cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
ឃុំស្រែជាខាងជើង​​​​ ស្រុកដងទង់​ ខេត្តកំពត្ត
ឃុំស្រែជាខាងជើងគឹជាឃុំមួយ ដែលមានប្រជាជនរស់នៅយ៉ាងច្រើនកុះករ ហើយសប្បាយរីករាយជាទីបំផុត​​ ជាពិសេសរាល់សកម្មភាពធ្វើការ ការដើរកំសាន្ត ក៍ដួចជាការប្ររព្ធពិធីបុណ្យផ្សេងៗ ពួកគេតែងតែរួបរួមសាមគ្គីគ្នាយ៉ាងសកម្មជាទីបំផុត។ ប្រជាជនដែលរស់នៅទីនោះភាគច្រើនជាកសិករ ដែលតែងតែប្រកបរបកសិកម្មមានជាៈ ស្រូវ ពោត  សណ្តែក  ដំលូង  ល្ង  និង មានតំនាំហូបផ្លែជាច្រើនទៀតផង។  មិនត្រឺមតែប៉ុនោះប្រជាជនដែលរស់នៅទីនោះ​​​​​​ ពួកគេជាមនុស្សដែលគោរពសាសនា ជំនឿ ប្រពៃណី និងទំនៀមទំលាប់ ពួកគេមិនចូលចិត្តទទួលយកនូវ​ វប្បធម៌ អរិយធម៌ ពីជនបរទេសមកអនុវត្តន៍ក្នុងសង្គមឡើយ។ ចំពោះស្ថានភាពគ្រួសារនៅក្នុងភូមិនោះវិញ គឹពួកគេមានជីវភាពរស់នៅសមរម្យ អាចដឺកនាំក្រុមគ្រួសាររបស់ពួកគេបានយ៉ាងងាយស្រួល។ ចំនែកឯការសិស្សាអប់រំ ក៏ដូចជាការបណ្តុះបណ្តាលនូវវិជ្ជាជីវះវិញនោះ​ យុវសិស្ស យុវតី យុវជន និងយុវនារីគ្រប់ៗរូប។ តែងតែខំប្រឹងប្រែងពុះពារព្យាយាមគ្រប់ឧបស័ក្កដើម្បីបានខ្ពង់ខ្ពស់។ ជាក់ស្តែងកាលពីមុនពុំសូវមានអក្នចេះដឹងនោះទេគឺជីវភាពរស់នៅ មានភាពក្រីក្រតោកយ៉ាក ហើយ នាពេលបច្ចុប្បន្ននេះសំបូរទៅដោយអក្នចេះដឹង គឺធ្វើអោយអក្នរស់នៅក្នុងសង្គមរបស់ពួកគេមានការរីចចំរើន ក៏ដូចជាប្រទេសជាតិទាំងមូល។ទៅទៀត បើនិយាយអំពីការប្រកបមុខរបរ និងការទំនាក់ទំនង់ក្នុងការរស់នៅរបស់ពូកគេវិញ គឺមានការល្អប្រសើរណាស់។ អក្នខ្លះធ្វើជំនួញ អក្នខ្លះចិញ្ជិមសត្វ  អក្នខ្លះដាំដំនាំ  និងខ្លះធ្វើសិប្បកម្មផ្សេងៗដើម្បីផ្តោះផ្តូរផលិតផលក្នុងការរស់នៅ របស់ពួកគេអោយមានភាពរីចចំរើន។ដើមកំនើតឃុំស្រែជានេះដំបូងឡើយគឺមានវត្តមួយដែលមានឈ្មោះថាស្រីជាដែលបានក៏សាងឡើងតាំងពីយូរយាណាស់មកហើយ។ក៍ប៉ុនន្តែក្រោយមកឈ្មោះវត្តស្រីជានេះ ក៍បានផ្លាស់ប្តូរហៅថាវត្តស្រែជាវិញ។ហើយឈ្មោះរបស់ឃុំនោះក៍ត្រូវបានដាក់ទៅតាមឈ្មោះរបស់វត្តនោះ។ក៍ប៉ុន្តែឈ្មោះរបស់ឃុំដែលត្រួ​វបាមដាក់តាមវត្តនោះគឺមានឃុំពីរ  ទី១ ឃុំស្រែជាខាងជើង ហើយទី២គឺឃុំស្រែជាខាងត្បូង។ដែលស្ថិតក្នុងស្រុកដង់ទង់ដូចគ្នា។
<u style="color:black"> ប្រពៃណីនិងសាសនា
ប្រជាជនរស់នៅក្នុងភូមិនេះ​ ភាគច្រើនគោរពសាសនាព្រះពុទ្ធ​​ដែលជាពុទ្ធបរិស័ទជាពិសេសនៅក្នុងភួមិនេះសំបួរទៅដោយអក្នធ្វើបុណ្យធ្វើទានចំពោះកូនប្រុសវិញនៅពេសធំពេញវ័យមាតាបិតាតែងតែ អោយពួកគេទៅបួសជាព្រះសង្ឃដើម្បីសិក្សារៀនសូត្រនិងលើសពីនេះទៅទៀតគឺសងគុណឪពុកម្តាយក៏ដូចជាអក្នមានគុណរនបស់យើងផងដែរ។ មិនត្រឹមតែប៉ុនោះនៅក្នុងវ​ត្តអារាមនីមួយៗក៏សំបូរក៏ មានច្រើនផងដែរជីដូនជីតាដែលគាត់បានសាងផ្នួសនៅទីនោះដើម្បីសន្សំបុណ្យកុសលទៅតាមកន្លងនៃព្រះពុទ្ធសាសនា។លើសពីនេះទៅទៀតនៅក្នុងនោះផងដែរក៏មានសានាជាមួយចំនួនទៀតដែល មានការគោរពការគំទ្រពីប្រជាពលរដ្ឋផងដែរដូ​ចជាសាសនាយេស៊ូគ្រីស្ត​ អ៊ីស្លាមសាសនាជាដើម។ថ្វីត្បិតតែមានសាសនាជាច្រើននៅក្នុងភូមិពិតមែនក៏ដោយក៏ព៊ុំដែលមានទំនាស់រក៏វិវាទអ្វីកើតឡើងនោះ ឡើយ។ចំពោះសាសនានីមួយៗឃើញថាមានការរីកចំរើនជាលំដាប់មានការគោរព គំទ្រកាន់តែច្រើនឡើងៗពីមួយឆ្នាំទៅមួយឆ្នាំ។
ល្បើក កង្កែបនិងក្តាម (កំណាព្យ)
ល្បើក ‹កង្កែប និងក្តាម› គឺជាកំណាព្យ បទពាក្យ៧ធម្មតា ដែលនិពន្ធឡើងដោយ
ដំបូន្មានរៀមច្បង
{| cellspacing="0" cellpadding="0" width=100% style="border:2px solid #00FF00; padding:0px;" <h2 style="margin:.5em; margin-top:.1em; border-bottom:0; font-weight:bold;">ដំបូន្មានរៀមច្បង (បទ ពាក្យ៨) ដំបូន្មានរៀមច្បង (បទ ពាក្យ៨) (១) ថ្ងៃនេះបានស្ដាប់ដំបូន្មានល្អ មានចិត្តត្រេកអរចង់ចែករំលែក
រៀមច្បងរៀបរាប់ខំប្រឹងវែកញែក អត្ថន័យល្អប្លែកគួរយកតម្រាប់។
មតិល្អៗគួរយើងត្រងស្ដាប់ បើអ្នកចំណាប់ត្រូវអនុវត្ត។
(៣) ភាសាសំខាន់មានប្រាំធំៗ ភាសាឧត្តមត្រូវចេះចាំស្ទាត់
ភាសាជាតិខ្មែរចេះអោយប្រាកដ ប្រឹងរៀនម៉ត់ចត់ភាសាសកល។
(៤) ភាសាអង់គ្លេសគេប្រើគ្រប់គ្នា បច្ចេកវិទ្យាភាសាតម្កល់
ចេះតែភាសាបច្ចេកមិនដល់ ការងារនឹងថ្កល់តាមមិនទាន់គេ។
(៥) ភាសាទីបួនភាសាកាទូត រៀបឬកលាងជូតកុំអោយទំនេរ
ទំនាក់ទំនងពាក្យពេជន៍សំណេរ ចូលស្ទឹងទន្លេត្រូវចេះបត់បែន។
(៦) ភាសាចុងក្រោយបន្ទាប់បន្សំ បើអាចខិតខំព្យាយាមប្រឹងស្វែង
គឺភាសាចិនដ៏យូរអង្វែង ចេះមិនចំបែងបង្កើនសមត្ថភាព។
(៧) ពេលរៀនបរិញ្ញាអស់កាលបួនឆ្នាំ សង្កេតចំណាំហាក់ដូចនៅទាប
ទូលំទូលាយពិបាកស្ទង់ស្ទាប ផ្លូវដើរពេញប្រៀបវង្វេងមាគា។
(៨) ដូចនេះត្រូវចេះសម្រួចគោលដៅ រៀនកុំអោយឆៅត្រូវស្វែងការងារ
(៩) ដឹកនាំខ្លួនឯងអោយបានថ្លៃថ្លា ដឹកនាំគ្រួសារត្រជាក់ត្រជុំ
ដឹកនាំដំណើររបស់សង្គម នគរសាយគុម្ពត្រចះត្រចង់។
ត្រូវចេះដាក់ខ្លួនចរិកទៀងត្រង់ ចរិយាផូរផង់អ្នកផងរាប់អាន។
ភាសាបារាំង
ភាសាបារាំង (le français, la langue française) ជាភាសារ៉ូមម៉ាំងមួយ ដែលត្រូវបាននិយាយជាលើកដំបូង ដោយមនុស្សប្រហែល ១៣៦ លាននាក់នៅជុំ​វិញពិភពលោក ។ មនុស្សប្រមាណជា ១៩០ លាននាក់យកភាសាបារាំងជាភាសាទីពីរ ហើយលើសពីនេះទៅទៀត មនុស្សជាង ២០០ លាននាក់បានរៀនភាសានេះជាភាសាបរទេសទៀតផង ។ សព្វថ្ងៃប្រទេសជាច្រើនដែល​និយាយបារាំងមាន ៥៦ ប្រទេស និងអាណាចក្រជាច្រើនទៀត។ អ្នកនិយាយភាសាបារាំងភាគច្រើន ជាជនជាតិដើមរស់នៅក្នុងប្រទេសបារាំង។កន្លែងសំរាកដែលជាកន្លែងសំខាន់នោះគឺនៅក្នុង ប្រទេសកាណាដា ។ជាពិសេសនៅក្នុងទីក្រុង ខ្យូបេខ "Quebec" ។ មានតំបន់តូចៗ នៅក្នុងទីក្រុង New Brunswick ហើងនិង Maine នៃប្រទេសកាណាដា រួមបញ្ចូលមានដូចជា៖ ប្រទេសបេលចៀម (Belgium) ប្រទេសស្វីតសឺលែន (Switzerland) ប្រទេសម៉ូណាកូ (Monaco) ប្រទេសលូសេមប៊ើគ (Luxembourg) ។ ហើយនៅក្នុងប្រទេសលូស៊ីអាណា (Louisiana)។ អ្នកដែលនិយមនិយាយភាសាបារាំងធ្វើជាភាសាទីពីររបស់ខ្លួនគឺរស់នៅ អាហ្រ្វិក ដែលអាចនិយាយនិងការប្រាស្រ័យ ទាក់ទងគ្នាបានដូចនឹងជនជាតិដើមដែរ ។ ភាសាបារាំងគឺជាភាសាក្មេងជាងភាសាឡាតាំង នៃអាណាចក្ររ៉ូមម៉ាំង ដែលមានភាសាជាតិដូចជា៖ ភាសាអ៊ីតាលី ភាសាប៉ទុយហ្គាល់ ភាសាអេស្ប៉ាញ ភាសារូម៉ាំង និង ភាសាកាតាឡាន់។ ហើយភាសាដែលមានអាយុកាលតិចបានមកពីភាសាអ៊ុកស៊ីតេន (Occitan Language) ទៅភាសានេប៉ាល់ ហើយ មានភាសាដទៃច្រើនផ្សេងទៀត។ យ៉ាងណាក៏ដោយក៏ វាមានភាពទាក់ទងគ្នាយ៉ាងជិតស្និទ នៃភាសាដទៃទៀត ដូចជាភាសាឌយល៍ (langues d'oïl)​ ហើយនិងភាសាគ្រឹះ បារំាង និង ភាសាក្រេអូល (French-based creole languages) ។ ភាសានេះត្រូវបានអភិវឌ្ឍន៍ និងមានឥទ្ធិពលដោយសារតែ ជនជាតិដើមដែលនិយាយ ភាសាសេលីក (Celtic languages) នៃជនជាតិដើមរ៉ូមម៉ាំង ។
ឯកសារយោង
ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ភាសា ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ភាសាបារាំង ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ប្រទេសបារាំង
សុង សេងហ៊ន
ជីវប្រវត្តិសង្ខេប
អ្នកស្រី​សុង សេងហ៊ន​ ជា​​តារា​ចម្រៀង​​ដ៏​មាន​កេរ្តិ៍​ឈ្មោះ​បោះ​សម្លេ​ងល្បី​ល្បាញ​​ទូទាំងប្រទេស​កម្ពុជាកាល​ពី​អំឡុង​ទសវត្សរ៍​ទី​​៩០​។ ​អ្នកស្រីមានស្រុក​កំណើត​​នៅ​ក្រុង​​​ភ្នំពេញ​។ ​អ្នកស្រី ជាកូនទី២​ ក្នុងចំណោមបងប្អូនបង្កើត​ទាំង​អស់​៤នាក់ (​ស្រី​ ២នាក់ ប្រុស​២នាក់) ។ ចំពោះប្រវត្តិការ​សិក្សា អ្នកស្រី​សុង សេងហ៊ន ធ្លាប់បានសិក្សានៅ​​សាសាបឋមសិក្សា ​ពៅ​ អ៊ុំ (បច្ចុប្បន្ន​ក្លាយជា​​សាលាបឋមសិក្សាទួលគោក​)​ ហើយក្រោយមកអ្នកស្រីបានបន្តការសិក្សា​នៅ​​វិទ្យាល័យព្រះស៊ីសុវត្ថិ។ លុះមកដល់របបខ្មែរ​ក្រហម​ អ្នកស្រី​ត្រូវ​បាន​គេជម្លៀស​ទៅ​កាន់ ​​​ស្រុកភ្នំស្រុក ខេត្តបាត់ដំបង (សព្វថ្ងៃខេត្ត​បន្ទាយមានជ័យ)។​ នៅ​ឆ្នាំ១៩៧៩​ ក្រោយ​របប​ខ្មែរ​ក្រហម​បាន​ដួល​រលំ​ ក្រុម​គ្រួសារ​អ្នក​ស្រី​សុង​ សេងហ៊ន​​បាន​ភៀស​ខ្លួន​ទៅ​រស់​នៅ​​សហរដ្ឋ​អាមេរិក​​ ហើយ​បាន​បង្កើត​បណ្ណាល័យ​មួយ​ឈ្មោះ​ថា​​សាយណ្ហ​ណារ៉ា​ ដើម្បី​ប្រកប​អាជីវកម្ម​ថតកាស្សែត​និង​ថាស​ចម្រៀង​។​ សព្វថ្ងៃ​អ្នកស្រី​សុង​ សេងហ៊ន​ កំពុង​រស់នៅ​រដ្ឋ​​ផេនស៊ីលវ៉ានី​ញ៉ា​ ភាគឦសានសហរដ្ឋ​អាមេរិក​​ ជាមួយក្រុមគ្រួសារ​។​
ជីវិតសិល្បៈ​ និង​ ស្នាដៃ
អ្នក​ស្រី​បាន​ចាប់​អាជីព​ជាតារា​ចម្រៀង​ឱ្យបណ្ណាល័យសាយណ្ហ​ណារ៉ា​ នៅឆ្នាំ​១៩៨២។​​​ បទចម្រៀង​របស់​អ្នក​ស្រី​ទាំងអស់ សុទ្ធតែ​ថតឱ្យបណ្ណាល័យសាយណ្ហ​ណារ៉ា​ ពោលគឺ​អ្នកស្រី​ពុំដែលធ្លាប់បាន​ថតឱ្យផលិតកម្ម​ណា​ផ្សេង​ឡើយ​ សូម្បី​តែ​ច្រៀង​តាម​វេទិកា​ប្រគំ​តន្រ្តីនានា​ឬ ចូលរួម​ច្រៀង​ជាកិត្តិយស​ក្នុង​កម្មវិធី​ណា​មួយ​ក៏​មិន​ដែល​ផង​។​​​ បទ​ចម្រៀង​របស់​អ្នក​ស្រី​មាន​លក្ខណៈ​ពិសេស​ត្រង់​ថា​បទ​ភាគ​ច្រើន​គឺ​អ្នក​ស្រី​ជា​អ្នក​និពន្ធ​ដោយ​ខ្លួន​ឯង​ផ្ទាល់​តែម្ដង​។​ ក្នុង​អំឡុង​ទ.វទី​៩០ បទ​ចម្រៀង​របស់​អ្នក​ស្រី​សុង​ សេង​ហ៊ន​ បាន​ទទួល​ការ​ពេញ​និយម​គាំទ្រ​យ៉ាង​ខ្លាំង​ពី​សំណាក់​ប្រិយ​មិត្ត​អ្នក​ស្ដាប់​ចម្រៀងខ្មែរ​​គ្រប់មជ្ឈ​ដ្ឋាន​ទូទាំង​ប្រទេស​។​ ជា​ញឹក​ញាប់​ នៅ​ក្នុង​កម្មវិធី​សំណូមពរ​បទ​ចម្រៀង​នា​សម័យ​នោះ​ គេ​តែង​ឮប្រិយ​មិត្ត​អ្នក​ស្ដាប់​សំណូម​ពរ​ឱ្យ​ចាក់​បទ​ចម្រៀង​របស់​អ្នក​ចម្រៀង​រូប​នេះ​ទាំង​នៅស្ថានីយ៍​​វិទ្យុ​នៅ​ក្នុង​ប្រទេស​កម្ពុជា​ទាំង​នៅ​វិទ្យុ​សម្លេង​សហរដ្ឋអាមេរិក​​ ព្រោះ​គេយល់ថាទឹកដម​​សម្លេងអ្នក​ស្រី​ពិរោះ​លន្លង់​លន្លោច​ស្រាល​ស្រទន់​សក្តិសម​ទាំង​បទ​មនោសញ្ចេតនា​ទាំង​បទ​ញាក់​កន្រ្តាក់អារម្មណ៍​​។​ តារា​ចម្រៀង​ល្បី​ៗ​ជំនាន់​ស្របាល​អ្នក​ស្រីមាន​ដូ​ចជា​​គឺលោក​កែវ​ សារ៉ាត់​ លោកឈួយ​ សុភាព​ លោក​ទឹង​ ភិរម្យ​​ អ្នក​ស្រី​ឡុង​ ស៊ីដា​​ អ្នក​ស្រី​ដួង​ ម៉ាឡៃ ជាដើម​។​ បទ​​ចម្រៀង​ល្បីៗ​របស់​​អ្នកស្រីសុង​ សេង​ហ៊ន​​រួម​មាន​៖​
ឯកសារយោ
Description
ត្នោតខ្មែរ
{| cellspacing="0" cellpadding="0" width=100% style="border:2px solid #00FF00; padding:0px;" <h2 style="margin:.5em; margin-top:.1em; border-bottom:0; font-weight:bold;">ត្នោតខ្មែរ (បទ ពាក្យ៧) ត្នោតខ្មែរ (បទ ពាក្យ៧) (១)﻿ ដែនដីសុវណ្ណភូមិមានសព្វគ្រប់   រុក្ខជាតិដុះទ្រុបបៃតងខ្ចី
ថ្លែងពីត្នោតខ្មែរល្អប្រពៃ                  ប្រជាប្រុសស្រីទទួលផល។
(២) ត្នោតខ្មែរដុះគ្រប់ទីតំបន់          គិតគូរល្អិតល្អន់មិនខ្វាយខ្វល់
និមិត្តរូបខ្មែរយើងតំកល់                ឃើញត្នោតហ៊ានភ្នាល់ថាដីខ្មែរ។
(៣) ថ្លែងពីប្រយោជន៍មានអនេក  កូនខ្មែរវែកញែកជាហូរហែ
ពីគល់ដល់ចុងមិនគេចកែ             ថ្លែងប្រាប់ពុកម៉ែអស់ចំណោទ។
(៤) ព្រលឹមស្រាងៗមាន់រងាវ        លើកដាក់លីអៀវបំពង់តោ្នត
ផ្អោបដើមឬស្សីជីកដីដោត          ចង់ខ្សែជាប់ត្នោតឡើងយកទឹក។
(៥) ទឹកត្នោតដែលល្អគាបបីថ្ងៃ    រួចហើយលកលៃចិតអោយថ្នឹក
បំពង់ឬស្សីចាំត្រងទឹក                  លុះដល់ល្ងាចព្រឹកយកមកផ្ទះ។
(៦) ទឹកផ្អែមទឹកជូរតាមចំនង់       សល់ពីបំពង់រៀបចំខ្ទះ
រំងាស់ជាស្ករកុំខ្ចាយខ្ចះ                 ញាប់ដៃរូតរះលេចចេញច្បាស់។
(៧) ស្ករផែនស្ករពាងទុកបំរុង     ញាត់ក្នុងកំប៉ុងទុកប្រើប្រាស់
អាចយកលក់បានកំរៃខ្លះ           ចិញ្ចឹមអ្នកផ្ទះមានសិរី។
(៨) ស្លឹកត្នោតកុំចោលធ្វើស្មុកផ្លិត ដេរចាក់អោយជិតកន្ទេលថ្មី
អាពាហ៍ពិពាហ៍កូនប្រុសស្រី        ក្រាលជូនតាយាយអង្គុយលេង។
(៩) ធាងគៀវលៃលកវេញជាខ្សែ ចងគោមើលស្រែពេលយើងគេង
ចងជាអំបោសទុកអោយក្មេង         ក្រោយពេលរត់លេងធ្វើការងារ។
(១០) ផ្លែខ្ចីទុកធ្វើម្ហូបដាំស្ល           បងប្អូនកុះករញ៉ាំជុំគ្នា
ផ្លែទុំធ្វើនំនែកនានា                     ជជែកសន្ទនាយ៉ាងក្អាកក្អាយ។
(១១) គ្រាប់ខ្ចីទុកធ្វើជាបង្អែម    ដាក់ចូលមាត់ផ្អែមសើចសប្បាយ
គ្រាប់ទុំរឹងខ្លាំងកុំជិនណាយ      ធ្វើកង់ធ្វើកាយក្មេងកំសាន្ដ។
(១២) ពេលខ្លះភ្លេចខ្លួនលេចក្រពីញ យាយហាមាត់ស្ញេញខំតាមដាន
ស្លាបព្រាកាយគាស់ជូនសន្តាន ពិសាអោយបានសុខភាពល្អ។
(១៣) រីឯដើមវិញមានតំលៃ អាចយកកែច្នៃគ្រឿងលំអ
ធ្វើផ្ទះធ្វើទូករិតបវរ             ប្រជាអប់អរចេញនេសាទ។
(១៤) បច្ចុប្បន្នវិទ្យាសាស្រ្ដទំនើប ត្នោតខ្មែរហក់ងើបចេញរាងស្អាត
ផលិតជាស្រាមិនអោយខាត      វេចខ្ចប់ស្អាតបាតទៅបរទេស។
(១៥) ដូចនេះកូនខ្មែរជំនាន់ក្រោយ ចូរកុំកន្ដោយភ្លេចខ្លួនធ្វេស
កាប់លក់អោយគេទៅបរទេស     ត្នោតខ្ទេចដូចផេះខ្មែរធ្លាក់ខ្សោយ។
(១៦) ប្រយោជន៍ត្នោតខ្មែរច្រើនលើសលុប    បរិយាយម៉្ភៃយប់តាមលំដោយ
''និពន្ធដោយ សុខគឹមហេង ''៦ សីហា ២០១០
សហស្សវត្សរ៍ទី២
សហស្សវត្សរ៍ទី២គឹជាកំឡុងពេល១០០០ឆ្នាំចាប់ផ្ដើមនៅថ្ងៃទី០១​ខែ​មករាឆ្នាំ១០០១និងបញ្ចប់នៅថ្ងៃទី៣១​ខែ​ធ្នូឆ្នាំ២០០០។ រួមបញ្ចុលកំឡុងពេលកណ្ដាលខ្ភស់ កំឡុងពេលដែលកើតឡើងវិញ កំឡុងពេលទំនើបដំបូង កំឡុងពេលអាណានិគមនិយម កំឡុងពេលឧស្សាហូបនីយកម្ម ចាប់ផ្ដើមរដ្ធប្រទេស និងចប់នៅសតវត្សទី២០ជាមួយនិងអំណាចវិទ្យាសាស្ដ្រ ផ្សព្វផ្សាយការអប់រំ ការថែររក្សារសុខភាពនិងការចាក់ថ្នាំវ៉ាក់សាំងសាកលនៅក្នុងប្រទេសជាច្រើន។
មនុស្សឡើងដល់ថានព្រះចន្ទ័​ជាលើកដំបូងបង្អស់នៅសតវត្សទី២០។
បចេ្ចកវិទ្យាថ្មីត្រូវបានអភិវឌ្ឈន៍ដោយរដ្ឌាភិបាលជា្រច្រើនឧស្សាហកម្មសកលវិទ្យាល័យនៅទូទាំងពិភពលោក។​ ការអភិវឌ្ឈន៍វិទ្យុទូរទស្សន៍និងអិនធឺរណែតផ្សព្វផ្សាយពត៍មានសកលជុំវិញពិភពលោក។ពីសតវត្សទី១៦មនុស្សបានផ្លាស់ពីអឺរ៉ុប អាហ្វ្រិក និង អាស៊ី ទៅកាន់កន្លែងថ្មីដែលពួកគេហៅថាពិភពលោកថ្មីហើយនិងចាប់ផ្ដើមសកលភារូបនីយកម្ម។
ទឹកចិត្តកូនខ្មែរស្នេហ៍ស្និតកំណាព្យ
{| cellspacing="0" cellpadding="0" width=100% style="border:2px solid #00FF00; padding:0px;" <h2 style="margin:.5em; margin-top:.1em; border-bottom:0; font-weight:bold;">ទឹកចិត្តកូនខ្មែរស្នេហ៍ស្និតកំណាព្យ (បទ ត្រឡាចឡើងទ្រើង) ទឹកចិត្តកូនខ្មែរស្នេហ៍ស្និតកំណាព្យ (បទ ត្រឡាចឡើងទ្រើង) (១) ប្រឹងរិះគិត ប្រិតរៀនគូរ ស៊ូទ្រាំខំប្រឹង
បានចិញ្ចែង បែងចិញ្ចាច បាចសាចនឹងបាន
ប្រាប់សន្ដាន ប្រាណសន្ដោស ខុសឆ្គងជួយប្រាប់។
(២) ដឹងយ៉ាងច្បាស់ ដាស់យល់ច្បាប់ ចាប់ចុងជួនដឹង
សព្ទ័មិននឹង ស៊ឹងមិននៅ ទៅជាកិត្តិសព្ទ័
ចាប់អារម្មណ៍ ចំអត្ថរស ឈ្មោះកាព្យដែលចាប់
ចុងលំដាប់ ចាប់លំដោយ អោយចេះជួនចុង។
(៣) ថែរក្សា ថារៀនសព្វ ចប់ហើយត្រូវថែ
ប្រុងស្ម័គ្រស្នេហ៍ ប្រែស្មោះសរ ត្រដត្រៀមប្រុង
ក្នុងសំណាញ់ ក្នាញ់សំណើច សើចនៅខាងក្នុង
កសំយ៉ុង ក្នុងសយ្យាសន៍ ជៀសក្ដីអំពល់។
''និពន្ធដោយ សុខគឹមហេង ''០៦​ តុលា ២០១០
រាជវង្សចោឡា
រាជវង្សឆូឡាជាខ្សៃរាជវង្សទមិឡដែលបានគ្រប់គ្រងឥណ្ឌាខាងត្បូងអស់រយះពេលជាច្រើនឆ្នាំ។ ឯកសារយោងដំបូងអំពីខ្សៃរាជវង្សនេះសរសរដោយអសោកនៃចក្រភពមយូរនៅសតវត្សទី៣ម.គ. និង​គ្រប់គ្រងអំណាចរហូតដល់សតវត្សទី១៣គ. ស.។
អាណាច្ចក្រកណ្តាលនៃខ្សែរាជវង្សគឺនៅក្នុងជ្រលងភ្នំនៃទនេ្លខាវឺរីប៉ុន្តែក្នុងសតវត្សទី៩ដល់សតវត្សទី១៣ខ្សែរាជវង្សមានដីធំជាងមុន។ ឥណ្ឌាខាងត្បូងទាំងអស់បានរួបរួមជាប្រទេសតែមួយអស់រយះពេលជាងពីរសតវត្ស។ ក្រោមការគ្រប់គ្រងអំណាចរបស់សេ្តចរាជរាជឆូឡាទីមួយ​និង​កូនបុ្ររបស់គាត់រាចេនដ្រាទីមួយខ្សៃរាជវង្សនេះមានអំណាចយ៉ាងខ្លាំងក្នុងផែ្នកកងទព៍​សេដ្ធកិច្ចនិងវប្បធម៍ក្នៅក្នុងអាស៊ីខាងត្បូងនិងអាស៊ីអាគ្នេយ៍។
កំណត់ត្រា
ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ប្រវត្តិសាស្ត្រអាស៊ី
ពោជ្ឈង្គ៧
អង់គ្លេស : Seven Factors of Enlightenment (Pali: satta bojjhaṅgā or satta sambojjhaṅgā; Skt.: sapta bodhyanga)
ពោជ្ឈង្គ៧
ក្នុងព្រះពុទ្ធសាសនា ពោជ្ឈង្គ៧ គឺៈ ពោជ្ឈង្គ៧នេះ ជាអង្គមួយក្នុងពោធិបក្ខិយធម៌ ដែលមានធម៌៧ក្រុម ។ ពាក្យបាលីថា ពោជ្ឈង្គ មកពីពាក្យ ពោធិ = ការត្រាស់ដឹង និង អង្គ = កត្តា ប្រែថាកត្តានៃការត្រាស់ដឹង ។
អក្សរសាស្រ្តបាលី
នៅក្នុងសុត្តបិដកសំយុត្តនិកាយ ពោជ្ឈង្គសំដៅយក ផ្នែកកុសលធម៌ គឺកត្តាជាលោកិយ ដែលនាំឲ្យទៅដល់ការត្រាស់ដឹង ។ នៅក្នុងគម្ពីរព្រះអភិធម្ម និងអដ្ឋកថាបាលី ពោជ្ឈង្គហាក់ដូចជាសំដៅយក កត្តាជាលោកុត្តរៈ ដែលស្របគ្នានឹងការត្រាស់ដឹង ។
សុត្តន្តបិដក
តាមធម្មទេសនាមួយ ក្នុងសំយុត្តនិកាយ ក្រោមចំណងជើងថា ភិក្ខុសូត្រ (សំយុត្តនិកាយ សៀវភៅ​លេខ ៣៧ ទំព័រ ១៨៨ គម្ពីរ​ភាសា​អង់គ្លេស SN 46.5) មានសេចក្តីថា ៖
''ភិក្ខុ៖ បពិតព្រះអង្គដ៏ចម្រើន! មានពាក្យពោជ្ឈង្គ ពោជ្ឈង្គដូច្នេះ តើមានន័យដូចម្តេច?'' ព្រះពុទ្ធ៖ ធម៌នេះនាំឆ្ពោះ ទៅកាន់ការត្រាស់ដឹង ម្នាលភិក្ខុ ទើបហៅថាពោជ្ឈង្គ កត្តានៃការត្រាស់ដឹងដូច្នេះ...។
នៅក្នុងពេលធ្វើសមាធិ គេអាចពិចារណាអំពីពោជ្ឈង្គ ហើយនិងគូប្រឆាំង គឺនីវរណធម៌៥ (កាមឆន្ទៈ ព្យាបាទៈ ថីនមិទ្ធៈ ឧទ្ធច្ចកុក្កុច្ចៈ វិចិកិច្ឆា) ។ ម្យ៉ាងទៀត សូត្រមួយក្នុង សំយុត្តនិកាយ បានបញ្ជាក់អំពី ការចម្រើនពោជ្ឈង្គ ៧ ជាមួយនឹងព្រហ្មវិហារ៤ (មេត្តា ករុណា មុទិតា ឧបេក្ខា) ។
តាមសំយុត្តនិកាយម្តងទៀត ពេលមួយដែលព្រះពុទ្ធ ទ្រង់អាពាធជាទម្ងន់ ព្រះអង្គបានត្រាស់ឲ្យព្រះមហាចុន្ទ សូត្រពោជ្ឈង្គ ៧ ថ្វាយព្រះអង្គ អាពាធរបស់ព្រះអង្គ ក៏បានជាសះស្បើយ ដោយការធ្វើដូច្នេះ ។
គម្ពីរអភិធម្មនិងអដ្ឋកថា
ក្នុងគម្ពីរវិសុទ្ធិមគ្គ ត្រង់វគ្គដែលពិភាក្សាអំពី របៀបធ្វើឈាន និងរក្សាឈានឲ្យស្ថិតស្ថេរ ព្រះពុទ្ធឃោសៈ បានពន្យល់អំពីពោជ្ឈង្គ ដូច្នេះថា៖
សមាធិ
ក្នុងការធ្វើសមាធិ បុគ្គលម្នាក់ៗភាគច្រើន ពិសោធន៍ឃើញ ធម៌២យ៉ាងក្នុងនីវរណធម៌៥ ។ ធម៌២យ៉ាងនោះគឺ ថីនមិទ្ធៈ គឺសេចក្តីច្រអូស ងុយងោក ហើយនិងឧទ្ធច្ចកុក្កុច្ចៈ គឺសេចក្តីមិនស្ងប់ និងសេចក្តីព្រួយកង្វល់ ដែលជាហេតុធ្វើ មិនឲ្យចិត្តស្ងប់បាន ។ ដូចបានអធិប្បាយ ខាងលើនេះ ក្នុងធម្មទេសនាអគ្គី (សំយុត្តនិកាយ៤៦.៥៣) មាន សេចក្តីស្នើឲ្យចម្រើន បីតិ ធម្មវិចយៈ និងវិរិយៈ កាលណាគេពិសោធន៍ឃើញ សេចក្តីច្រអូសងុយងោក ចម្រើនបស្សទ្ធិ សមាធិនិងឧបេក្ខា កាលណាគេឃើញមាន សេចក្តីមិនស្ងប់និងព្រួយកង្វល់ ។ សតិត្រូវតែមានជាប់ជានិច្ច ដើម្បីដឹងច្បាស់ នូវការប្រែប្រួល ក្នុងកាយនិងចិត្ត ថាបានចម្រើន ឬមិនបានចម្រើន ។
ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ព្រះពុទ្ធសាសនា ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:វិបស្សនាធុរៈ
អរិយធម៌អង្គរ
អរិយធម៌អង្គរ ប្រទេសខ្មែរយើងនានទទួលឥទិ្ធពលអរិយធម៍ឥណ្ឧាចាប់តាំងពីសតវត្សទី១ នៃគ.ស ម្លេះ។ សង្គមខ្មែរចែកមនុស្សជា៤វណ្ណះតាមលទ្ធិព្រាហ្មណ៍ ប៉ុន្តែមិនរឹងត្អឹងដូចវណ្ណះនៅសង្គឥណ្ឧាទេ។right|200px
វណ្ណះព្រាហ្មណ៍និងបព្វជិត
នៅសម័យមហានគរ វណ្ណះព្រាហ្មណ៍មានតួនាទីយ៉ាងសំខាន់ណាស់ក្នុងព្រះរាជវាំង ព្រោះគេច្រើនចាត់វណ្ណះនេះជារាជគ្រូ ឬជាអ្នករៀមចំពិធីផ្សេងៗ ទាក់ទងនិងលទ្ធិព្រាហ្មណ៍ . ពួកប៉ាន់ឃាបគឺពួកព្រាហ្មណ៍ះ ពួកគេស្លៀកពាក់ដូចគេឯងទៀតដែរ ចុសត្រង់មានពាក់អំបោះវេញមួយខ្សែនៅក ជាសញ្ញាថាជាអ្នកចេះដឹងខ្ពង់ខ្ពស់។ . ពួកជូគូ”ចៅគូ”គឺពួកព្រះសង្ឃខាងពុទ្ធសាសនា។ ពួកនេះកោរសក់និងគ្រងចីវរពណ៌លឿងបញ្ចេញស្មាស្តាំ ឆាន់ក្នុងមួយថ្ងៃតែម្តង ហើយគោរពព្រះពុទ្ធរូប។ . ពួកប៉ាស៊ីវីឬពួកតាបស ស្លៀកពាក់ដូចអ្នកស្រុកធម្មតា តែជួតក្បាលកំណាត់ពណ៌ក្រហមឬស។
វណ្ណៈក្សត្រ ឬរាជវង្សានុវង្ស
វណ្ណៈនេះមានបុព្វសីទ្ធិច្រើនយ៉ាងណាស់ដូចជា មិនបង់ពន្ធដារ មិនជាប់កំណែន និងមិនតម្រូវឪ្យធ្វើការងារធ្ងន់ជាដើម។ ស្ត្រីអំបូរក្សត្ររៀបការជាមួយក្សត្រដូចគ្នា តែបើមានស្វាមីជាប្រជារាស្រ្តវិញ នោះកូនដែលកើតមកពុំអាចរាប់បញ្ចូលក្នុងព្រះរាជវង្សទេ។
វណ្ណះពួកអ្នកជាឬកសិករ
ពួកមន្ត្រីរាជការតូចតាច ឈ្មួញ សិល្បករ កសិករ សិប្បករ និងប្រជារាជស្រ្តសាមញ្ញភាគច្រើនជាអ្នកជា។ ពួកនេះជាមនុស្សដែលមានសិទិ្ធសេរីភាពគ្រប់គ្រាន់ ព្រោះពួកគេជាវណ្ណះកណ្តាលក្នុងសង្គម។ ក្រៅពីធ្វើស្រែចំការ គេក៍ឆ្លៀតពេលទំនេរធ្វើសិប្បកម្មនិងជំនួញ ដើម្បីផ្គត់ផ្គង់ជីវភាពគ្រួសាររបស់ខ្លួន។
វណ្ណៈទាសករនិងអ្នកងារ
ពួកអ្នកបម្រើអាចនៅបម្រើកេអស់មួយជីវិត ជួនកាលតពូជទៀតផង។ គេអាចលក់ដូរឬលោះពួកនេះដូចទ្រព្យសម្បត្តិ ដីធ្លី ឬស្វពាហនៈផងទាំងពួង។ ពួកទាសកររាំងនេះគ្មានសិទ្ធិសេរីភាពទាំងអស់ គេប្រើពួកនេះពុំរើសមុខរបរឡើយដូចជា ធ្វើការផ្ទះ ធ្វើជំនួញ ធ្វើស្រែចំការ សង់ប្រាសាទ លើកទំនប់ បារាយណ៍ ផ្លូវថ្នល់ ធ្វើទ័ព...។
ចូររៀបរាប់ពីស្ថាប័នដឹកនាំសម័យអង្គរ
== វិស័យនយោបាយ
នយោបាយក្នុងប្រទេស
នៅក្នុងប្រទេសពិតមែនតែនៅមានសភាពអាប់អួរមានឬំនាស់ផ្ទៃក្នុងខ្លះៗ តែជាទូទៅគំនិតធំៗគឺការបង្រួបបង្រួមជាតិឪ្យមានឯកភាព ជុំវិញរាជបល្ល័ង្ក រួមកម្លាំងកសាងប្រទេសនិងពង្រីកទឹកដី។
វិស័យរដ្ឋបាល
ប្រទេសទាំងមូលត្រូវបានបែងចែកខេត្តចំនួនពី ៩០ទៅ១០១ខេត្ត ដោយមានស្តេចត្រាញ់ឬចៅហ្វាយខេត្តម្នាក់មើលការខុសត្រូវ។ អំណាចគ្រប់គ្រងត្រូវបានបែងចែកជាពីគឺ អំណាចមជ្ឈឹមនិងអំណាចភូមិភាគ។ ព្រះរាជាជាម្ចាស់ផែនដីឆ្លងតាមលទ្ធិទេវរាជ”អាទិទេព”។ គេជឿថាពេលព្រះរាជាចូលទិវង្គត ព្រះអង្គនឹងយាងទៅគង់នៅឋានទេវលោក។ ដូចនេះអំណាចព្រះរាជាមានប្រភពចេញពីព្រះអាទិទេព។ ព្រះអង្គមានសិទ្ឋិលើដីធ្លីទាំងអស់ព្រះអង្គជាអ្នកធ្វើច្បាប់និងជាអ្នកអនុវត្តច្បាប់អាចជ្រើសតាំងនិងដកហូតមន្រ្ទីធំៗតាមព្រះទ័យ។ ទ្រង់ជាមេបញ្ចាការកងទ័ពផ្ទាល់ ជាអ្នកដឹកនាំនយោបាយនិងជាមេសាសនាទៀត។ ជាទូទៅ ព្រះរាជាកាន់កាប់អំណាចទាំងបីគឺ នីតិប្បញ្ញត្តិ នីតិប្រតិបតិ្ត និងអំណាចតុលាការ។ មន្រ្តីទាំងអស់មុននឹងឡើងកាន់អំណាចរបស់ខ្លួន សុទ្ឋតែត្រូវបានធើ្វសច្ចាប្រណិធានថានិងស្មោះត្រង់ចំពោះព្រះរាជានិងប្រទេសជាតិ។
ស្ថាប័នតុលាការ
ទោះបីនៅសម័យអង្គរពុំទាន់មានស្ថាប័នតុលាការដែលមានយុត្តិធម៌សមរម្យដូចនៅសតវត្សទី២០ក៍ពិតមែន តែបើប្រៀបធៀបទៅនឹងសម័យនគរភ្នំឬចេនឡា យើងឃើញថានៅសម័យអង្គរមានយុត្តិធម៌ជូនប្រជារាស្រ្តប្រសើរជាង។ យើងបានដឹងដែរថា ព្រះរាជាជាអ្នកគ្រប់គ្រងផង ជាចៅក្រមផង តែប្រវត្តិវិទូបានអះអាងថា នៅសម័យអង្គរពិតជាមានតុលាការ ដែលទទួលបន្ទុកស្វែងរកយុត្តិធម៌។ ជាទូទៅ ការផ្តន្ទាទោសជនជាប់ទោសមានបីកំរិតគឺ . បើទោសស្រាល ពិន័យឪ្យបង់ជាប្រាក់ឬជាសម្ភារៈមានតម្លៃផ្សេងៗ។ . ទោសមធ្យមឬធ្ងន់ល្មម ចៀរស្លឹកត្រចៀក កាត់ច្រមុះ ឬកៀបក្បាលក្នុងដង្គៀបជាដើម។ . ទោសធ្ងន់ យកទៅកប់ចោលទាំងរស់ ឬចងទុកឪ្យសត្វសាហាវស៊ី។
សាសនា សិល្បៈ និងលទ្ធិផ្សេងៗ
សាសនាមានតួនាទីយ៉ាងសំខាន់ផ្នែកនយោបាយនៅសម័យអង្គរ។ ប៉ុន្តែអ្នកដឹកនាំពុំមានឯកភាពក្ុងការគោរពសាសនាទេ។ ការគោរពសាសនាប្រែប្រួលទៅតាមចំណងចំនូលចិត្តរបស់បុគ្តលម្នាក់ៗ។ ព្រះរាជាខ្លះគោរពព្រះឥសូរ ខ្លះគោរពព្រះវិស្ណុ និងខ្លះទៀតគោរពពុទ្ឋសាសនា។. ពីៃ.តទី៩ដល់ស.តទី១១ គណៈសិវនិយមមានឧត្តមភាពយ៉ាងខ្លាំង។. នៅស.តទី១២ គណៈវិស្ណុនិយមត្រូវបានព្រះបាទសុរ្យវរ្ម័នទី២លើកតម្កើង។. បន្ទាប់មកពុទ្ធសាសនាមហាយានត្រូវបានព្រះបាទជ័យវរ្ម័នតី៧លើកតម្កើងឪ្យទៅជាសាសនារដ្ឋ។
ផ្នែកសិល្បៈ	កែប្រែ នៅសម័យអង្គ សេដ្ឋកិច្ចមានការលូតលាស់ខ្លាំង កតា្តនេះជាលទ្ធភាបធំធេងដែលអាចឪ្យប្រជារាស្រ្តចូលរួមយ៉ាងសកម្មក្នុងការកសាងលទ្ធិទេវរាជនិងលទ្ធិបុគ្គលនិយមឪ្យមានប្រសិទ្ធភាព។ ការកសាងប្រាសាទមានពីរបែបគឺៈ. ប្រាសាទភ្នំជាប្រាសាទដែលសង់នៅលើភ្នំធម្នជាតិឬសង់លើខឿនច្រើនជាន់ សម្រាប់លទ្ធិទេវរាជដូចជា ប្រាសាទបាគង បាខែង បក្សីចាំក្រុង អង្គរវត្ត តាកែវ បាពួន ប្រែរូប...។. ប្រាសាទទាបនឹងដីជាប្រាសាទដែលសង់នៅផ្ទាល់ដីឬមានចឿនទាប ដើម្បីលទ្ធិបុគ្គនិយមដូចជា ប្រាសាឬព្រះគោ លលៃ វត្តអង្គរ តាព្រហ្ម បន្ទាយឆ្មារ...។ នៅសម័យអង្គរ ព្រះរាជាមានការប្រកួតប្រជែងកសាងប្រសាទច្រើនណាស់។ ព្រះរាជានៅសម័យអង្គរមានសិទ្ធិអំណាចទូលំទូលាយផ្តាច់ការ តែពុំមានន័យថាព្រះអង្គជាអ្នកឃោរឃៅរនោះទេព្រោះព្រះអង្គប្រកាន់ខ្ចាប់នូវទសពិធរាជធម៌។
លទ្ធិទេវរាជ	កែប្រែ លទ្ធិនេះត្រូវបានគេគោរពតាំងពីរជ្ជកាលព្រះជ័យវរ្ម័នទី២មកម្ល៉េះ ហើយលទិ្ធនេះអាចបន្តរហូតដល់រាជវង្សក្រោយៗទៀត។ លទ្ធិទេវរាជមានឥទិ្ធពលយ៉ាងខ្លាំងក្លាក្នុងការបង្រួបបង្រួមជាតិ ធ្វើឪ្យប្រជារាស្រ្តជឿស៊ប់លើព្រហរាជានិងឪ្យប្រទេសជាតិរីកចម្រលននិងមានវិសាលភាពធំទូសាយ។
សាសនា
សាសនាមានតួនាទីយ៉ាងសំខាន់ផ្នែកនយោបាយនៅសម័យអង្គរ។ ប៉ុន្តែអ្នកដឹកនាំពុំមានឯកភាពក្ុងការគោរពសាសនាទេ។ ការគោរពសាសនាប្រែប្រួលទៅតាមចំណងចំនូលចិត្តរបស់បុគ្តលម្នាក់ៗ។ ព្រះរាជាខ្លះគោរពព្រះឥសូរ ខ្លះគោរពព្រះវិស្ណុ និងខ្លះទៀតគោរពពុទ្ឋសាសនា។ . ពីៃ.តទី៩ដល់ស.តទី១១ គណៈសិវនិយមមានឧត្តមភាពយ៉ាងខ្លាំង។ . នៅស.តទី១២ គណៈវិស្ណុនិយមត្រូវបានព្រះបាទសុរ្យវរ្ម័នទី២លើកតម្កើង។ . បន្ទាប់មកពុទ្ធសាសនាមហាយានត្រូវបានព្រះបាទជ័យវរ្ម័នតី៧លើកតម្កើងឪ្យទៅជាសាសនារដ្ឋ។
ផ្នែកសិល្បៈ
នៅសម័យអង្គ សេដ្ឋកិច្ចមានការលូតលាស់ខ្លាំង កតា្តនេះជាលទ្ធភាបធំធេងដែលអាចឪ្យប្រជារាស្រ្តចូលរួមយ៉ាងសកម្មក្នុងការកសាងលទ្ធិទេវរាជនិងលទ្ធិបុគ្គលនិយមឪ្យមានប្រសិទ្ធភាព។ ការកសាងប្រាសាទមានពីរបែបគឺៈ . ប្រាសាទភ្នំជាប្រាសាទដែលសង់នៅលើភ្នំធម្នជាតិឬសង់លើខឿនច្រើនជាន់ សម្រាប់លទ្ធិទេវរាជដូចជា ប្រាសាទបាគង បាខែង បក្សីចាំក្រុង អង្គរវត្ត តាកែវ បាពួន ប្រែរូប...។ . ប្រាសាទទាបនឹងដីជាប្រាសាទដែលសង់នៅផ្ទាល់ដីឬមានចឿនទាប ដើម្បីលទ្ធិបុគ្គនិយមដូចជា ប្រាសាឬព្រះគោ លលៃ វត្តអង្គរ តាព្រហ្ម បន្ទាយឆ្មារ...។ នៅសម័យអង្គរ ព្រះរាជាមានការប្រកួតប្រជែងកសាងប្រសាទច្រើនណាស់។ ព្រះរាជានៅសម័យអង្គរមានសិទ្ធិអំណាចទូលំទូលាយផ្តាច់ការ តែពុំមានន័យថាព្រះអង្គជាអ្នកឃោរឃៅរនោះទេព្រោះព្រះអង្គប្រកាន់ខ្ចាប់នូវទសពិធរាជធម៌។
លទ្ធិទេវរាជ
លទ្ធិនេះត្រូវបានគេគោរពតាំងពីរជ្ជកាលព្រះជ័យវរ្ម័នទី២មកម្ល៉េះ ហើយលទិ្ធនេះអាចបន្តរហូតដល់រាជវង្សក្រោយៗទៀត។ លទ្ធិទេវរាជមានឥទិ្ធពលយ៉ាងខ្លាំងក្លាក្នុងការបង្រួបបង្រួមជាតិ ធ្វើឪ្យប្រជារាស្រ្តជឿស៊ប់លើព្រហរាជានិងឪ្យប្រទេសជាតិរីកចម្រលននិងមានវិសាលភាពធំទូសាយ។
លទ្ធិបុគ្គនិយម
ចាប់ពីស.តទី៩ដល់.តទី១២ ព្រះមហាក្សត្រនីមួយៗតែងបានកសាងទេវបដិមាឬពោធិសត្វបដិមាជាច្រើន។ រូបបដិមាទាំងនោះមិនមែនតំណាងទេវៈឬពោធិសត្វទេគឺភាគច្រើនតំណាងព្រះរាជាឬជនដែលមានគុណបំណាច់ចំពោះព្រះអង្គនិងប្រទេសជាតិមានរាជវង្សានុវង្ស រាជគ្រូ និងមេទ័ព។
របាំ ភេ្លង និងការកំសាន្ត
នៅក្នុងពិធីសក្ការបូជាចំពោះអាទិទេព ក៍ដូចជាពិធីផ្សេងៗក្នុង​ព្រះរាជវាំងមានប្រគំភ្លេងឬរបាំទៅតាមពិធីនីមួយៗ ដែលមានពួកព្រាហ្មណ៍ជាអ្នករៀបចំចាត់ចែង។ ក្នុងចំណោមឧបករណ៍ទាំងនោះមានស្គរ រនាត ទ្រ ចាប៉ី ឃឹម ពិណ...ដែលបុព្វបុរសខ្មែរចេះប្រើតាំងពីរាប់ពាន់ឆ្នាំមកហើយ។ជាដំបូងប្រជាជនខ្មែរចូលចិត្ត ស្ដាប់ភ្លេង ចំរៀង របាំ និង លេង​កំសានពេលមានថ្ងៃ បុណ្យឬក្រោយសម្រាកពីការងារ ឬពីធីរៀបចំសែនប្រេងជាដើម។
ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ប្រវត្តិសាស្រ្ត
ទុក្ខសោកកវីលើដីកម្ពុជាក្រោម
{| cellspacing="0" cellpadding="0" width=100% style="border:2px solid #00FF00; padding:0px;" <h2 style="margin:.5em; margin-top:.1em; border-bottom:0; font-weight:bold;">ទុក្ខសោកកវីលើដីកម្ពុជាក្រោម (បទ ពាក្យ៨) ទុក្ខសោកកវីលើដីកម្ពុជាក្រោម (បទ ពាក្យ៨) (១) សម្រក់ទឹកភ្នែកលើផែនក្រដាស់   ប៉ាកាចែងច្បាស់រឿងហេតុប្រវត្តិ
ភ្នំឆ្អឹងស្ទឹងឈាមបៀមល្វីងជូរចត់   សំណេរកំនត់ដាស់តឿនកូនខ្មែរ។
(២) ក្នុងទ្រូងក្ដួលក្តុកចុកនែនឪរ៉ា       ហាមាត់វាចាជំពាក់ដូចស្លែ
ប្រមូលអារម្មណ៍ផ្ដុំគិតឥតល្ហែ       ដូចនេះមានតែតែងជាអក្ខរា។
(៣) ដែនកម្ពុជាក្រោមទឹកដីអភព្វ   ខ្មែររស់មិនគាប់ជួបទុក្ខខ្លោចផ្សា
ធាតុពិតជាម្ចាស់ដែនដីខេមរា       បែររងទុក្ខាជាជនភាគតិច។
(៤) ក្នុងរាជ្យព្រះបាទជ័យជេដ្ឋាពីរ   ចាញ់កល់រាជនីមន្តស្នេហ៍កល់ល្បិច
បៀងវ៉ាបារៀព្រៃនគរខ្ទេច       ជូនយួនកំទេចគ្មានត្រាប្រណី។
(៥) ព្រហ្មលិខិតចារវាសនាកំនត់       ខ្មែររងជូរចត់ត្រូវបាត់ដែនដី
ដល់ឆ្នាំមួយពាន់ប្រាំបីដប់បី       ចូលដល់សម័យកំពប់តែអុង។
(៦) ប្រជាជនខ្មែរត្រូវកប់ទាំងរស់       យកក្បាលជំនួសមុំចង្រ្កានចុង
ចំហេះកំដៅដុតសំរាប់ឆុង       ដាក់ប៉ាន់តែអុងថ្វាយលោកនាយយួន។
(៧) ហើយថែមបំរាមមិនអោយបំរាស់   តែកំពប់ច្បាស់មានទុក្ខជាប់ខ្លួន
តើខ្មែរឈឺចាប់យ៉ាងណាទៅស្ងួន   គំនុំគំកួនចាំរយសតវត្សន៍។
(៨) កូនខ្មែរជួយចាំបណ្ដាំសាវតា       រឿងខ្មែរខ្លោចផ្សាកត់ជាប្រវត្តិ
(៩) កោះហៅប្រជារាប់ម៉ឺនប្រជុំ       ចាក់សំាងដុតងំព្រោះត្រូវសោរជាប់
ជីវិតរាប់ម៉ឺនប្រែជាសាកសព       ខ្មែរម្ដេចអភព្វរស់រងទារុណ។
(១០) បួនមិថុនាឆ្នាំសែប្រាំបួន       បារាំងអោយយួនដីខ្មែរជោរជន់
គ្មានក្រែងរអែងសាកសួរជាមុន       ខ្មែររស់រែកពន់យួនគាបសង្កត់។
(១១) ម៉្ភៃមួយកុម្ភៈឆ្នាំចិតសិបប្រាំ       ព្រះសង្ឃរងកម្មត្រូវយួនធាក់ទាត់
សំលាប់ពីរអង្គសំរុកចូលវត្ត       សង្ឃពីរសុគតចាប់ម្ភ៉ៃមិនស្ដាយ។
(១២) ថ្ងៃបីកុម្ភៈឆ្នាំចិតប្រាំពីរ       កេណ្ឌខ្មែរញ៉ាំញីទៅជីកប្រឡាយ
កំណើតបក្សកុមុយនីសភាយសាយ   ព្រែកជីកប្រឡាយរណ្ដៅមរណា។
(១៣) តំនក់ទឹកប៊ិចហូរដូចទឹកភ្នែក   ហាក់ជួយយំយែកសង្វេគខេមរា
រឿងរ៉ាវខ្មែរក្រោមរងទុក្ខខ្លោចផ្សា   បូជាកាយាគ្រប់សម័យកាល។
(១៤) នៅដីខ្មែរក្រោមយួនហៅថាខ្មែរ   ខំរត់គេចកែជៀសផុតពីថ្នាល
យួនគាបសង្កត់សំលាប់រាលដាល   ដល់ខ្មែរក្រែងស្រាលបែរខ្មែរហៅយួន។
(១៥) ដែនកម្ពុជាក្រោមមាតុភូមិកំណើត    វិរៈជនកើតតស៊ូផ្ទួនៗ
ស្លាប់មួយកើតមួយជួយមួយរស់បួន   សាមគ្គីទារយួនជួយខ្មែរឯករាជ្យ។
''និពន្ធដោយ សុខគឹមហេង ''១១ តុលា​ ២០១០
វត្ដរតនរង្សី
វត្ដរតនរង្សី ឬវត្ដរតនរង្សី រីវៀរ គឺជាវត្ដខ្មែរមួយ ស្ថិតនៅក្នុងទីក្រុងរីវៀរ រដ្ឋម៉ាស្សាឈូសេត្ស៍ សហរដ្ឋអាមេរិក ដែលបានកកើតឡើងកាលពីឆ្នាំ១៩៩៥ ។
សូរ (​ភាសាសាស្ត្រ​)
សូវ គឺ​ជា​ការប្រើប្រាស់​នៃ​ការលើកដាក់សំឡេង​ក្នុង​ភាសា​មួយ​ដើម្បី​ប្តូរ​ន័យ​ពាក្យ​ឬ​វេយ្យករណ៍​។ គ្រប់​ភាសា​មាត់​ប្រើប្រាស់​ការលើកដាក់សំឡេង​ដើម្បី​បង្ហាញ​ព័ត៌មាន​ខាង​អារម្មណ៍​និង​ភាសាសាស្ត្រ ហើយបង្ហាញ​ការសង្កត់​ភាពផ្ទុយគ្នា និង​លក្ខណៈ​ដទៃ​ក៏​ហៅ​ថា តានា ប៉ុន្តែ​មិន​មែន​គ្រប់​ភាសា ប្រើ​តានា​នេះ​ប្តូរ​នៃ​ពាក្យ​ឬ​ការផ្លាស់ប្ដូរ​របស់ ដូច​ជា​ព្យញ្ជនៈ​និង​ស្រៈ​ទេ​។ មូលសទ្ទ​បែប​នេះ​ក៏​ហៅ​ថា មូលតានា (​ជា​ភាសាបារាំង​៖ tonèmes [tɔ'nɛm])​ នៅ​ដែល​ មូលតានា មួយ​ខុស​ពី​មូលសទ្ទ​ដូចគ្នា​តាម​សទ្ទានុក្រម​ និយាយ​អញ្ចឹង មាន​សម្លេង​ខុស​ពី​មូលតានា​ដទៃ គ្រាន់តែ​ដោយ​ការលើកដាក់សំឡេង​នៃ​ស្រៈ​។ ភាសា​សូរសំឡេង មាន​ច្រើន​នៅ​ទ្វីប​អាហ្វ្រិក ទ្វីប​អាស៊ី​ខាង​កើត ហើយ​​ប្រទេសម៉ិចស៊ិក​និង​អាមេរិក​កណ្តាល ប៉ុន្តែ​មិន​សូវ​មាន​នៅ​តំបន់ដទៃ ក្នុង​ទ្វីប​អាស៊ី​និង​ទ្វីប​អឺរ៉ុប។ យ៉ាង​ធំ ភាសា ៧០ ភាគ​រយ អាចជា​ភាសា​សូវ​សំឡេង​។​
In many tonal African languages, such as most Bantu languages, tones are distinguished by their pitch level relative to each other, known as a register tone system. In multisyllable words, a single tone may be carried by the entire word, rather than a different tone on each syllable. Often grammatical information, such as past versus present, "I" versus "you", or positive versus negative, is conveyed solely by tone.
In the most widely-spoken tonal language, Mandarin Chinese, tones are distinguished by their distinctive shape, known as contour, with each tone having a different internal pattern of rising and falling pitch. Words are often monosyllabic, and many words are differentiated solely by tone; in a multisyllabic word each syllable often carries its own tone. Unlike in Bantu systems, tone plays little role in modern Chinese grammar, though the tones descend from features in Old Chinese that did have morphological significance (e.g. changing a verb to a noun or vice-versa).
Contour systems are typical of languages of the Mainland Southeast Asia linguistic area, including Tai–Kadai, Vietic and Sino-Tibetan languages, while the Afroasiatic, Nilo-Saharan, Khoi-San and Niger-Congo languages of Africa are dominated by register systems. Some languages combine both systems, such as Cantonese, which produces three varieties of contour tone at three different pitch levels, or the Omotic (Afroasiatic) language Bench, which employs five level tones and one or two rising tones across levels.
Many languages use tone in a more limited way. Somali, for example, may only have one high tone per word. In Japanese, fewer than half of the words have drop in pitch; words contrast according to which syllable this drop follows. Such minimal systems are sometimes called pitch accent, since they are reminiscent of stress accent languages which typically allow one principal stressed syllable per word. However, there is debate over the definition of pitch accent, and whether a coherent definition is even possible.
Tonal languages
Most languages of sub-Saharan Africa are members of the Niger-Congo family which is predominately tonal, notably excepting Swahili (in the Southeast), most languages spoken in the Senegambia (among them Wolof, Serer and Cangin languages), Koyra Chiini and Fulani. The Afroasiatic languages of Northeastern sub-Saharan Africa include both tonal (Chadic, Omotic, and to some extent Cushitic) and nontonal (Semitic, Berber, and Egyptian) branches.
There are numerous tonal languages in East Asia and South East Asia. Most Sino-Tibetan languages including all the Chinese languages (though some such as Shanghainese are only marginally tonal), Lhasa Tibetan and Burmese are tonal, as are Austroasiatic languages such as, Vietnamese, Tai-Kadai languages including Thai, and Lao, and Austronesian languages Cemuhi. However, some members of these families are also nontonal including Amdo Tibetan, Khmer and Malay. Other languages represented in the region, such as Mongolian, Uyghur and Japanese belong to language families that do not contain any tonality as defined here.
A few languages outside these major groups have tonality, including Lahnda, Punjabi and Ancient Greek, which are Indo-European languages. Although the Austronesian language family has some tonal members, no tonal languages have been discovered in Australia.
A large number of North, South and Central American languages are tonal, including many of the Athabaskan languages of Alaska and the American Southwest (including Navajo), and the Oto-Manguean languages of Mexico. Among the Mayan languages, which are mostly non-tonal, Yucatec (with the largest number of speakers), Uspantek, and one dialect of Tzotzil have developed tone systems. However, although tone systems have been recorded for many American languages, little theoretical work has been completed for the characterization of their tone systems. In different cases, Central American tone languages have been found to possess tone systems similar to both Asian and African tone languages.
Languages that are tonal include:
In some cases it is difficult to determine whether a language is tonal. For example, the Ket language has been described as having up to eight tones by some investigators, as having four tones by others, but by some as having no tone at all. In cases such as these, the classification of a language as tonal may depend on the researcher's interpretation of what tone is. For instance, the Burmese language has phonetic tone, but each of its three tones is accompanied by a distinctive phonation (creaky, murmured or plain vowels). It could be argued either that the tone is incidental to the phonation, in which case Burmese would not be phonemically tonal, or that the phonation is incidental to the tone, in which case it would be considered tonal. Something similar appears to be the case with Ket.
The 19th-century constructed language Solresol, attempts to convey information using only tone.
Mechanics
Most languages use pitch as intonation to convey prosody and pragmatics, but this does not make them tonal languages. In tonal languages, each syllable has an inherent pitch contour, and thus minimal pairs (or larger minimal sets) exist between syllables with the same segmental features but different tones.
Here is a minimal tone set from Mandarin Chinese, which has five tones, here transcribed by diacritics over the vowels:
These tones combine with a syllable such as "ma" to produce different words. A minimal set based on "ma" are, in pinyin transcription,
These may be combined into the rather contrived sentence,
Vietnamese has its version: bấy nay bây bầy bẩy bẫy bậy
Tone is most frequently manifested on vowels, but in most tonal languages where voiced syllabic consonants occur they will bear tone as well. This is especially common with syllabic nasals, for example in many Bantu and Kru languages, but also occurs in Serbo-Croatian.
Register tones and contour tones
ប្រព័ន្ធសម្លេងធ្លាក់ចូលទៅក្នុងលំនាំធំទូលាយពីរ យោងទៅតាមថាតើមានសម្លេងវណ្ឌវង្កដែរឬទេ។
Most Chinese languages use contour tone systems, where the distinguishing feature of the tones are their shifts in pitch (that is, the pitch is a contour), such as rising, falling, dipping, or level. Most Bantu languages, on the other hand, have non-contour tone (or register tone) systems where the distinguishing feature is the relative difference between the pitches, such as high, mid, or low, rather than their shapes. In such systems there is a default tone, usually low in a two-tone system or mid in a three-tone system, that is more common and less salient than other tones. There are also languages that combine relative-pitch and contour tones, such as many Kru languages, where nouns are distinguished by contour tones and verbs by pitch. Others, such as Yoruba, have phonetic contours, but these can easily be analysed as sequences of single-pitch tones, with for example sequences of high–low becoming falling, and sequences of low–high  becoming rising.
Falling tones tend to fall further than rising tones rise; high–low tones are common, whereas low–high tones are quite rare. A language with contour tones will also generally have as many or more falling tones than rising tones. However, exceptions are not unheard of; Mpi, for example, has three level and three rising tones, but no falling tones.
Lexical tones more complex than dipping (falling–rising) or peaking (rising–falling) are quite rare, perhaps nonexistent, though prosody may produce such effects. However, the Old Xiang dialect of Qiyang is reported to have two "double contour" lexical tones, high and low fall–rise–fall, or perhaps high falling – low falling and low falling – high falling: and  (4232 and 2142).
Register phonation
In a number of East Asian languages, tonal differences are closely intertwined with phonation differences. In Vietnamese, for example, the ngã and sắc tones are both high-rising but the former is distinguished by having a glottal stop in the middle. Similarly, the nặng and huyền tones are both low-falling, but the nặng tone is shorter and pronounced with creaky voice at the end, while the huyền tone is longer and often has breathy voice. In some languages, such as Burmese, pitch and phonation are so closely intertwined that the two are combined in a single phonological system, where neither can be considered without the other. Confusingly, such systems are termed register, which is unrelated to "register tone" as described above.
Tone terracing
Tones may affect each other just as consonants and vowels do. In many register-tone languages, low tones may cause a downstep in following high or mid tones; the effect is such that even while the low tones remain at the lower end of the speaker's vocal range (which is itself descending due to downdrift), the high tones drop incrementally like steps in a stairway or terraced rice fields, until finally the tones merge and the system has to be reset. This effect is called tone terracing.
Sometimes a tone may remain as the sole realization of a grammatical particle after the original consonant and vowel disappear, so it can only be heard by its effect on other tones. It may cause downstep, or it may combine with other tones to form contours. These are called floating tones.
Tone sandhi
In many contour-tone languages, one tone may affect the shape of an adjacent tone. The affected tone may become something new, a tone that only occurs in such situations, or it may be changed into a different existing tone. This is called tone sandhi. In Mandarin Chinese, for example, a dipping tone between two other tones is reduced to a simple low tone, which otherwise does not occur in Mandarin, whereas if two dipping tones occur in a row, the first becomes a rising tone, indistinguishable from other rising tones in the language. For example, the words 很 'very' and 好  'good' produce the phrase 很好  'very good'.
Word tones and syllable tones
Another difference between tonal languages is whether the tones apply independently to each syllable or to the word as a whole. In Cantonese, Thai, and to some extent the Kru languages, each syllable may have a tone, whereas in Shanghainese, the Scandinavian languages, and many Bantu languages, the contour of each tone operates at the word level. That is, a trisyllabic word in a three-tone syllable-tone language has many more tonal possibilities (3 × 3 × 3 = 27) than a monosyllabic word (3), but there is no such difference in a word-tone language. For example, Shanghainese has two contrastive tones no matter how many syllables are in a word. Many languages described as having pitch accent are word-tone languages.
Tone sandhi is an intermediate situation, as tones are carried by individual syllables, but affect each other so that they are not independent of each other. For example, a number of Mandarin suffixes and grammatical particles have what is called (when describing Mandarin) a "neutral" tone, which has no independent existence. If a syllable with a neutral tone is added to a syllable with a full tone, the pitch contour of the resulting word is entirely determined by that other syllable:
After high level and high rising tones, the neutral syllable has an independent pitch that looks like a mid-register tone – the default tone in most register-tone languages. However, after a falling tone it takes on a low pitch; the contour tone remains on the first syllable, but the pitch of the second syllable matches where the contour leaves off. And after a low-dipping tone, the contour spreads to the second syllable: the contour remains the same whether the word has one syllable or two. In other words, the tone is now the property of the word, not the syllable. Shanghainese has taken this pattern to its extreme, as the pitches of all syllables are determined by the tone before them, so that only the tone of the initial syllable of a word is distinctive.
Uses of tone
In East Asia, tone is typically lexical. This is characteristic of heavily tonal languages such as Chinese, Vietnamese, Thai, and Hmong. That is, tone is used to distinguish words which would otherwise be homonyms, rather than in the grammar, though some Yue Chinese dialects have minimal grammatical use of tone. (In Old Chinese, tones may have grammatical functions.) However, in many African languages, especially in the Niger–Congo family, tone is crucial to the grammar, with relatively little lexical use. In the Kru languages, a combination of these patterns is found: nouns tend to have complex tone systems reminiscent of East Asia, but are not much affected by grammatical inflections, whereas verbs tend to have simple tone systems of the type more typical of Africa, which are inflected to indicate tense and mood, person, and polarity, so that tone may be the only distinguishing feature between 'you went' and 'I won't go'. In colloquial Yoruba, especially when spoken quickly, vowels may assimilate to each other, and consonants elide, so that much of the lexical and grammatical information is carried by tone. In languages of West Africa such as Yoruba, people may even communicate with so-called "talking drums", which are modulated to imitate the tones of the language, or by whistling the tones of speech.
Tone as a linguistic feature may be less binary than it is typically conceived to be; the first image at right shows the distribution of all languages possessing more than two tones ('complex' tone), regardless of whether they are register or contour (or mixed) systems.
Note that tonal languages are not distributed evenly across the same range as non-tonal languages. Instead, the majority of tone languages belong to the Niger-Congo, Sino-Tibetan and Austroasiatic groups, which are then composed by a large majority of tone languages and dominate a single region. Only in limited locations—South Africa, New Guinea, Mexico, Brazil and a few others do tone languages seem to occur as individual members or small clusters within a non-tone dominated area. In some locations, like Central America, this may represent no more than an incidental effect of which languages were included when examining distribution; for groups like Khoi-San in Southern Africa and Papuan languages, whole families of languages possess tonality, but simply have relatively few members, while for some North American tone languages multiple independent origins are suspected.
If generally considering only complex-tone vs. no-tone it might be concluded that tone is almost always an ancient feature within a language family that is highly conserved among members. However, when considered in addition to 'simple' tone systems that include only two tones, tone as a whole appears to be more labile, appearing several times within Indo-European, several times in American languages, and several times in Papuan families. This may indicate that rather than a trait unique to some language families, tone is a latent feature of most language families that may more easily arise and disappear as languages change over time.
Phonetic notation
There are three main approaches to notating tones in phonetic descriptions of a language.
អាហ្រ្វិក
In African linguistics (as well as in many African orthographies), usually a set of accent marks is used to mark tone. The most common phonetic set (which is also included in the International Phonetic Alphabet) is found below:
Several variations are found. In many three-tone languages, it is common to mark High and Low tone as indicated above, but to omit marking of the Mid tone, e.g., má (High), ma (Mid), mà (Low). Similarly, in some two-tone languages, only one tone is marked explicitly.
អាស៊ី
In the Chinese tradition, numerals are assigned to various tones (see Tone number). For instance, Standard Mandarin, the official language of China has four lexically contrastive tones, and the numerals 1, 2, 3, and 4 are assigned to four tones. Syllables can sometimes be toneless and are described as having a neutral tone, typically indicated by omitting tone markings. Chinese dialects are traditionally described in terms of four tonal categories ping 'level', shang 'rising', qu 'exiting', ru 'entering', based on the traditional analysis of Middle Chinese (see Four tones); note that these are not at all the same as the four tones of modern standard Mandarin. Depending on the dialect, each of these categories may then be divided into two tones, typically called yin and yang. Syllables carrying the ru tones are closed by voiceless stops in all Chinese dialects, so that ru is not a tonal category in the sense used by Western linguistics, but rather a category of syllable structures. Chinese phonologists perceived these checked syllables as having concomitant short tones, justifying them as a tonal category. During the period of Middle Chinese, when the tonal categories were established, the shang and qu tones also had characteristic final obstruents with concomitant tonic differences, whereas syllables bearing the ping tone ended in a simple sonorant. An alternate to using the Chinese category names is to assign to each category a numeral ranging from 1–8, or sometimes higher for some Southern Chinese languages with additional tone splits. It should be noted that syllables belonging to the same tone category differ drastically in actual phonetic tone across the Chinese languages even amongst sub-dialects of the same language/dialect group. For example, the yin ping tone is a high level tone in Beijing Mandarin, but a low level tone in Tianjin Mandarin.
More iconic systems use tone numbers, or an equivalent set of graphic pictograms known as 'Chao tone letters'. These divide the pitch into five levels, with the lowest being assigned the value 1, and the highest the value 5. (This is the opposite of equivalent systems in Africa and the Americas.) The variation in pitch of a tone contour is notated as a string of two or three numbers. For instance, the four Mandarin tones are transcribed as follows (note that the tone letters will not display properly unless you have a compatible font installed):
A mid-level tone would be indicated by /33/, a low level tone /11/, etc. The doubling of the number is commonly used with level tones to distinguish them from tone numbers; tone 3 in Mandarin, for example, is not mid /3/. However, this is not necessary with tone letters, so /33/ = simple.
IPA diacritic notation is also sometimes seen for Chinese. One reason it is not more widespread is that only two contour tones, rising and falling, are widely supported by IPA fonts, while several Chinese languages have more than one rising or falling tone. One common work-around is to retain standard IPA and  for high-rising (/35/) and high-falling (/53/) tones, and to use the subscript diacritics  and  for low-rising (/13/) and low-falling (/31/) tones.
The Thai language has five tones: high, mid, low, rising and falling. The Thai written script is an alphasyllabary which specifies the tone unambiguously. Tone is indicated by an interaction of the initial consonant of a syllable, the vowel, the final consonant (if present), and sometimes a tone mark. A particular tone mark may denote different tones depending on the initial consonant.
Vietnamese uses the Latin alphabet, and the 6 tones are marked by diacritics above or below a certain vowel of each syllable. In many words that end in diphthongs, however, exactly which vowel is marked depends on the writer's style. Notation for Vietnamese tones are as follows:
The Latin-based Hmong and Iu Mien alphabets use full letters for tones. In Hmong, one of the eight tones (the tone) is left unwritten, while the other seven are indicated by the letters b, m, d, j, v, s, g at the end of the syllable. Since Hmong has no phonemic syllable-final consonants, there is no ambiguity. This system enables Hmong speakers to type their language with an ordinary Latin-letter keyboard without having to resort to diacritics. In the Iu Mien, the letters v, c, h, x, z indicate tones but, unlike Hmong, it also has final consonants written before the tone.
អាមេរិក​ខាង​ជើង
Several North American languages have tone, one of which is Cherokee, an Iroquoian language. Oklahoma Cherokee has six tones (1 low, 2 medium, 3 high, 4 very high, 5 rising and 6 falling).
In Mesoamericanist linguistics, /1/ stands for high tone and /5/ stands for low tone, except in Oto-Manguean languages, where /1/ may be low tone and /3/ high tone. It is also common to see acute accents for high tone and grave accents for low tone and combinations of these for contour tones. Several popular orthographies use ⟨j⟩ or ⟨h⟩ after a vowel to indicate low tone Southern Athabascan languages that include the Navajo and Apache languages are tonal, and are analyzed as having 2 tones, high and low. One variety of Hopi has developed tone, as has the Cheyenne language.
The Mesoamerican language stock called Oto-Manguean is famously tonal and is the largest language family in Mesoamerica, containing languages including Zapotec, Mixtec, and Otomí, some of which have as many as five register tones (Trique, Usila Chinantec) and others only two (Matlatzinca and Chichimeca Jonaz). Other languages in Mesoamerica that have tones are Huichol, Yukatek Maya, the Tzotzil of San Bartolo, Uspanteko, and one variety of Huave.
អា​មេ​រិ​ច​ខាងត្បូង
A number of languages of South America are tonal. For example, various analyses of the Pirahã language describe either two or three tones. The Ticuna language isolate is exceptional for having five register tones (the only other languages in America to have such a system are Trique and Usila, mentioned above).