cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
គម្ពីរវិមុត្តិមគ្គ
បីតិ និងសុខ:
វិ        ការពេញប្រៀបដោយបីតិជាលក្ខណ:របស់បីតិ ការធ្វើឲ្យសប្បាយជារសរបស់បីតិ ការគ្របសង្កត់នូវ ឤរម្មណ៍ដែលមករុកកួនផ្លូវចិត្ដជាបច្ចុបដ្ឋានរបស់បីតិ ការរីករាយដ៏ក្លៀវក្លាជាបទដ្ឋានរបស់បីតិ។
បកិណ្ណកកថា
[xxxv] M. III, 157-162 អហម្បិ សុទំ, អនុរុទ្ធា បុព្វេវ សម្ពោធា អនភិសម្ពុទ្ធោ ពោធិសត្តោវ សមានោ ឱភាសញ្ចោវ សញ្ជានាមិ ទស្សនញ្ច រូបានំ។ សោ ខោ បន មេ ឱភាសោ ន ចិរស្សេវ អន្តរធាយតិ ទស្សនញ្ច រូបានំ។ តស្ស មយ្ហំ អនុរុទ្ធា ឯតទហោសិ - “កោ នុ ខោ ហេតុ កោ បច្ចយោ យេន មេ ឱភាសោ អន្តរធាយតិ ទស្សនញ្ច រូបានន្តិ? តស្ស មយ្ហំ អនុរុទ្ធា ឯតទហោសិ - “វិចិកិច្ឆា ខោ មេ ឧទបាទិ វិចិកិច្ឆាធិករណញ្ច បន មេ សមាធិ ចវិ។ សមាធិម្ហិ ចុតេ ឱភាសោ អន្តរធាយតិ ទស្សនញ្ច រូបានំ។ សោហំ តថា កវិស្សាមិ យថា មេ បុន ន វិចិកិច្ឆា ឧប្បជ្ជិស្សតីតិ.........បេ...........តស្ស មយ្ហំ អនុរុទ្ធា ឯតទហោសិ - “ឆម្ភិតត្តំ ខោ មេ ឧទបាទិ ឆម្ភិតត្តាធិករណញ្ច បន មេ សមាធិ ចវិ។ សមាធិម្ហិ ចុតេ ឱភាសោ អន្តរធាយតិ ទស្សនញ្ច រូបានំ។ សេយ្យថាបិ អនុរុទ្ធា បុរិសោ អទ្ធានមគ្គប្បដិបន្នោ គស្ស ឧភតោបស្សេ វដ្តកា (វធកា ឧប្បតេយ្យុំ តស្ស ឧភតោនិទានំ ឆម្ភិតត្តំ ឧប្បជ្ជេយ្យេ; ឯវមេវ ខោ មេ អនុរុទ្ធា ឆម្ភិតត្តំ ឧទបាទិ ឆម្ភិតត្តាធិករណញ្ច បន មេ សមាធិ ចវិ។ សមាធិម្ហិ ចុតេ ឱភាសោ អន្តរធាយតិ ទស្សនញ្ច រូបានំ។ សោហំ តថា ករិស្សាមិ យថា មេ បុន ន វិចិកិច្ឆា ឧប្បជិស្សិតិ ន អមនសិការោ ន ថិនមិទ្ធំ ន ឆម្ភិតត្តន្តិ។
[xi] D.II, 213: យាវ សុប្បញ្ញត្តា វ ឥមេ តេន ភគវតា ជានតា បស្សតា អរហតា សម្មាសម្ពុទ្ធេន ចត្តារោ ឥទ្ធិបាទា ឥទ្ធិបហុតាយ ឥទ្ធិវិសវិតាយ ឥទ្ធិវិកុព្វន តាយ។ កតមេ ចត្តារោ? ឥធ ភោ ភិក្ខុ ឆន្ទសមាធិបធានសង្ខារសមន្នាគតំ ឥទ្ធិបាទំ ភាវេតិ។ វិរិយសមាធិ………ចិត្តសមាធិ…… វិមំសាសមាធិបធានសង្ខារ សមន្នាគតំ ឥទ្ធិបាទំ ភាវេតិ។
គុណសម្បត្ដិរបស់កល្យាណមិត្ដ
កល្យាណមិត្ដប្រៀបបានដូចជាគហបតីដ៏មានទ្រព្យដែលជាធំនៃឈ្មួញ និងជាទីគោរពរាប់អានរបស់ជន ទាំងឡាយ ដូចជាបុគ្គលដែលមានចិត្តសប្បុរស ដូចជាមាតាបិតាដែលជាទីស្រឡាញ់របស់កូន ជាអ្នកមានចិត្តនឹងន៏ ដូចជាច្រវាក់ដែលទាក់ដំរី។
សរុបចតុក្ក: ន័យទី៥
ទន្ដបោណំ កបិដ្ឋញ្ច បុព្ជខាទនិយានិ ច
បកិណ្ណកកថា
[57] Ibid.: ឤសវានំ ខយា អនាសវំ ចេតោវិមុត្ដឹ បញ្ញាវិមុត្ដឹ ទិដ្ឋេ វ ធម្មេ សយំ អភិញ្ញា សច្ឆិកត្វា ឧបសម្បជ្ជ វិហរតិ។
វិធី៤យ៉ាងក្នុងការកំណត់តេជោធាតុ(ធាតុភ្លើង)
យោគីកំណត់តេជោធាតុដោយពិស្ដារ ដោយវិធីឤការ:៤យ៉ាងគឺ កំដៅធម្មតារបស់រាងកាយនិងកំដៅ ដែលកើតពីឤការ:គ្រុន, ឤកាសធាតុ, តុល្យភាពរវាងភាពត្រជាក់និងភាពក្ដៅ និងកំដៅដែលកើតចេញពីការ រំលាយ ឤហាររាវនិងរឹងដែលបុគ្គលបរិភោគ។ ទាំងអស់នេះហៅថាតេជោធាតុ។
ឈានដែលមានចំណែកនៃការអន់ថយ ការរឹងមាំ គុណវិសេស និងការដឹងច្បាស់
[xxx] Nd1 1-2: ទ្វេ កាមា វត្ថុកាមា ច កិលេសាកាមា ច។ កតមេ វត្ថុកាមា? មនាបិកា រូបា មនាបិកា សទ្ទា មនាបិកា គន្ធា មនាបិកា រសា មនាបិកា ផោដ្ឋព្វាទិព្វកាមា;ឥមេវុច្ចន្ដិ វត្ថុកាមា។ កតមេ កិលេសាកាមា? ឆន្ទោ កាមោ រាគោ កាមោ ឆន្ទរាគោកាមោ; សង្កប្បរាគោ កាមោ។ យោ កាមេសុកាមច្ឆន្ទោ កាមរាគោ កាមនន្ទិ កាមតណ្ហា កាមស្នេហោ កាមបរិឡ្ហោ កាមមុច្ឆា កាមជ្ឈោសានំ កាមោឃោ កាមយោគោ កាមុបាទានំ កាមច្ឆន្ទ នីវរណំឥមេ វុច្ចន្ដិ កិលេសកាមា។
ឧបាទាយរូប
វិ        ដោយសារចក្ខុបសាទនេះ រូបត្រូវបានឃើញ។ ពេលណាវត្ថុដែលឤចមើលឃើញទាំងឡាយប៉ះទង្គិចជា មួយរូបនោះ ចក្ខុវិញ្ញាណក៏កើតឡើង[5]។ នេះហៅថា“ចក្ខុបសាទ”។ ម៉្យាងទៀត ចក្ខុបសាទដែលឤស្រ័យ នៅនឹងសាច់សំប៉ែត៣ជាន់ជុំវិញប្រស្រី និងឤស្រ័យនៅនឹងសាច់សនិងសាច់ខ្មៅនៃគ្រាប់ភ្នែកដែលមាន ៥ ជាន់ គឺជាន់សាច់ ឈាម ខ្យល់ ស្លេស្ម៍ ហើយនិងជាន់ទឹកលឿងនោះ មានខ្នាតប៉ុនពាក់កណ្តាលគ្រាប់ ឤភៀន មានលក្ខណ:ស្រដៀងដូចក្បាលសត្វសុច កើតឡើងដោយមហាភូតរូប៤ ឤស្រ័យទៅតាម អតីតកម្ម[6] ហើយដែលនៅក្នុងនោះមានតេជោធាតុជាភាគផ្សំច្រើនជាង(ធាតុដទៃទៀត) ហៅថា“ចក្ខុ បសាទ”។ សេចក្តីនេះមានន័យដូចដែលព្រះធម្មសេនាបតីសារីបុត្រថេរ:បានមានដីកាទុកថា៖ “ចក្ខុ បសាទជាសរីរាង្គ ដែលឃើញឤរម្មណ៍ មានខ្នាតតូចល្អិតដូចជាក្បាលរបស់សត្វសុច”[7] ។
បឋមជ្ឈាន
បឋមជ្ឈានជាមូលដ្ឋានឲ្យកើតនូវទុតិយជ្ឈាន។ ក្រោយពីបានធ្វើឧបចារសមាធិឲ្យសំរេចហើយ យោគី ក៏ចូលទៅកាន់បឋមជ្ឈានដែលមានវិតក្ក: វិចារ: បីតិ សុខ: និងឯកគ្គតា ជាអង្គឈាន។
ការឤស្រ័យនៅរបស់អនាគារិក
[lxii] Cp. Sn. 711-12:   ន មុនិ គាមមាគម្ម កុលេសុ សហសា ចរេ                          ឃាសេសនំ ឆិន្នកថោ ន វាចម្បយុតំ ភណេ។
សរុបចតុក្ក: ន័យទី៥
[xiv] វាចាសិក អនាចារ: Cp.Nd1 230
បដិច្ចសមុប្បាទឧបាយ
[43] A. IV, 282: សេយ្យថាបិ ព្យគ្ឃបជ្ជ តុលាធារោ វា តុលាធារន្តេវាសី វាតុលំ បគ្គហេត្វា ជានាតិ ឯត្តកេន វា ឱនតំ ឯត្តកេន វា ឧន្នតន្តិ។
មុទិតាភាវនា
ម៉្យាងទៀត បើយោគីឃើញ ឬបានឮបុគ្គលណាមួយដែលមិនដើរតាមពាក្យប្រៀនប្រដៅដែលជាមិច្ឆា ទិដ្ឋិ ហើយមិនដើរតាមពាក្យប្រៀនប្រដៅដែលពុំគួរឲ្យប្រាថ្នា ហើយដើរតាមពាក្យប្រៀនប្រដៅដែលគួរឲ្យប្រាថ្នា ក៏ គប្បីគិតដូច្នេះថា៖ “សាធុ! សាធុ! សូមឲ្យបុគ្គលនោះមានសេចក្ដីរីករាយអស់កាលដ៏យូរចុះ!”។ ដោយឤស្រ័យ ឧបាយវិធី និងសកម្មភាពទាំងអស់នេះហើយ យោគីនោះក៏ចំរើនមុទិតាចិត្ដចំពោះបុគ្គលទាំងនោះ ហើយក៏ចំរើន ហើយចំរើនទៀត។ យោគីនោះកាលបើចំរើនមុទិតាចិត្ដដោយឧបាយវិធីនិងសកម្មភាពទាំងអស់នេះ ដោយការ ចំរើនហើយចំរើនទៀតនោះ ក៏ធ្វើឲ្យចិត្ដរបស់ខ្លួនមានសភាពទន់ភ្លន់ និងឤចមានសមត្ថភាពទទួលនូវឤរម្មណ៍ បាន។ បន្ទាប់មកយោគីនោះក៏ផ្សាយនូវមុទិតាចិត្ដចំពោះបុគ្គលដែលមិនមែនជាមិត្ដមិនមែនជាសត្រូវ និងចំពោះ សត្រូវតាមលំដាប់។ សំរាប់សេចក្ដីពណ៌នាលំអិតដែលនៅសល់ពីនេះ បានសំដែងទុកដោយពិស្ដារហើយក្នុងវគ្គ ខាងដើម។ យោគីនោះផ្សាយមុទិតាចិត្ដទៅក្នុងទិសទាំង៤ យ៉ាងនេះឯង។
ឧបេក្ខាភាវនា
បុ        អ្វីជាវិធីបដិបត្ដិ?
ទិព្វចក្ខុ
បុ        បុគ្គលណាជាអ្នកចម្រើនទិព្វចក្ខុ? តើទិព្វចក្ខុមានប៉ុន្នានប្រភេទ? តើទិព្វចក្ខុចម្រើនបានដោយរបៀបណា?
គាថាជាបទពាក្យ៧[8]
ជាអ្នកឈ្លាសល្អិតក្នុងធម្មា             មនុស្សនិងទេវតាសព្វរូបប្រាណ
សេចក្ដីឧបមាទៅនឹងរគាំងជាដើម
បើប្រៀបទៅនឹងការវាយរគាំង សម្លេងដែលកើតលើកដំបូង ប្រៀបដូចជាវិតក្ក: ឯសម្លេងដែលខ្ទ័រកើត ឡើងតាមមកជាបន្ទាប់ ប្រៀបដូចជាវិចារ:។ ម៉្យាងទៀត ប្រៀបដូចជាការទាក់ទងរវាងចិត្តនឹងឤរម្មណ៍របស់ចិត្ត (ធម្មារម្មណ៍)ដែរ ពោលគឺការដែលចាប់ផ្តើមជាដំបូង គឺជាវិតក្ក: ដែលនៅសល់ជាបន្ទាប់មក គឺជាវិចារ:។ សេចក្ដី ប្រាថ្នាក្នុងឈានជាវិតក្ក: ឯការរក្សាឈានទុកជាវិចារ:។ ការរលឹកឃើញជាវិតក្ក: ឯការដែលស្ថិតនៅក្នុងការចងចាំ (បន្ទាប់ពីរលឹកឃើញហើយ) ជាវិចារ:។ ម៉្យាងទៀត ចិត្ដដែលគ្រោតគ្រាតជាវិតក្ក: ឯចិត្តដែលផូរផង់ជាវិចារ:។ ទី ណាដែលមានវិតក្ក: ទីនោះក៏មានវិចារ:ដែរ តែទីណាដែលមានវិចារ: ទីនោះឤចមានវិតក្ក:ឬក៏គ្មានវិតក្ក:។ គឺដូច ដែលលោកបានសំដែងទុកក្នុងព្រះត្រៃបដិកដូច្នេះថា៖ “ពេលដែលចិត្តចាប់ផ្តើមគិតដល់ឤរម្មណ៍ណាមួយ ឈ្មោះ ថាចិត្ដមានវិតក្ក:។ កាលបើបានវិតក្ក:ហើយ ចិត្តនោះនៅតែមិនទាន់ច្បាស់លាស់ ឈ្មោះថាចិត្ដមានវិចារ:[xxxvi] ” ។ ការ សម្លឹងមើលឃើញបុគ្គលម្នាក់កំពុងតែដើរមកអំពីចំងាយដោយមិនដឹងថាបុគ្គលនោះជាបុរសឬជាស្ត្រី ហើយនិង ការពិចារណាចែកឲ្យច្បាស់ថាបុគ្គលនោះជាបុរសឬជាស្ត្រីនោះ ចាត់ទុកជាវិតក្ក:។ បន្ទាប់មក ការដែលពិចារណាថា នាងឬអ្នកនោះជាមនុស្សល្អឬឤក្រក់ ជាអ្នកមានទ្រព្យឬអ្នកក្រ ជាមនុស្សថ្លៃថ្នូរឬជាមនុស្សធម្មតា ចាត់ទុកជា វិចារ:។ វិតក្ក:ប្រៀបដូចជាការត្រូវការនូវវត្ថុអ្វីមួយ ហើយទាញយករបស់នោះចូលមកជិតខ្លួន[xxxvii]  ឯវិចារ:ប្រៀបដូច ជាការរក្សា របស់នោះ ថែទាំរបស់នោះ និងតាមមើលរបស់នោះជាប់ជានិច្ច។
ការឤស្រ័យនៅរបស់អនាគារិក
ម៉្យាងទៀត យោគីនោះសម្លឹងឃើញកន្លែងនៅរបស់អនាគារិកនៅក្នុងព្រៃចាំព្រះវស្សាដ៏ស្អាត ជា កន្លែងដែលផ្ការីកស្គុះស្គាយចោលក្លិនក្រអូបសាយ បក្សាបក្សីច្រៀងរងុំ និងសត្វព្រៃទាំងឡាយស្រែកយំអឺងកង។ ក្នុងទឹកដីដ៏រុងរឿងដែលជាកន្លែងសប្បុរសនៅចំរើនកម្មដ្ឋាននេះ ជាទីមានម្លប់ត្រជាក់របស់ដើមឈើ មានសួននិង ទឹកដែល ធ្វើឲ្យជនទាំងឡាយចាប់ចិត្ត មានផ្ទៃដីរាបស្មើនិងស្អាតល្អ ពោលគឺពុំមានអ្វីដែលមិនរាបស្មើឡើយ[lix]។ កាលបើឃើញដូច្នេះ ជនទាំងឡាយក៏កោតសរសើរដល់អ្នកដែលពុំមានផ្ទះទាំងនោះដោយសេចក្តីគោរព។ នាទី ស្ថាននេះ ពុំមានការឈ្លោះទាស់ទែង និងសម្លេងមករុកកួនឡើយ។ កន្លែងដែលអនាគារិកជនហ្វឹកហ្វឺនខ្លួន ដើម្បី ត្រាស់ដឹងនេះ ហាក់បីដូចជាកន្លែងប្រថាប់នៅរបស់ព្រះព្រហ្ម[lx] យ៉ាងដូច្នោះដែរ។ ក្នុងុទីស្ថានយ៉ាងដូច្នេះ ចិត្ដនឹង មិនមាន កិលេសមករួបរឹតឡើយ ហើយអនាគារិកនោះ ដោយការស្វាធ្យាយ(នូវធម៌)និងចំរើនសមាធិជានិច្ចនោះ ក៏មានចិត្ត ត្រេកអររីករាយនឹងការបដិបត្ដិកុសលកម្ម”។ លោកចាំបាច់ត្រូវចាកចេញពីទីស្ថាននេះ ដើម្បីទៅស្វែងរក ឤហារ ក្នុងទីត្រជាក់និងក្ដៅ កន្លែងមានខ្យល់និងធូលី កន្លែងដែលមានភក់ល្បាប់និងភ្លៀង។ លោកធ្វើដំណើរ កាត់ច្រាំងភ្នំខ្ពស់ៗ។ ដោយមានបាត្រនៅក្នុងដៃ លោកត្រូវសុំនូវឤហារ ហើយត្រូវចូលទៅកាន់ផ្ទះទាំងឡាយរបស់ ជនដទៃ[lxi]  ដើម្បីសុំនូវឤហារទាំងនោះ។ យោគីកាលបើសម្លឹងឃើញដូច្នេះហើយ ក៏ដាស់នូវការគិតដែលទាក់ទង ទៅនឹងទោស(របស់ការស្វែងរកឤហារ) ឡើងក្នុងចិត្ដរបស់ខ្លួនដូចនេះថា៖ “គ្រឿងផឹកនិងឤហារទាំងនេះជារបស់ មិនស្អាត ហូរចេញមកក្នុងរូបភាពជាលាមកនិងទឹកមូត្រ។ ព្រោះហេតុនេះទើបអនាគារិកចេញទៅដើម្បីស្វែងរក ឤហារ”។ យោគីគប្បីស្វែងរកនូវបរមសុខដោយការលះយ៉ាងនេះចុះ។
សេចក្ដីឧបមាទៅនឹងស្រះទឹក
១១-បុគ្គលគប្បីពិនិត្យពិច័យយ៉ាងនេះថា៖ “គឺខ័ន្ធខាងក្នុងនិងខ័ន្ធខាងក្រៅនេះទេ ដែលធ្វើឲ្យកើតទុក្ខ ឤត្មាអញមិនឤចមានសេចក្ដីក្រោធចំពោះចំណែកណា ឬកន្លែងណាមួយបានទេ។”
គុណសម្បត្ដិរបស់កល្យាណមិត្ដ
បុ          កល្យាណមិត្តដែលមានគុណធម៌ប្រសើរជាងគេ មានន័យដូម្ដេច ?
បកិណ្ណកកថា
កលលា ហោតិ អព្វុទំ តិ តស្មា កលលា សត្ដាហច្ចយេន មំសធោវនឧទកវណ្ណំ អព្វុទំ នាម ហោតិ។ កលលន្តិ នាមំ អន្ដរធាយតិ។ វុត្ដំ ហិ ចេតំ:--
បដិច្ចសមុប្បាទឧបាយ
ឧបេក្ខា បន សន្តត្តា សុខំ ឥច្ចេវ ភាសិតា
១២. យថាសន្ថតិកង្គធុតង្គ
វិ        គឺលះបង់នូវសេចក្ដីប្រាថ្នាដែលពឹងផ្អែកលើទីស្នាក់ឤស្រ័យ ហៅថាការពឹងផ្អែកលើសេនាសន:តាមមាន តាមបាន។ បើសិនជាភិក្ខុទៅឤស្រ័យនៅក្នុងកន្លែងដែលសប្បាយវិញ ហៅថា ដាច់ការសមាទាន។
បដិច្ចសមុប្បាទឧបាយ
[59] ច្បាប់ភាសាថៃប្រែបាត់
វិ        លំដាប់មាន២យ៉ាងគឺ លំដាប់មួយចាប់ផ្តើមពីអវិជ្ជា និងលំដាប់មួយទៀតចាប់ផ្តើមពីជរានិងមរណ:។ បើមាន សំនួរថា មួយណាដែលចាប់ផ្តើមដោយអវិជ្ជា បុគ្គលគប្បីឆ្លើយតាមលំដាប់អនុលោម។ ហើយ បើមាន សំនួរថា មួយណាដែលចាប់ផ្តើមដោយជរាមរណ: បុគ្គលគប្បីឆ្លើយតាមលំដាប់បដិលោម។
ប្រភេទរបស់ចរិយា
ឥឡូវនេះ កាលបើលោកឤចារ្យដែលព្រះយោគីនៅឤស្រ័យជាមួយ បានសង្កេតឃើញនូវចរិយារបស់ យោគីរូបនោះជាច្រើនខែកន្លងមក ព្រមទាំងបានកំណត់នូ់វកម្មដ្ឋានដែលសមរម្យសំរាប់យោគីរូបនោះរួចហើយ លោកជាឤចារ្យក៏នឹងចាប់ផ្ដើមប្រៀនប្រដៅតទៅ។
បកិណ្ណកកថា
“សោ ខោ អហំ អនុរុទ្ធា អប្បមត្តោ ឤតាបី បហិតត្តោ វិហរន្តោ បរិត្តញ្ចោវ សញ្ជានាមិ បរិត្តានិ ច រូបានិ បស្សាមិ; អប្បមាណញ្ចោវ ឱភាសំ សញ្ជានាមិ អប្បមាណានិ ច រូបានិ បស្សាមិ  កេវលម្បិ រត្តិំ កេវលម្បិ ទិវំ កេវលម្បិ រត្តិន្ទិវំ ...បេ... យស្មិំ បន មេ សមយេ អប្បមាណោ សមាធិ ហោតិ អប្បមាណំ មេ តស្មិំ សមយេ ចក្ខុ ហោតិ។ សោហំ អប្បមាណេន ចក្ខុនា អប្បមាណញ្ចេវ ឱភាសំ សញ្ជានាមិ អប្បមាណានិ ច រូបានិ បស្សាមិ  កេវលម្បិ វត្តិំ កេវលម្បិ ទិវំ -- កេវលម្បិ រត្តិន្ទិរន្តិ។
បដិច្ចសមុប្បាទឧបាយ
មិច្ឆាទិដ្ឋិគតា សត្តា... ។
និយាមមហាភូតរូប ៤
បុ        តើបឋវីធាតុដូចម្តេច?
វិ         គឺសភាវ:ដែលមានធម្មជាតិជារឹងនិងធម្មជាតិជាតាន់ ហៅថាបឋវីធាតុ។
បកិណ្ណកកថា
[ii] A.III, 219: វណ្ណិតំ ពុទ្ធេហិ ពុទ្ធសាវកេហិ។
ការឤស្រ័យនៅរបស់អនាគារិក
ចប់ឤហារេបដិកូលសញ្ញា
សរុបចតុក្ក: ន័យទី៥
គិហីនំ ឧបនាមេន្ដិ ឤកំខន្ដា ពហុត្ដរំ
បកិណ្ណកកថា
“សោ ខោ អហំ អនុរុទ្ធា.......បេ....... សោហំ តថា ករិស្សាមិ យថា មេ បុន ន វិចិកិច្ឆា ឧប្បជ្ជិស្សតិ ន អមនសិការោ ន ថិនមិទ្ធំ ន ឆម្ភិតត្តំ ន ឧប្បិលន្តិ។
បុគ្គល ១៤ប្រភេទ
១-         រាគចរិតបុគ្គល
បឋមជ្ឈាន
អ្វីគឺឈាន? ឈានគឺការសម្លឹងជាប់ជានិច្ចក្នុងឤរម្មណ៍។ ឈាន គឺជាការដកចេញនូវនីវរណ:ធម៌៥ យ៉ាង។ ឈាន ជាការភាវនា និងជាការយកឈ្នះ។
គុណសម្បត្ដិរបស់កល្យាណមិត្ដ
កល្យាណមិត្ដដែលបុគ្គលឤស្រ័យនិងឤចសំរេចនូវកុសលកម្មទាំងពួងបាន មានឧបមាប្រៀបដូចជា ហ្ម ដំរីដែលហ្វឹកឲ្យដំរីដើរទៅមុខឬថយក្រោយបាន ឬប្រៀបដូចជាផ្លូវដ៏ល្អដែលជនទាំងឡាយឤចទឹមរទេះគោ ហើយ បរទៅយ៉ាងស្រួល ឬប្រៀបដូចជាគ្រូពេទ្យដែលឤចព្យាបាលជំងឺនិងការឈឺចាប់ឲ្យបាត់អស់ទៅ ឬប្រៀប ដូចជាទឹក ភ្លៀងដែលធ្លាក់មកពីស្ថានសួគ៌ឤចធ្វើឲ្យមនុស្សនិងរុក្ខជាតិស្រស់បំព្រងបាន ឬប្រៀបដូចជាមាតាដែល ចិញ្ចឹមបី បាច់រក្សាបុត្ររបស់ខ្លួន ឬប្រៀបដូចជាបិតាដែលណែនាំបុត្ររបស់ខ្លួនឬប្រៀបដូចជាមាតាបិតាដែល គ្រប់គ្រង ការពារបុត្ររបស់ខ្លួនពីអន្ដរាយផ្សេងៗ ឬប្រៀបដូចជាគ្រូអ្នកបង្រៀនវិជ្ជាដល់សិស្សរបស់ខ្លួន។ ព្រោះ ហេតុដូច្នេះ ហើយ ទើបព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់សម្ដែងឲ្យព្រះឤនន្ទស្ដាប់ថា៖ “ការដែលមានកល្យាណមិត្ដ គឺជា ព្រហ្មចរិយធម៌ទាំងមូល”[2] ។ ដូចនេះ បុគ្គលត្រូវស្វែងរកអ្នកមានគុណធម៌ដែលប្រសើរជាងគេ[3]  និងយកអ្នក នោះ ជាកល្យាណមិត្ដ។
បដិច្ចសមុប្បាទឧបាយ
អន្ធំ តមំ តទា ហោតិ     យំ មោហោ សហតេ នរំ។
ឤនិសង្សរបស់បញ្ញា
ជាអ្នករស់នៅដោយត្រឹមត្រូវ ហើយនិងចង្អុលបង្ហាញនូវប្រយោជន៍ទាំង២យ៉ាង
បកិណ្ណកកថា
ឧគ្ឈរន្ដំ បគ្ឃរន្ដំ ពាលានំ អភិនន្ទិតំ
១២. យថាសន្ថតិកង្គធុតង្គ
បុ        អ្វីគឺការសមាទាន? តើយោគីដាច់សមាទានដូចម្ដេច?
បុគ្គល ១៤ប្រភេទ
ចំណែកឯបុគ្គលក៏មាន១៤ប្រភេទដែរ ដែលត្រូវគ្នាជាមួយនឹងចរិយាទាំង១៤ ដូចតទៅនេះ៖
បកិណ្ណកកថា
បុ       ហេតុអ្វីទើបយោគីបានដល់ត្រឹមតែតតិយជ្ឈានក្នុងការចំរើនមេត្ដា ករុណា និងមុទិតា តែមិនបានដល់ ចតុត្ថជ្ឈាន?
ឧបាទាយរូប
សោតបសាទ
បកិណ្ណកកថា
ម៉្យាងទៀត ភូមិរបស់ឧបេក្ខាជារបស់ចតុត្ថជ្ឈាន ព្រោះចតុត្ថជ្ឈានប្រកបដោយឧបេក្ខា២យ៉ាងគឺ វេទនុ បេក្ខា(ការសោយឤរម្មណ៍ជាកណ្ដាល) និងធម្មស្សមជ្ឈត្ដតា(ភាពជាកណ្ដាលចំពោះធម៌)។ យោគីកាលបើឤស្រ័យ នៅក្នុងភូមិនៃឧបេក្ខា និងមានចិត្ដប្រកាន់ចំពោះសព្វសត្វទាំងអស់ដោយស្មើៗគ្នា រមែងបានដល់ឧបេក្ខា។ ព្រោះ ធម្មជាតិនៃភូមិរបស់អប្បមញ្ញាទាំង៣(មេត្ដា ករុណា ឧបេក្ខា) ទើបតតិយជ្ឈានកើតឡើង ឯចតុត្ថជ្ឈានពុំឤចកើត ឡើងទេ។ តែម៉្យាងទៀតលោកក៏បានពោលថា ឈានទាំង៤កើតឡើងបានជាមួយការបដិបត្ដិអប្បមញ្ញា៤។ ព្រះដ៏ មានព្រះភាគបានត្រាស់ទុកថា៖ “ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ ម៉្យាងទៀត អ្នកគប្បីចំរើនឈានដែលមានវិតក្ក: និង វិចារ:។ អ្នកគប្បីចំរើនឈានដែលពុំមានវិតក្ក: មានតែវិចារ:។ អ្នកគប្បីចំរើនឈានដែលពុំមានទាំងវិតក្ក: និង វិចារ:។ អ្នក គប្បីចំរើនឈានដែលមានបីតិ(អ្នកគប្បីចំរើនឈានដែលពុំមានបីតិ)។ អ្នកគប្បីចំរើនឈានដែល ប្រកបដោយ ឧបេក្ខា”[xxxi] ។
ទុក្ខនិរោធគាមិនីបដិបទាអរិយសច្ច:
(d) dh.202: នត្ថិ រាគសមោ អគ្គិ       នត្ថិ ទោសសមោ កលិ
កតមា ច ភិក្ខវេ សម្មាវាចា? មុសាវាទា វេរមណី បិសុណាយ វាចាយ វេរមណី ផរុសាយ វាចាយ វេរមណី សម្ជប្បលាបា វេរមណី អយំ វុច្ចតិ ភិក្ខវេ សម្មាវាចា។
បកិណ្ណកកថា
ឥទមវោច ភគវា។ អត្តមនោ ឤយស្មា អនុរុទ្ធោ ភគវតោ ភាសិតំ អភិនន្ទីតិ។
បដិច្ចសមុប្បាទឧបាយ
[44] M.II, 261: សេយ្យថាបិ សុនក្ខត្ត ឤសិវិសោ ឃោរវិសោ អថ បុរិសោ ឤគច្ឆេយ្យ ជីវិតុកាមោ អមរិតុកាមោ សុខកាមោ ទុក្ខបដិក្កូលោ ។ តំ កឹ មញ្ញសិ សុនក្ខត្ត? អបុ នុ សោ បុរិសោ អមុស្ស ឤសីវិសស្ស ឃោរវិស្ស ហត្ថំ វា អង្គុដ្ឋំ វា ទជ្ជា យំ ជញ្ញា: ឥមិនាហំ ទដ្ឋោ មរណំ វា និគច្ឆាមិ មរណមត្តំ វា ទុក្ខន្តិ? នោ ហេតំ ភន្តេ។
ឈានដែលមានចំណែកនៃការអន់ថយ ការរឹងមាំ គុណវិសេស និងការដឹងច្បាស់
[xl] បដិភាណបដិសម្ភិទា
ទុក្ខនិរោធគាមិនីបដិបទាអរិយសច្ច:
វិ        លើកលែងតែតណ្ហាចេញ កុសលធម៌ អកុសលធម៌ និងអព្យាគតធម៌ទាំងអស់របស់ភូមិទាំង៣ សុទ្ធតែ បង្កទៅជាទុក្ខសច្ច:។ តណ្ហាគឺជាសមុទយសច្ច:។ ការអស់ទៅនៃតណ្ហាគឺជានិរោធសច្ច:។ មគ្គមានអង្គ៨ គឺជា មគ្គសច្ច:។
គុណសម្បត្ដិរបស់កល្យាណមិត្ដ
វិ          ក្នុងទីនេះ ការពេញចិត្តនឹងរបស់មានប្រយោជន៍ដែលទទួលបាន គឺជាអត្ថន័យរបស់ពាក្យថា “ប្រសើរជាង គេ”។ ការយល់ច្បាស់ពីព្រះសូត្រ ព្រះអភិធម្ម និងព្រះវិន័យ ហៅថា “ការពេញចិត្តនឹងរបស់ដែលទទួល បាន”។ បុគ្គលមួយ ជាបុគ្គលដែលយល់ពីពូជ(?)របស់កម្ម[4]  និងមានចំណេះវិជ្ជាផ្នែកផ្លូវលោក និងបុគ្គល មួយទៀត ជាអ្នកដែលចេះដឹងក្នុងអរិយសច្ច:៤។ បុគ្គលទាំង២ប្រភេទនេះ ជាអ្នកបំពេញនូវកុសលកម្ម ជាអ្នកដែលយោគីគប្បីស្វែងរក។ ប្រសិនបើមិនឤចរកបុគ្គលទាំង២ប្រភេទនេះបានទេ បុគ្គលណាដែល មានគុណសម្បត្ដិទាំង៧ប្រការ ក៏គួររាប់ថាជាកល្យាណមិត្ដចុះ។
បកិណ្ណកកថា
សត្ដាហំ កលលំ ហោតិ បរិបក្កំ សមូហតំ
បដិច្ចសមុប្បាទឧបាយ
[68] Cp. (a) Vbh.-a. 196:             ពីជេ សតិ អង្កុរោ វិយ
១៣. នេសជ្ជិកង្គធុតង្គ
បុ        ភិក្ខុសមាទាននេសជ្ជិកង្គធុតង្គ ដូចម្ដេច?
ការឤស្រ័យនៅរបស់អនាគារិក
[lv] ខជ្ជ: លេយ្យ: បេយ្យ: ភោជ:
កិច្ចរបស់អ្នកដែលទើបនឹងចាប់ផ្ដើមសិក្សា
បើមានបុគ្គលដែលឈ្លាសវៃក្នុងព្រះធម៌
កំណត់សំគាល់
__លិបិក្រម__
បដិច្ចសមុប្បាទឧបាយ
ម៉្យាងទៀត លំដាប់ដែលចាប់ផ្តើមដោយអវិជ្ជា មានលក្ខណ:មិនប្រែប្រួល។ បុគ្គលឤចនឹងមើល ឃើញ វិថីឆ្ពោះទៅអនាគតបាន។ លំដាប់ដែលចាប់ផ្តើមដោយជរាមានលក្ខណ:ជាទីបញ្ចប់។ បុគ្គលឤចនឹងមើល ឃើញ វិថីឆ្ពោះទៅអតីតបាន។ បុគ្គលគប្បីយល់ពីបដិច្ចសមុប្បាទ“ដោយលំដាប់” ដូច្នេះចុះ។
ការយល់ “ដោយការពិចារណា”
បដិច្ចសមុប្បាទដែលជាលោកិយ:និងជាលោកុត្តរ:
បុ        តើការយល់បដិច្ចសមុប្បាទ“ដោយការពិចារណា” ដូចម្តេច?
វិ        បដិច្ចសមុប្បាទមាន២យ៉ាងគឺ បដិច្ចសមុប្បាទដែលជាលោកិយ: និងបដិច្ចសមុប្បាទដែលជាលោកុត្តរ:។ ក្នុងទីនេះ បដិច្ចសមុប្បាទដែលចាប់ផ្តើមពីអវិជ្ជា គឺជាលោកិយបដិច្ចសមុប្បាទ។
បុ        តើបដិច្ចសមុប្បាទដែលជាលោកុត្តរ: ដូចម្តេច ?
បដិច្ចសមុប្បាទ៤
វិ        គឺបដិច្ចសមុប្បាទដែលចាប់ផ្តើមពីអវិជ្ជា។
ការបន្ធូរបន្ថយក្នុងការសមាទានធុតង្គ
បុ        អ្វីដែលមិនមែនជា“ត្រៃចីវរ”?
បដិច្ចសមុប្បាទឧបាយ
... ...
វិធី៤យ៉ាងក្នុងការកំណត់តេជោធាតុ(ធាតុភ្លើង)
វិ        អ្វីដែលហៅថាមហាភូតនោះ ពុំមែនភេទប្រុសឬភេទស្រីទេ។ វាប្រាកដឡើងដោយឤស្រ័យរូបរបស់បុរស និងស្ដ្រី។ ហើយធាតុនេះមិនវែងឬខ្លីទេ តែប្រាកដឡើងដោយឤស្រ័យរូបដែលវែងនិងរូបដែលខ្លី។ ធាតុពុំ មែនជាដើមឈើឬភ្នំទេ ប្រាកដឡើងដោយឤស្រ័យរូបនៃដើមឈើឬភ្នំ។ ដូច្នេះ មហាភូតនេះមិនមែនពិត ទេ ប៉ុន្តែប្រាកដឡើងដូចជាពិត ទើបបានជាហៅថាមហាភូត ដោយប្រការដូច្នេះ។
ការឤស្រ័យនៅរបស់អនាគារិក
[ix] Ibid. 189: សេយ្យថា បិ ឤវុសោ បុរិសោ ឤពាធិកោ ទុក្ខិតោ ពាឡ្ហគិលានោ អទ្ធានមគ្គបដិបន្នោ តស្ស បុរតោ បិស្ស ទូរេ គាមោ បច្ឆតោ បិស្ស ទូរេ គាមោ សោ ន លភេយ្យ សប្បាយានិ ភោជនានិ ន លភេយ្យ សប្បាយានិ ភេសជ្ជានិ ន លភេយ្យ បដិរូបំ ឧបដ្ឋាកំ ន លភេយ្យ គាមន្តនាយកំ តំ ឯនំ អញ្ញតរោ បុរិសោ បស្សេយ្យ អទ្ធានមគ្គបដិបន្នោ សោ តស្មឹ បុរិសេ ការុញ្ញំ យេវ ឧបដ្ឋាបេយ្យ អនុទយំ យេវ ឧបដ្ឋាបេយ្យ អនុកម្បំ យេវ ឧបដ្ឋាបេយ្យ អហោ វតាយំ បុរិសោ លភេយ្យ សប្បាយានិ ភោជនានិ លភេយ្យ សប្បាយានិ ភេសជ្ជានិ លភេយ្យ បដិរូបំ ឧបដ្ឋាកំ លភេយ្យ គាមន្តនាយកំ។ តំ កិស្ស ហេតុ? មាយំ បុរិសោ ឥទ្ធេវ អនយវ្យសនំ ឤបជ្ជតី តិ។ ឯវំ ឯវ ខោ ឤវុសោ វ្យាយំ បុគ្គលោ អបរិសុទ្ធកាយសមាចារោ អបរិសុទ្ធវចីសមាចារោ ន ច លភតិ កាលេន កាលំ ចេតសោ វិវរំ ចេតសោ បសាទំ ឯវរូបេ ឤវុសោ បុគ្គលេ ការុញ្ញំ យេវ ឧបដ្ឋាបេតព្វំ អនុទយា យេវ ឧបដ្ឋាបេតព្វា អនុកម្បា យេវ ឧបដ្ឋា បេតព្វា អនុកម្បា យេវ ឧបដ្ឋា បេតព្វា អហោ វត អយំ ឤយស្មា កាយាទុច្ចរិតំ បហាយ កាយសុចរិតំ ភាវេយ្យ វចីទុច្ចរិតំ បហាយ វចីសុចរិតំ ភាវេយ្យ មនោទុច្ចរិតំ បហាយ មនោសុចរិតំ ភាវេយ្យ។ តំ កិស្ស ហេតុ? មាយំ ឤយស្មា កាយស្ស ភេទា បរម្មរណា អបាយំ ទុគ្គតឹ វិនិបាតំ និរយំ ឧប្បជ្ជតី តិ។ ឯវំ តស្មឹ បុគ្គលេ ឤឃាតោ បដិវិនេតព្វោ។
(b) S. I, 40: តណ្ហាយ ឧឌ្ឌិតោ លោកោ ជរាយ បរិវារិតោ។
១៣. នេសជ្ជិកង្គធុតង្គ
វិ        ភិក្ខុជៀសវាងសេនាសន:ដែលនាំឲ្យកើតសេចក្ដីខ្ផិលច្រអូស កំចាត់ចេញនូវសេចក្ដីសៅហ្មងទាំងឡាយ ដែលកើតចេញពីរាងកាយ និងប្រាសចាកនូវសេចក្ដីភ្លើតភ្លើនដែលនាំឲ្យអវយវ:នៃផស្ស:កើតសេចក្ដីថោក ទាប។ ភិក្ខុបន្ធូរនូវសេចក្ដីងោកងុយដែលគ្របដណ្ដប់  មានសេចក្ដីស្ងប់ជានិច្ច និងសមគួរដល់ការចំរើន សមាធិដ៏លើស។ នេះគឺជាការសមាទានរបស់សប្បុរសទាំងឡាយ។ ការសមាទាននេះមិនមានចំណុច ដែល គួរឲ្យសង្ស័យឡើយ។
និយាមមហាភូតរូប ៤
បុ        តើឤបោធាតុដូចម្តេច?
គាថាជាបទពាក្យ៧[8]
រក្សាព្រះធម៌ទុកឲ្យសង្ឃ                បន្តធម៌ត្រង់ឲ្យសព្វសត្វ។
បកិណ្ណកកថា
[xxxvi] Cp. Vis, Mag: 434: ទិព្វចក្ខុញាណំ បរិត្តបច្ចុប្បន្នអជ្ឈត្តពហិទ្ធារម្មណវសេន ចតូសុ ឤរម្មណេសុ បវត្តតិ។ អជ្ឈត្តពហិទ្ធាឤរម្មណ៍ នេះ ពុំមាននៅក្នុងវិសុទ្ធិមគ្គទេ។
បីតិ និងសុខ:
បុ        បីតិមានចំនួនប៉ុន្មានប្រភេទ?
បកិណ្ណកកថា
“សោ ខោ អហំ អនុរុទ្ធា...បេ... សោហំ តថា ករិស្សាមិ យថា មេ បុន ន វិចិកិច្ឆា ឧប្បជ្ជិស្សតិ ន អមនសិការោ ន ថិនមិទ្ធំ ន ឆម្ភិតត្តំ ន ឧប្បិលំ ន ទុដ្ឋុល្លន្តិ។
ធាតុ៤
វិ        បឋវីធាតុ ត្រូវតោងជាប់ទុកជាមួយគ្នាដោយឤបោធាតុត្រូវបំពេញឲ្យបរិបូណ៌ដោយតេជោធាតុត្រូវទ្រទ្រង់ ដោយវាយោធាតុ។ ដូច្នេះធាតុទាំង៣នេះចូលរួមគ្នាយ៉ាងនេះឯង។ ឤបោធាតុឤស្រ័យនៅក្នុងបឋវីធាតុ ត្រូវ បំពេញឲ្យបរិបូណ៌ដោយតេជោធាតុ ត្រូវទ្រទ្រង់ដោយវាយោធាតុ។ ធាតុ៣ត្រូវជាប់ជាមួយគ្នាយ៉ាង នេះឯង។ តេជោធាតុឤស្រ័យនៅក្នុងបឋវីធាតុ ត្រូវតោងជាប់ជាមួយគ្នាដោយឤបោធាតុ ត្រូវទ្រទ្រង់ ដោយវាយោធាតុ។ ធាតុទាំង៣ត្រូវបំពេញឲ្យបរិបូណ៌ជាមួយគ្នាយ៉ាងនេះឯង។ វាយោធាតុឤស្រ័យនៅ ក្នុងបឋវីធាតុ ត្រូវជាប់ជាមួយគ្នា ដោយឤបោធាតុ ត្រូវបំពេញឲ្យបរិបូណ៌ឡើងដោយតេជោធាតុ។ ធាតុ ទាំង៣ត្រូវទ្រទ្រង់យ៉ាងនេះឯង។ ធាតុទាំង ៣នោះឤស្រ័យបឋវីធាតុ នៅជាប់គ្នាបានដោយឤបោធាតុ។ ធាតុទាំង៣នោះមិនខ្ចាត់ខ្ចាយពីគ្នាទេ។ដោយការបំពេញឲ្យបរិបូណ៌របស់តេជោធាតុ[xlix] ធាតុទាំង៣ពុំមាន ក្លិនទេ។ ទ្រទ្រង់ដោយវាយោធាតុ ធាតុទាំង៣ក៏រំកិលទៅបាន ហើយឤស្រ័យនៅជាមួយគ្នា មិនខ្ចាត់ខ្ចាយ ពីគ្នាទេ។ ធាតុទាំង៤ពឹង ឤស្រ័យគ្នាទៅវិញទៅមកហើយ មិនបែកខ្ចាត់ខ្ចាយពីគ្នាយ៉ាងនេះឯង។ យោគី នោះកំណត់ធាតុទាំងឡាយ ដោយការពុំបែកចេញពីគ្នាយ៉ាងនេះឯង។
ការឤស្រ័យនៅរបស់អនាគារិក
វិ        ឤហារទាំងឡាយដែលបុគ្គលលេបនេះ ចូលទៅកាន់ក្រពះឤហារ លាយឡំនឹងវត្ថុដែលមិនស្អាត ហើយក៏ ស្ថិតនៅក្នុងក្រពះនោះ។ បន្ទាប់មក ឤហារទាំងនោះក៏ទៅកាន់ពោះវៀនធំ ត្រូវក្រុមដង្កូវរាប់រយប្រភេទ ចោះស៊ី។ កាលបើត្រូវកំដៅដុត ឤហារទាំងនោះក៏រលាយក្លាយទៅជាវត្ថុដែលគួរឲ្យស្អប់ខ្ពើមជាទីបំផុត ដូចគ្នា នឹងកំអួតរបស់បុគ្គលដែលបោះចោលក្នុងភាជន:ដែលមិនស្អាត ដូច្នោះដែរ។ យោគីចំរើនឤហារេ បដិកូល សញ្ញាដោយ“ភាជន:” យ៉ាងនេះឯង។
ឧបាទាយរូប
បុ        តើសោតបសាទដូចម្តេច?
បកិណ្ណកកថា
[xxxviii] D, III, 75-6: អសីតិវស្សសហស្សាយុកេសុ ភិក្ខវេ មនុស្សេសុ មេត្តេយ្យោ នាម ភគវា លោកេ ឧបជ្ជិស្សតិ អរហំ សម្មាសម្ពុទ្ធោ វិជ្ជាចរណសម្បន្នោ…… សោ អនេកសហស្សំ ភិក្ខុសង្ឃំ បរិហរិស្សតិ សេយ្យថា បិ ហំ ឯតរហិ អនេកសតំ ភិក្ខុសង្ឃំ បរិហរាមិ។
ឧបាទាយរូប
បុ        តើឧបាទាយរូប ដោយការឯកភាពគ្នា ដូចម្តេច?
បារមី១០
ព្រះពោធិសត្វនិងព្រះមហាសត្វទាំងឡាយ លោកផ្សាយមេត្ដាចំពោះសព្វសត្វទាំងអស់។ ដើម្បីជា ប្រយោជន៍ដល់សព្វសត្វ ព្រះអង្គមិនដែលក្បត់ពាក្យសន្យាទេ តែរក្សាពាក្យសន្យានោះទុករហូតមួយជីវិត។ ព្រះ ពោធិសត្វនិងព្រះមហាសត្វទាំងនោះ បំពេញបារមីនៃការតាំងចិត្ដ(អធិដ្ឋានបារមី) យ៉ាងនេះ។
ព្រះពោធិសត្វនិងព្រះមហាសត្វទាំងឡាយ លោកផ្សាយមេត្ដាចំពោះសព្វសត្វទាំងអស់។ ដើម្បីជា ប្រយោជន៍ដល់សព្វសត្វ ព្រះអង្គទុកខ្លួនឯងដូចគ្នាជាមួយនឹងសព្វសត្វទាំងអស់ ហើយបំពេញនូវបារមីនៃការ មានមេត្ដា(មេត្ដាបារមី) យ៉ាងនេះ។
សរុបចតុក្ក: ន័យទី៥
[xi] D.I. 63-70. 10: សេក្ខា អសេក្ខា អកុប្បំ
ឤហារេបដិកូលសញ្ញា
អ្វីជាវិធីបដិបត្ដិ? យោគីដែលទើបបដិបត្តិថ្មី គប្បីចូលទៅកាន់ទីស្ងាត់ អង្តុយចុះ មានចិត្ដតាំងមាំ និងពុំ មាន អ្វីមករុកកួន ពិចារណានូវសភាពដែលគួរឲ្យខ្ពើមរអើមរបស់វត្ថុដែលស្ថិតនៅក្នុងុរូបនៃឤហារសំរាប់ទំពារ លិទ្ធ ផឹក ឬបរិភោគចូលទៅ ដូចនេះថា៖ “វត្ថុនោះជាឤហារដែលគេចំអិនយ៉ាងល្អ មានរសជាតិរាប់រយជំពូក ជា ឤហារ ដែលមានរសជាតិឆ្ងាញ់របស់មនុស្សទូទៅ មានពណ៌និងក្លិនល្អ សមគួរសំរាប់បុគ្គលដ៏ខ្ពង់ខ្ពស់ទាំងឡាយ។ តែបន្ទាប់ ពីឤហារទាំងនេះចូលទៅកាន់រាងកាយហើយ វាក៏ប្រែក្លាយទៅជាមិនបរិសុទ្ធ ជាគ្រឿងបដិកូល ស្អុយ រលួយ និងគួរ ឲ្យខ្ពើមរអើម”។
ការឤស្រ័យនៅរបស់អនាគារិក
អលត្ថំ យទិទំ សាធុ នាលត្ថំ កុសលាមីតិ                            ឧភយេនេវ សោ តាទិ រុក្ខំ វ ឧបនិវត្តតិ។
បុគ្គល ១៤ប្រភេទ
៤-         សទ្ធាចរិតបុគ្គល
សរុបចតុក្ក: ន័យទី៥
[xv] គោចរ: និង អគោចរ:Cp. Vbh.247: ឥធេកច្ចោ វេសិយាគោចរ: វា ហោតិ វិធវាគោចរោ វា ថុល្លកុមារិគោចារោ វា បណ្ឌកគោចរោ វា ភិក្ខុនិគោចរោ វា បានាគារគោចរោ វា សំសត្ថោ វិហរតិ រាជូហិ រាជមហាមត្ដេហិ តិត្ថិយេហិ តិត្ថិយសាវកេហិ អននុលោមិកេន គិហិសំសគ្គេន យានិ វា បន តានិ កុលានិ អស្សទ្ធានិ អប្បសន្នានិ អនោបានភូតានិ អក្កោសកបរិភាសកានិ អនត្ថកាមានិ អហិតកាមានិ អផាសុកាមានិ អយោគក្ខេមកាមានិ ភិក្ខូនំ ភិក្ខុនីនំ ឧបាសកានំ ឧបាសិកានំ តថារូបានិ កុលានិ សេវតិ ភជតិ បយិរុបាសាតិៈ អយំ វុច្ចតិ អគោចរោ។
ឈានដែលមានចំណែកនៃការអន់ថយ ការរឹងមាំ គុណវិសេស និងការដឹងច្បាស់
[xlii]  តេបិដក ១៤២; យថា បលិកោ តុណ្ហិកោ សជ្ឈាយំ ករោតិ ឯវំ វិតក្កោ យថា តំ យេវ អនុបស្សតិ ឯវំ វិចារោ។ យថា អបរិញ្ញា ឯវំ វិតក្កោ យថា បរិញ្ញា ឯវំ វិចារោ។ និរុត្ដិបដិសម្ភិទាយំ ច បដិភាណបដិសម្ភិទាយញ្ច វិតក្កោ ធម្មបដិសម្ភិទាយំ ច អត្ថបដិសម្ភិទាយញ្ច វិចារោ។ (ស្រាវជ្រាវរកឃើញដោយ សាស្ត្រាចារ្យ Bapat ក្នុង Petaka, 142)
សេចក្ដីឧបមាទៅនឹងស្រះទឹក
១២-បុគ្គលគប្បីពិនិត្យពិច័យយ៉ាងនេះថា៖ “ក្នុងន័យដែលពិតមែនទែននោះ គេមិនឤចនិយាយបាន ថា៖ “បុរសនេះបណ្ដាលឲ្យសេចក្ដីទុក្ខកើតឡើង” ឬ “បុរសនេះមានសេចក្ដីទុក្ខ” ទេ។ កាយនេះជាផលនៃហេតុ
ឤហារេបដិកូលសញ្ញា
យោគីចំរើននូវឤហារេបដិកូលសញ្ញាដោយវិធី៥យ៉ាងគឺ ដោយការស្វែងរក ដោយការបរិភោគ ដោយ ភាជន:សំរាប់ដាក់ ដោយការជ្រាបលេច និងដោយការជាគំនរ[lvii]។
គុណសម្បត្ដិរបស់កល្យាណមិត្ដ
បុ-        គុណសម្បត្ដិ៧ប្រការនោះ មានអ្វីខ្លះ ?
ឤហារេបដិកូលសញ្ញា
បុ        យោគីគប្បីចំរើនឤហារេបដិកូលសញ្ញា “ដោយការស្វែងរក” យ៉ាងដូចម្ដេច?
បកិណ្ណកកថា
[45] Nymphaea esculenta(ព្រលិតស) ឤចទទួលទានបាន
ឤយតនឧបាយ
បុ        តើឤយតន:១២ “ដោយបច្ច័យ” ដូចម្តេច?
ឧបេក្ខាភាវនា
វិ        ជាដំបូងយោគីនោះគប្បីចូលទៅក្នុងតតិយជ្ឈានដោយការចំរើនមេត្ដា ដោយការចំរើនករុណា និងដោយ ការចំរើនមុទិតា។ កាលបើបានដល់តតិយជ្ឈាននិងបានទទួលនូវភាពជំនាញក្នុងតតិយជ្ឈាននោះហើយ យោគីនោះ ក៏សម្លឹងឃើញថា ការបំពេញមេត្ដា ករុណា និងមុទិតា គឺជាការសាកល្បងដ៏លំបាក។ សេចក្ដី ចូលចិត្ដ និងសេចក្ដីមិនចូលចិត្ដនៅតែក្បែរៗ។ មេត្ដា ករុណា និងមុទិតានេះ ជាប់ជំពាក់ដោយការអែប អបបញ្ជោរ, ការរំភើប, និងការរីករាយសប្បាយ។ ប្រយោជន៍របស់ឧបេក្ខាស្ថិតនៅលើការយកឈ្នះលើ ការសាកល្បងដ៏លំបាកទាំងនេះ។ យោគីនោះកាលបើសម្លឹងឃើញការសាកល្បងដ៏លំបាករបស់មេត្ដា ករុណា និងមុទិតា និងប្រយោជន៍របស់ឧបេក្ខាហើយ ក៏ចំរើនឧបេក្ខាទៅកាន់បុគ្គលដែលជាអព្យាក្រឹត្យ[xxvii] ហើយក៏ធ្វើចិត្ដឲ្យស្ងប់។ ដោយការបានចំរើនដ៏ច្រើនដង យោគីក៏ធ្វើឲ្យចិត្ដរបស់ខ្លួនមានសភាពទន់ភ្លន់ និងឤចមានសមត្ថ ភាពទទួលនូវឤរម្មណ៍បាន។ បន្ទាប់មកក៏ចំរើនឧបេក្ខាទៅកាន់ជនជាសត្រូវ និង ជាមិត្ដតាមលំដាប់។ សំរាប់សេចក្ដីពណ៌នាលំអិតដែលនៅសល់ពីនេះ បានសំដែងទុកដោយពិស្ដារ ហើយក្នុងវគ្គខាង ដើម។ យោគីនោះផ្សាយឧបេក្ខាចិត្ដទៅក្នុងទិសទាំង៤ យ៉ាងនេះឯង។ យោគីនោះ កាលបើបដិបត្ដិយ៉ាងដូច្នេះ ក៏បានដល់នូវចតុត្ថជ្ឈាន ដោយឤស្រ័យឧបេក្ខា។ យោគីនោះបានដល់ អប្បនាឈានដោយវិធី៣យ៉ាងនេះគឺ ដោយការយល់ច្បាស់ពីសព្វសត្វទាំងឡាយ; ដោយការយល់ ច្បាស់ពីព្រំដែននៃភូមិស្រុកទាំងអស់(គាម ក្ខេត្ដ) និងដោយការយល់ច្បាស់ពីទិសទាំងពួង។
សេចក្ដីឧបមាទៅនឹងស្រះទឹក
បុគ្គលនោះមិនមែនក្ដៅក្រហាយព្រោះដោយសារតែជនដទៃឬព្រោះតែឤត្មាខ្លួនទេ
ការឤស្រ័យនៅរបស់អនាគារិក
[lvi] Cp. Th. 580: រសេសុ អនុគិទ្ធស្ស ឈានេ ន រមតី មនោ។
បកិណ្ណកកថា
វិ        យោគីនោះព្រោះបំពេញឧបេក្ខា ក៏រួចផុតពីឧបាទាន។ តើរួចផុតយ៉ាងដូចម្ដេចទៅ? បើបុគ្គលមិនបំពេញ ឧបេក្ខាទេ បុគ្គលនោះក៏នឹងប្រកាន់ខ្ជាប់នូវវត្ថុទាំងឡាយ និងគិតដូច្នេះថា៖ “សត្វនេះបានទទួលសុខ ឬ សត្វ នេះបានទទួលទុក្ខ” ឬបើមិនដូច្នោះទេ បុគ្គលនោះក៏ឤស្រ័យតែនឹងបីតិឬសុខ:។ បន្ទាប់ពីនោះមក បុគ្គល នោះក៏គេចចេញពីឧបាទានទាំងពួង គេចចេញពីវិញ្ញាណញ្ចាយតនឈាន[xxxvi] ហើយក៏រីករាយ។ យោគីនោះ បានដល់អប្បនាឈានដោយមិនលំបាក។ ចិត្ដរបស់យោគីពុំមានការប្រកាន់ខ្ជាប់ចំពោះ ឤរម្មណ៍នានាទេ។ ព្រោះហេតុអ្វីទៅ? ព្រោះថានៅក្នុងឤកិញ្ចញ្ញាយតន: យោគីនោះពុំឤចប្រកាន់ ខ្ជាប់ទៅនឹងវិញ្ញាណ ឬភាពគ្មានព្រំដែនទេ។ ព្រោះហេតុនេះ ទើបក្នុងឤកិញ្ចញ្ញាយតន:នេះ ឧបេក្ខា ជាទី១[xxxvii]។
កិច្ចរបស់អ្នកដែលទើបនឹងចាប់ផ្ដើមសិក្សា
ជាអ្នកទទួលបាននូវសក្ការ:ពីទេវតា និងមនុស្សទាំងឡាយ
ដែលកិត្ដិគុណរបស់អ្នកទាំងនោះធ្វើឲ្យសទ្ធាដែលមានដល់លោករឹតតែកើនឡើង
បុគ្គល ១៤ប្រភេទ
៣-        មោហចរិតបុគ្គល
កិច្ចរបស់អ្នកដែលទើបនឹងចាប់ផ្ដើមសិក្សា
ជាពហុសូត្រ ដែលឤចរក្សាបាននូវព្រះធម៌
ទិព្វចក្ខុ
វិ        បុគ្គលដែលចម្រើនទិព្វចក្ខុ គឺបុគ្គលដែលចូលកាន់ចតុត្ថជ្ឈានដោយឤស្រ័យឤលោកកសិណជាឤរម្មណ៍ ទាំង ជាអ្នកបាននូវវសីក្នុងឈាននោះផង និងជាបុគ្គលដែលមានចក្ខុប្រសាទពីធម្មជាតិ។
សេចក្ដីឧបមាទៅនឹងសត្វបក្សីជាដើម
វិចារ: ប្រៀបដូចបុគ្គលដែលកំពុងតែទន្ទេញព្រះសូត្រក្នុងចិត្តបណ្ដើរ ហើយឤចយល់អំពីន័យព្រះ សូត្រនោះបានក្នុងពេលជាមួយគ្នានោះដែរ។ វិតក្ក: ប្រៀបដូចបុគ្គលអ្នកសម្លឹងឃើញវត្ថុដែលគេចង់ឃើញ ហើយ បន្ទាប់ពីការឃើញហើយក៏យល់ពីវត្ថុនោះយ៉ាងច្បាស់។ ភាពជំនាញក្នុងនិរុត្ដិវិទ្យា[xxxix] និងវិចារវិទ្យា[xl]  ជាវិតក្ក:។ ភាព ជំនាញក្នុងទ្រឹស្ដី[xli] និងការអនុវត្ដន៍ ជាវិចារ:[xlii] ។ ការឃើញតាមគុណតម្លៃនៃភាពទីទៃពីគ្នារបស់វត្ថុ ជាវិតក្ក: ឯការ យល់នូវភាពទីទៃពីគ្នារបស់វត្ថុ ជាវិចារ:។ ទាំងអស់នេះជាការខុសប្លែកគ្នារវាង វិតក្ក: នឹង វិចារ:។
បដិច្ចសមុប្បាទឧបាយ
[60] Cp. Ibid, 128
បារមី១០
ព្រះពោធិសត្វនិងព្រះមហាសត្វទាំងឡាយ លោកផ្សាយមេត្ដាចំពោះសព្វសត្វទាំងអស់។ ព្រោះដើម្បីជា
វិធី៤យ៉ាងក្នុងការកំណត់តេជោធាតុ(ធាតុភ្លើង)
អ្វីជាអត្ថន័យរបស់ពាក្យ “ជាពាក្យសំរាប់ហៅយក្សនិងវត្ថុដទៃទៀត”? មានសេចក្តីឧបមាដូចជាយក្ស ដែលមានបំណងចូលទៅក្នុងខ្លួនមនុស្ស ហើយសណ្ឋិតនៅក្នុងមនុស្សនោះដែរ។ ព្រោះការសណ្ឋិតនៅរបស់យក្ស នោះ រាងកាយមនុស្សនោះរមែងសម្តែងចេញមកឲ្យឃើញនូវលក្ខណ:៤យ៉ាងគឺ: ភាពរឹង, (ការកើនឡើងហួសនៃ) ទឹក, កំដៅ, និងភាពស្រាល(ងាយស្រួល)នៃចលនា។ ក្នុងទំនងដូចគ្នានេះដែរ ធាតុទាំង៤ដែលសហាគមគ្នាជា មួយនឹងរាងកាយ បានធ្វើឲ្យគុណលក្ខណ:ទាំង៤បរិបូណ៌ឡើង។ ព្រោះតែការចូលរួមគ្នារបស់ធាតុដី ទើបមានភាព រឹងកើតឡើង។ ព្រោះតែការចូលរួមគ្នារបស់ធាតុទឹក ទើបសន្ទនីយភាព(ភាពរអិល)កើតឡើង។ ព្រោះតែការចូល រួមគ្នារបស់ធាតុភ្លើង ទើបកំដៅកើតឡើង។ ព្រោះតែការចូលរួមគ្នារបស់ធាតុខ្យល់ ទើបភាពស្រាល(ងាយស្រួល) នៃចលនាកើតឡើង។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបមហាភូតនេះគប្បីដឹងថាជា“ពាក្យសំរាប់ហៅយក្សនិងវត្ថុដទៃទៀត” ។
ធាតុ៤
បុ        អ្វីជាអត្ថន័យរបស់បឋវីធាតុ ឤបោធាតុ តេជោធាតុ និងវាយោធាតុ?
វិ        ភាពលាតសន្ធឹងនិងមហិមាភាព ហៅថាជាអត្ថន័យរបស់បឋវីធាតុ(ដី)។ ភាពជារបស់ឤចផឹកបាន និង ភាព ដែលឤចទុកដាក់ថែរក្សាបាន ជាអត្ថន័យរបស់ឤបោធាតុ។ ការជះពន្លឺឡើង ជាអត្ថន័យរបស់ តេជោធាតុ។ ការកំរើកចលនាទៅមុខទៅក្រោយ ជាអត្ថន័យរបស់វាយោធាតុ។
អ្វីជាអត្ថន័យរបស់ធាតុ? ធាតុមានន័យថាការស្ថិតនៅក្នុងរូបរបស់ខ្លួន និងបន្ទាប់មកទៀត សារ:របស់ ដីគឺធាតុដី។ សារ:របស់ទឹកគឺធាតុទឹក។ សារ:របស់ភ្លើងគឺធាតុភ្លើង។ សារ:របស់ខ្យល់គឺធាតុខ្យល់។
ការឤស្រ័យនៅរបស់អនាគារិក
[xxv] Pts. I, 128-9: មហាពន្ធនពន្ធោ លោកសន្និវាសោ..... មោហពន្ធនេន..... កិលេសពន្ធនេន..... តស្សនត្ថញ្ញោ កោចិ ពន្ធំ មោចេតា អញ្ញត្រ មយាតិ; .....តីហិ ទុច្ចរិតេហិ វិប្បដិបន្នោ លោកសន្និវាសោ តិ បស្សន្តានំ..........
១៣. នេសជ្ជិកង្គធុតង្គ
បុ        អ្វីគឺការសមាទាន? តើយោគីដាច់សមាទានដូចម្ដេច?
និយាមមហាភូតរូប ៤
វិ        គឺសភាវ:ដែលមានធម្មជាតិជាកម្តៅ និងធម្មជាតិធ្វើឲ្យរូបធាតុពេញបរិបូណ៌ ហៅថាតេជោធាតុ។
បីតិ និងសុខ:
វិ        បីតិមាន៦ប្រភេទគឺ បីតិកើតពីរាគ:១[xliii] ; បីតិកើតពីសទ្ធា១; បីតិកើតពីការមិនមានទុព្វចភាព១; បីតិកើតពី វិវេក១; បីតិកើតពីសមាធិ១; និងបីតិកើតពីពោជ្ឈង្គ១[xliv] ។
ការឤស្រ័យនៅរបស់អនាគារិក
បុ        យោគីគប្បីពិចារណាឤហារេបដិកូលសញ្ញាដោយ“ការជ្រាបលេច” យ៉ាងដូចម្ដេច?
បីតិ និងសុខ:
បុ        បីតិកើតពីរាគ: ដូចម្តេច?
ការឤស្រ័យនៅរបស់អនាគារិក
វិ        ឤហារទាំងនេះត្រូវរំលាយដោយកម្ដៅ ហើយលាយឡំនឹងរបស់ដែលមិនស្អាតទាំងថ្មីទាំងចាស់។ ឤហារ ទាំងនេះហូរទៅពាសពេញរាងកាយដូចជាសុរាដែលផ្អាប់ទុក ហើយលេចជ្រាបចេញពីឆ្នាំងធ្លុះឥចឹងដែរ គឺ ជ្រាបទៅតាមសរសៃឈាម ស្បែក ផ្ទៃមុខ គ្រាប់ភ្នែក ជ្រាបតាមរន្ធទាំង៩ និងរណ្តៅរោមទាំង ៩៩,០០០ រណ្តៅ។ ឤហារទាំងអស់នោះចែកចេញជា៥ចំណែកគឺ មួយចំណែកត្រូវពួកក្រុមដង្កូវចោះស៊ី មួយ ចំណែកទៀតត្រូវប្ដូរទៅជាកម្ដៅ មួយចំណែកទៀតចិញ្ចម្ចឹរាងកាយ មួយចំណែកទៀតក្លាយជាទឹកមូត្រ ហើយមួយចំណែកទៀតរួមចូលគ្នាជាមួយរាងកាយ។ យោគីចំរើនឤហារេបដិកូលសញ្ញា ដោយ“ការជ្រាប លេច” យ៉ាងនេះឯង។
បីតិ និងសុខ:
វិ        គឺសេចក្ដីរីករាយនឹងកាម និងសេចក្ដីរីករាយដែលប្រកបដោយកិលេសហៅថា បីតិកើតពីរាគ:។
បដិច្ចសមុប្បាទឧបាយ
ម៉្យាងទៀត បដិច្ចសមុប្បាទ៤ដែលបានសម្តែងទុកមានដូចតទៅនេះគឺ កិលេសកម្មជាហេតុ ពូជជា ហេតុ កម្មជាហេតុ សាមញ្ញកម្មជាហេតុ។
បីតិ និងសុខ:
បុ        បីតិកើតពីសទ្ធា ដូចម្តេច?
ឈានដែលមានចំណែកនៃការអន់ថយ ការរឹងមាំ គុណវិសេស និងការដឹងច្បាស់
[xxxv] Non-indifference
បកិណ្ណកកថា
(b) Th. 1134: ន ជាតុ ភស្ដំ ទុភតោ មុក្ខំ ឆុបេ; ធិរត្ថុ បូរំ នវសោតសន្ទនិ។.
(c) Th. 394: ឤតុរំ អសុចឹ បូតឹ បស្ស កុល្ល សមុស្សយំ។
បដិច្ចសមុប្បាទឧបាយ
[47] S. III, 108-9: ទ្វិធាបថោ តិ ខោ តិស្ស វិចិកិច្ឆាយេតំ អធិវចនំ។ វាមមគ្គោ តិ ខោ តិស្ស អដ្ឋង្គិកស្សេតំ មិច្ឆាមគ្គស្ស អធិវចនំ សេយ្យថីទំ មិច្ឆាទិដ្ឋិយា.........មិច្ឆាសមាធិស្ស។ ទក្ខិណមគ្គោ តិ ខោ តិស្ស អរិយស្សេតំ អដ្ឋង្គិកស្ស មគ្គស្ស អធិវចនំ សេយ្យថីទំ សម្មាទិដ្ឋិយា... សម្មាសមាធិស្ស។
ទុក្ខនិរោធគាមិនីបដិបទាអរិយសច្ច:
អរិយសច្ច:ទាំងអស់នោះមាន៤ជំពូកគឺ: ឤហារ៤ជំពូកជាទុក្ខ:[28]។ វិបល្លាសវត្ថុ៤[29] ជាសមុទយ:។ ការ លះនូវវិបល្លាសជានិរោធ:។ សតិបដ្ឋាន៤ជាមគ្គ:។
អរិយសច្ច:ទាំងនោះមាន៥ជំពូកគឺ: គតិទាំង៥[30] ជាទុក្ខ:។ នីវរណ:៥[31]ជាសមុទយ:។ ការកំចាត់បាននូវ នីវរណ:ទាំងឡាយជានិរោធ:។ ឥន្ទ្រីយ៍៥ជាមគ្គ:[32] ។
អរិយសច្ច:នោះមាន៦ជំពូកគឺ: ផស្ស:៦ជាទុក្ខ[33]។ ក្រុមតណ្ហា៦[34]ជាសមុទយ:។ ការកំចាត់ក្រុមតណ្ហា នោះបានជានិរោធ:។ និស្សរណីយធាតុទាំង៦[35]  ជាមគ្គ:។
សេចក្ដីឧបមាទៅនឹងសត្វបក្សីជាដើម
វិវេក
សរុបចតុក្ក: ន័យទី៥
[xii] កាយិកអនាចារ: Cp vbh 246: ឥធ ឯកច្ចោ វេឡុទានេន វា បត្ដទានេន វា បុប្ជទានេន វា ផលទានេន វា សិនានទានេន វា ទន្ដកដ្ឋទានេន វា ចាដុកម្យតាយ វា មុគ្គសូមិច្ឆា បតាយ វា បារិភដ្ឋតាយ វា ជង្ឃបេសនិកេន វា អញ្ញតរញ្ញតរេន ពុទ្ធបដិកុដ្ឋេន មិច្ឆា ឤជីវេន ជីវិតំ កប្បេតិ: អយំ វុច្ចតិ អនាចារោ។
ការបន្ធូរបន្ថយក្នុងការសមាទានធុតង្គ
វិ        ការឆាន់នូវឤហារដែលថ្វាយដល់សង្ឃ(សង្ឃភត្ត) ឤហារជាប្រចាំ(និច្ចភត្ត) ឤហារដែលមានស្លាក (សលាកភត្ត) ឤហារដែលប្រគេនតាមបក្ខគណនា(បក្ខិកភត្ត) ឤហារដែលប្រគេនក្នុងថ្ងៃឧបោសថ (ឧបោសថភត្ត) ឤហារដែលថ្វាយជាគណ:(គណភត្ត) និងឤហារដែលថ្វាយដើម្បីជាកិត្តិយសដល់វត្ត (វិហារភត្ត) ដើម្បីជាការសមគួរ ភិក្ខុនោះនឹងមិនដាច់ចាក “ការសមាទានបិណ្ឌបាតិកង្គធុតង្គ”ទេ។ បើសិន ជាលោកឃើញនូវទោស ក៏គួរបដិសេធឤហារដែលមានលក្ខណ:យ៉ាងនេះចុះ។
បកិណ្ណកកថា
[49] Cp. S, I, 206:        បឋមំ កលលំ ហោតិ កលលា ហោតិ អព្វុទំ
បារមី១០
ព្រះពោធិសត្វនិងព្រះមហាសត្វទាំងឡាយ លោកផ្សាយមេត្ដាចំពោះសព្វសត្វទាំងអស់។ ដើម្បីជា ប្រយោជន៍ដល់សព្វសត្វ ព្រះអង្គរាប់ឤនចំពោះជនដែលជាមិត្ដ ជនដែលមិនមែនជាមិត្ដជាសត្រូវ និងជនដែល ជាសត្រូវស្មើៗគ្នា ដោយពុំមានសេចក្ដីក្រោធនិងការប្រកាន់ខ្ជាប់ឡើយ។ ព្រះពោធិសត្វនិងព្រះមហាសត្វទាំងនោះ បំពេញបារមីនៃការមានចិត្ដស្មើ(ឧបេក្ខាបារមី) យ៉ាងនេះ។                                               ព្រះពោធិសត្វនិងព្រះមហាសត្វទាំងឡាយ ផ្សាយនូវមេត្ដានិងបំពេញបារមីទាំង១០ប្រការដោយវិធីទាំង ឡាយនេះ។
ទុក្ខនិរោធគាមិនីបដិបទាអរិយសច្ច:
អរិយសច្ច:នោះមាន៩ជំពូកគឺ: សត្តវាស៩[42]ជាទុក្ខ:។ ឫសកែវរបស់តណ្ហាទាំង៩[43]ជាសមុទយ:។ ការ កំចាត់ឫសកែវរបស់តណ្ហានេះ បានចាត់ជានិរោធ:។ ធម៌ទាំងឡាយ ដែលមានយោនិសោមនសិការជាមូល៩ ប្រការ[44] ជាមគ្គ:។
មុទិតាភាវនា
បុ        អ្វីជាការបានសំរេច និងការមិនបានសំរេចរបស់មុទិតា?
ឧបេក្ខាភាវនា
វិ        យោគីនោះពិចារណាដូចនេះថា៖ “ក្នុងមេត្ដា ករុណា និងមុទិតា បុគ្គលរមែងរីករាយនឹងសត្វទាំងឡាយ នោះហួសពេក”ហើយបើដកនូវការរីករាយចេញហើយ ក៏នឹងធ្វើឧបេក្ខាឲ្យកើតឡើង។ប្រៀបដូចជាបុរស ដែល លោតកញ្ឆោងដោយសេចក្ដីត្រេកអរព្រោះបានជួបមិត្ដភក្ដិដែលបែកគ្នាយូរមកហើយ តែបន្ដិចមក ឤការ: បែបនោះក៏ស្ងប់ចុះបន្ទាប់ពីបាននៅជាមួយមិត្ដនោះមួយរយ:មកយ៉ាងណា យោគីដែលបានរស់ នៅជាមួយ មេត្ដា ករុណា និងមុទិតាអស់មួយរយ:ពេលយូរ ក៏បានដល់នូវឧបេក្ខាយ៉ាងនោះដែរ។ មួយ វិញទៀត មានបុរសម្នាក់បាននិយាយអំពីសត្វទាំងឡាយថា៖ “សត្វទាំងឡាយពិចារណាដូចនេះថា អ្វីជា ការបាន សំរេច និងការមិនបានសំរេចរបស់ឧបេក្ខា? កាលបើឧបេក្ខាបានបំពេញហើយ បុគ្គលរមែង បំផ្លាញបាននូវ សេចក្ដីមិនចូលចិត្ដនិងសេចក្ដីចូលចិត្ដ និងមិនធ្វើឲ្យអវិជ្ជាកើតឡើងទេ។ ការមិនបាន សំរេចរបស់ឧបេក្ខា កើតឡើងព្រោះហេតុ២យ៉ាងគឺ ព្រោះការថ្នាក់ថ្នាំងចិត្ដដែលកើតឡើងក្នុងខ្លួនឯង និងព្រោះការកើតឡើងនូវ ការមិនដឹង[xxviii] ។
ឤយតនឧបាយ
វិ        ព្រោះឤស្រ័យភ្នែក រូបារម្មណ៍ ពន្លឺ និងមនសិការ ចក្ខុវិញ្ញាណក៏កើតឡើង។ ក្នុងទីនេះ ចក្ខុមានការទាក់ ទងទៅនឹងការកើតឡើងរបស់ចក្ខុវិញ្ញាណ៤ប្រការគឺ បុរេជាតបច្ច័យ និស្សយបច្ច័យ ឥន្ទ្រីយបច្ច័យ និង អត្ថិបច្ច័យ។ រូបារម្មណ៍មានទាក់ទងជាមួយនឹងចក្ខុវិញ្ញាណដោយប្រការ៣គឺ បច្ឆាជាតបច្ច័យ ឤរម្មណ៍ បច្ច័យ និងអត្ថិបច្ច័យ។ ពន្លឺមានការទាក់ទង៣ប្រការ គឺបុរេជាតបច្ច័យ និស្សយបច្ច័យ និងអត្ថិបច្ច័យ។ មនសិការមានការទាក់ទង២ប្រការ គឺអនន្តរបច្ច័យ និងនត្ថិបច្ច័យ។
ឧបេក្ខាភាវនា
បុ        កាលបើយោគីនោះបដិបត្ដិឧបេក្ខា តើគប្បីពិចារណាសត្វទាំងឡាយយ៉ាងដូចម្ដេច?
សេចក្ដីឧបមាទៅនឹងស្រះទឹក
តែពីព្រោះចិត្ដរបស់បុគ្គលនោះមានតណ្ហា
ការឤស្រ័យនៅរបស់អនាគារិក
[lvii]  បរិយេសនតោ, បរិភោគតោ, និធានតោ និស្សន្ទតោ ផលតោ?
ការបន្ធូរបន្ថយក្នុងការសមាទានធុតង្គ
វិ        គឺអតិរេកចីវរដែលភិក្ខុទុកយូរជាង១០ថ្ងៃ ចីវរកឋិន និងអតិរេកចីវរទាំងឡាយដែលប្រើធ្វើជាសំពត់គ្រប គ្រែ(បច្ចត្ថរណ:) សំពត់ជូតខ្លួន(គណ្ឌុបដិច្ឆាទិ) សំពត់ជូតមាត់(មុខបុញ្ចន:) សំពត់ងូតទឹកភ្លៀង(វស្សិក សាដិក:) មិនគួរទុកឡើយ បើសិនជារបស់ទាំងនោះជារបស់ប្រគេនដែលមិនមានស្នាមអុជៗ។ បើសិនជា ភិក្ខុប្រើចីវរទាំងនេះដើម្បីជាការសមគួរ ភិក្ខុនោះនឹងមិនដាច់ចាក “ការសមាទានសំពត់បង្សុកូល”ទេ។
បដិច្ចសមុប្បាទឧបាយ
(b) Mhv. Xv, 43           ពីជម្ហា និក្ខម្ម អង្កុរោ
បុ        តើពូជជាហេតុ ដូចម្តេច ?
បកិណ្ណកកថា
ឃានា បសាខា ជាយន្ដិ កេសា លោមា នខានិ ច
កិច្ចរបស់អ្នកដែលទើបនឹងចាប់ផ្ដើមសិក្សា
ជាអ្នកស្ដាប់នូវដំណឹងល្អ ដោយមុទិតាចិត្ត
ធាតុ៤
អ្វីគឺសារ:របស់ដី? គឺធម្មជាតិនៃភាពរឹង ធម្មជាតិនៃភាពរឹងប៉ឹង ធម្មជាតិនៃកម្រាស់ ធម្មជាតិនៃការមិន ផ្លាស់ប្តូរ ធម្មជាតិនៃសុវត្ថិភាព និងជាធម្មជាតិនៃការគាំទ្រ។ ទាំងអស់នេះហៅថា សារ:របស់ដី។
បកិណ្ណកកថា
យថា កុក្កុដិយា អណ្ឌំ សមន្ដា បរិមណ្ឌលំ
ការឤស្រ័យនៅរបស់អនាគារិក
ឤរម្មណ៍កម្មដ្ឋានមាននៅទីនេះ
ទុក្ខនិរោធគាមិនីបដិបទាអរិយសច្ច:
វិ        សច្ច:មាន២គឺ លោកិយសច្ច: និងលោកុត្តរសច្ច:[21] ។ លោកិយសច្ច:ជាឤសវ: ជាសំយោជន: ជាគន្ថ: (គ្រឿងចងរឹត) ជាឱឃ:(អន្លង់) ជាយោគ: ជានីវរណ: ជាផស្ស: ជាឧបាទាន និងជាកិលេស [22]។ លោកិយ សច្ច:នេះជាទុក្ខ:និងសមុទយ:។ លោកុត្តរសច្ច:ជាសភាវ:ដែលប្រាសចាកនូវឤសវ: ប្រាសចាក សំយោជន:  ប្រាសចាកគន្ថ: ប្រាសចាកឱឃ: ប្រាសចាកយោគ: ប្រាសចាកនីវរណ: ប្រាសចាកផស្ស: ប្រាសចាក ឧបាទាន និងប្រាសចាកកិលេស។ លោកុត្តរសច្ច:ជានិរោធ:និងជាមគ្គ:។ សច្ច:៣ជាសង្ខតធម៌។ និរោធសច្ច: ជាអសង្ខតធម៌[23] ។ សច្ច:៣ជាសភាវធម៌ដែលប្រាសចាក[24]រូប។ ទុក្ខសច្ច:ជារូប និង ជាអរូប[25] ។ សមុទយ សច្ច:ជាអកុសលធម៌។ មគ្គសច្ច:ជាកុសល។ និរោធសច្ច:ជាអព្យាគតធម៌។ ទុក្ខសច្ច: ជាកុសលធម៌ ជា អកុសលធម៌ និងជាអព្យាគតធម៌[26]។ ទុក្ខសច្ច:ឤចធ្វើឲ្យយល់បាន សមុទយសច្ច:ឤច ធ្វើឲ្យកំចាត់បាន និរោធសច្ច:ឤចធ្វើឲ្យសម្រេចបាន និងមគ្គសច្ច:ឤចធ្វើឲ្យបដិបត្តិបាន[27]។ បណ្ឌិតគប្បី យល់អរិយសច្ច:         “ដោយភាពផ្សេងគ្នា” ដូចដែលបានពោលមកនេះចុះ។
បកិណ្ណកកថា
វិវដ្តមានំ តំ ភាវំ អព្វុទំ នាម ជយាតី តិ។
[48] Cp. (a) Sn.197: អត្ថស្ស នវហិ សោតេហិ អសុចិ សវតិ សព្វទា។
និយាមមហាភូតរូប ៤
បុ        តើវាយោធាតុដូចម្តេច?
វិ        គឺសភាវ:ដែលមានធម្មជាតិជាចលនា និងធម្មជាតិជាការគាំទ្រ ហៅថាវាយោធាតុ[2]។
ករុណាភាវនា
វិ        ប្រៀបដូចមាតាបិតាដែលសម្លឹងមើលបុត្រតូចជាទីស្រឡាញ់តែមួយរបស់ខ្លួនដែលកំពុងឈឺចាប់ ក៏កើត នូវ សេចក្ដីករុណា ហើយក៏ពោលថា“អីក៏វេទនាម្លេះហ្ន៎” យ៉ាងណា បុគ្គលដែលមានចិត្ដករុណាដល់សព្វ សត្វ ក៏ដូចគ្នាយ៉ាងនោះដែរ នេះគឺករុណា។ ការដែលចិត្ដឤស្រ័យនៅក្នុងករុណាដោយមិនមានអ្វីមក រំខាន គឺជា ការបដិបត្ដិ។ ការមិនប្រាកដឡើងនៃអ្វីដែលពុំមែនជាផលប្រយោជន៍គឺជាលក្ខណ:។ សេចក្ដី សុខគឺជារស។ ការមិនបៀតបៀន[xxiii] គឺជាបទដ្ឋាន។ ឯឤនិសង្សរបស់ករុណា ដូចគ្នាទៅនឹងឤនិសង្ស របស់មេត្ដាដែរ។
បដិច្ចសមុប្បាទឧបាយ
[46] Ud. 68: ... សន្និបាតិតា ខោ តេ ទេវ យាវតិកា សាវត្ថិយំ ជច្ចន្ធាតិ ។ តេន ហិ ភណេ ជច្ចន្ធានំ ហត្ថឹ ទស្សេហីតិ។ ឯវំ ទេវាតិ ខោ ភិក្ខវេ សោ បុរិសោ តស្ស រញ្ញោ បដិស្សុត្វា ជច្ចន្ធានំ ហត្ថឹ ទស្សេសិ: ឯទិសោ ជច្ចន្ធា ហត្ថីតិ ។ ឯកច្ចានំ ជច្ចន្ធានំ ហត្ថិស្ស សីសំ ទស្សេសិ: ឯទិសោ ជច្ចន្ធា ហត្ថីតិ ... យេហិ ភិក្ខវេ ជច្ចន្ធេហិ ហត្ថិស្ស សីសំ ទិដ្ឋំ អហោសិ តេ ឯវំ ឤហំសុ:  ឯទិសោ ទេវ ហត្ថី សេយ្យថា បិ កុម្ភោតិ.........
អនិច្ចំ អនិច្ចតោ ទុក្ខុំ ទុក្ខមទ្ទក្ខុ ទុក្ខតោ
ឈានដែលមានចំណែកនៃការអន់ថយ ការរឹងមាំ គុណវិសេស និងការដឹងច្បាស់
[xxxiii] It. 61: កាមានមេតំ និស្សរណំ យទិទំ នេក្ខម្មំ។
ឤនិសង្សរបស់បញ្ញា
ពោលគឺប្រយោជន៍នៅក្នុងលោកនេះ និងប្រយោជន៍នៅលោកខាងមុខ
បកិណ្ណកកថា
អថខោ ភិក្ខវេ សង្ខោ នាម រាជា យេនស្ស យូបោ រញ្ញា មហាបនាទេន ការាបិតោ តំ យូបំ ឧស្សបេត្វា អជ្ឈាវសិត្វា ទាទិត្វា វិស្សជ្ជេត្វា សមណព្រាហ្មណកបណិទ្ធិកវនិព្វកយាចកានំ ទានំ ទត្វា មេត្តេយស្ស ភគវតោ អរហតោ សម្មាសម្ពុទ្ធោ សន្តិកេ កេសមស្សុំ ឱហារេត្វា កាសាយានិ វត្ថានិ អច្ឆាទេត្វា អគារស្មា អនាគារិយំ បព្វជិស្សតិ។ សោ ឯវំ បព្វជិតោ សមណោ ឯកោ វូបកដ្ឋោ អប្បមត្តោ ឤតាបិ បហិតត្តោ វិហរន្តោ ន ចិរស្សេវ យស្សត្ថាយ កុលបុត្តា សម្មទេវ អគារស្មា អនាគារិយំ បព្វជន្តិ តទនុត្តរំ ព្រហ្មចរិយំ បរិយោសានំ ទិដ្ឋេ  វ ធម្មេ សយំ អភិញ្ញា សច្ឆិកត្វា ឧបសម្បជ្ជ វិហរិស្សតិ។
បដិច្ចសមុប្បាទឧបាយ
បុ        តើកិលេសកម្មជាហេតុ ដូចម្តេច?
[45] It, 84: មូឡ្ហោ អត្ថំ ន ជានាតិ    មូឡ្ហោ ធម្មំ ន បស្សតិ
និយាមមហាភូតរូប ៤
វិ        គឺសភាវ:ដែលមានធម្មជាតិជាការហូរ និងធម្មជាតិជាឯកភាព ហៅថាឤបោធាតុ។
បកិណ្ណកកថា
[46] Nymphaea Alba(ឈូកស)
បដិច្ចសមុប្បាទឧបាយ
[6] S. IV, 132: ចក្ខុំ ភិក្ខវេ បុរាណកម្មំ អភិសង្ខតំ អភិសញ្ចេតយិតំ វេទនិយំ ទដ្ឋព្វំ ។បេ។ ជិវ្ហា បុរាណកម្មំ អភិសង្ខតា អភិសញ្ចេតយិតា វេទនិយា ទដ្ឋព្វា ... មនោ បុរាណកម្មំ អភិសង្ខតោ អភិសញ្ចេតយិតោ វេទនិយោ ទដ្ឋព្វោ។
ទុក្ខនិរោធគាមិនីបដិបទាអរិយសច្ច:
ឥទំ វុច្ចតិ ភិក្ខវេ ទុក្ខនិរោធគាមិនីបដិបទា អរិយសច្ចំ ។
១៣. នេសជ្ជិកង្គធុតង្គ
វិ        ភិក្ខុឃើញទោសនៃការដេកលក់និងការខ្ផិលច្រអូសនៅក្នុងទីសេនាសន:ដែលឤស្រ័យនៅ និងឤនិសង្ស នៃនេសជ្ជិកង្គធុតង្គ ក៏សមាទានដូច្នេះថា “ឤត្មាអញលះបង់ការដេកនិងទម្រេតខ្លួន ចាប់តាំងពីថ្ងៃនេះ តទៅ ហើយសមាទាន(ដោយតឹងតែង) ការអង្គុយជាប្រក្រតី មិនទំរេតខ្លួនដេក”។ នេះគឺការសមាទាន។
គាថាជាបទពាក្យ៧[8]
លោកជាអ្នកស្តាប់ដំណឹងល្អ           ដោយមុទិតាធម៌ប្រសើរថ្កាត់
១៣. នេសជ្ជិកង្គធុតង្គ
វិ        ការសមាទានគឺស្ថិតនៅត្រង់ការលះបង់មិនព្រមដេក និងមិនព្រមទំរេតខ្លួនចុះ។ បើសិនជាភិក្ខុទម្រេតខ្លួន ចុះ ឈ្មោះថាដាច់សមាទាន។
សេចក្ដីឧបមាទៅនឹងស្រះទឹក
និងបច្ច័យទាំងឡាយ គឺពុំមានអត្ដានៅក្នុងខ័ន្ធទាំងឡាយទេ។
មុទិតាភាវនា
វិ        កាលបើយោគីបំពេញមុទិតា ក៏រមែងកំចាត់បាននូវសេចក្ដីមិនសប្បាយចិត្ដ រមែងមិនធ្វើរាគ:ឲ្យកើត ឡើង និងរមែងមិននិយាយពាក្យកុហក។ ការមិនបានសំរេចរបស់មុទិតា កើតឡើងព្រោះហេតុ២យ៉ាងគឺ ព្រោះការ ថ្នាក់ថ្នាំងចិត្ដដែលកើតឡើងក្នុងចិត្តខ្លួនឯង និងព្រោះការចំអកមើលងាយ(អ្នកដទៃ)។ សំរាប់ សេចក្ដីពណ៌នា លំអិតដែលនៅសល់ពីនេះ បានសំដែងទុកដោយពិស្ដារហើយក្នុងវគ្គខាងដើម។
ចប់មុទិតាភាវនា
ឤយតនឧបាយ
ព្រោះឤស្រ័យត្រចៀក សម្លេង រន្ធត្រចៀក និងមនសិការ សោតវិញ្ញាណក៏កើតឡើង។ បុគ្គលគប្បី យល់ដឹងពីភាពផ្សេងគ្នានៃបច្ច័យ ដោយប្រការដូច្នេះចុះ។ ព្រោះឤស្រ័យច្រមុះ ក្លិន ឤកាស និងមនសិការ ឃានវិញ្ញាណក៏កើតឡើង។ ព្រោះឤស្រ័យអណ្តាត រស ទឹក និងមនសិការ ជិវ្ហាវិញ្ញាណក៏កើតឡើង។ ព្រោះ ឤស្រ័យកាយ ផោដ្ឋព្វ: និងមនសិការ កាយវិញ្ញាណក៏កើតឡើង។ ព្រោះឤស្រ័យមនោ ធម្មារម្មណ៍ ភវង្គ: និង មនសិការ មនោវិញ្ញាណក៏កើតឡើង។ (វគ្គជាបន្តទៅនេះ ដើមច្បាប់ ភាសាចិនមិនច្បាស់ ឯភាសាអង់គ្លេសដែល ប្រែមកមានដូចខាងក្រោម[56]  )……………………
បកិណ្ណកកថា
ចប់បកិណ្ណកកថា
ការឤស្រ័យនៅរបស់អនាគារិក
[xxxi] Lit. without sustained application of thought (vicàra) with only initial application of thought (vitakka) which is evidntly an error
បកិណ្ណកកថា
បុ        ព្រោះហេតុអ្វីទើបលោកសំដែងតែអប្បមញ្ញា៤ តែមិនសំដែងអប្បមញ្ញា៥ ឬអប្បមញ្ញា៣ផង?
ធាតុ៤
បុ        យោគីគួរកំណត់ធាតុដោយបច្ច័យ(លក្ខ័ណ្ឌ) យ៉ាងដូចម្ដេច?
ឧបាទាយរូប
វិ         ដោយសារសោតបសាទនេះ សម្លេងត្រូវបានឮ។ ពេលសម្លេងមកប៉ះនឹងសោតបសាទនេះ សោតវិញ្ញាណ ក៏កើតឡើង។ នេះហៅថា“សោតបសាទ”។ ម៉្យាងទៀត សោតបសាទដែលនៅក្នុងប្រហោងរន្ធត្រចៀក ទាំង២ គ្របដណ្តប់ដោយរោមពណ៌ត្នោតឤស្រ័យនឹងសាច់ភ្នាសស្តើងៗ មានលក្ខណ:ដូចជាទងគ្រាប់ សណ្តែកខៀវ កើតឡើងដោយមហាភូតរូប៤ ឤស្រ័យទៅតាមកម្ម ហើយដែលនៅក្នុងនោះមានឤកាស ធាតុជាភាគផ្សំច្រើនជាង ហៅថា“សោតបសាទ”[8] ។
ការបន្ធូរបន្ថយក្នុងការសមាទានធុតង្គ
បុ        អ្វីគឺការប្រៀនប្រដៅដែលពោលដល់ការបន្ធូរបន្ថយក្នុងការសមាទានបិណ្ឌបាតិកង្គធុតង្គ?
បដិច្ចសមុប្បាទឧបាយ
[69] Cp. S. II, 178: អនមតគ្គាយំ ភិក្ខវេ សំសារោ បុព្វោកាដិ ន បញ្ញាយតិ អវិជ្ជានីវរណានំ សត្តានំ តណ្ហាសំយោជនានំ សន្ធាវតំ សំសរតំ។
[70] (a) Cp. S. IV, 50: អវិជ្ជា ខោ ភិក្ខុ ឯកោ ធម្មោ យស្ស បហានា ភិក្ខុនោ អវិជ្ជា បហីយតិ វិជ្ជា ឧប្បជ្ជតីតិ។
វិ        គឺមានសេចក្តីឧបមា ដូចជាការបន្តវង្សរបស់ពូជនិងពន្លក។
ការឤស្រ័យនៅរបស់អនាគារិក
បុ        យោគីគួរចំរើនឤហារេបដិកូលសញ្ញាដោយ“ភាជន:” យ៉ាងដូចម្ដេច?
ធាតុ៤
អ្វីគឺសារ:របស់ទឹក? គឺធម្មជាតិនៃការជ្រាប ធម្មជាតិនៃសំណើម ធម្មជាតិនៃភាពរអិល ធម្មជាតិនៃ តំណក់ ធម្មជាតិនៃការជ្រាបចេញ ធម្មជាតិនៃការកើនឡើង ធម្មជាតិនៃការលោតហក់ ធម្មជាតិនៃការស្អិតជាប់គ្នា។ ទាំងអស់នេះហៅថាសារ:របស់ទឹក។
ការឤស្រ័យនៅរបស់អនាគារិក
[x] A. V. 88: កម្មស្សកោម្ហិ កម្មទាយាទោ។ M.I,390: ឯវំ បហំ បុណ្ណ: កម្មទាយាទា សត្តា តិ វទាមិ។
[viii] A. III, 187-8: សេយ្យថា បិ ឤវុសោ បោក្ខរណី សេវាលបណកបរិយោនទ្ធា អថ បុរិសោ ឤគច្ឆេយ្យ ឃម្មាភិតត្តោ ឃម្មបរេតោ កិលន្តោ តសិតោ បិបាសិតោ សោ តំ បោក្ខរណឹ អគាហេត្វា ឧភោហិ ហត្ថេតិ ឥតិ ចិតិ ច សេវាលបណកំ អបវិយូហិត្វា អញ្ជលិនា បិវិត្វា បក្កមេយ្យ ឯវំ ឯវ ខោ ឤវុសោ វ្យាយំ បុគ្គលោ អបរិសុទ្ធវចីសមាចារោ បរិសុទ្ធកាយសមាចារោ យស្ស អបរិសុទ្ធវចីសមាចារតា ន សាស្ស តស្មឹ សមយេ មនសិកាតព្វា យា ច ខ្វាស្ស បរិសុទ្ធកាយសមាចារតា សាស្ស តស្មឹ សមយេ មនសិកាតព្វា។ ឯវំ តស្មឹ បុគ្គលេ ឤឃាតោ បដិវិនេតព្វោ។
ទុក្ខនិរោធគាមិនីបដិបទាអរិយសច្ច:
អរិយសច្ច:នោះមាន៧ជំពូកគឺ: ទីតាំង(ថាន:?)ទាំង៧[36] របស់វិញ្ញាណ(វិញ្ញាណឋិតិ)ជាទុក្ខ:។ អនុសយ: ដែលដេកត្រាំ[37] ខាងក្នុង៧ជាសមុទយ:។ ការកំចាត់អនុសយ:ដែលដេកត្រាំនៅខាងក្នុងបានជានិរោធ:។ ពោជ្ឈង្គ: ៧[38] ជាមគ្គ:។
ដោយជំពូកៗ
អធិដ្ឋាន៤
- ខន្ដីបារមី មេត្ដាបារមី និងឧបេក្ខាបារមី ធ្វើឲ្យឧបសមាធិដ្ឋាន បរិបូណ៌ឡើង
ការឤស្រ័យនៅរបស់អនាគារិក
[xxvii] ចូលចិត្តក៏មិនមែន មិនចូលចិត្តក៏មិនមែន
ការកំណត់នូវធាតុ៤(ចតុធាតុវវដ្ឋាន)
បុ       អ្វីគឺ “ការកំណត់នូវធាតុ៤”? អ្វីគឺការបដិបត្ដិ? អ្វីជាលក្ខណ: ជារស និងជាបទដ្ឋាន? អ្វីជាឤនិសង្ស? អ្វីជាវិធីបដិបត្ដិ?
ការឤស្រ័យនៅរបស់អនាគារិក
[xxviii] បន្ទាប់ពីត្រង់នេះទៅ ច្បាប់ភាសាចិនមើលមិនយល់
និយាមមហាភូតរូប ៤
យោគីដែលទើបបដិបត្តិថ្មី ឤចយកឈ្នះនូវសេចក្តីលំបាកទាំងឡាយបានដោយវិធី២យ៉ាងគឺ ដោយ ពិចារណាធាតុទាំងនោះដោយសង្ខេប និងដោយពិចារណាជាពិស្តារ។ បុគ្គលគប្បីយល់ពីមហាភូតរូបនេះ តាម សេចក្តីដែលអធិប្បាយរួចមកហើយដោយបរិបូណ៌នៅក្នុងចតុធាតុវវដ្ឋានចុះ។
ធាតុ៤
វិ        ហេតុ៤យ៉ាង និងបច្ច័យ៤យ៉ាង ជាអ្នកសាងធាតុទាំងឡាយមក។ ហេតុ៤យ៉ាងគឺអ្វីខ្លះ? គឺកម្មវិញ្ញាណ រដូវ និងឤហារ ។ អ្វីទៅគឺកម្ម? ធាតុ៤ដែលកសាងឡើងមកពីកម្ម ត្រូវធ្វើបច្ច័យ២យ៉ាងឲ្យបរិបូណ៌ឡើងគឺ ជនកបច្ច័យ[l](បច្ច័យធ្វើឲ្យកើត) និងកម្មបច្ច័យ[li](បច្ច័យអំពើ)។ ឯធាតុផ្សេងៗទៀតត្រូវធ្វើឲ្យឧបនិសយ បច្ច័យ[lii](បច្ច័យដែលគាំទ្រដាច់ខាត) បរិបូណ៌ឡើង។
ឧបាទាយរូប
បុ        តើឧបាទាយរូបដូចម្តេច?
ការឤស្រ័យនៅរបស់អនាគារិក
[xxx] Cp. Sv. III, 1008:អប្បមញ្ញា តិ បមាណំ អគហេត្វា អនវសេសផរណវសេន អប្បមញ្ញា។
បដិច្ចសមុប្បាទឧបាយ
អនត្តានិ អនត្តា តិ អសុភំ អសុភតទ្ទសុំ
វិញ្ញាណខន្ធ
បុ        តើការយល់ពីវិញ្ញាណដោយសភាវធម៌ដូចម្តេច?
ឧបាទាយរូប
វិ        ឧបាទាយរូបគឺ ចក្ខុបសាទ សោតបសាទ ឃានបសាទ ជីវ្ហាបសាទ កាយបសាទ រូបារម្មណ៍ សទ្ទារម្មណ៍ គន្ធារម្មណ៍ រសារម្មណ៍ ឥត្ថីភាវ: បុរិសភាវ: ជីវិតិន្ទ្រីយ៍ កាយវិញ្ញត្តិ វចីវិញ្ញត្តិ បរិច្ឆេទរូប រូបលហុតា រូប មុទុតា រូបកម្មញ្ញតា ឧបចយ: រូបសន្តតិ រូបជាតិ រូបជរតា រូបអនិច្ចតា ឤហាររូប [3] ហទយវត្ថុ និងមិទ្ធរូប[4] ។
បារមី១០
បុ        តើប្រការនោះយ៉ាងដូចម្ដេចទៅ?
វិ        ព្រះពោធិសត្វនិងព្រះមហាសត្វទាំងឡាយ លោកផ្សាយមេត្ដាចំពោះសព្វសត្វទាំងអស់ដោយតាំងចិត្ដឲ្យ ទៅ ជាប្រយោជន៍ដល់សព្វសត្វ និងឲ្យដល់សត្វទាំងនោះនូវសេចក្ដីមិនភ័យខ្លាច(អភ័យ)[xx] ។ ព្រះពោធិ សត្វនិង ព្រះមហាសត្វទាំងនោះ លោកបំពេញបារមីដោយការឲ្យទាន(ទានបារមី) យ៉ាងនេះ។
ព្រះពោធិសត្វនិងព្រះមហាសត្វទាំងឡាយ លោកផ្សាយមេត្ដាចំពោះសព្វសត្វទាំងអស់។ ដើម្បីជា ប្រយោជន៍ដល់សព្វសត្វ ព្រះអង្គបានធ្វើសេចក្ដីទុក្ខឲ្យប្រាសទៅ តែពុំបានធ្វើឲ្យបាត់បង់នូវសច្ចិន្ទ្រីយ៍ឡើយ គឺ ប្រៀបដូចជាទំនាក់ទំនងរបស់បិតាដែលមានចំពោះបុត្រទាំងឡាយយ៉ាងនោះដែរ។ ព្រះពោធិសត្វ និង ព្រះមហា សត្វ ទាំងនោះ លោកបំពេញបារមីដោយការរក្សាសីល(សីលបារមី)យ៉ាងនេះ។
បកិណ្ណកកថា
អព្វុទា ជាយតេ បេសី បេសី និព្វត្ដតិ ឃនោ
ទុក្ខនិរោធគាមិនីបដិបទាអរិយសច្ច:
[9] (a) S. V, 422: តំ ខោ បនិទំ ទុក្ខំ អរិយសច្ចំ បរិញ្ញោយ្យន្តិ មេ ភិក្ខវេ បុព្វេ អននុស្សុតេសុ ធម្មេសុ ចក្ខុំ ឧទបាទិ ញាណំ ឧទបាទិ បញ្ញា ឧទបាទិ វិជ្ផា ឧទបាទិ ឤលោកោ ឧទបាទិ។ តំខោ បនិទំ... បរិញ្ញាតន្តិ មេ ភិក្ខវេ... ឤលោកោ ឧទបាទិ។
...តំ ខោ បនិទំ ទុក្ខសមុទយំ អរិយសច្ចំ បហាតព្វន្តិ មេ ភិក្ខវេ បុព្វេ... បហីនន្តិ មេ ភិក្ខវេ បុព្វេ... ឤលោកោ ឧទបាទិ។
ការឤស្រ័យនៅរបស់អនាគារិក
[xxvi] Ibid. 129-30:បញ្ចហិ កាមគុណេហិ រជ្ជតិ លោកសន្និវាសោ តិ.....អដ្ឋហិ មិច្ឆត្តេហិ និយតោ លោកសន្និវាសោ តិ..........
ការបន្ធូរបន្ថយក្នុងការសមាទានធុតង្គ
បុ        អ្វីដែលមិនមែនជាសំពត់បង្សុកូល?
បដិច្ចសមុប្បាទឧបាយ
(b) Netti. 79:  វុត្តំ ហិ: អវិជ្ជាបច្ចយា សង្ខារា សង្ខារបច្ចយា វិញ្ញាណំ។ ឯវំ សព្វោ បដិច្ចសមុប្បាទោ។ ឥតិ អវិជ្ជា អវិជ្ជាយ ហេតុអយោនិសោមនសិការោ បច្ចយោ។ បុរិមិកា អវិជ្ជា បច្ឆិមិកាយ អវិជ្ជា ហេតុ។ តត្ថ បុរិមិកា អវិជ្ជា អវិជ្ជានុសយោ បច្ឆិមិកា អវិជ្ជា អវិជ្ជាបរិយុដ្ឋានំ។ បុរិមិកោ អវិជ្ជានុសយោ បច្ឆិមិកស្ស អវិជ្ជាបរិយុដ្ឋានស្ស ហេតុភូតោ បរិព្រូហនាយ ពីជង្កុរោ វិយ សមន្នតរហេតុតាយ។ យំ បន យត្ថា ផលំ និព្វត្តតិ ឥទំ តស្ស បរម្បរហេតុតាយ ហេតុភូតំ។ ទុវិធោ ហិ ហេតុ: សមន្នតរហេតុ បរម្បរហេតុ ច។ ឯវំ អវិជ្ជាយ បិ ទុវិធោ ហេតុ: សមន្នតរហេតុ បរម្បរមហេតុ ច។
បកិណ្ណកកថា
[iii]  យោងទៅតាមសេចក្តីអធិប្បាយដែលមានជាបន្ទាប់នេះ គួរតែសួរថា៖ “អ្វីជាការសមាទានបង្សុកូលចីវរ? [i] Cp. Vis. Mag. 59
យញ្ចស្ស ភុញ្ផោត មាតា អន្នំ បានញ្ច ភោជនំ
ការឤស្រ័យនៅរបស់អនាគារិក
[lix] Cp. Th. 540:             សុបុប្ជិតេ សីតវនេ សីតលេ គិរិកន្ទរេ                 គត្តានិ បរិសិញ្ចិត្វា ចង្កមិស្សាមិ ឯកកោ។
ធាតុ៤
អ្វីគឺសារ:របស់ភ្លើង? គឺធម្មជាតិនៃកំដៅ ធម្មជាតិនៃការកក់ក្តៅ ធម្មជាតិនៃការចេញចំហាយ ធម្មជាតិ នៃការបំពេញឲ្យបរិបូណ៌[xliv]ធម្មជាតិនៃចំហេះ(ទំពារស៊ី) ធម្មជាតិនៃភាពតោងចាប់ដោយមាំ។ ទាំងអស់នេះហៅថា សារ:របស់ភ្លើង។
ការឤស្រ័យនៅរបស់អនាគារិក
កថំ ភាវិតា ច ភិក្ខវេ ករុណាចេតោវិមុត្តិ កឹគតិកា ហោតិ កឹបរមា កឹផលា កឹ បរិយោសានា?
ការបន្ធូរបន្ថយក្នុងការសមាទានធុតង្គ
វិ        បើសិនជាភិក្ខុឃើញដំរីឬសេះកំពុងតស៊ូគ្នាតាមថ្នល់ឬតាមគន្លងនង្គ័លនៅឯទ្វារនគរ ហើយក៏ជៀសចេញ ពីសត្វទាំងនោះ ឬបើសិនជាឃើញជនចណ្ឌាលក៏បិទគ្របបាត្រ ឬដើរតាមក្រោយព្រះឧបជ្ឈាយ៍ ឤចារ្យ ឬ ភិក្ខុឤគន្តុក: ទើបភិក្ខុនោះធ្វើខុសដើម្បីជាការសមគួរដល់ហេតុការណ៍ ភិក្ខុនោះនឹងមិនដាច់ចាកការ សមាទានបិណ្ឌចារិកង្គធុតង្គ ទេ។
បុ        អ្វីគឺការប្រៀនប្រដៅដែលពោលដល់ការបន្ធូរបន្ថយក្នុងការសមាទានឯកាសនិកង្គធុតង្គ?
បកិណ្ណកកថា
[xxxvii] អនាគតំសញាណ កម្មស្សកតាញាណ (ស្វមយាកម្មញាណ) យថាកម្មូបគញាណ កម្មវិបាកញាណ។ ក្នុងវិសុទ្ធិមគ្គ រៀបរាប់តែ ទី១ និងទី៣ទេ។
ទុក្ខនិរោធគាមិនីបដិបទាអរិយសច្ច:
បហានាភិសមេនេស តថា សមុទយម្បិ ច
ភាវនាវិធិនា យេវ មគ្គំ អភិសមេតិ តំ
បដិច្ចសមុប្បាទឧបាយ
[35] Pts. –a. III, 547: អដ្ឋសំវេគវត្ថូនិ នាម: ជាតិជរាព្យាធិមរណានិ ចត្តារិ អបាយទុក្ខំ បញ្ចមំ អតីតេ វដ្ដមូលកំ ទុក្ខំ អនាគតេ វដ្ឋមូលកំ ទុក្ខំ បច្ចុប្បន្នេ  ឤហារបរិយេដ្ឋិមូលកំ ទុក្ខន្តិ។
ទុក្ខនិរោធគាមិនីបដិបទាអរិយសច្ច:
អរិយសច្ច:នោះមាន៨ជំពូកគឺ: លោកធម៌៨[39][1] ជាទុក្ខ:។ មិច្ឆត្ត:(ភាវ:ដែលខុស)ជាសមុទយ:[40] ។ ការ កំចាត់មិច្ឆត្ត:៨បានជានិរោធ:។ មគ្គមានអង្គ៨ជាមគ្គ:[41] ។
បដិច្ចសមុប្បាទឧបាយ
[36] Sn. V, 1142       បស្សាមិ នំ មនសា ចក្ខុនា វ            រត្តិន្ទិវំ ព្រាហ្មណ អប្បមត្តោ
នមស្សមានោ វិវសេមិ រត្តឹ               តេនេវ មញ្ញាមិ អវិប្បវាសំ។
ទុក្ខនិរោធគាមិនីបដិបទាអរិយសច្ច:
បុ        តើអរិយសច្ច: “ដោយជំពូកៗ” ដូចម្តេច?
បុគ្គល ១៤ប្រភេទ
២-         ទោសចរិតបុគ្គល
ឤនិសង្សរបស់បញ្ញា
ពួកគេជាអ្នករស់នៅយ៉ាងសេរីនិងរឹងប៉ឹង បានឃើញទាំងទុក្ខនិងទាំងសុខច្រើនបែបយ៉ាង
បកិណ្ណកកថា
ឯវំ ឃនស្ស សណ្ឋានំ និព្វត្ដំ កម្មបច្ចយាតិ។