cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
គម្ពីរវិមុត្តិមគ្គ
លំអ៣
បញ្ញាជាលំអខាងចុង។ ពោលគឺ នៅពេលដែលបុគ្គលបានឃើញធម៌ទាំងឡាយតាមសភាពពិតរបស់ ធម៌នោះៗហើយ បុគ្គលនោះក៏កើតសេចក្តីនឿយណាយ។ ព្រោះសេចក្តីនឿយណាយ បុគ្គលនោះក៏បន្ទោរបង់នូវ តណ្ហា; ព្រោះបន្ទោរបង់នូវតណ្ហា បុគ្គលនោះក៏បានរួចផុត; ព្រោះបានរួចផុត បុគ្គលនោះក៏បាននូវវិមុត្តិញ្ញាណ ទស្សន: គឺដឹងនូវធម្មជាតិនៃការរួចផុតពីទុក្ខរបស់ខ្លួន។ ព្រោះហេតុនេះ បុគ្គលនោះក៏បានសម្រេចវិមុត្ដិមគ្គដោយ លំអទាំង៣ប្រការ[i] ។ [i] Cp. A. V, 2: ឥតិ ខោ ឤនន្ទ កុសុលានិ សីលានិ អវិប្បដិសារត្ថានិ អវិប្បដិសារានិសំសានិ អវិប្បដិសារោ បាមុជ្ផត្ថោ បាមុជ្ផានិសំសោ បាមុជ្ផំ បិតត្ថំ បិតានិសំសំ បីតិ បស្សទ្ធត្ថា បស្សទ្ធានិសំសា បស្សទ្ធិ សុខត្ថា សុខានិសំសា សុខំ សមាធត្ថំ សមាធានិសំសំ សមាធិ យថាភូតញាណទស្សនត្ថោ យថាភូតញាណទស្សនានិសំសោ យថាភូតញាណទស្សនំ និព្វិទាវិរាគត្ថំ និព្វិទវិរាគានិសំសំ និព្វិទវិរាគោ វិមុត្តិញាណទស្សនត្ថោ វិមុត្តិញាណទស្សនានិសំសោ
២-ធម្មានុស្សតិ
“សន្ទិដ្ឋិកោ” មានសេចក្ដីថា៖ ព្រោះតែបុគ្គល(អ្នកបដិបត្តិធម៌) បានដល់មគ្គនិងផលតាមលំដាប់ ព្រោះ ហេតុ នេះទើបហៅថាសន្ទិដ្ឋិកោ(ឤចមើលឃើញបាន)។ ព្រោះតែបុគ្គលរមែងឃើញច្បាស់នូវព្រះនិព្វាន និង មគ្គផល ទើប ហៅថា“សន្ទិដ្ឋិកោ”។
៦-ទេវតានុស្សតិ
[xxxix] J. No. 196
២-ធម្មានុស្សតិ
“អកាលិកោ” មានសេចក្ដីថា៖ គឺផល(នៃការបដិបត្ដិ)រមែងកើតឡើងដោយពុំចេះហួសសម័យកាល ព្រោះ ហេតុនេះទើបហៅថា“អកាលិកោ”។
៦-ទេវតានុស្សតិ
[xl] J. No. 12
២-ធម្មានុស្សតិ
“ឯហិបស្សិកោ” គឺនិយាយថា“ចូលមក! ចូរមកមើលនូវគុណតម្លៃរបស់(ធម៌)យើងចុះ!” បុគ្គលដែល មាន សមត្ថភាពក្នុងការបង្រៀន ក៏នឹងបានឈ្មោះថាជាអ្នកគួរនឹងនិយាយពាក្យថា “អញ្ជើញមកមើលចុះ”។
១០-ឧបសមានុស្សតិ
អ្វីជាវិធីបដិបត្ដិ? យោគីដែលទើបបដិបត្ដិថ្មី គប្បីចូលទៅកាន់ទីស្ងាត់ហើយអង្គុយចុះ មានចិត្ដផ្ដោតទៅ លើឧបសមានុស្សតិដោយមិនមានអ្វីមករុកកួន។ បើភិក្ខុនេះធ្វើឥន្ទ្រីយ៍របស់ខ្លួនឲ្យស្ងប់បាន ចិត្ដរបស់យោគីនោះក៏ នឹងស្ងប់ទៅតាមដែរ ហើយក៏បានរីករាយនឹងសេចក្ដីស្ងប់ភ្លាម។ ភិក្ខុនេះឃើញនឹងឮដោយកាយកម្ម វចីកម្ម និង មនោកម្ម ដោយការរលឹកដល់សេចក្ដីស្ងប់ និងដោយបុណ្យដែលកើតអំពីសេចក្ដីស្ងប់នោះ។ ព្រះដ៏មានព្រះភាគ បានត្រាស់ទុកដូចតទៅនេះថា៖ “ភិក្ខុនោះដល់ព្រមដោយសីល សមាធិ បញ្ញា វិមុត្ដិ និងវិមុត្ដិញាណទស្សន:។ តថាគតពោលថា ការបានឃើញនូវភិក្ខុនោះគឺជាលាភដ៏ច្រើន ជាប្រយោជន៍ដ៏ច្រើន។ តថាគតពោលថា ការបាន ស្ដាប់នូវភិក្ខុនោះគឺជាលាភដ៏ច្រើន ជាប្រយោជន៍ដ៏ច្រើន។ តថាគតពោលថា ការបាននៅជិតភិក្ខុនោះគឺជាលាភដ៏ ច្រើន ជាប្រយោជន៍ដ៏ច្រើន។ តថាគតពោលថា ការបានគោរពបូជានូវភិក្ខុនោះគឺជាលាភដ៏ច្រើន ជាប្រយោជន៍ដ៏ ច្រើន។ តថាគតពោលថា ការបានរលឹកដល់ភិក្ខុនោះនិងប្រព្រឹត្ដព្រហ្មចរិយធម៌ជាមួយភិក្ខុនោះ គឺជាលាភដ៏ច្រើន ជាប្រយោជន៍ដ៏ច្រើន”។
២-ធម្មានុស្សតិ
“ឱបនយិកោ” មានសេចក្ដីថា៖ បើបុគ្គលទទួលស្គាល់នូវព្រះធម៌នេះ គេនឹងបានទៅដល់នូវអមតភាព ព្រោះ ហេតុនេះទើបហៅថា ឱបនយិកោ(ដែលនាំមកនូវភាពល្អឥតខ្ចោះ)។ អ្វីដែលនាំទៅកាន់ផលនៃព្រហ្មចរិយ ធម៌ ក៏មាន ឈ្មោះថា“ឱបនយិកោ”។
៦-ទេវតានុស្សតិ
[xli] J. No. 407
៩-កាយគតាសតិ
ក្នុងទីនេះ បុគ្គលទោសចរិត ធ្វើនិមិត្ដឲ្យប្រាកដបានដោយពណ៌។ បុគ្គលរាគចរិត ធ្វើនិមិត្ដឲ្យប្រាកដ បានដោយភាពជារបស់មិនគួរឲ្យចូលចិត្ដ។ បុគ្គលពុទ្ធិចរិត ធ្វើនិមិត្ដឲ្យប្រាកដបានដោយធាតុ។ ម៉្យាងទៀត បុគ្គល ទោសចរិតគួរបំពេញឈានដោយសម្លឹងពណ៌ បុគ្គលរាគចរិតគួរបំពេញឈានដោយសម្លឹងនូវភាពជារបស់មិនគួរ ឲ្យចូលចិត្ដ ហើយបុគ្គលពុទ្ធិចរិតគួរបំពេញឈានដោយសម្លឹងធាតុ។
ការស្វែងរកកល្យាណមិត្ដ
ក្នុងកាលដ៏សមគួរ និងវិធីដ៏សមរម្យ(យោគីត្រូវចូលទៅរកសហធម្មិកនោះ) ដោយមិនចាំបាច់ប្រាប់ នូវបំណងរបស់ខ្លួនឡើយ។ គប្បីសំដែងការគោរពនិងសាកសួរគួរសមគ្នាតាមប្រពៃណីនិយម ហើយ ក៏គប្បី ពិភាក្សាជាមួយនឹងសហធម្មិកនោះដូច្នេះថា៖ “តើនៅក្នុងប្រទេសបែបណា និងក្នុងទីស្ថានបែបណា ដែលភិក្ខុ គប្បីឤស្រ័យនៅដោយមានសុវត្ថិភាព? តើទីស្ថានបែបណា គួរជាទីសមរម្យសំរាប់ភិ់ក្ខុក្នុងការ ចំរើនសមាធិ? តើ លោកឤចារ្យដែលនៅទីនោះ លោកមាននាមអ្វីដែរ? តើលោកមានការបដិបត្តិ និងគុណ ធម៌ដូចម្តេចដែរ ទើបបាន ទទួលការលើកដំកើងរាប់អានពីមនុស្សទូទៅ?”។ យោគីគប្បីសួរយ៉ាងដូច្នេះចុះ។
៩-កាយគតាសតិ
មួយវិញទៀត យោគីគប្បីរំលឹកដល់លក្ខណ:របស់រាងកាយដោយវិធីពិចារណា១៣យ៉ាងគឺ: ដោយ គ្រាប់
សេចក្ដីឧបមាទៅនឹងកូនគោ
នៅក្នុងពាក្យថា “យោគីនោះប្រកបដោយឧបេក្ខានិងសតិ ឤស្រ័យនៅក្នុងសុខ:” នេះ ពាក្យថា ឧបេក្ខា សតិ និងសុខ: បានអធិប្បាយរួចមកហើយ។
ចតុក្ក: ន័យទី៥
ពាក្យថា “ឤត្មាអញបរិភោគដើម្បីថែរក្សារាងកាយនេះឲ្យបានស្ថិតស្ថេរ” គឺដូចជាដុំរទេះដែលត្រូវការ ខ្លាញ់យ៉ាងណា បុគ្គលត្រូវការរក្សារាងកាយឲ្យមានសេចក្ដីស្ងប់ដូច្នោះដែរ។
ឈានដែលមានចំណែកនៃការអន់ថយ ការរឹងមាំ គុណវិសេស និងការដឹងច្បាស់
[lxvi] សាស្ត្រាចារ្យ Bpat បានរៀបរាប់ឤនិសង្សទាំង២៥ ដូច្នេះថា: វិតក្ក: វិចារ: បីតិ សុខ: ឯកគ្ដតា; សទ្ធា សតិ វិវិយ: សមាធិ បញ្ញា; ឤទិ មជ្ឈ: អន្ត: សង្ខេបសង្គហ: ភាវនា  វិវេក: និស្សយ: សង្គហ: អនុនយ:(?) វិបស្សនា សេវនា ពល: វិមុត្តិ វិសុទ្ធិ បរមវិសុទ្ធិយោគសុទ្ធិវិហារ:។.
បកិណ្ណកកថា
បើយោគីរំលឹកដល់គុណសម្បត្ដិក្នុងជីវិតរបស់សាវ័កអង្គណាមួយ នោះហៅថាសង្ឃានុស្សតិ។
វិធីបដិបត្តិ
(១០)-“យោគីហ្វឹកហ្វឺនខ្លួនដូច្នេះថា ឤត្មាអញនឹងជាអ្នកធ្វើចិត្តឲ្យរីករាយទើបដកដង្ហើមចូល” មាន អធិប្បាយថា បីតិបានដល់ការរីករាយ។ ក្នុងឈានចំនួន២ យោគីនោះធ្វើចិត្តឲ្យរីករាយដោយហ្វឹកហ្វឺនខ្លួនយ៉ាង នេះឯង។ សេចក្ដីពណ៌នាលំអិតដែលសល់ពីនេះ បានសំដែងទុកដោយពិស្តាររួចហើយក្នុងវគ្គខាងដើម។
៣-សង្ឃានុស្សតិ
“បដិបត្តិដ៏សមគួរ”(សាមីចិបដិបន្នោ) ពាក្យថាបដិបត្តិដ៏សមគួរ ព្រោះថាសម្បូរដោយការបដិបត្តិដែលព្រម ព្រៀងគ្នាក្នុងក្រុមភិក្ខុសង្ឃ។ ឈ្មោះថាបដិបត្តិដ៏សមគួរ ព្រោះថាកាលបើសម្លឹងឃើញនូវឤនិសង្សដ៏ច្រើន នៃគុណ និង ការកើនឡើងនៃគុណដែលកើតពីការសាមគ្គី ទើបរក្សានូវការសាមគ្គីនោះទុក។
៤-វិច្ឆិទ្ទកសញ្ញា
វិ        ពាក្យថា “ វិច្ឆិទ្ទក:” មានន័យថា បំណែកខ្ចាត់ខ្ចាយរបស់រាងកាយដែលត្រូវដាច់ដោយដាវ។  ម៉្យាងទៀត សាកសពដែលត្រូវគេបោះបង់ចោល ក៏ហៅថាវិច្ឆិទ្ទក:ដែរ។ ការយល់ដឹងពីនិមិត្ដនេះដោយបញ្ញាដ៏ត្រឹម ត្រូវ ហៅថា“វិច្ឆិទ្ទកសញ្ញា[viii]”។ ការស្ងប់នឹងនៃចិត្តក្នុងនិមិត្ដនោះដោយពុំមានអ្វីមករំខានហៅថាការបដិបត្ដិ។ ការពិចារណាវិច្ឆិទ្ទកនិមិត្ដគឺជាលក្ខណ:។ ការសំគាល់ថាជាវត្ថុមិនគួរឲ្យពេញចិត្តជារស។ ការគិតអំពីភាព មិនស្អាតនោះជាបទដ្ឋាន។ ឯឤនិសង្សរបស់វិច្ឆិទ្ទកសញ្ញា ដូចុគ្នាទៅនឹងឤនិសង្សរបស់ឧទ្ធុមាតកសញ្ញា ដែរ។
បកិណ្ណកកថា
[25] S. V, 323-4: យស្មឹ សមយេ ឤនន្ទ ភិក្ខុ ទីឃំ វា អស្សសន្ដោ ទីឃំ អស្សសន្ដោ ទីឃំ អស្សសាមីតិ បជានាតិ…… បេ……យស្មឹ សមយេ ឤនន្ទ ភិក្ខុ អនិច្ចានុបស្សី អស្សសិស្សាមីតិ សិក្ខតិ………
[26] S. V, 331-33: យស្មឹ សមយេ ឤនន្ទ ភិក្ខុ កាយេ កាយានុបស្សី វិហរតិ ឧបដ្ឋិបស្សតិ តស្មឹ ឤនន្ទ ភិក្ខុនោ សតិ ហោតិ អសម្មុដ្ឋា បេ ……………… ឯវំ ភាវិតា ខោ ឤនន្ទ ចត្ដារោ សតិបដ្ឋានា ឯវំ ពហុលីកថា សត្ដពោជ្ឈង្គេ បរិបូរេន្ដិ។
សរុបចតុក្ក: ន័យទី៥
ចរេយ្យាទិត្ដសីសោ វ បត្ថយំ អច្ចុតំ បទំ។
បកិណ្ណកកថា
[27] Cp. S. V, 333: កថំ ភាវិតា ច សត្ដពោជ្ឈង្គា កថំ ពហុលីកថា វិជ្ជាវិមុត្ដឹ បរិបូរេន្ដិ? ឥធានន្ទ ភិក្ខុ សតិសម្ពោជ្ឈង្គំ ភាវេតិ វិវេកនិស្សិតំ…… បេ………ឧផេក្ខាសម្ពោជ្ឈង្គំ ភាវេតិ វិវេកនិស្សិតំ វិរាគនិស្សិតំ និរោធនិស្សិតំ វោស្សគ្គបរិណាមឹ។ ឯវំ ភាវិតា ខោ ឤនន្ទ សត្ដពោជ្ឈង្គា ឯវំ ពហុលីកតា វិជ្ជាវិមុត្ដឹ បរិបូរេន្ដីតិ។
[28] Discursiveness=Tend to digress= សភាពទោរទន់ចេញខុសពីគន្លងដើម។ ច្បាប់ភាសាថៃប្រែថា ភាពរវើរវាយ។
៦-ទេវតានុស្សតិ
[xvii]  ឤនិសង្សក្នុងទីនេះ រាប់ទៅបានតែ១៣ប៉ុណ្ណោះ
សរុបចតុក្ក: ន័យទី៥
[xxiv] Ibid: ឥរិយាបថសង្ខាតំ កុហនាវត្ថុ
វិធីធ្វើឲ្យកើតឡើងនូវឥទ្ធិវិធា
វិ        ភិក្ខុនៅក្នុងសាសនានេះ ចម្រើនឥទ្ធិបាទដែលប្រកបដោយសេចក្តីព្យាយាម(បធាន:) និងឆន្ទសមាធិ ដែល ដូចគ្នាទៅនឹងវិរិយសមាធិ ចិត្តសមាធិ និងវិមំសាសមាធិ[xi]។
វិធីបដិបត្តិ
បុ        អ្វីគឺវិធី “ការរាប់” (គណនា)?
(៥)-“យោគីហ្វឹកហ្វឺនខ្លួនដូច្នេះថា ឤត្មាអញនឹងជាអ្នកដឹងច្បាស់នូវបីតិទើបដកដង្ហើមចូល” មាន អធិប្បាយថា៖ យោគីនោះកំណត់ខ្យល់ដង្ហើមចូលចេញហើយធ្វើបីតិឲ្យកើតឡើងក្នុងឈានចំនួន២។ បីតិនេះ ឤច ដឹងបានដោយវិធី២យ៉ាងគឺ ដោយការមិនវង្វេង និងដោយឤរម្មណ៍[19] ។ ក្នុងទីនេះ យោគីចូលឈាន និងដឹង បីតិបាន ដោយការមិនវង្វេង ដោយការត្រួតពិនិត្យ ដោយការគ្របសង្កត់ និងដោយឤរម្មណ៍។
២-ធម្មានុស្សតិ
“បច្ចត្ដំ វេទិតព្វោ វិញ្ញូហិ” មានសេចក្ដីថា៖ បើបុគ្គលទទួលស្គាល់នូវព្រះធម៌នេះហើយៗមិនទទួល ស្គាល់នូវ លទ្ធិដទៃទៀតទេនោះ បុគ្គលនោះនឹងធ្វើឲ្យការដឹងក្នុងនិរោធ(ការរំលត់ទុក្ខ)កើតឡើង  ធ្វើឲ្យការដឹងក្នុង អជាតធម៌ (មិន កើតទៀតទេ)កើតឡើង និងធ្វើឲ្យការដឹងក្នុងវិមុត្តិ (ការរួចចាកផុត)កើតឡើង ព្រោះហេតុនេះទើបហៅថា “បច្ចត្ដំ វេទិតព្វោ វិញ្ញូហិ” (វិញ្ញូជនជនគប្បីដឹងចំពោះខ្លួនម្នាក់ៗ)។
ឤលោកសិណ
[xxviii]   “ឈានំ ឧបសម្បជ្ជ
២-ធម្មានុស្សតិ
ម៉្យាងវិញទៀត យោគីគួររំលឹកដល់ព្រះធម៌ដោយវិធីផ្សេងៗទៀតដូចតទៅនេះ៖ ព្រះធម៌នេះជាកែវភ្នែក ជាវិជ្ជា ជាការស្ងប់ ជាផ្លូវដែលនាំទៅកាន់អមតភាព ជាការរលាស់ចេញ ជាវត្ថុសក្ដិសិទ្ធិ៍ដែលធ្វើឲ្យនិរោធឈ្នះ  ជាផ្លូវនាំទៅកាន់ ទិ់ព្វភាវ: ជាការមិនត្រឡប់មកវិញ ជាវត្ថុដែលប្រសើរបំផុត ជាការមិនធ្វើ ជាការស្ងាត់ ជាការវិសេស។ ព្រះធម៌នេះពុំមែនជាវេទមន្តគាថាទេ តែជាឤរម្មណ៍ដែលខ្ពង់ខ្ពស់បំផុតសំរាប់ចិត្តវិញ្ញូជន ជា ការឆ្លងទៅ កាន់ត្រើយខាងនាយ ជាកន្លែងសំរាប់យកជាទីពឹង។ ដោយឤស្រ័យនូវវិធីនិងគុណទាំងនេះ យោគីនោះ ក៏ធ្វើនូវ ធម្មានុស្សតិ ហើយចិត្តក៏ពេញ ទៅដោយសទ្ធា។ ព្រោះតែសទ្ធាទាំងនេះ ចិត្តរបស់យោគីរមែងមិនមាន អ្វីមករុកកួន។ ព្រោះតែចិត្តគ្មានការរុកកួន យោគី នោះក៏បំផ្លាញបាននូវនីវរណធម៌ ធ្វើឲ្យអង្គឈានកើតឡើង ហើយក៏ឤស្រ័យនៅក្នុងឧបចារ:ឈាន។  អ្វីដែលសល់ពីនេះបានសំដែងទុកដោយពិស្តាររួចហើយក្នុងវគ្គខាងដើម។
ការចូលកាន់ទុតិយជ្ឈាន
មួយវិញទៀត ភិក្ខុនោះគិតដូច្នេះថា៖ “បឋមជ្ឈាននេះនៅគ្រោតគ្រាត ឯទុតិយជ្ឈានល្អិតល្អជាង” ព្រម ទាំងមើលឃើញនូវទោសរបស់បឋមជ្ឈាន និងឤនិសង្សរបស់ទុតិយជ្ឈាន។
អានិសង្សរបស់សីល
[vi] See Vis. Mag. 8: អញ្ញេ បន សិរត្ថោ សីតលត្ថោ តិ ឯវំ ឤទិនា បិ នយេនេវ ឯត្ថា អត្ថំ វណ្ណយន្ដិ
សរុបចតុក្ក: ន័យទី៥
[ii]  មិនមាននៅក្នុងវិសុ.ទេ
លក្ខណ:៧ប្រការរបស់ចរិយា
បុ          តើយើងឤច “ស្គាល់ចរិយាដោយលក្ខណ:នៃការដើរ” យ៉ាងដូចម្ដេច?
១-ពុទ្ធានុស្សតិ
ព្រះដ៏មានព្រះភាគជាអ្នកពុំមានធម៌ជាគ្រឿងកង្វល់ ទ្រង់មានព្រះទ័យករុណាបំពេញប្រយោជន៍ដល់ មនុស្សជាតិ បានធ្វើនូវកិច្ចដែលគួរធ្វើហើយ។
ដោយការចាប់យក
ម៉្យាងទៀត កម្មដ្ឋាន១គឺឤនាបាណស្សតិចាប់យកនិមិត្តដោយការប៉ះទង្គិច។ កម្មដ្ឋាន១គឺវាយោកសិណ ចាប់យកនិមិត្តដោយការឃើញនិងការប៉ះទង្គិច។ កម្មដ្ឋាន១៩ដែលនៅសល់ ចាប់យកនិមិត្តដោយការស្តាប់។
ម៉្យាងទៀត កម្មដ្ឋាន៥ គឺអរូបកម្មដ្ឋាន៤និងឧបេក្ខា យោគីថ្មីមិនគួរបដិបត្តិទេ គួរបដិបត្តិតែកម្មដ្ឋានដែល នៅសល់ពីនេះចុះ។
អ្វីដែលនាំឲ្យសីលបរិសុទ្ធ
វិ          ភិក្ខុដែលបានទទួលយកនូវពាក្យប្រៀនប្រដៅដែលទាក់ទងនឹងឈានធម៌ហើយមានសតិក្នុងឤបត្ដិទាំង៧ កងនោះ បើសិនបានឃើញថាខ្លួនត្រូវឤបត្ដិបារាជិកហើយ រមែងដឹងថាខ្លួនធ្លាក់ផុតពីភិក្ខុភាវ:ហើយៗនឹង រស់នៅដោយសីលមិនបរិបូណ៌។ បើសិនជាភិក្ខុរូបនោះមានសីលបរិបូណ៌ លោករមែងសម្រេចបាននូវ សីលជាន់ខ្ពស់។ បើសិនជាលោកមានសីលបរិបូណ៌ លោកនឹងបានសម្រេចសច្ចធម៌ជាមិនខាន។ នេះគឺជា ពាក្យប្រៀនប្រដៅរបស់បូរាណាចារ្យ។ បើសិនជាភិក្ខុបានឃើញថាខ្លួនត្រូវឤបត្ដិសង្ឃាទិសេស លោកត្រូវ សារភាពនូវឤបត្ដិនោះដោយមិនលាក់លៀម។ បើសិនជាឃើញថាខ្លួនត្រូវឤបត្ដិក្នុងកងដទៃទៀត ភិក្ខុ នោះ ត្រូវសម្ដែងនូវឤបត្ដិនោះ ជាមួយភិក្ខុមួយអង្គផ្សេងទៀត។
ដោយបុគ្គល
បុ          លក្ខណ: “កំណត់ដឹងបានដោយបុគ្គល” ដូចម្តេច?
១- ឧទ្ធុមាតកសញ្ញា
បុ        ពេលដែលឤរម្មណ៍មិនជាស្ថាពរ តើបីតិ និងសុខ: កើតឡើងបានដោយរបៀបណា?
វិធីបដិបត្តិ
(១៤)-“យោគីហ្វឹកហ្វឺនខ្លួនដូច្នេះថា ឤត្មាអញនឹងជាអ្នកឃើញរឿយៗនូវធម៌ដែលប្រាសចាករាគ: ទើប ដកដង្ហើមចូល” មានអធិប្បាយថា យោគីនោះដាក់ចិត្តចំពោះខ្យល់ដង្ហើមចូលនិងខ្យល់ដង្ហើមចេញ ដោយគិត យ៉ាងនេះថា៖ “នេះគឺសភាពមិនទៀង នេះគឺអរាគ: នេះគឺការរលត់ នេះគឺនិព្វាន”។ យោគីហ្វឹកហ្វឺនខ្លួនឯង និងដក ដង្ហើមចូលចេញយ៉ាងដូច្នេះ។
ការស្វែងរកកល្យាណមិត្ដ
សហធម្មិកនោះក៏នឹងឆ្លើយថា៖ “ក្នុងប្រទេសដូច្នេះ ក្នុងវត្ដនោះ ក្នុងទីស្ថាននោះ ជាកន្លែងចំរើន សមាធិ ជាកន្លែងដែលតាំងឡើងសំរាប់ព្រះសង្ឃ នៅកន្លែងនោះមានឤចារ្យកម្មដ្ឋានដែលជាទីលើកតម្កើង របស់ជនគ្រប់ រូបជាដើម”។
កាលបើបានចម្លើយយ៉ាងដូច្នេះហើយ យោគីគួរគិតពិចារណាពីរឿងនេះ និងធ្វើចិត្ដឲ្យរីករាយ ហើយ តាំងចិត្តធ្វើដំណើរឆ្ពោះទៅទីនោះដើម្បីប្រណិបត្ដិបំរើលោកឤចារ្យនោះ និងហាត់ហ្វឹកហ្វឺនខ្លួនក្រោម ការគ្រប់គ្រង របស់លោក។
៩-កាយគតាសតិ
ពូជ ដោយកន្លែង ដោយបច្ច័យ ដោយការជ្រាបលេច ដោយការកកើតឡើងតាមលំដាប់ ដោយក្រុមដង្កូវ  ដោយ តំណ[41]  ដោយជាទីរួមប្រជុំ ដោយជាភាពស្មោកគ្រោក ដោយជាភាពមិនបរិសុទ្ធ ដោយការពឹងឤស្រ័យគ្នា ដោយ ការមិនចេះតបស្នងគុណ និងដោយប្រការកំណត់[42] ។
៨. ឤរញ្ញិកង្គធុតង្គ
បុ        ភិក្ខុសមាទានឤរញ្ញិកង្គធុតង្គ ដូចម្ដេច?
៩-កាយគតាសតិ
វិ        កាយនេះកើតឡើងពីគ្រាប់ពូជដែលមិនបរិសុទ្ធគឺមាតានិងបិតា រមែងពុកបាក់ទៅដូចជាគ្រាប់ កោសាតកី[43]។ កាយនេះមិនបរិសុទ្ធទេ។ យោគីគួរលំឤេននឹកដល់លក្ខណ:របស់រាងកាយដោយវិធី (ប្រៀបធៀបទៅនឹង) “គ្រាប់ពូជ” យ៉ាងនេះចុះ។
សេចក្ដីឧបមាទៅនឹងកូនគោ
គប្បីវិនិច្ឆ័យក្នុងពាក្យថា “ឤស្រ័យនៅក្នុងតតិយជ្ឈាន” ដូច្នេះ៖ ឈាននេះហៅថា “ទី៣” ព្រោះបន្តពីឈាន ទី២។ តតិយជ្ឈាននេះប្រកបដោយឧបេក្ខា សតិ សម្បជញ្ញ: សុខ: និងចេតសិកគ្គតា។ ការពេញបរិបូណ៌ នៃអង្គទាំង នេះហៅថា តតិយជ្ឈាន។ ពាក្យថា “ឤស្រ័យនៅក្នុង” មានន័យថា យោគីដែលបាននូវតតិយជ្ឈាន រមែងចេញផុត ពីអង្គ១ ហើយធ្វើអង្គ៥ កល្យាណទាំង៣ និងលក្ខណ:ទាំង១០ឲ្យបរិបូណ៌ឡើង ព្រមទាំងប្រកប ដោយ ឤនិសង្ស ទាំង២២ប្រការ។
វិធីបដិបត្តិ
វិ        យោគីបំពេញឤនាបាណស្សតិ និងចំរើនសមាធិដោយការប៉ះ(របស់ខ្យល់) ប្រកបដោយបីតិនិងសុខ:។ ឤស្រ័យដោយសារការប៉ះដែលប្រកបដោយបីតិនិងសុខ:នេះឯង ទើបធ្វើឲ្យកាយទាំងមូលមិនវង្វេង។
ឈានដែលមានចំណែកនៃការអន់ថយ ការរឹងមាំ គុណវិសេស និងការដឹងច្បាស់
[liv] (a) M. I, 294-5: បឋមំ ខោ ឤវុសោ ឈានំ បញ្ចង្គវិប្បហីនំ បញ្ចង្គសមន្នាគតំ; ឥធាវុសោ បឋមំ ឈានំ សមាបន្នស្ស ភិក្ខុនោ កាមច្ឆន្ទោ បហីនោ ហោតិ ព្យាបាទោ បហីនោ ហោតិ ថីនមិទ្ធំ បហីនំ ហោតិ ឧទ្ធច្ចកុក្កុច្ចំ បហីនំ ហោតិ វិចិកិច្ឆា បហីនា ហោតិ។
[lxvii] D.I. 74 and A.III.25 សេយ្យថាបិ ភិក្ខវេ ទក្ខោ នហាបកោ វា នហាបកន្ដេវាសី វា កំសថាលេ នហានិយចុណ្ណានិ ឤកិរិត្វា ឧទកេន បរិប្ជោសកំ បរិប្ជោសកំ សន្នេយ្យ សាស្សនហានិយបិណ្ឌិ ស្នេហានុគតា ស្នេហាបរេតា សន្ដរពាហិរា ផុដា ស្នេហេន ន ច បគ្ឃរតិ ឯវំ ឯវ ខោ ភិក្ខវេ ភិក្ខុ ឥមំ ឯវ កាយំ វិវេកជេន បីតិសុខេន អភិសន្ទេតិ បរិសន្ទេតិ បរិបូរេតិ បរិប្ជរតិ នាស្ស កិញ្ចិ សព្វាវតោ កាយស្ស វិវេកជេន បីតិសុខេន អប្ជុតំ ហោតិ។
វិធីទាំង១០យ៉ាង
ការប្រៀបធៀបទៅនឹងរទេះសេះ
ឈានដែលមានចំណែកនៃការអន់ថយ ការរឹងមាំ គុណវិសេស និងការដឹងច្បាស់
បរិយុដ្ឋិតា កិលេសេហិ សុខសញ្ញានុវត្តិនី               សមំ ចិត្តស្ស នាលភឹ រាគចិត្តវសានុគា។.
ចតុក្ក: ន័យទី៥
ពាក្យថា “ឤត្មាអញបរិភោគដើម្បីរំងាប់នូវការឃ្លាននិងការស្រេក” បានន័យថា មានប្រក្រតីជាអ្នក បរិភោគឤហារតែបន្ដិចបន្ដួច ដូចដែលបុគ្គលប្រើថ្នាំពេទ្យសំរាប់ថែរក្សារោគស្បែកយ៉ាងនោះដែរ។
បរិច្ឆេទទី៨៖ កម្មដ្ឋានទ្វារបរិច្ឆេទ ភាគទី២
“ឥឡូវនេះ ឤចក្តីនឹងសំដែងពីវិធីដើម្បីបាននូវទុតិយជ្ឈាន។ ឤចក្តីនឹងពិចារណានូវទោសរបស់ បឋមជ្ឈាន និងឤនិសង្សរបស់ទុតិយជ្ឈាន[i]”  ដូចតទៅ៖
៨-មរណនុស្សតិ
វិ        ការដាច់ទៅនៃជីវិតិន្ទ្រីយ៍ ហៅថាមរណ:។ ការរំលឹកដល់មរណ:នេះដោយពុំមានអ្វីមករំខានគឺជាការ បដិបត្ដិ ការដាច់ទៅនៃជីវិតរបស់បុគ្គលគឺជាលក្ខណ:។ ភាវ:ដែលមិនគួរឲ្យពេញចិត្តគឺជារស។ សុខមាល ភាពគឺជា បទដ្ឋាន។
ឈាន៤ និងឈាន៥
១- សមាធិនេះជាសមាធិដែលព្រះអរិយបុគ្គលទាំងឡាយបដិបត្តិ និងប្រាសចាកនូវរាគ:។
៣-សង្ឃានុស្សតិ
“គូនៃបុរស៤គូ និងបុគ្គល៨ជំពូក” មានសេចក្ដីថា៖ គឺសោតាបត្ដិមគ្គនិងសោតាបត្ដិផល ជាគូ១; សកទា គាមិ មគ្គនិងសកទាគាមិផល ជាគូ១; អនាគាមិមគ្គនិងអនាគាមិផល  ជាគូ១; អរហត្តមគ្គ និងអរហត្តផលជាគូ១។ ទាំងអស់នេះហៅថា “គូនៃបុរស៤គូ”។
៩-កាយគតាសតិ
ភាពមិនបរិសុទ្ធរបស់កាយ
បកិណ្ណកកថា
[29] (a) Vis. Mag. 291 Quote A. IV, 353: ឤនាបានសតិ ភាវេតព្វា វិតក្កូបច្ឆេទាយ។
លក្ខណៈរបស់សីល
ការល្មើសនូវសីលទាំង៣យ៉ាងនេះ ធ្វើឲ្យកើតនូវគុណឤក្រក់។ នេះហៅថាលក្ខណ:របស់សីល។
៤-វិច្ឆិទ្ទកសញ្ញា
បុ        យោគីកំណត់និមិត្តបានយ៉ាងដូចម្តេច ?
៦-ទេវតានុស្សតិ
[xviii] Cp. D. III, 76; A. I, 168; Sn. 132 (selasutta): ឥតិ បិ សោ ភគវា អរហំ សម្មាសម្ពុទ្ធោ វិជ្ជាចរណសម្បន្នោ សុគតោ លោកវិទូ អនុត្ដរោ បុរិសទម្មសារថិ សត្ថា ទេវមនុស្សានំ ពុទ្ធោ ភគវា។
៤-វិច្ឆិទ្ទកសញ្ញា
វិ        ការសម្លឹងឃើញត្រចៀកទាំង២ ឬម្រាមដៃទាំង២ ដែលត្រូវកាត់ដាច់ចេញពីខ្លួន ឤចនាំឲ្យកើតវិច្ឆិទ្ទក និមិត្ដបាន។ ដូចនេះ និមិត្ដដែលបានកំណត់ ប្រាកដឡើងក្នុងចម្ងាយចន្លោះពីគ្នាប្រមាណពី១ម្រាម ឬ២ម្រាម ដៃប៉ុណ្ណោះ។ ពាក្យដែលសល់ពី់នោះ បានសំដែងទុកក្នុងវគ្គខាងដើមដោយពិស្តារហើយ។
២. តេចីវរិកង្គធុតង្គ
វិ      គឺសំពត់បីដែលមាន សំពត់សង្ឃាដី សំពត់ឧត្ដរាសង្គ:(ចីវរ) និងសំពត់អន្ដរវាសក:(ស្បង់)។ ទាំងអស់នេះ ហៅថា តេចីវរិកង្គធុតង្គ។
ឈានដែលមានចំណែកនៃការអន់ថយ ការរឹងមាំ គុណវិសេស និងការដឹងច្បាស់
[xliv]  កាមតោ ជាតា; សទ្ធាយ ជាតា; អកុក្កុច្ចតោ ជាតា; វិវេកតោ ជាតា; សមាធិតោ ជាតា; ពោជ្ឈង្គតោ ជាតា
បកិណ្ណកកថា(កថារាយរង)
ចរិយាបរិច្ឆេទ ចប់ [i] ច្បាប់ភាសាចិន មើលមិនយល់
ការចូលកាន់ទុតិយជ្ឈាន
វិ        ព្រោះហេតុថា រលកនៃវិតក្ក:និងវិចារ: បានធ្វើឲ្យចិត្តល្អក់ក់ករនៅក្នុងបឋមជ្ឈាន។
ចរិតទាំង១៤ បំព្រួញមកនៅត្រឹមតែ៧
វិ          ចំពោះបុគ្គលមោហចរិតដែលព្យាយាមធ្វើអំពើជាកុសល វិតក្ក:តែងតែកើនឡើង ព្រោះគុណសម្បត្ដិនេះ ទោរទន់ទៅរកមោហ: និងព្រោះប្រាសចាកនូវសទ្ធានិងបញ្ញា។
សរុបចតុក្ក: ន័យទី៥
[xxvi] Nd1 226: សាមន្ដជប្បនសង្ខាតំ កុហនាវត្ថុ
៣-សង្ឃានុស្សតិ
បុ       អ្វីគឺ “សង្ឃានុស្សតិ”? អ្វីគឺការបដិបត្ដិ? អ្វីជាលក្ខណ: ជារស និងជាបទដ្ឋាន? អ្វីជាឤនិសង្ស? អ្វីជាវិធី (បដិបត្ដិ)?
វិធីធ្វើឲ្យកើតឡើងនូវឥទ្ធិវិធា
“ឆន្ទ:” គឺសេចក្តីប្រាថ្នាចង់ធ្វើ។ “សមាធិ” គឺសេចក្តីមិនរាយមាយរបស់ចិត្ត។ យោគីនោះប្រាថ្នាឥទ្ធិវិធា និង ឥទ្ធិបាទ ហើយបដិបត្តិសមាធិហើយតាំងខ្ជាប់នៅក្នុងសេចក្តីព្យាយាម៤ប្រការគឺ: យោគីនោះមានសេចក្តី ព្យាយាមការពារមិនឲ្យបាប ដែលមិនទាន់កើត មិនឲ្យកើតឡើងរួច; មានសេចក្តីព្យាយាមលះបាបដែលបានកើត ឡើងហើយ; មានសេចក្តីព្យាយាមធ្វើឲ្យ បុណ្យដែលមិនទាន់កើតឲ្យកើតឡើង; និងមានសេចក្តីព្យាយាមរក្សា បុណ្យដែលបានកើតឡើងហើយឲ្យគង់នៅ និងបង្កើន ឲ្យច្រើនឡើង។ ទាំងអស់នេះហៅថា “សេចក្តីព្យាយាម”។
បកិណ្ណកកថា
បុ        អ្វីគឺបកិណ្ណកកថាទាក់ទងទៅនឹងកសិណទាំងនេះ?
លក្ខណ:៧ប្រការរបស់ចរិយា
វិ          បុគ្គលរាគចរិត មានឤការ:ដែលឈានដើរតាមធម្មជាតិរបៀបនេះ: គឺដើរលើកជើង ដើរលឿននិងឈាន ជំហានស្មើៗគ្នា ទាញជើងមកវិញក៏ស្មើ ហើយដាក់ជើ់ងចុះមិនពេញបាតជើងទេ។  ពេលដើរបុគ្គលនោះ លើកជើងឡើងយ៉ាងសមសួន។ បុគ្គលរាគចរិត ឤចដឹងបានដោយលក្ខណ:នៃការដើរយ៉ាងដូច្នេះ។
១-ពុទ្ធានុស្សតិ
យោគីនោះរំលឹកដល់ព្រះសុគតដូចនេះ៖ ដោយវិធីទាំងឡាយនេះ ដោយគុណធម៌ទាំងឡាយនេះ យោគី ធ្វើសេចក្តីជឿជាក់ឲ្យកើតឡើងក្នុងចិត្តរបស់ខ្លួន។ កាលបើចិត្ដពេញទៅដោយសេចក្ដីជឿជាក់ និងងាយស្រួលក្នុង ការរំលឹកហើយ ចិត្ដរបស់យោគីនោះរមែងមិនមានអ្វីមករុកកួន។ ព្រោះចិត្តគ្មានអ្វីមករុកកួន យោគីនោះក៏បាន ដល់នូវ ឧបចារសមាធិ។
លក្ខណ:៧ប្រការរបស់ចរិយា
បុគ្គលទោសចរិត មានឤការ:ដែលឈានដើរតាមធម្មជាតិរបៀបនេះ: គឺដើរកន្ត្រាក់ជើង ទាំងលើក ឡើងទាំងដាក់ចុះ។ ពេលទម្លាក់ជើងចុះបានពាក់កណ្តាល ជើងទាំងសងខាងក៏ទង្គិចគ្នាឧបមាដូចជាគេជីកដី។ បុគ្គលទោសចរិត ឤចដឹងបានដោយលក្ខណ:នៃការដើរយ៉ាងដូច្នេះ។
សេចក្ដីឧបមាទៅនឹងកូនគោ
ពាក្យថា “ឤស្រ័យនៅក្នុងទេវលោក” បានដល់ការកើតឡើងក្នុងព្រហ្មលោកជាន់សុភកិណ្ហ:។ បណ្ឌិតគប្បី យល់ដោយន័យដូចដែលបានសំដែងទុករួចហើយក្នុងបឋមជ្ឈានចុះ។ ពាក្យថា “ឤស្រ័យនៅក្នុងទេវលោក” គឺការរស់ នៅក្នុងភូមិដែលគួរឲ្យពេញចិត្ត ដែលជាកន្លែងប្រាសចាកនូវបីតិ។ ពាក្យថា “ឤស្រ័យនៅក្នុងទេវលោក” គឺការរស់នៅ ក្នុងលក្ខណ:ដែលខ្ពស់ផុតពីមនុស្ស។
អត្ថន័យរបស់សីល
វិ          គឺ ចេតនាសីល វេរមណីសីល និង អវីតិក្កមសីល។ ចេតនាសីល គឺអ្វី? គឺការតាំងចេតនាថា៖“ឤត្មា អញនឹងមិនធ្វើអំពើឤក្រក់ ព្រោះបើធ្វើអំពើឤក្រក់ ឤត្មាអញនឹងបានទទួលវិបាកជាទុក្ខ”។ វេរមណីសីល គឺអ្វី? គឺការនៅឆ្ងាយពីការធ្វើអំពើឤក្រក់។ អវីតិក្កមសីល គឺអ្វី? (ក្នុងករណីនេះ) គឺអ្នករក្សាសីលមិន ប្រព្រឹត្ដល្មើសទាំងខាងកាយនិងវាចា។
អ្វីដែលនាំឲ្យសីលបរិសុទ្ធ
ពេលភិក្ខុធ្វើសីលឲ្យបរិសុទ្ធ លោកគប្បីធ្វើកាយកម្មនិងវចីកម្មណាដែលគួរធ្វើ។ គប្បីពិចារណាឆ្លុះ បញ្ចាំងនូវការប្រព្រឹត្ដិរបស់ខ្លួន។ គប្បីធ្វើល្អនិងកំចាត់ឤក្រក់ចេញ។ ការពិចារណាយ៉ាងដូច្នេះឈ្មោះថា រស់ នៅក្នុងភាពបរិសុទ្ធនៃសីលទាំងយប់ទាំងថ្ងៃ។ ការធ្វើដូច្នេះនឹងឤចឲ្យភិក្ខុធ្វើសីលរបស់ខ្លួនឲ្យបរិសុទ្ធបាន។
៩-កាយគតាសតិ
-         ក្នុងសប្ដាហ៍ទី១២ មានចំណែកប្រកប៨០០ កកើតឡើង
វិធីបដិបត្តិ
បុ       បើយោគីនោះធ្វើឲ្យខ្យល់ដង្ហើមចូលចេញរលត់ដោយគ្មានសល់អ្វី[18]ទៅហើយ តើយោគីនោះនឹងឤច បដិបត្តិ ឤនាបាណស្សតិ បានយ៉ាងដូចម្តេចទៅ?
៨. ឤរញ្ញិកង្គធុតង្គ
វិ        ពេលដែលភូមិចង្អៀតទៅដោយមនុស្ស ចិត្ដរបស់ភិក្ខុរមែងត្រូវកាមារម្មណ៍ទាំង៥រុករាន ហើយនឹងទទឹក ទៅដោយកាមតណ្ហា។  ពេលដែលភិក្ខុនោះស្នាក់នៅក្នុងកន្លែងដែលចង្អៀតនោះ ភិក្ខុនោះរមែងត្រូវរំខាន ដោយសារហ្វូងមនុស្សដែលធ្វើដំណើរទៅមក។ ភិក្ខុនោះមើលឃើញនូវទោសនិងឤនិសង្សនៃការសមា ទានឤរញ្ញិកង្គហើយ ក៏សមាទានដូច្នេះថា “ឤត្មាអញលះបង់ការស្នាក់នៅក្នុងភូមិចាប់តាំងពីថ្ងៃនេះតទៅ ហើយសមាទាន(ដោយតឹងតែង) ក្នុងការស្នាក់នៅតែកន្លែងណាដែលមានភាពស្ងប់ស្ងាត់”។
អានិសង្សរបស់សីល
សីលមានឤនិសង្សយ៉ាងណា? អវិប្បដិសារីជាឤនិសង្សរបស់សីល ដូចវចន:ដែលព្រះពុទ្ធអង្គបាន ត្រាស់នឹងព្រះឤនន្ទថា៖“ម្នាលឤនន្ទ សីលមានអវិប្បដិសារីជាឤនិសង្ស និងជាប្រយោជន៍”[i] ។ម៉្យាងទៀត សីល ឈ្មោះថាជា បីតិដ៏ប្រសើរ សីលជាវណ្ណ:ខ្ពស់បំផុត សីលជាអរិយទ្រព្យ និងជារបស់ដ៏ឧត្ដម។ សីលជាភូមិរបស់ ព្រះពុទ្ធទាំងឡាយ ជាការងូតទឹកដោយមិនបាច់មានទឹក[ii] ជាការអប់ដោយគ្រឿងក្រអូប[iii] ជាស្រមោលអន្ទោលតាម ប្រាណ ជាម្កុដដែលមនុស្សត្រូវតែពាក់ ជាវណ្ណ:ដ៏សក្ដិសិទ្ធិ ជាការហ្វឹកហាត់ដ៏គ្មានគូរប្រៀប ជាវិថីនៃព្រហ្មចរិយ ធម៌។ បើបុគ្គលរក្សាសីលព្រោះហេតុដោយខ្លួនមានសីលនោះ បុគ្គលនោះនឹងទៅជាអ្នកដែលគ្មានការភ័យខ្លាច នាំមកនូវកិត្ដិយសដល់មិត្ដរបស់គេ និងទៅជាទីស្រឡាញ់របស់មនុស្សល្អទាំងឡាយ។ សីលជាគ្រឿងអលង្ការដ៏ ប្រសើរ[iv] ជាច្បាប់គ្រប់គ្រងនូវការប្រព្រឹត្តិទាំងឡាយ ជាទីតាំងនៃបុណ្យ ជាស្រែបុណ្យរបស់ទានបរិច្ចាគ​ ជាកន្លែងសំរាប់សាបព្រួសនូវភាពជាសម្លាញ់នឹងគ្នាដ៏ប្រសើរ។
៨. ឤរញ្ញិកង្គធុតង្គ
បុ       តើជិតប៉ុណ្ណាទៅ ពាក្យដែលថា “ការស្នាក់នៅកន្លែងដែលមានភាពស្ងប់ស្ងាត់”? អ្វីជាការសមាទាន? តើ ការស្នាក់នៅកន្លែងដែលមានភាពស្ងប់ស្ងាត់មានឤនិសង្សដូចម្ដេចខ្លះ?
ចតុក្ក: ន័យទី៥
ពាក្យថា “ឤត្មាអញបរិភោគដើម្បីសមាទានជីវិតជាព្រហ្មចារី” គឺប្រាថ្នាដើម្បីសម្រេចអរិយមគ្គដោយ ឤស្រ័យប្រយោជន៍ពីការចេះប្រមាណក្នុងការបរិភោគ គឺបរិភោគដោយមានឤរម្មណ៍ ដូចបុគ្គលដែលបរិភោគសាច់របស់កូនខ្លួន ដូច្នោះដែរ[xxxii]។
អធិប្បាយធុតង្គ១៣ ដោយសង្ខេប
បុ       ការសមាទានខលុបច្ឆាភត្ដិកង្គ: មានន័យដូចម្ដេច?
សេចក្ដីឧបមាទៅនឹងមេគោ
ឥឡូវនេះ យោគីដែលបដិបត្តិបឋមជ្ឈានបានដោយសេចក្ដីសុខស្រួលហើយ ក៏មានសេចក្ដីប្រាថ្នានឹង ធ្វើទុតិយជ្ឈានឲ្យកើតឡើង។ ព្រោះហេតុអ្វី? ព្រោះថា បើយោគីមិនឤចបដិបត្តិបឋមជ្ឈានដោយសុខស្រួលទេ ទោះបីជាចង់កំចាត់នូវវិតក្ក:និងវិចារ: និងសំរេចឲ្យបាននូវទុតិយជ្ឈានក្ដី ក៏យោគីគង់នឹងធ្លាក់ទៅកាន់ការអន់ថយ វិញជាមិនខាន និងមិនឤចចូលកាន់ទុតិយជ្ឈានបានឡើយ។ លើសពីនេះទៅទៀត យោគីនោះនឹងមិនឤចត្រឡប់ ចូលទៅកាន់បឋមជ្ឈានបានទៀតវិញឡើយ។ ព្រោះហេតុនេះ ទើបព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់ត្រាស់សំដែងជាសេចក្ដី ឧបមាទៅនឹងមេគោព្រៃដ៏ល្ងង់ខ្លៅមួយដែលមិនដឹងថាវាលស្មៅមួយណាដែលល្អ ទោះបីជាខ្លួនគ្មានការពិសោធន៍ក្ដី ក៏នៅតែគិតចេញទៅរកស៊ីនៅឯទីចំណោតជ្រោះដ៏ឆ្ងាយ។ មេគោនោះគិតថា៖ “យ៉ាងដូចម្តេចដែរហ្ន៎ បើយើងត្រូវ ចូលទៅកាន់កន្លែងដែលយើងមិនធ្លាប់ទៅពីមុន ស៊ីស្មៅដែលយើងមិនធ្លាប់ស៊ីពីមុន  និងផឹកទឹកដែលយើងមិនធ្លាប់ ផឹកមកពីមុននោះ?” មេគោនោះមិនទាន់ទាំងដាក់ជើងមុខឲ្យបានស៊ប់ផង ក៏លើកជើងក្រោយឡើងទៀត ធ្វើឲ្យ បាត់ លំនឹងមិនឤចឈានដើរតទៅមុខទៀតបាន។ ហើយកាលបើមិនឤចចូលទៅកាន់កន្លែងដែលខ្លួនមិនធ្លាប់ បានទៅ ពីមុន ស៊ីស្មៅដែលខ្លួនមិនធ្លាប់ស៊ីពីមុន និងផឹកទឹកដែលខ្លួនមិនធ្លាប់ផឹកមកពីមុនទេនោះ   ទើបមេគោនោះ គិតត ទៅទៀតថា៖“យើងមិនឤចដើរតទៅទៀតបានទេ បើដូច្នេះយើងត្រូវត្រឡប់ទៅកាន់កន្លែងធ្លាប់ស៊ីពីមុនវិញ[ii] ”
វិធីបដិបត្តិ
បុ        អ្វីគឺ “ដឹងច្បាស់នូវកាយដោយវត្ថុឤរម្មណ៍” ?
សេចក្ដីឧបមាទៅនឹងមេគោ
មានភិក្ខុមួយអង្គ មិនទាន់បានសំរេចឈាននៅឡើយ។ ភិក្ខុនោះមិនចេះកម្មដ្ឋានណាមួយទេ ទាំងមិន ទាន់បានរលាស់ខ្លួនឲ្យផុតពីកាមនៅឡើយ ហើយនិងមិនទាំងដឹងពីវិធីចូលទៅកាន់ប់ឋមជ្ឈានទៀតផង។ ភិក្ខុនោះ
៣-សង្ឃានុស្សតិ
“បុគ្គល៨ជំពូក” គឺបុគ្គលអ្នកបានសម្រេចមគ្គ៤និងផល៤។ នេះហៅថា បុគ្គល៨ជំពូក។ ព្រោះថាក្រុម ភិក្ខុសង្ឃ ឤស្រ័យនៅក្នុងមគ្គនិងផលទាំងឡាយនោះ ទើបហៅថា ប្រកបដោយគូនៃបុរស៤គូ។ បុគ្គលទាំងឡាយ ណាដែល ឤស្រ័យនៅក្នុងមគ្គ៤និងផល៤នេះ ហៅថាបុគ្គល៨ជំពូក។
៩-កាយគតាសតិ
បុ        យោគីគួរលំឤេននឹកដល់លក្ខណ:របស់រាងកាយដោយវិធី “កន្លែង” យ៉ាងដូចម្ដេច?
វិ        កាយនេះនឹងត្រូវទំពារស៊ីដោយភ្លើង ឬត្រូវសត្វស៊ី ឬដល់នូវសភាពអន្ដរាយ។ កាយនេះមានដែន កំណត់។ យោគីគួរលំឤេននឹកដល់លក្ខណ:របស់កាយ ដោយវិធី(ពិចារណាពីភាពមាន)“ដែនកំណត់” យ៉ាងនេះ ចុះ។
ដោយបុគ្គល
វិ           បុគ្គលដែលមានរាគចរិត មិនគួរបដិបត្តិអិប្បមញ្ញា៤ទេ ព្រោះនិម្មិតរបស់អប្បមញ្ញាជារបស់ប្រសើរ ណាស់។
៨-លោហិតកសញ្ញា
បុ       អ្វីគឺ លោហិតក:? អ្វីគឺការបដិបត្ដិ? អ្វីជាលក្ខណ: ជារស និងជាបទដ្ឋាន? អ្វីជាឤនិសង្ស? យោគីកំណត់ និមិត្ដបានដូចម្តេច?
វិធីទាំង១០យ៉ាង
២) ដោយយកចិត្តទុកដាក់ធ្វើឲ្យឥន្ទ្រីយ៍មានកម្លាំងស្មើគ្នា មានន័យថា សទ្ធិន្ទ្រីយ៍(ឥន្ទ្រីយ៍គឺសទ្ធា) ក្ដី ឬក៏ ឥន្ទ្រីយ៍ណានីមួយក្នុងចំណោមឥន្ទ្រីយ៍ទាំង៤យ៉ាងដែលនៅសល់ក្ដី យោគីមិនត្រូវបណ្ដោយឲ្យឥន្ទ្រីយ៍ណាមួយអន់ ថយខ្សោយកំលាំងចុះព្រោះសេចក្តីប្រមាទឡើយ គឺប្រៀបដូចជារទេះសេះដែលកំពុងតែរត់ដោយល្បឿនលឿន ដូច្នោះដែរ[xxiv] ។
៦-ទេវតានុស្សតិ
[xix] Cp. Vis. Mag. 198; Sn.-a. 441: ឤរកា ហិ សោ សព្វកិលេសេហិ មគ្គេន សវាសនានំ កិលេសានំ វិទ្ធំសិតត្ដា តិ ឤរកត្ដា អរហំ។ តេ ច នេន កិលេសារយោ មគ្គេន ហតា តិ អរីនំ ហតត្ដា បិ អរហំ។
៤-វិច្ឆិទ្ទកសញ្ញា
ចប់វិច្ឆិទ្ទកសញ្ញា
៦-ទេវតានុស្សតិ
[xliii] M. I, 248-9: ឥតិ សាករំ សឧទ្ទេសំ អនេកវិហិតំ បុព្វេនិវាសំ អនុស្សរាមិ។ អយំ ខោ មេ អគ្គិវេស្សន រត្ដិយា បឋមេ យាមេ បឋមា វិជ្ជា អធិគតា អវិជ្ជា វិហតា វិជ្ជា ឧប្បន្នា តមោ វិហតោ ឤលោកោ ឧប្បន្នោ ឥតិ ទិព្វេន ចក្ខុមា វិសុទ្ធេន អតិក្កន្ដមានុសកេន សត្ដេ បស្សាមិ ចវមានេ ឧបបជ្ជមានេ ហីនេ បណីតេ សុវណ្ណេ ទុព្វណ្ណេ សុគតេ ទុគ្គតេ យថាកម្មូបគេ សត្ដេ បជានាមិ។ អយំ ខោ មេ អគ្គិវេស្សន រត្ដិយា មជ្ឈិមេ យាមេ ទុតិយា វិជ្ជា អធិគតា អវិជ្ជា វិហតា វិជ្ជា ឧប្បន្នា តមោ វិហតោ ឤលោកោ ឧបន្នោ……
រស បច្ចុបដ្ឋាន និងបទដ្ឋានរបស់សីល
អ្វីគឺជារស(កិច្ច) ជាបច្ចុបដ្ឋាន(ឤការ:ប្រាកដ) និងជាបទដ្ឋាន(ហេតុជិត) របស់សីល? បីតិជារសរបស់ សីល។ អវិប្បដិសារ:(ការមិនក្ដៅក្រហាយក្នុងចិត្ដ) ជាបច្ចុប្បដ្ឋានរបស់សីល។ កុសលកម្មតាមទ្វារទាំង៣ ជា បទដ្ឋានរបស់សីល។ ម៉្យាងទៀត សោមនស្សជារស អវិប្បដិសារ:ជាបច្ចុប្បដ្ឋាន ហើយការសំរួមឥន្ទ្រីយ៍ទាំងអស់ គឺជាបទដ្ឋានរបស់សីល។
៩-កាយគតាសតិ
បុ        យោគីគួរលំឤេននឹកដល់លក្ខណ:របស់កាយដោយវិធី “ជាភាពមិនបរិសុទ្ធ” យ៉ាងដូចម្ដេច?
វិ        កាលបើសំលៀកបំពាក់និងគ្រឿងលំអក្លាយជាវត្ថុប្រឡាក់ប្រឡូសកខ្វក់នោះ វត្ថុទាំងនេះគេឤចធ្វើឲ្យ ស្អាត ជាថ្មីវិញបាន។ ភាពស្អាតជាសភាវ:ដែលគេឤចធ្វើឲ្យកើតឡើងវិញបាន ព្រោះធម្មជាតិរបស់វា គឺស្អាត។ តែកាយជារបស់មិនស្អាតទេ។ យោគីគួរលំឤេននឹកដល់លក្ខណ:របស់កាយដោយវិធី (ពិចារណាលើ)“ភាព មិនបរិសុទ្ធ” យ៉ាងដូច្នេះចុះ។
រោគជំពូកខ្លះ
សរុបចតុក្ក: ន័យទី៥
[xxvii] Cp.D.I, 70
១-ពុទ្ធានុស្សតិ
“វិជ្ជាចរណសម្បន្នោ” មានន័យថា៖ វិជ្ជា បានដល់វិជ្ជា៣ប្រការគឺ វិជ្ជាដែលដឹងពីអតីតជាតិ(បុព្វេនិវា សានុស្សតិញាណ) វិជ្ជាដែលដឹងអំពីការកើតនិងការស្លាប់របស់សព្វសត្វ(ចុតូបបាតញាណ) និងវិជ្ជាដឹងក្នុងការ អស់ទៅ នូវឤសវ: (ឤសវក្ខយញាណ)[xxi] ។ ព្រះដ៏មានព្រះភាគព្រះអង្គបានកំចាត់នូវការមិនដឹង(អវិជ្ជា)ពីអតីត ដោយបុព្វេនិវាសានុស្សតិញាណ។ ទ្រង់បានកំចាត់ការមិនដឹង(អវិជ្ជា)ពីអនាគត ដោយចុតូបបាតញាណ។ និង ទ្រង់បានកំចាត់ការមិនដឹង(អវិជ្ជា) ពីបច្ចុប្បន្ន ដោយឤសវក្ខយញាណ។ កាលបើទ្រង់បានកំចាត់ការមិនដឹង (អវិជ្ជា)ពីអតីតហើយ ព្រះដ៏មានព្រះភាគ ព្រះ អង្គទ្រង់រំលឹកឃើញនូវអតីតភាពទាំងអស់ដែលមាននៅក្នុងកិច្ចទាំង ឡាយដែលទ្រង់បានបំពេញ។ កាលបើទ្រង់បាន កំចាត់ការមិនដឹង(អវិជ្ជា)ពីអនាគតហើយ ព្រះដ៏មានព្រះភាគ ព្រះអង្គទ្រង់រំលឹកមើលឃើញនូវ អនាគតភាពទាំងអស់ ដែលមាននៅក្នុងកិច្ចទាំងឡាយដែលទ្រង់នឹងបំពេញ។ កាលបើទ្រង់បានកំចាត់ការមិនដឹង (អវិជ្ជា) ពីបច្ចុប្បន្នហើយ ព្រះដ៏មានព្រះភាគព្រះអង្គទ្រង់រំលឹកមើលឃើញនូវ បច្ចុប្បន្នភាពទាំងអស់ ដែលមាននៅក្នុង កិច្ចទាំងឡាយ ដែលទ្រង់ បំពេញ។
វិធីបដិបត្តិ
“ការប៉ះ”(ផស្សនា) មានន័យថា៖ កាលបើធ្វើសញ្ញាខ្យល់ដង្ហើមឲ្យកើតឡើងហើយ យោគីនោះក៏ កំណត់ចិត្ដនៅនឹងកន្លែងដែលខ្យល់ដង្ហើមចូលចេញប៉ះនឹងចុងច្រមុះ ឬនៅលើបបូរមាត់។ នេះហៅថា “ការប៉ះ”។
លក្ខណ:ផ្សេងៗ នៃសមាធិ
វិ          ការតាំងមាំនៃចិត្ត ជាលក្ខណ:របស់សមាធិ; ការគ្របសង្កត់នូវទោស: គឺជារស; ភាពស្ងប់ស្ងាត់ របស់ចិ់ត្ដ ជាបច្ចុបដ្ឋាន; សភាវ:ដែលមិនប្រកបដោយកិលេស និងសភាវ:ដែលចិត្ដបានរួចផុតពី កិលេស ជាបទដ្ឋាន។
ឈានដែលមានចំណែកនៃការអន់ថយ ការរឹងមាំ គុណវិសេស និងការដឹងច្បាស់
[xlv]  ពាក្យប្រៀបធៀបនឹងនាយស្មូនឆ្នាំងនេះ មិនដឹងថាមានន័យដូចម្តេច។
អ្វីដែលនាំឲ្យសីលបរិសុទ្ធ
បើសិនជាភិក្ខុនោះឃើញថាខ្លួនប្រកបនូវមិច្ឆាជីវ: លោកត្រូវសារភាពកំហុសដែលបានប្រព្រឹត្ដល្មើស នោះ។ បន្ទាប់ពីសារភាពហើយ គប្បីតាំងចិត្ដថា“ឤត្មាអញនឹងមិនធ្វើដូច្នេះទៀតទេ”។  កាលបានឃើញដូច្នេះ ហើយ លោកក៏តាំងចិត្ត។
បកិណ្ណកកថា
បើយោគីរំលឹកដល់សីល នោះហៅថាសីលានុស្សតិ។
ចរិតទាំង១៤ បំព្រួញមកនៅត្រឹមតែ៧
ម៉្យាងវិញទៀត មោហ:និងវិតក្ក: មានលក្ខណ:ស្រដៀងគ្នា២ប្រការគឺ:គ្មានស្ថិរភាព និងមានការកំរើក។ បានជាមោហ:មិនមានសេចក្តីស្ងប់ ពីព្រោះត្រូវទទួលការរុកកួន ក៏ដូចជាវិតក្ក:ដែលមិនមានសេចក្តីស្ងប់ ក៏ព្រោះ តែចេះតែពីគិតពីនេះពីនោះច្រើនយ៉ាង។ មោហ:មានចលនាដោយមិនមានទិសដំបន់ ឯវិតក្ក:ធ្វើចលនាដោយមិន ប្រាកដប្រជា។ ដូច្នេះអ្នកដែលមានមោហចរិតក្លាយទៅជាអ្នកដែលមានវិតក្កចរិតដែរ ព្រោះប្រហាក់ប្រហែលគ្នា។
អត្ថន័យរបស់សីល
បុ          អ្វីទៅគឺសីល?
សតិបដ្ឋាន៤
វិ        សតិបដ្ឋានដែលចាប់ផ្តើ់មដោយការកំណត់ខ្យល់ដង្ហើមចូលវែងនិងខ្យល់ដង្ហើមចេញវែង ឈ្មោះថា “កាយានុបស្សនាសតិបដ្ឋាន”។ សតិបដ្ឋានដែលចាប់ផ្តើ់មពីការដឹងបីតិ ឈ្មោះថា “វេទនានុបស្សនា សតិបដ្ឋាន”។ សតិបដ្ឋានដែលចាប់ផ្តើមពីការដឹងចិត្ត ឈ្មោះថា “ចិត្តានុបស្សនាសតិបដ្ឋាន”។ សតិបដ្ឋាន ដែលចាប់ផ្តើមពីការឃើញ នូវភាពមិនទៀងទាត់ឈ្មោះថា“ធម្មានុបស្សនាសតិបដ្ឋាន”។ បុគ្គលអ្នក បំពេញ ឤនាបាណស្សតិ ឈ្មោះថា បានធ្វើសតិបដ្ឋាន៤ឲ្យបរិបូណ៌[25] ។
អធិប្បាយធុតង្គ១៣ ដោយសង្ខេប
វិ        គឺការលះបង់នូវការប្រាថ្នាគង់នៅទីដែលស្រួលសប្បាយ។
អានិសង្សរបស់សីល
(អ្នកមានសីល) ជាអ្នកដែលរឹងប៉ឹងក្នុងកុសលធម៌ទាំងពួង ជាអ្នកបំពេញនូវអធិដ្ឋានធម៌ដែលបរិសុទ្ធិ ឲ្យសំរេច សូម្បីតែពេលធ្វើមរណកាលក៏បុគ្គលនោះធ្វើទៅដោយមានសតិ[v]។ និងសន្ដិភាព។ នៅពេលដែលបាន ទទួលវិក្ខម្ភនវិមុត្ដិ បុគ្គលនោះនឹងជួបតែសេចក្ដីសុខ។ មែនពិត ឤនិសង្សរបស់សីលមានច្រើនសន្ធឹកសន្ធាប់យ៉ាង ដូច្នេះឯង។ [i] A. V, I អវិប្បដិសារត្ថានិ ខោ ឤនន្ទ កុសលានិ សីលានិ អវិប្បដិសារានិសំសានិ
៨. ឤរញ្ញិកង្គធុតង្គ
វិ        ថ្វីបើក្នុងភូមិចង្អៀតមែន ក៏ចិត្ដរបស់ភិក្ខុនោះមិនមានការប៉ះទង្គិចដោយកាមារម្មណ៍ទាំង៥ឡើយ ហើយ និងប្រាសចាកការប្រកាន់ខ្ជាប់។ បើសិនជាភិក្ខុឤស្រ័យនៅក្នុងកន្លែងដែលចង្អៀត ចិត្ដរបស់ភិក្ខុនោះរមែង ត្រូវរំខានដោយការធ្វើដំណើរទៅមករបស់ជនដ៏ច្រើន: ភិក្ខុដឹងនូវប្រយោជន៍ដ៏អស្ចារ្យនៃកថាវត្ថុទាំង១០ យ៉ាងដែលសរសើរដោយមនុស្សនិងទេវតា។ ភិក្ខុនោះមិនប្រាថ្នានូវលោកិយវិស័យ តែប្រាថ្នានឹងទទួលនូវ សេចក្ដីស្ងប់ នៅក្នុងកន្លែងដែលស្ងាត់ និយាយតិច និងបំពេញកម្មដ្ឋានទៅតាមការសមគួរនៃអធ្យាស្រ័យ របស់ខ្លួន។ នេះគឺជាការសមាទានរបស់សប្បុរសទាំងឡាយ។ ការសមាទាននេះមិនមានចំណុចដែលគួរឲ្យ សង្ស័យឡើយ។
វិធីបដិបត្តិ
វិ        ខ្យល់ដង្ហើមចូលនិងខ្យល់ដង្ហើមចេញ ប្រកបដោយអង្គនៃកាយដែលស្ថិតនៅក្នុងឤយតន:ជាមួយគ្នា។ ឤរម្មណ៍នៃខ្យល់ដង្ហើម នៃចិត្ត និងនៃចេតសិក ហៅថា“កាយ”។ អង្គនៃកាយទាំងនេះ ហៅថា“កាយ[14] ”។ បណ្ឌិតគប្បីយល់ពី់កាយទាំងពួងដូច្នេះចុះ។ យោគីនោះដឹងច្បាស់នូវកាយដូច្នេះថា៖ “ថ្វីត្បិតតែមាន កាយ នោះមែន តែពុំមានសត្វឬជីវ:ឡើយ[15]។
១-ពុទ្ធានុស្សតិ
“ អវត្ដមាននៃការបោកបំភ័ន្ដ” មានន័យថា ព្រះអង្គពុំមានកលល្បិចទេ។
១០-ឧបសមានុស្សតិ
យោគីនោះ រំលឹកដល់សេចក្ដីស្ងប់ ដោយវិធីទាំងឡាយនេះ និងដោយឤស្រ័យនូវគុណទាំងនេះ និង ប្រកបដោយសទ្ធា។ ឤស្រ័យដោយសទ្ធាដែលមិនមានអ្វីមករារាំងនេះ យោគីនោះក៏រំលឹកបានដោយងាយស្រួល និងគ្មានអ្វីមករុកកួនក្នុងចិត្ដ។ កាលបើចិត្ដគ្មានអ្វីមករុកកួនហើយ ក៏រមែងបំផ្លាញនីវរណធម៌បាន ធ្វើអង្គឈានឲ្យ កើតឡើង និងបានដល់នូវឧបចារឈាន។
៩-កាយគតាសតិ
វិ        កាយនេះពុំមែនកើតមកពីផ្កាឧប្បល[44]  ផ្កាកុមុទុ[45] ឬផ្កាបុណ្ឌរីក[46] ទេ។ កាយនេះកើតមកពីកន្លែងដែល ភាពមិនបរិសុទ្ធ ក្លិនស្អុយ និងមិនស្អាត ប្រមូលផ្ដុំគ្នា។ កាយនេះដេកក្នុងគ៌ភពីឆ្វេងទៅស្ដាំ ផ្អែកលើឆ្អឹង ខ្នងរបស់មាតា ហើយហ៊ុំព័ទ្ធទៅដោយភ្នាស។ កន្លែងនោះមិនបរិសុទ្ធទេ ហេតុនេះទើបកាយនេះមិន បរិសុទ្ធដែរ។ យោគីគួរលំឱននឹកដល់លក្ខណ:របស់កាយដោយវិធី (ពិចារណាលើ)“កន្លែង” យ៉ាងនេះ ចុះ[47] ។
វិធីធ្វើឲ្យកើតឡើងនូវឥទ្ធិវិធា
“ចម្រើន” បានសេចក្តីថា “បដិបត្តិនិងធ្វើឲ្យច្រើនដង”។ នេះហៅថា “ការចម្រើនឥទ្ធិបាទដែលប្រកប ដោយសេចក្តី ព្យាយាមនិងឆន្ទសមាធិ”។ យោគីនោះបដិបត្តិយ៉ាងនេះឯង។ នេះគឺជាផ្លូវនៃសេចក្តីសម្រេច។ ជួន កាលយោគីនោះធ្លាក់ថយ ក្រោយ ជួនកាលយោគីនោះនៅទ្រឹងត្រង់មួយកន្លែង។ យោគីនោះធ្វើឲ្យកើតឡើងនូវ វិរិយភាព ធ្វើឲ្យបរិបូណ៌ឡើងនូវឥទ្ធិ បាទនេះ ដែលប្រកបដោយវិរិយសមាធិ និងសេចក្តីព្យាយាម។ (ក្នុង)ផ្លូវនៃ សេចក្តីសម្រេចនេះ យោគីនោះជួនកាលក៏មាន ការធូររលុង ជួនកាលក៏ធ្លាក់ថយក្រោយ ជួនកាលក៏ខ្វល់ខ្វាយចិត្ត។ ពេលដែលចិត្តធូររលុង យោគីគប្បីធ្វើភាពរវាសរវៃនៃ ចិត្តឲ្យកើតឡើង។ ពេលចិត្តធ្លាក់ទៅឆ្ងាយ ក៏គប្បីធ្វើចិត្តជា សមាធិឲ្យកើតឡើង។ ពេលចិត្តខ្វល់ខ្វាយ ក៏គប្បីធ្វើសេចក្តីស្ងប់ ឲ្យកើតឡើង(ក្នុងចិត្ត)។ ចិត្តរបស់យោគីបានដល់ នូវឥទ្ធិបាទដែលប្រកបដោយចិត្តសមាធិនិងសេចក្តីព្យាយាម ដោយប្រការ ដូច្នេះឯង។ បើសិនជាបុគ្គលមានចិត្ត ដែលប្រាសចាកកិលេស ជាអ្នកដឹងយល់ពីគុណនិងទោសដោយងាយ យោគីដែលជា អ្នកបដិបត្តិនោះក៏(ពោលថា): “ឥឡូវនេះ គឺជាពេលដែលត្រូវចម្រើនហើយ” ឬ “ឥឡូវនេះមិនមែនជាពេលដែលត្រូវចម្រើន ទេ”។ យោគីបាន សម្រេចនូវឥទ្ធិបាទដែលប្រកបដោយវិមំសានិងសេចក្តីព្យាយាម ដោយប្រការដូច្នេះឯង។ យោគីនោះ ចម្រើន ឥទ្ធិបាទទាំង៤យ៉ាង ដោយប្រការដូច្នេះឯង។ ចិត្តរបស់យោគីទូលាយ សម្តែងនូវឤការ:ទទួលតបទៅនឹងរាងកាយ ហើយរាងកាយរបស់យោគីក៏សម្តែងនូវឤការ:ទទួលតបទៅនឹងចិត្តដែរ។ ដូច្នេះ យោគីនោះជួនកាលក៏គ្រប់គ្រង កាយដោយ ចិត្តរបស់ខ្លួន ហើយជួនកាលក៏គ្រប់គ្រងចិត្តដោយកាយរបស់ខ្លួនដែរ។ ពេលដែលពឹងពាក់ទៅលើកាយ ចិត្តក៏ផ្លាស់ប្តូរ។ ពេល ដែលពឹងពាក់ទៅលើចិត្ត កាយក៏ផ្លាស់ប្តូរ។ ពេលដែលពឹងពាក់ទៅលើកាយ ចិត្តក៏តាំងមាំ។ ពេលដែលពឹងពាក់ទៅ លើចិត្ត កាយក៏តាំងមាំ។ ការយល់ដឹងពីសេចក្តីសុខ(សុខសញ្ញា) ហើយនិងសេចក្តីស្រាល (លហុសញ្ញា)រមែងតោងជាប់នៅ ជាមួយកាយ។ ដោយការបដិបត្តិយ៉ាងនេះ យោគីនោះរមែងបានសម្រេចនូវទី បំផុតនៃភាពស្រាល(លហុសញ្ញា) ធ្វើឲ្យកាយ របស់ខ្លួនមានសភាពទន់ភ្លន់បំផុត ហើយនិងសម្រេចដល់ចំណុច ខ្ពង់ខ្ពស់បំផុតនៃសេចក្តីតាំងមាំ ឧបមាដូចជាដុំដែកដែល ត្រូវគេដុតភ្លើងយ៉ង៉ាក្តៅក្រហម ឤចយកទៅធ្វើជារូបរាងអ្វី ក៏បានងាយស្រួលដែរ។ នៅពេលធ្វើកាយឲ្យបានស្រាលដោយ ឤស្រ័យការអប់រំចិត្តដោយប្រការដូច្នេះហើយ និង ដោយឤស្រ័យនូវសេចក្តីស្រាលនៃកាយនេះ យោគីនោះក៏ចូលដល់ ចតុត្ថជ្ឈាន ជាអ្នកមានសតិ និងសេចក្តីស្ងប់។ ចេញពីចំណុចត្រង់នោះឯង យោគីនោះក៏ដឹងនូវឤកាស ហើយក៏ធ្វើអធិដ្ឋាន ដោយឤស្រ័យឈាន។ កាយរបស់ យោគីនោះក៏ឤចអណ្តែតឡើងទៅក្នុងឤកាស។ ដោយការបានអធិដ្ឋានដោយឤស្រ័យ ឈាននោះ យោគីនោះក៏ ឤចអណ្តែតឡើងទៅលើឤកាសបាន ប្រៀបដូចជាសំឡីដែលអណ្តែតឡើងដោយខ្យល់ដូច្នោះ ដែរ[xii] ។ ក្នុងពេល នេះ យោគីដែលទើបបដិបត្តិថ្មីមិនគួរប្រញាប់ប្រញាល់ខ្លាំងពេកទេ ព្រោះនៅខណ:ពេលដែលកំពុងតែ អនុវត្តនោះ ចិត្តឤចកើតនូវសេចក្តីខ្លាចឡើងបាន។ បើសិនជាយោគីនោះរញ្ផួយចិត្តដោយសេចក្តីខ្លាចនោះ ឈានរបស់ យោគី នោះក៏ឤចនឹងបាត់បង់ទៅបាន។ ហេតុដូច្នេះ យោគីដែលទើបបដិបត្តិថ្មីមិនគួរធ្វើដោយបង្ខំលឿនពេកទេ គួរធ្វើទៅ តាមលំដាប់ គឺជាដំបូងគួរអណ្តែតត្រឹមតែកំពស់មួយសាគុ(Shaku)[xiii] តែប៉ុណ្ណោះបានហើយ បន្ទាប់មកទើប សន្សឹមៗ ខ្ពស់ឡើងបន្តិចម្តងៗ ជាលំដាប់។ ម៉្យាងទៀត យោគីគប្បីព្យាយាមអណ្តែតខ្លួនដោយយកកំពស់ហត្ថ (ពីកែងដៃទៅ ចុងម្រាម) របស់ខ្លួនជាប្រមាណ។ បុគ្គលគួរចូលដល់ចំណុចដែលខ្លួនប្រាថ្នាជាលំដាប់លំដោយដោយ ប្រការដូច្នេះ។
បុ       តើយោគីនោះឤចនឹងធ្លាក់មកពីលើឤកាសបានទេ បើសិនបាត់បង់ឈានរបស់ខ្លួននៅក្នុងខណ:ពេល ដែល នៅ លើឤកាសនោះ?
វិ        មិនធ្លាក់ទេ(ព្រោះថា) ការហោះនេះចាប់ផ្តើមដោយការអង្គុយចូលឈានរបស់យោគីនោះ។ បើសិនជា យោគីនោះ អណ្តែតទៅឆ្ងាយហើយៗក៏ដាច់ឈាននោះ យោគីនោះក៏នឹងត្រឡប់មកកាន់កន្លែងដែល អង្គុយនោះវិញ។ យោគី នោះឃើញកាយស្ថិតនៅក្នុងឥរិយាបថពីដំបូង(ហើយគិតថា) “នេះគឺជាម្ចាស់នៃ ឥទ្ធិវិធា នេះគឺការបដិបត្តិដែលស្ងប់ របស់លោក”។
អធិដ្ឋានឥទ្ធិ
យោគីនោះដំកល់ចិត្តឲ្យកើតសមាធិឡើងទៅតាមលំដាប់ ហើយឤចចូលសមាបត្តិបានយ៉ាងឆាប់ រហ័ស។ “យោគី នោះរីករាយក្នុងឥទ្ធិវិធានៅក្នុងរូបបែបផ្សេងៗដូចជា បែងភាគខ្លួនឲ្យទៅជាច្រើននាក់ និងបង្រួមពី មនុស្សច្រើនគ្នាឲ្យក្លាយ មកជាមនុស្សម្នាក់វិញ ឬមិនដូេច្នោះទេ បំបាំងខ្លួនមិនឲ្យគេមើលឃើញ ឬបង្ហាញខ្លួនឲ្យ មើលឃើញក៏បាន ឬដើរឆ្លងកាត់ (ទម្លុះ)ជញ្ជាំងផ្ទះ ដើរឆ្លងកាត់(ទម្លុះ)របាំង ដើរឆ្លងកាត់(ទម្លុះ)ភ្នំ ទៅណាមកណា បានដោយមិនមានអ្វីឤចរារាំងបាន ឧបមា ដូចជាស្ថិតនៅក្នុងឤកាស។ យោគីឤចជ្រែកដី ឬងើបចេញពីដីដូចជា នៅក្នុងទឹក ឤចដើរលើទឹកដូចដើរលើដីគោក ឤច ទៅមកលើឤកាសបានដូចជាបក្សីដែលហើរនឹងស្លាប។ ដោយ អំណាចរបស់ឥទ្ធិវិធា និងអំណាចជាទិព្វ យោគីឤចស្ទាប អង្អែលដួងព្រះឤទិត្យនិងព្រះច័ន្ទបាន (ឤច)ពន្លូតខ្លួនឲ្យ ខ្ពស់ដល់ព្រហ្មលោកក៏បាន”។
១០-ឧបសមានុស្សតិ
“តើប្រការនោះយ៉ាងដូចម្ដេចទៅ? ភិក្ខុទាំងឡាយកាលបើបានស្ដាប់ពាក្យរបស់ភិក្ខុនោះហើយ រមែង ទទួលបាននូវសេចក្ដីស្ងាត់២ប្រការគឺ ការស្ងាត់ផ្លូវកាយ និងការស្ងាត់ផ្លូវចិត្ដ[53] ។”
អធិដ្ឋានឥទ្ធិ
ពាក្យថា “ បែងភាគខ្លួនឲ្យទៅជាច្រើននាក់” បានសេចក្តីថា យោគីឤចធ្វើខ្លួនឯងឲ្យទៅជាមនុស្សច្រើន គ្នា គឺទៅជា រាប់រយនាក់ រាប់ពាន់នាក់ រាប់ម៉ឺននាក់ ឬច្រើនជាងនេះទៅទៀត ដោយឤស្រ័យឥទ្ធិវិធា។ យោគីនោះ ចូលកាន់ចតុត្ថជ្ឈាន ហើយ ក៏ចេញពីឈាននោះយ៉ាងស្ងប់ និងអធិដ្ឋានដោយញាណថា “សុំឲ្យឤត្មាអញក្លាយជា មនុស្សច្រើនគ្នា” គឺដូចគ្នាទៅ នឹងព្រះអរហន្តព្រះនាមចូឡបន្ថក: ដែរ។
វិធីទាំង១០យ៉ាង
ការប្រៀបធៀបទៅនឹងខ្សែទឹកខ្មៅដែលប្រើសំរាប់គូសរបស់ជាងឈើ
៩-កាយគតាសតិ
-         ក្នុងសប្ដាហ៍ទី១៣ មានចំណែកប្រកប៩០០ កកើតឡើង
-         ក្នុងសប្ដាហ៍ទី១៤ មានដុំសាច់១០០ដុំ កកើតឡើង
-         ក្នុងសប្ដាហ៍ទី១៥ មានឈាម កកើតឡើង
ភាពបរិបូណ៍នៃមជ្ឈិមាបដិបទា
បន្ទាប់ពីបានទទួលស្គាល់វិមុត្តិមគ្គហើយ ព្រោះឤស្រ័យសីល បុគ្គលនោះនឹងបានឆ្លងផុតពីអបាយភូមិ។ ព្រោះឤស្រ័យសមាធិ បុគ្គលនោះនឹងបានឆ្លងផុតនូវកាមាវចរភូមិ។ ព្រោះឤស្រ័យបញ្ញា បុគ្គលនោះនឹងបានឆ្លង ផុត នូវភពទាំងឡាយ។ បើសិនជាបុគ្គលនោះរក្សាសីលឲ្យបរិបូណ៌ ហើយបដិបត្ដិសមាធិនិងបញ្ញាបានតិចតួច បុគ្គលនោះនឹងបានសម្រេចជាព្រះសោតាបន្នបុគ្គល[i]  និងសកទាគាមិបុគ្គល[ii]។ បើសិនជាបុគ្គលនោះរក្សាសីល និង សមាធិដោយបរិបូណ៌ តែបដិបត្តិនូវបញ្ញាតែបន្តិចបន្ដួច បុគ្គលនោះនឹងបានសម្រេចជាព្រះអនាគាមិបុគ្គល។ បើសិនជាបុគ្គលនោះបដិបត្តិសីល សមាធិ និងបញ្ញា ដោយពេញបរិបូណ៌ បុគ្គលនោះនឹងបានទទួលនូវអនុត្តរវិមុត្តិ គឺការរួចចាកផុតដ៏ខ្ពង់ខ្ពស់ដែលជារបស់ព្រះអរហន្ត[iii] ។
លក្ខណ:៧ប្រការរបស់ចរិយា
បុគ្គលមោហចរិត មានឤការ:ដែលឈាន ដើរតាមធម្មជាតិរបៀបនេះ: គឺដើរអូសជើង ទាំងពេលលើក និងពេលដាក់ ហើយជើងទាំងពីរប៉ះប្រផិតៗគ្នា។ បុគ្គលមោហចរិត ឤចដឹងបានដោយលក្ខណ:នៃការដើរដូច្នេះ។
២. តេចីវរិកង្គធុតង្គ
បុ      អ្វីគឺការសមាទានតេចីវរិកង្គធុតង្គ?
ចតុក្ក: ន័យទី៥
ពាក្យថា “ដោយគិតជានិច្ចថាឤហារនិងទឹកនេះសំរាប់កំចាត់នូវវេទនាចាស់ និងមិនឲ្យវេទនាថ្មីកើត ឡើងបាន” គឺបរិភោគមិនតិចពេកមិនច្រើនពេក ដូចបុគ្គលផឹកថ្នាំ(ល្បាយ) ដូច្នោះដែរ។
វិធីបដិបត្តិ
(៦)-“យោគីហ្វឹកហ្វឺនខ្លួនដូច្នេះថា ឤត្មាអញនឹងជាអ្នកដឹងច្បាស់នូវសេចក្ដីសុខទើបដកដង្ហើមចូល” មានអធិប្បាយថា៖ យោគីនោះដាក់ចិត្តចំពោះខ្យល់ដង្ហើមចូលចេញ ធ្វើសុខ:ឲ្យកើតឡើងក្នុងឈានចំនួន៣។ សុខ: នេះ ឤចដឹងបានដោយវិធី២យ៉ាងគឺ ដោយការមិនវង្វេង និងដោយឤរម្មណ៍។ ការពណ៌នាដែលសល់ ពីនេះ បាន សំដែងទុកដោយពិស្តារហើយក្នុងុវគ្គខាងដើម។
ចតុក្ក: ន័យទី៥
ពាក្យថា “ឤត្មាអញបរិភោគដោយការពេញចិត្ដតែនឹងរបស់បន្ដិចបន្ដួច” គឺរក្សារាងកាយឲ្យមានសុវត្ថិ ភាព ដោយបរិភោគតែបន្ដិចបន្ដួច គឺបដិបត្ដិចំពោះរាងកាយដូចជាគ្រូពេទ្យ(បដិបត្ដិចំពោះអ្នកជំងឺដូច្នោះដែរ)។
វិធីបដិបត្តិ
(១១)-“យោគីហ្វឹកហ្វឺនខ្លួនដូច្នេះថា ឤត្មាអញនឹងដំកល់ចិត្ដឲ្យស្មើក្នុងឤរម្មណ៍ទើបដកដង្ហើមចូល” មាន អធិប្បាយថា យោគីនោះដាក់ចិត្តចំពោះខ្យល់ដង្ហើមដែលចូលមក និងខ្យល់ដង្ហើមដែលចេញទៅ។ ឤស្រ័យ ដោយសតិនិងឈាន យោគីធ្វើចិត្តឲ្យស្ថិតនៅជាប់នឹងឤរម្មណ៍។ កាលបើធ្វើឲ្យចិត្ដតាំងមាំបានហើយ លោករមែង ធ្វើឤនាបាណស្សតិ[20] ឲ្យសំរេចបាន។ យោគីគប្បីសិក្សាយ៉ាងនេះចុះ។
ដោយបុគ្គល
វិ           ព្រោះថា បុគ្គលមានរាគចរិតមិនសូវជាចូលចិត្តលើកសរសើរពីនិមិត្តដែលល្អទេ។ ការបដិបត្តិអប្បមញ្ញា៤ នេះ សំរាប់រាគចរិតបុគ្គល ប្រៀបប្រដូចទៅនឹងបុគ្គលដែលមានជំងឺគ្រុនផ្តាសាយ មានស្លេស្ម៍ កាលបើ បរិភោគឤហារដ៏ល្អហើយនោះ នឹងបណ្តាលគ្រោះថ្នាក់ដល់សុខភាពរបស់រូបគេ។
បកិណ្ណកកថា(កថារាយរង)
[iv] Cp. Vis. Mag. 102:  តា បនេតា ចរិយា កឹ និទានា? ៘
ទុក្ខនិរោធអរិយសច្ច:
វិ        ហេតុនៃទុក្ខត្រូវបានបំផ្លាញហើយ។ ព្រោះដូច្នេះ ភាវ:នៃការមិនកើតនិងការមិនស្លាប់ក៏សម្រេចហើយ។ នោះគឺទាក់ទងទៅនឹងការបានសម្រេច។ ព្រោះដូច្នោះ ទើបព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់ត្រាស់ថា៖ “ការរលត់ ទៅនៃហេតុដែលនាំឲ្យកើតទុក្ខ ឈ្មោះថាជាការរលត់ទៅនៃទុក្ខ្ខ”។
១- ឧទ្ធុមាតកសញ្ញា
“យោគីកំណត់និមិត្តបានយ៉ាងដូចម្តេច?” យោគីដែលទើបបដិបត្ដិហើយកំណត់យកនូវឧទ្ធុមាតកនិមិត្ដ គប្បី ធ្វើដំណើរទៅតែម្នាក់ឯងដោយពុំមានមិត្ត មានសតិតាំងមាំ មិនវង្វេង សំរួមឥន្ទ្រីយ៍ មានចិត្តមិនរវើររវាយ ពិចារណា មើលផ្លូវដែលធ្វើដំណើរទៅមក ហើយទៅកាន់ទីកន្លែងណាដែលមានសាកសពហើមប៉ោង។ យោគីគប្បី ជៀសវាងនៅ ពីក្រោមខ្យល់ ហើយស្ថិតនៅទីនោះដោយឈរឬអង្គុយ មិនឆ្ងាយ និងមិនជិតពេកពីសាកសពនោះ ដោយមាននិមិត្ដ ដែលគួរឲ្យខ្ពើមរអើមនោះនៅចំពោះមុខ។ យោគីនោះធ្វើដុំថ្ម ដំបូក គុម្ពឈើ ឬវល្លិ ដែលមាននៅ ជិតកន្លែងអសុភនិមិត្ដនោះ ឲ្យទៅជានិមិត្ដនិងជាឤរម្មណ៍ ហើយពិចារណាយ៉ាងនេះថា៖ “ដុំថ្មនេះមិនស្អាត នេះជា និមិត្ដមិនស្អាត នេះគឺជា ដុំថ្ម”។ ឯដំបូកនិងវត្ថុដទៃៗទៀត ក៏គួរគប្បីធ្វើយ៉ាងនេះដូចគ្នា។ ក្រោយពីធ្វើនិមិត្ដ និងធ្វើ ឤរម្មណ៍ហើយ ក៏បដិបត្តិ ដោយពិចារណាមើលអសុភនិមិត្ដតាមសភាវ:ខាងក្នុងដោយឤការ:១០យ៉ាងគឺ: ដោយ ពណ៌ ដោយភេទ ដោយផ្នែក ដោយកន្លែង ដោយព្រំដែន ដោយសន្លាក់ ដោយប្រហោង ដោយចំណែកខាង ទាប ដោយចំណែកខាងខ្ពស់ និងដោយជុំវិញ។ យោគីពិចារណាមើលអសុភនិមិត្ដនោះដោយគ្រប់ជ្រុងជ្រោយ។
៦-ទេវតានុស្សតិ
[xx] Cp. Vis, Mag. 201-2.
៥-វិក្ខាយិតកសញ្ញា
បុ       អ្វីគឺ វិក្ខាយិតក:? អ្វីគឺការបដិបត្ដិ? អ្វីជាលក្ខណ: ជារស និងជាបទដ្ឋាន? អ្វីជាឤនិសង្ស? យោគីកំណត់ និមិត្ដបានដូចម្តេច?
៨-លោហិតកសញ្ញា
វិ        សភាពដែលរាងកាយប្រឡាក់ដោយឈាម និងអវយវ:ដែលត្រូវកាត់ដាច់ពីគ្នា ឈ្មោះថា “លោហិតក:[xii] ”។ ការយល់ពីលោហិតក:នេះដោយបញ្ញាដ៏ត្រឹមត្រូវហៅថា លោហិតកសញ្ញា។ ការស្ងប់នៃចិត្តក្នុងនិមិត្ដនោះ ដោយពុំមានអ្វីមករំខានគឺការបដិបត្ដិ។ ការពិចារណាលោហិតកនិមិត្ដគឺជាលក្ខណ:។ ការសំគាល់ថាជាវត្ថុ មិនគួរឲ្យពេញចិត្តជារស។ ការគិតអំពីភាពមិនស្អាតនោះ ជាបទដ្ឋាន។ ឯឤនិសង្សរបស់លោហិតកសញ្ញា ដូចុគ្នាទៅនឹងឤនិសង្សរបស់ឧទ្ធុមាតកសញ្ញាដែរ។
៥-វិក្ខាយិតកសញ្ញា
វិ        ពាក្យថា “វិក្ខាយិតក:” គឺកំទេចសំណល់របស់រាងកាយដែលត្រូវពពួកសត្វទាំងឡាយ ដូចជាក្អែក ស្ទាំង ខ្លែង ទីទុយ ឥន្ទ្រីយ៍ ត្មាត ជ្រូកព្រៃ ឆ្កែស្រុក ចចក ឆ្កែព្រៃ ខ្លាធំឬខ្លារខិន ចឹកខាំទំពារស៊ី ហៅថា វិក្ខាយិតក:។ ការយល់ដឹងពីនិមិត្ដនេះដោយបញ្ញាដ៏ត្រឹមត្រូវហៅថា“វិក្ខាយិតកសញ្ញា[ix]”។ ការស្ងប់នៃចិត្ត ក្នុងនិមិត្ដនោះ ដោយពុំមានអ្វីមករំខានគឺការបដិបត្ដិ។ ការពិចារណាវិក្ខាយិតកនិមិត្ដគឺជាលក្ខណ:។ ការសំគាល់ថាជា វត្ថុមិនគួរឲ្យពេញចិត្តជារស។ ការគិតអំពីភាពមិនស្អាតនោះជាបទដ្ឋាន។ ឯឤនិសង្ស របស់វិក្ខាយិតកសញ្ញា ដូចុគ្នាទៅនឹងឤនិសង្សរបស់ឧទ្ធុមាតកសញ្ញាដែរ។ ពាក្យដែលសល់ពីនោះ បាន សំដែងទុកក្នុងវគ្គខាងដើម ដោយពិស្តារហើយ។
៨-លោហិតកសញ្ញា
“យោគីកំណត់និមិត្តបានយ៉ាងដូចម្តេច”? នេះគឺដូចគ្នាទៅនឹងអត្ថន័យដែលបានសំដែងទុកដោយ ពិស្តារ ពីខាងដើមរួចមកហើយ។
ការស្វែងរកកល្យាណមិត្ដ
កាលបើគ្រងចីវរស្បង់ដោយរៀបរយហើយ យោគីក៏គប្បីចូលទៅសុំឱកាសពីព្រះឧបជ្ឈាយ៍ ដោយ បង្ហាញពីទឹកចិត្តរីករាយថា៖ “បពិត្រព្រះឧបជ្ឈាយ៍ដ៏ចំរើន ខ្ញុំព្រះករុណាមានបំណងដើម្បីនឹងទៅប្រណិបត្ដិ ឤចារ្យ កម្មដ្ឋានអង្គនោះ”។ ព្រះឧបជ្ឈាយ៍កាលបានឮដូច្នេះហើយក៏នឹងតបថា៖ “សាធុ! ឤត្មាក៏សប្បាយ ព្រះទ័យដែរ។ អំពើរបស់អ្នកនេះគួរឲ្យសរសើរណាស់ ព្រោះថាការបាននៅរួមគ្នាជាមួយនឹងកល្យាណមិត្ដ ជាអំពើរបស់មនុស្សល្អ ជាការហ្វឹកតាមលំឤនសច្ចធម៌។  ការសិក្សាសច្ច:ធម៌ជាកុសលធំធេងណាស់ តែការបាននៅរួមគ្នាជាមួយនឹង កល្យាណមិត្តជាកុសលធំធេងជាងការសិក្សាទៅទៀត ដូច្នេះអ្នកចូរទៅរកលោកចុះ។ បន្ទាប់ពីអ្នកទៅដល់ទីនោះ ហើយ អ្នកចូរកុំប្រមាទឡើយ”។
បកិណ្ណកកថា
បើយោគីរំលឹកដល់ការលះបង់ នោះហៅថាចាគានុស្សតិ។
វិធីបដិបត្តិ
៦-    ឤត្មាអញនឹងជាអ្នកដឹងច្បាស់នូវសេចក្ដីសុខ ទើបដកដង្ហើមចូល; ឤត្មាអញនឹងជាអ្នកដឹងច្បាស់ នូវ សេចក្ដីសុខ ទើបដកដង្ហើមចេញ
៧-   ឤត្មាអញនឹងជាអ្នកដឹងច្បាស់នូវចិត្ដសង្ខារ ទើបដកដង្ហើមចូល; ឤត្មាអញនឹងជាអ្នកដឹងច្បាស់នូវ ចិត្ដសង្ខារ ទើបដកដង្ហើមចេញ;
៨-    ឤត្មាអញនឹងជាអ្នករម្ងាប់នូវចិត្ដសង្ខារ ទើបដកដង្ហើមចូល; ឤត្មាអញនឹងជាអ្នករម្ងាប់នូវចិត្ដសង្ខារ ទើបដក ដង្ហើមចេញ;
៩-    ឤត្មាអញនឹងជាអ្នកដឹងច្បាស់នូវចិត្ដ ទើបដកដង្ហើមចូល; ឤត្មាអញនឹងជាអ្នកដឹងច្បាស់នូវចិត្ដ ទើបដក ដង្ហើមចេញ;
១០-  ឤត្មាអញនឹងជាអ្នកធ្វើចិត្តឲ្យរីករាយ ទើបដកដង្ហើមចូល; ឤត្មាអញនឹងជាអ្នកធ្វើចិត្តឲ្យរីករាយ ទើបដក ដង្ហើមចេញ;
អធិប្បាយធុតង្គ១៣ ដោយសង្ខេប
បុ       ការសមាទាននេសជ្ចក្ផិង្គ: មានន័យដូចម្ដេច?
វិ        គឺការលះបង់នូវគ្រែដេកទាំងពួង។
៨. ឤរញ្ញិកង្គធុតង្គ
បុ            ចម្ងាយដ៏ជិតបំផុត “ពីកន្លែងដែលស្ងប់មកកាន់ភូមិ គឺអ្វី? អ្វីគឺការសមាទាន? តើយោគីដាច់សមាទានដូច ម្ដេច?
វិ        ចម្ងាយដែលជិតបំផុតសំរាប់ការសមាទានឤរញ្ញិកង្គ:គឺ ៥០០ជួរធ្នូ[viii] ។ មួយជួរធ្នូប្រវែង៤ហត្ថរបស់មនុស្ស ដែលមានខ្នាតកណ្ដាល[ix]។ ការវៀរចាកមិនឤស្រ័យនៅក្នុងភូមិអ្នកស្រុក ហៅថាឤរញ្ញិកង្គធុតង្គ។ បើ សិនជាភិក្ខុឤស្រ័យនៅក្នុងភូមិអ្នកស្រុក ឈ្មោះថាលោកដាច់សមាទានឤរញ្ញិកង្គធុតង្គ។
សេចក្ដីឧបមាទៅនឹងស្រះឈូក
ព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់បានត្រាស់នឹងភិក្ខុទាំងឡាយដូច្នេះថា៖ “ឧបមាដូចជាស្រះទឹកដែលមានផ្កាឈូក ពណ៌ខៀវ ស ក្រហមដេរដាស កើតឡើង ចំរើនលូតលាស់ និងឤស្រ័យនៅក្នុងទឹក ហើយជ្រួតជ្រាបទៅដោយ ទឹកដ៏ ត្រជាក់តាំងតែពីឫសរហូតដល់ទងយ៉ាងណាម៉ិញ កាយនេះក៏ដូចគ្នាយ៉ាងនោះដែរ គឺពោរពេញនិងជ្រួត ជ្រាបទៅ ដោយសុខ:ដែលប្រាសចាកបីតិ[xx]។ ដូចជាផ្កាឈូកពណ៌ខៀវ ស ក្រហមដេរដាស ឤស្រ័យនៅក្នុងទឹក យ៉ាងណា ព្រះយោគីក៏ឤស្រ័យនៅក្នុងតតិយជ្ឈានយ៉ាងនោះដែរ។ កាយរបស់យោគីនោះ បណ្ឌិតគប្បីជ្រាបដូច តទៅនេះ៖ “ដូចជាផ្កាឈូកពណ៌ខៀវ ស ក្រហមដេរដាស កើតនៅក្នុងទឹក ឤស្រ័យនៅក្នុងទឹក ហើយជ្រួតជ្រាប ទៅ ដោយទឹកដ៏ត្រជាក់ តាំងតែពីឫសរហូតដល់ទងយ៉ាងណាម៉ិញ ព្រះយោគីក៏ឤស្រ័យនៅក្នុងតតិយជ្ឈានប្រកប ដោយ កាយនិងចិត្ដដែល ជ្រួតជ្រាបទៅដោយសុខ: ដែលប្រាសចាកបីតិ យ៉ាងនោះដែរ។
លក្ខណ:៧ប្រការរបស់ចរិយា
បុគ្គលដែលបោកគក់ ជ្រលក់ ដេរ ធ្វើអ្វីៗដោយជាប់លាប់ មិនគិតរវើរវាយ ជាបុគ្គលរាគចរិត។ បុគ្គល ទោសចរិត ធ្វើអ្វីៗមិនជាប់លាប់ តែមិនបណ្ដោយចិត្ដឲ្យគិតរវើរវាយទេ។ បុគ្គលមោហចរិត មានចិត្ដច្របូកច្របល់ ធ្វើអ្វីៗបានច្រើន តែគ្មានមួយណាបានសំរេចទេ។
អានិសង្សរបស់សីល
[vii] Cp. Nd1 66, 92, 104, 106, 188 សរសេរជាវត្ត ឬ វត
ការចូលកាន់ទុតិយជ្ឈាន
បុ        អ្វីគឺទោស(ឤទីនវ:) របស់បឋមជ្ឈាន?
លក្ខណ:៧ប្រការរបស់ចរិយា
បុ        តើយើងឤច “ស្គាល់ចរិយាដោយលក្ខណ:នៃការរគ្រងចីវរ” ដូចម្ដេច?
៩-កាយគតាសតិ
បុ        យោគីគួរលំឤេននឹកដល់លក្ខណ:របស់កាយដោយវិធី “ការពឹងឤស្រ័យគ្នា” យ៉ាងដូចម្ដេច?
ឤលោកសិណ
[xxxvi] ត្រង់នេះ គួរតែជា ពីរម៉ឺនកប្ប(២០០០០) ទើបត្រូវ ឤចមកពីចម្លងខុស Vbh. 425; A, I, 267: ឤកាសានញ្ចាយតនូបគានំ ភិក្ខវេ ទេវានំ វិសតឹ កប្បសហស្សានិ ឤយុប្បមាណំ។
នីលកសិណ
បុ       អ្វីគឺ នីលកសិណ? អ្វីគឺការបដិបត្ដិ? អ្វីជាលក្ខណ: ជារស និងជាបទដ្ឋាន? អ្វីជាឤនិសង្ស? យោគី កំណត់ និមិត្ដបានដូចម្តេច?
ទុក្ខនិរោធគាមិនីបដិបទាអរិយសច្ច:
បុ        តើអ្វីគឺ ទុក្ខនិរោធគាមិនីបដិបទាអរិយសច្ច:?
២. តេចីវរិកង្គធុតង្គ
វិ      ពេលភិក្ខុមិនគ្រងអតិរេកចីវរ ហៅថាការសមាទានតេចីវរិកង្គធុតង្គ។ ពេលភិក្ខុទទួលសំពត់ទី៤ ហៅថាការ ដាច់សមាទាន។
៨-មរណនុស្សតិ
អ្វីជាឤនិសង្សរបស់មរណនុស្សតិ? យោគីអ្នកបដិបត្តិមរណនុស្សតិ ជាអ្នកប្រកបដោយសេចក្តីខ្វល់ ខ្វាយក្នុងកុសលកម្មជាន់ខ្ពស់ និងជាអ្នកមិនចូលចិត្តអកុសលធម៌ ជាអ្នកមិនសន្សែសន្សំនូវសំពត់ឤវនិងគ្រឿង តុបតែងទេ ជាអ្នកមិនកំណាញ់ ជាអ្នកមានឤយុវែង ជាអ្នកមិនប្រកាន់ខ្ជាប់លើវត្ថុទាំងឡាយ ជាអ្នកប្រកបដោយ អនិច្ច សញ្ញា ទុក្ខសញ្ញា និងអនត្តសញ្ញា នៅជាសុខ និងចូលដល់អមតធម៌។ ពេលដែលមរណ: យោគីនោះរមែង មិនជា ទុក្ខព្រោះការវង្វេងភ្លេចសតិ។
វិធីបដិបត្តិ
(៧)-“យោគីហ្វឹកហ្វឺនខ្លួនដូច្នេះថា ឤត្មាអញនឹងជាអ្នកដឹងច្បាស់នូវចិត្ដសង្ខារទើបដកដង្ហើមចូល” មាន អធិប្បាយថា៖ “ចិត្តសង្ខារ” បានដល់“សញ្ញានិងវេទនា”។ យោគីនោះធ្វើចិត្តសង្ខារទាំងនេះឲ្យកើតឡើងក្នុងឈាន ចំនួន៤។ យោគីនោះដឹងដោយវិធី២យ៉ាងគឺ ដោយការមិនវង្វេង និងដោយឤរម្មណ៍។ សេចក្ដីពណ៌នាដែលសល់ ពីនេះ បានសំដែងទុកដោយពិស្តារហើយក្នុងុវគ្គខាងដើម។
៩-កាយគតាសតិ
-         ក្នុងសប្ដាហ៍ទី១៦ មានក្រពះឤហារ        កកើតឡើង
ឈាន៤ និងឈាន៥
២- សមាធិនេះ ជាសមាធិដែលបណ្ឌិតទាំងឡាយបដិបត្ដិ។
សរុបចតុក្ក: ន័យទី៥
[xxx] Cp. A. I, 25: ឯតទគ្គំ...........ឥន្ទ្រិយេសុគុត្ដទ្វារានំ យទិទំ នន្ទោ
បញ្ញា៤ប្រភេទ ពួកទី១០
បញ្ញាបរិច្ឆេទ ចប់
បកិណ្ណកកថា(កថារាយរង)
[v] Cp. Vis. Mag. 102-3: តត្រ បុរិមា តាវ តិស្សោ ចរិយា បុព្វាចិណ្ណនិទានា ធាតុទោសនិទានា ចា តិ ឯកច្ចេ វទន្តិ។ បុព្វេ កិរ ឥដ្ឋប្បយោគសុភកម្មពហុលោ រាគចរិតោ ហោតិ។ សគ្គា វា ចវិត្វា ឥធុបបន្នោ។ បុព្វេ ឆេទនវធពន្ធនវេរកម្មពហុលោ ទោសចរិតោ ហោតិ។ និរយនាគយោនីហិ វា ចវិត្វា ឥធូបបន្នោ។ បុព្វេ មជ្ផបានពហុលោ សុតបរិបុច្ឆាវិហិនោ ច មោហចរិតោ ហោតិ តិរច្ឆានយោនិយា វា ចវិត្វា ឥធូបបន្នោ តិ។ ឯកច្ចេ តិ ឧបតិស្សត្ថេរំសន្ធាយាហ។ តេន ហិ វិមុត្តមគ្គេ តថា វុត្តំ--- Pm. 103 (Morontuduvé Dhammànanda’s Sinhalese ed.)
សេចក្ដីឧបមាទៅនឹងមេគោ
មិនទាំងបដិបត្តិតាមពាក្យបង្រៀនផង និងទាំងមិនសិក្សាទៀតផង តែក៏គិតដូច្នេះថា៖ “តើឤត្មាអញត្រូវចូលទៅ កាន់ទុតិយជ្ឈាន និងកំចាត់នូវវិតក្ក:និងវិចារ:ឲ្យចេញពីចិត្ដរបស់ឤត្មាអញបានយ៉ាងដូចម្តេចហ្ន៎?” ភិក្ខុនោះក៏គិត  តទៅទៀតទាំងមិនមានឤរម្មណ៍ស្រួលក្នុងចិត្តថា៖ “ឤត្មាអញមិនឤចចូលទៅកាន់ទុតិយជ្ឈានបាន និងមិនឤច កំចាត់នូវវិតក្ក:និងវិចារ:ឲ្យចេញពីចិត្ដបានទេ ឤត្មាអញត្រូវតែថយក្រោយត្រឡប់(ចេញពីឈាននេះ) ទៅកាន់ បឋមជ្ឈានវិញ ហើយធ្វើខ្លួនឲ្យរួចផុតពីកាម”។ ភិក្ខុល្ងង់ខ្លៅនោះជាមនុស្សអវិជ្ជា ជាមនុស្សគ្មានការពិសោធន៍ដូច ជាមេគោព្រៃនោះអញ្ចឹង។ ព្រោះហេតុនេះ ភិក្ខុគប្បីបំពេញបឋមជ្ឈានជាមុនសិន និងគប្បីធ្វើចិត្តឲ្យរួចផុតពីកាម។
វិធីបដិបត្តិ
វិ        ព្រោះយោគីនោះកំណត់ទុកបានដោយល្អហើយនូវលក្ខណ:ទូទៅនោះ និមិត្ដក៏នៅតែកើតឡើងដែរ បើទោះ បីជាខ្យល់ដង្ហើមចូលចេញបានកន្លងផុត(រលត់)ទៅហើយក្ដី។ ហើយព្រោះតែលក្ខណ:ច្រើន យ៉ាងទាំងនេះ ឯង ទើបយោគីនោះឤចចំរើននូវនិមិត្ដ និងចូលទៅកាន់ឈានបាន។
បកិណ្ណកកថា
បើយោគីរីករាយក្នុងចាគានុស្សតិ យោគីនោះរមែងឲ្យដល់បុគ្គលដែលគួរឲ្យទាន ហើយតាំងចិត្ដយក ការធ្វើទាននោះជាឤរម្មណ៍របស់ខ្លួន។ បើជនណាឲ្យឤហារ ដែលជាឤហារមិនគួរគប្បីឲ្យដល់យោគីនោះ យោគី មិនគួរគប្បីបរិភោគសូម្បីតែមួយម៉ាត់ក៏ដោយ។ ការរំលឹកដល់ទេវតាទាំងឡាយ ធ្វើឲ្យយោគីមានសទ្ធា។ មានធម៌ ទាំងអស់៥ប្រការ។ យោគីគួរគប្បីបំពេញទេវតានុស្សតិចុះ។
១- ឧទ្ធុមាតកសញ្ញា
“ដោយពណ៌” គឺយោគីកំណត់ពណ៌ខ្មៅថាជាពណ៌ខ្មៅ ពណ៌មិនខ្មៅមិនស ថាជាពណ៌មិនខ្មៅមិនស។ កំណត់ ពណ៌ស ថាជាពណ៌ស និងកំណត់ស្បែកដែលរលួយស្អុយ ថាជាស្បែកដែលរលួយស្អុយ។
៣-សង្ឃានុស្សតិ
វិ        ការប្រព្រឹត្ដិធម៌ជុំគ្នារបស់ព្រះអរិយ:ទាំងឡាយ គឺជាភិក្ខុសង្ឃ។ នេះហៅថាភិក្ខុសង្ឃ។ យោគីគប្បីរំលឹក ដល់ គុណនៃការរក្សា(ការបដិបត្តិ) របស់ភិក្ខុសង្ឃនោះ។ អនុស្សតិនេះ គឺការដែលមានសតិចូលទៅ តាំងមាំ និងជា សម្មាសតិ។ បណ្ឌិតគប្បីយល់ពីសង្ឃានុស្សតិដោយប្រការដូចពោលមកនេះចុះ។ ការស្ងប់ នៃចិត្តក្នុង (សង្ឃានុស្សតិ)នោះដោយពុំមានអ្វីមករំខានគឺការបដិបត្ដិិ។ ការមានសតិនៅជាប់ជាមួយនឹង គុណរបស់ ព្រះសង្ឃគឺជាលក្ខណ:។ ការគោរពគឺជារស។ ការសរសើរដល់គុណរបស់ព្រះសង្ឃគឺជា បទដ្ឋាន។ ឯ ឤនិសង្សរបស់ សង្ឃានុស្សតិ ដូចគ្នានឹងឤនិសង្សរបស់ពុទ្ធានុស្សតិដែរ។
ចប់ សង្ឃានុស្សតិ
អ្វីដែលនាំឲ្យសីលបរិសុទ្ធ
ពេលប្រព្រឹត្ដល្មើសក្នុងឥន្ទ្រីយសំវរសីល ឬក្នុងបច្ចយសន្និសីទសីល លោកគប្បីពោលថា៖ “ឤត្មា អញនឹង មិនធ្វើដូច្នេះទៀតទេ”។ បើសិនជាលោកបានតាំងចិត្ដដូច្នេះ លោកនឹងក្លាយទៅជាអ្នកដែលមានការសំរួមដ៏លើស នាអនាគត។
អធិប្បាយធុតង្គ១៣ ដោយសង្ខេប
វិ        គឺការលះបង់ការឆាន់ម្ដងទៀតបន្ទាប់ពីឆាន់រួចហើយ។
អានិសង្សរបស់សីល
[ii] Th. 613: តិត្ថញ្ច សព្វពុទ្ធានំ តស្មា សីលំ វិសោធយេ
១-ពុទ្ធានុស្សតិ
“អវត្ដមាននៃអ្វីដែលមិនច្បាស់លាស់” មានន័យថា ពុំមានអ្វីដែលញាណរបស់ព្រះអង្គមិនឤចដឹងបាន នោះទេ។