cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
អាមេរិកខាងជើង
សាសនា
ប្រទេសកាណាដា សហរដ្ឋអាមេរិក និងម៉ិកស៊ិកមានទទួលសមាគមសាសនាជាច្រើនដូចជា ជីហ្វ (៦ លាននាក់ ឫស្មើនឹង ១.៨%) ពុទ្ធសាសនិក (៣,៨ លាននាក់ ស្មើនឹង ១.១%) និងមូស្លីម (៣,៤ លាននាក់ ស្មើនឹង ១.០%)។ ចំនួនអ្នកកាន់សាសនាជីហ្វធំបំផុតគឺមាននៅសហរដ្ឋអាមេរិក (ប្រមាណ ៥.៤ លាននាក់) កាណាដា (៣៧៥,០០០ នាក់) និងម៉ិកស៊ិក (៦៧,៤៧៦ នាក់)។ សហរដ្ឋអាមេរិកមានសមាគមមូស្លីមធំបំផុតនៅអាមេរិកខាងជើងដោយមានចំនួន ២,៧ នាក់ ដែលស្មើនឹង ០.៩% នៃប្រជាជនសរុប ប្រទេសកាណាដាវិញមានចំនួន ១ លាននាក់ ឫស្មើនឹង ៣.២% នៃប្រជាជនសរុប ចំណែកឯប្រទេសម៉ិកស៊ិកវិញមានចំនួនមូស្លីមប្រមាណ ៣,៧០០ នាក់។ នៅឆ្នាំ២០១២ កាសែតស-ទ សានឌីអេហ្គោ បានធ្វើការប៉ានស្មាន់ថា អ្នកដែលអនុវត្តតាមសាសនាព្រះពុទ្ធមានប្រមាណ ១,២ លាននាក់ ហើយ ៤០% នៃអ្នកទាំងនោះគឺមានទីលំនៅក្នុងរដ្ឋការ៉ូលីណាខាងត្បូង។
សាសនាដែលគេនិយមកាន់ច្រើនជាងគេនៅអាមេរិកកណ្តាលគឺសាសនាគ្រិស្ទ (៩៦%)។ សាសនានេះបានចាប់ផ្តើមរីកធំឡើងនៅក្នុងសម័យអាណានិគមអេស្ប៉ាញក្នុងអំឡុងសតវត្សទី១៦, រ៉ូម៉ាំងកាតូលិកបានក្លាយជាសាសនាដ៏ប្រជាប្រិយបំផុតនៅតំបន់នោះរហូតដល់ពាក់កណ្តាលសតវត្សទី២០។ ចាប់តាំងពីទសវត្សឆ្នាំ១៩៦០ មកគឺមានការកើនឡើងនៅក្នុងក្រុមគ្រិស្ទសាសនាដទៃទៀតជាពិសេសគឺក្រុមប្រូតេស្ដង់ក៏ដូចជាអង្គការសាសនាដទៃទៀតផងដែរ ហើយដោយបុគ្គលមួយចំនួនបានលះបង់នូវជំនឿសាសនារបស់ពួកគេ។ ប្រជាជនការ៉ាប៊ីនប្រមាណ ៨៥% គឺប្រកាន់អនុវត្តន៍សាសនាគ្រិស្ទ។ ក្រុមសាសនាដទៃទៀតក្នុងតំបន់មានដូចជា៖ ហិណ្ឌូសាសនា សាសនាឥស្លាម សាសនារ៉ាស្តាហ្វារី និងសាសនាមួយចំនួនដែលមានកំណើតមកពីទ្វីបអាហ្រ្វិក។
ប្រជាជន
ប្រទេសដែលមានប្រជាជនច្រើនជាងគេនៅអាមេរិកខាងជើងគឺ សហរដ្ឋអាមេរិក ដែលមានប្រជាជនចំនួន ៣២៩.៧ លាននាក់។ ប្រទេសដែលមានប្រជាជនច្រើនទីពីរគឺ ប្រទេសម៉ិកស៊ិក ដែលមានប្រជាជនចំនួន ១១២.៣ លាននាក់។ ប្រទេសទីបីគឺ ប្រទេសកាណាដាជាមួយនឹងប្រជាជនចំនួន ៣៧.០ លាននាក់។ ប្រទេសកោះនៅការ៉ាប៊ីនភាគច្រើនគឺមានប្រជាជនតិចជាងខ្ទង់លាន លើកលែងតែប្រទេសគុយបា សាធារណរដ្ឋដូមីនីកេន ហៃទី ព័រតូរីកូ (សហរដ្ឋអាមេរិក) សាម៉ាអ៊ិក ហើយនិងទ្រីនីដាត និងតូបាហ្គោ។   កោះហ្រ្គីនឡែនវិញគឺមានចំនួនប្រជាជនប្រមាណ ៥៥,៩៨៤ នាក់ថ្វីត្បិតតែមានទឹកដីធំ (២,១៦៦,០០០ គម² ស្មើនឹង ៨៣៦,៣០០ ម៉ាយការ៉េ), ដូច្នេះហើយ ហ្រ្គីនឡែនគឺមានដង់ស៊ីតេប្រជាជនទាបបំផុតនៅលើពិភពលោកគឺ ០.០២៦ /គម² (០.០៦៧ /ម៉ាយការ៉េ)។
ខណៈពេលដែលសហរដ្ឋអាមេរិក កាណាដា និងម៉ិកស៊ិកបានរក្សាចំនួនប្រជាជនច្រើនជាងគេ, ប្រជាជនទីក្រុងធំៗមិនត្រូវបានកំណត់ចំពោះប្រទេសទាំងនេះទេ។ នៅការ៉ាប៊ីនក៏មានទីក្រុងធំៗផងដែរ មិនមែនមានតែនៅលើអាមេរិកដីគោកនោះឡើយ។ តែទីក្រុងដែលធំបំផុតនៅអាមេរិកខាងជើងនោះគឺ ទីក្រុងម៉ិកស៊ិក និងទីក្រុងញូវយ៉ក។ មានតែទីក្រុងពីរនេះទេនៅលើទ្វីបដែលមានចំនួនប្រជាជនលើសពីប្រាំបីលាននាក់និងពីរលើបីនៅអាមេរិក។ ទំហំទីក្រុងធំៗបន្ទាប់មាន ឡូស​អាន់​ជ័រ​លេស តូរ៉ុនតូ ឈីកាហ្គោ ហាវ៉ាណា សានតូដូម៉ីងកូ និងក្រុងម៉ុងរ៉េអាល់។ ទីក្រុងនានានៅតំបន់ក្រវ៉ាត់ព្រះអាទិត្យនៃសហរដ្ឋអាមេរិកដូចជា ហ៊ូស្តុន ហ្វីនិច ម៉ៃអាមី អាត្លង់តា និងឡាសវេហ្គាសគឺកំពុងតែមានការរីកធំឡើងនៃចំនួនប្រជាជន។ បុព្វហេតុដែលនាំឱ្យមានបន្ទុះប្រជាជនគឺ អាកាសធាតុក្តៅ មានឧស្សាហកម្មធំៗ និងការហូរចូលនៃជនអន្តោប្រវេសន៍។ ទីក្រុងដែលគួរឱ្យកត់សម្គាល់បំផុតនោះគឺ ទីជួណា (ម៉ិកស៊ិក) ដែលមានព្រំប្រទល់ជាប់នឹងសានឌីអេហ្គោ (សហរដ្ឋ) បានទទួលជនអន្តោប្រវេសន៍ពីគ្រប់ផ្នែកនៃអាមេរិកឡាទីន ហើយព្រមទាំងជនជាតិអឺរ៉ុបនិងអាស៊ីខ្លះៗទៀតផង។ នៅពេលដែលទីក្រុងនៃតំបន់ក្តៅទាំងនេះកំពុងបន្តលូតលាស់ វានឹងអាចនាំឱ្យជួបនឹងបញ្ហាកង្វះទឹកប្រើប្រាស់នាពេលអនាគត។
តំបន់មាតុធានីចំនួនប្រាំបីលើដប់គឺមានទីតាំងស្ថិតនៅក្នុងសហរដ្ឋអាមេរិកទាំងអស់។ តំបន់មាតុធានីទាំងនោះគឺសុទ្ធតែមានចំនួនប្រជាជនលើសពី ៥.៥ លាននាក់ ដូចជា៖ តំបន់មាតុធានីញូវយ៉ក តំបន់មាតុធានីឡូសអាន់ជ័រលេស តំបន់មាតុធានីឈីកាហ្គោ និងដាឡាស់–ហ្វតវត មេត្រូភ្លេកជាដើម។ ខណៈដែលតំបន់ទីប្រជុំជនធំជាងគេគឺស្ថិតនៅក្នុងសហរដ្ឋអាមេរិក ប្រទេសម៉ិចស៊ិកគឺជាម្ចាស់ផ្ទះនៃតំបន់មាតុធានីដែលមានប្រជាជនច្រើនជាងគេនៅអាមេរិកខាងជើង: តំបន់មាតុធានីទីក្រុងម៉ិកស៊ិក។ ប្រទេសកាណាដាក៏មានឈ្មោះនៅក្នុងតំបន់មាតុធានីធំៗទាំងដប់នៅលើពិភពលោកផងដែរដោយមានតំបន់មាតុធានីតូរ៉ុនតូដែលមានប្រជាជនចំនួនប្រាំមួយលាននាក់។ ទីក្រុងជាប់គ្នានៅតាមព្រំដែនកាណាដា–សហរដ្ឋអាមេរិក និងព្រំដែនម៉ិកស៊ិក–សហរដ្ឋអាមេរិកបានបង្កើតចេញជាតំបន់មាតុធានីអន្តរជាតិ។ ទីក្រុងទាំងនោះបានក្លាយជាក្រុងដែលមានផលិតភាពខ្ពស់បំផុត ដូចជា ឌីត្រយ–វីនសឺរ និងសានឌីអេហ្គោ–ទីជួណា ហើយកំពុងជួបនឹងការរីកចម្រើនផ្នែកពាណិជ្ជកម្ម សេដ្ឋកិច្ច និងវប្បធម៌។ មាតុធានីទាំងពីរនេះគឺទទួលខុសត្រូវលើការនាំចូលនិងនាំចេញនៃជំនួញពាណិជ្ជកម្មធំៗ។
តារាងខាងក្រោមនេះគឺជាតំបន់មាតុធានីធំជាងគេនៅអាមេរិកខាងជើងចំនួនដប់ក្នុងឆ្នាំ២០១៣ តាមជំរឿនចំនួនប្រជាជនថ្នាក់ជាតិពីសហរដ្ឋអាមេរិក និងការប៉ាន់ស្មានជំរឿនពីប្រទេសកាណាដា និងម៉ិកស៊ិក។
†ជំរឿនឆ្នាំ២០១១។
សេដ្ឋកិច្ច
ផលិតផលក្នុងស្រុកសរុបសម្រាប់មនុស្សម្នាក់នៅអាមេរិកខាងជើងត្រូវបានវាយតម្លៃក្នុងខែតុលា ឆ្នាំ២០១៦ ដោយមូលនិធិរូបិយវត្ថុអន្តរជាតិ (មរអ) ឱ្យដឹងថា ផសស នៅអាមេរិកខាងជើងគឺស្មើនឹង ៤១,៨៣០ ដុល្លារ ដែលធ្វើឱ្យអាមេរិកខាងជើងជាទ្វីបមានជាងគេបំផុតនៅលើពិភពលោក បន្ទាប់មកគឺអូសេអានី។
កាណាដា ម៉ិកស៊ិក និងសហរដ្ឋអាមេរិកគឺជាប្រទេសដែលមានប្រព័ន្ធសេដ្ឋកិច្ចរីកចម្រើនជាងគេនៅអាមេរិកខាងជើង។ នៅក្នុងចំណោមប្រទេសទាំងបីនេះ សហរដ្ឋអាមេរិកគឺជាប្រទេសដែលមានសេដ្ឋកិច្ចខ្ពស់បំផុត។ បើយោងទៅតាមធនាគារពិភពលោក ផលិតផលក្នុងស្រុកសរុបសម្រាប់មនុស្សម្នាក់ (ផសស) នៅសហរដ្ឋអាមេរិកមានប្រមាណ ៥៧,៤៦៦ ដុល្លារ។ វិស័យសេវាកម្មសហរដ្ឋអាមេរិកមានប្រមាណ ៧៧% នៃផសស សរុប (ប៉ាន់ស្មានក្នុងឆ្នាំ២០១០) វិស័យឧស្សាហកម្ម ២២% និងវិស័យកសិកម្មមាន ១.២%។ សហរដ្ឋអាមេរិកមានកំណើនសេដ្ឋកិច្ចលឿនបំផុតនៅអាមេរិកខាងជើងហើយនិងទ្វីបអាមេរិកទាំងមូល ចំណែកឯ ផសស វិញក៏ខ្ពស់ជាងគេបំផុតដែរ។
ប្រទេសកាណាដាមានការរីកចម្រើនគួរឱ្យកត់សម្គាល់ខាងវិស័យសេវាកម្មរ៉ែ និងផលិតកម្ម។ ផលិតផលក្នុងស្រុកសរុបសម្រាប់មនុស្សម្នាក់នៅប្រទេសកាណាដាត្រូវបានគេប៉ាន់ស្មានថាមាន ៤៤,៦៥៦ ដុល្លារ ហើយជាប្រទេសដែលមាន ផសស (មធ្យម) ខ្ពស់បំផុតទី១១ នៅលើពិភពលោកក្នុងឆ្នាំ២០១៤។ វិស័យសេវាកម្មប្រទេសកាណាដាមានប្រមាណ ៧៨% នៃផសស សរុប វិស័យឧស្សាហកម្មមាន ២០% និងវិស័យកសិកម្មមាន ២%។ ប្រទេសម៉ិកស៊ិកមាន ផសស សម្រាប់មនុស្សម្នាក់ (យអទ) ប្រមាណ ១៦,១១១ ដុល្លារនៅក្នុងឆ្នាំ២០១៤ ហើយជាប្រទេសដែលមាន ផសស (មធ្យម) ខ្ពស់បំផុតទី១៥ នៅលើពិភពលោក។ ក្នុងនាមជាប្រទេសឧស្សាហកម្មថ្មី ម៉ិកស៊ិកបានរក្សានូវវិស័យឧស្សាហកម្ម កសិកម្ម និងប្រតិបត្តិការទាំងទំនើបនិងចាស់។ ប្រភពចំណូលសំខាន់ៗរបស់ម៉ិកស៊ិកមាន ប្រេងកាត ការនាំចេញនូវផលិតផលឧស្សាហកម្មផ្សេងៗ គ្រឿងអេឡិចត្រូនិច រថយន្ត គ្រឿងសំណង់ ស្បៀងអាហារ ជំនួញធនាគារ និងសេវាកម្មហិរញ្ញវត្ថុជាដើម។
សេដ្ឋកិច្ចអាមេរិចខាងជើងត្រូវបានកំណត់និងរៀបចំឡើងបានយ៉ាងល្អដោយតំបន់សេដ្ឋកិច្ចសំខាន់ៗចំនួនបី។ តំបន់សេដ្ឋកិច្ចទាំងនោះមាន៖ កិច្ចព្រមព្រៀងពាណិជ្ជកម្មសេរីអាមេរិកខាងជើង (កពពសអជ) សហគមន៍ការ៉ាប៊ីននិងទីផ្សារទូទៅ ហើយនិងទីផ្សារទូទៅអាមេរិកកណ្តាល។ នៅក្នុងចំណោមប្លុកពាណិជ្ជកម្មទាំងនេះ សហរដ្ឋអាមេរិកបានចូលរួមក្នុងប្លុកពីរ។ ក្រៅពីប្លុកពាណិជ្ជកម្មធំៗបីទាំងនេះ នៅមានកិច្ចព្រមព្រៀងពាណិជ្ជកម្មសេរីកូស្តារីកា–កាណាដា និងទំនាក់ទំនងពាណិជ្ជកម្មសេរីជាច្រើនទៀតដែលជារឿយៗ គឺរវាងប្រទេសដែលមានការអភិវឌ្ឍន៍ច្រើនដូចជានៅបណ្តាប្រទេសអាមេរិកកណ្តាលនិងការ៉ាប៊ីន។
ប្លុកពាណិជ្ជកម្មការ៉ាប៊ីន (ហៅកាត់ថា ការីកូម) បានចុះជាកិច្ចព្រមព្រៀងនៅឆ្នាំ១៩៧៣ ហើយត្រូវបានចុះហត្ថលេខាដោយប្រទេសចំនួន ១៥ នៅតំបន់ការ៉ាប៊ីន។ គិតត្រឹមឆ្នាំ២០០០ ទំហំពាណិជ្ជកម្មរបស់ការីកូមមាន ៩៦ ពាន់លានដុល្លារអាមេរិក។ ការីកូមបានអនុញ្ញាតឱ្យបង្កើតលិខិតឆ្លងដែនរួមសម្រាប់ប្រទេសដែលជាប់ទាក់ទង។ ក្នុងទសវត្សកន្លងៗមក ប្លុកពាណិជ្ជកម្មភាគច្រើនតែងផ្តោតលើកិច្ចព្រមព្រៀងពាណិជ្ជកម្មសេរី ហើយនៅក្រោមការិយាល័យចរចារបស់ការីកូម កិច្ចព្រមព្រៀងពាណិជ្ជកម្មសេរីត្រូវបានចុះហត្ថលេខាចូលជាធរមាន។
ការធ្វើសមាហរណកម្មសេដ្ឋកិច្ចអាមេរិកកណ្តាលបានកើតឡើងនៅក្រោមការចុះហត្ថលេខាលើកិច្ចព្រមព្រៀងទីផ្សារទូទៅអាមេរិកកណ្តាល (កពផទអក) ក្នុងឆ្នាំ១៩៦១។ នេះគឺជាការខិតខំប្រឹងប្រែងដំបូងដើម្បីបង្រួបបង្រួមប្រជាជាតិនានានៅអាមេរិកកណ្តាលឱ្យមានកិច្ចសហប្រតិបត្តិការហិរញ្ញវត្ថុកាន់តែរឹងមាំ។ ការបង្កើតនៃកិច្ចព្រមព្រៀងពាណិជ្ជកម្មសេរីអាមេរិកកណ្តាលថ្មីបានធ្វើឱ្យអនាគតរបស់ កពផទអក មានភាពស្ទាក់ស្ទើរបន្តិច។ កិច្ចព្រមព្រៀងពាណិជ្ជកម្មសេរីអាមេរិកកណ្តាល (កពណសអក) ត្រូវបានចុះហត្ថលេខាដោយប្រទេសអាមេរិកកណ្តាលចំនួនប្រាំរួមជាមួយនឹងសាធារណរដ្ឋដូមីនិក និងសហរដ្ឋអាមេរិក។ គោលដៅរបស់កិច្ចព្រមព្រៀងថ្មីនេះគឺស្រដៀងទៅនឹង កពផទអក ដែរ។ ក្រៅពីសហរដ្ឋអាមេរិក, ប្រទេសកាណាដាក៏មានទំនាក់ទំនងជាមួយប្លុកពាណិជ្ជកម្មអាមេរិកកណ្តាលផងដែរ។ បច្ចុប្បន្ននេះ សំណើក្នុងការបង្កើតកិច្ចព្រមព្រៀងពាណិជ្ជកម្មសេរីកាណាដា–អាមេរិកកណ្តាលគឺកំពុងតែធ្វើឡើង ហើយគោលដៅរបស់វាគឺដូចនឹង កពណសអក របស់សហរដ្ឋអាមេរិកដែរ។
ការដឹកជញ្ជូន
ផ្លូវដែកឆ្លងកាត់ទ្វីបដំបូងនៅសហរដ្ឋអាមេរិកត្រូវបានស្ថាបនាឡើងនៅអំឡុងទស្សវត្តឆ្នាំ១៨៦០ ដោយតភ្ជាប់ផ្លូវដែកពីភាគខាងកើតសហរដ្ឋអាមេរិករហូតទៅដល់ឆ្នេរប៉ាស៊ីហ្វិចនៅរដ្ឋកាលីហ្វញ៉ា។ បន្ទាប់ពីបានបញ្ចប់ការសាងសង់នៅថ្ងៃទី១០ ខែឧសភា ឆ្នាំ១៨៦៩, បណ្តាញផ្លូវដែកនេះត្រូវបានចាត់ទុកថាជាផ្លូវដែលឆ្លងកាត់ទ្វីបអាមេរិកខាងជើងដំបូងបង្អស់ ប៉ុន្តែវាមិនជាប្រព័ន្ធផ្លូវដែកធំជាងគេលើពិភពលោកនោះទេ។ ប្រព័ន្ធផ្លូវដែកហ្គ្រេនត្រាក់របស់កាណាដា (ឆ្នាំ១៨៦៧) បានលាតសន្ធឹងចម្ងាយជាង ២,០៥៥ គម (១,២៧៧ ម៉ាយ) ភ្ជាប់ពីខេត្តអនតារីយ៉ូរហូតទៅដល់តំបន់និងខេត្តត្រជាក់ៗនៃភាគខាងលិចប្រទេសកាណាដា។
វប្បធម៌
កាណាដានិងសហរដ្ឋអាមេរិកគឺធ្លាប់ស្ថិតនៅក្រោមអាណានិគមរបស់អង់គ្លេស ដូច្នេះហើយ ប្រទេសទាំងពីរមានវប្បធម៌ស្រដៀងនឹងគ្នា។
កោះក្រូអិនឡង់ធ្លាប់បានទទួលជនអន្តោប្រវេសន៍ជាច្រើនពីតំបន់ភាគខាងជើងប្រទេសកាណាដា ឧទាហរណ៍៖ ជនជាតិទូលី។ អញ្ជឹងហើយ បានជាក្រូអិនឡង់បច្ចុប្បន្នចែករំលែកវប្បធម៌មួយចំនួនជាមួយជនជាតិដើមកាណាដា។ ក្រូអិនឡង់ក៏ត្រូវបានចាត់ទុកថាជាប្រទេសណ័រឌីកផងដែរ ព្រោះថាកោះនេះធ្លាប់ស្ថិតនៅក្រោមអាណានិគមដាណឺម៉ាកប្រមាណពីពីរទៅបីសតវត្សរួចទៅហើយ។
ប្រទេសដែលនិយាយភាសាអាស្ប៉ាញនៅអាមេរិកខាងជើងបានចែករំលែកវប្បធម៌ស្រដៀងៗគ្នា ព្រោះថាប្រទេសទាំងនោះធ្លាប់ជាដែនដីអាណានិគមរបស់អេស្ប៉ាញ។ ជនជាតិដើមដែលរស់នៅក្នុងប្រទេសម៉ិកស៊ិក និងបណ្តាប្រទេសអាមេរិកកណ្តាលសព្វថ្ងៃបានកំពុងព្យាយាមថែរក្សានូវវប្បធម៌និងអារ្យធម៌របស់ពួកគេ។ និយាយរួម ប្រជាជាតិនៅអាមេរិកកណ្តាលនិងតំបន់ការ៉ាប៊ីនគឺនិយាយភាសាអេស្ប៉ាញដូចគ្នាហើយមានភាពស្រដៀងគ្នាច្រើន។
កីឡា
ប្រទេសកាណាដា ម៉ិកស៊ិក និងសហរដ្ឋអាមេរិកបានដាក់សំណើរួមគ្នាដើម្បីធ្វើជាម្ចាស់ផ្ទះនៃព្រឹត្តិការណ៍បាល់ទាត់ពិភពលោកគឺ ហ្វីហ្វាឆ្នាំ២០២៦។ តារាងខាងក្រោមនេះគឺបង្ហាញពីលីគកីឡាប្រជាប្រិយបំផុតនៅអាមេរិកខាងជើងតាមលំដាប់លំដោយចំណូលមធ្យម។
ឯកសារយោង
លេខយោង
អាគតដ្ឋាន
ពិជ័យសង្គ្រាមសុខ
ចៅពិជ័យសង្គ្រាមសុខ (ប្រ.សតវត្សទី១៦) ជាមន្ត្រីសម័យលង្វែក ជាអ្នករកព្រះខឌ្ដរាជ្យមកថ្វាយព្រះបាទចន្ទរាជា។
ដំណើររកព្រះខឌ្ដរាជ្យ
ព.ស ២០៨៣, គ.ស. ១៥៣៩, ម.ស. ១៤៦១, ច.ស. ៩០១ ឆ្នាំកុរ ឯកស័ក អស់មុខមន្ត្រីយល់ ស្ងប់ស្ងាត់សឹកសង្គ្រាមហើយ ក៏យកសេចក្ដីក្រាបបង្គំទូលការរាជការ សំរេចគ្រប់យ៉ាង ហើយល្មមនឹងរៀបប្រាប្ដាភិសេកយ៉ាងធំឱ្យឮព្រះនាមទូរទ័រទៅនានាប្រទេស។ ទើបព្រះបរមបពិត្រត្រាស់តបវិញថាអស់មុខមន្ត្រីយល់នេះ ក៏គួរណាស់ហើយ តែព្រះខឌ្ដរាជ្យសំរាប់ផែនដី រកពុំទាន់ឃើញ នឹងប្រាប្ដាភិសេកយ៉ាងធំពុំទាន់បាន។ ខណៈនោះពញាពិជ័យសង្គ្រាមសុខ គាល់នៅទីនោះ ក្រាបបង្គំថា : ព្រះខឌ្ដជ័យមង្គលសំរាប់ផែនដីនោះ សំរេចនៅសម្ដេចឥសីភ័ទ្ទសួស។ កាលបែកព្រះនគរនឹងព្រះស្ដេចកន នោះសម្ដេចព្រះឥសីភ័ទ្ទនាំយកទៅលាក់បំពួនក្នុងព្រៃណាមិនប្រាកដ តែសម្ដេចព្រះឥសីភ័ទ្ទនោះ ស្រុកកំណើតនៅខែត្របាទី ទីសំណាក់នៅខាងត្បូងវត្តភ្នំពេញ តែសម្ដេចព្រះឥសីភ័ទ្ទសួសនោះអនិច្ចកម្មទៅហើយ ហើយទីនឹងលាក់ព្រះខឌ្ដនោះ មានតែលាក់ក្នុងព្រៃទាំងពីរអន្លើនេះ គួរចាត់បំរើឱ្យស្វែងព្រៃដើររកព្រះខឌ្ដ និង ព្រះបញ្ចក្សេត្រក្នុងតំបន់ទាំងពីរអន្លើ។ ព្រះបាទបរមបពិត្រ ទ្រង់ព្រះសណ្ដាប់ ពញាពិជ័យសង្គ្រាមសុខ យកសេចក្ដីក្រាបបង្គំទូលហើយ ក៏បណ្ដាលក្នុងព្រះរាជហឫទ័យឱ្យគិតអំពីព្រះខឌ្ដនោះពន់ប្រមាណ ទើបទ្រង់ត្រាស់បង្គាប់ ចៅពញាពិជ័យសង្គ្រាមសុខថាបើដូច្នោះ ចូរឯងយកចិត្តទុកដាក់ នាំរេហ៍ពល ៥០០ នាក់ ឱ្យមានគ្រឿងកាប់ឆ្ការព្រៃនោះ ទៅរកក្នុងព្រៃទាំងពីរអន្លើនោះកុំឱ្យខាន។ ទើបពញាពិជ័យសង្គ្រាម ក្រាបថ្វាយបង្គំលា ម្នីម្នានាំរេហ៍ពល ៥០០ នាក់ចុះទូកមកដល់ខាងត្បូងភ្នំពេញ ឃើញព្រៃស៊ុបទ្រុប ស្បាតបន្លាច្រើនណាស់ មន្ទិលក្នុងចិត្តហើយក៏ឱ្យរេហ៍ពលកាប់ឆ្ការទៅ តែពុំឃើញព្រះខឌ្ដនោះឡើយ ឃើញតែប្រាសាទថ្មមួយ នៅទីនោះមានចារឹកអក្សរថា : ព្រះចេតិយ ព្រះឧណ្ណាលោម។ ពញាពិជ័យសង្គ្រាម ក្រឡេកមើលទៅខាងលើ ឃើញកំពូលមុខព្រហ្មឧត្តមប្រសើរណាស់ ហើយគិតថា: ក្រែងសម្ដេចព្រះឥសីភ័ទ្ទសួសយកព្រះខឌ្ដ និងព្រះបញ្ចក្សេត្រនោះទៅកប់ក្នុងព្រះចេតិយនោះ លុះបើកទ្វារនោះចូលទៅទៀតក៏ពុំឃើញ តែក្នុងចិត្តពញាគិតថាទីនេះជាទីវិសេសណាស់ចាំត្រឡប់ទៅវិញ និង ក្រាបបង្គំទូល ឱ្យបានទ្រង់ជ្រាប។ គិតហើយ ពញាក៏នាំរេហ៍ពលទៅខែត្របាទីប្រកាសប្រាប់អ្នកស្រុកថា : បើនរណាដឹងឃើញព្រះខឌ្ដ និង គ្រឿងព្រះបញ្ចក្សេត្រនោះហ្លួងនឹងព្រះរាជទានជាសម្ដេចចៅហ្វាទឡ្ហៈ សំរេចរាជការផែនដី។
និយាយអំពី ក្រឡាពាស "សួស" នារាត្រីមួយនោះយល់សប្តិថា ឃើញតាចាស់ម្នាក់មកប្រាប់ថា: ឱ្យទៅយកព្រះខឌ្ដ និង គ្យងព្រះបញ្ចក្សេត្រនៅរូងដើមចំបក់យកទៅថ្វាយហ្លួងនឹងបានជាធំ។ លុះព្រឹកភ្ញាក់ឡើងក្រឡាពាស "សួស" ក៏និយាយប្រាប់សប្ដិឱ្យនាងរៀបជាម្ដាយស្ដាប់, ម្ដាយស្រាយនិមិត្តថា យល់សប្តិទៀបព្រឹកនេះ ចំណាំតែឆុតណាស់ដូច្នេះ ឱ្យកូនទៅឡើងមើលក្នុងរូងចំបក់ធំនោះឱ្យច្បាស់មើល។ ក្រឡាពាសសួសទៅដល់ហើយឡើងមើលនៅរូងដើមចំបក់នោះឃើញព្រះខាន់នឹងគ្រឿងព្រះបញ្ចក្សេត្រនោះមែន ក៏អរណាស់ឃ្មាតខ្មីតំរង់ទៅបន្ទាយលង្វែក។ មកដល់កណ្ដាលផ្លូវឃើញពញាពិជ័យសង្គ្រាមនាំពល ៥០០ នាក់ ទៅស៊ើបសួររកព្រះខាន់នោះហើយ ថាបើនរណារកឃើញ ហ្លួងនឹងឱ្យធ្វើជាសម្ដេចចៅហ្វាទឡ្ហៈផង ទើបក្រឡាពាសសួស ថ្លែងប្រាប់ពញាពិជ័យសង្គ្រាមតាមដំណើរសេចក្ដីគ្រប់ប្រការ។ ទើបពញាពិជ័យសង្គ្រាមនាំក្រឡាពាសសួសត្រឡប់មកព្រះបរមរាជវាំងយកសេចក្ដីមកក្រាបបង្គំទូល ទ្រង់ជ្រាបគ្រប់ប្រការ។ ទ្រង់ព្រះអំណរណាស់ ត្រាស់ចាត់សេនាបតីមន្ត្រីតូចធំ ខ្ញុំរាជការឱ្យរៀបគ្រឿងហែមានដំរី សេះ រេហ៍ពលអភិរម្យសែនត្វាន់ ទៅដង្ហែយកព្រះខឌ្ដ និង គ្រឿងព្រះបញ្ចក្សេត្រនោះមក។ ព្រះអង្គចេញទៅទទួលដល់ក្រៅព្រះនគរ យកមកតំកល់ក្នុងហោបញ្ចក្សេត្រ។ ទ្រង់ទតទស្សនាឃើញគ្រឿងព្រះបញ្ចក្សេត្រនោះ ទេវរូប ១៣ ព្រះអង្គបាត់ ១២ ព្រះអង្គ ហើយព្រះអង្គទ្រង់តាំងសម្ដេចព្រះធម្មរឹទ្ធិ ជាសម្ដេចព្រះឥសីភ័ទ្ទ ហើយឱ្យប្រជុំរាជាគណៈបារគូ ស្ដេចមាឃ មកធ្វើពិធីសាងទេវរូប ១២ ព្រះអង្គបង្គ្រប់ជា ២៥ ព្រះអង្គឡើងវិញទុកឱ្យសម្ដេចព្រះឥសីភ័ទ្ទ និង ក្រុមបុរោហិតរក្សាទុកក្នុងហោព្រះបញ្ចក្សេត្រ ហើយព្រះអង្គយាងទៅតាក់តែង ព្រះចេតិយ ព្រះឧណ្ណាលោម នោះជាព្រះអារាមតាំងចៅអធិការ បញ្ចុះសីមា រួចចាត់ឱ្យមានរេហ៍ពលសំរាប់វត្ត ឱ្យនៅថែរក្សាហើយ ព្រះអង្គត្រឡប់មក ព្រះបរមរាជវាំងវិញ។
ឯកសារយោង
ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ចៅពញាសម័យលង្វែក ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ពិជ័យសង្គ្រាមសម័យលង្វែក
ពញាដែក
ពញាដែក ប្រហែលសតវត្សទី១៦ លោកជាមេស្រុកចាស់ក្នុងសម័យលង្វែក។
ឯកសារយោង
ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ពញាសម័យលង្វែក ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:មេស្រុកសម័យលង្វែក ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:អ្នកតាអ្នកដូនសម័យលង្វែក
ឥសីភ័ទ្ទជ័យ
រកឃើញព្រះខឌ្ដរាជ្យ
ព្រះបាទអង្គចន្ទទី២ ស្ដេចត្រឡប់មកពីប្រទេសសៀមវិញ ស្ដេចធ្វើសង្គ្រាមបង្ក្រាបពួកក្បត់ គឺឃុនហ្លួងព្រះស្ដេចកនបាន។ នៅគ.ស ១៥២៩ សេ្ដចត្រូវធ្វើប្រាប្ដាភិសេកជាម្ចាស់ផែនដី ក៏ត្រូវគេស្វែងរកព្រះខឌ្ដរាជ្យជាថ្មីទៀត។ ទ្រង់អំពាវនាវថា៖ "បើនរណារកព្រះខឌ្ដរាជ្យនោះឃើញយកទៅថ្វាយព្រះអង្គនឹងតាំងឲ្យធ្វើជានាម៉ឺនធំ"។
ប៉ុន្ដែគ្រានោះ មានមាណពម្នាក់ឈ្មោះ សួស​ (ឈ្មោះនេះដូចឈ្មោះព្រះឥសីភ័ទ្ទដែរ)។ ឈ្មោះសួសនេះ ពីដើមធ្វើរាជការមានងារជាក្រឡាពាស ពោលគឺជាស្មៀនស្មេរនាសម័យនោះ។ ដោយខុសទាស់នឹងចៅហ្វាយនាយ ក៏ត្រូវគេបញ្ឈប់ពីតំណែងទៅ គេហៅថា ក្រឡាពាស រហូតមក។ នកគឺនៅក្រៅតំណែងរាជការ។ ឈ្មោះសួសនេះជាមនុស្សដឹងគុណមាតាបិតាណាស់ អត់អំពីឪពុកម្ដាយទៅតែងរកស៊ី ដាក់មង ចងសន្ទូច តាមដងស្ទឹងបាទីនេះយកត្រីសាច់លក់ដូរចិញ្ចឹមម្ដាយជាធម្មតា។
និយាយអំពីក្រឡាពាស "សួស" នារាត្រីមួយនោះយល់សប្តិថា ឃើញតាចាស់ម្នាក់មកប្រាប់ថា: ឱ្យទៅយកព្រះខឌ្ដ និង គ្រងព្រះបញ្ចក្សេត្រនៅរូងដើមចំបក់យកទៅថ្វាយហ្លួងនឹងបានជាធំ។ អ្នកមកពន្យល់សប្ដិនេះ គឺជាទេវតារក្សាព្រះខ័នរាជ្យ និងព្រលឹងឥសីភ័ទ្ទសួសនោះឯង។ ដោយនឹកអាណិតចំពោះនាយសួសដែលមានចិត្ដកត្ដញ្ញូចំពោះម្ដាយ ក៏បានមកពន្យល់សប្ដិប្រាប់នូវកន្លែងព្រះខឌ្ដរាជ្យនោះទៅ។ លុះព្រឹកភ្ញាក់ឡើងក្រឡាពាស "សួស" ក៏និយាយប្រាប់សប្ដិឱ្យនាងរៀបជាម្ដាយស្ដាប់, ម្ដាយស្រាយនិមិត្តថា យល់សប្តិទៀបព្រឹកនេះ ចំណាំតែឆុតណាស់ដូច្នេះ ឱ្យកូនទៅឡើងមើលក្នុងរូងចំបក់ធំនោះឱ្យច្បាស់មើល។ ក្រឡាពាសសួសទៅដល់ហើយឡើងមើលនៅរូងដើមចំបក់នោះឃើញព្រះខាន់នឹងគ្រឿងព្រះបញ្ចក្សេត្រនោះមែន ក៏អរណាស់ឃ្មាតខ្មីតំរង់ទៅបន្ទាយលង្វែក។ មកដល់កណ្ដាលផ្លូវឃើញពញាពិជ័យសង្គ្រាមនាំពល ៥០០ នាក់ ទៅស៊ើបសួររកព្រះខាន់នោះហើយ ថាបើនរណារកឃើញ ហ្លួងនឹងឱ្យធ្វើជាសម្ដេចចៅហ្វាទឡ្ហៈផង ទើបក្រឡាពាសសួស ថ្លែងប្រាប់ពញាពិជ័យសង្គ្រាមតាមដំណើរសេចក្ដីគ្រប់ប្រការ។ ទើបពញាពិជ័យសង្គ្រាមនាំក្រឡាពាសសួសត្រឡប់មកព្រះបរមរាជវាំងយកសេចក្ដីមកក្រាបបង្គំទូល ទ្រង់ជ្រាបគ្រប់ប្រការ។ ទ្រង់ព្រះអំណរណាស់ ត្រាស់ចាត់សេនាបតីមន្ត្រីតូចធំ ខ្ញុំរាជការឱ្យរៀបគ្រឿងហែមានដំរី សេះ រេហ៍ពលអភិរម្យសែនត្វាន់ ទៅដង្ហែយកព្រះខឌ្ដ និង គ្រឿងព្រះបញ្ចក្សេត្រនោះមក។ ចំណែកសាស្ត្រាផ្សេងនិយាយថា នាយសួសប្រញាប់ចុះមកវិញ យកសេចក្ដីទៅជំរាបចៅហ្វាយស្រុកបាទី ចៅហ្វាយស្រុកបាទីក៏នាំដំណឹងទៅក្រាបថ្វាយបង្គំទូលព្រះករុណាអង្គចន្ទរាជាឯក្រុងលង្វែក។
ព្រះករុណាអង្គចន្ទរាជាស្ដេចចាត់មន្ដ្រីម្នាក់ឈ្មោះ ជ័យ ងារជាព្រះធម្មរឹទ្ធិឲ្យទៅពិនិត្យដល់ទីកន្លែង។ ព្រះធម្មរឹទ្ធិជ័យ ក៏នាំពួកពលចេញទៅខែត្របាទី មើលព្រះខឌ្ដរាជ្យនោះ។ លុះបានឃើញពិតហើយមានអំណរណាស់សម្ដេចព្រះធម្មរឹទ្ធិជ័យក៏តាំងរៀបពលិការបូជាចំពោះព្រះខឌ្ដរាជ្យ ដើម្បីសូមយាងចុះចាកដើមចំបក់នោះ​មកវិញ។ ហើយដោយគាវរភាពដ៏មុតមាំចំពោះព្រះខឌ្ដរាជ្យឲ្យចុះចាកដើមចំបក់ សម្ដេចព្រះធម្មរឹទិ្ធជ័យបានឲ្យកងទ័ពឈរព័ទ្ធជុំវិញដើមចំបក់ ចាំសំដែងសេចក្ដីគោរពទទួលព្រះខឌ្ដរាជ្យផង។ ព្រះខឌ្ដរាជ្យដែលបានបាត់បង់អស់កាលដ៏យូរ ហើយគ្មានសង្ឈឹមថានឹងរកឃើញសោះនោះ ត្រូវបានរកឃើញឡើងវិញរួចបន្ទាប់មកមានការដង្ហែរព្រះខឌ្ដរាជ្យយ៉ាងអឹងធឹក ឆ្ពោះទៅកាន់ព្រះរាជាធានីលង្វែកដែលនៅទីនោះព្រះករុណាអង្គចន្ទរាជាស្ដេចមានអំណរដ៏ក្រៃលែង យាងចេញមកទទួលព្រះខឌ្ដរាជ្យយកទៅតំកល់លើបញ្ចក្សត្រដោយសេចក្ដីគោរពផង។
ដោយហេតុនៃការដង្ហែនេះទើបធ្វើឱ្យកើតមានជាវត្តទ័ពចំបក់មាស ប្រហែលជាមានដើមចំបក់មាសមួយជ្រុំដុះនៅត្រង់ទីនេះ ដែលគេទុកដូចជាកងទ័ពនៃដើមចំបក់មាសមួយកង។ ប៉ុន្ដែតាមការពិតពុំដូច្នោះទេ បន្ទាប់ពីសង្កេតទិដ្ឋភាពវត្ដនេះ ព្រមទាំងត្រឡប់មកបើកមើលពង្សាវតារដោយល្អិតល្អន់ទៅ យើងក៏បានដឹងថា វត្ដនេះគឺព្រះករុណាព្រះបានអង្គចន្ទរាជា ទ្រង់បានកសាងក្នុងរវាង គ.ស ១៥៣៥ ជាលើកដំបូង ហើយទ្រង់ប្រទាននាមបញ្ញត្ដិថា វត្ដទ័ពព័ទ្ធចំបក់។ បានជាហៅថាវត្ដទ័ពព័ទ្ធចំបក់ ពីព្រោះកាលណោះមានកងទ័ពមកឈរព័ទ្ធដើមចំបក់នៅទីនេះពិតប្រាកដមែន។ កាលនោះ ដើមចំបក់នោះមានគេលាក់ទុកនូវគ្រឿងព្រះខឌ្ដរាជ្យ។ គ្រានោះគេត្រូវសុំយាងព្រះខឌ្ដរាជ្យអោយចុះចាកដើមចំបក់ ហើយដោយមានសេចក្ដីគោរពដ៏មុតមាំចំពោះព្រះខឌ្ដរាជ្យ គេក៏ចាត់អោយកងសេនាឈរព័ទ្ធជុំវិញដើមចំបក់ ដើម្បីសំដែងការគោរព ពេលដែលព្រះខឌ្ដរាជ្យត្រូវគេសុំយាងចុះនោះ។
ព្រះអង្គចេញទៅទទួលដល់ក្រៅព្រះនគរ យកមកតំកល់ក្នុងហោបញ្ចក្សេត្រ។ ទ្រង់ទតទស្សនាឃើញគ្រឿងព្រះបញ្ចក្សេត្រនោះ ទេវរូប ១៣ ព្រះអង្គបាត់ ១២ ព្រះអង្គ ហើយព្រះអង្គទ្រង់តាំងសម្ដេចព្រះធម្មរឹទ្ធិ ជាសម្ដេចព្រះឥសីភ័ទ្ទ ហើយឱ្យប្រជុំរាជាគណៈបារគូ ស្ដេចមាឃ មកធ្វើពិធីសាងទេវរូប ១២ ព្រះអង្គបង្គ្រប់ជា ២៥ ព្រះអង្គឡើងវិញទុកឱ្យសម្ដេចព្រះឥសីភ័ទ្ទ និង ក្រុមបុរោហិតរក្សាទុកក្នុងហោព្រះបញ្ចក្សេត្រ ហើយព្រះអង្គយាងទៅតាក់តែង ព្រះចេតិយ ព្រះឧណ្ណាលោម នោះជាព្រះអារាមតាំងចៅអធិការ បញ្ចុះសីមា រួចចាត់ឱ្យមានរេហ៍ពលសំរាប់វត្តឱ្យនៅថែរក្សាហើយព្រះអង្គត្រឡប់មកព្រះបរមរាជវាំងវិញ។
គឺដោយសារព្រះខឌ្ដរាជ្យនេះ​ឯងទើបព្រះអង្គចន្ទស្ដេចបានរៀបចំប្រាប្ដាភិសេកតាមទំនៀមទំលាប់ជាក្សត្របាន។ ក្រោយនោះទ្រង់ប្រទានយសសក្ដិនាយសួស អ្នកឃើញព្រះខឌ្ដរាជ្យនោះជាសម្ដេចចៅហ្វាទឡ្ហៈ ហើយព្រះធម្មរឹទ្ធិជ័យក៏ឡើងជាសម្ដេចព្រះឥសីភ័ទ្ទថែរក្សាព្រះខឌ្ដរាជ្យមកទៀត។ តាមទំនៀមទំលាប់ ការៀបអភិសេកក្សត្រនៅប្រទេសខ្មែរត្រូវមានជាចាំបាច់នូវព្រះខឌ្ដរាជ្យនេះក្សត្រណាសោយរាជ្យដោយគ្មានព្រះខឌ្ដរាជ្យនេះ ក្សត្រណាសោយរាជ្យដោយគ្មានព្រះខឌ្ដរាជ្យជាគ្រឿងទ្រង់ នៅពេលឡើងសោយរាជ្យនោះ មិនពេញលក្ខណៈជាក្សត្រទេ។ ព្រះខឌ្ដរាជ្យសាងឡើងតាំងពីសតវត្សទី ៩ នៃគ.ស គឺក្នុងរជ្ជកាលព្រះបាទជយវម៌្មទី៣ ដែលប្រជាជនខ្មែរយើងជឿថាជាព្រះកេតុមាលា បុត្រាព្រះឥន្ទ្រាធិរាជ។ ហេតុដូច្នេះហើយ ទើបក្សត្រខ្មែរដែលត្រូវឡើងសោយរាជ្យ ត្រូវការខានពុំបាននូវព្រះខឌ្ដរាជ្យនោះ។
ឯកសារយោង
ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:សម្ដេចព្រះសម័យលង្វែក ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ឥសីភ័ទ្ទសម័យលង្វែក ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ធម្មរឹទ្ធិសម័យលង្វែក ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ក្រុមបារគូបុរោហិតសម័យលង្វែក
សេដ្ឋកិច្ចគ្រប់គ្រាន់
ចំណុចចាប់ផ្ដើមនៃគោលគំនិតសេដ្ឋកិច្ចគ្រប់គ្រាន់
លទ្ធផលដែលកើតពីការប្រើគោលគំនិតអភិវឌ្ឍប្រទេសឆ្ពោះទៅរកភាពទាន់សម័យ បានបង្កឲ្យកើតការផ្លាស់ប្ដូរនូវស្ថានភាពសង្គមយ៉ាងច្រើនគ្រប់ផ្នែក មិនថាក្នុងផ្នែកសេដ្ឋកិច្ច នយោបាយ វប្បធម៌ សង្គមនិងបរិស្ថានឡើយ។ ដំណើរការនៃការផ្លាស់ប្ដូរមានសភាពស្មុគស្មាញពិបាកនឹងអធិប្បាយពីមូលហេតុនិងផលវិបាករបស់វា ព្ដោយសារការផ្លាស់ប្ដូរនីមួយៗ ជាបច្ច័យពាក់ព័ន្ធគ្នាទាំងអស់។ ចំពោះលទ្ធផលនៃការអភិវឌ្ឍក្នុងផ្នែកវិជ្ជមានវិញមានដូចជា ការកើតឡើងនូវអត្រាកំណើនសេដ្ឋកិច្ច ការរីកចម្រើនខាងផ្នែកវត្ថុ និងសម្ភារៈប្រើប្រាស់ផ្សេងៗ ប្រព័ន្ធទំនាក់ទំនងទាន់សម័យ ការពង្រីកខ្លួននៃប្រព័ន្ធសិក្សាអប់រំ ។ល។ តែលទ្ធផលវិជ្ជមានទាំងអស់នេះមួយសាយភាយទៅដល់អ្នកនៅជនបទឬអ្នកគ្មានឱកាសក្នុងសង្គមតិចណាស់។ ប៉ុន្ដែចរន្ដនៃការផ្លាស់ប្ដូរសង្គមក៏មានផលអវិជ្ជមានតាមមកជាមួយដែរ ដូចជា បញ្ហាទីផ្សារលក់កសិផល បញ្ហាឈ្មួញកណ្ដាល បញ្ហាការបាត់បង់ធនធានធម្មជាតិ ។ល។ ការរួមក្រុមគ្នាជាលក្ខណៈប្រព័ន្ធរបស់កសិករនៅទីជនបទអាចជួយទប់ស្កាត់ការបាត់បង់ធនធានធម្មជាតិដែលនៅសេសសល់។ អ្វីដែលសំខាន់នោះគឺ ភាពគ្រប់គ្រាន់នៃជីវភាពរស់នៅប្រចាំថ្ងៃរបស់កសិករ ដែលជាលក្ខខ័ណ្ឌមូលដ្ឋានធ្វើឲ្យពួកគាត់អាចពឹងពាក់ខ្លួនឯង និងតម្រង់ដំណើរជីវិតប្រកបដោយកិត្ដិយស និងសេរីភាពក្នុងការកំណត់ជោគជតាជីវិតរបស់ខ្លួន។ មានសមត្ថភាពក្នុងការគ្រប់គ្រងនិងរៀបចំខ្លួនឯងដើម្បីទទួលបាននូវការឆ្លើយតបចំពោះតម្រូវការផ្សេងៗ រួមទាំងសមត្ថភាពក្នុងការគ្រប់គ្រងបញ្ហាផ្សេងៗ បានដោយខ្លួនឯង។ ប្រការទាំងអស់នេះចាត់ទុកជាសក្ដានុពលមូលដ្ឋានដែលមនុស្សក្នុងសង្គមធ្លាប់មានពីមុនមក តែត្រូវរង្គោះរង្គើរ ដោយសារវិបត្ដិសេដ្ឋកិច្ច និងបញ្ហាផ្សេងៗ ទៀតគួបផ្សំ។ សេដ្ឋកិច្ចគ្រប់គ្រាន់ “សេដ្ឋកិច្ចគ្រប់គ្រាន់” ជាទស្សនវិជ្ជាដែលព្រះបាទសម្ដេចព្រះចៅភូមិពលអាប់ឌុលយ៉ាដេតទ្រង់បានចង្អុលបង្ហាញផ្លូវ តម្រង់ទិសដំណើរជីវិតប្រជារាស្ដ្ររបស់ព្រះអង្គអស់រយៈពេលជា ២៥ ឆ្នាំមកហើយ ពោសគឺតាំងពីមុនពេលកើតវិបត្ដិសេដ្ឋកិច្ច ហើយពេលក្រោយមកទ្រង់បានផ្ដោតលើគោលការណ៍ការដោះស្រាយដើម្បីការរួចផុត និងការអាចរស់នៅបានយ៉ាងគង់វង្សនិងស្ថេរភាពក្រោមចរន្ដសាកលភាវូបនីយកម្មនិងចរន្ដនៃការប្រែប្រួលផ្សេងៗ។
ប្រស្នាសេដ្ឋកិច្ចគ្រប់គ្រាន់
សេដ្ឋកិច្ចគ្រប់គ្រាន់ ជាទស្សនាទានចង្អុលបង្ហាញពីគោលការណ៍តម្រង់ដំណើរជីវិតរបស់ប្រជាជនគ្រប់ជាន់ថ្នាក់ រាប់តាំងពីកម្រិតគ្រួសារ កម្រិតសហគមន៍ រហូតដល់កម្រិតថ្នាក់ជាតិ ទាំងក្នុងការអភិវឌ្ឍនិងគ្រប់គ្រងប្រទេសឲ្យឈានទៅរកផ្លូវកណ្ដាល ជាពិសេសការអភិវឌ្ឍសេដ្ឋកិច្ច ដើម្បី ដើរឲ្យទាន់សាកលភាវូបនីយកម្ម។ ភាពគ្រប់គ្រាន់ សំដៅលើភាពសមរម្យ ភាពមានហេតុផល រួមទាំងភាពចាំបាច់ដែលត្រូវមានប្រព័ន្ធការពារក្នុងខ្លួនដែលល្អសមរម្យ ចំពោះផលប៉ះពាល់ផ្សេងៗ ដែលកើតពីការផ្លាស់ប្ដូរទាំងខាងក្នុងនិងខាងក្រៅ។ ទាំងអស់នេះ កសិករត្រូវពឹងលើចំណេះដឹង ភាពសព្វជ្រុងជ្រោយ និងភាពប្រយ័ត្នប្រយែងយ៉ាងខ្លាំងក្នុងការនាំយកចំណេះដឹងផ្សេងៗ មកប្រើក្នុងការធ្វើផែនការនិងការអនុវត្ដគ្រប់ដំណាក់កាល។ ក្នុងពេលជាមួយគ្នាដែរ កសិករត្រូវកសាងមូលដ្ឋានចិត្ដគំនិតរបស់ប្រជាជនក្នុងសង្គម ដោយមានជំនួយពីអជ្ញាធរ អ្នកជំនាញ និងអ្នកជំនួញគ្រប់កម្រិតថ្នាក់ ឲ្យមានការនឹកឃើញនូវគុណធម៌ ភាពស្មោះត្រង់ សុច្ចរិត និងឲ្យមានការយល់ដឹងសព្វជ្រុងជ្រោយដែលសមស្រប តម្រង់ដំណើរជីវិតប្រកបដោយភាពអត់ធ្មត់ ព្យាយាម បង្កើនសតិបញ្ញា និងភាពល្អិតល្អន់ ដើម្បីឲ្យមានសមភាពនិងត្រៀមរួចស្រេចចំពោះការប្រែប្រួលយ៉ាងទាន់ហន់ ទាំងផ្នែកសម្ភារៈ សង្គម បរិស្ថាន និងវប្បធម៌ពីខាងក្រៅបានយ៉ាងល្អ។ អត្ថន័យរបស់សេដ្ឋកិច្ចគ្រប់គ្រាន់ ប្រកបដោយគុណសម្បត្ដិ ដូចខាងក្រោម៖
១. ភាពសមរម្យ សំដៅលើ ភាពសមល្មមដែលមិនតិចពេក ឬច្រើនពេក ដោយមិនបៀតបៀនខ្លួនឯងនិងអ្នកដទៃ ដូចជា ការផលិតនិងការប្រើប្រាស់ដែលនៅក្នុងកម្រិតសមស្រប។
២. ភាពមានហេតុផល សំដៅលើ ការសម្រេចចិត្ដទាក់ទងនឹងកម្រិតភាពគ្រប់គ្រាន់។ កសិករត្រូវតម្រង់ដំណើរជីវិតរបស់ខ្លួនប្រកបដោយហេតុផល ដោយពិចារណាតាមរយៈហេតុបច្ច័យដែលពាក់ព័ន្ធ រួមទាំងការគិតឲ្យឃើញពីផលដែលព្យាករណ៍ថានឹងកើតឡើងតាមរយៈទង្វើទាំងអស់នោះ យ៉ាងល្អិតល្អន់។
៣. ប្រព័ន្ធការពារ សំដៅលើ ការត្រៀមខ្លួនឲ្យបានរួចជាស្រេចក្នុងការទប់ទល់នឹងផលប៉ះពាល់និងការផ្លាស់ប្ដូរលើផ្នែកផ្សេងៗ ដែលនឹងកើតឡើង ដោយគិតឲ្យឃើញពីដំណើរនៃស្ថានការណ៍ផ្សេងៗ ដែលព្យាករណ៍ថានឹងកើតឡើងនាពេលអនាគត។ ដោយមាន លក្ខខ័ណ្ឌនៃការសម្រេចចិត្ដនិងការអនុវត្ដការងារផ្សេងៗ ឲ្យស្ថិតនៅក្នុងកម្រិតសមរម្យ ២ ប្រការ ដូចខាងក្រោម៖
១. លក្ខខ័ណ្ឌនៃចំណេះដឹង ប្រកបដោយ ការចេះដឹងសព្វជ្រុងជ្រោយនៃជំនាញផ្សេងៗ ដែលទាក់ទងគ្រប់ផ្នែក ភាពល្អិតល្អន់ដែលអាចនាំមកនូវចំណេះដឹង មកពិចារណាឲ្យមានលក្ខណៈស៊ីសង្វាក់គ្នា ដើម្បីជាជំនួយក្នុងការធ្វើផែនការនិងភាពប្រយ័ត្នប្រយែងក្នុងការអនុវត្ដផែនការ។
២. លក្ខខ័ណ្ឌនៃគុណធម៌ ដែលត្រូវពង្រឹងបន្ថែមមានដូចជា មានភាពជឿជាក់លើគុណធម៌ ភាពស្មោះត្រង់សុច្ចរិត និងភាពអត់ធ្មត់ ភាពឧស្សាហ៍ព្យាយាម ប្រើសតិបញ្ញាក្នុងការតម្រង់ដំណើរជីវិត។
ប្រទេសថៃនិងសេដ្ឋកិច្ចគ្រប់គ្រាន់
សេដ្ឋកិច្ចគ្រប់គ្រាន់ សំដៅឲ្យអ្នកផលិត ឬអ្នកប្រើប្រាស់ ព្យាយាមចាប់ផ្ដើមផលិត ឬប្រើប្រាស់ក្រោមព្រំដែនកំណត់នៃប្រាក់ចំណូល ឬធនធានដែលមានស្រាប់ជាមុន ពោលគឺជា មូលដ្ឋាននៃការកាត់បន្ថយការពឹងពាក់ បន្ថែមព្រំដែនសមត្ថភាពក្នុងការគ្រប់គ្រងការផលិតបានដោយខ្លួនឯង និងកាត់បន្ថយសភាពប្រថុយប្រថានដោយសារការមិនអាចគ្រប់គ្រងប្រព័ន្ធទីផ្សារបានយ៉ាងមានប្រសិទ្ធិភាព។ សេដ្ឋកិច្ចគ្រប់គ្រាន់មិនមែនមានន័យថា ជាការសន្សំសំចៃហួសតម្រានោះទេ តែអាចខ្ចីខ្ជាបានម្ដងម្កាលតាមភាពជាក់ស្ដែង តែមនុស្សភាគច្រើនក្នុងប្រទេស តែងតែចាយលើសសមត្ថភាព លើសឋានៈដែលខ្លួនមាន។ សេដ្ឋកិច្ចគ្រប់គ្រាន់ អាចនាំទៅរកគោលដៅនៃការបង្កើតស្ថេរភាពក្នុងផ្នែកសេដ្ឋកិច្ចបាន ដូចជា ប្រទេសយើងជាប្រទេសដែលពឹងផ្អែកលើវិស័យកសិកម្មជាមូលដ្ឋាន។ សេដ្ឋកិច្ចរបស់ប្រទេសគួរផ្ដោតលើសេដ្ឋកិច្ចផ្នែកកសិកម្ម ផ្ដោតលើស្ថេរភាពចំណីអាហារជាសំខាន់។ ការបង្កើតស្ថេរភាពសេដ្ឋកិច្ចលើផ្នែកកសិកម្មជាអាទិភាពលំដាប់ទីមួយ។ អាទិភាពនេះអាចធ្វើឲ្យប្រព័ន្ធសេដ្ឋកិច្ចមានស្ថេរភាព ពោលគឺជួយកាត់បន្ថយភាពប្រថុយប្រថាន ឬភាពគ្មានស្ថេរភាពខាងសេដ្ឋកិច្ចក្នុងកម្រិតរយៈពេលវែងបាន។ សេដ្ឋកិច្ចគ្រប់គ្រាន់ អាចយកទៅអនុវត្ដបានក្នុងគ្រប់កម្រិត គ្រប់សាខា និងគ្រប់ផ្នែកនៃសេដ្ឋកិច្ច មិនចាំបាច់ត្រូវកំណត់តែចំពោះផ្នែកកសិកម្ម ឬផ្នែកជនបទនោះទេ សូម្បីតែខាងផ្នែកហិរញ្ញវត្ថុ ផ្នែកចលនទ្រព្យ និងផ្នែកជំនួញក៏អាចយកទៅគួបផ្សំប្រើបានដែរ។
ផ្នែកផ្សេងៗ ទាំងនេះមានគោលការណ៍ស្រដៀងគ្នាគឺ ផ្ដោតលើជម្រើអនុវត្ដបែបសន្សំសំចៃ មានហេតុផល និងបង្កើតប្រព័ន្ធការពារឲ្យដល់ខ្លួនឯងនិងសង្គម។
ការអនុវត្ដតាមគន្លងព្រះរាជតម្រិះគ្រប់គ្រាន់
ព្រះបាទសម្ដេចព្រះចៅភូមិពលអាប់ឌុលយ៉ាដេត ទ្រង់យល់ស៊ីជម្រៅពីសភាពនៃសង្គមនៃប្រទេសរបស់ព្រះអង្គ ដូច្នេះហើយ ពេលបានព្រះរាជទានព្រះរាជតម្រិះ ឬព្រះបរមរាជឱវាទក្នុងផ្នែកផ្សេងៗ ទ្រង់តែងនឹកដល់ដំណើរជីវិត សភាពសង្គមរបស់ប្រជាជនក្នុងពេលតំណាលគ្នា ដើម្បីកុំឲ្យកើតភាពខ្វែងគ្នានៃគំនិត ដែលអាចនាំទៅរកភាពខ្វែងគ្នានៃការប្រតិបត្ដិបាន។
ព្រះរាជតម្រិះក្នុងការដំណើរជីវិតបែបគ្រប់គ្រាន់
១. ប្រកាន់គោលការណ៍សន្សំសំចៃ កាត់បន្ថយការចំណាយក្នុងគ្រប់ផ្នែក កាត់បន្ថយភាពខ្ជះខ្ជាយក្នុងការរស់នៅ។
២. ប្រកាន់គោលការណ៍ការប្រកបអាជីពដោយសុច្ចរិត ស្មោះត្រង់។
៤. មិនអាក់ដំណើរក្នុងការរកផ្លូវសម្រាប់ជីវិតឲ្យរួចផុតចាកទុក្ខលំបាក ដោយការខ្វល់ខ្វាយស្វែងរកចំណេះដឹងឲ្យមានចំណូលបន្ថែមច្រើនជាងមុន រហូតដល់ដំណាក់កាលគ្រប់គ្រាន់ជាគោលដៅសំខាន់។
៥. ប្រព្រឹត្តិប្រតិបត្ដិខ្លួនក្នុងផ្លូវល្អ វៀរចាកសេចក្ដីអាក្រក់ ប្រតិបត្ដិតាមគោលការណ៍សាសនា។
ឧទាហរណ៍សេដ្ឋកិច្ចគ្រប់គ្រាន់
ទ្រឹស្ដីថ្មី
ទ្រឹស្ដីថ្មី គឺគំរូដែលជារូបធម៌នៃការសំយោគប្រើសេដ្ឋកិច្ចគ្រប់គ្រាន់ដែលលេចធ្លោបំផុត ដែលព្រះបាទភូមិពលអាប់ឌុលយ៉ាដេតទ្រង់បានព្រះរាជទានព្រះរាជតម្រិះនេះ ដើម្បីជាការជួយសង្គ្រោះកសិករដែលតែងតែជួបប្រទះគ្រោះធម្មជាតិនិងកត្ដាខាងក្រៅដែលជះឥទ្ធិពលដល់ការងារកសិកម្ម ឲ្យអាចឆ្លងផុតនូវដំណាក់កាលគ្រោះថ្នាក់ ជាពិសេសការខ្វះខាតទឹកប្រើសម្រាប់ស្រោចស្រពបានដោយគ្មានក្ដីកង្វល់ឬផលរំខានខ្លាំង។ ភាពប្រថុយប្រថានដែលកសិករតែងតែជួបប្រទះជាប្រចាំ មានដូចជា៖
១. ភាពប្រថុយប្រថានលើផ្នែកតម្លៃផលិតផលកសិកម្ម
២. ភាពប្រថុយប្រថានលើផ្នែកតម្លៃនិងការពឹងពាក់ឧបករណ៍និងបច្ចេកទេសការផលិតបែបសម័យថ្មីពីបរទេស
៣. ភាពប្រថុយប្រថានលើផ្នែកបរិមាណទឹក ពេលរាំង ពេលភ្លៀង
៤. គ្រោះធម្មជាតិផ្សេង ៗ និងជំងឺរាតត្បាត
​​-ភាពប្រថុយប្រថានលើផ្នែកជំងឺនិងសត្រូវរុក្ខជាតិ
-ភាពប្រថុយប្រថានលើផ្នែកកង្វះកម្លាំងពលកម្ម
-ភាពប្រថុយប្រថានលើផ្នែកបំណុលនិងការបាត់បង់ដីធ្លី
ដូច្នេះហើយទើបបានជាទ្រឹស្ដីថ្មី ក្លាយជាចក្ខុវិស័យឬមូលដ្ឋានក្នុងគ្រប់គ្រងដីធ្លីនិងបរិមាណទឹកដើម្បីកសិកម្មចំពោះដីធ្លីទំហំតូចឲ្យកើតជាប្រយោជន៍ខ្ពស់បំផុត។
សារៈសំខាន់របស់ទ្រឹស្ដីថ្មី
១. មានការគ្រប់គ្រងនិងរៀបចំបែងចែកដីធ្លីទំហំតូចនិងមធ្យមចេញជាចំណែកច្បាស់លាស់ ដើម្បីទទួលបានប្រយោជន៍ខ្ពស់បំផុតលើការងារកសិកម្ម។
២. មានការគណនាដោយប្រើគោលការណ៍ជាលក្ខណៈជំនាញទាក់ទងនឹងបរិមាណទឹកដែលត្រូវរក្សាទុកឲ្យគ្រប់គ្រាន់ចំពោះការដាំដុះបានយ៉ាងសមស្របក្នុងរយៈពេលពេញមួយឆ្នាំ។
៣. មានការធ្វើផែនការដ៏សម្បូរបែបសម្រាប់ការងារកសិកម្មថ្នាក់លម្អិត ដោយមានដល់ទៅ ៣ ដំណាក់កាល៖
ទ្រឹស្ដីថ្មីដំណាក់កាលទីមួយ
តម្រូវឲ្យបែងចែកផ្ទៃដីកសិកម្មជា ៤ ផ្នែក តាមអត្រា ៣០:៣០:៣០:១០ ដែលមានន័យថា៖
-	ផ្ទៃដីផ្នែកទីមួយ ប្រមាណ ៣០% តម្រូវឲ្យជីកស្រះរក្សាទឹកទុកដើម្បីរក្សាទឹកភ្លៀងរដូវវស្សា និងប្រើប្រាស់បន្ថែមសម្រាប់ដំាដំណាំក្នុងរដូវប្រាំង រួមទាំងការចិញ្ចឹមសត្វនិងដាំរុក្ខជាតិទឹកផ្សេងៗ។
-	ផ្ទៃដីផ្នែកទីពីរ ប្រមាណ ៣០% តម្រូវឲ្យដាំស្រូវក្នុងរដូវភ្លៀងដើម្បីប្រើជាអាហារប្រចាំថ្ងៃសម្រាប់គ្រួសារឲ្យគ្រប់គ្រាន់ពេញមួយឆ្នាំ ដើម្បីកាត់បន្ថយថ្លៃចំណាយនិងអាចពឹងខ្លួនឯងបាន។
-	ផ្ទៃដីផ្នែកទីបី ប្រមាណ ៣០% តម្រូវឲ្យដាំឈើហូបផ្លែ ឈើប្រើប្រាស់ រុក្ខជាតិបន្លែ រុក្ខជាតិចម្ការ រុក្ខជាឱសថ ។ល។ ដើម្បីប្រើជាអាហារប្រចាំថ្ងៃ បើសល់ពីបរិភោគអាចយកទៅលក់បាន។
-	ផ្ទៃដីផ្នែកទីបួន ប្រមាណ ១០% តម្រូវឲ្យធ្វើជាទីស្នាក់អាស្រ័យ ក្រោលឬទ្រុងសត្វ ផ្លូវដើរ និងរោងផ្ទុកសម្ភារៈផ្សេងៗ
ការបែងចែកផ្ទៃដីកសិកម្មជា ៤ ផ្នែក
ទ្រឹស្ដីថ្មីដំណាក់កាលទីពីរ
ពេលកសិករយល់អំពីគោលការណ៍និងបានអនុវត្ដលើដីធ្លីរបស់ខ្លួនរហូតបានលទ្ធផលហើយ ត្រូវចាប់ផ្ដើមដំណាក់កាលទីពីរ គឺតម្រូវឲ្យកសិកររួមកម្លាំងគ្នាក្នុងទម្រង់ជាក្រុម ឬសហករ រួមកម្លាំងរួមចិត្ដគ្នាអនុវត្ដកម្មវិធីលើផ្នែក៖
(១) ការផលិត (ពូជដំណាំ ការត្រៀមដី ប្រព័ន្ធទឹកស្រោចស្រព ។ល។)
- កសិករត្រូវសហការរួមដៃគ្នាក្នុងការផលិត ដោយចាប់ផ្ដើមពីដំណាក់កាលនៃការត្រៀមដី ការត្រៀមពូជ ជី ការបម្រុងទឹកសម្រាប់ស្រោចស្រពនិងផ្សេងៗ ទៀតដើម្បីការដំាដុះ។
(២) ទីផ្សារ (ទីធ្លាហាលស្រូវ ជង្រុកស្រូវ ម៉ាស៊ីនកិនស្រូវ ការលក់ផលិតផលកសិកម្ម)
- ពេលមានផលិតផលកសិកម្មហើយ កសិករត្រូវត្រៀមការផ្សេងៗ ដើម្បីឲ្យការលក់ផលិតផលកសិកម្មទទួលបានកម្រៃខ្ពស់បំផុត ដូចជា ការត្រៀមទីធ្លាហាលស្រូវរួមគ្នា ការធ្វើជង្រុកស្រូវរួមគ្នា ការត្រូវម៉ាស៊ីនកិនស្រូវ រួមទាំងការរួមគ្នាលក់ផលិតផលកសិកម្មឲ្យបានកម្រៃខ្ពស់និងការកាត់បន្ថយថ្លៃចំណាយផងដែរ។
ឃុំស្វាយរំពារ(ស្រុកកំពង់លែង)
( $ Commune) ជាដែនរដ្ឋបាលស្ថិតនៅក្នុង ស្រុកកំពង់លែង ខេត្តកំពង់ឆ្នាំង មាន  ភូមិ៖
សេដ្ឋកិច្ចគ្រប់គ្រាន់
ទ្រឹស្ដីថ្មីដំណាក់កាលទីពីរ
(៣) ជីវភាពរស់នៅ (កាពិ ទឹកត្រី អាហារ សម្លៀងបំពាក់ ។ល។)
- ក្នុងពេលជាមួយគ្នាដែរ កសិករត្រូវមានជីវភាពរស់នៅដែលល្អសមរម្យ ដោយមានបច្ច័យមូលដ្ឋានក្នុងការរស់នៅ ដូចជា អាហារហូបចុកផ្សេងៗ កាពិ ទឹកត្រី សម្លៀកបំពាក់ដែលសមរម្យ។
ឃុំស្វាយរំពារ(ស្រុកកំពង់លែង)
1	04040801	ចំបក់ខ្ពស់	Chambak Khpos 2	04040802	ក្នុង	Knong 3	04040803	ជើងគ្រួស	Cheung Kruos 4	04040804	ល្វា	Lvea 5	04040805	តាឡាត់	Ta Lat
សេដ្ឋកិច្ចគ្រប់គ្រាន់
ទ្រឹស្ដីថ្មីដំណាក់កាលទីពីរ
(៥) ការសិក្សា (សាលារៀន ទុនអាហាររូបករណ៍)
- សហគមន៍គួរមានការគាំទ្រលើវិស័យសិក្សាអប់រំ ដូចជា មានប្រាក់បម្រុងដើម្បីការសិក្សាអប់រំចំពោះយុវជនក្នុងសហគមន៍របស់ខ្លួន។
ឃុំស្វាយរំពារ(ស្រុកកំពង់លែង)
ព្រំប្រទល់នៃ Boundary East	ឃុំសំរោងសែន West	ឃុំត្រងិល South	ឃុំពាមឆ្កោក North	ឃុំដារ
សេដ្ឋកិច្ចគ្រប់គ្រាន់
ទ្រឹស្ដីថ្មីដំណាក់កាលទីពីរ
(៦) សង្គមនិងសាសនា
- សហគមន៍គួរប្រែក្លាយខ្លួនឲ្យក្លាយទៅជាមជ្ឈមណ្ឌលក្នុងការអភិវឌ្ឍន៍សង្គមនិងសីលធម៌ ដោយមានសាសនាជាទីពឹងពំនាក់។
ឃុំស្វាយរំពារ(ស្រុកកំពង់លែង)
=ឯកសារចាស់= ឃុំស្វាយរំពារ ស្ថិតនៅ ស្រុកកំពង់លែង ខេត្តកំពង់ឆ្នាំង។
ឃុំស្វាយរំពារ មាន ៥ភូមិ
សេដ្ឋកិច្ចគ្រប់គ្រាន់
ទ្រឹស្ដីថ្មីដំណាក់កាលទីពីរ
កិច្ចការទាំងអស់ដូចដែលបានរៀបរាប់ខាងលើនេះ តម្រូវឲ្យមានការចូលរួមពីគ្រប់ភាគីដែលពាក់ព័ន្ធ ដូចជា រដ្ឋាភិបាល អង្គការក្រៅរដ្ឋាភិបាល ក្រុមហ៊ុនឯកជន រួមទាំងសមាជិកម្នាក់ៗ ក្នុងសហគមន៍ជាតួអង្គសំខាន់។
ទ្រឹស្ដីថ្មីដំណាក់កាលទីបី
ពេលអនុវត្ដដំណាក់កាលទីពីររួចហើយ កសិករឬក្រុមកសិករត្រូវអភិវឌ្ឍឈានទៅរកដំណាក់កាលទីបីជាបន្ដទៀត គឺត្រូវទាក់ទងការងារ ដើម្បីស្វែងរកដើមទុន ឬប្រភពថវិកា ដូចជា ធនាគារ ឬក្រុមហ៊ុន ភោជនីយដ្ឋាន ហាងទំនិញផ្សេងៗ ឲ្យជួយបោះទុនវិនិយោគនិងអភិវឌ្ឍគុណភាពជីវិតកសិករ។ ប្រការទាំងអស់នេះ ទាំងខាងកសិករនិងខាងធនាគារ ឬក្រុមហ៊ុនឯកជននឹងទទួលបានប្រយោជន៍រួមគា្ន ពោលគឺ៖
- កសិករលក់ផលិតផលកសិកម្មបានតម្លៃខ្ពស់ (មិនត្រូវបានកៀបតម្លៃ)។
- ធនាគារឬក្រុមហ៊ុនឯកជនអាទិញផលិតផលកសិកម្មបានក្នុងតម្លៃទាប (ទិញផលិតផលកសិកម្មពីកសិករនិងយកមកកែច្នៃដោយខ្លួនឯង)។
- ធនាគារឬក្រុមហ៊ុនឯកជន អាចពង្រាយបុគ្គលិករបស់ខ្លួនដើម្បីអនុវត្ដកិច្ចការផ្សេងៗ ឲ្យកើតបានជាលទ្ធផលល្អជាងមុន។
គោលការណ៍និងចក្ខុវិស័យសំខាន់ៗ
១. ជាប្រព័ន្ធការផលិតប្រភេទសេដ្ឋកិច្ចគ្រប់គ្រាន់ដែលកសិករអាចចិញ្ចឹមខ្លួនឯងបានក្នុងកម្រិតសន្សំសំចៃជាមុន។ ប្រការនេះ សហករណ៍ត្រូវសាមគ្គី រួមកម្លាំងរួមចិត្ដគ្នាជួយសង្គ្រោះគ្នាទៅវិញទៅមក ក្នុងលំនាំនៃការ “ប្រវ៉ាស់ដៃ” បែបសម័យមុនដើម្បីកាត់បន្ថយការចំណាយក្នុងការជួលកម្លាំងពលកម្ម។
២. ដោយសារស្រូវ(បាយ)ជាបច្ច័យមូលដ្ឋានដែលគ្រប់ក្រុមគ្រួសារត្រូវបរិភោគរាល់ថ្ងៃ ដូច្នេះហើយទើបមានការគណនាឃើញថាគ្រួសារមួយគ្រួសារត្រូវធ្វើស្រែប្រមាណ ៥ រ៉ៃ(១ រ៉ៃ=១៦០០ ម២) ទើបអាចមានស្រូវគ្រប់គ្រាន់ក្នុងរយៈពេលពេញមួយឆ្នាំ ដោយពុំចាំបាច់ទិញដូរក្នុងតម្លៃថ្លៃ ដើម្បីប្រកាន់នូវគោលការណ៍ពឹងពាក់ខ្លួនឯងបានយ៉ាងពេញលេញ។
៣. ត្រូវមានទឹកបម្រុងទុកឲ្យបានគ្រប់គ្រាន់ដើម្បីការដាំដុះក្នុងរដូវប្រាំង ឬក្នុងពេលមិនមានភ្លៀងធ្លាក់គ្រប់គ្រាន់។ ដូច្នេះហើយទើបតម្រូវឲ្យកសិករបែងចែកដីមួយភាគសម្រាប់ជីកស្រះ ដោយមានគោលការណ៍ទឹកគ្រប់គ្រាន់សម្រាប់ដាំដុះក្នុងរយៈពេលពេញមួយឆ្នាំ។ ទាំងអស់នេះព្រះអង្គបានព្រះរាជទានព្រះរាជតម្រិះជាចក្ខុវិស័យថា ត្រូវមានទឹក ១០០០ ម៉ែត្រគូបសម្រាប់ការដាំដុះលើផ្ទៃដី ១ រ៉ៃដោយប្រមាណ។ ហេតុដូច្នេះបើធ្វើស្រែក្នុងទំហំផ្ទៃដី ៥ រ៉ៃ ធ្វើចំការឬដំាដំណាហូបផ្លែ ៥ រ៉ៃទៀត (សរុប ១០ រ៉ៃ) តម្រូវឲ្យមានទឹក ១០០០០ ម៉ែត្រគូបក្នុងរយៈពេលមួយឆ្នាំ។
ហេតុដូច្នេះ បើយើងសន្មត់ថា មានផ្ទៃដី ១៥ រ៉ៃ យើងអាចកំណត់រូបមន្ដត្រួសៗ បានដូចខាងក្រោម
- ស្រែស្រូវ ៥ រ៉ៃ
- ដំណាំចម្ការ ដំណាំសួន ៥ រ៉ៃ
- ស្រះទឹក ៣ រ៉ៃ ជម្រៅ ៤ ម៉ែត្រ ផ្ទុកទឹកបានប្រហែល ១៩០០០ ម៉ែត្រគូប ដែលជាបរិមាណគ្រប់គ្រាន់សម្រាប់បម្រុងទុកក្នុងរដូវប្រាំង។
- ផ្ទៃដីសាងសង់និងផ្សេងៗ ២ រ៉ៃ
រួមទាំងអស់ ១៥ រ៉ៃ
តែទាំងអស់នេះទំហំស្រះផ្ទុកទឹកអាស្រ័យលើសភាពទីតាំងភូមិសាស្រ្ដដូចខាងក្រោម៖
- បើសិនជាតំបន់កសិកម្មមានប្រព័ន្ធធារាសាស្ដ្រ ស្រះទឹកអាចមានជម្រៅជ្រៅឬរាក់ និងតូចឬធំទូលាយក៏បាន ត្រូវពិចារណាលើភាពសមស្រប ព្រោះមានទឹកបង្ហូរបន្ថែមជាប្រចាំ។
៤. ការរៀបចំបែងចែកផ្ទៃដីដើម្បីឲ្យកើតជាប្រយោជន៍ខ្ពស់បំផុតនេះ ព្រះបាទសម្ដេចព្រះចៅភូមិពលអាប់ឌុលយ៉ាដេតទ្រង់គណនានិងប៉ាន់ស្មានតាមរយៈអត្រាគ្រប់គ្រងផ្ទៃដីជាមធ្យមសម្រាប់មួយគ្រួសារ ១៥ រ៉ៃ។ ទោះជាយ៉ាងណាក៏ដោយ បើកសិករមានផ្ទៃដីតូចជាងនេះ ឬច្រើនជាងនេះ ក៏អាចប្រើតាមរូបមន្ដ ៣០:៣០:៣០:១០ ជាគោលកំណត់បាន ពោលគឺ៖
៣០% ទីមួយ ជីកស្រះទឹក (អាចចិញ្ចឹមត្រី ដាំដំណាំរុក្ខជាតិទឹក ដូចជា ត្រកួន កញ្ឆែត ។ល។ បានដែរ) លើស្រះអាចសង់ទ្រុងមាន់ លើមាត់ស្រះអាចដាំដើមឈើប្រើប្រាស់ដែលមិនស៊ីទឹកច្រើននៅជុំវិញបាន។
៣០% ទីពីរ ធ្វើស្រែ
១០% ចុងក្រោយ ជាផ្ទៃសម្រាប់សង់ជម្រកនិងផ្សេងៗ (ផ្លូវដើរ ទំនប់ដី គំនរចំបើង ធ្លាហាលផលដំណាំ គំនរជី រោងខ្ទម រោងបណ្ដុះផ្សិត ក្រោលឬទ្រុងសត្វ ឈើផ្កា ឈើលម្អ បន្លែគ្រួសារក្រោយផ្ទះ ជាដើម)។
ទោះជាយ៉ាងណាក៏ដោយ រូបមន្ដខាងលើជារូបមន្ដឬគោលការណ៍ដោយប្រមាណតែប៉ុណ្ណោះ កសិករអាចកែសម្រួល កែច្នៃបានតាមភាពសមស្រប ដោយអាស្រ័យលើសភាពទីតាំងភូមិសាស្ដ្រ បរិមាណទឹកភ្លៀង និងបរិស្ថានជុំវិញ ដូចជា ក្នុងករណីតំបន់មានភ្លៀងធ្លាក់ជោកជាំ ឬតំបន់ដែលមានទឹកមកបន្ថែមក្នុងស្រះបានជាប្រចាំ ក៏អាចកាត់បន្ថយទំហំនៃស្រះទឹកឲ្យតូចជាងមុន ដើម្បីរក្សាទឹកទុកប្រើជាប្រយោជន៍ផ្សេងទៀតបាន។
៥. ការអនុវត្ដតាមទ្រឹស្ដីថ្មី មានបច្ច័យគួបផ្សំច្រើនប្រការ អាស្រ័យលើទីតាំងភូមិសាស្ដ្រ សភាពបរិស្ថាននៃតំបន់នីមួយៗ ។ ដូច្នេះកសិករគួរពិចារណាតាមការណែនាំរបស់អ្នកបច្ចេកទេសផងដែរ ហើយអ្វីដែលសំខាន់នោះគឺ តម្លៃការបោះទុនសុទ្ធសឹងខ្ពស់ ជាពិសេសគឺទុនក្នុងការជីកស្រះ។ កសិករត្រូវទទួលជំនួយពីរដ្ឋាភិបាល មូលនិធិ និងក្រុមហ៊ុនឯងជនទើបប្រសើរ។
៦. ក្នុងកំឡុងពេលជីកស្រះ នឹងមានអាចម៍ដីដែលត្រូវបានជីកឡើងមកបរិមាណច្រើន។ ដីស្រទាប់លើដែលជាដីមានជីជាតិល្អ គួរយកទៅគរទុកដោយឡែកដើម្បីយកមកប្រើជាប្រយោជន៍ក្នុងការដាំរុក្ខជាតិផ្សេងៗ នាពេលក្រោយ ដោយយកមកដាក់ពីលើស្រទាប់ដីដែលគ្មានជីជាតិ ឬអាចយកមកលុបពីលើដីទំនប់មានស្រះ ឬលើករងសម្រាប់ដាំឈើហូបផ្លែផ្សេងៗ ក៏ទទួលបានប្រយោជន៍ដូចគ្នា។
ឧទាហរណ៍រុក្ខជាតិដែលត្រូវដាំនិងសត្វដែលត្រូវចិញ្ចឹម៖
រុក្ខជាតិតូចនិងផ្កា : ដំឡូងជ្វា ត្រាវ សណ្ដែកកួរ ត្រប់ ផ្កាម្លិះ ផ្កាស្បៃរឿង ផ្កាឡេវអាវ ផ្កាកុលាប ផ្កាសិរមាន់ និងផ្កាចេកទេស ជាដើម។
ផ្សិត : ផ្សិតម្ជុល ផ្សិតចំបើង ផ្សិតប៉ៅហ៊ឺ ជាដើម។
ឱសថរុក្ខជាតិនិងគ្រឿងទេស : ស្លា ម្លូ ម្ទេស ម្រេច ទាល់ ស្លឹកត្រចៀកក្រាញ់ ម៉ាក់ក្លឿ កង្ហឹត ស្បូវ និងរុក្ខជាតិប្រភេទខ្លះដូចជា ជីរម្រះព្រៅ ជីរនាងវង ជីរអង្កាម ជីរនាងល័ក្ខ និងស្លឹកគ្រៃ ជាដើម។
សម្គាល់ : រុក្ខជាតិជាច្រើនប្រភេទប្រើជាប្រយោជន៍បានច្រើនយ៉ាង ហើយការជ្រើសរើសដាំគួរផ្ដោតលើរុក្ខជាតិធំផង ព្រោះការមើលថែកក្នុងដំណាក់កាលក្រោយ ៗ មកនឹងត្រូវបានកាត់បន្ថយ ទទួលបានផលជាបន្ដបន្ទាប់ពេញមួយឆ្នាំ គួរជ្រើសរើសរុក្ខជាតិធំប្រភេទផ្សេងៗ គ្នា ផ្ដល់ម្លប់ត្រជាក់នៅនឹងកន្លែងស្នាក់នៅនិងបរិស្ថានជុំវិញ ហើយគួរជ្រើសរើសដើមឈើឲ្យសមស្របនឹងបរិស្ថានជុំវិញនៃតំបន់ ដូចជា មិនគួរដាំដើមអាកាស្យាឬដើមប្រេងខ្យលនៅតាមមាត់ស្រះ គួរដាំដើមឈើហូបផ្លែជំនួសវិញ ជាដើម។
ចិញ្ចឹមសត្វផ្សេងៗ ដូចជា៖
សត្វទឹក : ត្រីទីឡាព្យា ត្រីគល់រាំង ត្រីឆ្ពិន ត្រីអណ្ដែង ដើម្បីធ្វើជាអាហារបន្ថែមប្រភេទប្រូតេអ៊ីន និងអាចយកទៅលក់បានជាប្រាក់ចំណូលបន្ថែមទៀតផង ក្នុងកន្លែងខ្លះអាចចិញ្ចឹមកង្កែបបានដែរ។
ជ្រូកឬមាន់ : ចិញ្ចឹមលើជុំវិញខ្នងស្រះ ព្រោះអាចម៌ជ្រូកនិងអាចម៌មាន់អាចក្លាយជាអាហារត្រី កន្លែងខ្លះអាចចិញ្ចឹមទាបានទៀតផង។
ប្រយោជន៍របស់ទ្រឹស្ដីថ្មី
១. ឲ្យប្រជាជនអាចរស់នៅមានហូបចុកល្មមសមរម្យក្នុងកម្រិតសន្សំសំចៃ មិនមានពេក មិនខ្វះខាតពេក និងចិញ្ចឹមខ្លួនឯងបានតាមមូលដ្ឋាននៃទស្សនៈ “សេដ្ឋកិច្ចគ្រប់គ្រាន់” ។
២. នៅរដូវប្រាំងមានទឹកតិច ក៏អាចយកទឹកដែលបម្រុងទុកក្នុងស្រះមកដាំរុក្ខជាតិបន្លែផ្សេងៗ ដែលប្រើទឹកតិចបាន ដោយមិនចាំបាច់ទៅរំខានដល់ប្រព័ន្ធធារាសាស្ដ្រធំៗ។
៣. ក្នុងឆ្នាំដែលមានភ្លៀងធ្លាក់ត្រូវតាមរដូវកាលដោយមានទឹកល្អពេញមួយឆ្នាំ ទ្រឹស្ដីថ្មីក៏អាចបង្កើតប្រាក់ចំណូលឲ្យដល់កសិករបាន ដោយមិនក្ដៅក្រហាយរឿងតម្លៃការចំណាយផ្សេងៗ។
៤. ក្នុងករណីដែលកើតគ្រោះធម្មជាតិ កសិករអាចងើបនិងជួយខ្លួនឯងបានក្នុងមួយកម្រិត ដោយខាងរដ្ឋាភិបាលមិនចាំបាច់ជួយច្រើនពេក ដែលជាការសន្សំថវិកាជាតិផងដែរ។
រាជវង្សសាង
រាជវង្សសាង (១​ ៧០០ ឆ្នាំមុនគ.ស - ១ ១០០ ឆ្នាំមុនគ.ស)
នៅសម័យរាជវង្សសាងជំនឿទាក់ទងនឹង “មេឃ” កើតឡើងហើយ។ អក្សរចារឹកលើឆ្អឹងសត្វដែលកំណាយរកឃើញមានអក្សរសសេរពាក្យថា ទីឬតេ ដែលមានន័យថា ហង់តេនៅជាមួយដែរ។ ដូច្នេះ កាលដែលសាងថំាងលើកទ័ពបង្ក្រាបសៀចៀក្សត្រចុងក្រោយនៃរាជវង្សសៀនោះមានពាក្យពោលថា “សៀធ្វើខុសចំពោះមេឃ ទើបត្រូវតែទទួលទោស”។
ពេលរាជវង្សសាងបន្ដអំណាចជំនួសរាជវង្សសៀហើយ គឺចាត់ទុកជាយុគសម័យទីពីរនៃប្រវត្ដិសាស្ដ្រចិនដែលបន្តអំណាចបែបសន្ដិវង្ស ពីរជ្ជកាលស្ដេចថៃអ៊ីឬសាងថាំងរហូតដល់ទីស៊ិងឬសាងចូវ សរុប ១៧ ជំនាន់ ៣១ រជ្ជកាល សរុបជារយៈពេលជាង ៦០០ ឆ្នាំ។
ក្រោលពេលដែលសាងថាំងរៀបចំប្រទេសហើយ ដោយសារបានទទួលមេរៀនពីការដួលរលំរបស់រាជវង្សសៀ ទើបបញ្ឈប់ការកៀបសង្កត់ប្រជារាស្ដ្រដូចនៅសម័យរជ្ជកាលរបស់សៀចៀ ដោយងាកមកប្រើមេត្ដាធម៌ក្នុងការគ្របគ្រង ធ្វើឲ្យនយោបាយក្នុងប្រទេសរបស់រាជវង្សសាងមានលក្ខណៈល្អប្រសើរ ពុំសូវមានទំនាស់ សភាពការនយោបានមានស្ថេរភាព កម្លាំងទាហានរឹងមាំខ្លាំងឡើង ទើបចាប់ផ្ដើមធ្វើសង្គ្រាមជាមួយនគរជិតខាង ដោយភាគច្រើនទទួលបានជ័យជម្នះ ដូចនៅក្នុងកំណត់ត្រារបស់ម៉ឹងជឺ អ្នកប្រាជ្ញនៃសំណាក់ខុងជឺ កត់ត្រាទុកថា “ថាំងឆ្ពោះចូលក្នុងសមរភូមិដោយគ្មានគូរប្រកួត” បង្ហាញឲ្យឃើញថាក្រោមការគ្រប់គ្រងរបស់សាងថាំង ចិនក្លាយជាប្រទេសដែលមានភាពរឹងមាំខាងផ្នែកទាហាន។
“ថៃចៀគ្រងរាជបីឆ្នាំ មិនប្រកបដោយធម៌ មិនគោរពច្បាប់របស់សាងថាំង រហូតត្រូវអ៊ីយិនចាប់ដាក់ឃុំនៅវាំងធុង ៣ ឆ្នាំ ទើបដឹងខ្លួនខុស ទើបអ៊ីយិនអញ្ជើញថៃចៀមកគ្រងរាជបល្ល័ង្កវិញ”។
ក្នុងរជ្ជកាលស្ដេចសាងថាំងដែលអ្នកបង្កើតរាជវង្សសាង មានសេនាបតីឆ្លាតវាងវៃចាំជាទីប្រឹក្សារហូតដល់ទៅ ២ នាក់ ដូចជា អ៊ីយិន និងចុងហ៊ុយ។ តាមរយៈកំណត់ត្រានិយាយថា ពួកគេទាំងពីរនាក់មានឥទ្ធិពលក្នុងការគ្រប់គ្រងប្រទេសមិនធម្មតា ដោយក្រោយពេលដែលពួកគេកាន់តំណែងសេនាបតីឆ្វេងស្ដាំហើយ ក៏បានបង្កើតសា្នដៃលេចធ្លោក្នុងការគ្រប់គ្រងប្រទេស រក្សាសន្ដិភាព និងអភិវឌ្ឍន៍ការផលិត ជាដើម។ ក្រោយពេលចុងហ៊ុយបាត់បង់ជីវិត ឥទ្ធិពលនយោបាយរបស់អ៊ីយិនក៏កាន់តែមានភាពលេចធ្លោជាងមុន រហូតក្លាយជាសេនាបតីជើងចាស់ដ៏សំខាន់ចាប់ពីរជ្ជកាលស្ដេចសាងថាំងរហូតដល់រជ្ជកាលស្ដេចថៃចៀ។
ក្រោយពេលស្ដេចសាងថាំងអស់ព្រះជន្ម ដោយសាររាជ្យបុត្រច្បងឈ្មោះថៃទិង បានស្លាប់មុន ដូច្នេះរាជ្យបល្ល័ង្កត្រូវធ្លាក់ទៅលើបុត្រាបន្ទាប់ឈ្មោះវៃពិង ពេលវៃពិងស្លាប់ ប្អូនប្រុសរបស់វៃពិងឈ្មោះចុងយ៉ឹនបានបន្ដតំណែង ពេលចុងយ៉ឹនស្លាប់រាជ្យបល្ល័ង្កបានធ្លាក់ទៅលើបុត្រត្រារបស់ថៃទិងគឺថៃចៀ ដែលជាស្ដេចជំនាន់ចៅរបស់សាងថាំង។
តាមរយៈកំណត់ត្រាប្រវត្ដិសាស្ដ្រស្ដីអំពីក្រុមកុលសម្ព័ន្ធយិនបានសសេរថា “ថៃចៀគ្រងរាជ្យបានបីឆ្នាំ មិនប្រកបដោយធម៌ មិនគោរពច្បាប់របស់សាងថាំង រហូតត្រូវអ៊ីយិនចាប់ដាក់ឃុំនៅវាំងធុង ៣ ឆ្នាំ ទើបដឹងខ្លួនខុស ទើបអ៊ីយិនអញ្ជើញស្ដេចថៃចៀមកគ្រងរាជ្យបល្ល័ង្កវិញ។  ក្រោយមកថៃចៀគ្រប់គ្រងប្រទេសប្រកបដោយមេត្ដាធម៌ ពួកមន្ដ្រីពេញចិត្ដ ប្រជារាស្ដ្ររស់នៅប្រកបដោយសេចក្ដីសុខ”។ នេះជាកំណត់ត្រាដែលបង្ហាញឲ្យឃើញថា អ៊ីយិនជាអ្នកណែនាំផ្លូវក្នុងការគ្រប់គ្រងប្រទេសប្រកបដោយមេត្ដាធម៌ ធ្វើឲ្យរាជវង្សសាងអាចគ្រប់គ្រងប្រទេសដោយសន្ដិភាពអស់រយៈពេលយ៉ាងយូរ ហើយបានក្លាយជារឿងនិទានតៗ គ្នា រហូតធ្វើឲ្យកេរឈ្មោះរបស់អ៊ីយិន​ បានទទួលការលើកតម្កើងនិងយកមកប្រើហៅ អ្នកដែលមានមេត្ដាធម៌និងគុណធម៌ខ្ពង់ខ្ពស់។
ចាប់ពីរជ្ជកាលស្ដេចចុងទិងរហូតដល់រជ្ជកាលស្ដេចផានកឹងសរុប ៩ ជំនាន់ ពោរពេញទៅដោយការដណ្កើមអំណាចរាជបល្ល័ង្កក្នុងរាជវង្សសាង ដែលជាដើមហេតុនៃការដួលរលំរបស់រាជវង្ស និងក្នុងពេលដែលមានភាពច្របូកច្របល់នេះ រាជវង្សសាងបានមានការប្ដូររាជធានីដល់ទៅ ៥ លើក រហូតដល់ចុងក្រោយក្នុងរជ្ជកាលស្ដេចផានកឹងបានប្ដូររាជធានីទៅស្រុកយិន។
ការគ្រប់គ្រងមានការបែងចែកជាជាន់ថ្នាក់ រមែងមិនអាចបំបាត់ភាពលោភលន់ក្នុងអំណាចនិងការដណ្ដើមផលប្រយោជន៍នៅក្នុងរាជវាំងបាន។  កំណត់ត្រាប្រវត្ដិសាស្ដ្ររបស់កុលសម្ព័ន្ធយិនបានសសេរថា “ចាប់ពីរជ្ជកាលស្ដេចចុងទិងមក អ្នកគ្រប់គ្រងបានបោះបង់ចោលនូវមេត្តាធម៌ តែងតាំងលើកតម្កើងតែបក្សពួក ញាតិសណ្ដាន ម្នាក់ៗ បែកចែកប្រកាន់បក្សពួកដើម្បីដណ្ដើមអំណាច កើតភាពជ្រួលច្របល់ឥតឈប់ឈរ ជាហេតុធ្វើឲ្យពួកមន្ដ្រីក្បត់ បង្កសង្គ្រាមរំលំរាជបល្ល័ង្ក”។
ចាប់ពីរជ្ជកាលស្ដេចចុងទិងរហូតដល់រជ្ជកាលស្ដេចផានកឹងសរុប ៩ ជំនាន់ ពោរពេញទៅដោយការដណ្កើមអំណាចរាជបល្ល័ង្កក្នុងរាជវង្សសាង ដែលជាដើមហេតុនៃការដួលរលំរបស់រាជវង្ស និងក្នុងពេលដែលមានភាពច្របូកច្របល់នេះ ក៏បានមានការប្ដូររាជធានីជាច្រើនលើក។
មានភស្ដុតាងបញ្ជាក់ថា សម័យរាជវង្សសាងមានការប្ដូររាជធានីដល់ទៅ ៥ លើក ដូចជា រជ្ជកាលស្ដេចចុងទិងប្ដូរពីស្រុកប៉ទៅស្រុកអាវ រជ្ជកាលស្ដេចហឺតាន់ចៀប្ដូរពីស្រុកអាវទៅស្រុកសៀង រជ្ជកាលស្ដេចជូអ៊ីប្ដូរទៅស្រុក…រជ្ជកាលស្ដេចម៉ាន់កឺងប្ដូរទៅស្រុកអាន់និងរជ្ជកាលស្ដេចផានកឺងប្ដូរពីស្រុកអាន់ទៅស្រុកប៉ើយម៉ើងឬស្រុកយិន។
បច្ចុប្បន្ន បុរាណវិទូបានរកឃើញភស្ដុតាងបញ្ជាក់ប្រវត្ដិសាស្ដ្រសម័យរាជវង្សសាងត្រឹមតែ ៤ កន្លែង ដូចជា ស្ថានីយ៍បុរាណអឺលីថូវនៅស្រុកយៀនស៊ឺ រាជធានីសាងបុរាណនៅស្រុកចឺនចូវនិងស្រុកយៀនស៊ឺ និងស្រុកយិនបុរាណនៅអាន់យ៉ាងប៉ុណ្ណោះ។ សំណល់ទីក្រុងបុរាណដែលត្រូវបានរកឃើញស៊ីលើផ្ទៃដីធំធូលាយណាស់ ដោយមាន ដោយមានផ្ទៃដីជាមធ្យមលើសពី ៣០ ០០០០-៤០ ០០០ ម៉ែត្រការេ។ ចំពោះទីក្រុងបុរាណដែលធ្វើកំណាយរកឃើញមានដូចជា រាជវាំងបុរាណ ទីលានកប់ខ្មោចនិងរោងជាងហត្ថកម្ម ជាដើម។ ក្នុងបរិវេណក្រុងបុរាណអឺលីថូវ ឃើញមានសំណល់រាជវាំងបុរាណគ្របដណ្ដប់លើផ្ទៃដីដល់ទៅ ១០ ០០០ ម៉ែត្រការេ។ ក្រៅពីនេះ នៅស្រុកយៀនស៊ឺនិងចឺងចូវមានឃើញកំពែងទីក្រុងទំហំដ៏ធំ ចំពោះទីក្រុងបុរាណយិននៅស្រុកអានយ៉ាង ក៏ត្រូវបានរកឃើញទីធ្លាបូជាអាទិទេពដ៏ធំទូលាយក្នុងបរិវេណផ្នូរសពស្ដេចទៀតផង។
តាមរយៈកំណត់ត្រានិងភស្ដុតាងដែលបានរកឃើញនៅបរិវេណនោះបង្ហាញឲ្យឃើញថា សម័យរាជវង្សសាងមានការរបៀបចំរបៀបសង្គមល្អប្រសើរ ដោយមានការបែងចែកចេញជាក្រុមការងាររាជការ ការត្រៀមឃ្លាំងអាវុធយុទ្ធភ័ណ្ឌ មានប្រព័ន្ធនៃការគ្រប់គ្រង ការកំណត់ច្បាប់និងការដាក់ទោស ជាដើម។ ទោះជាយ៉ាងណាក៏ដោយ បុរាណវិទូបានត្រឹមតែជីករកឃើញវត្ថុបុរាណពីទីក្រុងបុរាណផ្សេងៗ ខាងលើប៉ុណ្ណោះ តែមិនអាចដឹងច្បាស់ពីទំនាក់ទំនងនៃហេតុការណ៍តាមរយៈវត្ថុបុរាណទាំងនេះអស់ទេ មានត្រឹមតែធ្វើសេចក្ដីសន្និដ្ឋានថា រាជធានីបុរាណយិននៅអាន់យ៉ាងជារាជធានីរបស់រាជវង្សសាង តាំងពីរជ្ជកាលរបស់ផានកឺងនិងអ្នកគ្រប់គ្រងក្នុងសម័យក្រោយមករហូតដល់ចុងរាជវង្សប៉ុណ្ណោះ ដែលសុទ្ធសឹងជាការដែលអាចជឿជាក់បាន។
ក្នុងរជ្ជកាលរបស់ស្ដេចអ៊ូទិង ចាត់ទុកជាកំឡុងពេលនៃការរីកចម្រើននៃយុគសំរិទ្ធ បុរណវិទូបានរកឃើញស្លាកស្នាមនៃការប្រើបច្ចេកទេសនៃការញែកស្លលោហៈយ៉ាងទូលំទូលាយ មានការស្លចាក់ពុម្ព “ចូវហ្វាងអ៊ី” ដែលជាភាជន៍ដាក់ស្រានៅសម័យបុរាណនិង “ទិង” ដែលមានរូបរាងជាឆ្នាំងលោហៈខ្នាតធំ មានជើងបី ប្រើក្នុងពិធីសែនព្រេនអាទិទេពនិងប្រើបង្ហាញពីឋានៈក្នុងសង្គម ដែលជាឧបករណ៍ប្រើប្រាស់ធ្វើពីលោហៈខ្នាតធំបានហើយ។
ការប្ដូររាជធានីរបស់រាជវង្សសាងខាងលើ ធ្វើឲ្យបុរាណវិទូសន្និដ្ឋានខុសគ្នា។ តាមរយៈកំណត់ត្រាសាងស៊ូក្នុងរជ្ជកាលស្ដេចផានកឺង បញ្ជាក់ថាការប្ដូររាជធានីនិងការដណ្ដើមអំណាចមានទំនាក់ទំនងគ្នាយ៉ាងជិតស្និទ្ធនិងញែកពីគ្នាមិនដាច់។ ថ្វីបើថាក្នុងកំណត់ត្រាផានកឺងបាននិយាយអំពីហេតុការណ៍ប្ដូររាជធានីថា “ធ្វើដើម្បីប្រយោជន៍សុខរបស់រាស្ដ្រ” តែចំពោះអ្នកដែលពុំព្រមស្ដាប់បញ្ជាគេបាននិយាយទុកមុនថា “យើងនឹងប្រហារឲ្យអស់ មិនឲ្យសភាវអាក្រក់ចូលក្នុងរាជធានីថ្មី” ដែលទាំងអស់នេះបង្ហាញឲ្យឃើញពីការប្រយុទ្ធផ្ទៃក្នុងយ៉ាងសាហាវ។ ក្រោយពីប្ដូររាជធានីមកស្រុកយិនហើយ ទំនាស់ផ្ទៃក្នុងក្នុងរាជវាំងក៏ធូរស្រាល ទើបចាប់ផ្ដើមមានការអភិវឌ្ឍន៍សេដ្ឋកិច្ច។ ដូច្នេះក្នុងរជ្ជកាលស្ដេចផានកឺងត្រូវគេចាត់ទុកជាសម័យស្ដារប្រទេស និងបានឈានឆ្ពោះទៅរកយុគមាននៃរជ្ជកាលស្ដេចអ៊ូទិង។
អ៊ូទិងជាបុត្ររបស់សៀវអ៊ី ដែលជាប្អូនរបស់ផានកឺង ដូច្នេះហើយទើបអ៊ូទិងក្លាយជាក្មួយរបស់ផានកឺង។ ពេលផានកឺងនៅជាយុវវ័យ សៀវអ៊ីដែលជាបិតាបានបញ្ជូនឲ្យលត់ដំជីវិតដូចអ្នកស្រុកមួយរយៈ។ ដូច្នេះហើយទើបគេជ្រួតជ្រាបពីការលំបាករបស់អ្នកស្រុកធម្មតា។ ដូច្នេះ ទើបពេលគេឡើងកាន់អំណាចគាត់បម្រើរាស្ដ្រដោយយុត្ដិធម៌ ដើម្បីឲ្យស្រុកទេសរីកចម្រើនរុងរឿងក្នុងរជ្ជសម័យនេះ អ៊ូទិងបានលើកទ័ពទៅបង្រ្កាបកុលសម្ព័នផ្សេងៗ មិនតិចទេ។ ការប្រើកម្លាំងទាហាន មានតាំងពីការប្រើកម្លាំងពលរាប់ពាន់ រហូតជួនកាលរាប់ម៉ឺននាក់។ ការបង្រ្កាបលើកនេះ រាជវង្សសាងបានពង្រីកដែនដីធំទូលាយ កេណ្ឌឈ្លើយសឹកបានចំនួយយ៉ាងច្រើន។ ដូច្នេះហើយទើបបុរាណវិទូរកឃើញភាពចម្រុះនៃវប្បធម៌នៅសេសសល់តាមរយៈការធ្វើកំណាយជាច្រើន ដូចជា តាមរយៈសំណល់រាជវាំងបុរាណ ផ្នូរខ្មោចនិងរោងជាង ជាដើម។
ក្នុងសម័យរាជវង្សសាងជំនឿទាក់ទងនឹង “មេឃ” បានកើតឡើងហើយ។ អក្សរចារលើឆ្អឹងសត្វដែលធ្វើកំណាយរកឃើញមានអក្សរដែលសសេរពាក្យថា ទីឬតេ ដែលមានន័យថា ហង់តេហ្នឹងឯង។ ពេលដែលសាងថាំងលើកទ័ពបង្រ្កាបសៀចៀក្សត្រអង្គចុងក្រោយរបស់រាជវង្សសៀនោះទើបមានពាក្យពោលឡើងថា “សៀធ្វើខុសចំពោះមេឃ ទើបត្រូវតែទទួលទោស”។
ក្រៅពីនេះ នៅមានការអភិវឌ្ឍន៍កម្លាំងការផលិត ដែលជាឧបករណ៍ធ្វើពីសំរិទ្ធនៅសម័យនេះទៀតផង។ អ្វីដែលពិសេសនោះគឺ មានការរកឃើញនូវស្លាកស្នាមការប្រើបច្ចេកទេសក្នុងការស្លលោហៈយ៉ាងរីកសុះសាយ តាមរយៈការជីកកំណាយឃើញឧបករណ៍ធ្វើពីលោហៈ ដូចជាទង់ដែង សំណ និងសំណប៉ាហាំង ថែមទាំងបរិមាណការផលិតឧបករណ៍សំរិទ្ធក៏កើនឡើងយ៉ាងច្រើន មានការស្លលោហៈចាក់ពុម្ពធ្វើ “អូវហ្វាងអ៊ី” ដែលជាភាជន៍ដាក់ស្រានៅសម័យបូរាណនិង “ទិង” ដែលមានរូបរាងជាឆ្នាំងលោហៈខ្នាតធំ មានជើងបីប្រើក្នុងពិធីសែនព្រេនបុព្វអាទិទេពនិងប្រើបង្ហាញពីឋានៈក្នុងសង្គម ដែលជាឧបករណ៍ប្រើប្រាស់ធ្វើពីលោហៈខ្នាតធំបានហើយ។ ក្នុងរជ្ជកាលស្ដេចអ៊ូទិងនេះ ចាត់ទុកជាយុគនៃការស្ដារនៃយុគសំរិទ្ធ។ ក្រៅពីនេះនៅមានការរីកចម្រើនយ៉ាងខ្លាំងលើផ្នែកតម្បាញ វេជ្ជសាស្រ្ដ គមនាគមន៍និងតារាសាស្រ្ដ ជាដើម។  ការរីកចម្រើននៅរជ្ជកាលស្ដេចអ៊ូទិងនេះ ជាឬសគល់នៃភាពរុងរឿងផ្នែកសង្គមនៅចុងសម័យរាជវង្សសាងនិងរាជវង្សចូវខាងលិចនាសម័យក្រោយមកទៀត។
ក្នុងឆ្នាំ គ.ស ១៨៩៩ មានការរកឃើញអក្សរចារឹកលើឆ្អឹងសត្វនៃសម័យរាជវង្សសាង ជាការទទួលស្គាល់ជាទូទៅនិងចាត់ទុកជាការបើទំព័រប្រវត្ដិសាស្ដ្ររបស់រាជវង្សសាងចូលក្នុងយុគប្រវត្ដិសាស្ដ្រទៀតផង។ ចំពោះអក្សរចារឹកជាង ១៥០០ ០០០ បំណែកដែលរកឃើញនៅបរិវេណទីក្រុងបុរាណយិននៅអាន់យ៉ាងនោះអត្ថន័យប្រកបដោយ ចារឹកទាយប្រផ្នូល ដែលជាកំណត់ត្រាសភាពសង្គមនិងរឿងរ៉ាវផ្សេងៗ ក្នុងសម័យរាជវង្សសាង ដោយជាទូទៅពេលឆ្លងកាត់ការរៀបរៀងនិងធ្វើការស្រាវជ្រាវហើយ ឃើញថា អក្សរចារឹកទាំងអស់នេះមានតម្លៃមហាសាលក្នុងាកបើកផ្លូវការសិក្សាប្រវត្ដិសាស្ដ្រក្នុងសម័យរាជវង្សសាង។
ការបូជាអាទិទេពក្នុងប្រទេសចិនមានប្រវត្ដិយូរលង់ណាស់មកហើយ។ បុរាណវិទូបានរកឃើញភស្ដុតាងផ្សេងៗ ដែលសេសសល់តាំងពីសម័យមុនប្រវត្ដិសាស្ដ្រ ចាប់តាំងពីសម័យសង្គមកសិកម្មរហូតមក។ ប្រជាជនបានសុំបួងសួងឲ្យអាទិទេពប្រទានទឹកភ្លៀងសម្រាប់ការដំដុះ ដែលជារឿងធម្មតា។ ការសែនព្រេនបុព្វបុរសឬការគោរពខ្មោច ក៏មានប្រភពមកពីតម្រូវការនៃការនឹកបុព្វបុរសក្នុងគ្រួសារដែលបានស្លាប់ទៅហើយ ទើបកើតការសន្មត់ជារូបភាពដែលធ្លាប់ជួបធ្លាប់ឃើញ។ ប្រជាជនសែនព្រេនបុព្វបុរស គឺដើម្បីអង្វរសុំឲ្យបុព្វបុរសជួយឃុំគ្រងថែរក្សា។ នៅសម័យរាជវង្សសៀ ការគោរពមេឃចាប់ផ្ដើមកើតឡើង ធ្វើឲ្យមានការផ្លាស់ប្ដូរជាលក្ខណៈទ្រង់ទ្រាយធំក្នុងការគោរពសាសនា ដោយសារថ្នាក់ដឹកនាំកំពូលនៅសម័យនោះត្រូវការការពារអំណាចរបស់ខ្លួន ទើបនាំការសែនព្រេនបុព្វបុរសនិងលទ្ធិការគោរពធម្មជាតិមកបង្រួបគ្នា កើតជា “មេឃ” ឬ “ហង់តេ” ដែលមានលក្ខណៈអាទិទេពកើតឡើង។
តាមរយៈភស្ដុតាងខាងលើ ឃើញថា​ ក្នុងសម័យរាជវង្សសាង គេមានជំនឿទាក់ទងនឹង “មេឃ” កើតឡើងហើយ អក្សរចារឹកលើឆ្នឹងសត្វដែលឃើញមានអក្សរសសេរថា ទីឬតេ ដែលមានន័យថា ហង់តេនោះ ដូច្នេះពេលដែលសាងថាំងលើកទ័ពបង្រ្កាបសៀចៀស្ដេចអង្គចុងក្រោយនៃរាជវង្សសៀនោះទើបមានពំនោលថា “សៀធ្វើខុសចំពោះមេឃ ទើបត្រូវតែទទួលទោស” ដោយប្រើពាក្យថា “បញ្ជាទេវតា” ដើម្បីជម្រុញភាពស្វាហាប់របស់កងទ័ពនិងពួកអ្នកមានស្វាមីភក្ដិនិងជាការស្វែងរកភាពសមស្របចំពោះយុត្ដិធម៌ពេលឈានដល់ដំណាក់កាលឡើងគ្រងរាជ ដោយជឿថា អាទិទេពនៃមេឃនិងអាទិទេពនៃដីឬសាងអងនោះជាគូនឹងគ្នា ដើម្បីបំពេញបទបញ្ជាពីលើមេឃ អាទិទេពនៃដីទើបត្រូវធ្វើពិធីកម្មក្នុងការទាក់ទងនឹងមេឃ។ ដូច្នេះ ខណៈពេលដែលសាងអងសែនព្រេនបុព្វបុរសនោះ ទើបប្រើគ្រឿងបូជាទាំង ៥ យ៉ាងដើម្បីធ្វើពិធីឯបរិវេណវាលសែនព្រេនក្នុងទីកប់សពស្ដេចបរិវេណរាជធានីយិនឬអាន់យ៉ាងបច្ចុប្បន្ន។ បុរាណវិទូបានជីករកឃើញស្លាកស្នាមការបូជាក្នុងរណ្ដៅកប់សពរាប់ពាន់កន្លែង និងរកឃើញថានៅរជ្ជកាលស្ដេចអ៊ូទិង នោះ ដល់ថ្នាក់មានការចំណាយមនុស្សរាប់រាយនាក់ជាគ្រឿងតង្វាយក្នុងពិធីបូជាខាងលើទៀតផង ធ្វើឲ្យយើងឃើញថានៅសម័យរាជវង្សសាងនេះផ្ដោតភាពសំខាន់ក្នុងការសែនព្រេនបុព្វបុរសជាខ្លាំង ដោយសារហង់តេគឺជាអាទិទេព ក្នុងន័យមួយទៀតគឺអាទិទេពដែលជាបុព្វបុរសនោះឯង។
ក្រោយពេលអ៊ូទិងអស់ព្រះជន្ម កំឡុងពេលនៃភាពរុងរឿងក៏ត្រូវបញ្ចប់ក្នុងពេលមិនយូរ។ ពេលមកដល់រជ្ជកាលស្ដេចជូកឺង និងជូចៀ រហូតដល់រជ្ជកាលស្ដេចទីអ៊ីនិងទីស៊ិងនោះ សង្គ្រាមទំនាស់នយោបាយផ្ទៃក្នុងក៏កើតឡើងធ្ងន់ធ្ងរទេដង មន្ដ្រីទាហារស៊ីវិលនាំគ្នាក្រោកឡើងប្រឆាំង ទោះបីជាប្រឈមនឹងស្ថានការណ៍ដ៏ធ្ងន់ធ្ងរនេះ តែសាងចូវឬទីស៊ិង មិនគិតដោះស្រាយ ថែមទាំងមិនពុំព្រមស្ដាប់ការដាស់តឿនពីអ្នកដែលមានបំណងល្អ វង្វេងសប្បាយភ្លេចគិត ដែលជំរុញឲ្យមានទំនាស់កាន់តែខ្លាំងឡើង។
ក្នុងពេលជាមួយគ្នា បានធ្វើសង្គមជាមួយកុលសម្ព័ន្ធតុងអ៊ី បន្ថែភារៈដ៏ធ្ងនធ្ងរឲ្យប្រជារាស្ដ្រ និងធ្វើឲ្យបាត់បង់កម្លាំងទាហានក្នុងប្រទេសទៀតផង ដូច្នេះ ពេលចូវអ៊ូវ៉ាំង លើកទ័ពចូលមកដល់ជាយដែន សាងចូវបានត្រឹមកេណ្ឌកងទ័ពទៅទប់ទល់។ លទ្ធផលចុងក្រោយកម្លាំងទ័ពរបស់សាងចូវធ្លាក់ចុះ ក្លាយជាភាគីសុំចាញ់ព្រមបើកផ្លូវឲ្យចូវអ៊ូវ៉ាំង។ ពេលឃើញដូច្នោះ ទើបសាងចូវវេចទ្រព្យសម្បត្ដិភាសខ្លួនទៅនៅស្រុកលូថៃ ចុងក្រោយស្លាប់នៅទីនោះ រាជវង្សសាងមកដល់កាលអវសាន។
រាជវង្សចូវខាងលិច
រាជវង្សចូវខាងលិច
“ស្ដេចចូវអ៊ូវ៉ាំងប្រើនយោបាយ “រដ្ឋការពារព្រំដែន”​ ដោយអនុញ្ញាតឲ្យញាតិសន្ដាននិងមន្ដ្រីដែលមានគុណសម្បតិ្ដទៅគ្រប់គ្រងនៅតាមតំបន់ជាយដែនមួយសង្កាត់ទៀត។ ពួកគេក៏ជាទីប្រឹក្សារាជសំណាក់ចូវដែរ”។