cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Computer
ធាតុផ្សំរបស់កុំព្យូទ័រ
CPU អង្គគណនី Central Processing Unit ជាកន្លែងទទួលទិន្ន័យមានទួនាទីចម្បងក្នុងការដំណើការទិន្ន័យនិងត្រួតពិនិត្យកិច្ចការគ្រប់គ្រងទាំងអស់។ ប្រវត្តិនៃការគិតលេខ ការបង្កើត គ្មាននណារម្នាក់ដឹងថាតើនណារជាអ្នកបង្កើតកុំព្យូទ័រជាលើកដំបូងទេ។នេះដោយសារតែពាក្យ”កុំព្យូទ័រ”ធ្លាប់តែមានន័យថាជាមនុស្សម្នាក់បានធ្វើចំនោទដូចជាការងាររបស់គេ ( កុំព្យូទ័រមនុស្សមានន័យថាមនុស្សចូលចិត្តគិតឬគិតច្រើន ) ពីព្រោះទាំងនេះមនុស្សមួយចំនួននិយាយថាមនុស្សជាច្រើផលិតកុំព្យូទ័រជាលើកដំបូង។មនុស្សកុំព្យូទ័រទទួលការធុញទ្រាន់ និងការធ្វើដដែលៗក្នុងការដោះស្រាយចំនោទច្រំដែលហើយក៏បានបង្កើតវិធី ( ក្រឿងយន្តប្រើក្នុងការគិតដូចជាក្បាច់នពន្ត ) ដើម្បីជួយពួកគេទទួលបានចម្លើយពីបញ្ហារបស់ពួកគេ។ដោយការវិវត្តនៃម៉ាស៊ីនេះបានក្លាយទៅជាកុំព្យូទ័រ។ កុំព្យូទ័រដំបូងគេ មនិស្សមានបញ្ហាជាច្រើនជាមួយការដោះស្រាយលេខឬការគិតលេខ។ ដើម្បីដោះស្រាយបញ្ហានេះពួកគេគឺបានព្យាយាមធ្វើចំនួន៥៨៤ដង៣២២០ក្នុងការដោះស្រាយលំហាត់ វាមានការលំបាកក្នុងការចងចាំអោយបានគ្ប់ជំហាន។មនុស្សបានបង្កើតវិធីដើម្បីជួយពួកគេក្នុងការចងចាំដែលពួកគេមានបញ្ហា។ បញ្ហាផ្សេងទៀតរបស់មនុស្សមានគឺថាពយកគេត្រូវតែធ្វើបញ្ហាអោយបានដូចគ្នាម្តងហើយម្តងទៀត។ អ្នកគិតលុយធ្លាប់ធ្វើការប្តូរជារៀងរាល់ថ្ងៃក្នុងខួរក្បាលរបស់ពួកគេឬជាមួយក្រដាសដែលវិធីនេះត្រូវជំណាយពេលច្រើន ហើយក៏មានកំហុសច្រើនដែរដើម្បីដោះស្រាយមនុស្សបានបង្កើតម៉ាស៊ីនដែលធ្វើអោយវត្ថុទាំងឡាយមានភាពដដែលៗ។ ប្រវត្តិកុំព្យូទ័រផ្នែកនេះត្រូវបានគេហៅថា”ប្រវត្តិការគិតដែលមានលក្ខណៈស្វ័យប្រវត្តិ”ដែលជាប្រយោគរវើរវាយសម្រាប់ប្រវត្តិនៃម៉ាស៊ីន ដែលបង្កើតវាងាយស្រូលសម្រាប់មនុស្សដោះស្រាយបញ្ហាក្ុងការគិតដែលមានលក្ចណៈដដែលនិងការពារក្នុងការមានកំហុសក្នុងការគិតជាដើម។
ប្រាសាទផ្លែបេង
ឯកសារយោង
ផ្លែបេង
ឌីយ៉ូត
I. និយមន័យ
ឌីយូត (Diode) គឺជាគ្រឿងអេឡិចត្រូនិចមួយប្រភេទធ្វើឡើងពីអង្គធាតុពាក់កណ្ដាលចម្លង ដែលផ្សំពី អីសូឡង់ និងអង្គធាតុចម្លងស៊ឺមីខនដាក់ទ័រ (Semiconductor) ដូចជាស៊ីលីខុន (Silicon) និងជើមេនាម (Germanium)​ ។ alt=រូបឌីយ៉ូត និងនិមិត្តសញ្ញា|រូបភាពតូច|355x355ភីកសែល|រូបឌីយ៉ូត និងនិមិត្តសញ្ញាឌីយ៉ូតមានជើងពីរហៅថាអាណូត (Anode) ដែលនិងកាតូដ (Cathode)។ ឌីយ៉ូតមានតួនាទីកំណត់ទិសដៅចរន្តឱ្យឆ្លងកាត់តែមួយទិសដៅ ដែលហូរចេញពីរអាណូត (Anode)​ ទៅកាតូត (Cathode)។​ ឌីយ៉ូតបើកច្រកឱ្យចរន្តហូរចេញពីជើងអាណូតទៅជើងការតូដហៅថាចរន្តទៅមុខ Forward Bias ហើយបិទច្រកចរន្តហូរពីជើងកាតូដមកអាណូតវិញហៅថាចរន្តបញ្ច្រាស់ (Reverse Bias)។
រឿងកូនស្រីអ្នកនេសាទ
ទំនុកច្រៀង និងបទភ្លេងដោយ៖ កវីម្ចាស់ស្ទឹងសង្កែ គង់ ប៊ុនឈឿន
សម្រួលតន្រ្តីដោយ៖ លោក ម៊ែ ប៊ុន
ច្រៀងដោយ៖ រាជនីព្រលឹងស្ទឹងខៀវ រស់ សេរីសុទ្ធា
ការយល់ខុស៖ បទនេះត្រូវបានគេយល់ចំណងជើងខុសថា «ឱ!ភូមិបាក់ព្រា» ដោយយកតាមក្បាលនៃទំនុកច្រៀង។
ប្រវត្តិបទចម្រៀង៖ ភូមិបាក់ព្រា គឺជាភូមិមួយនៅក្នុងឃុំកោះជីវាំង ស្រុកឯកភ្នំ ខែត្របាត់ដំបង ។ ជាភូមិចុងកាត់មាត់ញក ស្ថិតនៅលើផ្លូវទឹកទៅកាន់ពាមទន្លេសាប ប្រកបដោយទេសភាពស្រងេះស្រងោចខ្លោចផ្សារពន់ប្រមាណ ។
កាលពីសម័យសង្គមរាស្ត្រនិយម មានទូកដរខ្លះបានដឹកអ្នកដំណើរតាំងពីភូមិព្រែកហ្លួង រហូតទៅដល់ភូមិបាក់ព្រានេះទៀតផង ដល់ក្រោយមកទើបមានទូកបំពាក់ម៉ាស៊ីន ឬកាណូតចុះឡើងរហូតដល់ព្រែកទាល់ទន្លេសាប ។
កាលនៅរៀនពីក្មេង លោក គង្គ ប៊ុនឈឿន បានទៅលេងភ្លេងក្នុងពិធីបុណ្យផ្កានៅភូមិ បាក់ព្រា ហើយលោកបានជាប់ចិត្តនឹងបុប្ផាមួយទងដែលជាកូនស្រីអ្នកនេសាទនៅតំបន់នោះទើបលោកចាប់ផ្ដើមកត់ត្រាទុកក្នុងបេះដូងនូវបទចម្រៀងមួយ ដើម្បីឧទ្ទិសដល់បេះដូងស្រគត់ស្រគំនៃក្រមុំស្រុកទន្លេ ដែលរស់នៅឃ្លាតឆ្ងាយពីអរិយធម៌នៃអ្នកដីគោក ។
កាលណោះ Melodie របស់បទ “កូនស្រីអ្នកនេសាទ” លោកគង្គ ប៊ុនឈឿន គ្រាន់តែបានកត់ត្រាទុកក្នុងសៀវភៅកំណត់ហេតុរបស់លោកប៉ុណ្ណោះ ។ លុះមកដល់ឆ្នាំ១៩៧៤ ទើបលោក រៀបចំតាក់តែងទំនុកច្រៀងឡើងវិញ ហើយបានថតផ្សាយនៅពេលនោះ ។ បទនេះ បានធ្វើឲ្យភ្ញាក់ ផ្អើលដល់បងប្អូនប្រជាជនដែលរស់នៅតាមតំបន់នោះជាខ្លាំង មិនតែប៉ុណ្ណោះ វាក៏ក្លាយទៅជានិមិត្តរូប នៃខ្សែជីវិតពិតៗរបស់កុលាបដងស្ទឹងបាក់ព្រា ដែលលោកបានពណ៌នានៅក្នុងរឿងប្រលោមលោកមួយទៀតឈ្មោះកូនស្រីអ្នកនេសាទ ។
អ្នកស្រី រស់ សេរីសុទ្ធា ដែលអ្នកផងតែងតែប្រសិទ្ធនាមថា “ព្រលឹងស្ទឹងខៀវ”បាននិយាយ ប្រាប់លោក គង្គ ប៊ុនឈឿន នៅពេលថតបទនេះចប់ថា អ្នកស្រីច្រៀងបទនេះដោយចិត្តរំភើបញាប់ញ័រ ពន់ពេកណាស់ ដោយសារអតីតកាលរបស់អ្នកស្រីធ្លាប់រស់នៅតំបន់នោះ និងធ្លាប់មានបេះដូងប្រេះឆា ដូចជាបុប្ផាបាក់ព្រានោះដែរ ។
នេះជាបទមួយ ដែលលោកគង្គ ប៊ុនឈឿន បានពណ៌នាប្លែកពីគ្នា គឺបរិយាយពីស្នេហា ព្រាត់ប្រាស់នៅលើភូមិស្ថានមួយដែលមើលទៅឃើញលំហទឹកល្ហាចល្ហឹម… ប្រៀបបីដូចជាទន្លេទឹក ភ្នែករបស់នារី ដែលមានបេះដូងបរិសុទ្ធចំពោះសង្សារ តែគ្មានអ្នកណាមើលឃើញនូវសេចក្ដី ស្មោះត្រង់របស់នាង…។ ទំនុកច្រៀង
១-ឱ!ភូមិបាក់ព្រានាពេលសូរិយារៀបលិច រលកព្រិចៗរំលិចពណ៌ព្រំសុវណ្ណ
ពពករសាត់កាត់មេឃនាពេលសាយ័ណ្ហ ឯនាយផ្គរលាន់លាន់ឮសែនឆ្ងាយស្រណោះ។
២-ភូមិអ្នកនេសាទអណ្តែតលើផ្ទៃជលសា ជំនោរសីហាកត់ត្រារឿងដើមទាំងអស់
កាលបងនិងអូនសាងក្បូនស្នេហាយ៉ាងស្មោះ ឥឡូវរូបប្រុសបោះបង់ចោលអូនឯកា។
R-ធ្វើម្តេចរូបអូនជាកូនស្រីអ្នកនេសាទ ជាផ្កាមិនស្អាតប្រឡាក់ជាប់ក្លិនមច្ឆា
បងស្គាល់ជាតិហើយបោះផ្កាចោលក្នុងជលសា នេះហើយវាសនាបុប្ជានៅភូមិបាក់ព្រា។
៤-បាក់ព្រាព្រែកត្រប់បង្កប់រឿងស្នេហ៍អ្នកក្រ ដូចព្រាហ្មកេសរត្រូវប្តីយកទៅប្រហារ
ចាប់តាំងពីប្រាំងរហូតដល់ខែវស្សា ក៏ប្រុសស្នេហា មិនឃើញយាត្រាវិលវិញ៕
ល្ខោនខោលថៃ
រូបភាពតូច|[[រាមាកៀន| ល្ខោនខោលរាមកេរ្ដិ៍បែបសៀម.]]
ល្ខោនខុនថៃ ឬ ខោន ( Khonโขน  ) គឺជាប្រភេទរបាំមកពីប្រទេសថៃ។ ខោនត្រូវបានគេសំដែងតាំងពីរាជាណាចក្រអយុធ្យា ។
វាត្រូវបានសម្តែងជាប្រពៃណីនៅក្នុងរាជវាំងដោយបុរសពាក់មុខ អមដោយអ្នកនិទានរឿង និងក្រុម ភ្លេងពិណពាទ្យប្រពៃណី ។ ការ​ប្រែប្រួល​នៃ​ប្រភេទ​នេះ​ជាមួយ​នឹង​អ្នក​សម្តែង​ស្រី​ត្រូវ​បាន​គេ​ហៅថា ខុនភូយីង ឬ ខោនផូញិង ( โขนผู้หญิง, ល្ខោនខោលស្ត្រី)
ឯកសារយោង
ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:Pages with unreviewed translations ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:របាំថៃ ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:វប្បធម៌ថៃ ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ព្រហ្មញ្ញសាសនា
ប្រទេសចម្ប៉ា
ប្រទេសចាម្ប៉ា ជារដ្ឋមួយដែលកើតឡើងនៅរវាងឆ្នាំ១៩២ ពាក់កណ្ដាលនៃសតវត្សទី២ នៃគ.ស ហើយត្រូវបានដួលរលំនៅឆ្នាំ ១៨៣២ដែលត្រូវបញ្ចូលទឹកដីប្រទេសចាម្ប៉ាទាំងមូល ទៅជាទឹកដីនៃប្រទេសវៀតណាម ក្រោមរាជវង្សង្វៀននៃ(អាណ្ណាម) ប្រទេសនេះមានការប្រែប្រួលខាងសាសនា នយោបាយ និង រាជធានី ប្រទេសចាម្ប៉ាមានភាសានិយាយផ្ទាល់ខ្លួនគឺ ភាសាចាម ប្រទេសមួយនេះកាន់របបរាជាធិបតេយ្យផ្ដាច់ការ ក្រោយពីបាត់បង់ទឹកដីរបស់ខ្លួនជនជាតិចាមបានភៀសខ្លួនទៅរស់នៅប្រទេសជិតខាងដូចជាប្រទេស កម្ពុជា ថៃ ហើយជនជាតិចាមមួយចំនួនទៀតក៏រស់នៅក្នុងទឹកដីរបស់ខ្លួនគឺនៅក្នុងប្រទេសវៀតណាមសព្វថ្ងៃនេះ ជនជាតិចាមវា ឬ ម៉ាឡេ|និង ប៉ូឡេណេស៊ី ដែលរស់នៅក្នុងភូមិភាគ ម៉ាឡេស៊ី និង ឥណ្ឌូនេស៊ីបច្ចុប្បន្ននេះ។ នៅដើមសតវត្សទី១នៃគ្រិស្តសករាជ ជនជាតិចាមដែលមានឈ្មោះល្បីល្បាញ ជាអ្នកប៉ិនប្រសប់ខាងធ្វើដំណើរតាមសមុទ្រ បាននាំគ្នាមកកាន់កាប់ទឹកដីចន្លោះ ជួរភ្នំអណ្ណាម និងសមុទ្រ។ ព្រំប្រទល់ខាងជើងជាប់នឹងទឹកដីខេត្តចិន តុងកឹង ​និងខាងត្បូងជាប់នឹងទឹកដីខ្មែរកម្ពុជាក្រោម។ គឺជាច្រកទឹកដីមួយចង្អៀត ដោយមានរបាំងធម្មជាតិ (ជួរភ្នំអណ្ណាម) ឃាំងជាប់នៅទិសខាងលិចនិងខាងកើត(សមុទ្រចិន)។ ក្នុងសតវត្សទី២នៃគ្រិស្តសករាជ ជនជាតិចាមបានរៀបចំទឹកដីនេះ អោយក្លាយទៅជានគរមួយមានឈ្មោះនគរចាម្ប៉ា​ដែលអ្នកដំណើរចិនដាក់ឈ្មោះថា លីនយី​។ ជាដំបូងក្នុងប្រវត្តិសាស្ត្ររបស់ខ្លួន នគរចាម្ប៉ាបានទទួលឥទ្ធិពលអំពីឥណ្ឌា ហើយគោរពបូជាព្រហ្មញ្ញសាសនា។ ព្រះមហាក្សត្រចាមទាំងប៉ុន្មានតែងតែប្រកាសតាំងខ្លួន ចុះមកពីព្រះសិវៈ ឬ ព្រះឥសូរ។
ដោយទឹកដីរបស់ខ្លួនត្រូវចង្អៀតតូច ដោយប្រជាជនចេះតែកើនឡើងចំនួន ហើយម្យ៉ាងទៀតដោយសារនៅទិសខាងលិច មានជញ្ជាំងភ្នំអណ្ណាម យ៉ាងខ្ពស់ស្កឹមស្កៃមិនអាចឆ្លងកាត់បាន នគរចាម្ប៉ាគ្មានមធ្យោបាយអ្វីក្រៅអំពីវាតទឹកដីចុះទៅក្រោម ឬ ឡើងទៅលើឡើយ។ ពីសតវត្សទី៣ ទៅ ទី៤នៃគ្រិស្តសករាជ បានពង្រឹងកម្លាំងទាំងអស់វាយលុកប្រហារដណ្ដើមយកខេត្តចិន តុងកឹង។ តែសង្គ្រាមនេះហាក់ដូចជាមិនបាននាំមកនូវជោគជ័យដល់នគរចាម្ប៉ាទេ។ ជនជាតិយួនបានវាយតបវិញ ធ្វើអោយចាមទប់មិនបាន ហើយដកឃ្លារើរាជធានីពី ឥន្ទ្របុរៈ ចុះមកតាំងទីនៅឯ រាជធានីបណ្ឌុរង្គ។ បន្ទាប់មករាជធានីចាមត្រូវលើកមកនៅកៅធរៈ។ មិនតែប៉ុណ្ណោះជាច្រើនលើកច្រើនគ្រា នគរចាម្ប៉ាត្រូវពួកជ្វាចោរសមុទ្រលើកទ័ពតាមទូកសំពៅចូលមកលុកលុយ វាយប្រហារកាប់សម្លាប់ ធ្វើបាបលួចប្លន់​ ដុតបំផ្លិចបំផ្លាញជារឿយៗ ពីគ្រិស្តសករាជ ៧៦៥ ទៅ ៧៨៧។ កងទ័ពចិនដែលត្រួតត្រានៅតុងកឹងក៏ធ្លាប់​បានវាយកម្ទេចចាម្ប៉ាដាក់ជាចំណុះដែរ។ បន្ទាប់មកក្នុង គ.ស. ១០៤៥ កងទ័ពយួនបានយកជ័យជម្នះលើកងទ័ពចាម ដណ្ដើមយកបានរាជធានីឥន្ទ្របុរៈ ហើយលួចប្លន់យកអស់ភោគទ្រព្យសម្បត្តិធនធានរបស់ចាមផង។ ក្នុងគ.ស. ១០៦១ ទឹកដីខេត្តបីរបស់ចាមត្រូវយួនកាត់យក មកបញ្ចូលធ្វើជាទឹកដីយួន។ គឺក្នុងស្ថានភាពដូច្នេះហើយ ដែលនគរចាម្ប៉ាត្រូវតែរកផ្លូវ រកទិសរុលបុកវាយវាតទីទឹកដីចុះមកក្រោម ឬ មកខាងត្បូងសំដៅប្រទេសកម្ពុជា។ ដំបូង ការចុះតម្រង់ចូលមកក្នុងទឹកដីខ្មែរ គ្មានលក្ខណៈជាការវាយប្រហារឬជាសង្គ្រាមទេ។ គឺជាក្រុមចោរតូចតាចដែលនាំគ្នាមកលួចប្លន់ កាប់សម្លាប់ប្រជាពលរដ្ឋខ្មែរដើម្បីរករស់តែប៉ុណ្ណោះ។ គំនិតចង់វាតទឹកដីយកខេត្តខណ្ឌនគរខ្មែរហាក់ដូចជាមិនទាន់មានទេ។ ពួកក្រុមចោរចាមទាំងនោះ ជួនត្រូវព្រះមហាក្សត្រខ្មែរវាយប្រហារដេញសម្លាប់កម្ទេចចោល ជួនត្រូវបានព្រះអង្គអនុញ្ញាតអោយរស់នៅលើទឹកដីខ្មែរដើម្បីបម្រើនយោបាយនិងផលប្រយោជន៍ខ្មែរ។ ប៉ុន្តែចូលមកដល់ គ.ស. ៨០៩ ក្នុងរាជ្យព្រះបាទជយវម៌្មទី៣ ដោយមានចាមមួយអង្គឈ្មោះពោរ ជាមេទ័ពធំ នគរចាម្ប៉ាបានលើកពលសេនាយោធា យ៉ាងគគ្រឹកគគ្រេងចូលមកវាយប្រហារនគរខ្មែរ។ តែកងទ័ពចាម ត្រូវបរាជ័យបាក់បែករត់ខ្ចាត់ខ្ចាយរលាយអស់។ វិបត្តិរវាងខ្មែរនិងចាម ក៏ចេះតែរីកធំឡើងជាលំដាប់តាមកាលវេលា។ ក្នុង គ.ស. ៩៤៥-៩៤៦ វិវាទខ្មែរ-ចាម មានកម្រិតយ៉ាងខ្ពស់ខ្លាំងក្លាយផ្ទុះជាសង្គ្រាម។ កងទ័ពខ្មែរក្រោមក្រោមការដឹកនាំរបស់ព្រះមហាក្សត្រខ្មែរ ព្រះបាទរាជេន្ទ្រវម៌្ម បានវាយរុញច្រានកម្ចាត់កងទ័ពចាម វាយប្រយុទ្ធចូលលុកសម្រុកដល់នគរចាម្ប៉ា ហើយដណ្ដើមយកបានព្រះរាជធានី កៅធរៈ។ សិលាចារឹកចាមបានសរសេរចាររៀបរាប់អំពីសង្គ្រាមនេះ ដោយបញ្ជាក់ថាកងទ័ពខ្មែរបានលួចយករូបព្រះបដិមាករព្រះនាងភគវត្តី ដែលធ្វើអំពីមាស ប្រហែលជាព្រះនាង ភគវត្តី មហេសីរបស់ព្រះបាទជ័យជេដ្ឋ។ សង្គ្រាមនិងអធិករណ៍រវាងនគរខ្មែរនិងចាមមានរយៈពេលជាង ៧៥ ឆ្នាំ។ តែក្នុងរយៈពេលចុងក្រោយ ដែលនគរចាម្ប៉ាទទួលការវាយប្រហារកៀបសង្កត់ យ៉ាងខ្លាំងពីសំណាក់យួន ចាម្ប៉ាហាក់ដូចជាងាកមកស្វែងរកការគាំទ្រពីកម្ពុជាវិញ។
ប្រទេសចម្ប៉ា ជាប្រទេសដែលកកើតឡើង តាំងពីពាក់ណ្ដាល ស.ត.វទី២ ដែលយួនខំកែប្រែប្រវត្តិសាស្ត្រខ្លួនថាដែនដីចម្ប៉ាជាទឹកដីរបស់ខ្លួន។ តែតាមការពិតជាទឹកដីដែលខ្លួនបានលួចលេបយកទឹកដីចាម្ប៉ាទាំងស្រុងនៅសតវត្សទី១៧។ រួចយកឈ្មោះស្ដេចរបស់ខ្លួន ម៉ិញ ម៉ាង ដោយដាក់អោយសោយរាជ្យនៅឆ្នាំ១៨៣២ ដែនដីចម្ប៉ាលាតសន្ធឹងលើ ប្រទេសដាយវៀត ប្រទេសជ្វា បន្ទាប់មក បានក្លាយទៅជា តុងកឹង និងអណ្ណាម។ រួចយួនបន្តលេបយកទឹកដី តុងកឹង និងអណ្ណាម បានជោគជ័យនៅ ក្រោយសម័យអាណានិគមនិយមបារាំង ដោយលេបយកដោយទាំង កូសាំងស៊ីន ទៅជាមួយផងរួចក៏បានបង្រួបបង្រួមវៀតណាម(យួន) ទាំង២បញ្ចូលគ្នា។ ក្រោយពីបាត់បង់ទឹកដីមក ប្រជាជនចម្ប៉ា បានបំបែកខ្លួនជា២គឺ ជនជាតិចារ៉ាយ និងជនជាតិចាម ទង់ជាតិចាម្ប៉ា ប្រទេសចាម្ប៉ា។ ហើយក៏បានប្រែក្លាយប្រជាជនខ្លួនទៅ៤ជា ប្រជាជនខ្មែរ-ឥស្លាម ដែលមានសុំសិទ្ធជ្រកកោននៅក្នុងប្រទេសកម្ពុជា និងខ្លះទៀតរស់នៅ ទឹកដីខេត្តក្រមួនស កម្ពុជាក្រោមច្រើនជាងគេ។ កាលពីកកើតនគរដំបូងចម្ប៉ា ប្រើ ភាសាសំស្ក្រឹត លុះមកដល់ ដាយវៀត ក៏ប្រើភាសា យួនដាយវៀត និងចាម រហូតមកដល់បាត់បង់ទឹកដី ជនជាតិចាម បានប្រើប្រាស់ភាសា ឥស្លាម។
ឆ្នាំ ១៦០៧ ដល់ ១៦៧៦ ស្តេចចាមបានប្តូរមកកាន់សាសនាឥស្លាម ដែលនៅពេលនោះប្រជាជនភាគច្រើនលើសលប់បានប្តូរមកកាន់សាសនាឥស្លាមរួចទៅហើយ។ ក្រោយការលុកលុយនៅឆ្នាំ ១៧២០ ស្តេចវៀតណាម មិញ ម៉ាង បានវាយបានប្រទេសចម្ប៉ាទាំងស្រុង។ នៅពេលនោះស្តេចចម្ប៉ាចុងក្រោយឈ្មោះ ភូ ចៀន បានសំរេចចិត្តប្រមូលប្រជាជនមួយចំនួននិរទេសទៅភាគខាងត្បូងកម្ពុជា ហើយអ្នកខ្លះទៀតបាននិរទេសទៅ ត្រេងហ្គានូ ប្រទេសម៉ាឡេស៊ី។
=រាជធានី=
=ព្រះរាជា=
=ក្រោមការឈ្លានពានរបស់យួន= ឆ្នាំ១៤៧១ កងទ័ពឡេដឹកនាំដោយស្ដេច ឡេ ថាញ់ តុង (Lê Thánh Tông) បានចូលលុកលុយចាម្ប៉ា ជាការឈ្លានពានរបស់វៀតណាមនៅចាម្ប៉ាឆ្នាំ១៤៧១ និងកាន់កាប់បានរាជធានីចាម វិជ័យ ។ ព្រឹត្តិការណ៍នេះ បានបញ្ចប់ឥទ្ធិពលចាម្ប៉ាដែលជានគរមានអំនាច ទោះបីជានគរចាម ដែលនៅសល់តូចៗនៅតែបន្តអស់រយៈពេលពីរបីសតវត្សទៀតក៏ដោយ ។ វាជាដើមហេតុ នូវការរប៉ាត់រប៉ាយបែកខ្ញែកប្រជាជនចាមទូទាំងអាស៊ីអាគ្នេយ៍ ។ ដោយនគរចាម្ប៉ាបានខ្ទេចខ្ទីភាគច្រើនហើយ និងប្រជាជនចាមបានត្រូវនិរទេសបំបង់ រឺ ត្រូវសង្កត់សង្កិន ការដាក់អាណានិគមរបស់វៀតណាម នូវអ្វីដែលឥលូវជាភាគកណ្ដាលនៃប្រទេសវៀតណាមបានបណ្ដាលឲគ្មានការតស៊ូណារឹងមាំទៀតឡើយ ។ ក៏ប៉ុន្តែ ការយាយីព្យាបាទបានកើនឡើងយ៉ាងខ្លាំងដោយអ្នកតាំងលំនៅថ្មី គិញ (Kinh) (វៀត) ហើយនិងការធ្វើសមាហរណកម្មនៃដែនដីចាមដើមទៅជាជាតិវៀតណាម ភាគច្រើននៃប្រជាជនចាមថ្វីត្បិតនៅមានក្នុងប្រទេសវៀតណាម ហើយនិងឥលូវពួកគេបានចាត់ទុកថាជាជនជាតិមួយ ក្នុងចំណោមជនជាតិភាគតិចដ៏សំខាន់ៗនៅក្នុងប្រទេសវៀតណាមសម័យទំនើបនេះ ។ ទីក្រុង ហ៊ូ បានស្ថាបនិក ក្នុងឆ្នាំ១៦០០តាំងនៅក្បែរៗជិតនឹងរាជធានីចាម្ប៉ានៃ ឥន្ទ្របុរៈ ដែលស្ថិតនៅទីនោះយូរហើយ ។ ឆ្នាំ១៤៧៩ ស្ដេច ឡេ ថាញ់ តុង (Lê Thánh Tông) ក៏បានធ្វើយុទ្ធនាការតទល់នឹង ប្រទេសឡាវដែរ ហើយបានកាន់កាប់រាជធានីហ្លួងព្រះបាង។ ទ្រង់បានធ្វើការលុកលុយបន្ថែមឆ្ពោះទៅខាងត្បូងទៅ ក្នុងតំបន់ទន្លេអិរ៉ាវ៉ាឌី ប្រទេសភូមាសព្វថ្ងៃនេះ មុនពេលដកទ័ពថយមកវិញ ។
=ការបាត់បង់ទឹកដីពីផែនទីពិភពលោក= ចម្ប៉ា​ ជា​ដែនដី​ដំបូង​គេ​មួយ​ដែរ​នៅ​អាស៊ី​អា​គ្នេ​យ៍​។​ អតីត​ប្រទេស​របស់​ជនជាតិ​ចាម​មួយ​នេះ​ មាន​ឥ​ទិ្ធ​ពល​ឈាន​ដល់​កំពូល​ដូច​សម័យ​អង្គរ​ដែរ​ នៅ​សតវត្ស​ទី​៨-៩-​ដល់ទី​១១​ ។​ អាណាចក្រ​បាត់ឈ្មោះ​ប្រទេស​លើ​ផែនទី​ពិភពលោក​នេះ​ បាន​ចូលលុក​លុយ​អង្គរ​ រយៈពេល​ ៤​ឆ្នាំ​ នៅ​រវាង​ ឆ្នាំ​១១៧៧-១១៨១​។​ ប៉ុន្តែ​មុន​ ចូលលុក​លុយ​អង្គរ​ គឺ​ ចម្ប៉ា​ មាន​ទំនាក់ទំនង​ ល្អជា​មួយ​អាណាចក្រ​ខ្មែរ​ ដែល​អាច​ទប់ទល់​បានការ​ឈ្លានពាន​ពី​ដាយ​វៀត​(​អណ្ណាម)​ទៀត​ផង​។​
ក្នុង​រជ្ជកាល​ព្រះបាទ​សូរ្យ​វរ្ម័ន​ទី​២​ អាណាចក្រ​ខ្មែរ​និង​ អតីត​អាណាចក្រ​ចម្ប៉ា​ មាន​ទំនង​ល្អជា​មួយ​គ្នា​ ហើយ​ចេះ​ជួយ​គ្នា​ទៀត​ផង​។​ តែ​ចម្ប៉ា​ បាន​ភ្លេច​នូវ​ ការ​សាមគ្គី​ជាមួយ​ខ្មែរ​ បែរជា​លុកលុយ​អង្គរ​ទៅ​វិញ​ ។​ ការ​លុកលុយ​អង្គរ​ មិន​បាន​យូរ​ឡើយ​ ក៏​ត្រូវ​បាន​ ព្រះបាទ​ជ័យ​វ​រ្ម​នទី​ ៧​ វាយ​បណ្ដេញចេញ​ ធ្វើ​ឱ្យ​កងទ័ព​ចម្ប៉ា​វិនាស​ រត់​ខ្ចាត់ខ្ចាយ​ ហើយ​ មហា​កំពូល​ស្ដេច​ខ្មែរ​អង្គ​នេះ​ បាន​ចូលលុក​លុយ​ ចម្ប៉ា​ទៀត​ផង​។​ ​តាម​ការ​បកស្រាយ​របស់​ លោក​សាស្ត្រាចារ្យ​ ដៀប សុផល ចម្ប៉ា​ ចាប់ផ្ដើម​ចុះ​ខ្សោយ​អំណាច​ គឺ​ដោយ​សារ​អតីត​ដែនដី​នេះ​ រង​ការ​លុកលុយ​ពី​សំណាក់​ដាយ​វៀត​។​ ការ​ចុះ​ខ្សោយ​និង​បាត់​រូបរាង​របស់​អតីត​រាជាណាចក្រ​នេះ​គឺ​ចាប់​ ពី​សតវត្ស​ទី​ ១៤​ ,១៥,​ ១៦​ និង​ទី​១៧​។​
លោក​សាស្ត្រាចារ្យ​ ឌៀប សុផល ពន្យល់​ថា​ ដើមចម​ធ្វើ​ឱ្យ​ចម្ប៉ា​ចុះ​ខ្សោយ​ គឺ​ដោយសារ​អតីត​រាជាណាចក្រ​នេះ​ មាន​ស្ដេច​ក្រាញ​ ការ​ចង់​ធ្វើ​ស្ដេច​លើ​ស្ដេច​ បណ្ដាល​ឱ្យ​បែងចែក​ដែនដី​នេះ​ជា​៣​ ភូមិសាស្ត្រ​។​ ទីបំផុត​ បាត់បង់​កម្លាំង​ បាត់បង់​ការ​សាមគ្គី​គ្នា​ ធ្វើ​ឱ្យ​ ដាយ​វៀត​ កាន់កាប់​ ទឹកដី​ របស់​ចម្ប៉ា​ ជា​បណ្ដើរៗ​ ហើយ​ដែនដី​នេះ​ចាប់ផ្ដើម​ រួច​តូច​ រហូត​បាត់ឈ្មោះ​លើ​ ផែនទី​ ពិភពលោក​ តែ​ម្ដង​ដោយនៅ​សល់​តែ​ឈ្មោះ​ក្នុង​សៀវភៅ​ប្រវត្តិសាស្ត្រ​ប៉ុណ្ណោះ​។​
រាជវង្សមិង
មហាម៉េង (ឆ្នាំ ១៣៦៨-១៦៤៤)
ក្រោយពេលមហាម៉េងស្ថាបនាឡើងបានត្រឹមតែ ២ រជ្ជកាល បានកើតសង្គ្រាមក្នុងស្រុកដែលគេហៅថា “ចលាចលជិងណាន” ធ្វើឲ្យស្ដេចនគរអៀន អ៊ូទីលើកទ័ពវាយដណ្ដើមយកក្រុងប៉េកាំងស្ថាបនាខ្លួនជាហង់តេមិងឆឺងជូឬហង់តេយ៉ុងឡឺ។ ថ្វីបើរាជវង្សមិងមានការរីកចម្រើនលើច្រើនវិស័យ មានដូចជា ការរៀបចំធ្វើបទានុក្រមយ៉ុងឡឺ ការសាងសង់ព្រះរាជវាំងប៉េកាំងដ៏អស្ចារ្យ និងការរៀបចំក្បួនទូកចឺងហឺជាទ័ពទូកដ៏ធំសម្បើមបំផុតក្នុងប្រវត្ដិសាស្រ្ដចិន តែស្ដេចយ៉ុងឡឺក៏បានបង្កើតបញ្ហាដែលជាដើមហេតុនៃការចុះខ្សោយនៃរាជវង្សម៉េងដូចគ្នាដែរ ។
ខានធីគ្រប់គ្រងប្រទេសជាមូលហេតុនៃវិបត្ដិ
ទោះបីជាយុគសម័យនីមួយៗ ប្រព្រឹត្ដិទៅតាមច្បាប់នៃការកើតឡើងនិងរលំរលាយទៅវិញ តែការកើតនិងរលត់ទៅវិញនោះរមែងមានមូលហេតុរបស់វា។ មហាម៉េង ជារាជវង្សមួយដែល “ខាន់ធី” ( អាមាត្រ ) មានឥទ្ធិពលនយោបាយយ៉ាងខ្លាំង។ ការជ្រែកអំណាចរបស់ពួកខាន់ធីនេះធ្វើឲ្យប្រព័ន្ធគ្រប់គ្រងរបស់រាជការរញ៉េរញ៉ៃ ជាពិសេសពេលមានការលុបបំបាត់តំណែងអគ្គសេនាបតី បានធ្វើឲ្យអំណាចប្រមូលផ្ដុំមកលើស្តេច ។ ដូច្នេះពេលណាដែលស្តេចទ្រង់នឿយណាយក្នុងរឿងរាជកិច្ច ក៏រមែងទៅពឹងខាន់ធី រហូតបណ្ដាលឲ្យកើតភាពរញ៉េរញ៉ៃក្នុងប្រព័ន្ធគ្រប់គ្រង រហូតដល់ចុងក្រោយបំផុតក្នុងរជ្ជកាលស្ដេចខ្លះខាន់ធីមានអំណាចស្មើនឹងអគ្គសេនាបតីតែម្ដង។
ក្រោយមកក្នុងរជ្ជកាលស្ដេចមិងហ៊ុយទី ច្បាប់ខាងលើនៅតែយកមកអនុវត្ដនិងថែមទាំងតឹងតែងខ្លាំងជាងមុនលើសដើម ។ តែពេលមកដល់រជ្ជកាលស្ដេចមិងឆឺងជូ (ជូទី) ច្បាប់ស្ដីអំពីខាន់ធីចាប់ផ្ដើមកែប្រែជាបណ្ដើរៗ ដែលមូលហេតុបណ្ដាលមកពីក្នុងកំឡុងពេលដែលជូទីកំពុងធ្វើសង្គ្រាមផ្ទៃក្នុង មានខាន់ធីជាច្រើនដែលមិនពេញចិត្ដចំពោះច្បាប់ដ៏តឹងតែងរបស់មិងហ៊ុយទី រហូតធ្វើឲ្យខាន់ធីមួយចំនួនលួចបញ្ចេញព័ត៌មានពីក្នុងរាជវាំងមកឲ្យមិងឆឺងជូដែលកាន់តំណែងជាស្ដេចនគរអៀននាពេលនោះ។ ខាន់ធីខ្លះដល់ថ្នាក់គេចមករួមកងទ័ព បូកជាមួយខាន់ធីជំនិតរបស់ជូទីជាច្រើននាក់ចូលរួមធ្វើសង្គ្រាមនិងកសាងស្នាដៃក្នុងសមរភូមិបានយ៉ាងច្រើន ធ្វើឲ្យមិងឆឺងជូទុកព្រះទ័យលើបុគ្គលទំាងនេះមិនតិចដែរ ។
ថ្វីបើក្នុងដំណាក់កាលដំបូងដែលមិងឆឺងជូឡើងគ្រងរាជ្យមានការប្រយ័ត្នប្រយែងការពារការជ្រៀតជ្រែកអំណាចគ្រប់គ្រងពីបណ្ដាខាន់ធីខ្លះ ដូចដែលបានធ្វើតាមរយៈការដាក់ទោសខាន់ធីដែលចេញបញ្ជាឲ្យជាងដេរប្រចាំរាជវាំងកាត់សម្លៀកបំពាក់សម្រាប់ខ្លួន តែនោះគឺគ្រាន់តែជាដំណាក់កាលដំបូងៗ ប៉ុណ្ណោះ ព្រោះក្រោយមកក្រៅពីមានការទាញខាន់ធីឲ្យមកជួយការងារជារាជទូតដូចជាការបញ្ជូនខាន់ធីលីស៊ិងធ្វើជាទូតទៅអាណាចក្រអយុធ្យា ឬបញ្ជូនចឺងហឺនាំទ័ពទូកទៅចងសម្ព័ន្ធមេត្រីជាមួយអាណាចក្រផ្សេងៗ ក្រោយមកខាន់ធីក៏ចូលមកពាក់ពាន់នឹងការងារយោធា ហើយការគ្រប់គ្រងកាន់តែខ្លាំងឡើងជាលំដាប់ ។
ក្នុងរជ្ជកាលស្ដេចមិងអ៊ិងចុង មេក្រុមខាន់ធីឈ្មោះវ៉ាំងចឺន ទទួលតំណែងគ្រប់គ្រងមន្ដ្រីក្នុងរាជវាំង ដែលបង្កជាបញ្ហាពុករលួយ បណ្ដាលឲ្យប្រព័ន្ធគ្រប់គ្រងចុះខ្សោយ មន្ដ្រីណាចង់ជួបវ៉ាំងចឺនត្រូវសូកប្រាក់ ធ្វើឲ្យកំឡុងពេល៧ឆ្នាំដែលវ៉ាំងចឺនកាន់ការមានទ្រព្យសម្បត្ដិជាមាសនិងប្រាក់ដល់ទៅជាង ៦០ ឃ្លាំង ។
ពេលមកដល់រជ្ជកាលស្ដេចមិងសៀនចុង ទ្រង់កាន់តែទុកព្រះទ័យលើពួកខាន់ធី ។ ក្រៅពីមានតុងឆាំង ទ្រង់បានចាត់តាំងក្រុមការងារ “ស៊ីឆាំង” (ក្រុមការងារបស្ចិម) ទៀត ដោយមានខាន់ធីវ៉ាំងចឺនជាអ្នកគ្រប់គ្រង អាចចេញបញ្ជាលើក្រុមតុងឆាំង និងប្រើក្រុមអង្គរក្សក្នុងការប្រតិបត្ដិការ ធ្វើឲ្យខ្លួនឯងមានអំណាចខ្លាំងក្លា ដល់ថ្នាក់អាចចាប់ខ្លួននិងសម្លាប់ប្រជារាស្ដ្រឬមន្ដ្រីតាមអំពើចិត្ដ ដែលធ្វើអោយមន្ដ្រីបរិសុទ្ធត្រូវស្លាប់រាប់មិនអស់។
ស្ថានការណ៍មើលទៅដូចជាធូរស្រាលឡើងវិញពេលស្ដេចមិងសៀវចុងយកចិត្ដទុកដាក់ចំពោះរាជកិច្ចឡើងវិញ ។ ការគ្រប់គ្រងក្នុងសម័យនោះក៏ចាប់ផ្ដើមល្អជាងមុនខ្លះ។ ពេលមិងសៀវចុងសោយទិវង្គត់ ស្ដេចមិងអ៊ូចុងព្រះជន្ម ១៥ វស្សាឡើងសោយរាជ្យបន្ដ ។ មិងអ៊ូចុងចូលចិត្ដការសប្បាយ ស្ដាប់តាមសម្ដីខាន់ធីរហូត ជាពិសេសខាន់ធីលិវជិន ( ខាន់ធីដែលមានអំណាចលើសគេនាពេលនោះ បានបង្កើតក្រុម “ណឺយឆាំង” (ក្រុមការងារផ្ទៃក្នុង) ដែលសាហាវនិងមានអំណាចជាងតុងឆាំងនិងស៊ីឆាំងទៅទៀត ។ ក្នុងសម័យដែលលិវជិនមានអំណាចខ្លាំងនោះ អំពើទុច្ចរិត ពុករលួយក្លាយជាប្រពៃណីក្នុងសង្គមមហាម៉េង ។ ក្រោយមកអតីតមន្ដ្រីបងប្អូនពីរនាក់សែយ៉ាងនិងវ៉ាំងយ៉ាងដឹងពីផែនការផ្ដួលរំលំរាជបល្ល័ង្ករបស់លិវជិន ក៏នាំទាហានចាប់ខ្លួនខាន់ធីក្បត់និងស្ម័គ្របក្សពួកយកទៅប្រហារជីវិត ក្រោយមកមានការត្រួតពិនិត្យឃើញថាលិវជិនពុករលួយមានមាសសុទ្ធជាង ១២ លានតម្លឹង ប្រាក់ជាង ២៥០ លានតម្លឹង រួមទាំងពេជ្រនិលចិន្ដាផ្សេងៗជាច្រើនទៀត ដែលទ្រព្យសម្បត្ដិទាំងអស់របស់លិវជិនដែលរឹបអូសបានមកនោះមានតម្លៃច្រើនជាងមាសប្រាក់សំរាប់រាជការមហាម៉េងទៅទៀត ។
ស្ថានការណ៍ប្រែប្រួលនៅធូមូ
ការចូលមកជ្រៀតជ្រែកអំណាចគ្រប់គ្រងរបស់ខាន់ធី បានបង្កជាវិបត្ដិក្នុងរាជវង្សមិងជាច្រើនលើកច្រើនគ្រា។ ក្រោយពេលដែលស្ដេចមិងស្វៀនចុងសុគត់ រជ្ជទាយាទជូឈីចឺនក្នុងវ័យ ៩ វស្សាឡើងគ្រងរាជ្យបន្ដ ទ្រង់ព្រះនាមថាមិងអ៊ិងចុង។ ក្នុងខណៈនោះវ៉ាំងចឺនកាន់តំណែងជាមេដឹកនាំខាន់ធីគ្រប់គ្រងផ្ទៃក្នុង បានចាំជួយមិងអ៊ិងចុងក្នុងការត្រួតដីកាផ្សេងៗ ដែលមន្ដ្រីបញ្ជូនមក។ ចំណែកមិងអ៊ិងចុងវិញចាប់អារម្មណ៍តែនឹងការលេងសប្បាយ មិនយកចិត្ដទុកដាក់ក្នុងរាជកិច្ច រហូតអាចធ្វើឲ្យវ៉ាំងចឺនគ្រប់គ្រងកម្លាំងទាហាននិងការគ្រង់គ្រងរួមក្នុងដៃ។ មន្ដ្រីក្នុងរាជសំណាក់ណាជំទាស់ត្រូវដកហូតតំណែង ឬត្រូវបញ្ជូនឲ្យទៅធ្វើជាទាហាន សូម្បីតែមន្ដ្រីដែលជាញាតិវង្សក៏ត្រូវអែបអបវ៉ាំងចឺនដល់ថ្នាក់ហៅវ៉ាំងចឺនថាជាបិតា “វ៉ើនហ៊្វូ”។
ក្នុងពេលនោះក្រុមកុលសម្ព័ន្ធវ៉ាឡារបស់ជនជាតិម៉ុងកូលភាគខាងជើងចាប់ផ្ដើមរឹងមាំជាលំដាប់។ ឆ្នាំគ.ស ១៤៤៩ យៀសៀនមេកុលសម្ព័ន្ធវ៉ាឡាបានបញ្ជូនទូតបីពាន់នាក់មកក្រុងប៉េកាំង ដើម្បីថ្វាយសេះ និងសុំព្រះរាជទានមាសសុទ្ធជាការតបស្នង។ ខាន់ធីវ៉ាំងចឺនត្រឡប់ជាទម្លាក់តម្លៃសេះ និងកាត់បន្ថយចំនួនមាសសុទ្ធដែលត្រូវឲ្យ។ ក្រៅពីនេះ យៀនសៀបានសុំព្រះរាជទានបុគ្គលក្នុងខ្សែញាតិវង្សដើម្បីទៅរៀបការជាមួយបុត្រារបស់ខ្លួន តែត្រូវវ៉ាំងចឺនបដិសេធទៀត ធ្វើឲ្យយៀនសៀកើតជាកំហឹង នាំទ័ពសេះវាយចូលតំបន់តាថុង។
មេទ័ពការពារព្រំដែនបរទ័ពចេញការពារ តែត្រូវបរាជ័យយ៉ាងដំណំ ទើបបញ្ជូនដំណឹងបន្ទាន់មករាជសំណាក់ ហង់តេមិងអ៊ិងចុងនិងវ៉ាំងចឺនប្រញ៉ាប់កោះហៅប្រជុំមន្ដ្រីដើម្បីរកវិធីដោះស្រាយ។ ភូមិសាស្ដ្រនៅតាថុងនៅមិនឆ្ងាយពីអ៊ីវចូវស្រុកកំណើតវ៉ាំងចឺន ហើយវ៉ាំងចឺនក៏មានដី ស្រែច្រើនដែរនៅអ៊ីវចូវ ដោយហេតុនេះទើបគាត់ព្យាយាមពន្យុះឲ្យហង់តេមិងអ៊ិងចុងលើកទ័ពទៅដោយព្រះអង្គឯង។ ក្នុងពេលនោះមន្ដ្រីក្រឡាហោមនិងអ្នកផ្សេងទៀតបានព្យាយាមទូលហាមឃាត់ ដោយសារតែរាជសំណាក់មិនទាន់ត្រៀមសម្រាប់ធ្វើសង្គ្រាមរួចរាល់ ពុំគួរឲ្យហង់តេធ្វើជាកំពូលមេទ័ព តែមិងអ៊ិងចុងជឿតាមវ៉ាំងចឺន ប្រថុយនាំទ័ពទៅដោយមិនព្រមស្ដាប់ការហាមឃាត់របស់ពួកមន្ដ្រី។
ក្នុងពេលនោះដែរមេទ័ពហ្វឺនចុតដែលមានគុំនំជាមួយខាន់ធីចង្រៃវ៉ាំងចឺនជាយូរមកហើយ បានប្រើល្បិចនាំវ៉ាំងចឺនឲ្យទៅស្លាប់ក្នុងសមរភូមិ ហង់តេមិងអ៊ិងចុងបរាជ័យអស់ផ្លូវរត់ ព្រមប្រគល់ខ្លួនឲ្យទ័ពម៉ុងកូល។ សង្គ្រាមលើកនេះ តាមិងត្រូវបាត់បង់ទាហានជាង ២ សែននាក់ ហើយអ្នកប្រវត្ដិសាស្ដ្រហៅហេតុការណ៍នេះថា “ស្ថានការណប្រែប្រួលនៅធូមូ” ។
ពេលទាហានធ្វើដំណើរមកដល់តាថុង ទាហានតាមិងស្លាប់អស់ជាច្រើននាក់ ធ្វើឲ្យបាត់បង់អារម្មណ៍ប្រយុទ្ធ គិតចង់ដកថយទៅវិញ ពេលមន្ដ្រីព្យាយាមទូលឲ្យដកទ័ព ត្រូវវ៉ាំងចឺនជេស្ដីនិងដាក់ទោសឲ្យលុតជង្គង់មួយថ្ងៃ។
ប្រយុទ្ធមិនបានប៉ុន្មានថ្ងៃទាហានតាមិងត្រូវបរាជ័យ។ ទាហាននៅសេសសល់រត់ដកថយ។ វ៉ាំងចឺនដឹងថាដល់ដំណាក់កាលចុងក្រោយហើយក៏បញ្ជាទ័ពឲ្យថយមកប៉េកាំងវិញ ដែលតាមពិតទៅយុទ្ធវិធីការថយទ័ពមិនគួរធ្វើដោយលឿនពេកនោះទេ តែខាន់ធីវ៉ាំងចឺនបែរជាចង់អួតបារមីនៅផ្ទះរបស់ខ្លួន ទើបបញ្ជាទាហានឆ្ពោះត្រង់ទៅទីនោះមុន រួចប្ដូរចិត្ដដកថយដោយខ្លាចទាហានទៅជាន់ស្រូវស្រែរបស់ខ្លួន។
ការអូសពេលបែបនេះបណ្ដាលឲ្យទាហានវ៉ាឡារបស់ម៉ុងកូលតាមមកទាន់ ទាហានតាមិងទប់ទល់បណ្ដើរដកថយបណ្ដើររហូតមកដល់បន្ទាយធូមូ។ ព្រលប់ថ្ងៃនោះមានមន្ដ្រីមកក្រាបទូលឲ្យមិងអ៊ិងចុងធ្វើដំណើរបន្ដទាំងយប់ដើម្បីគេចទៅលាក់ខ្លួននៅស្រុងវ៉ាយឡៃ ដែលនៅឆ្ងាយពីសត្រូវ តែវ៉ាំងចឺនថារទេះដឹកទ្រព្យសម្បត្ដិរបស់ខ្លួនជាច្រើនគ្រឿងមកមិនទាន់ដល់ ទើបបញ្ជាទាហានឈប់នៅបន្ទាយធូមូ ដែលជាបន្ទាយសង់អំពីដីនិងឈើពុំអាចការពារបានល្អហើយថែមទាំងខ្វះទឹកផឹកទៀតផង។
រដ្ឋប្រហារតួម៉ឺន
ពេលលដំណឹងចាញ់សង្គ្រាមចាប់ស្ដេចជាឈ្លើយបានមកដល់ប៉េកាំង ធ្វើឲ្យមន្ដ្រីក្នុងរាជសំណាក់កើតជ្រួលច្របល់។ មន្ដ្រីខ្លះស្នើឲ្យប្ដូររាជធានីទៅភាគខាងត្បូង។ ខណៈដែលសំណើខាងលើកំពុងយកមកពិភាក្សាដោយរកចំណុចរួមមិនឃើញ មន្ដ្រីក្រសួងក្រឡាហោមឈ្មោះអ៊ីវឆៀនចេញមកដាស់តឿនមន្ដ្រីទាំងអស់ថារាជធានីជាបេះដូងរបស់ប្រទេស បើប្ដូរស្ថានការណ៍នឹងកាន់តែលំបាក ឲ្យមើលគំរូរាជវង្សសុងកន្លងមក។ គំនិតនេះត្រូវមន្ដ្រីជាច្រើនយល់ស្រប រួចសម្រេចគ្នាតែងតាំងជូឈីអ៊ីវឬឆឺនវ៉ាំងអនុជស្ដេចមិងអ៊ិងចុងឡើងគ្រងរាជ្យ មានព្រះនាមថាមិងជិងទី និងតែងតាំងអ៊ីវឆៀនជាមេទ័ពចាំទប់ទល់នឹងទាហានវ៉ាឡា។ អ៊ីវឆៀនត្រៀមច្បាំង រើសទាហានថ្មី ត្រៀមស្បៀង ធ្វើអាវុធថ្មី ក្នុងរយៈពេលតែមួយខែប្រមូលកម្លាំងទ័ពបាន ២ សែននាក់។
ពេលទាហានយៀសៀនវាយបែកច្រកជឺជិង និងសម្រុកមកកាន់រាជធានី អ៊ីវឆៀនបញ្ជូនទាហានមួយក្រុមទៅការពាររាជធានី រួចបែងចែកកម្លាំងត្រៀមសឹកនៅមុខច្រកចូលទាំង ៩។​ យៀសៀនឃើញថាទ័ពតាមិងត្រៀមប្រយុទ្ធពិបាកសម្រុកចូល ទើបប្រើល្បិចដោះលែងមិងអ៊ិងចុងដើម្បីសម្លាប់អ៊ីវឆៀន តែផែនការនេះត្រូវអ៊ីវឆៀនមើលដឹង។ ចុងក្រោយយៀសៀនសម្រេចចិត្ដបើកការវាយប្រហារ។ អ៊ីវឆៀនចេញប្រយុទ្ធតទល់ ប្រើទ័ពសេះវាយបញ្ឆោតទ័ពវ៉ាឡាឲ្យចូលអន្ទាក់ខ្លួន។ ទាហានវ៉ាឡាព្យាយាមវាយចូលរាជធានីជាច្រើនលើក តែត្រូវបរាជ័យហើយក៏ដោះលែងស្ដេចមិនអ៊ិងចុងមកវិញ។
ក្រោយពេលមិងអ៊ិងចុងត្រឡប់មកវិញ មិងជិងចុងក៏បញ្ជូនមិងអ៊ិងចុងឲ្យទៅនៅរាជវាំងភាគខាងត្បូងនិងតែតំាងជាថៃសាំងហួង។ ឆ្នាំគ.ស ១៤៥៧ ហង់តេមិងជិងចុងឈឺធ្ងន់។ មន្ដ្រីធំដូចជាស៊ីវយ៉ូវចឺន ស៊ឺហឺង និងខាន់ធីឆៅជីសៀងរៀបចំផែនការដណ្ដើរាជបល្ល័ងឲ្យមិងអ៊ិងចុងវិញ លួចបញ្ជូនទាហានទៅទទួលមិងអ៊ិងចុងចេញពីវាំង ហើយវាយដណ្ដើមអំណាច ប្រកាសឲ្យមិងអ៊ិងចុងគ្រងរាជ្យបល្ល័ង្ក ទម្លាក់មិងជិងចុងឲ្យនៅត្រឹមជាអង ប្ដូរឈ្មោះរជ្ជកាលជាធៀនស៊ុន។ ក្រោយមកប្រហារអ៊ីវឆៀន វ៉ាំងវ៉ើននិងពួកអ្នកដែលគាំទ្រឲ្យមិងជិងចុងឡើងជាហង់តេចោលទាំងអស់។ ការប្រឡប់មកកាន់អំណាចរបស់ហង់តេមិងអ៊ិងចុងលើកនេះត្រូវបានគេហៅថា “រដ្ឋប្រហារតួម៉ឺន”។
ហូវជិន-- ចលនាក្បត់អ្នកស្រែ សង្គ្រាមក្នុងក្រៅឆ្ពោះទៅរកកាលអវសាន
ចុងសម័យរាជវង្សមិងដែលមានតែភាពទ្រុឌទ្រោម តែជនជាតិនីចឺនភាគខាងលិចឆៀងខាងជើងនៃផែនដីតាមិងរឹងមាំឡើងជាលំដាប់។ នូរហាឈី មេដឹកនាំដែលពូកែទាំងធ្វើសង្គ្រាម គ្រប់គ្រង និងចេះភាសាហានយ៉ាងស្ទាត់ជំនាញ បានចាប់ផ្ដើមបង្រួបបង្រួមជនជាតិនីចឺនឲ្យមានឯកភាព និងបង្កើតកងទ័ព ៨ កងពលឡើង។ ទាំង ៨ កងពលនេះមានតួនាទីទាំងជាអង្គការគ្រប់គ្រងនិងអង្គការយោធា។ តែពេលនោះ ដើម្បីកុំឲ្យរាជសំណាក់មិងសង្ស័យ នូរហាឈីជ្រើសរើសយកឋានៈខ្លួនជាមន្ដ្រីរាជសំណាក់មិង និងបញ្ជូនសួយសាអាករឲ្យរហូតធ្វើឲ្យរាជសំណក់មិងទុកចិត្ដថាជាមិត្ដ ដល់ថ្នាក់រាជសំណាក់ប្រទានតំណែងឡើងជាមេទ័ពឡុងហ៊ូ (នាគខ្លា)។
ឃុំរក្សា
($ Commune) ស្ថិតនៅក្នុង ស្រុករវៀង ខេត្តព្រះវិហារ មាន ភូមិ÷
ព្រំប្រទល់នៃ
រាជវង្សមិង
ហូវជិន-- ចលនាក្បត់អ្នកស្រែ សង្គ្រាមក្នុងក្រៅឆ្ពោះទៅរកកាលអវសាន
នៅដើមរជ្ជកាលស្ដេចមិងស៊ីចុង ខាន់ធីវ៉ើយចុងសៀន មន្ដ្រីជំនិតរបស់ហង់តេក្ដោបក្ដាប់អំណាចតុងឆាំង បានបញ្ជូនមនុស្សវាយអែបស៊ីអបរបស់ខ្លួនទៅគ្រប់គ្រងតំណែងសំខាន់ៗ។ ក្រោយមកមន្ដ្រីប្រថុយស្លាប់ម្នាក់ឈ្មោះយ៉ាងលៀនបានផ្ញើសារទូលស្ដេច បកអាក្រាតកំហុសរបស់វ៉ើយចុងដល់ទៅ ២៤ ប្រការ តែបំណងល្អខាងលើ បានធ្វើឲ្យវ៉ើយចុងសៀនដែលក្ដោបអំណាចទាំងស្រុងឆ្លៀតឱកាសបោសសម្អាតមន្ដ្រីដែលជាសត្រូវរបស់ខ្លួន ដោយយ៉ាងយៀននិងមន្ដ្រីជាង ៧០០ នាក់ទៀតត្រូវចាប់ខ្លួននិងធ្វើទារុណកម្មរហូតដល់ស្លាប់ក្នុងគុក។​ ក្នុងពេលដែលវ៉ើយចុងសៀនមានអំណាចខ្លាំង ហង់តេមិងស៊ីចុងស្លាប់យ៉ាងទាន់ហន់។ មិងស៊ឺចុងអនុជព្រះជន្ម ១៧ វស្សាឡើងគ្រងរាជ្យបន្ដ ដាក់ឈ្មោះរជ្ជកាលខ្លួនឯងថាឆុងឆឺន ជាស្ដេចចុងក្រោយនៃរាជវង្សមិង។
ភារកិច្ចទីមួយដែលមិងស៊ឺចុងត្រូវធ្វើក្រោយពេលឡើងគ្រងរាជ្យនោះគឺកម្ចាត់ខាន់ធីវ៉ើយចុងសៀនតាមរយៈការដកតំណែងរាជការ បង្ខំឲ្យវ៉ើយចុងសៀនត្រឡប់ទៅនៅស្រុកកំណើត។ ក្រោយមកបានអាក្រាតកំហុសវ៉ើយចុងសៀនដោយប្រកាសថាជាជនក្បត់ជាតិ រមិលគុណស្ដេចអង្គមុន ប្រើអំណាចតាមចិត្ដចង់ ប្រកាន់បក្សពួក យោងតាមរបាយការណ៍មន្ដ្រីសុច្ចរិត។ វ៉ើយចុងសៀនដឹងកំហុសរបស់ខ្លួនក៏ធ្វើអត្ដឃាត ឯបក្សពួកដែលសេសសល់ត្រូវបោសសម្អាតនឹងដាក់ទោសជាបន្ដបន្ទាប់។
ក្រោយពេលស្ថាបនារាជវង្សហូវជិនហើយ នូរហាឈីបានធ្វើសង្គ្រាមឈ្នះទាហានតាមិងជាច្រើនលើក។ មន្ដ្រីរាជវង្សមិងខ្លាចរអារតែរៀងៗ ខ្លួន ពុំមាននរណាអាសាទៅច្បាំងទៀត តែពេលនោះមន្ដ្រីឈ្មោះយួនឆុងហួនបានអាសាដឹកនាំទ័ពវាយពួកហូវជិនដល់ស្រុកនិងយួនខេត្ដលៀវតុង។
ឆ្នាំគ.ស ១៦២៦ នូរហាឈីបរទ័ព ១៣០ ០០០ នាក់ឆ្លងទន្លេលៀវវាយយកនិងយួន។ យួនឆុងទទួលសឹកយ៉ាងពេញទំហឹង។ ទាហានហូវជិនស្លាប់យ៉ាងច្រើន។ នូរហាឈីរបួសធ្ងន់ចេញបញ្ជាដកទ័ពទៅសឺនយ៉ាង ហើយស្លាប់នៅទីនោះ។
ក្រោយជ័យជម្នះយួនឆុងត្រូវបានតែងតាំងជាមេទ័ពការពារខេត្ដលៀវតុង។ យួនឆុងប្រមូលកម្លាំងទ័ពបន្ថែម ជួសជុលកំពែងទីក្រុងនិងគូទឹកត្រៀមប្រយុទ្ធនឹងកងទ័ពហូវជិនបន្ដទៀត។
កងទ័ពហូវជិនក្រោយពេលនូរហាឈីអស់ព្រះជន្ម ហួងថៃជីអនុជអង្គទី ៨ ឡើងជាខាន់នៃរាជវង្សហូវជិនបន្ដ។ ក្រោយពេលឡើងជាខាន់ បាននាំទ័ពបែងជា ៣ ផ្លូវវាយចិនម្ដងទៀត។ យួនឆុងហួនត្រូវហង់តេមិងស៊ឺចុងកោះហៅ តែងតាំងជាមេបញ្ជាការកងទ័ពការពារតំបន់ហឺប៉ិយ និងលៀវតុងទាំងអស់។
ពេលកងទ័ពហួងថៃជីពុំអាចវាយយកស្រុកសំខាន់តាមជាដែនដូចជានិងយួនបាន បានប្ដូរយុទ្ធសាស្ដ្រថ្មីដោយក្នុងឆ្នាំគ.ស ១៦២៩ ហួងថៃជីបរទ័ពរាប់សែននាក់ឆ្លងកាត់ច្រកឡុងជិង តាអាន់ខូវ អមទៅហឺប៉ិយសំដៅទៅរាជធានីប៉េកាំងជំនួសវិញ។ ផែនការនេះហួសពីការស្មានរបស់យួនឆុងហួន។ ពេលទទួលបានដំណឹង ទើបយួនឆុងហួនប្រញាប់ធ្វើដំណើរទាំងយប់ទាំងថ្ងៃ ប្រើពេល ២ ថ្ងៃ ២ យប់ទើបមកដល់ប៉េកាំង បើកការប្រយុទ្ធជាមួយកងទ័ពហូវជិនយ៉ាងសាហាវដោយពុំបានសម្រាក ធ្វើឲ្យទ័ពហូវជិនត្រូវដកថយទៅវិញម្ដងទៀត។
ហង់តេឆុងចឺនឬមិងស៊ឺចុងដើមឡើងគិតចង់កោះហៅយួនឆុងហួនមកដើម្បីប្រទានរង្វាន់ តែពេលនោះហួងថៃជីបានប្រើល្បិចចាក់រុក ដោយនាំស្ម័គ្របក្សពួករបស់ខាន់ធីវ៉ើចុងសៀនដែលនៅសេសសល់ ឲ្យដើរទៅផ្សាយដំណឹងថាការដែលកងទ័ពហូវជិនអាចដើរវាងមកដល់ប៉េកាំងបាននោះដោយសារយួនឆុងហួនផ្សំគំនិតជាមួយហួងថៃជី ស្របនឹងពេលនោះមានឈ្លើយសឹកដែលត្រូវហូវជិនចាប់បានហើយគេចគេចខ្លួនមកបានមកទូលរាយការណ៍ថា យួនឆុងហួនបានធ្វើសន្ធិសញ្ញាសម្ងាត់ជាមួយហួងថៃជីហើយ។ ហង់តេឆុងចឺនបានលឺហើយក៏លង់ជឿដំណឹងចចាមអារាមនេះ បញ្ជាសម្លាប់មន្ដ្រីភក្ដីភាពយួនឆុងហួនដោយការព្រលះសាច់ទំាងរស់ ដោយពុំព្រមស្ដាប់យោបល់មន្ដ្រីណាមួយឡើងយ។
ពេលអស់យួនឆុងហួនជាឆ្អឹងទទឹងកហើយ មិនយូរប៉ុន្មានកងទ័ពហូវជិនចូលមកគ្រប់គ្រងតំបន់ភាគខាងជើងរបស់ចិនដោយសន្សឹមៗ ។ ក្នុងឆ្នាំគ.ស ១៦៣៥ ហួងថៃជីបានប្ដូរឈ្មោះហៅជនជាតិរបស់ខ្លួនពីនីចឺនមកជាម៉ាន់ចូវ (ម៉ាន់ជូ) និងឆ្នាំបន្ទាប់មកតែងតាំងខ្លួនឡើងជាហង់តេ និងស្ថាបនារាជវង្ស “ឈិង” ដោយមានព្រះនាមថាឈិងថៃចុង។
តាមពិតទៅ ក្រៅពីការច្បាំងជាមួយកងទ័ពហូវជិនឬម៉ាន់ជូហើយ ពេញមួយរយៈពេលចុងក្រោយនៃសម័យរាជវង្សមិងក៏មានកងទ័ពប្រជាជនដែលងើបបះបោរប្រឆាំងនឹងរាជសំណាក់មិនដាច់រយៈដែរ ជាពិសេសក្រោយកើតហេតុទុរ្ភឹកនៅខេត្ដសានស៊ី ដែលធ្វើឲ្យមិនអាចប្រមូលផលកសិកម្មបាន តែអាជ្ញាធរនៅតែកៀបភាស៊ីយ៉ាងខ្លាំង កងទ័ពប្រជាជនក៏កើនឡើងចំនួនទ្វេដង។
ក្នុងក្រុមកងទ័ពប្រជាជនមានកងទ័ពធំៗ ២ ក្រុមដូចជាកងទ័ពរបស់លីជឺឆឺងនិងចាងសៀនចុង។ ក្នុងពេលធ្វើសង្គ្រាមចាងសៀនចុងផ្លាស់គ្នាឈ្នះចាញ់ជាមួយកងទ័ពរាជសំណាក់មិង។ ចំណែកលីជឺឆឺងវិញ ក្នុងពេលធ្វើសង្គ្រាម តែងតែយកទ្រព្យសម្បត្ដិនិងអាហារដែលរឹបអូសបានទៅចែកចាយប្រជាជនក្រីក្រ ថែមទាំងប្រកាសឲ្យប្រើដីធ្លីកសិកម្មដោយមិនយកភាស៊ី ធ្វើឲ្យមានមនុស្សជាច្រើនមកចូលរួមក្នុងជួរកងទ័ពរបស់ខ្លួន។
ឆ្នាំគ.ស ១៦៤៣ លីជឺឆឺងវាយយកក្រុងសៀងយ៉ាង និងតាំងខ្លួនជាស៊ីនស៊ុនវ៉ាំង និងពេលវាយបានខេត្ដសានស៊ីទាំងមូលក៏តែងតាំងខ្លួនជាអងតេ ដោយហៅឈ្មោះអាណាចក្ររបស់ខ្លួនថាតាស៊ុន។ ក្រោយមកបានធ្វើតាមផែនការសឹករបស់ទីប្រឹក្សាឈ្មោះគូវ៉ើនអឺន ឲ្យយកខេត្ដសានស៊ីជាមូលដ្ឋានទ័ព វាយយកស៊ីអាន់ រួចវាយចូលប៉េកាំងដែលជាបេះដូងសំខាន់របស់រាជសំណាក់មិង។
លីជឺឆឺងនាំទ័ពឆ្លងទន្លេហួងហូវាយយកថៃយួន តាថុង ស្វៀនហ្វូ ឆ្ពោះទៅច្រកយ៉ុងកួនទទួលបានជ័យជម្នះគ្រប់សមរភូមិ។ រហូតដល់ខែ ៣ ឆ្នាំគ.ស ១៦៤៤ បាននាំទ័ពឡោមព័ទ្ធក្រុងប៉េកាំង ស្ដេចមិងស៊ឺចុងរត់លែងរួចក៏សម្លាប់នៅលើភ្នំម៉ឺយសាន។
ថ្វីបើលីជឺឆឺងអាចវាយយកក្រុងបាន តែកម្លាំងសម្ពាធពីកងទ័ពផ្សេងៗ នៅតែមានជាបន្ដបន្ទាប់ ដូចជាកងកម្លាំងបរាជ័យរបស់រាជវង្សមិង កងកម្លាំងអ៊ូសានគុយនៅសាន់ហៃកួន និងកងទ័ពម៉ាន់ជូពីភូមិភាគខាងកើតឆៀងខាងលិច។
លីជឺឆឺងបានផ្ញើសារឲ្យអ៊ូសានគុយព្រមស្វាមីភក្ដិ។ ក្រោយមកបានឲ្យអ៊ូសៀង បិតាអ៊ូសានគុយដែលនៅឯរាជធានីសសេរសំបុត្រទៅបញ្ចុះបញ្ចូលបន្ថែមទៀត និងបានបញ្ជូនគណទូតយកមាសប្រាក់ជាច្រើន ព្រមទាំងក្រឹត្យតែងតាំងឲ្យអ៊ូសានគុយឡើងកាន់តំណែងជាពញ្ញា តែក្នុងខណៈដែលអ៊ូសានគុយធ្វើដំណើរមកដើម្បីស្វាមីភក្ដិចំពោះលីជឺឆឺង បែរជាជួបនឹងអ្នកបម្រើដែលគេចចេញពីរាជធានីមកប្រាប់ដំណឹងថាពេលនេះអ៊ូសៀងត្រូវចាប់ធ្វើជាឈ្លើយនិងរឹមអូសទ្រព្យសម្បតិ្ដ ក្រៅពីនោះឆឺនយួនយួនប្រពន្ធទីពីររបស់អ៊ូសានគុយត្រូវមេទ័ពលិវចុងមិនដណ្ដើមយកទៅបាត់។ ដោយហេតុនេះ ធ្វើឲ្យអ៊ូសានគុយសម្រេចចិត្ដងាកទៅចាប់ដៃជាមួយលោកមេទ័ពតួអឺគុនរបស់ម៉ាន់ជូវិញ។ ក្រោយមកបញ្ជូនមនុស្សក្លែងសារស្វាមីភក្ដិចំពោះលីជឺឆឺងដើម្បីពន្យាពេល។ តែក្រោយមកពេលលីជឺឆឺងដឹងដំណឹងថាអ៊ូសានគុយចុះចូលជាមួយពួកម៉ាន់ជូហើយ ក៏លើកទ័ព ៦ ម៉ឺននាក់ទៅបង្ក្រាប តែក្នុងពេលនោះអ៊ូសានគុយបានលួចបើកច្រកព្រំដែនឲ្យកងទ័ពម៉ាន់ជូចូលមកវាយកងទ័ពលីជឺឆឺង។ កងទ័ពលីជឺឆឺងដកថយទៅប៉េកាំងដោយមានកងទ័ពអ៊ូសានគុយតាមពីក្រោយ។ លីជឺឆឺងសងសឹកដោយការកាត់ក្បាលបិតារបស់អ៊ូសានគុយដោតនៅកំពែងក្រុងប៉េកាំង។ ពេលសត្រូវវាយដណ្ដើមបានក្រុងប៉េកាំងហើយ លីជឺឆឺងបរាជ័យដកថយត្រូវចាប់ខ្លួនបាននិងប្រហារជីវិតចោល ជាទីអវសាននៃរាជវង្សដែលគ្រប់គ្រងដោយជនជាតិហាន។
ហុងកុង
ហុងកុង (香港, Hong Kong, សូមមើល ឈ្មោះ) គឺជាតំបន់មួយក្នុងចំណោមតំបន់រដ្ឋបាលពិសេសទាំង២ នៃសាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតចិន (មួយទៀតគីម៉ាកាវ។ វាមានទីតាំងស្ថិតនៅតំបន់ឆ្នេរខាងត្បូងនៃប្រទេសចិន ហើយត្រូវបានហ៊ុំព័ទ្ធដោយ Pearl River Delta និងសមុទ្រចិនខាងត្បូង,
វៀង ណារឹម៉ុន
វៀង ណារឹម៉ុន (เวียง นฤมล, កើតថ្ងៃទី ១១ មករា ១៩៩២) ជាអ្នកចម្រៀងលូកធុងនិងហ្មរឡាំស្រីជនជាតិថៃ នាងធ្លាប់ជាសិល្បកររបស់ហ្គ្រែមមីហ្គោលដ៍ (Grammy Gold) (GMM Grammy) តាំងពីឆ្នាំ២០១៧ បទចម្រៀងពេញនិយមរបស់នាងរួមមានដូចជា "วัยอกหัก" (វ័យខូចចិត្ត) "งิ้วต่องต้อนฮำฮอนผู้บ่าวเก่า" (ដើមកប្បាសព្យួរកាន់ទុក្ខបុរស​ចំណាស់) និង "กะคนบ่ฮักกัน" (ក៏អ្នកមិនស្រលាញ់គ្នា)
ឯកសារយោង
ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:អ្នកចម្រៀងស្រីថៃ ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:តារាសម្ដែងថៃ
ពិធីបុណ្យឯករាជ្យជាតិកម្ពុជា
ពិធីបុណ្យឯករាជ្យជាតិ (យួន៖ Fête de l'indépendance nationale) គឺជាពិធីបុណ្យជាតិដែលប្រារព្ធធ្វើឡើងនៅថ្ងៃទី៩ ខែវិច្ឆិកាជារៀងរាល់ឆ្នាំនៅប្រទេសកម្ពុជា។ ពិធីបុណ្យនេះចាប់ផ្តើមប្រារព្ធធ្វើឡើងបន្ទាប់ពីប្រទេសកម្ពុជាបានទទួលឯករាជ្យពេញលេញចេញពីអាណានិគមបារាំងនៅថ្ងៃទី៩ ខែវិច្ឆិកា ឆ្នាំ២០២២។ ទីតាំងប្រារព្ធអបអរសារទរគឺធ្វើឡើងនៅវិមានឯករាជ្យនៃរាជធានីភ្នំពេញជាមួយនឹងកម្មវិធីនិងព្រឹត្តិការណ៍សំខាន់ៗផ្សេងៗទៀត។ ការប្រារព្ធអបអរពិធីបុណ្យឯករាជ្យជាតិក៏មានវត្តមាននៅតាមខេត្តក្រុងផ្សេងៗនៃប្រទេសកម្ពុជាផងដែរ។ វត្តភ្នំ-វត្តជាច្រើន?
មិនបានធ្វើឲ្យ មនុស្សស្លាប់ (១៥៦៦-១៩៩៩) ការកំណត់ម្យ៉ាង ឆ្នាំមមី ឆ្នាំ ច សំរឹទ្ធិស័ក ទិវាពិធីបុណ្យឯករាជ្យជាតិ ខ្មែរ និង អង់គ្លេស (to make) ២១០០
ថ្ងៃពុធ ១ រេាច ខែកត្តិក ឆ្នាំខាល ចត្វាស័ក ពុទ្ធសករាជ ២៥៦៦ ត្រូវនឹងថ្ងៃទី៩ ខែវិច្ឆិកា ឆ្នាំ២០២២ - ១៩៧១           ស័កទាំង១២ ឆ្នាំទាំង១២
ជូត-ទោស័ក ឆ្លូវ-ត្រីស័ក ខាល-ចត្វាស័ក ថោះ-បព្ចាស័ក រេាង-ឆស័ក ម្សាញ់-សប្តស័ក មមី-អដ្ឋស័ក មមែ-នព្វស័ក វក-សំរឹទ្ធិស័ក ច-ឯកស័ក កុរ-ទោស័ក ពស់ទាំង១០ ២៥៦០ ២៥៦១ ២៥៦២ ២៥៦៣ ២៥៦៤ ២៥៦៥ ២៥៦៦ ២៥៦៧ ២៥៦៨ ២៥៦៩ គសទាំង១០ ២០១៦ ២០១៧ ២០១៨ ២០១៩ ២០២០ ២០២១ ២០២២ ២០២៣ ២០២៤ ២០២៥
ប្រវត្តិ
បារាំងបានចុះមកដាក់អាណានិគមលើកម្ពុជានៅឆ្នាំ១៨៦៣។ នៅអំឡុងឆ្នាំ១៩៤៩ ព្រះបាទនរោត្តម សីហនុបានចាប់ផ្តើមធ្វើការទាមទារឯករាជ្យពីបារាំង។ បន្ទាប់ពីស្ថិតនៅក្រោមនឹមអាណានិគមបារាំងអស់រយៈពេល ៨០ ឆ្នាំ ទីបំផុតប្រទេសកម្ពុជាក៏ទទួលបានឯករាជ្យពេញលេញនៅឆ្នាំ១៩៥៣។ ដោយសារសាមិទ្ធិកម្មដ៏អស្ចារ្យនេះ ប្រជារាស្ត្រខ្មែរគ្រប់រូបបានចាត់ទុកសម្តេចថាជា"ព្រះបិតាឯករាជ្យជាតិខ្មែរ" ឬ"ព្រះមហាវីរបុរសជាតិ"។ ក្រោមការដឹកនាំរបស់ព្រះអង្គក្រោយឯករាជ្យ ប្រទេសកម្ពុជាបានឆ្លងកាត់ការអភិវឌ្ឍន៍ស្ទើរតែគ្រប់វិស័យ។
ការប្រារព្ធ
បុណ្យឯករាជ្យជាតិគឺជាពិធីបុណ្យដ៏សំខាន់និងពិសេសមួយសម្រាប់ជាតិខ្មែរទាំងមូល។ វាជាតំណាងឱ្យការតស៊ូយកឈ្នះលើនឹមអាណានិគមរបស់បរទេសលើកម្ពុជា។ បុណ្យឯករាជ្យជាតិត្រូវប្រារព្ធធ្វើឡើងនៅទូទាំងប្រទេស ជាពិសេសគឺនៅវិមានឯករាជ្យក្នុងរាជធានីភ្នំពេញ។
នៅថ្ងៃប្រារព្ធនោះ ថ្នាក់ដឹកនាំនិងតំណាងអង្គការរដ្ឋនិងមន្ទីរសាធារណៈការទាំងអស់គឺតម្រូវឱ្យចូលរួមនិងប្រារព្ធពិធីផ្លូវការនៅអំឡុងពេលព្រឹក។ ជាធម្មតា ផ្លូវនៅជុំវិញនិងក្បែរវិមានឯករាជ្យត្រូវបានបិទដើម្បីផ្តល់កន្លែងទំនេរសម្រាប់ដំណើរការពិធី។ ពិធីទាំងមូលត្រូវបានចាក់ផ្សាយតាមទូរទស្សន៍ជាតិនិងវិទ្យុ។ ចំណែកឯបណ្តាញទូរទស្សន៍ផ្សេងៗក៏តម្រូវឱ្យចាក់ផ្សាយពិធីនេះដូចទូរទស្សន៍ជាតិផងដែរដើម្បីឱ្យប្រជាពលរដ្ឋខ្មែរមានភាពងាយស្រួលក្នុងការទស្សនា។
រាល់អគាររដ្ឋនិងរដ្ឋាភិបាលទាំងឡាយត្រូវបានតុបតែងជាមួយបាវចនាមួយចំនួនទាក់ទងនឹងឯករាជ្យភាពរបស់កម្ពុជាអមជាមួយនឹងភ្លើងពន្លឺដ៏ត្រចះត្រចង់។ នៅពេលយប់គឺមានពិធីបាញ់កាំជ្រួចនៅទន្លេចតុមុខដែលស្ថិតនៅទល់មុខព្រះបរមរាជវាំង។
ហ៊ីរ៉ាហ្កាណា
ហ៊ីរ៉ាហ្កាណា​​​ (平仮名 (hiragana)) គឺជាអក្សរព្យាង្គនិងអក្សរក្នុងភាសាជប៉ុន ដែលគឺជាអក្សរមួយក្នុងចំណោមតួអក្សរជប៉ុនទាំងបីដែលបានប្រើបច្ចុប្បន្ន​ (ហ៊ីរ៉ាហ្កាណា, កាតាកាណា និងកាន់ជិ)។ ហ៊ីរ៉ាហ្កាណានិងកាតាកាណាគឺជាប្រព័ន្ធកាណាដែលតួអក្សរមួយតួតំណាងឱ្យសំឡេងមួយ នៅក្នុងកាណានីមួយៗវាអាចមានទាំងស្រៈនិងការប្រកប។
លក្ខណៈនិងការប្រើប្រាស់
អក្សរហ៊ីរ៉ាហ្កាណាមាន 46 តួ ហើយជារឿយៗត្រូវបានប្រើនៅចុងពាក្យ (okurigana) ក្នុងភាសាជប៉ុន ប្រើសម្រាប់ពាក្យដែលមិនមានជាអក្សរកាន់ជី ឬត្រូវបានប្រើនៅខាងចុងកិរិយាស័ព្ទឬជាជំនួយ ជាទូទៅត្រូវបានប្រើក្នុងប្រព័ន្ធផ្សព្វផ្សាយរបស់កុមារ​ សៀវភៅសិក្សា និងសៀវភៅគំនូរជីវចល អក្សរហ៊ីរ៉ាហ្កាណាប្រើសម្រាប់ជាពាក្យអានសម្រាប់អក្សរកាន់ជី ដើម្បីជួយអ្នកអានបាន ដែលត្រូវបានគេហៅថា ហ៊្វុរិហ្គាណា ក្នុងកាសែតមានច្បាប់ដែលត្រូវដាក់ហ៊្វុរិហ្គាណាគូជាមួយកាន់ជិដែលដាច់ពីគ្នាទៅពីកាន់ជិដែលផ្លូវការបញ្ជាក់ថាគឺជាកាន់ជិដែលប្រើញឹកញាប់ 1,945 តួ សារព័ត៌មានភាគច្រើនមិនប្រើកាន់ជិក្រៅពីកាន់ជិក្រុមទាំងនេះទេ
នៅបច្ចុប្បន្នមានប្រព័ន្ធអក្សរហ៊ីរ៉ាហ្កាណា 2 ប្រភេទគឺ អ៊ីរ៉ុហា ហ៊ីរ៉ាហ្កាណាបែបចាស់​ និង​ ហ្គុជូអុង​ ហ៊ីរ៉ាហ្កាណាបែបថ្មី
តារាងហ៊ីរ៉ាហ្កាណា
តួអក្សរហ៊ីរ៉ាហ្កាណានិងសំឡេងអានរបស់តួអក្សរនីមួយៗ (សម្រាប់ការអានគ្រាន់តែប្រើ) ខ្លះអាចប្រើតួអក្សរហ៊ីរ៉ាហ្កាណាក្នុងការសរសេរហើយតែសមរម្យ បើសិនជា​អ្នក​ចង់សរសេរតាមសូរស័ព្ទសូម​មើល ការសរសេរតាមសូរស័ព្ទភាសាជប៉ុន * ​ អក្សរ じ (ជិ) និង ぢ (ជិ) ជាបញ្ចេញសម្លេងស្រដៀងដូចគ្នា
** អក្សរ ず (ហ្ស៊ុ, ហ្ស៊ឹ) និង づ (ហ្ស៊ុ, ហ្ស៊ឹ) មានបញ្ចេញសម្លេងដូចគ្នា
*** អក្សរ ゐ (វិ) និង ゑ  (វ៉េ, វ៉ិ) ឥឡូវ​នេះមិនត្រូវបានប្រើ
**** អក្សរ を នឹងបញ្ចេញសម្លេងដូច お ប៉ុន្តែអក្សរ を នឹងប្រើជាមួយពាក្យជួយ を ប៉ុណ្ណោះ នៅក្នុងបទចម្រៀងញឹកញាប់ស្ដាប់ឮអក្សរ を ជាសម្លេង wo [វ៉ុ] ជំនួស
ឡាំងសឹន
21.84778°N, 106.75778°W<templatestyles src="Module:Coordinates/styles.css"> 21.84778°N, 106.75778°W ឡាំង សឺន គឺជាទីរួមខេត្តមួយនៅភាគខាងជើង ប្រទេសវៀតណាម ដែលជារាជធានីនៃ ខេត្ត ឡាំងសឺន ។ វា​អាច​ចូល​បាន​ដោយ​ផ្លូវ និង​ផ្លូវដែក​ពី ​ទីក្រុង​ហាណូយ រដ្ឋធានី​វៀតណាម ហើយ​វា​ជា​ចំណុច​ខាងជើង​បំផុត​នៅលើ ​ផ្លូវជាតិ​លេខ​១ ។
ហ៊ីរ៉ាហ្កាណា
ឯកសារយោង
ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ភាសាជប៉ុន
ឡាំងសឹន
ភូមិសាស្ត្រ និងអាកាសធាតុ
ស្តាំ|រូបភាពតូច|300x300ភីកសែល| ល្អាងថាមថាញ់ ថ្មផ្ទៃក្នុងតំបន់គឺជាថ្មកំបោរ Permian ដែលគ្របដណ្ដប់ដោយការបង្កើត Triassic Lang Son ដំបូង រួមមានគ្រែ flyschoid ជាមួយថ្មភក់ ថ្មភក់ និងថ្មភក់ និងភ្នំភ្លើង felsic មួយចំនួន។
ទេវស្ថាន
200x250px|thumb|ទេវស្ថាន សិល្បៈនេប៉ាល់
ទេវស្ថាន ឬ ទេវាល័យ ឬ ឋានទេវតា ( मन्दिर, Hindu temple , โบสถ์พราหมณ์ ) គឺ វត្ត ឬ ព្រះវិហារ ក្នុងព្រហ្មញ្ញ សាសនា ហិណ្ឌូសាសនា ព្រះវេទ.។
ហុងកុង (អសង្ស័យកម្ម)
ហុងកុង គឺជាតំបន់រដ្ឋបាលពិសេសស្វ័យគ្រប់គ្រងនៃសាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតចិន អតីតអាណានិគមរបស់អង់គ្លេស (ប៊្រិតថេន)។
ហុងកុង អាចនឹងសំដៅទៅលើ៖
ឃុំចំបក់(ស្រុកព្រែកប្រសព្វ)
=រដ្ឋបាល= ឃុំ មាន ភូមិគឺ÷
ព្រំប្រទល់
=អប់រំ=
អនុវិទ្យាល័យ
=សាសនា=
វត្ត
=ផ្សារ= =រមណីដ្ឋាន=
ឃុំរំដោះ
($ Commune) ស្ថិតនៅក្នុង ស្រុករវៀង ខេត្តព្រះវិហារ មាន ភូមិ÷
ព្រំប្រទល់នៃ
សង្គ្រាមសៀម-បារាំង
សង្គ្រាម បារាំង-ថៃ (បានចាប់ផ្ដើមនៅខែតុលា ឆ្នាំ ១៩៤០ ដល់ថ្ងៃទី ២៨ ខែមករា ឆ្នាំ ១៩៤១) គឺជាការប្រយុទ្ធគ្នារវាង ប្រទេសថៃ និង វីឈីបារាំង លើតំបន់មួយចំនួននៃ បារាំងឥណ្ឌូចិន ។
ការចរចាជាមួយបារាំងមិនយូរប៉ុន្មានមុន សង្គ្រាមលោកលើកទី២ បានបង្ហាញថា រដ្ឋាភិបាលបារាំងមានឆន្ទៈធ្វើការផ្លាស់ប្តូរសមស្របនៅក្នុងព្រំដែនរវាងប្រទេសថៃ និងឥណ្ឌូចិនបារាំង ប៉ុន្តែបានត្រឹមតែបន្តិចបន្តួចប៉ុណ្ណោះ។ បន្ទាប់ពីការ ដួលរលំនៃប្រទេសបារាំង នៅឆ្នាំ 1940 ឧត្តមសេនីយ Plaek Pibulsonggram (ដែលគេនិយមហៅថា "ភីប៊ុន") នាយករដ្ឋមន្រ្តីនៃប្រទេសថៃបានសម្រេចចិត្តថាការបរាជ័យរបស់បារាំងបានផ្តល់ឱកាសឱ្យជនជាតិថៃកាន់តែល្អប្រសើរក្នុងការដណ្តើមយកទឹកដីនៃរដ្ឋដ៏ធំធេងដែលត្រូវបានប្រគល់ឱ្យបារាំងមកវិញ។ ក្នុងរជ្ជកាលព្រះបាទ ជូឡាឡុងកន ។
ការ​កាន់កាប់​របស់​យោធា​អាល្លឺម៉ង់​នៃ ​ទីក្រុង​បារាំង​មេត្រូ​ប៉ូលី តាន់​បាន​ធ្វើ​ឱ្យ​បារាំង​កាន់កាប់​កម្មសិទ្ធិ​នៅ​បរទេស​របស់​ខ្លួន​រួមទាំង​ឥណ្ឌូចិន​របស់​បារាំង​ផងដែរ​។ ការគ្រប់គ្រងអាណានិគមឥឡូវនេះត្រូវបានកាត់ផ្តាច់ពីជំនួយខាងក្រៅ និងការផ្គត់ផ្គង់ខាងក្រៅ។ បន្ទាប់ពី ការឈ្លានពានរបស់ជប៉ុនលើឥណ្ឌូចិនរបស់បារាំង នៅខែកញ្ញាឆ្នាំ 1940 បារាំងត្រូវបានបង្ខំឱ្យអនុញ្ញាតឱ្យជប៉ុនបង្កើតមូលដ្ឋានយោធា។ អាកប្បកិរិយា​ដែល​មើល​ទៅ​ហាក់​ដូច​ជា​អនុគ្រោះ​នេះ​បាន​លួង​លោម​របប​ភីប៊ុន​ឱ្យ​មាន​ជំនឿ​ថា​បារាំង​នឹង​មិន​ទប់ទល់​នឹង​ការ​ប្រឈមមុខ​ដាក់​គ្នា​ខាង​យោធា​ជាមួយ​ប្រទេស​ថៃ​ឡើយ។
All of Us Are Dead
All of Us Are Dead​​ (បកប្រែ: យើងទាំងអស់គ្នាបានស្លាប់) (지금 우리 학교는, បកប្រែ: ឥឡូវនេះនៅសាលារបស់យើង) គឺជារឿងល្ខោនស៊េរីទូរទស្សន៍កូរ៉េខាងត្បូងរឿងភាពភ័យរន្ធត់ ហ្សមប៊ីដែលមានអាយុមកដល់ រួមសម្ដែងដោយ ផាក ជីហ៊ូ, យូន ឆានយ៉ុង, ចូ អ៊ីហ្យុន, ផាក សូឡូម៉ូន, យូ អ៊ីនស៊ូ, លី យូមី, គីម ប្យុងឆុល, លី គ្យូហ្យុង, និងចន បែស៊ូ រឿងភាគ​ច្រើន​កើត​ឡើង​នៅ​វិទ្យាល័យ​មួយ​ក្នុង​ប្រទេស​កូរ៉េ​ខាង​ត្បូង ខណៈ​ដែល​ខ្មោចហ្សមប៊ី​បាន​ផ្ទុះ​ឡើង ហើយ​គំរាម​កំហែង​ដល់​សុវត្ថិភាព​សិស្ស រឿងនេះត្រូវបានផ្អែកលើនេវ័រ វេបទូន (Naver webtoon) Now at Our School សរសេរដោយ ជូ ដុងគឺន ដែលត្រូវបានបោះពុម្ពនៅចន្លោះឆ្នាំ 2009 និង 2011  និងត្រូវបានចេញផ្សាយនៅថ្ងៃទី 28 ខែមករាឆ្នាំ 2022 នៅលើណិតហ្វ្លិច
ឯកសារយោង
ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ល្ខោនទូរទស្សន៍កូរ៉េខាងត្បូង
ដាវិកា ហូណេ
ដាវិកា ហូណេ ( ดาวิกา โฮร์เน่ ) មាន​ឈ្មោះហៅក្រៅ​ថា ម៉ៃ (ใหม่) ជាតារាសម្ដែង និងជាតារាម៉ូតស្រីជនជាតិថៃ នាងបានបង្ហាញខ្លួនជាលើកដំបូងក្នុងឆ្នាំ២០១០ ក្នុងរឿងភាគទូរទស្សន៍។ នាងទទួលបានភាពល្បីល្បាញពីខ្សែភាពយន្តរបស់នាងមួយចំនួន នាង​ជា​តួ​ឯក​ស្រី​ក្នុង​រឿង​ដែល​រក​ចំណូល​បាន​ច្រើន​ជាង​គេ​គ្រប់​ពេល​របស់​ប្រទេស​ថៃ។
នាងកើតក្នុង​ឪពុក​ជាជនជាតិ​បែលហ្សិក និង​ម្ដាយ​ជា​ជនជាតិ​ថៃ​នៅ​ទីក្រុង​បាងកក។ ម្ដាយ​របស់​នាង​បាន​ដាក់​​ឈ្មោះហៅក្រៅ​នាង​ថា "ម៉ៃ"។ ឪពុកម្តាយរបស់នាងបានលែងលះគ្នានៅពេលដែលនាងមានអាយុ១០ ឆ្នាំ ហើយនាងត្រូវបានចិញ្ចឹមដោយម្តាយនិងមីងរបស់នាង។
បន្ទាប់ពីការចូលនិវត្តន៍របស់ឪពុកនាងក្នុងឆ្នាំ២០១៤ នាងបានទិញផ្ទះមួយសម្រាប់ឪពុករបស់នាង និងគ្រួសារថ្មីរបស់គាត់ដើម្បីរស់នៅក្នុងប្រទេសថៃ។
ឯកសារយោង
ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:បុគ្គលនៅរស់ ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:Articles containing Thai-language text
វ៉ូធី អាញ់ស៊ួន
វ៉ូធី អាញ់ស៊ួន (កើតថ្ងៃទី៨ ខែមករា ឆ្នាំ១៩៧០) គឺជាអ្នកនយោបាយវៀតណាម និងជាអតីតអ្នកអប់រំ ដែលបច្ចុប្បន្នជាប្រធានាធិបតីស្តីទីវៀតណាម ចាប់តាំងពីការលាលែងពីដំណែងរបស់ ង្វៀន ស៊ួនហ្វុក នៅថ្ងៃទី១៨ ខែមករា ឆ្នាំ ២០២៣។ លោកស្រីត្រូវបានបោះឆ្នោតជ្រើសរើសជាអនុប្រធានាធិបតីវៀតណាម នៅថ្ងៃទី៦ ខែមេសា ឆ្នាំ២០២១ បន្ទាប់ពីទទួលបានសំឡេងគាំទ្រ ៩៣.១៣% នៅក្នុងរដ្ឋសភា ដោយបន្តបទដ្ឋានថ្មីៗនៃការមានស្ត្រីកាន់តំណែងនេះ។ បច្ចុប្បន្នលោកស្រីជាសមាជិកគណៈកម្មាធិការមជ្ឈិមបក្ស លេខាគណៈកម្មាធិការបក្សខេត្តអានយ៉ាង (ខេត្តមាត់ជ្រូក) និងជាប្រធានគណៈប្រតិភូរដ្ឋសភានៃខេត្ត។ លោកស្រី​ជា​ប្រធានាធិបតី​ស្ត្រី​ទី​ពីរ​បន្ទាប់​ពី​ប្រធានាធិបតី​ស្តីទីដាំងធី ង៉កធិញ ។ លោកស្រីស៊ួន គឺជាអនុប្រធានាធិបតីវ័យក្មេងបំផុតរបស់វៀតណាមចាប់តាំងពីឆ្នាំ១៩៤៥។
ឃុំឫស្សីសាញ់(ស្រុកស៊ីធរកណ្ដាល)
(Ruessei Sanh Commune) ស្ថិតនៅក្នុង ស្រុកស៊ីធរកណ្ដាល ខេត្តព្រៃវែង  មាន ៤ភូមិ÷
វ៉ូធី អាញ់ស៊ួន
ជីវិតដំបូង
វ៉ូធី អាញ់ស៊ួន កើត​នៅ​ថ្ងៃ​ទី ៨ ខែ មករា ឆ្នាំ ១៩៧០ នៅ ថឿសឺន, ធីញបៀន , ខេត្តមាត់ជ្រូក ។ នាងជាគ្រូបង្រៀននៅវិទ្យាល័យមួយនៅឡុងស្វៀន ខេត្តមាត់ជ្រូក ពីឆ្នាំំំំំ១៩៩២ ដល់១៩៩៦   ។ នាងត្រូវបានទទួលយកនៅក្នុងបក្សកុម្មុយនិស្តវៀតណាម នៅថ្ងៃទី ២០ ខែធ្នូ ឆ្នាំ ១៩៩៤ ហើយបានក្លាយជាសមាជិកបក្សជាផ្លូវការនៅថ្ងៃទី ២០ ខែធ្នូ ឆ្នាំ 1995។ ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ប្រធានាធិបតីវៀតណាម ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:បុគ្គលនៅរស់
ឃុំឫស្សីសាញ់(ស្រុកស៊ីធរកណ្ដាល)
ព្រំប្រទល់
==អនុវិទ្យាល័យមាន១គឺអនុវិទ្យាល័យព្រៃឈៀង
=សាសនា=
វត្ត
=ផ្សារ= =រមណីដ្ឋាន=
ឃុំរមទម
($ Commune) ស្ថិតនៅក្នុង ស្រុករវៀង ខេត្តព្រះវិហារ មាន ភូមិ÷
ព្រំប្រទល់នៃ
ព្រះពុទ្ធសាសនា​នៅ​ភូមា
ប្រវត្តិសាស្ត្រព្រះពុទ្ធសាសនាសម័យដំបូងនៅក្នុងប្រទេសភូមា បានសេសសលនៅតាមនិទានរបស់លង្កា ហើយគម្ពីរអដ្ឋកថាផ្សេងៗបានពោលថា ព្រះបាទអសោកមហារាជបានទ្រង់បញ្ជូនព្រះសោណ និង ព្រះឧត្តរមកប្រកាស់ព្រះពុទ្ធសាសនាក្នុងដែនដីសុវណ្ណភូមិ ។ អក្នប្រាជ្ញខ្លះបានសន្និដ្ឋានថា សុវណ្ណភូមិបានដល់នគរបឋមនៅប្រេទសថៃ តែអក្នខ្លះថា បានដល់ក្រុងស្ថើមនៅប្រេទេសភូមាភាគខាងត្បូង តែទោះបីយ៉ាងណាក៏ដោយមិនប្រកដថាព្រះពុទ្ធសាសនាបានរីកចម្រើន និង ផ្សព្វផ្សាយនៅក្នុងប្រទេសភូមាសម័យមុននេះ សម័យ ដែលអាចសន្និដ្ឋានច្បាស់ថាព្រះពុទ្ធសាសនាបានផ្សាយចូលមកកាន់ភូមាគឺនៅក្នុងព.ស.ទី៦ ព្រោះបានជួបសីលាចារឹកជាភាសាបាលីនៅក្នុងប្រទេសភូមាភាគខាងត្បូងហើយអ្នកប្រវត្តិសាស្រ្តឈ្មោះតារនាថជនជាតិទីបេ បានពោលថា មានការបង្ហាត់បង្រៀនព្រះពុទ្ធសាសនាបែបថេរវាទនៅពៈគោប្រទេសភូមា និង ឥណ្ឌូចិនមកតាំងតែសម័យព្រះបាទអសោក លុះតមកមិនយូរប៉ុន្មានសិស្សរបស់ព្រះថេរៈវសុពន្ធុ បាននាំព្រះពុទ្ធសាសនាបែបមហាយានចូលទៅផ្សព្វផ្សាយ ធ្វើឲ្យមហាយាន និង ថេរវាទដើរទន្ទឹមគ្នា នៅក្នុងប្រទេសភូមាជាច្រើនសតវត្សរ៍។ ព្រះពុទ្ធសាសនា ដែលបានផ្សព្វផ្សាយចូលមករយៈពេលកន្លងមកប្រហែលជាចូលមកតាមផ្លូវគោករបស់ពាណិជ្ជករ ហើយក៏បានរុងរឿងក្នុងអាណាចក្ររបស់ពួក Pyus ដែលហៅថាអាណាចក្រស្រីក្សេត្រ។ ហេតុការណ៍ ដែលសំខាន់តមកគឺនៅក្នុងព.ស. ៩៤៦ ព្រះពុទ្ធឃោសាចារ្យ នៅពេលបានប្រែអដ្ឋកថាពីសំស្ក្រឹតមកជាភាសាបាលីរួចហើយ បាននិមន្តចេញពីប្រទេសលង្កាហើយបានឆៀងចូលក្រុមស្ថើមប្រទេសភូមា ដោយបានយកព្រះត្រៃបិដក និង គម្ពីរអដ្ឋកថាផ្សេងៗ មកកាន់ទីនោះផង។ រូបភាពតូច|រចនាបទបាកាន នៅប្រទេសមីយ៉ាន់ម៉ា ព្រះពុទ្ធបដិមានៅប្រាសាទអានន្ទ ហេតុការណ៍ក្នុងលើកនេះប្រហែលជាជម្រុញការចាប់អារម្មណ៍ឲ្យមានការផ្សព្វផ្សាយព្រះពុទ្ធសាសនានៅប្រទេសភូមាឲ្យកាន់តែរឹងប៉ឹងថែមទៀត ក្រោយពីនោះក៏មានអ្នកប្រាជ្ញភាសាបាលីកើតឡើងនៅប្រទេសភូមាជាច្រើននាក់ បានសរសេរក្បួនវេយ្យាករណ៍បាលីខ្លះ អភិធម្មខ្លះ។ មានភស្តុតាងដែអាចជឿបានថា ជនជាតិមនហិណ្ឌូឬតឡេងក្រុងពៈគោ (ហង្សាវតី) ក្រុងស្ថើម(សុធម្មវតី) ហើយតំបន់ ដែលជិតគ្នា ហៅរួមៗថា រាមញ្ញប្រទេស បានគោរពព្រះពុទ្ធសាសនាបែបថេរវាទដ៏រុងរឿងមកជាយូរគួរសម លុះដល់ព.ស.ទី១៦ក៏ប្រាកដថា ក្រុងស្ថើមបានក្លាយជាមជ្ឈមណ្ឌលដ៏សំខាន់មួយកន្លែងរបស់ព្រះពុទ្ធសាសនាថេរវាទទៅហើយ។ ចំណែកកុលសម្ព័ន្ធមួយក្រុមទៀតគឺ មរម្មឬភូមា(អំបូរទីបេ,ដារាវិដៀន) ក៏បានមកតាំងអាណាចក្រដ៏មានអំណាចរុងរឿងរបស់ខ្លួនឡើង មានរាជធានីនៅភូកាម ហើយហៅឈ្មោះរបស់ខ្លួនថាភូកាម។ ពួកអ្នមរម្មៈនេះថោកទាប គ្មានការសិក្សាគោរពព្រះពុទ្ធសាសនាបែបតន្ត្រៈ ដែលទាន់ខ្សោយមកដល់ព.ស.ទី១៦ នោះឯង។ ព្រះបាទអនុរុទ្ធឬអនោរធាមាំងឆ បានឡើងគ្រងរាជជាក្សត្រមរម្មៈ (ព.ស ១៥៨៨ដល់១៦២១) ដោយមានព្រះសង្ឃតឡេងនៃក្រុងសថើមមួយអង្គព្រះមាននាមថាព្រះអរហន្ត ឬធម្មទស្សី អាចផ្លាស់ប្តូរព្រះទ័យព្រះបាទអនុរុទ្ធឲ្យបែរមកគោរពព្រះពុទ្ធសាសនាថេរវាទយ៉ាងបរិសុទ្ធ។ ព្រះបាទអនុរុទ្ធទ្រងបានរួមជាមួយព្រះធម្មទស្សីដាក់លទ្ធិតន្ត្រៈចុះ ធ្វើឲ្យព្រះពុទ្ធសាសនាប្រដិស្ឋានគង់វង់ក្នុងប្រទេសភូកាម។
រជ្ជកាលព្រះបាទអនុរុទ្ធនេះ ជាសម័យដ៏សំខាន់ក្នុងប្រវត្តិសាស្ត្រព្រះពុទ្ធសាសនា និង ជាតិភូមា ពេលព្រះអង្គបែរមកគោរពព្រះពុទ្ធសាសនាបែបថេរវាទហើយ ទ្រង់មានព្រះរាជសទ្ធាដ៏ខ្លាំងក្លា ទ្រង់បានផ្ញើរាជសារទៅសូមគម្ពីរព្រះពុទ្ធសាសនានៃក្រុងស្ថើម តែក្សត្រស្ថើមមិនព្រម ទើបព្រះអង្គទ្រង់លើកទ័ពទៅវាយក្រុងស្ថើមបាន ទ្រង់នាំព្រះត្រៃបិដក៣០ចប់ ។ វត្តគោរពបូជាដ៏សក្តិសិទ្ធ ព្រមទាំងព្រះភិក្ខុជនជាតិតឡេង ដែលជាអ្នកឆ្លៀវឆ្លាតក្នុងព្រះធម៌ ផ្ទុក៣២ខ្នងដំរីត្រឡប់មកប្រទេសភូកាម។ ហេតុការណ៍លើកនេះធ្វើឲ្យភូមារួម ជាអាណាចក្រតែមួយ ហើយភូកាមជាអ្នកឈ្នះ ក៏ទទួលយកវប្បធម៌តឡេងស្ទើរទាំងអស់ជារបស់ខ្លួនតាំងពីតួអក្សរភាសា វណ្ណកម្ម និង សាសនាជាដើម។ ព្រះបាទអនុរុទ្ធទ្រង់ផ្លាស់ប្តូរសាសនទូតជាមួយលង្កា ទ្រង់នាំព្រះត្រៃបិដកច្បាប់សំបូរណ៍មកពីលង្កា៣ចប់ ហើយនាំមកជម្រះប្រៀបទៀប និង ច្បាប់ ដែលមកពីក្រុងស្ថើមទ្រង់ឧបត្ថម្ភសិល្បកម្មផ្សេងៗ។ ការបំពេញព្រះរាជករណីយកិច្ចរបស់ព្រះអង្គ ធ្វើឲ្យព្រះពុទ្ធសាសនាជាសាសនារបស់ជនជាតិភូមាទូទាំងប្រទេស ក្សត្រព្រះអង្គតៗមក ក៏បានប្រព្រឹត្តតាមព្រះបដិបទាក្នុងការទំនុកបំរុងព្រះពុទ្ធសាសនា ដូចជាព្រះអង្គដែរ។ ចំណែកសាសនាព្រាហ្មណ៍ឬហិណ្ឌូក៏អនថយអស់ទៅ ហើយរវាងសម័យ ដែលភូកាមរុងរឿងនេះ ព្រះភិក្ខុជាច្រើនបានធ្វើដំណើរទៅសិក្សានៅលង្កាទ្វីបអង្គខ្លះទៅសិក្សាហើយបានឧប្បសម្ប័ទជាថ្មី ត្រឡប់មកបង្កើតគណៈសង្ឃថេរវាទថ្មី បែបលង្កា បែកចេញទៅក៏មានដូចជាព្រះចបតៈនៅក្នុងព.ស.១៧២៥ ដែលធ្វើឲ្យមានការប្រណាំងប្រជែងគ្នារវាងគណៈសង្ឃនិមួយ ៗ មកអស់រយៈពេល ៣ សតវត្សរ៍។
អាណាចក្រភូកាមបានរលមរលាយទៅព្រោះបានបោះបង់ចោល ក្រោយពីការរុករានរបស់កុបលៃខានក្នុងព.ស.១៨៣១ ក្រោយពីនេះថ្វីបើប្រទេសជាតិជ្រួលច្របល់តែព្រះពុទ្ធសាសនានៅតែរីកចម្រើនរុងរឿងរហូតមកដល់រជ្ជកាលព្របាទធម្មចេតិយ(ព.ស.២០០៤ដល់២០៣៥) សម័យនោះនៅប្រទេសភូមាមានគណៈសង្ឃ៦គណៈ(មកពីខ្មែរ១ពីលង្កា៥) ព្រះអង្គបានអរធនាព្រះសង្ឃមកពីលង្កា ហើយឲ្យព្រះសង្ឃភូមាទាំងអស់ឧប្បសម្ប័ទជាថ្មីរួមចូលជានិកាយមួយ តាំងពីនោះមកព្រះពុទ្ធសាសនាក៏ប្រដិស្ឋានគង់វង់ ហើយមានការសិក្សាព្រះអភិធម្មបានរីកចម្រើនឡើង។
ពីរសតវត្សរ៍តមក ការខ្វែងគំនិតគ្នាកើតឡើងក្នុងរឿងការគ្រងចីវរចេញក្រៅវត្ត ធ្វើឲ្យព្រះសង្ឃបែកចេញជាពីរពួកគឺ មួយពួកឃ្លុំ និង មួយពួកគ្រងចំហៀងស្មា ព្រះមហាក្ស័ត្រទ្រង់សព្វព្រះរាជហឫទ័យស្ថាបនាក្រុមឃ្លុំជាសមេ្តចព្រះសង្ឃរាជឡើងគ្រប់គ្រងសង្ឃដើម្បីជារបៀបរៀបរយក្នុងព្រះវិន័យ។ ក្នុងពុទ្ធសតវត្សទី២៤ ព្រះពុទ្ធសាសនាក្នុងភូមារឹងមាំល្អ រហូតមានព្រះសង្ឃពីលង្កាមកទទួលឧប្បសម្ប័ទថ្មី ហើយទៅបង្កើតគណៈសង្ឃបែបភូមាឡើងក្នុងប្រទេសរបស់ខ្លួនមានការប្រែព្រះត្រៃបិដក និង មានការសង្គាយនាលើកទី ៥ ក្នុងព្រះបរមរាជូបត្ថម្ភរបស់ព្រះបាទមិនដុងទីក្រុងមណ្ឌលេនៅព.ស.២៤១៥ ហើយចារឹកពុទ្ធវចនៈទាំង៣បិដកចុះក្នុងផ្ទាំងសីលា(ថ្លើមថ្ម)៧២៩ផ្ទាំង។ ក្នុងរយៈនេះមានការជ្រើសរើសសម្តេចព្រះសង្ឃរាជអស់រយៈមួយសម័យ។
អង់គេ្លសបានចូលមកដាកអាណានិគម ហើយមានអំណាចក្នុងប្រទេសភូមាតាំងតែព.ស.២៣៦៨ ក្ស័ត្រអង្គចុងក្រោយរបស់ភូមាគឺ ព្រះបាទ ធី ប នៃរាជវង្សអលងពញ្ញាបានសាបសូន្យវង្សនៅព.ស.២៤២៩ ប្រទេសភូមាបាននៅឯករាជ្យ ហើយក្លាយជាសហភាពភូមានៅថ្ងៃទី ៤ មករា ២៤៩២ (ចុះសន្ធិសញ្ញាឯករាជ្យ ថ្ងៃទី ១៧តុលា ២៤៩១ )​ពេលភូមាផ្លាស់ជាសាធារណរដ្ឋហើយ ដំណែងព្រះសង្ឃរាជក៏បោះបង់ចោលទៅរដ្ឋាភិបាលបានតែងតាំងប្រមុខសង្ឃឡើងជាថ្មីសម្រាប់និកាយសង្ឃទាំង៣របស់ភូមា។ មួយនិកាយមួយអង្គ រយៈពេល ដែលពោលមកនេះ មានព្រះភិក្ខុភូមា ដែលជាអ្នកមានចំណេះដឹងដ៏ជំនាញបានរចនា ឬនិពន្ធក្បួនច្បាប់ព្រះពុទ្ធសាសនាជាច្រើន រដ្ឋាភិបាលភូមាជាអក្នផ្តើមចាត់ការ ឆដ្ឋសង្គីតិ គឺសង្គាយនាលើកទី៦ឡើងនៅក្រុងរ៉ងហ្គូន នៅក្នុងឱកាសឆ្លងសតវត្សរ៍ទី ២៥ តាំងតែពីខែឧសភា ព.ស.២៤៩៨ដល់ខែឧសភា ព.ស.២៥០០ បានអារធនាព្រះសង្ឃ ហើយអក្នតំណាងពុទ្ធសាសនិកប្រទេសផ្សេងៗចូលរួមសាសនៈកិច្ចលើកនេះយ៉ាងច្រើន ហើយបានចាត់បោះពុម្ពព្រះត្រៃបិដកព្រមទាំងគម្ពីរអដ្ឋកថា និង បករណ៍ពិសេសផ្សេងៗជាថ្មីឲ្យបរិសុទ្ធិសម្បូរបំផុត ដែលអាចធ្វើទៅបាន (ពុទ្ធស័ករាជក្នុងរឿងនេះរាប់បែបភូមា បើរាប់បែបថៃឲ្យយកចេញមួយឆ្នាំគ្រប់កន្លែង)។
ខេត្តនគរចម្បាស័ក្ដិ
ប្រវត្តិសាស្ត្រ
ខេត្ត នរគចម្ប៉ាសក្ដិ គឺជាខេត្តមួយក្នុងចំណោមខេត្តដែលត្រូវបានបង្កើតឡើងជាលទ្ធផលនៃ សង្រ្គាមបារាំង-ថៃ នៅពេលដែល វីឈីបារាំង បានយល់ព្រមប្រគល់ខេត្ត(ស្រុក)មេលូព្រី និង ថាឡាបរិវ៉ាត់ ចេញពី ប្រទេសកម្ពុជា និង ផ្នែកទន្លេមេគង្គនៃ ខេត្តចំប៉ាសាក់ ពី ឡាវ ទៅប្រទេសថៃ ។  ផ្នែកទាំងពីរត្រូវបានបញ្ចូលគ្នាដើម្បីបង្កើតជាខេត្តនគរចំប៉ាសាក់។ បន្ទាប់ពី សង្គ្រាមលោកលើកទី២ បានបញ្ចប់ដោយជ័យជំនះរបស់សម្ព័ន្ធមិត្ត រដ្ឋបាលក្រោយសង្គ្រាមនៅប្រទេសបារាំង បានគំរាមរារាំងការចូលរបស់ថៃដែលតម្រឹមអ័ក្សចូលទៅក្នុង អង្គការសហប្រជាជាតិ ដែលទើបបង្កើតថ្មី។ នៅ​ទី​បំផុត​នៅ​ឆ្នាំ 1946 ខេត្ត​នេះ​ត្រូវ​បាន​រំលាយ​និង​បាន​ត្រឡប់​ទៅ​ប្រទេស​បារាំង​។
ចន្ទន
កុរុងចន្ទន (ចិន:旃檀, ភិងអ៊ិង:Zhāntán រឺ យ៉ាត់ផេង:zin1taan4, ហ៊្សីនថាន ជាកន្តាំង) (ប្រ.គ.ស ?-?) រជ្ជកាល (ប្រ.គ.ស ៣៥៧-?) ដល់មកក្នុងឆ្នាំ ព.ស. ៩០០ មានក្សត្រិយ៍ ១ អង្គព្រះនាមចន្ទនៈ ស្ដេចមកពីឥណ្ឌៀ បានឡើងសោយរាជ្យ បានព្រះបរមនាមថា ចន្ទន ទ្រង់មានព្រះអគ្គមហេសីព្រះនាមដូចម្ដេច នឹងមានព្រះរាជឱរសព្រះរាជធីតាឬទេ មិនប្រាកដ។ ការផែនដី ការរដ្ឋប្បសាសន៍ ទ្រង់បានចាត់ការយ៉ាងណាបានចម្រើនយ៉ាងណាខ្លះ មិនមានដំណឹងជាក់លាក់ មានតែទ្រង់ជាអ្នកកាន់ព្រះពុទ្ធសាសនាយ៉ាងស៊ប់សួន។ ក្នុងឆ្នាំ ព.ស ៩៥៦ ទ្រង់បានទទួលគម្ពីរព្រះត្រៃបិដកពីលង្កាក្នុង ព.ស ៩០០ ប្លាយតែការបានមកនេះដោយទ្រង់ឲ្យទៅស្វែងរកមក ឬដោយមានអ្នកនាំយកមកថ្វាយមិនមានពោលដល់។ ទោះបីយ៉ាងណាក៏ដោយ ការបានព្រះត្រៃបិដក គ្រានេះ ជាមង្គលលាភដ៏ខ្ពស់ដល់ប្រជាជាតិខ្មែរ។ តាំងអំពីនេះទៅការណ៍ព្រះពុទ្ធសាសនាបានចម្រើនយ៉ាងណា អាចនឹងឃើញបានក្នុងរជ្ជសម័យនៃកុរុងកៅណ្ឌិន្យជយវម៌្មឯណោះ។
ព្រឹត្តិការណ៍​ដែល​កើត​មាន​ឡើង​ក្នុង​អំឡុង​ខាង​ដើម​សតវត្ស​ទី​៤ មិន​សូវ​មាន​ឯកសារ​អ្វី​កត់ត្រា​ទុក​ទេ ទោះ​ជា​សិលា​ចារិក ឬ​ឯកសារ​ចិន ក៏ដោយ។ រហូត​ដល់​ឆ្នាំ​៣៥៧ អាណាចក្រ​ភ្វូណាន​ត្រូវ​គ្រប់គ្រង​ដោយ​ព្រះរាជា​មួយ​ព្រះអង្គ ព្រះនាមចណ្ឌាល ដែល​ចិន អោយ​ឈ្មោះ​ថា ធៀនឈូឆានតាន ប្រែ​ថា​ឥណ្ឌា ឈ្មោះ ឆានតាន។ ចណ្ឌាល នេះ​ជា​ឋានន្តរនាម​របស់​ពួក​ឥណ្ឌូសីថ ជាពិសេស គឺ​របស់​រាជវង្ស​កុសណៈ ដែល​ប្រហែល​ជា​ត្រូវ​ភៀស​ខ្លួន​ចេញ​ពី​ប្រទេស​ឥណ្ឌា ផ្នែក​ខាង​ត្បូង ដែល​ខ្លួន​បាន​ធ្លាប់​កាន់​កាប់​មួយ​រយៈពេល ដែល​ព្រះរាជា​ឥណ្ឌា មួយ​ព្រះអង្គ ព្រះនាម ព្រះបាទ​សមុទ្រគុប្តទ្រង់​វាយ​លុក​រំដោះ​យក​តំបន់​នោះ​នៅ​ឆ្នាំ​៣៣៥-៣៧៥។
ក្នុង​រាជ្យ​របស់​ព្រះអង្គ កុរុងចណ្ឌាល បាន​មាន​ទំនាក់ទំនង​ល្អ​ជាមួយ​ប្រទេស​ចិន ហើយ​ព្រះអង្គ​បាន​លើក​សួយ​ជា​ដំរី​ផ្សាំង ទៅ​ថ្វាយ​អធិរាជ​ចិន ថែម​ទៀត​ផង។ “ព្រះចៅក្រុង ចិន នៃរជ្ជកាលស៊ីនពូព៌ា ក៏បានបញ្ជូនសត្វចម្លែកទាំងនោះ ឲ្យត្រឡប់មកកាន់ស្រុកកំណើតវិញ” ព្រោះ គេបានចាត់ទុកថា ជាសត្វចង្រៃ។ ឯកសារ​ចិន ក៏​បាន​កត់ត្រា​ទុក​ផង​ដែរ​ថា ក្នុង​ចំណោម​ស្ដេច​ដែល​សោយរាជ្យ​តៗ​មក​ពី​កុរុងចណ្ឌាល មាន​ស្ដេច​មួយ​ព្រះអង្គ​ព្រះនាម កៅណ្ឌិន្យ ជា​ព្រាហ្មណ៍​ជាតិ​ឥណ្ឌា ដែល​ពេល​មួយ​នោះ​មាន​សំឡេង​អាថ៌កំបាំង​មួយ​បាន​បញ្ជា​អោយ​ព្រាហ្មណ៍​នេះ​ទៅ​សោយរាជ្យ​នៅ​អាណាចក្រភ្វូណាន។
ឯកសារយោង
ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ក្សត្រនៃនគរភ្វូណានចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ក្សត្រនៃវ្យាធបុរចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ខ្មែរដើមកំណើតឥណ្ឌាចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:រាជវង្សចន្ទន
និស្ឋា ជិរៈយ៉ាំងយឺន
ឯកសារយោង
ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:បុគ្គលនៅរស់ ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:បុគ្គលដែលកើតនៅឆ្នាំ ​១៩៩០
ឃុំរមណីយ
ព្រំប្រទល់នៃ