើយបានរួមរ័កជាមួយម្ដាយក្រោយមកទើបដឹងតែហួសពេលហើយ ។  ដោយការប្រព្រឹត្តខុសក្នុងម្ដាយខ្លួនឯងនេះបណ្ឌិតសម័យនោះបានអោយកូនជីកអង្គមួយ ពាន់ (១០០០) ហើយអធិដ្ឋានថាពីរពាន់ឆ្នាំក្រោយអង្គនឹងរលប់ទៅជា វាលស្រែទើបកម្មរបស់កូននេះរួច ។ ព្រះបាទដៃខ្លី សម័យពីរពាន់ឆ្នាំមុនតែគាត់ម្នាក់ឯងទេ​ដែលបានប្រព្រឹត្តខុស​លើម្ដាយ​ បង្កើត (សេពសនវៈ) តែបច្ចុប្បន្ន នេះកូនក្មែរស្ទើរតែទូទាំងនគរបានរួមសេពសន្ធវៈដោយវាចារជាមួយម្ដាយខ្លួនឯងស្ទើរគ្រប់គា្ន(ចុយម្រាយឬម៉ាយ)។
បាយ៉ងកោ
វត្តសារាវន្ត
វត្តសារាវន្តឬវត្តសារាវ័នតេជោស្ថិតនៅចន្លោះផ្លូវលេខ១៧៨និង១៧២ កាត់ទទឹងមុខ វត្តដោយផ្លូវលេខ១៩ក្នុងទឹកដីនៃសង្កាត់ជ័យជំនះ ខណ្ឌដូនពេញ រាជធានីភ្នំពេញ។ វត្តសារាវ័នតេជោ សព្វថៃ្ងនេះកាលពីដំបូងឡើយគឺជាទីព្រៃលិចទឹកមួយឈ្មោះថា "បឹងរាំង" ។ ទីបឹងនេះ ក្រោយមកក៏ ក្លាយ​ទៅជាទីទួលមួយដែលមានដើមរាំងភ្នំ និងដើមរាំងទឹកដុះមីរដេរដាសទ្រប់ទ្រុល។ នៅសម័យលោកយាយពេញ​កសាងទីទួលវត្តភ្នំឲ្យក្លាយជាវត្តអារាមសម្រាប់តម្កល់ព្រះពុទ្ធរូប ដែល​គាត់​យកបានមកពីរូងដើមគគីរអណែ្តតទឹកនោះ គឺជាសម័យ​ដែលមានមនុស្សម្នា​ជាច្រើនបានមករស់​ក្នុងតំបន់ផេ្សងៗនៃក្រុងភ្នំពេញសព្វថៃ្ង។ នៅសម័យនោះជាសម័យនៃការនិយម មគធៈភាសា និងសំស្រឹ្កត ហេតុដូចេ្នះហើយទើបអ្នកចំណូលថ្មីដែលមករស់នៅ​តំបន់វត្តសារាវ័ន​កាលពីសម័យនោះហៅ​ទីទួលនោះជាភាសាបាលីថាទួលសាលវ័ន។
នៅពាក់កណ្តលសតវត្សទី១៥ពោលគឺក្នុងរវាងឆ្នាំ១៤០០នៃគ.សជាសម័យកាល ដែលមានការរីកចម្រើនខាងផែ្នកពុទ្ធសាសនា។ ជំនាន់នោះ នៅតំបន់ទនេ្លច្រាបឈាម (ទនេ្លចតុមុខសព្វថៃ្ង) ស្ទើរតែគ្មានវត្តអារាមនោះទេ គឺមានត្រឹមតែជាទួលអស់លោក ឬរោងឧបោសថសម្រាប់ធ្វើពិធីបុណ្យសាសនាតែប៉ុណ្ណោះ ហេតុដូចេ្នះហើយទើបទីអារាម"សារាវ័នតេជោ "ត្រូវបានកកើត​ទៅជាវត្ត​នៅក្នុងអំឡុងឆ្នាំ១៤២២ ពោលគឺរហូតមកដល់បច្ចុប្បន្ននេះមានអាយុកាលប្រមាណ៤៨៦ឆ្នាំហើយ និងមានសង្ឃបាលអ្នកគ្រប់គ្រងទីអារាមនេះ ជាព្រះគ្រូជាតាបស ជាសង្ឃនាយក និងជា​ចៅអធិការចំនួន១៤អង្គផងដែរ។ បើគិតរហូតមកដល់សព្វថៃ្ងនេះទីអារាម"សារាវ័នតេជោ"ត្រូវបានចាត់ទុកថា ជាទីអារាមព្រះពុទ្ធសាសនា ដ៏ចំណាស់មួយក្នុងទឹកដីនៃខណ្ឌដូនពេញ រាជធានីភ្នំពេញក្នុងចំណោមវត្តទាំង៧។ វត្ត "សារាវ័នតេជោ"ត្រូវបានគេដឹងថាមានកំណើតឡើងក្រោយការកកើតវត្តភ្នំដូនពេញ និងវត្តចំនួន៣ទៀតកាលពីគ.ស១៣៧២ មានដូចជាវត្តកោះ វត្តលង្កា និងវត្តព្រះពុទ្ធឃោសាចារ្យ។
ទាក់ទិនដល់ប្រវត្តិនៃឈ្មោះរបស់ទីអារាម"​សារាវ័នតេជោ"នេះ​ ចាប់តាំងពីក្រោយពេលដែលព្រះចៅពញាយ៉ាត បានមកគង់ប្រថាប់នៅរាជធានីចតុមុខមង្គលសកលកម្ពុជាធិបតី នាថៃ្ងអង្គារ ខែពិសាខ ឆ្នាំខាល គ.ស១៤៣៤នោះ ព្រះអង្គបានទតឃើញថា មណ្ឌលសីមានេះនៅមានថ្លុក ស្ទឹង បឹងបួ អូរត្រពាំងក្រហេងក្រហូងជាច្រើនពុំរាបស្មើហេតុដូចេ្នះហើយទើប ព្រះអង្គ​បានត្រាស់​បង្គាប់​ឲ្យឧកញ៉ាតេជោស្រី ដែលជាចៅហ្វាយខេត្តសំរោងទង (ខេត្តកំពង់ស្ពឺសព្វថៃ្ង)កេណ្ឌប្រជានុរាស្រ្តឲ្យមកជីកយកអាចម៍ដីតាមទីវាលទំនាប ដែល​ស្ថិត​នៅ​ខាងត្បូង​ទីតាំងវត្តភ្នំដូនពេញ ទៅ​ចាក់បំពេញនៅក្រោមជើងភ្នំដូនពេញ ពិសេសនៅក្នុងបរិវេណនៃព្រះបរមរាជវាំង ហើយព្រះអង្គ ព្រមទាំងបានត្រាស់ បញ្ជាឲ្យ​គេចាក់​អាចម៍ដីបំពេញ និងបង្អាប់ឲ្យ​ទីតាំងនេះបានរាបស្មើ រហូត​ដល់មាត់ទនេ្លចតុមុខថែមទៀតផង និងបានដាក់នាមផ្លូវមុខវាំងនោះថា"ផ្លូវកំពង់រាប" ។ ឯទីវាលទំនាបដែលគេជីកយកអាចម៍ដីនោះ ក៏បានក្លាយទៅ​ជាបឹងមួយមានឈ្មោះថា​"បឹងឧកញ៉ាតេជោ"​ ហើយទីទួលសាលវ័នក៏ត្រូវបានក្លាយទៅ​ជាកនែ្លងបោះជំរំរបស់អ្នកឧកញ៉ាតេជោស្រី សម្រាប់ត្រួតពិនិត្យកម្លាំងពលករដែលបានកេណ្ឌមកពីនិគមផេ្សងៗ ហើយក្រោយ​មក​ក៏​បាន​ក្លាយឈ្មោះ​ដែលអ្នកងារបានហៅថា " ទួលតេជោ " ហើយនៅពេលដែលទីទួលនេះ បានក្លាយជាទីអារាមនោះ​ក៏មាននាមបញ្ញត្តិថា"វត្តសារាវ័នតេជោ"រហូតដល់សព្វថៃ្ង។ គួរបញ្ជាក់បនែ្ថម ទៀត​ថាចំពោះព្រះវិហាររបស់ទីអារាម"សារាវ័នតេជោ"ត្រូវបានកសាងឡើងនៅឆ្នាំ១៨៩២ ហើយបានធ្វើការជួសជុលធំម្តងកាលពីអំឡុងឆ្នាំ១៩៥២ ក៏ប៉ុនែ្តនៅរក្សារចនាប័ទដើមទាំងអស់គ្មានការផ្លាស់ប្តូរនោះទេ។
រឿង ពូត្រុំមេកន្ទ្រាញ
នៅលើផ្លូវដីលំមួយ ដែលមានអ្នកដំណើរទៅមក ធ្វើការរកស៊ីរចល់ ជាប្រក្រតី ជាមួយនឹងភូមិដទៃ មេកន្ទ្រាញក្នុងភូមិដ៏ចាស់ជរា មួយរូប បានធ្វើការសាកល្បងទឹកចិត្តអ្នកស្រុក ដោយមិនបាន ពិគ្រោះប្រាប់នរណា ក្នុងភូមិឡើយ។ នៅយប់មួយ មេកន្ទ្រាញបានយកដំរី ទៅអូសផ្ទាំងថ្ម មួយផ្ទាំងធំ មកដាក់កណ្តាលផ្លូវ ហើយគេចទៅបាត់ ធ្វើហាក់ដូចជាមិនបាន​ ដឹងរឿងអ្វីទាំងអស់។ ថ្ងៃបន្តបន្ទាប់មក អ្នកភូមិដែលធ្វើដំណើរទៅមករាល់ថ្ងៃ បានប្រទះឃើញផ្ទាំងថ្មមួយផ្ទាំងនោះ​ ទើសផ្លូវ ក៏នាំគ្នាបររទេះ ឬដើរវេះវៀង ចៀសជុំវិញដុំថ្មនោះ។ ខ្លះខឹងហើយជេរ​ ប្រទេចផ្តាសា​ អ្នកដែលយកដុំថ្ម មកដាក់កណ្តាលផ្លូវ ទើសចរាចរធ្វើដំណើរ ពិបាកខ្លួនត្រូវដើរវាង ឬបររទេះវាង។ ខ្លះខឹង ជេរដៀមដាម ទៅដល់ មេកន្ទ្រាញភូមិ ថាមិនចេះចាត់ចែងការ ដឹកនាំមនុស្ស អោយមកព្រមៀលថ្ម ចេញពីផ្លូវ ដើម្បីអោយពួកគេ ងាយស្រួលធ្វើដំណើរ រកស៊ីទៅណាមកណា​ បានដោយមិនទើសទាក់វាក់វាង។ ប៉ុន្តែ គ្មាននរណាមួយឡើយ មានទឹកចិត្ត នឹងប្រមូលគ្នា ដើម្បីយកថ្មចេញពីផ្លូវ អោយងាយស្រួលធ្វើដំណើរដូចពីដើមទេ។
ថ្ងៃមួយ...
អ្នកស្រែម្នាក់ ឈ្មោះពូត្រុំ នាំកូនប្រុសពីរនាក់បររទេះគោ ដឹកផ្លែល្ពៅ យកទៅលក់នៅភូមិជិតខាង។ លុះមកដល់ម្តុំ ដែលមានថ្មមួយផ្ទាំង រាំងកណ្តាលផ្លូវ គាត់ក៏ទុចរទេះ ហើយស្រដី ទាំងងឿងឆ្ងល់ ទៅរកកូនប្រុសទាំងពីរ ដែលជាក្មេងជំទង់ៗ ៖
- អាង៉ាអើយ! ម៉េចបានជាផ្ទាំងថ្មនេះ មកដល់ត្រង់នេះកើត? ពុកបររទេះតាមផ្លូវនេះ យូរហើយ មិនដែលឃើញវាសោះ ចុះហេតុដូចម្តេច បានជាមានផ្ទាំងថ្ម មកឈរច្រងាង រាំងដំណើរចរាចរអ្នកស្រុកអញ្ចឹង?
- មែនហើយពុក! ពួកខ្ញុំក៏ឆ្ងល់ដែរ (កូនៗឆ្លើយតបវិញ)
- អញ្ចឹង! តោះនាំគ្នាយកដងរែក រកកំណល់ គាស់ថ្មនោះចេញពីផ្លូវទៅ កុំអោយវានៅទើស ពិបាកបររទេះវាងណាស់កូន! ជាពិសេស នៅខែវស្សា សំបូរទឹកលិចដូច្នេះ អ្នកស្រុកភូមិយើង ពិតជាចុុះដើរលុយទឹក វាងផ្លូវ ពិបាកស្លាប់ហើយ។ ជួយគ្នា មួយដៃមួយជើងទៅ នឹងអាលបានធ្វើដំណើរសុខសប្បាយទាំងអស់គ
ពូត្រុំក៏បក់ដៃហៅកូន និងអ្នកដំណើរដែលឈប់ឈរមើល ជុំវិញនោះ អោយមកជួយ ប៉ុន្តែគ្មាននរណាមកជួយគាត់សោះ ក្រៅពីកូនប្រុសជំទង់របស់គាត់ទាំងពីរអ្នក។ មានអ្នកស្រុកម្នាក់ស្រែកថា ៖
- ខ្ញុំមិនមែនជាកម្មករសំណង់ផ្លុវទេ ហេតុអី ខ្ញុំត្រូវប្រលាក់ដៃ ខាតកម្លាំងគាស់ថ្មនោះផង?
អ្នកស្រុកម្នាក់ទៀត ឃើញពូត្រុំ មូរដៃអាវធ្វើការ ក៏ចំអកថា ៖
- ពូឯងជាអ្នកបម្រើគេទេដឹង បានជា ចង់តែមកបម្រើគេ ដាច់ថ្លៃដូច្នេះ? គ្មាននរណាគេអោយលុយឈ្នួល ពូឯងផង ចាំបាច់មករវល់ ព្រមៀលថ្ម អោយហត់ខ្លួនធ្វើអ្វី?
អ្នកស្រុកទីបីស្រដីដៀមដាមបន្ថែមថា ៖
- អាត្រុំអើយ! អ្នកស្រែដូចឯង ទោះខំប្រឹងធ្វើល្អអោយគេឃើញ ក៏គ្មានថ្ងៃដែលគេអោយឯង ឡើងបុណ្យ ជាមេកន្ទ្រាញ ប្រចាំភូមិដែរ អាប្អូន!
ប៉ុន្តែពូត្រុំមិនខ្វល់ទេ ព្រោះគាត់ពុំបានស្រមៃចង់បានធ្វើជាមេកន្រ្ទាញឯណា គ្រាន់តែចង់អោយផ្លូវស្រឡះ ធ្វើដំណើរស្រួលទេតើ។ ដោយការខិតខំរបស់គាត់និងកូន ពូត្រុំបានគាស់ថ្ម រំកិលព្រមៀលបន្តិចម្តងៗ រហូតដល់ផ្ទាំងថ្ម េចញផុតពីផ្លូវ។ ភ្លាមនោះ ស្រាប់តែ កូនពូត្រុំទាំងពីរស្រែកព្រមគ្នា ថា ៖
ពូត្រុំ ស្ទុះទៅទាញប្រអប់នោះបើកឡើង ប្រទះឃើញខោអាវសូត្រថ្មីស្រឡាង មានគ្រឿងអលង្ការ និងខ្សែក្រវាត់មាសទង្វា យ៉ាងភ្លឺរន្ទាល។ ពូត្រុំ ឃើញហើយ ភ្ញាក់ស្រឡាំងកាំងតែម្តង។ កូនប្រុសពូត្រុំទាំងពីរទះដៃហ៊ោរឡើង៖
- ពុកអើយ! នេះជាលាភរបស់យើងហើយ!
- ម៉េចបានជាពូត្រុំ គាត់ដឹងកើត ថានៅក្រោមដុំថ្មនោះ មានកំណប់?
- បើអញដឹងថាមានកំណប់ពីក្រោមផ្ទាំងថ្មនោះ អញច្បាស់ជាព្រមៀលថ្មមុនឯងទៅទៀត នាយត្រុំអើយ។
- អាត្រុំអើយ! អញក៏ធ្លាប់បានអោយដងរែកឯងខ្ចីប្រើដែរ ដូច្នេះកុំភ្លេចចែកចំណែកអោយអញផងវើយ!
រំពេចនោះ មេកន្ទ្រាញនឹងបរិវារ បានបររទេះគោមកដល់ព្រមៗគ្នា។ មេកន្ទ្រាញក៏ស្រដីទៅរកពូត្រុំថា ៖
- អរគុណនាយត្រុំណាស់ ដែលមានសមានចិត្តប្រពៃ ងើបធ្វើការពុះពារឧបសគ្គ តាមផ្លូវ ជួយអោយ អ្នកស្រុកធ្វើដំណើរ មានសុវត្ថិភាព ដោយទឹកចិត្តគុណធម៌របស់ខ្លួន មិនបាច់ចាំមាននរណា ស្រែកហៅ ដាស់តឿន ក្រើនរំលឹក ឬពឹងពាក់។ នេះហើយជាគុណសម្បត្តិ របស់មេដឹកនាំគម្រូ ដ៏ប្រសើរ ដែលខ្ញុំប្រាថ្នាជ្រើសរើសយកតែងតាំង ជាមេកន្រ្ទាញប្រចាំភូមិ បន្តវេនពីខ្ញុំ ពេលខ្ញុំចូលនិវត្តន៍ ព្រោះជរាភាព។
- ជយោ! ពូត្រុំ មេកន្ទ្រាញ!!
ដោយ អ្នកស្រី កែវ ច័ន្ទបូរណ៍
ច្រកកាលីម៉ាតា
ច្រកកាលីម៉ាតា (ជាភាសាអង់គ្លេស៖Karimata Strait) ជាច្រកសមុទ្រធំមួយនៅចន្លោះកោះស៊ូម៉ាត្រានិងកោះបរនេអូ ដែលតភ្ជាប់សមុទ្រចិនខាងត្បូងនិងសមុទ្រជ្វា។ ច្រកនេះមានទទឹងប្រហែល១៥០គ.ម។
វត្តភ្នំយ៉ាត
វត្តភ្នំយ៉ាតមានទីតាំងស្ថិតនៅលើកំពូលភ្នំយ៉ាត ក្នុងក្រុងប៉ៃលិន ដែលត្រូវបានគេចាត់ទុកថា ជានិមិត្តរូបមួយរបស់ក្រុងប៉ៃលិនដែលស្ថិតនៅភាគពាយ័ព្យរបស់ប្រទេសកម្ពុជា។ វត្តនេះបានត្រូវកសាងឡើងនៅក្នុងចន្លោះឆ្នាំ១៩៩៧ មកដល់ឆ្នាំ២០០០។ ចាប់ពីមាត់ទ្វាររហូតដល់កនែ្លងកសាងវិហារនៅលើកំពូលភ្នំ មានកាំជណ្តើរចំនួន២៤៤កាំ។ បច្ចុប្បន្ននេះ​នៅលើ​កំពូលភ្នំយ៉ាត​មានព្រះវិហារមួយ និងមានដើមឈើដែលគេដាំចំនួនប្រមាណ ៥៤០ដើម នៅខាងមុខវិហារនោះ មានចេតិយមួយកនែ្លង ដែលគេអះអាងថា​ជាចេតិយ​របស់នាងឃុននារី ដែលជាឈ្មោះ​តួឯក​ដែលគេធ្លាប់ ឭនៅក្នុងរឿងប្រលោមលោកកុលាបប៉ៃលិន ប៉ុនែ្តមិនមានអ្នកណាអះអាងពិតប្រាកដឡើយ។  ក្រៅពីនោះ​មានអាស្រម​របស់លោកយាយយ៉ាត​ដែលគេជឿថា ជាម្ចាស់ស្រុកដើមមួយរូបនៅប៉ៃលិន។
អង្គការសហប្រជាជាតិ
អង្គការសហប្រជាជាតិ (អ.ស.ប.) គឺជាអង្គការអន្តររដ្ឋាភិបាលដែលមានភារកិច្ចថែរក្សាសន្តិភាពនិងសន្តិសុខអន្តរជាតិ អភិវឌ្ឍន៍ទំនាក់ទំនងមិត្តភាពរវាងប្រជាជាតិនានា សម្រេចឱ្យបាននូវកិច្ចសហប្រតិបត្តិការអន្ដរជាតិ និងជាមជ្ឈមណ្ឌលជំរុញឱ្យមានសាមគ្គីភាពក្នុងចំណោមរដ្ឋទាំងអស់នៅលើពិភពលោក។ គេបានចាត់ទុក អសប ជាអង្គការដ៏ធំ និងមានប្រជាប្រិយបំផុតនៅលើសកលលោក។ អង្គការនេះមានទីស្នាក់ការកណ្តាលនៅទីក្រុងញូវយ៉ក និងមានការិយាល័យផ្សេងៗទៀតនៅទីក្រុងហ្សឺណែវ ទីក្រុងណៃរ៉ូប៊ី ទីក្រុងវីយែន និងទីក្រុងឡាអេ។
អង្គការសហប្រជាជាតិត្រូវបានបង្កើតឡើងនៅក្រោយសង្គ្រាមលោកលើកទី២ ជំនួសឱ្យអង្គការសង្គមប្រជាជាតិ ក្នុងគោលបំណងទប់ស្កាត់រាល់ជម្លោះសង្គ្រាមផ្សេងៗនាពេលអនាគត។ នៅថ្ងៃទី២៥ ខែមេសា ឆ្នាំ១៩៤៥ បណ្ដាប្រជាជាតិចំនួន ៥០ បានជួបប្រជុំនៅក្នុងសន្និសីទមួយនៅទីក្រុងសានហ្វ្រានស៊ីស្កូ និងបានចេញសេចក្តីព្រាងធម្មនុញ្ញអង្គការសហប្រជាជាតិ ហើយវាត្រូវបានចាប់អនុម័តនៅថ្ងៃទី២៥ ខែមិថុនា ឆ្នាំ១៩៤៥ និងបានចូលជាធរមាននៅថ្ងៃទី២៤ ខែតុលា ឆ្នាំ១៩៤៥។ ដោយអនុលោមតាមធម្មនុញ្ញ គោលដៅរបស់អង្គការនេះរួមមាន៖ ការរក្សាសន្តិភាព និងសន្តិសុខអន្តរជាតិ ការការពារសិទ្ធិមនុស្ស ការផ្តល់ជំនួយមនុស្សធម៌ ការលើកកម្ពស់ការអភិវឌ្ឍប្រកបដោយចីរភាព និងការគោរពរាល់ច្បាប់អន្តរជាតិ។ នៅ​ពេល​បង្កើតដំបូង ​អង្គការ​សហប្រជាជាតិ​មាន​ប្រទេស​សមាជិក​ចំនួន ៥១ ហើយបច្ចុប្បន្ននេះ រដ្ឋសមាជិកបានកើនឡើងរហូតដល់ ១៩៣ ប្រទេស។
មិនយូរប៉ុន្មានក្រោយពីបង្កើតឡើងមក បេសកកម្មរក្សាសន្តិភាពពិភពលោករបស់អង្គការសហប្រជាជាតិត្រូវបានរំខានដោយសង្គ្រាមត្រជាក់រវាងសហរដ្ឋអាមេរិក និងសហភាពសូវៀត បូករួមទាំងសម្ព័ន្ធមិត្តរៀងៗខ្លួន។ បេសកកម្ម​ចម្បងរបស់អង្គការនេះរួមមាន៖ ​សង្កេតការណ៍​យោធាដោយមិនចាប់កាន់​អាវុធ​ ឬមានអាវុធធន់ស្រាល​បន្តិចបន្តួច រាយការណ៍ និង​ចាប់​កសាង​ទំនុក​ចិត្ត​ជា​ដើម។ សមាជិកភាព អសប បានកើនឡើងជាលំដាប់នៅក្នុងទសវត្សរ៍ឆ្នាំ១៩៦០ ពោលជារយៈពេលនៃដំណើរដកអាណានិគមកិច្ចរបស់មហាអំណាចអឺរ៉ុបនៅអាហ្វ្រិក និងអាស៊ី។ ចាប់ពីពេលនោះមក អតីតរដ្ឋអាណានិគមចំនួន ៨០ បានទទួលឯករាជ្យ រួមទាំងដែនដីទំនុកចំនួន ១១ ដែលត្រូវស្ថិតក្រោមការត្រួតពិនិត្យដោយក្រុមប្រឹក្សាអាណាព្យាបាល។ នៅទសវត្សរ៍ឆ្នាំ១៩៧០ ថវិកាចំណាយរបស់អង្គការសហប្រជាជាតិលើកម្មវិធីអភិវឌ្ឍន៍សេដ្ឋកិច្ច និងសង្គមបានកើនលើសពីការចំណាយលើការរក្សាសន្តិភាព។ បន្ទាប់ពីសង្គ្រាមត្រជាក់បានបញ្ចប់ អង្គការសហប្រជាជាតិបានផ្លាស់ប្តូរ និងពង្រីកប្រតិបត្តិការរបស់ខ្លួន ដោយអនុវត្តការងារមិស្សភាពជាច្រើន។
អង្គការសហប្រជាជាតិមានស្ថាប័នសំខាន់ៗចំនួនប្រាំមួយ៖ មហាសន្និបាត ក្រុមប្រឹក្សាសន្តិសុខ ក្រុមប្រឹក្សាសេដ្ឋកិច្ចនិងសង្គម តុលាការយុត្តិធម៌អន្តរជាតិ លេខាធិការដ្ឋានអង្គការសហប្រជាជាតិ និងក្រុមប្រឹក្សាអាណាព្យាបាល (អសកម្មតាំងពីឆ្នាំ១៩៩៤)។ ប្រព័ន្ធអង្គការសហប្រជាជាតិ មានភ្នាក់ងារឯកទេស មូលនិធិ និងកម្មវិធីជាច្រើនដូចជា៖ ធនាគារពិភពលោក អង្គការសុខភាពពិភពលោក កម្មវិធីស្បៀងអាហារពិភពលោក យូណេស្កូ និងយូនីសេហ្វជាដើម។ លើសពីនេះ អង្គការក្រៅរដ្ឋាភិបាល (NGOs) អាចនឹងត្រូវបានផ្តល់ឋានៈប្រឹក្សាជាមួយក្រុមប្រឹក្សាសេដ្ឋកិច្ចនិងសង្គម និងទីភ្នាក់ងារផ្សេងទៀត ដើម្បីចូលរួមក្នុងការងារផ្សេងៗរបស់អង្គការ។
ប្រធានរដ្ឋបាលនៃអង្គការសហប្រជាជាតិគឺ អគ្គលេខាធិការ ដែលបច្ចុប្បន្នកំពុងកាន់ដោយអ្នកនយោបាយ និងអ្នកការទូតជនជាតិព័រទុយហ្កាល់ម្នាក់ឈ្មោះអង់តូនីញ៉ូ ហ្គុយទែរស៍ដែលអាណត្តិប្រាំឆ្នាំដំបូងរបស់លោកបានចាប់ផ្ដើមនៅថ្ងៃទី១ ខែមករា ឆ្នាំ២០១៧ ហើយត្រូវបានជាប់មួយអាណត្តិទៀតនៅថ្ងៃទី៨ ខែមិថុនា ឆ្នាំ២០២១។ អង្គការនេះបានទទួលហិរញ្ញប្បទានដោយប្រមាណតម្លៃ និងការរួមចំណែកដោយស្ម័គ្រចិត្ត ពីរដ្ឋជាសមាជិករបស់ខ្លួន។
អង្គការសហប្រជាជាតិ រួមទាំងមន្ត្រី និងទីភ្នាក់ងាររបស់ខ្លួនបានឈ្នះរង្វាន់ណូបែលសន្តិភាពជាច្រើន ទោះបីជាត្រូវបានទទួលការរិះគន់ជុំវិញប្រសិទ្ធភាពរបស់អង្គការនេះក្ដី។ អ្នក​វិភាគ​ខ្លះ​ជឿ​ថា​អង្គការ​នេះ​ជា​កម្លាំង​ដ៏​សំខាន់​សម្រាប់​សន្តិភាព​និង​ការ​អភិវឌ្ឍ​របស់មនុស្ស​ខណៈ​មួយចំនួនទៀតបានអះអាងថា​ អង្គការ​នេះ​មិនមាន​ប្រសិទ្ធភាព​ មានភាពលម្អៀង​ និង​គ្របដណ្ដប់ដោយអំពើពុករលួយ។
ឯកសារយោង
ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:អង្គការអន្តររដ្ឋាភិបាលដែលបង្កើតឡើងដោយសន្ធិសញ្ញា ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:អង្គការបង្កើតឡើងនៅក្នុងឆ្នាំ១៩៤៥ ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:អង្គការសន្តិភាព ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:អង្គការ​អន្តរជាតិ
ច្រកតៃវ៉ាន់
thumb|right|200px|ផែនទីទីតាំងច្រកតៃវ៉ាន់ ច្រកតៃវ៉ាន់ ឬ ច្រកហ្វរម៉ូសា ជាច្រកសមុទ្រ​ស្ថិតនៅចន្លោះចិនដីគោក​និងតៃវ៉ាន់។​ ច្រកសមុទ្រនេះជាផ្នែកមួយរបស់សមុទ្រចិនខាងត្បូងដែលតភ្ជាប់ទៅសមុទ្រចិនខាងកើត។ វាមានទទឹងមធ្យម១៨០គ.ម និងទទឹងអប្បបរមា១៣១គ.ម។
គុណមាតាបិតា
ទស្សនៈបុរាណបានលើកឡើងថា៖ « គុណម្ដាយមាន ១២ ប្រការ គុណឪពុកមាន ២១ ប្រការ » នោះ តាម​ពិត​ចំនួន ១២ និង ២១ នេះ  ពុំ​មែន​ជា​គុណ​របស់​ម្ដាយ​ឪពុក​ទេ  គឺគ្រាន់​តែ​ជា​ចំនួន​ធាតុ កាយគតាសតិ (អាការៈ) នៅ​ក្នុង​រាង​កាយ​មនុស្ស​យើង  ។ គុណ​មាតា​បិតា​ មាន​ចែក​ជា ២ ប្រភេទ គឺ​បាន​ដល់​ព្យញ្ជនៈ ៣៣ តួ  គឺ
អារ៉ាប៊ីសាអ៊ូឌីត
ប្រទេសអារ៉ាប៊ីសាអ៊ូឌីត (ភាសាអារ៉ាប់៖ السعودية) ដោយមានឈ្មោះជាផ្លូវការថា ព្រះរាជាណាចក្រអារ៉ាប៊ីសាអ៊ូឌីត (អារ៉ាប់៖ المملكة العربية السعودية) គឺជាប្រទេសមួយស្ថិតនៅតំបន់អាស៊ីខាងលិច។ ប្រទេសនេះមានទឹកដីគ្របដណ្តប់លើឧបទ្វីបអារ៉ាប់មួយភាគធំដោយមានក្រឡាផ្ទៃសរុប ២,១៥០,០០០ គីឡូម៉ែត្រការ៉េ។ អារ៉ាប៊ីសាអ៊ូឌីតគឺជាប្រទេសធំបំផុតនៅមជ្ឈិមបូព៌ា និងប្រទេសធំបំផុតទីពីរនៅពិភពអារ៉ាប់។ វាមានព្រំប្រទល់ជាប់នឹងប្រទេសហ្សកដានីនិងអ៊ីរ៉ាក់នៅភាគខាងជើង គុយវ៉ែតនៅភាគឥសាន្ត ប្រទេសកាតា បារ៉ែននិងអេមីរ៉ាតអារ៉ាប់រួមនៅភាគខាងកើត ប្រទេសអូម៉ង់នៅភាគអាគ្នេយ៍ និងប្រទេសយេម៉ែននៅភាគខាងត្បូង។ អារ៉ាប៊ីសាអ៊ូឌីតគឺជាប្រទេសតែមួយគត់ដែលមានព្រំដែនជាប់នឹងសមុទ្រ​​ក្រហមផងនិងឈូងសមុទ្រពែក្សផង ហើយផ្ទៃដីប្រទេសនេះភាគច្រើនមានលក្ខណៈជា វាលលំហស្ងួត វាលទំនាបលាយលំជាមួយវាលស្មៅ និងតំបន់ភ្នំ។ រីយ៉ាដគឺជារាជធានី និងទីក្រុងធំបំផុត រីឯមេក្កា និងមេឌីណាដើរតួជាមជ្ឈមណ្ឌលវប្បធម៌ និងសាសនាយ៉ាងសំខាន់។
ទឹកដីអារ៉ាប៊ីសាអ៊ូឌីតបច្ចុប្បន្នគឺជាទីតាំងនៃវប្បធម៌និងអរិយធម៌បុរាណចំណាស់ៗជាច្រើន។ បុរេប្រវត្តិនៅក្នុងទឹកដីប្រទេសអារ៉ាប៊ីសាអ៊ូឌីតបានបង្ហាញពីដានខ្លះៗនៃសកម្មភាពមនុស្សដំបូងៗបំផុតនៅលើពិភពលោក។ ឥស្លាមសាសនាដែលជាសាសនាពេញនិយមបំផុតទីពីរនៅលើពិភពលោក បានចាប់កំណើតចេញពីប្រទេសមួយនេះ។ នៅដើមសតវត្សទី៧ ព្យាការីឥស្លាមឈ្មោះថាមហាម៉ាដបានបង្រួបបង្រួមប្រជាជនអារ៉ាប់ទាំងប៉ុន្មានហើយបានបង្កើតចេញនូវគោលនយោបាយសាសនាឥស្លាមតែមួយនៅក្នុងតំបន់។ ក្រោយពីបានទទួលអនិច្ចកម្មនៅក្នុងឆ្នាំ៦៣២ សាវ័ករបស់គាត់បានបន្តពង្រីកទឹកដីនិងឥទ្ធិពលពួកគេទៅក្រៅតំបន់អារ៉ាប៊ីដោយបានចូលកាន់កាប់ទឹកដីរបស់រដ្ឋដទៃផងនិងទឹកដីដែលគ្មានម្ចាស់ផង។ មានរាជវង្សនិងចក្រភពជាច្រើនបានកើតចេញពីទឹកដីអារ៉ាប៊ីបច្ចុប្បន្ននេះដូចជា៖ កាលីហ្វាតរ៉ាស៊ីដន (៦៣២–៦៦១) អ៊ូមេយ៉ាដ (៦៦១–៧៥០) អាប់បាសាយ (៧៥០–១៥១៧) ហ្វាទីមីដ (៩៩០–១១៧១) និងរាជវង្សមួយចំនួនទៀតដែលលាតសន្ធឹងដល់អាស៊ី អាហ្វ្រិក និងអឺរ៉ុប។
.th
.th ជាccTLD សំរាប់ប្រទេសថៃ។
អារ៉ាប៊ីសាអ៊ូឌីត
ប្រទសអារ៉ាប៊ីសាអ៊ូឌីតសព្វថ្ងៃគឺបានគ្របដណ្តប់លើតំបន់ប្រវត្តិសាស្រ្តចំនួនបួនផ្សេងៗគ្នាគឺ ហេជហ្សា ណាដ និងផ្នែកខ្លះនៃទឹកដីអារ៉ាប់ខាងកើត (អាល់អាសា) និងទឹកដីអារ៉ាប់ខាងត្បូង (អាស៊ួរ)។ រាជាណាចក្រអារ៉ាប៊ីសាអ៊ូឌីតត្រូវបានស្ថាបនាឡើងនៅក្នុងឆ្នាំ១៩៣២ ដោយស្តេចអាប់ឌូឡាស៊ីស (ត្រូវបស្ចិមលោកស្គាល់ព្រះអង្គថា អ៊ីបនូ សាអ៊ូត)។ ព្រះអង្គបានបង្រួបបង្រួមតំបន់ទាំងបួនចូលទៅជារដ្ឋតែមួយតាមរយៈការធ្វើសញ្ជ័យជាបន្តបន្ទាប់ដែលបានចាប់ផ្តើមដំបូងនៅឆ្នាំ១៩០២ ហើយបានកាន់កាប់ទីក្រុងរីយ៉ាដដែលជារាជដំណាក់ដូនតារបស់រាជវង្សទ្រង់គឺរាជវង្សសាអ៊ូត។ ចាប់ពីពេលនោះមក អារ៉ាប៊ីសាអ៊ូឌីតបានប្រកាន់របបរាជាធិបតេយ្យផ្តាច់ការតំណពូជដោយផ្អែកតាមច្បាប់ឥស្លាម។  អារ៉ាប៊ីសាអ៊ូឌីតពេលខ្លះត្រូវបានគេហៅថា"ទឹកដីនៃវិហារវិសុទ្ធពីរ" ពោលគឺវាហារអាល់ម៉ាសជីដអាល់ហារ៉ាម (នៅមេក្កា) និងអាល់ម៉ាសជីដអានណាបាវី (នៅមេឌីណា) ជាទីកន្លែងសក្ការៈពីរដែលពិសិដ្ឋបំផុតនៅក្នុងសាសនាឥស្លាម។ ភាសាផ្លូវការរបស់រដ្ឋគឺភាសាអារ៉ាប់។
ប្រេងកាតត្រូវបានគេរកឃើញដំបូងនៅថ្ងៃទី៣ ខែមីនា ឆ្នាំ១៩៣៨ ហើយបន្តដោយការរកឃើញបន្ថែមទៀតនៅឯខេត្តភាគខាងកើត។ ចាប់តាំងពីពេលនោះមក អារ៉ាប៊ីសាអ៊ូឌីតបានក្លាយជាអ្នកផលិតប្រេងកាតធំបំផុតទីពីរនៅលើលោក (នៅពីក្រោយតែអាមេរិកប៉ុណ្ណោះ) និងជាប្រទេសនាំចេញប្រេងកាតធំបំផុតលើលោកដោយគ្រប់គ្រងទីបម្រុងប្រេងធំជាងគេទីពីរនិងទីបម្រុងឧស្ម័នធំជាងគេទីប្រាំមួយ។ ប្រទេសនេះត្រូវបានគេដាក់ក្នុងចំណាត់ថ្នាក់ប្រទេសសេដ្ឋកិច្ចមានប្រាក់ចំណូលខ្ពស់របស់ធនាគារពិភពលោក ជាមួយនឹងសន្ទស្សន៍អភិវឌ្ឍន៍មនុស្សខ្ពស់បំផុតផងដែរ និងជាប្រទេសអារ៉ាប់តែមួយគត់ដែលជាសមាជិកនៃហ្សេ២០។
តែក្រៅពីនេះ អារ៉ាប៊ីសាអ៊ូឌីតត្រូវបានគេរិះគន់ទៅតាមហេតុផលផ្សេងៗនិងរួមទាំងតួនាទីរបស់ខ្លួននៅក្នុងសង្គ្រាមស៊ីវិលយេម៉ែន ការចោទប្រកាន់ថាជាអ្នកឧបត្ថមភេរវកម្មឥស្លាម និងកំណត់ត្រាសិទ្ធិមនុស្សដ៏ទាបបំផុតនៅក្នុងប្រទេសមានដូចជា ករណីកាត់ទោសប្រហារជីវិតដោយហួសហេតុនិងជាញឹកញាប់ កង្វះវិធានការដើម្បីប្រឆាំងនឹងការជួញដូរមនុស្ស ការរើសអើងលើជនជាតិភាគតិច អ្នកកាន់សាសនាដទៃៗ និងអ្នកដែលមិនកាន់សាសនា ហើយនិងការអនុវត្តច្បាប់សារីយ៉ាដ៏តឹងរឹង។   ប៉ុន្តែក្នុងរយៈពេលថ្មីៗនេះ អារ៉ាប៊ីសាអ៊ូឌីតបានណែនាំនូវកំណែទម្រង់ថ្មីៗក្រោមបញ្ជារបស់ស្តេចសាល់ម៉ានមានដូចជា៖ ការលើកតម្កើនសិទ្ធិនារី លុបបំបាត់ទម្លាប់ផ្សំផ្គុំមនុស្សពីអាយុវ័យក្មេង  លុបចោលផ្នែកប្រឆាំងសាសន៍និងជាតិសាសន៍យូដា សាសនាផ្សេងៗទៀតនៅក្នុងវិស័យអប់រំ  កំណែប្រែប្រព័ន្ធនីតិសាស្ត្រ កាត់បន្ថយការអនុវត្តទោសប្រហារជីវិត និងចេញច្បប់ការពារបុគ្គលនិងសិទ្ធិរបស់កម្មករចំណាកស្រុក។ល។ ទោះជាយ៉ាងណា អង្គការសិទ្ធិមនុស្សជាច្រើនបានចង្អុលបង្ហាញថាអារ៉ាប៊ីសាអ៊ូឌីតត្រូវបន្តណែនាំកំណែទម្រង់ថ្មីៗបន្ថែមដើម្បីឆ្ពោះទៅរកវឌ្ឍនភាពកំណត់ត្រាសិទ្ធិមនុស្សខ្ពស់។
ប្រទេសនេះបានចំណាយថវិកា ៨% នៃផលិតផលក្នុងស្រុកសរុប (ផសស) របស់ខ្លួនលើវិស័យយោធា ដែលធ្វើឱ្យវាក្លាយជាប្រទេសចំណាយលើយោធាធំបំផុតទីបី (នៅពីក្រោយអាមេរិកនិងចិន) និងជាអ្នកនាំចូលគ្រឿងសព្វាវុធធំបំផុតពីឆ្នាំ២០១៥ ដល់ឆ្នាំ២០១៩។ យោងតាម ​​BICC អារ៉ាប៊ីសាអ៊ូឌីតគឺជាប្រទេសដែលមានកម្លាំងយោធាខ្លាំងបំផុតទី ២៨ នៅលើពិភពលោកហើយមានឧបករណ៍យោធាល្អបំផុតនៅក្នុងតំបន់បន្ទាប់ពីប្រទេសអ៊ីស្រាអែល។ ប៉ុន្តែនៅប៉ុន្មានឆ្នាំចុងក្រោយនេះ គេបានអំពាវនាវជាបន្តបន្ទាប់ឱ្យបញ្ឈប់ការលក់គ្រឿងអាវុធទៅឱ្យអារ៉ាប៊ីសាអ៊ូឌីតដែលភាគច្រើនបណ្តាលមកពីឧក្រិដ្ឋកម្មសង្គ្រាមនៅយេម៉ែន។
អារ៉ាប៊ីសាអ៊ូឌីតត្រូវបានគេចាត់ទុកជាមហាអំណាចក្នុងតំបន់ផងនិងមហាអំណាចកណ្តាលផង។ សេដ្ឋកិច្ចអារ៉ាប៊ីសាអ៊ូឌីតមានភាពជឿនលឿនជាងគេនៅតំបន់មជ្ឈិមបូព៌ានិងជាប់ចំណាត់ថ្នាក់ទី ១៩ នៅលើពិភពលោក។ អារ៉ាប៊ីសាអ៊ូឌីតក៏មានកំណត់ត្រាប្រជាជនក្មេងជាងគេនៅលើពិភពលោកដែរដោយប្រមាណ ៥០ ភាគរយនៃប្រជាជនសរុបចំនួន ៣៤,២ លាននាក់របស់ខ្លួនមានអាយុក្រោម ២៥ ឆ្នាំ។ ក្រៅពីជាសមាជិកនៃក្រុមប្រឹក្សាកិច្ចសហប្រតិបត្តិការឈូងសមុទ្រ អារ៉ាប៊ីសាអ៊ូឌីតក៏ជាសមាជិកសកម្មនិងស្ថាបនិកនៃអង្គការសហប្រជាជាតិ អង្គការកិច្ចសហប្រតិបត្តិការឥស្លាម សម្ព័ន្ធអារ៉ាប់ និងអង្គការប្រទេសនាំចេញប្រេងកាត (OPEC)។