cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
កាល់ ម៉ាក្ស
កាល់ ហ៊ែនរីច ម៉ាក្ស (៥ ឧសភា ១៨១៨ – ១៤ មីនា ១៨៨៣) គឺជាទស្សនវិទូ សេដ្ឋវិទូ អ្នកកាសែត ប្រវត្តិវិទូ សង្គមវិទូ ទ្រឹស្តីវិទូនយោបាយ និងជាអ្នកបដិវត្តន៍សង្គមនិយមជនជាតិអាល្លឺម៉ង់ម្នាក់។ ម៉ាក្សបានចាប់កំណើតក្នុងទីក្រុងទ្រីអ៊ឺរនៃប្រទេសអាល្លឺម៉ង់ ហើយបានចាប់ផ្តើមរៀនវិជ្ជាច្បាប់និងទស្សនវិជ្ជានៅឯសាកលវិទ្យាល័យប៊ុននិងប៊ែរឡាំង។ គាត់បានរៀបអាពាហ៍ពិពាហ៍ជាមួយសកម្មជននយោបាយម្នាក់ឈ្មោះជេននី វ៉ន វេសផាលិននៅក្នុងឆ្នាំ១៨៤៣។ ដោយសារតែសកម្មភាពបោះពុម្ភផ្សព្វផ្សាយរឿងនយោបាយរបស់គាត់ ម៉ាក្សត្រូវក្លាយជាបុគ្គលគ្មានសញ្ជាតិហើយបានទៅរស់នៅនិរទេសក្រៅស្រុកជាមួយភរិយានិងកូនៗរបស់គាត់នៅទីក្រុងឡុងដ៍អស់ជាច្រើនទស្សវត្ត។ ទោះបីរស់បែបនិរទេសក្តី ម៉ាក្សនូវតែបន្តការនិពន្ធជាមួយនឹងទស្សនវិទូអាល្លឺម៉ង់ម្នាក់ទៀតឈ្មោះហ្វ្រ៊ីឌ្រិច អង់ហ្គែល ហើយអ្នកទាំងពីរក៏ចាប់ផ្តើមនិពន្ធសៀវភៅរួមគ្នាដែលភាគច្រើនជាសៀវភៅទាក់ទងនឹងសេដ្ឋកិច្ចនិងសង្គម។ ស្នាដៃដ៏មានប្រជាប្រិយភាពបំផុតរបស់ម៉ាក្សគឺ គោលគំនិតកុម្មុយនីស្ត (១៨៤៨) និងដាសកាពីតាល់ (១៨៦៧–១៨៨៣)។ ទស្សនៈនយោបាយរបស់ម៉ាក្សបានជះឥទ្ធិពលយ៉ាងខ្លាំងលើបញ្ញវ័ន សេដ្ឋកិច្ច និងប្រវត្តិសាស្ត្រនយោបាយនៅជំនាន់ក្រោយៗ។
ទ្រឹស្តីនិងគំនិតរបស់ម៉ាក្សអំពីសង្គម សេដ្ឋកិច្ច និងនយោបាយត្រូវបានគេស្គាល់ថាម៉ាក្សនិយម ឬ"លទ្ធិម៉ាក្ស"។ ទ្រឹស្តីរបស់គាត់ក៏ជាការរិះគន់នឹងសង្គមមនុស្សកាលពីសម័យនោះផងដែរដោយពោលថាសង្គមមនុស្សបានអភិវឌ្ឍន៍ទៅមុខតាមរយៈជម្លោះនៃវណ្ណៈ។ នៅក្នុងសង្គមមូលធន វណ្ណៈដឹកនាំ (ឬវណ្ណៈគហបតី) គឺជាអ្នកគ្រប់គ្រងលើមធ្យោបាយផលិតកម្ម រីឯវណ្ណៈកម្មករ (ឬវណ្ណៈពលជីវី) គឺជាអ្នកលក់កម្លាំងកាយឱ្យទៅគេដើម្បីទទួលបានប្រាក់ឈ្នួលមកវិញ។ ម៉ាក្សបានទាយថា មូលធននិយមកំពុងបង្កើតឱ្យមានភាពតានតឹងផ្ទៃក្នុងដូចជាប្រព័ន្ធសង្គមសេដ្ឋកិច្ចមុនៗអញ្ចឹងដែរហើយយូរៗទៅវានឹងវិនាសរលាយដោយសារខ្លួនឯងនិងត្រូវជំនួសមកវិញនូវប្រព័ន្ធថ្មីហៅថាផលិតកម្មសង្គមនិយម។ ចំពោះម៉ាក្ស ការប្រឆាំងនឹងថ្នាក់វណ្ណៈក្រោមរបបមូលធននឹងបង្កបង្កើតឱ្យមានវិបត្តិនិងអស្ថិរភាពសេដ្ឋកិច្ចខ្ពស់បន្ទាប់មកវានឹងពង្រឹងស្មារតីអ្នកវណ្ណៈពលជីវី កម្មករ ទាសករ ហើយមិនយូរប៉ុន្មាន ស្មារតីក្នុងការឡើងកាន់កាប់អំណាចនយោបាយនឹងជ្រាបចូលរួចទីបំផុតសង្គមកុម្មុយនីស្តដែលគ្មានការបែងចែកថ្នាក់វណ្ណៈនឹងត្រូវបានបង្កើតឡើង។ ម៉ាក្សតែងតែជម្រុញឱ្យវាកើតមានឡើងដោយលើកយកហេតុផលថា វណ្ណៈកម្មករគួរតែចាប់អនុវត្តសកម្មភាពបដិវត្តន៍ដើម្បីផ្តួលរំលំមូលធននិយមនិងនាំមកនូវការរំដោះសេដ្ឋកិច្ចសង្គម។
ម៉ាក្សត្រូវបានគេចាត់លោកថាជាបុគ្គលម្នាក់ដែលមានឥទ្ធិពលបំផុតនៅក្នុងប្រវត្តិសាស្ត្រមនុស្សលោកហើយស្នាដៃនិងការងាររបស់គាត់ត្រូវបានទទួលទាំងការកោតសរសើរផងនិងការរិះគន់ផង។ ការងាររបស់គាត់នៅក្នុងផ្នែកសេដ្ឋកិច្ចបានម្តល់មូលដ្ឋានគ្រឹះសម្រាប់ការយល់ដឹងជាច្រើននៃកម្លាំងពលកម្មបច្ចុប្បន្ននិងទំនាក់ទំនងរបស់វាទាក់ទងនឹងមូលធននិងគំនិតសេដ្ឋកិច្ចជាបន្តបន្ទាប់។  បញ្ញវ័ន សហជីព សិល្បករ និងគណបក្សនយោបាយជាច្រើនទូទាំងពិភពលោកបានប្រកាន់យកនូវគំនិតរបស់ម៉ាក្សជាគោលដោយកែប្រែឬសម្របសម្រួលគំនិតរបស់គាត់បន្តិចបន្តួច។ ជាធម្មតា ម៉ាក្សត្រូវបានគេលើកឡើងថាជាស្ថាបត្យករសំខាន់ម្នាក់នៃវិទ្យាសាស្ត្រសង្គមទំនើប។
កុមារភាព និងការសិក្សាដំបូងៗ៖ ១៨១៨–១៨៣៦
កាល់ ហ៊ែនរិច ម៉ាក្សបានកើតនៅថ្ងៃទី៥ ខែឧសភា ឆ្នាំ១៨១៨ នៅទីក្រុងទ្រីអ៊ឺរក្នុងរាជាណាចក្រព្រុស។ ម៉ាក្សមានដើមកំណើតជាជនជាតិជីហ្វិមែនប៉ុន្តែគាត់មិនបានកាន់សាសនាជីហ្វីឬសាសនាអ្វីផ្សេងនោះទេ។ ជីតាខាងម្តាយរបស់ម៉ាក្សគឺជាគ្រូបង្រៀនផ្នែកច្បាប់ម្នាក់ដែលមានសញ្ជាតិជីហ្វិកាត់ហុល្លង់ហើយគាត់បានមកបង្រៀនច្បាប់នៅទីក្រុងទ្រីអ៊ឺរចាប់តាំងពីឆ្នាំ១៧២៣ មកម្លេះ, ឈ្មោះរបស់គាត់គឺ ម៉ៃអ៊ឺរ ហាលេវី ម៉ាក្ស។ ឪពុករបស់ម៉ាក្សគឺជាបុគ្គលដំបូងក្នុងត្រកូលគ្រួសារគាត់ដែលបានចាប់ការសិក្សាតាមបែបសាសនា។ គាត់បានក្លាយជាមេធាវីម្នាក់ដែលទទួលបានប្រាក់ចំណូលមធ្យម (វណ្ណៈកណ្តាល) មិនត្រឹមតែប៉ុណ្ណោះ ឪពុករបស់ម៉ាក្សក៏ជាម្ចាស់ចម្ការទំពាំងបាយជូរម៉ូសែលផងដែរ។
ហ៊ែនរីច ម៉ាក្ស (ឪពុកកាល់ ម៉ាក្ស) គឺជាបុគ្គលដែលមានចំណេះដឹងដ៏ខ្ពង់ខ្ពស់ម្នាក់ ហើយគាត់បានចាប់អារម្មណ៍ទៅនឹងគំនិតទស្សនៈរបស់ទស្សនវិទូមួយចំនួនដូចជា អេម៉ានុយអែល កង់ និងវ៉ុលទែរ។ ក្នុងនាមជាអ្នកសេរីនិយមម្នាក់ គាត់បានចូលរួមញុះញង់ឱ្យមានការធ្វើកំណែទម្រង់នឹងរដ្ឋធម្មនុញ្ញនៅក្នុងរាជាណាចក្រព្រុសដែលកាលនុះត្រូវជារដ្ឋប្រកាន់របបរាជាធិបតេយ្យផ្តាច់ការ។ នៅឆ្នាំ១៨១៥ ហ៊ែនរីច ម៉ាក្សបានចាប់ផ្តើមប្រកបរបរជាមេធាវីហើយនៅក្នុងឆ្នាំ១៨១៩ គាត់និងគ្រួសារបានផ្លាស់ប្តូរទីលំនៅទៅនៅផ្ទះដប់បន្ទប់ក្បែរព័រតានីក្រា។ ភរិយារបស់គាត់ឈ្មោះហេនរីត ប្រេស៍ប៊ឺក (ម្តាយកាល់ ម៉ាក្ស) គឺជាស្ត្រីជនជាតិជីហ្វិកាត់ហុល្លង់ម្នាក់មកពីគ្រួសារអ្នកជំនួញដ៏ស្តុកស្តម្ភមួយ។ ប្អូនស្រីរបស់គាត់ឈ្មោះសូហ្វីយ៉ា ប្រេស៍ប៊ឺកបានចូលរៀបការជាមួយលោកលីអង ហ្វីលីព។ លីអង ហ្វីលីពគឺជាម្ចាស់ក្រុមហ៊ុនផលិតតូបាកូនិងជាអ្នកជំនាញឧស្សាហកម្មជនជាតិហុល្លង់ដ៏ស្តុកស្តម្ភម្នាក់ ហើយគាត់ក៏ជាអ្នកដែលផ្តល់ប្រាក់កម្ចីទៅឱ្យម៉ាក្សខណៈពេលដែលម៉ាក្សកំពុងស្នាក់នៅក្នុងទីក្រុងឡុងដ៍។
ប្រវត្តិលម្អិតអំពីកុមារភាពរបស់ម៉ាក្សគឺមិនសូវមានអ្នកដឹងឮនោះទេ។ គាត់គឺជាកូនទីបីក្នុងចំណោមបងប្អូនចំនួនប្រាំបួននាក់ហើយម៉ាក្សបានក្លាយជាកូនច្បងគេនៅពេលដែលបងប្រុសរបស់ម៉ាក្សឈ្មោះម៉ូរីតស៍បានទទួលអនិច្ចកម្មនៅក្នុងឆ្នាំ១៨១៩។ ដំបូងឡើយ ម៉ាក្សត្រូវបានអប់រំបង្ហាត់បង្រៀនដោយឪពុករបស់គាត់ផ្ទាល់មុនពេលត្រូវបានបញ្ជូនទៅរៀននៅវិទ្យាល័យទ្រីអ៊ឺរក្នុងឆ្នាំ១៨៣០ ដែលមាននាយកសាលាឈ្មោះហ៊ូកូ វីថិនប៉ាកជាមិត្តរបស់ឪពុកគាត់។ ដោយបានជ្រើសយកអ្នកសេរីនិយមធ្វើជាគ្រូបង្រៀនភាគច្រើននៅក្នុងសាលាខ្លួន រដ្ឋាភិបាលអភិរក្សនិយមក្នុងតំបន់នោះក៏ចាប់ផ្តើមមានការសង្ស័យនិងខ្លឹងជាខ្លាំងជាមួយវីថិនប៉ាក។ នៅឆ្នាំ១៨៣២ ក្រុមនគរបាលបានចុះមកត្រួតពិនិត្យសាលានោះហើយបានរកឃើញថាគ្រូៗភាគច្រើនបានបង្ហាត់បង្រៀនសិស្សឱ្យស្រឡាញ់លទ្ធិសេរីនិយម។ ដោយឃើញបែបនេះ អាជ្ញាធរបានតែងតាំងគ្រូបង្រៀនថ្មីៗជាច្រើននាក់ឱ្យចូលជំនួសអ្នកសេរីនិយមទាំងអស់នោះ។
នៅខែតុលា ឆ្នាំ១៨៣៥ ក្នុងវ័យ ១៧ ឆ្នាំ ម៉ាក្សបានទៅចុះឈ្មោះនៅសាកលវិទ្យាល័យប៊ុនដោយមានបំណងចង់រៀនពីវិជ្ជាអក្សរសាស្ត្រនិងទស្សនវិជ្ជាប៉ុន្តែត្រូវបានឪពុកខ្លួនបង្ខំឱ្យចូលរៀនវិជ្ជាច្បាប់ទៅវិញ។ ដោយសារតែមានកាយលក្ខណៈមួយដែលគេច្រើនសម្តៅទៅថា"ខ្សោយដង្ហើម" ម៉ាក្សក៏បានគេចរួចផុតពីកាតព្វកិច្ចយោធានៅពេលឆ្លងចូលអាយុ ១៨ ឆ្នាំ។ អំឡុងពេលនៅសាកលវិទ្យាល័យប៊ុន ម៉ាក្សបានចូលរួមជាមួយក្រុមនិស្សិតនយោបាយមូលវិវដ្តមួយដែលមានឈ្មោះថា"ក្លិបកវី" ដោយក្រុមនេះត្រូវទទួលរងការឃ្លាំមើលយ៉ាងស្អិតជាប់ពីសំណាក់ក្រុមនគរបាល។  ម៉ាក្សក៏បានចូលរួមជាមួយក្រុមមួយទៀតដែលមានឈ្មោះថា Landsmannschaft der Treveraner ដែលគំនិតជាច្រើនត្រូវបានបោះពិភាក្សាវិភាគទៅវិញទៅមកដោយសមាជិកក្រុមហើយមានគេបាននិយាយថាម៉ាក្សបានធ្វើជាអនុប្រធាននៃក្លិបនោះថែមទៀតផង។  ម៉ាក្សក៏បានជួបនូវបញ្ហាជម្លោះដ៏ធ្ងន់ធ្ងរមួយចំនួនផងដែរ ឧទាហរណ៍៖ នៅអំឡុងខែសីហា ឆ្នាំ១៨៣៦ ម៉ាក្សបានចូលវាយគ្នាមួយស្មើជាមួយនឹងសមាជិកម្នាក់មកពីក្រុមបូរ៉ូស៊ាក័ប។  ចំណាត់ថ្នាក់លេខនៃការសិក្សារបស់ម៉ាក្សដំបូងគឺមានលក្ខណៈល្អប្រសើរប៉ុន្តែយូរៗទៅ វាក៏ចាប់ផ្តើមធ្លាក់ចុះ, ដោយហេតុនេះហើយ ឪពុករបស់ម៉ាក្សក៏ត្រូវបង្ខំចិត្តបញ្ជូនម៉ាក្សទៅរៀនបន្តនៅឯសាកលវិទ្យាល័យប៊ែរឡាំង។
ឯកសារយោង
ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:សេដ្ឋវិទូប្រចាំសតវត្សទី១៩ ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ប្រវត្តិវិទូអាល្លឺម៉ង់ប្រចាំសតវត្សទី១៩ ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:អ្នកសារព័ត៌មានអាល្លឺម៉ង់ប្រចាំសតវត្សទី១៩ ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ទស្សនវិទូអាល្លឺម៉ង់ប្រចាំសតវត្សទី១៩ ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:អ្នកកុម្មុយនីស្តអាល្លឺម៉ង់ ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:សេដ្ឋវិទូអាល្លឺម៉ង់ ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ប្រវត្តិវិទូអាល្លឺម៉ង់ ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ទស្សនវិទូនយោបាយអាល្លឺម៉ង់ ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:អ្នកបដិវត្តន៍អាល្លឺម៉ង់ ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:អ្នកសង្គមនិយមអាល្លឺម៉ង់
ឃុំព្រែកចង្ក្រាន(ស្រុកស៊ីធរកណ្ដាល)
(Preaek Changkran Commune) ស្ថិតនៅក្នុង ស្រុកស៊ីធរកណ្ដាល ខេត្តព្រៃវែង  មាន ៥ភូមិ÷
ព្រំប្រទល់
Boundary East	ទល់នឹងឃុំល្វេ ស្រុកស៊ីធរកណ្តាល West	ទល់នឹងឃុំព្នៅទី១ ស្រុកស៊ីធរកណ្តាល South	ទល់នឹងឃុំរំលេច ឃុំព្នៅទី១ ស្រុកស៊ីធរកណ្តាល North	ទល់នឹងឃុំល្វេ ស្រុកកោះសូទិន ខេត្តកំពង់ចាម
=អប់រំ=
អនុវិទ្យាល័យ
=សាសនា=
អាណាចក្រឡានណា
អាណាចក្រឡានណា ( អក្សរឡានណា : ᩋᩣᨱᩣᨧᩢᨠ᩠ᨠ᩼ᩃ᩶ᩣ᩠ᨶᨶᩣ ថៃ : อาณาจักรล้านนา ប្រែថា: អាណាចក្រសែនមួយលាន) ត្រូវបានគេស្គាល់ផងដែរថាជា ឡានណាថៃ ហើយភាគច្រើនគេហៅថា ឡានណា ឬ អាណាចក្រឡានណាគឺជា រដ្ឋឯករាជ្យ ដែលមានទីតាំងនៅ ភាគខាងជើងប្រទេសថៃ នាពេលបច្ចុប្បន្ន ពីសតវត្សទី 13 ដល់ 18 ។
ការអភិវឌ្ឍន៍វប្បធម៌របស់ ប្រជាជនថៃខាងជើង បានចាប់ផ្ដើមតាំងពីយូរយារណាស់មកហើយ ដោយសារនគរបន្តបន្ទាប់មុន ឡានណា។ ជាការបន្តនៃនគរ ងៀងយ៉ាង លន់ ណាបានលេចចេញជារូបរាងខ្លាំងនៅសតវត្សទី 15 ដើម្បីប្រជែងនឹង នគរអយុធ្យា ដែលសង្រ្គាមត្រូវបានប្រយុទ្ធ។ ទោះជាយ៉ាងណាក៏ដោយ អាណាចក្រឡានណាបានចុះខ្សោយ ហើយក្លាយជា រដ្ឋដៃទន្លេនៃរាជវង្សតុងហ្គោ នៅឆ្នាំ 1558 ។ ឡានណាត្រូវបានគ្រប់គ្រងដោយស្តេចបព្វជិតបន្តបន្ទាប់ ទោះបីជាអ្នកខ្លះចូលចិត្តស្វ័យភាពក៏ដោយ។ ការគ្រប់គ្រងរបស់ភូមាបានដកថយបន្តិចម្តងៗ ប៉ុន្តែបន្ទាប់មកបានបន្តនៅពេលដែល រាជវង្សកូនបោនថ្មី បានពង្រីកឥទ្ធិពលរបស់ខ្លួន។ នៅឆ្នាំ ១៧៧៥ មេទ័ពឡានណាបានចាកចេញពីការគ្រប់គ្រងរបស់ភូមាទៅចូលរួមជាមួយសៀម ដែលនាំឱ្យមាន សង្គ្រាមភូមា-សៀម (១៧៧៥-១៧៧៦)។
បន្ទាប់ពីការដកថយរបស់កម្លាំងភូមា ការគ្រប់គ្រងរបស់ភូមាលើឡានណាបានដល់ទីបញ្ចប់។ សៀមក្រោមការដឹកនាំរបស់ព្រះបាទ តាក់ស៊ីន នៃ អាណាចក្រធនបុរី បានទទួលការគ្រប់គ្រងលើឡានណាក្នុងឆ្នាំ 1776។ ចាប់ពីពេលនោះមក ឡានណាបានក្លាយជា រដ្ឋដៃទន្លេ របស់សៀមក្រោម រាជវង្សចក្រី ។
ពេញមួយពាក់កណ្តាលនៃទសវត្សរ៍ឆ្នាំ 1800 រដ្ឋសៀមបានរុះរើឯករាជ្យភាពឡានណាដោយស្រូបចូលទៅក្នុងរដ្ឋជាតិសៀមដែលកំពុងលេចចេញ។  ចាប់ផ្តើមនៅឆ្នាំ 1874 រដ្ឋសៀមបានរៀបចំឡើងវិញនូវនគរឡានណាជា ខែថុនផាយប បាននាំយកមកនៅក្រោមការគ្រប់គ្រងផ្ទាល់របស់សៀម។  នេះបានក្លាយជា ព្រះរាជាណាចក្ឡានណាប្រសិទ្ធិភាពគ្រប់គ្រង ណា កណ្តាលពីការតាមរយៈសៀម thesaphiban ប្រព័ន្ធអភិបាលកិច្ចផ្ដើមនៅ 1899. តាមរយៈការឆ្នាំ 1909, ឡានព្រះរាជាណាចក្រណាមិនយូរទៀតទេមានអត្ថិភាពជាផ្លូវការថាជារដ្ឋឯករាជ្យមួយ, ជាការបញ្ចប់ការបោះបង្គោលរបស់សៀមខ្លួន មានព្រំដែនជាមួយអង់គ្លេស និងបារាំង។
ឃុំរស្មី
($ Commune) ស្ថិតនៅក្នុង ស្រុករវៀង ខេត្តព្រះវិហារ មាន ភូមិ÷
ព្រំប្រទល់នៃ
បូរ៉ូប៊ូឌួ
ព័ស្តុតាងប្រវត្តិសាស្ត្រជាច្រើន ដែលបានបន្សល់ទុករហូតបច្ចុប្បន្ន បានបង្ហាញពីភាពរុងរឿងរបស់ពុទ្ធសាសនា នៅ ប្រទេសឥណ្ឌូនេស៊ី ក្នុងអតីតកាល ។ នោះគឺ ប្រាសាទបូរ៉ូប៊ូឌួ ជាប្រាសាទពុទ្ធសាសនាដ៏ល្បីល្បាញ អស្ចារ្យ បច្ចុប្បន្ន ស្ថិតនៅទីក្រុងម៉ាហ្គឺឡាង ខេត្តជ្វាកណ្តាល ។ បូរ៉ូប៊ូឌួ ត្រូវបានកសាងឡើងក្នុងរជ្ជកាលស្តេចសៃលេន្ទ្រៈ ក្នុងស.វ.ទី ៩ គ.ស. ដើម្បីឧទ្ទិសចំពោះ ពុទ្ធសាសនាមហាយាន និង ពុទ្ធសាសនាតន្ត្រយាន ដែលមាន ស្តេចសៃលេន្ទ្រៈ ជាពុទ្ធសាសនូបត្ថម្ភកដ៏ខ្លាំងក្លា ។ ប្រាសាទនេះត្រូវបានកសាងឡើងក្នុងរាជ្យព្រះបាទស្មារ៉ាទុងហ្កា (Smaratungga/Samaratungga) នៃរាជវង្សសៃលេន្ទ្រៈ ក្នុងកំឡុងពេលនៃចំណុចកំពូលនៃរាជវង្សនេះ ដែលបានគ្រប់គ្រងមាតារាម (កោះជ្វា) និងស្រីវិជ័យ (កោះស៊ូម៉ាត្រា) ។ ដំណើរ ការកសាងប្រាសាទនេះ បានប្រើរយៈពេលប្រហែល ៧៥ ឆ្នាំក្នុងកំឡុងសតវត្សរ៍ទី ៨ គ.ស. និងទី ៩ គ.ស. ក្រោមការដឹកនាំរបស់ស្ថាបត្យករឈ្មោះ គុណធម្មៈ (Gunadharma), តាមស្ថាបត្យកម្មពុទ្ធសាសនាជ្វា ។
បូរ៉ូប៊ូឌួ មិនត្រឹមតែជាបល្ល័ង្កតម្កល់ព្រះពុទ្ធបដិមាសម្រាប់បូជាប៉ុណ្ណោះទេ ថែមទាំងជាទីកន្លែងសម្រាប់ធម្មយាត្រាពុទ្ធសាសនាទៀតផង ។ តាមធម្មតា ដំណើរធម្មយាត្រាគឺ ចាប់ផ្តើមពីគ្រឹះខាងក្រោមនៃប្រាសាទ តាមកាំជណ្តើរខាងកើត រួចប្រទក្សិណជុំវិញប្រាសាទ ឡើងទៅខាងលើតាមថ្នាក់ឬជាន់ទាំង ៣ ដែលដំណាងឲ្យលោកធាតុទាំង ៣ ថ្នាក់ ក្នុងទ្រឹស្តីពុទ្ធសាសនាមហាយានគឺ កាមធាតុ ១ រូបធាតុ ១ និង អរូបធាតុ ១ (ថេរវាទ៖ កាមភព រូបភព និង អរូបភព)(១) ។ ថ្នាក់នីមួយៗនៃប្រាសាទដំណាងឲ្យ ដំណាក់កាលនៃមាគ៌ាព្រះពោធិសត្វ ក្នុងការបំពេញបារមីដើម្បីការត្រាស់ដឹងជាព្រះពុទ្ធ ។ ប្រាសាទនេះនាំផ្លូវអ្នកធម្មយាត្រា តាមប្រព័ន្ធដ៏ធំទូលាយ នៃកាំជណ្ដើរនិងថែវ ដែលមានក្បាច់ចម្លាក់និទានកថាចំនួន ១,៤៦០ ផ្ទាំង នៅលើជញ្ជាំងនិងបង្កាន់ដៃឬជើងទៀន ។ បើគេដើរព័ទ្ធជុំវិញពីក្រោមឡើង លើតាមថ្នាក់ទាំង ៩ របស់ប្រាសាទនោះនឹងមានចម្ងាយជាង ៥ គីឡូម៉ែត្រ (៣ ម៉ៃល៍) ដោយឆ្លងកាត់ធាតុឬភពទាំងបី រហូតដល់ចំណុចកំពូលគឺ ស្តូបធំមួយនៅចំកណ្តាលនៃមណ្ឌល ដែលតំណាងឲ្យព្រះនិព្វាន ។ ប្រកបដោយលក្ខណៈស្ថាបត្យកម្មសាសនាដ៏អស្ចារ្យបែបនេះហើយ ទើបប្រាសាទបូរ៉ូប៊ូឌួក្លាយជាប្រាសាទពុទ្ធសាសនា ដែលមានក្បាច់ចម្លាក់ពុទ្ធសាសនា ច្រើននិងពេញលេញបំផុតក្នុងពិភពលោក ដែលបង្កប់ដោយខ្លឹមសារផ្លូវធម៌គួរជាទីជ្រះថ្លា ។ ស្ថាបត្យកម្មដ៏គួរឲ្យស្ញប់ស្ញែងនេះបញ្ជាក់ពីអារ្យធម៌ ខ្ពង់ខ្ពស់របស់មនុស្សជំនាន់នោះ ប្រកបដោយតម្លៃទស្សនវិជ្ជាពុទ្ធសាសនា ។
ប្រវត្តិសាស្ត្រ
ប្រាសាទបូរ៉ូប៊ូឌួត្រូវបានគេបោះបង់ចោលក្នុងស.វ.ទី ១៥ គ.ស. ក្រោយការធ្លាក់ចុះនៃអាណាចក្រមជបហិតនៅកោះជ្វា និងការផ្លាស់ប្តូរ សាសនារបស់អ្នកស្រុកកោះជ្វា ទៅកាន់សាសនាឥស្លាមវិញ ។ ប្រភពខ្លះលើកឡើងថា បូរ៉ូប៊ូឌួត្រូវបានគេបោះបង់ចោលតាំងពីស.វ.ទី ១០ គ.ស. មក ម៉្លេះ ដោយសារស្ថានភាពនយោបាយនៅកោះជ្វាកណ្តាល និងបានកប់ក្រោមផេះបន្ទុះភ្នំភ្លើងអស់កាលជាច្រើនសតវត្សរ៍ ។ ក្នុងឆ្នាំ ១៨១៤ ពិភពលោកបានចាប់ផ្តើមឮឈ្មោះប្រាសាទបូរ៉ូប៊ូឌួ តាមរយៈ ការសិក្សាស្រាវជ្រាវរបស់លោក ថូម៉ាស់ ស្តាមហ្វឺដ រ៉ាហ្វលស៍ (Thomas Stamford Raffles) ជាអ្នកគ្រប់គ្រងរបស់អាណានិគមអង់គ្លេសនៅកោះជ្វា ដែលដឹងពីទីតាំងរបស់ប្រាសាទ ដោយសារអ្នកស្រុក ឥណ្ឌូនេស៊ី ជាអ្នក បង្ហាញផ្លូវ ។ ចាប់តាំងពីពេលនោះមក បូរ៉ូប៊ូឌួត្រូវបានគេអភិរក្សដោយ ការធ្វើប្រត្យាស្ថាប័ន (ការស្តារឡើងវិញឲ្យដូចដើម) ជាច្រើនលើក ។ ប្រត្យាស្ថាប័នដែលធំជាងគេគឺ ធ្វើឡើងក្នុងចន្លោះឆ្នាំ ១៩៧៣ និង ១៩៨៣ ដោយរដ្ឋាភិបាលឥណ្ឌូនេស៊ី និងអង្គការយូណេស្កូ (UNESCO) និងក្រោយ ពីនោះមក ប្រាសាទបូរ៉ូប៊ូឌួត្រូវបានដាក់បញ្ចូលក្នុងបញ្ជីបេតិកភណ្ឌពិភពលោក ។ នៅថ្ងៃទី ២៧ កក្កដា ២០១២ សៀវភៅកំណត់ត្រាឯកត្តកម្មពិភព លោកបានប្រកាសថាប្រាសាទបូរ៉ូប៊ូឌួគឺជា ‘ប្រាសាទពុទ្ធសាសនាធំជាងគេបំផុតក្នុងពិភពលោក’ ។ ប្រាសាទបូរ៉ូប៊ូឌួជាអច្ឆរិយវត្ថុមួយក្នុងចំណោមអច្ឆរិយវត្ថុពិភពលោកទាំង ៧ ។
ក្នុងសម័យទំនើប មន្ត្រីការទូតបរទេសនិងមេដឹកនាំពិភពលោកល្បី ៗ ធ្លាប់បានធ្វើទស្សនាចរនៅប្រាសាទបូរ៉ូប៊ូឌួជាហូរហែ ។ បច្ចុប្បន្ន បូរ៉ូប៊ូឌួ នៅតែជាទីទាក់ទាញភ្ញៀវទេសចរ និងអ្នកធម្មយាត្រាយ៉ាងច្រើនកុះករ ។ ជារៀងរាល់ឆ្នាំ ពុទ្ធបរិស័ទឥណ្ឌូនេស៊ី តែងប្រារព្ធពិធីបុណ្យវិសាខបូជា និង ពិធីសាសនាផ្សេងៗ នៅទីនោះយ៉ាងអធិកអធម ។ ប្រាសាទបូរ៉ូប៊ូឌួគឺជាកន្លែងទាក់ទាញភ្ញៀវទេសចរជាតិនិងអន្តរជាតិ ច្រើនជាងគេបំផុតរបស់ប្រទេសឥណ្ឌូនេស៊ី ៕
ប្រាសាទថ្នឹង
លក្ខណៈទូទៅនៃប្រាសាទ
ប្រាសាទថ្នឹង ឬប្រាសាទលិង្គទី១ មានទីតាំងស្ថិតនៅ១ ១គីឡូម៉ែត្រខាងជើងជ្រុងឥសាន្តរហាល ៥០០ម៉ែត្រផ្នែកពាយ័ព្យនៃភូមិកោះកេរ និងមានចម្ងាយប្រមាណ​១០០ម៉ែត្រខាងជើងប្រាសាទបាល័្លង្គ ។ យើងធ្វើដំណើរពីប្រាសាទធំ ឬប្រាសាទប្រាង្គ គេនិងមកដល់ប្រាសាទនេះជាប់ផ្លូវមុនគេជាសំណង់ទោលធ្វើអំពីថ្មភក់ មានតម្កល់សិវៈលិង្គយ៉ាងធំបែបមុខបែរមុខទៅទិសខាងលិច ។ ទោះបីគ្មានសិលាចារឹក និងការបកស្រាយពីបុរាណវិទូណាមួយក៏ដោយ​ត្រូវបាគេជឿកជាក់ថាតួប៉មទាំងបីនៃប្រាសាទលិង្គប្រហែលជានិមត្តរូបនៃលទ្ធិត្រៃមូតិ៌។ ក្នុងសិល្បៈខ្មែរការតម្កល់ត្រៃមូត៌ិមានច្រើនយ៉ាងដូចជាកំពូលប្រាសាទទាំងបី សិវលិង្គមានបីថ្នាក់គឺផ្នែកលើតំណាងឱ្យព្រះឥសូរ ឬសិវៈ ផ្នែកកណ្តាលតំណាងឱ្យព្រះវិស្ណុ ឬព្រះនរាយណ៍ និងផ្នែកខាងក្រោមតំណាងឱ្យព្រះព្រហ្ម។ ប្រាសាទនេះមានទម្រលិង្គហៅថាស្នានទ្រនីមានន័យថាទម្រសម្រាប់ធ្វើពិធីស្រោចទឹកដោយពួកព្រាហ្មណ៍បុរាហិត។ ទឹកនេះត្រូវបានហូរតាមសោមសូត្រពីព្រោះទឹកនេះសន្មត់ថា ទឹកអម្រិត(សោម) ក្រោយពីសូត្រ បួងសួងដល់អាទិទេពជាភាសាសំស្រ្កឹត​តែងតែបែរមុខទៅទិសខាងជើងដែលមានព្រះកុវេរៈ ជាទេពតំណាងឱ្យទ្រព្យសម្បត្តិ។ ប្រាសាទនេះមានប្លង់ការ៉េប្រវែហ៩.៧ម៉ែត្រ បើប្រៀបធៀបទម្រលិង្គនៅប្រាសាទលិង្គទាំងបីនេះយើងឃើញថាទម្រនៅប្រាសាទថ្នឹង(ប្រាសាទលិង្គទី១)មានទំហំតូចជាងគេបំផុតមានរាងការ៉េត្រឹម ៣.២ម៉ែត្រនិងកម្ពស់៣.៨ម៉ែត្រដល់ចុងសិវលិង្គ។ ចម្លាក់លិង្គដែលតម្កល់នៅក្នុងប្រាសាទសុទ្ធតែមានស្នាមវាយបំបែកជាបំណកពិសេសចម្លាក់លិង្គនៅប្រាសាទលិង្គទី៣មានស្នាកស្នាមកាត់ខាងក្រោមត្រង់គល់សិវលិង្គតែម្តង ។
ថ្នឹង
ព្រះវិហារវត្តខេមការាម
thumb|ព្រះវិហារវត្តខេមការាម ព្រះវិហារវត្តខេមការាមជាព្រះវិហារបុរាណ សាងសង់ឡើងក្នុងពុទ្ធសករាជ ២៥០៩ ត្រូវនឹងឆ្នាំ១៩៦៥ នៃគ.ស ដែលមានទីតាំងស្ថិតក្នុងវត្តក្រវ៉ា ឃុំក្រវ៉ា ស្រុកបារាយណ៍ ខេត្តកំពង់ធំ ។
ប្រាសាទបល្ល័ង្ក
ប្រាសាទបល្ល័ង្គ ឬប្រាសាទលិង្គទី២មានប្លង់ការ៉េប្រវែង៨.៦ម៉ែត្រ បើតាមការវិភាគមើលទៅឃើញថាប្រាសាទលិង្គទាំងបីមានការរចនាប្លង់ដូចគ្នា ហើយការស្ថាបនាវិញមានការបោះបង់ចោលក្នុងពេលដំណាលគ្នា ប៉ុន្តែយើងមានការសង្ស័យយ៉ាងខ្លាំងដែលថាតួប៉មទាំងនោះ ត្រូវគេសាងសង់ឡើងក្នុងសម័យជាមួយគ្នា ឬយ៉ាងណាព្រោះវាមានប្លង់តែមួយ។​ ខែ្សអ័ក្សរត់ត្រង់ពីប្រាសាទថ្នឹងនិងប្រាសាទជី កាត់តាមកំពែងប្រាសាទផ្នែកខាងលិច។
បល្ល័ង្ក
ព្រះវិហារវត្តសាន់គរ
thumb|ព្រះវិហារវត្តសាន់គរ ព្រះវិហារវត្តសាន់គរជាព្រះវិហារបុរាណ សាងសង់ឡើងក្នុងពុទ្ធសករាជ ២៥០៩ ត្រូវនឹងឆ្នាំ១៩៦៥ នៃគ.ស ដែលមានទីតាំងស្ថិតក្នុងវត្តសាន់គរ ឃុំសាន់គរ ស្រុកកំពង់ស្វាយ ខេត្តកំពង់ធំ ។
ឃុំរហ័ស
($ Commune) ស្ថិតនៅក្នុង ស្រុករវៀង ខេត្តព្រះវិហារ មាន ភូមិ÷
ឃុំព្រែកដើមថ្នឹង
=រដ្ឋបាល= មាន ១៨ភូមិគឺ÷
ព្រំប្រទល់
=អប់រំ=
អនុវិទ្យាល័យ
=សាសនា=
វត្ត
=ផ្សារ= =រមណីដ្ឋាន=
ព្រះវិហារវត្តកោះរកា
thumb|ព្រះវិហារវត្តកោះរកា ព្រះវិហារវត្តកោះរកាជាព្រះវិហារបុរាណ សាងសង់ឡើងក្នុងពុទ្ធសករាជ ២៥១០ ត្រូវនឹងឆ្នាំ១៩៦៦ នៃគ.ស ដែលមានទីតាំងស្ថិតក្នុងវត្តកោះរកា ឃុំកំពង់ស្វាយ ស្រុកកំពង់ស្វាយ ខេត្តកំពង់ធំ ។
ឯកសារយោង
ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ខេត្តកំពង់ធំ
ឃុំព្រែកទឹង
=រដ្ឋបាល= មាន ១៨ភូមិគឺ÷
ព្រំប្រទល់
=អប់រំ=
អនុវិទ្យាល័យ
=សាសនា=
វត្ត
=ផ្សារ= =រមណីដ្ឋាន=
ធរណីន្ទ្រវម៌្ម (ភ្វូណាន)
កុរុងធរណីន្ទ្រវម៌្មនៃនគរភ្វូណាន (ចិន:范旃, ភិងអ៊ិង: Fàn Zhān រឺ យ៉ាត់ផេង: faan6zin1, ផ្វានហ្ស៊ីន (ស្រីន្ទ្រវម៌្ម?) ជាកន្តាំង) (គ.ស ?-២៤៨) រជ្ជកាល (គ.ស ២២៨-២៤៨) ព្រះរាជភាគិនេយ្យរបស់ព្រះឝ្រីមារញ ព្រះនាមហៅតាមសំដីចិនថា ផ្វានចាន (ព្រះចន្ទ្រ?) កាលបើ ​ឡើង​សោយរាជ្យ​ភ្លាម ក៏​ចាត់​កងទ័ព​ឲ្យ​ចេញ​ទៅ​ធ្វើ​ឃាត​កូន​ស្ដេចឝ្រីមារញ ជិនឝឹង ដើម្បី​បំបាត់​កុំ​ឲ្យ​មាន​គូ​ប្រជែង​ត្រឹមត្រូវ​តាម​ច្បាប់​ដែល​អាច​នាំ​មក ​នូវ​ការ​សៅហ្មង​ទៅ​ថ្ងៃ​ក្រោយ។ ព្រឹត្តិការណ៍​នេះ បាន​កើត​នៅ​ក្នុង​គ្រឹស្តសករាជ​២៣០។ ហើយឡើងគ្រងពិភព ប្រាកដព្រះបរមនាមថា ធរណីន្ទ្រវម៌្ម។ ស្ដេចមានព្រះអគ្គមហេសី នឹងព្រះរាជឱរសព្រះរាជធីតាឬទេ មិនប្រាកដ។ ការផែនដីកុរុងធរណីន្ទ្រវម៌្ម ទ្រង់បានតាំងវីរបុរស ១ នាក់ឈ្មោះអស្សាជយ ឲ្យជាសេនាឯករបស់ព្រះអង្គ។
ការទូត
ទ្រង់បានចាត់ព្រះរាជវង្ស ១ អង្គឲ្យនាំព្រះរាជសារនឹងរាជបណ្ណាការទៅសុំចងសម្ព័ន្ធមិត្រនឹងស្ដេចឥណ្ឌៀក្នុងវង្សមុរុណ្ឌស ស្ដេចនោះបានថ្វាយសេះទេស ៤ នឹងរាជបណ្ណាការតបមកវិញក្នុងពេលនោះ។ ក្នុងឆ្នាំ ព.ស ៧៨៦ ទ្រង់បានតែងរាជទូតឲ្យនាំរាជសារនឹងរាជបណ្ណាការទៅសុំចងសម្ព័ន្ធមិត្រនឹងប្រទេសចិន ១ ទៀត។ ប្រាកដក្នុងប្រវត្តិសាស្ត្ររបស់យើងថា កុរុងធរណីន្ទ្រវម៌្មទ្រង់បានធ្វើនយោបាយក្នុងផ្លូវចងសម្ព័ន្ធមិត្រនឹងនានាប្រទេសជាដំបូង។ បើតាមពង្សាវតារនគរបីចិន ធរណីន្ទ្រវម៌្មនេះហើយ បានបញ្ជូនរាជទូតទី១ទៅប្រទេសចិននៅឆ្នាំ ២៤៣ នៃ គ.ស ដើម្បីនាំភ្លេងនិងផលិតផល​ទៅថ្វាយស្ដេចចិន។ គេអាចចោទសួរថាតើធរណីន្ទ្រវម៌្មនេះហើយ ដែលជាអ្នកនិពន្ធសិលាចារឹកវ៉ូកាញ់ដែលអះអាងថាព្រះអង្គជាញាតិនៃកុរុងឝ្រីមារញ?
ក្រោយនោះ ស្ដេចបានលើកទ័ពជើងគោកចេញទៅពង្រីកព្រះរាជអាណាខែត្រប៉ែកខាងលើតាមជួរទន្លេមេគង្គ បានធំទូលាយចេញទៅទៀត តែមិនប្រាកដក្នុងសេចក្ដីកត់ហេតុថា បានស្រុកអ្វីខ្លះ។ តាមផ្លូវសន្និដ្ឋានរបស់អ្នកប្រវត្តិសាស្ត្រថា កុរុងធរណីន្ទ្រវម៌្មទ្រង់វាយយកបានរដ្ឋគោត្របុរី របស់លវៈ ព្រោះរដ្ឋគោត្របុរ នៅជាប់ព្រំប្រទល់ខ្មែរភាគខាងលើនេះ។
សោយទិវង្គត
ពេលដែលឝ្រីមារញបានសោយទិវង្គតទៅ ព្រះអង្គនៅមានបុត្រមួយអង្គទៀត ប៉ុន្តែនៅបៅដោះនៅឡើយ។ បុត្រអង្គនោះឈ្មោះ ផ្វានឆាង បានរស់នៅក្នុងចំណោមប្រជារាស្ត្រ។ លុះធំបានព្រះជន្ម ២០ វស្សាបានប្រមូលស្ម័គ្របក្សពួកទៅធ្វើគត់ធរណីន្ទ្រវិញ ដើម្បី​សងសឹកឱ្យ​ឪពុក។ កុរុងធរណីន្ទ្រវម៌្មស្ដេចនៅក្នុងរាជសម្បត្តិដល់មកក្នុងឆ្នាំ ព.ស ៧៨៧ (គ.ស. ២៤៨) ក៏ត្រូវព្រះផ្វានឆាង ព្រះរាជឱរសបន្ទាប់របស់ឝ្រីមារញលបប្លុងព្រះជន្មបង់ ដើម្បីយករាជបល្ល័ង្ក។ កុរុងធរណីន្ទ្រវម៌្ម ទោះបីទ្រង់សោយទិវង្គតដោយអាករមិនប្រក្រតីក៏ដោយ តែព្រះអង្គក៏នៅតែមានព្រះកិត្តិយសជារាជាធិរាជ ១ អង្គទៀតក្នុងប្រវត្តិសាស្ត្រ។ ផ្វានឆាងបាន​ដណ្ដើម​យក​រាជ្យ​មក​វិញ។ តែ​ព្រះរាជបុត្រ​អង្គ​នេះ មិន​បាន​សោយរាជ្យសម្បត្តិ​ដូច​ក្ដី​បំណង​ទេ។ ព្រះអង្គ​ត្រូវ​មេទ័ព​ធំ​ម្នាក់​របស់​ស្ដេចធរណីន្ទ្រវម៌្ម ឈ្មោះ អស្សាជយ ធ្វើ​ឃាត។ មេទ័ព​អស្សាជយបាន​លើក​ទ័ព​មក​ច្បាំង​ដណ្ដើម​អំណាច ដោយ​សំអាងយក​លេស​ថា​មក​សងសឹក​ជំនួស​ស្ដេច។ ឆ្លៀត​ឱកាស​ដ៏​ល្អ​នោះ មេទ័ព​អស្សាជយ ក៏​ប្រកាស​ខ្លួន​ភ្លាម​ជា​ស្ដេច​នគរភ្វូណាន គឺ​ប្រហែល​ជា​ក្នុង​គ.ស ​២៤០ (អ្នកប្រវត្តិវិទូ​ខ្លះ សរសេរ​ថា​ព្រឹត្តិការណ៍​នេះ បាន​កើត​នៅ​ក្នុង​គ.ស ​២៥០)។
ឯកសារយោង
ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ក្សត្រនៃនគរភ្វូណានចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:រាជវង្សឝ្រីមារញ
ឃុំរីករាយ
($ Commune) ស្ថិតនៅក្នុង ស្រុករវៀង ខេត្តព្រះវិហារ មាន ភូមិ÷
ព្រំប្រទល់នៃ
ខេត្តហ៊្វូថោះ
ខេត្ត ហ្វ៊ូថោះ  គឺជាខេត្តមួយនៅ ភាគខាងជើងប្រទេសវៀតណាម ។ ទីរួមខេត្តរបស់​វា​គឺ វៀត​ទ្រី ដែល​មាន undefined undefined ៨០ គីឡូម៉ែត្រ (៥០ ម៉ាយ៍) ពី ទីក្រុងហាណូយ និង 50 km ពី អាកាសយានដ្ឋានអន្តរជាតិណយបៃ ។ ខេត្តនេះមានផ្ទៃដី ៣៥៣៤.៥៦ គីឡូម៉ែត្រការ៉េ ហើយគិតត្រឹមឆ្នាំ ២០១៩ វាមានប្រជាជនចំនួន ១ ៤៦៣ ៧២៦ ។
ខឺសុន
<templatestyles src="Module:Infobox/styles.css"> ខឺសុន ( Херсо́н) គឺជាទីក្រុងកំពង់ផែនៃប្រទេសអ៊ុយក្រែនដែលបម្រើជា មជ្ឈមណ្ឌលរដ្ឋបាលនៃតំបន់ខឺសុន ។ មានទីតាំងនៅលើ សមុទ្រខ្មៅនិងនៅលើដងទន្លេឌ្នីភឺ ទីក្រុងខឺសុន គឺជាផ្ទះនៃឧស្សាហកម្មសាងសង់កប៉ាល់ដ៏សំខាន់ និងជាមជ្ឈមណ្ឌលសេដ្ឋកិច្ចក្នុងតំបន់។ នៅឆ្នាំ២០២១ ទីក្រុងមានប្រជាជនប៉ាន់ស្មាន ២៨៣ ៦៤៩ នាក់។
ចាប់តាំងពីខែមីនាឆ្នាំ២០២២ ទីក្រុងនេះត្រូវបាន កាន់កាប់ដោយកងកម្លាំងរុស្ស៊ីក្នុងអំឡុងពេល ការលុកលុយរបស់អ៊ុយក្រែន បន្ទាប់ពីសមរភូមិខឺសុន ។ គិតត្រឹមថ្ងៃទី ២៥ ខែឧសភា ឆ្នាំ ២០២២ អាជ្ញាធរអ៊ុយក្រែនបានប៉ាន់ប្រមាណថា ៤៥% នៃប្រជាជនរបស់ខ្លួនបានភៀសខ្លួនចេញពីទីក្រុង។ ខឺសុន គឺជាមជ្ឈមណ្ឌលនៃការវាយលុកភាគខាងត្បូងអ៊ុយក្រែនឆ្នាំ២០២២ ។
កោះតាស៊ុយ
កោះតាស៊ុយជាឃុំតូចមួយស្ថិតនៅក្នុងស្រុកព្រែកប្រសព្វ
=រដ្ឋបាល= ឃុំ មាន ភូមិគឺ÷
ព្រំប្រទល់
=អប់រំ=
អនុវិទ្យាល័យ
=សាសនា=
*វត្តកោះតាស៊ុយ
=ផ្សារ= =រមណីដ្ឋាន=
ប្រាសាទដាន
ប្រាសាទដានមានទីតាំងស្ថិតនៅចម្ងាយប្រមាណ ២គីឡូម៉ែត្រ ទិសពាយ៉ព្យពីភូមិកោះកេរ និងចម្ងាយប្រមាណ ៨០០ម៉ែត្រពីទិសពាយ័ព្យប្រាសាទរលំ និងប្រមាណ ៥០ម៉ែត្រខាងលិចផ្លូវមកពីភូមិរំចេក។ ប្រាសាទនេះមានតួប៉មពីសង់អំពីថ្មបាយក្រៀមមានដំបូលប្រក់ឥដ្ឋ ដោយតួប៉មខាងជើងរលំទាំងស្រុង ចំណែកតួប៉មខាងត្បូងត្រូវរលំផ្នែកខាងមុខ និងដំបូល។ តួប៉មទាំងពីស្ថិតនៅលើខឿនថ្មបាយក្រៀម បែរមុខទៅទិសខាងកើតកប់ក្នុងគំនរដីជ្រៅ ចំណែកផ្នែកលើដំបូលប្រាសាទគ្រប់ដណ្តប់ដោយព្រៃឈើ។ ស៊ុមទ្វារត្រូវដួលរលំនៅសល់មេទ្វារខាងត្បូងដែលមានសិលាចារឹកមួយលេខ K-៦៧៤ ចុះកាលបរិច្ឆេទឆ្នាំ៩៦៦នៃគ.ស ក្នុងរាជកាលព្រះបាទរាជេន្ទ្រវរ្ម័នទី២ (៩៤៤-៩៦៨)មាន១៨បន្ទាត់ជាភាសាខ្មែរបុរាណ ។ ដោយគ្មានឈ្មោះពីមុនមក ទើបក្រសួងវប្បធម៌ និងវិចិត្រសិល្បៈបានកំណត់ឈ្មោះជាផ្លូវការថា ប្រាសាទដាន ចុះលេខថ្មី CISARK.៦៨៩ ។ ប្រាសាទមានអ្នកសិក្សាស្រាវជ្រាវតិចតួចណាស់មានដូចជា ហង់រីប៉ាម៉ង់ជេ ក្នុងឆ្នាំ១៩៣៩ លោកហ៊្យក សឺដេស ឆ្នាំ១៩៦៤-១៩៦៦ បន្តដោយលោក ប្រ៊ុយណូ ប្រ៊ូហ្គេ ឆ្នាំ២០០៧ និងលោកហ៊្សេហេន ឆ្នាំ២០០៩។
ឯកសារយោង
ដាន
ផ្វានឆាង
កុរុងផ្វានឆាង (ចិន:范長, ភិងអ៊ិង:Fàn Cháng រឺ យ៉ាត់ផេង:faan6coeng4, ផ្វានឆឹង ជាកន្តាំង) (គ.ស ២២៨-២៤៨) រជ្ជកាល (គ.ស ២៤៨) ពេលដែលឝ្រីមារញបានសោយទិវង្គតទៅ ព្រះអង្គនៅមានបុត្រមួយអង្គទៀត ប៉ុន្តែនៅបៅដោះនៅឡើយ។ បុត្រអង្គនោះឈ្មោះ ផ្វានឆាង បានរស់នៅក្នុងចំណោមប្រជារាស្ត្រ។ លុះធំបានព្រះជន្ម ២០ វស្សាបានប្រមូលស្ម័គ្របក្សពួកទៅធ្វើគត់ធរណីន្ទ្រវិញ ដើម្បី​សងសឹកឱ្យ​ឪពុក។ កុរុងធរណីន្ទ្រវម៌្មស្ដេចនៅក្នុងរាជសម្បត្តិដល់មកក្នុងឆ្នាំ ព.ស ៧៨៧ ក៏ត្រូវព្រះផ្វានឆាង ព្រះរាជឱរសបន្ទាប់របស់ឝ្រីមារញលបប្លុងព្រះជន្មបង់ ដើម្បីយករាជបល្ល័ង្ក។ កុរុងធរណីន្ទ្រវម៌្ម ទោះបីទ្រង់សោយទិវង្គតដោយអាករមិនប្រក្រតីក៏ដោយ តែព្រះអង្គក៏នៅតែមានព្រះកិត្តិយសជារាជាធិរាជ ១ អង្គទៀតក្នុងប្រវត្តិសាស្ត្រ។ ផ្វានឆាង​បាន​ដណ្ដើម​យក​រាជ្យ​មក​វិញ។ តែ​ព្រះរាជបុត្រ​អង្គ​នេះ មិន​បាន​សោយរាជ្យសម្បត្តិ​ដូច​ក្ដី​បំណង​ទេ។ ព្រះអង្គ​ត្រូវ​មេទ័ព​ធំ​ម្នាក់​របស់​ស្ដេចធរណីន្ទ្រវម៌្មទី១ ឈ្មោះ អស្សាជយ ធ្វើ​ឃាត។ មេទ័ព​អស្សាជយបាន​លើក​ទ័ព​មក​ច្បាំង​ដណ្ដើម​អំណាច ដោយ​សំអាងយក​លេស​ថា​មក​សងសឹក​ជំនួស​ស្ដេច។ ឆ្លៀត​ឱកាស​ដ៏​ល្អ​នោះ មេទ័ព​អស្សាជយ ក៏​ប្រកាស​ខ្លួន​ភ្លាម​ជា​ស្ដេច​នគរ​ភ្វូណាន គឺ​ប្រហែល​ជា​ក្នុង​គ.ស ​២៤០ (អ្នកប្រវត្តិវិទូ​ខ្លះ សរសេរ​ថា​ព្រឹត្តិការណ៍​នេះ បាន​កើត​នៅ​ក្នុង​គ.ស ​២៥០)។
ចាម្ប៉ា
អាណាចក្រចាម្ប៉ា ជារដ្ឋមួយដែលកើតឡើងនៅរវាងឆ្នាំ១៩២ ពាក់កណ្ដាលនៃសតវត្សទី២ នៃគ.ស ហើយត្រូវបានដួលរលំនៅឆ្នាំ ១៨៣២ដែលត្រូវបញ្ចូលទឹកដីប្រទេសចាម្ប៉ាទាំងមូល ទៅជាទឹកដីនៃប្រទេសវៀតណាម ក្រោមរាជវង្សង្វៀននៃ(អាណ្ណាម) ប្រទេសនេះមានការប្រែប្រួលខាងសាសនា នយោបាយ និង រាជធានី ប្រទេសចាម្ប៉ាមានភាសានិយាយផ្ទាល់ខ្លួនគឺ ភាសាចាម ប្រទេសមួយនេះកាន់របបរាជាធិបតេយ្យផ្ដាច់ការ ក្រោយពីបាត់បង់ទឹកដីរបស់ខ្លួនជនជាតិចាមបានភៀសខ្លួនទៅរស់នៅប្រទេសជិតខាងដូចជាប្រទេស កម្ពុជា ថៃ ហើយជនជាតិចាមមួយចំនួនទៀតក៏រស់នៅក្នុងទឹកដីរបស់ខ្លួនគឺនៅក្នុងប្រទេសវៀតណាមសព្វថ្ងៃនេះ ជនជាតិចាមវា ឬ ម៉ាឡេ|និង ប៉ូឡេណេស៊ី ដែលរស់នៅក្នុងភូមិភាគ ម៉ាឡេស៊ី និង ឥណ្ឌូនេស៊ីបច្ចុប្បន្ននេះ។ នៅដើមសតវត្សទី១នៃគ្រិស្តសករាជ ជនជាតិចាមដែលមានឈ្មោះល្បីល្បាញ ជាអ្នកប៉ិនប្រសប់ខាងធ្វើដំណើរតាមសមុទ្រ បាននាំគ្នាមកកាន់កាប់ទឹកដីចន្លោះ ជួរភ្នំអណ្ណាម និងសមុទ្រ។ ព្រំប្រទល់ខាងជើងជាប់នឹងទឹកដីខេត្តចិន តុងកឹង ​និងខាងត្បូងជាប់នឹងទឹកដីខ្មែរកម្ពុជាក្រោម។ គឺជាច្រកទឹកដីមួយចង្អៀត ដោយមានរបាំងធម្មជាតិ (ជួរភ្នំអណ្ណាម) ឃាំងជាប់នៅទិសខាងលិចនិងខាងកើត(សមុទ្រចិន)។ ក្នុងសតវត្សទី២នៃគ្រិស្តសករាជ ជនជាតិចាមបានរៀបចំទឹកដីនេះ អោយក្លាយទៅជានគរមួយមានឈ្មោះនគរចាម្ប៉ា​ដែលអ្នកដំណើរចិនដាក់ឈ្មោះថា លីនយី​។ ជាដំបូងក្នុងប្រវត្តិសាស្ត្ររបស់ខ្លួន នគរចាម្ប៉ាបានទទួលឥទ្ធិពលអំពីឥណ្ឌា ហើយគោរពបូជាព្រហ្មញ្ញសាសនា។ ព្រះមហាក្សត្រចាមទាំងប៉ុន្មានតែងតែប្រកាសតាំងខ្លួន ចុះមកពីព្រះសិវៈ ឬ ព្រះឥសូរ។
ផ្វានឆាង
ឯកសារយោង
ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ក្សត្រនៃនគរភ្វូណានចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ក្សត្រនៃវ្យាធបុរចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:រាជវង្សឝ្រីមារញ
ចាម្ប៉ា
ដោយទឹកដីរបស់ខ្លួនត្រូវចង្អៀតតូច ដោយប្រជាជនចេះតែកើនឡើងចំនួន ហើយម្យ៉ាងទៀតដោយសារនៅទិសខាងលិច មានជញ្ជាំងភ្នំអណ្ណាម យ៉ាងខ្ពស់ស្កឹមស្កៃមិនអាចឆ្លងកាត់បាន នគរចាម្ប៉ាគ្មានមធ្យោបាយអ្វីក្រៅអំពីវាតទឹកដីចុះទៅក្រោម ឬ ឡើងទៅលើឡើយ។ ពីសតវត្សទី៣ ទៅ ទី៤នៃគ្រិស្តសករាជ បានពង្រឹងកម្លាំងទាំងអស់វាយលុកប្រហារដណ្ដើមយកខេត្តចិន តុងកឹង។ តែសង្គ្រាមនេះហាក់ដូចជាមិនបាននាំមកនូវជោគជ័យដល់នគរចាម្ប៉ាទេ។ ជនជាតិយួនបានវាយតបវិញ ធ្វើអោយចាមទប់មិនបាន ហើយដកឃ្លារើរាជធានីពី ឥន្ទ្របុរៈ ចុះមកតាំងទីនៅឯ រាជធានីបណ្ឌុរង្គ។ បន្ទាប់មករាជធានីចាមត្រូវលើកមកនៅកៅធរៈ។ មិនតែប៉ុណ្ណោះជាច្រើនលើកច្រើនគ្រា នគរចាម្ប៉ាត្រូវពួកជ្វាចោរសមុទ្រលើកទ័ពតាមទូកសំពៅចូលមកលុកលុយ វាយប្រហារកាប់សម្លាប់ ធ្វើបាបលួចប្លន់​ ដុតបំផ្លិចបំផ្លាញជារឿយៗ ពីគ្រិស្តសករាជ ៧៦៥ ទៅ ៧៨៧។ កងទ័ពចិនដែលត្រួតត្រានៅតុងកឹងក៏ធ្លាប់​បានវាយកម្ទេចចាម្ប៉ាដាក់ជាចំណុះដែរ។ បន្ទាប់មកក្នុង គ.ស. ១០៤៥ កងទ័ពយួនបានយកជ័យជម្នះលើកងទ័ពចាម ដណ្ដើមយកបានរាជធានីឥន្ទ្របុរៈ ហើយលួចប្លន់យកអស់ភោគទ្រព្យសម្បត្តិធនធានរបស់ចាមផង។ ក្នុងគ.ស. ១០៦១ ទឹកដីខេត្តបីរបស់ចាមត្រូវយួនកាត់យក មកបញ្ចូលធ្វើជាទឹកដីយួន។ គឺក្នុងស្ថានភាពដូច្នេះហើយ ដែលនគរចាម្ប៉ាត្រូវតែរកផ្លូវ រកទិសរុលបុកវាយវាតទីទឹកដីចុះមកក្រោម ឬ មកខាងត្បូងសំដៅប្រទេសកម្ពុជា។ ដំបូង ការចុះតម្រង់ចូលមកក្នុងទឹកដីខ្មែរ គ្មានលក្ខណៈជាការវាយប្រហារឬជាសង្គ្រាមទេ។ គឺជាក្រុមចោរតូចតាចដែលនាំគ្នាមកលួចប្លន់ កាប់សម្លាប់ប្រជាពលរដ្ឋខ្មែរដើម្បីរករស់តែប៉ុណ្ណោះ។ គំនិតចង់វាតទឹកដីយកខេត្តខណ្ឌនគរខ្មែរហាក់ដូចជាមិនទាន់មានទេ។ ពួកក្រុមចោរចាមទាំងនោះ ជួនត្រូវព្រះមហាក្សត្រខ្មែរវាយប្រហារដេញសម្លាប់កម្ទេចចោល ជួនត្រូវបានព្រះអង្គអនុញ្ញាតអោយរស់នៅលើទឹកដីខ្មែរដើម្បីបម្រើនយោបាយនិងផលប្រយោជន៍ខ្មែរ។ ប៉ុន្តែចូលមកដល់ គ.ស. ៨០៩ ក្នុងរាជ្យព្រះបាទជយវម៌្មទី៣ ដោយមានចាមមួយអង្គឈ្មោះពោរ ជាមេទ័ពធំ នគរចាម្ប៉ាបានលើកពលសេនាយោធា យ៉ាងគគ្រឹកគគ្រេងចូលមកវាយប្រហារនគរខ្មែរ។ តែកងទ័ពចាម ត្រូវបរាជ័យបាក់បែករត់ខ្ចាត់ខ្ចាយរលាយអស់។ វិបត្តិរវាងខ្មែរនិងចាម ក៏ចេះតែរីកធំឡើងជាលំដាប់តាមកាលវេលា។ ក្នុង គ.ស. ៩៤៥-៩៤៦ វិវាទខ្មែរ-ចាម មានកម្រិតយ៉ាងខ្ពស់ខ្លាំងក្លាយផ្ទុះជាសង្គ្រាម។ កងទ័ពខ្មែរក្រោមក្រោមការដឹកនាំរបស់ព្រះមហាក្សត្រខ្មែរ ព្រះបាទរាជេន្ទ្រវម៌្ម បានវាយរុញច្រានកម្ចាត់កងទ័ពចាម វាយប្រយុទ្ធចូលលុកសម្រុកដល់នគរចាម្ប៉ា ហើយដណ្ដើមយកបានព្រះរាជធានី កៅធរៈ។ សិលាចារឹកចាមបានសរសេរចាររៀបរាប់អំពីសង្គ្រាមនេះ ដោយបញ្ជាក់ថាកងទ័ពខ្មែរបានលួចយករូបព្រះបដិមាករព្រះនាងភគវត្តី ដែលធ្វើអំពីមាស ប្រហែលជាព្រះនាង ភគវត្តី មហេសីរបស់ព្រះបាទជ័យជេដ្ឋ។ សង្គ្រាមនិងអធិករណ៍រវាងនគរខ្មែរនិងចាមមានរយៈពេលជាង ៧៥ ឆ្នាំ។ តែក្នុងរយៈពេលចុងក្រោយ ដែលនគរចាម្ប៉ាទទួលការវាយប្រហារកៀបសង្កត់ យ៉ាងខ្លាំងពីសំណាក់យួន ចាម្ប៉ាហាក់ដូចជាងាកមកស្វែងរកការគាំទ្រពីកម្ពុជាវិញ។
ប្រទេសចម្ប៉ា ជាប្រទេសដែលកកើតឡើង តាំងពីពាក់ណ្ដាល ស.ត.វទី២ ដែលយួនខំកែប្រែប្រវត្តិសាស្ត្រខ្លួនថាដែនដីចម្ប៉ាជាទឹកដីរបស់ខ្លួន។ តែតាមការពិតជាទឹកដីដែលខ្លួនបានលួចលេបយកទឹកដីចាម្ប៉ាទាំងស្រុងនៅសតវត្សទី១៧។ រួចយកឈ្មោះស្ដេចរបស់ខ្លួន ម៉ិញ ម៉ាង ដោយដាក់អោយសោយរាជ្យនៅឆ្នាំ១៨៣២ ដែនដីចម្ប៉ាលាតសន្ធឹងលើ ប្រទេសដាយវៀត ប្រទេសជ្វា បន្ទាប់មក បានក្លាយទៅជា តុងកឹង និងអណ្ណាម។ រួចយួនបន្តលេបយកទឹកដី តុងកឹង និងអណ្ណាម បានជោគជ័យនៅ ក្រោយសម័យអាណានិគមនិយមបារាំង ដោយលេបយកដោយទាំង កូសាំងស៊ីន ទៅជាមួយផងរួចក៏បានបង្រួបបង្រួមវៀតណាម(យួន) ទាំង២បញ្ចូលគ្នា។ ក្រោយពីបាត់បង់ទឹកដីមក ប្រជាជនចម្ប៉ា បានបំបែកខ្លួនជា២គឺ ជនជាតិចារ៉ាយ និងជនជាតិចាម ទង់ជាតិចាម្ប៉ា ចាម្បា៉ប្រទេសចាម្ប៉ា។ ហើយក៏បានប្រែក្លាយប្រជាជនខ្លួនទៅ៤ជា ប្រជាជនខ្មែរ-ឥស្លាម ដែលមានសុំសិទ្ធជ្រកកោននៅក្នុងប្រទេសកម្ពុជា និងខ្លះទៀតរស់នៅ ទឹកដីខេត្តក្រមួនស កម្ពុជាក្រោមច្រើនជាងគេ។ កាលពីកកើតនគរដំបូងចម្ប៉ា ប្រើ ភាសាសំស្ក្រឹត លុះមកដល់ ដាយវៀត ក៏ប្រើភាសា យួនដាយវៀត និងចាម រហូតមកដល់បាត់បង់ទឹកដី ជនជាតិចាម បានប្រើប្រាស់ភាសា ឥស្លាម។
ឆ្នាំ ១៦០៧ ដល់ ១៦៧៦ ស្តេចចាមបានប្តូរមកកាន់សាសនាឥស្លាម ដែលនៅពេលនោះប្រជាជនភាគច្រើនលើសលប់បានប្តូរមកកាន់សាសនាឥស្លាមរួចទៅហើយ។ ក្រោយការលុកលុយនៅឆ្នាំ ១៧២០ ស្តេចវៀតណាម មិញ ម៉ាង បានវាយបានប្រទេសចម្ប៉ាទាំងស្រុង។ នៅពេលនោះស្តេចចម្ប៉ាចុងក្រោយឈ្មោះ ភូ ចៀន បានសំរេចចិត្តប្រមូលប្រជាជនមួយចំនួននិរទេសទៅភាគខាងត្បូងកម្ពុជា ហើយអ្នកខ្លះទៀតបាននិរទេសទៅ ត្រេងហ្គានូ ប្រទេសម៉ាឡេស៊ី។ រូបភាពតូច|ផែនទីទឹកដីចាម្ប៉ា
និរុត្តិសាស្ត្រ
បើយោងទៅតាមវចនានុក្រមរបស់សម្តេចព្រះសង្ឃរាជជួន ណាតថាពាក្យ ចម្ប៉ា មានន័យថាឈ្មោះឈើពួកមួយមានផ្កាក្រអូបឈ្ងប់ដែលមានពីរយ៉ាង គឺ ចម្ប៉ាស និង ចម្ប៉ាក្រហម ។ ហើយក៏ជាឈ្មោះរាជធានីមួយរបស់ដែនអង្គៈ ក្នុងមជ្ឍិមប្រទេស (ឥណ្ឌា) ពីក្នុងបុរាណសម័យយូរហើយ ។ ចម្ប៉ា ជាឈ្មោះដែនមួយនៅខាងទិសបូព៌ានៃកម្ពុជរដ្ឋ មានឈ្មោះប្រាកដតែពីក្នុងសម័យមហានគរ (នគរធំ) ជាដែនរបស់ពួកមនុស្សជាតិចាម្ប៍ ឬ ចាម ។ល។ លុះចំណេរកាលតមកពួកមនុស្សជាតិ តុងកឹង មានអំណាចគ្របសង្កត់លើ ក៏ដេញកម្ចាត់ពួកចាមចេញអស់ ។ល។ ពួកខ្លះរត់មកនៅអាស្រ័យក្នុងកម្ពុជរដ្ឋជាប់ហៅថា ចាមៗ រៀងមកដល់សព្វថ្ងៃនេះ ។ល។ ពួក ត័ងកៀ ឬ តុងកឹង តាំងនាមដែន ចម្ប៉ា ទាំងមូលហៅថា អណ្ណាម ជាប់រៀងមក ។ល។ គោលចារឹកនិងបុរាណវត្ថុជាកេរ្តិ៍ដំណែលរបស់ពួកចាម ច្រើនមានប្រាកដនៅតំបន់ ទួរ៉ាន ក្នុងដែន អណ្ណាម សព្វថ្ងៃនេះ ។
ប្រវត្តិវិទូ
ប្រភព
•អដ្ឋិធាតុរូបវ័ន្ត រាប់បញ្ចូលទាំងប្រាសាទបុរាណ និងរូបចម្លាក់ថ្ម។
•សិលាចារឹកជាភាសាចាម និងសំស្រ្កឹត លើថ្ម និងផ្ទាំងថ្មផ្សេងៗទៀត ។
• ប្រវតិ្តសាស្រ្តចិន និងវៀតណាម របាយការណ៍ការទូត និងអក្សរសិល្ប៍ផ្សេងទៀត ដូចជាអ្វីដែលផ្តល់ដោយ ជេ ដាន់ ។
• ប្រវត្តិជនជាតិចាមសម័យទំនើប។
ឃុំរួសរាន់
($ Commune) ស្ថិតនៅក្នុង ស្រុករវៀង ខេត្តព្រះវិហារ មាន ភូមិ÷
ព្រំប្រទល់នៃ
ប្រាសាទបឹងវែង
លក្ខណៈទូទៅនៃប្រាសាទ
គេអាចធ្វើដំណើរទៅប្រាសាទបឹងវែងទៅផ្លូវមួយហៅថា ផ្លូវបឹងវែង ដែលស្ថិតនៅចម្ចាយ១.៨គីឡូម៉ែត្រ ខាងជើងប្រាសាទធំ និងមានចម្ងាយ ១គីឡូម៉ែត្រខាងជើងភូមិកោះកេរ ហើយទីនោះមានគោលថ្មស្ថិតនៅលើខ្នងទំនប់ដែលរត់ជាជួរពីជើងទៅត្បូងឆ្ពោះទៅកានើប្រាសាទបឹងវែង។ ចំណែកប្រាសាទបឹងវែងស្ថិតនៅចម្ងាយ ២គីឡូម៉ែត្រខាងជើងពីភូមិកោះកេរ មានតួប៉មចំនួនបីធ្វើអំពីឥដ្ឋ បែរមុខទៅទិសខាងកើតទៅតាមស៊ុមទ្វារថ្មភក់។ ប្រាសាទនេះត្រូវបានកសាងនៅលើខឿនថ្មបាយក្រៀមមួយ និងមានស្រះទឹកពីអមសង់ខាងផ្លូវចូលពីខាងកើត ស្រះទឹកខាងត្បូងមានឈ្មោះថា ត្រពាំងវែង។ តួប៉មពីរដែលស្ថិតនៅខាងកើតរត់ជួរជើងទៅត្បូង។ តួប៉មមួយក្នុងចំណោមតួប៉មទាំងពីរលំអដោយទ្វារបញ្ឆោតនៅជ្រុងខាងជើង និងមានសិលាចារឹក K-៨២២ ចារនៅលើមេទ្វារខាងកើត ចំណែកមេទ្វារខាងត្បូងនៃតួប៉ម ដែលស្ថិតនៅខាងលិចមានសិលាចារឹកលេខ K-៨២៣ ។
ឯកសារយោង
ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ខេត្តព្រះវិហារ បឹងវែង
រាជធានីនៃប្រទេសកម្ពុជា
រាជធានៃប្រទេសកម្ពុជា ត្រូវបានធ្វើការផ្លាស់ប្ដូរដោយសារ÷ =អាណាចក្រភ្នំ រឺ ហ្វូណន ពីឆ្នាំ ៦៥ ដល់ ៥៥០= នៅសម័យនគរ រឺ អាណចក្រភ្នំ មានរាជធានីដូចជា÷ ដែលមានព្រះរាជគ្រងរាជ្យគឺ÷
=អាណាចក្រចេនឡា ពីឆ្នាំ ៥៥០ ដល់ ៨០២= អាណាចក្រចេនឡាមាន÷
ចេនឡាទឹកលិច(ចាប់ផ្ដើមពីឆ្នាំ ៧១៦ - ៨០២)
=អាណាចក្រអង្គរ ពីឆ្នាំ ៨០២ ដល់ ១៤៣១=
សម័យក្រោយអង្គរ
=ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជាទី១ ពីឆ្នាំ ១៤៣១ ដល់ ១៨៦៣=
សម័យចតុមុខ ពីឆ្នាំ ១៤៣១ ដល់ ១៥២៥
ជម្លោះខ្មែរ និង ខ្មែររវាងព្រះបាទចន្ទរាជា ជាមួយ ស្ដេចកននៅឆ្នាំ 1516–1525
សម័យឧដ្ដុង្គ ពីឆ្នាំ ១៦២០ ដល់ ១៨៦៣
=សម័យអាណានិគមនិយមបារាំង ពីឆ្នាំ ១៨៦០ ដល់ ១៩៥៣=
=សម័យសាធារណរដ្ឋ ពីឆ្នាំ ១៩៧០ ដល់ ១៩៧៥= =របបកម្ពុជាប្រជាធិបតេយ្យ ពីឆ្នាំ១៩៧៥ ដល់ ១៩៧៩= =សម័យរដ្ឋកម្ពុជា ពីឆ្នាំ ១៩៧៩ ដល់ ១៩៩៣= =សម័យព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជាអាស្រ័យរដ្ឋធម្មនុញ្ញ ពីឆ្នាំ ១៩៩៣ ដល់ បច្ចុប្បន្ន=
ព្រះចុន្ទីពោធិសត្វ
200x250px|thumb|[[ទេវរូបព្រះនាងចុនទាពោធិសត្វ(ព្រះនាងច័ន្ទធីពោធិសត្វ) សិល្បៈឥណ្ឌូនេស៊ី ]] ព្រះចុន្ទីពោធិសត្វ (Pinyin: Zhǔntí Púsà; Cundi, ទីបេ: ལྷ་མོ་སྐུལ་བྱེད་མ།) ឬ ព្រះចុន្ទា ជាព្រះពោធិសត្វទេពធីតាចិននៃព្រះពុទ្ធសាសនានិកាយមហាយាន - និកាយវជរយាន.,ព្រះពុទ្ធសាសនា​នៅ​ចិន,ព្រះពុទ្ធសាសនា​នៅ​វៀតណាម,ព្រះពុទ្ធសាសនា​នៅ​ជប៉ុន,ព្រះពុទ្ធសាសនា​នៅ​កូរ៉េ ,ព្រះពុទ្ធសាសនា​នៅ​ថៃ,ព្រះពុទ្ធសាសនាចិន៕៚.
200x250px|thumb|[[ទេវរូបព្រះនាងចុនទាពោធិសត្វ(ព្រះនាងច័ន្ទធីពោធិសត្វ) សិល្បៈទីបេ.]]
អនុរក្សទេវេស
សម្ដេចព្រះចៅហ្លានធើចៅហ្វាថងឥន្ទ្រក្រមព្រះរាជវាំងបវរស្ថានភិមុខ ( สมเด็จพระเจ้าหลานเธอ เจ้าฟ้าทองอิน กรมพระราชวังบวรสถานภิมุข ) (ប្រសូតថ្ងៃទី ២៨ មីនា ១៧៤៦ – ២០ ធ្នូ ១៨០៦) ជាព្រះអង្គម្ចាស់សៀមនិងជាមេដឹកនាំយោធា។ ក្មួយ​ប្រុស​របស់​ព្រះបាទ ​ពុទ្ធ​យ៉តហ្វា​ចុឡាលោក (រាមា​ទី​១) ជា​អ្នក​បង្កើតរាជវង្ស​ចក្រី ទ្រង់​ត្រូវ​បាន​តែងតាំងជា ​​ឧបរាជ ឬ ​វាំងខាងក្រោយ ជា​ឋានៈ​ខ្ពស់​បំផុត​ទី​៣​ក្នុង​នគរ ។ បាន​ក្លាយ​ជា​មនុស្ស​តែ​ម្នាក់​គត់​ដែល​បាន​កាន់​តំណែង​នោះ​ក្នុង​សម័យរតនកោសិន្ទ្រ៍ ។
ឯកសារយោង
ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:រាជវង្សចក្រី
មហាសករាជ
មហាសករាជ (ម.ស.) មាន​បញ្ហា​ប្រឈម​ថា​ តើ​ឥណ្ឌា​ ឬខ្មែរ​ជា​អ្នក​បង្កើត​វា​ឡើង?​ ព្រោះ​មាន​គេ​និយម​ថា​ ព្រះកេតុមាលា​ផ្ដើម​បង្កើត​មហាសករាជ​។ ឆ្លើយតប​នឹង​បញ្ហានេះ​ វចនានុក្រមខ្មែរ​ភាគ​ទី១​ ទំព័រ​៧២២​ និង​ភាគ​ទី២​ ទំព័រ​១០៨១​ បាន​សរសេរថា​ មហាសករាជ​កើត​ឡើង​ក្នុង​ប្រទេស​ឥណ្ឌា​ក្នុង​ ព.ស ៦២១​ឆ្នាំ ដោយ​ពួក​តាត៌ គឺ​ស្រប​ជា​មួយ​នឹង​ឆ្នាំ​ដែល​ព្រះ​កេតុមាលា​ស្ដេច​ឡើង​គ្រង​រាជ​សម្បត្តិ ប៉ុន្តែ​ទ្រង់​ពុំ​ទាន់​បង្កើត​បញ្ញត្តិឱ្យ​ប្រើ​មហា​សករាជ​ក្នុង​ឆ្នាំ​នោះ​នៅ​ឡើយ​ទេ។ លុះ​ដល់​ ព. ស. ៦២៣ ព្រះ​កេតុ​មាលា​ទ្រង់​បាន​ទទួល​ឥន្ទ្រាភិសេក​ជា​ថ្មី​ ហើយ​ក៏​បាន​តាំង​ជា​មហាសករាជ​ពី​ពេល​នោះ​មក​។
ការ​រាប់​ថ្ងៃ​ខែ​ឆ្នាំ ឬ​ការ​រាប់​ត្រឹម​តែ​ឆ្នាំ តាម​កាល​កំណត់​ដែល​តាំង​ទុក​ពី​មួយ​រៀង​មក​ដោយ​មាន​បុគ្គល​អស្ចារ្យ ឬ​ដោយ​មាន​ហេតុ​អស្ចារ្យ​ណា​មួយ ដែល​ពួក​ជនានុជន​អ្នក​គោរព​ត្រូវ​កត់ត្រា​ទុក​មិន​ឲ្យ​បាត់, ត្រូវ​ប្រើ​ក្នុង​សំបុត្រ​ចុតហ្មាយ​ជាដើម បង្កើន​មួយ​លេខ​រៀងរាល់​ឆ្នាំ ហៅ​ថា "សករាជ" ៗ នេះ​កើត​ឡើង​អំពី​ជន​មួយ​ពួក​ហៅ​ថា ពួក​តាត៌ នៅ​ក្នុង​តំបន់​មួយ​ខាង​ទិស​ពាយ័ព្យ​ប្រទេស​ឥណ្ឌៀ ក្នុង​កាល ព. ស. ៦២១ ឆ្នាំ ។ កាល​ជន​ពួក​នេះ​មាន​ជ័យជំនះ​ក្នុង​ការ​លុកលុយ​ចូល​មក​វាត​អំណាច​ក្នុង​ ប្រទេស​ឥណ្ឌៀ​ប៉ែក​ខាង​លិច បាន​តាំង​ក្សត្រ​ជាតិ​របស់​ខ្លួន​មាន​ព្រះ​នាម​ថា សកៈ ឬសាលិវាហនៈ, ហើយ​ក៏​ចាប់​ផ្ដើម​រាប់​ឆ្នាំ​តាំង​ពី​មួយ​រៀង​មក, ហៅ​របៀប​ការ​រាប់​ឆ្នាំ​នោះ​ថា "ស័ក ឬ​សការជ" ដែល​ចំណេរ​ត​មក ហៅ​ថា "មហា​សករាជ" ប្រែ​ថា "សករាជ​ធំ" នេះ​កើត​មុន​ចុល្លសករាជ ៥៦០ ឆ្នាំ, ជាប់​មាន​ប្រើ​ក្នុង​ប្រទេស​ខ្មែរ​យើង​តាំង​ពី​រវាង​សតវត្សរ៍​ទី​១០ នៃ​ពុទ្ធសករាជ (ព.ស. ៩២១) រហូត​មក​ដល់​សព្វ​ថ្ងៃ​នេះ ប្រើ​អក្សរ​សង្ខេប​ថា ម.ស.១។
មហា​សករាជ ប្រាកដ​ជា​កើត​ឡើង​ក្នុង​ប្រទេស​ឥណ្ឌៀ​ជា​ដំបូង​ក្នុង ព. ស. ៦២១ ឆ្នាំ អំពី​ជន​ពួក​មួយ ដែល​មាន​រៀបរាប់​ខាង​លើ​នេះ, មិន​មែន​កើត​ឡើង​ជា​ដំបូង​នៅ​ប្រទេស​ខ្មែរ​ដោយ​ព្រះ​កេតុមាលា​តាំង​ឡើង​ ក្នុង ព. ស. ៦២១ នោះ​ទេ។
ក្នុង​ព្រះ​រាជ​ពង្សាវតារ​ខ្មែរ ភាគ​ទី ២ ថា ព្រះ​កេតុមាលា​កាល​ស្ដេច​ឡើង​គ្រង​រាជ​សម្បត្តិ​ក្នុង ព. ស. ៦២១ ឆ្នាំ​មែន ជា​មួយ​នឹង​ឆ្នាំ​ដែល​ប្រទេស​ឥណ្ឌៀ​បង្កើត​ឲ្យ​ប្រើ​មហា​សករាជ, ប៉ុន្តែ​ទ្រង់​ពុំ​ទាន់​បញ្ញត្ត​ឲ្យ​ប្រើ​មហា​សករាជ ក្នុង​ឆ្នាំ​នោះ​នៅ​ឡើយ​ទេ ។ លុះ​ដល់​មក ព. ស. ៦២៣ ឆ្នាំ ព្រះ​កេតុមាលា​ទ្រង់​បាន​ទទួល​ឥន្ទ្រាភិសេក​ជា​ថ្មី ក៏​តាំង​ជា​មហា​សករាជ​ដរាប​មក ។ (ត្រង់​នេះ​ហើយ​ប្រហែល​ជា ព្រះ​កេតុមាលា​បញ្ញត្ត​ឲ្យ​ប្រើ​មហា​សករាជ តាម​ប្រទេស​ឥណ្ឌៀ ហើយ​គេ​និយម​ថា ព្រះ​កេតុមាលា​ផ្ដើម​បង្កើត​មហា​សករាជ ជា​បឋម​នៅ​ប្រទេស​ខ្មែរ)៕
ប្រាសាទអណ្តូងគុក
ប្រាសាទអណ្តូងគុក ឬប្រាសាទលិង្គទី៣នេះ មានជើងទម្រសិវលិង្គធំជាងគេមានរាងការ៉េ ៤.៥ម៉ែត្រ និងកម្ពស់ ៤.៨ម៉ែត្រ ដោយសារទំហំលោក ហ៊្យូល ហាម៉ាន់ (Jules Harmand) យល់ឃើញថាជើងទម្រលិង្គទាំងនេះត្រូវបានគេឆ្លាក់ចេញពីផ្ទាំងថ្មធម្មជាតិ ចំណែកលោក អេជែន អៃម៉ូនីញ៉េ និងលោកហង់រីប៉ាម៉ងជេ (Hemri Parmentier) យល់ស្របនិងយោបល់របស់លោក​ ហ៊្យូល ហាម៉ង់។ ចំណែកលោក អេជែន អៃម៉ូនីញ៉េ បន្ថែមថា ទីតាំងថ្មធម្មជាតិនេះដាក់ខុសប្រក្រតីដោយបែរមុខទៅរកទិសប្រាសាទធំ។ ទោះបីយ៉ាងណាក៏ដោយគំនិតនេះពិតជាពិបាកទទួលយកណាស់ព្រោះថាទីតាំងធម្មជាតិនិងទិដ្ឋភាពខាងក្រៅ ការសម្អាតយកដីចេញពីតួប៉មប្រាសាទ និងប្រាសាទបញ្ជាក់ពីទំនាក់ទំនងរវាងជើងទម្រសិវលិង្គនិងទីតាំងថ្ម ។
អណ្តូងគុក
ឃុំរំលេច(ស្រុកស៊ីធរកណ្ដាល)
(Rumlech Commune) ស្ថិតនៅក្នុង ស្រុកស៊ីធរកណ្ដាល ខេត្តព្រៃវែង  មាន ៦ភូមិ÷
ព្រំប្រទល់
Boundary East	ទល់នឹងឃុំល្វេ ស្រុកស៊ីធរកណ្តាល West	ទល់នឹងឃុំជ្រៃឃ្មុំ ឃុំព្នៅទី១ ស្រុកស៊ីធរកណ្តាល South	ទល់នឹងឃុំព្រៃដើមថ្នឹង ឃុំព្រៃទឹង ស្រុកស៊ីធរកណ្តាល North	ទល់នឹងឃុំព្រែកចង្ក្រាន ស្រុកស៊ីធរកណ្តាល
=អប់រំ=
អនុវិទ្យាល័យ
អនុវិទ្យាល័យរំលេច ស្ថិតនៅក្នុងភូមិចារ បង្កើតឡើងក្នុងឆ្នាំ ២០០៦។
=សាសនា=
វត្ត
=ផ្សារ= =រមណីដ្ឋាន=
ឯកសារពិគ្រោះ
ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ខេត្តព្រៃវែង
ឃុំរៀបរយ
($ Commune) ស្ថិតនៅក្នុង ស្រុករវៀង ខេត្តព្រះវិហារ មាន ភូមិ÷
ព្រំប្រទល់នៃ
ស្តេចមហាព្រហ្ម
ស្តេចមហាព្រហ្ម ឬ ថោវមហាព្រហ្ម (Mahabrahma四面神) ជាស្តេចនៃព្រះព្រហ្ម ទាំងជាន់ព្រហ្ម ។ ស្តេចមហាព្រហ្ម ត្រូវបានគេចាត់ទុកជាស្តេចនៃព្រះព្រហ្ម ដូចជា ព្រះព្រហ្មរបស់ព្រហ្មញ្ញ សាសនា - ហិណ្ឌូសាសនា ដែរ។ តាមព្រះពុទ្ធសាសនា ព្រះព្រហ្ម មគឺជាអមនុស្សមួយប្រភេទដែលស្ថិតនៅក្នុងកាមភព  ១៦ជាន់។ ព្រះព្រហ្ម មទំាងនោះស្ថិតនៅតាមជាន់ផ្សេងគ្នាតាមកំលាំងបុណ្យរបស់ខ្លួនដែលបានសន្សំទុក ដូចជាព្រះព្រហ្ម ណាមានស័កតូចគឺឋិតនៅជាន់ទី១ ព្រះព្រហ្ម ណាមានស័កធំបន្តិចក៏ឋិតនៅជាន់ទី២តាមលំដាប់រៀងដល់ជាន់ទី១៦។
ដើមធំថេត
ដើមធំថេត ឬ ក្ទម្ពទេស ឬ សម្បួរទេស មានឈ្មោះវិទ្យាសាស្រ្តនៅឡាតាំង "Leucaena leucocephala" ឈ្មោះជាក់លាក់ត្រូវបានមកពីពាក្យក្រិក λευκό មានន័យថា "ស" និង κέφαλος មានន័យថា "ក្បាល" សំដៅដល់ផ្ការបស់វា។ ដើមធំថេតគឺជាដើមមមូសូសដែលលូតលាស់យ៉ាងឆាប់រហ័សមានដើមកំណើតនៅម៉ិកស៊ិកភាគខាងត្បូងនិងភាគកណ្តាលអាមេរិច (ប្រទេសបេលី និង ប្រទេសហ្គាតេម៉ាឡា) ហើយឥឡូវនេះត្រូវបានគេធ្វើឱ្យធម្មជាតិឆ្លងកាត់តំបន់ត្រូពិក។
ឈ្មោះ​ដ៏​ទៃ​ទៀតគឺ ស្ពាន់នាំមុខពណ៌ស ជេមបេយ អម្ពិលទន្លេ និង ប៉ុបប៉ាណាពណ៌ស។
ដើមធំថេតត្រូវបានគេប្រើសម្រាប់គោលបំណងខុសៗគ្នាដូចជា អុស អំបិល និងចំណីសត្វ។
រូបភាពតូច|ស្តាំ|ដើមធំថេត ឬ ក្ទម្ពទេស ឬ សម្បួរទេស
ប្រើដោយមនុស្ស
ក្នុងកំឡុងទសវត្សឆ្នាំ១៩៧០ និង១៩៨០ វាត្រូវបានតម្លើងឋានៈជា "ដើមឈើអព្ភូតហេតុ" សម្រាប់ការប្រើប្រាស់ច្រើនរបស់វា។ វាត្រូវបានគេពិពណ៌នាផងដែរថាជា "ដើមឈើជម្លោះ" ពីព្រោះវាត្រូវបានគេប្រើសម្រាប់ផលិតកម្មចំណីប៉ុន្តែវារាលដាលដូចជាស្មៅនៅក្នុងកន្លែងខ្លះ។
ដំឡូងត្រូវបានតម្លើងនៅតាមបណ្តាប្រទេសមួយចំនួននៅអាស៊ីអាគ្នេយ៍ (យ៉ាងហោចណាស់មាន ភូមា កម្ពុជា ឡាវ និងថៃ) ដែលភាគច្រើនជាប្រភពនៃចំណីសត្វដែលមានគុណភាព ប៉ុន្តែក៏សម្រាប់ការប្រើប្រាស់អុសសម្រាប់ផលិតអុសឬធ្យូង។
ចំណី
ដំឡូងនេះផ្តល់នូវប្រភពដ៏ល្អបំផុតនៃចំណីសត្វគោក្រពើខ្ពស់។ ទោះជាយ៉ាងណាក៏ដោយចំណីអាហារមាន មីមីស៊ីនដែលជាអាស៊ីតអាមីនពុល។ សេះនិងសត្វលាដែលត្រូវបានចុកវាបាត់បង់សក់រលុង។
ក្នុងករណីជាច្រើនអាស៊ីតនេះត្រូវបានរំលាយដោយអាស៊ីតខ្លាញ់ទៅ DHP [3-hydroxy-4 (1H) pyridone] ក្នុង ក្រពះរូមេណ របស់គោក្របី ប៉ុន្តែនៅតំបន់ខ្លះតំបន់សម្បូរសត្វមាន់ខ្វះសារពាង្គកាយ (ដូចជា Synergistes jonesii) អាចបំបាត់ DHP ។
ក្នុងករណីបែបនេះបញ្ហាពុលពីការរំលាយអាហាររបស់ដើមធំថេត ជួនកាលត្រូវបានយកឈ្នះដោយការបញ្ជូនសត្វដែលងាយទទួលរងនូវសារធាតុរាវ ក្រពះរូមេណ ពីសត្វសម្បូរសត្វដែលមានភាវរស់បែបនេះ និងថ្មីៗនេះដោយការចាក់បញ្ចូលសារពាង្គកាយសត្វពាហនៈជាមួយនឹងសារពាង្គកាយដូចជានៅក្នុងវីតាមីន។
វិធានការបែបនេះបានជួយសម្រួលដល់ក្រពះរូមេណ សម្រាប់ចំណីអាហារនៅក្នុងប្រទេសអូស្ត្រាលីនិងនៅកន្លែងផ្សេងទៀត។
ជីលាមកសត្វនិងជីវម៉ាស
ដើមធំថេតត្រូវបានគេចាត់ទុកថាជាផលិតផលជីវមា៉ស់ ពីព្រោះទិន្នផលនៃស្លឹករបស់វាត្រូវគ្នាទៅនឹងបរិមាណហួតហែង ២ពាន់-២ពាន់ គីឡូក្រាមក្នុងមួយឆ្នាំ ហើយចំនួនឈើមាន ៣០-៤០ ម៉ែត្រគូប / ហិកតាក្នុងមួយឆ្នាំ។ អាកាសធាតុ។ នៅក្នុងប្រទេសឥណ្ឌាវាត្រូវបានគេលើកកម្ពស់សម្រាប់ចំណីនិងថាមពល។
វាក៏មានប្រសិទ្ធភាពក្នុងការកំណត់អាសូតលើសពី ៥០០គីឡូក្រាម / ហ។ ត / ឆ្នាំ។
វាមានអត្រាលូតលាស់ឆាប់រហ័សណាស់: កូនដើមឈើឈានដល់កម្ពស់ជាង២០ហ្វីតក្នុងរយៈពីរទៅបីឆ្នាំ។
អាហារសម្រាប់មនុស្ស
ផ្លែកួរឆ្អឹងខ្ចីអាចបរិភោគបាន ហើយម្តងម្កាលត្រូវបានគេបរិភោគនៅក្នុងសាឡាត់បន្លែជ្វាជាមួយទឹកជ្រលក់សណ្តែកដីហឹរ និងត្រីរសជាតិដែលរុំនៅក្នុងស្លឹកល្ហុង ឬស្លឹកស្តៅនៅក្នុងប្រទេសឥណ្ឌូនេស៊ី និងផ្លែល្ហុងនៅក្នុងប្រទេសឡាវនិងថៃដែលពួកគេត្រូវបានគេស្គាល់ថា បុកកាក់គិន។ នៅម៉ិកស៊ិកវាត្រូវបានគេបរិភោគនៅក្នុងស៊ុបហើយក៏នៅខាងក្នុង តាកូ វាត្រូវបានគេស្គាល់ថា គួអាហេ។ លើសពីនេះទៅទៀត រដ្ឋអូហាកានៅក្នុងប្រទេសម៉ិកស៊ិកមានឈ្មោះរបស់វាពីពាក្យណាហ៊ូវែលហ្យ៉ាស៊ីកាកដែលជាឈ្មោះដើមឈើដើមធំថេត ដែលត្រូវបានគេរកឃើញនៅជុំវិញទីក្រុងអូហាកា។
ឈើសម្រាប់ឧស្សាហកម្មក្រដាស
បច្ចុប្បន្ននេះផ្នែកឈើនៃមែកធាងដើមធំថេត ត្រូវបានប្រើសម្រាប់ធ្វើក្រដាស នៅក្នុងឧស្សាហកម្មក្រដាសជូតនិងក្រដាស។ នៅរដ្ឋភាគខាងត្បូងនិងភាគកណ្តាលនៃប្រទេសឥណ្ឌា ក្រដាសគឺជាប្រភេទបន្ទះឈើដ៏សំខាន់បំផុតសម្រាប់បង្កើតជាបន្ទះ។ វាមានផលប៉ះពាល់វិជ្ជមានលើសេដ្ឋកិច្ចសង្គមលើជីវភាពរបស់កសិករតូចៗដែល ដើមធំថេតត្រូវបានដាំដុះជាដំណាំឧស្សាហកម្ម។ នេះផ្តល់ជម្រើសដំណាំជំនួសកសិករនៅរដ្ឋ អាន្ដ្រា ប្រ៉ាដេស និងរដ្ឋ តេល៉ានកាណា នៃប្រទេសឥណ្ឌាដែលជាកន្លែងដែលពួកគេកំពុងដាំកប្បាសនិងម្ទេស។
លក្ខណៈសម្បត្តិដែលរាតត្បាត
ដើមធំថេតត្រូវបានចាត់ទុកថាជាប្រភេទសត្វដែលរាតត្បាតដ៏អាក្រក់បំផុត ១០០ប្រភេទដោយក្រុមអ្នកឯកទេសប្រភេទសត្វដែលមានឈ្មោះថា IUCN Species Survival Commission។
វាជាប្រភេទសត្វដែលរាតត្បាតខ្លាំងនៅតំបន់ស្ងួតហួតហែងតៃវ៉ាន់ប៊ីហាម៉ាសកោះហាវ៉ៃហ្វីជីព័រតូរីកូហុងកុងអាហ្វ្រិកខាងត្បូង និងខាងជើងប្រទេសអូស្ត្រាលី ក៏ដូចជានៅអាមេរិកខាងត្បូងនិងអឺរ៉ុប។
រោងចក្រនេះក៏ត្រូវបានគេរកឃើញនៅក្នុងផ្នែកខ្លះនៃសហរដ្ឋអាមេរិក រួមទាំងកាលីហ្វ័រនីញ៉ា អារីហ្សូណា រដ្ឋតិចសាស និងរដ្ឋផ្លរីដា។
វាលូតលាស់យ៉ាងឆាប់រហ័ស ហើយបង្កើតជាសំបកក្រាស់ដែលរញ្ជួយចេញពីបន្លែដើមទាំងអស់។
នៅតាមតំបន់ទីក្រុងវាជាប្រភេទសត្វដែលមិនចង់បានជាពិសេសដុះតាមដងផ្លូវស្ងួតហួតហែងក្នុងចំណតរថយន្តនិងនៅលើដីដែលគេបោះបង់ចោល។
សត្វល្អិត
ប្រភេទនេះងាយទទួលរងការវាយប្រហារពីសត្វល្អិត។ នៅទសវត្សរ៍ឆ្នាំ១៩៨០ ការបាត់បង់ប្រជាប្រិយនៅអាស៊ីអាគ្នេយ៍គឺដោយសារតែការវាយប្រហារពីសត្វល្អិតដោយថ្នាំ psyllids។
នៅក្នុងប្រទេសឥណ្ឌាដើមឈើនេះត្រូវបានតម្លើងឋានៈជាលើកដំបូងសម្រាប់ការដាំដើមឈើដោយសារតែធម្មជាតិរីកលូតលាស់យ៉ាងឆាប់រហ័សរបស់វា។ ទោះជាយ៉ាងណាក៏ដោយឥឡូវនេះវាត្រូវបានគេចាត់ទុកថាមិនសមស្របសម្រាប់ការដាំដុះនៅតាមទីប្រជុំជនដោយសារតែទំនោររបស់វាក្នុងការដួលរលំក្នុងភ្លៀងនិងខ្យល់។ ប្រាំបីដើមនៃដើមឈើ១០ដើមដកចេញដោយខ្យល់នៅក្នុងពូគឺជាដើមធំថេត។
សេចក្តីយោង
ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ផ្លែឈើ ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:កសិកម្ម ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ដើមឈើ ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ដើមឈើត្រូពិច ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ដើមឈើពីអាមេរិកខាងត្បូង ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ដើមឈើនៅកម្ពុជា ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ដើមឈើសម្រាប់ចំណីសត្វ ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ដើមឈើសំរាប់អាហាររបស់មនុស្ស ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ដើមឈើសម្រាប់ឈើ
កោសិកាជីវវិទ្យា
កោសិកា គឺជាឯកតាទ្រទ្រង់គ្រឹះនៃភាវរស់ និងជាផែ្នកតូចបំផុតរបស់ភាវរស់ដលអាចដំណើរជីវិតបានដោយខ្លួនឯង។ កោសិកាទាំងអស់មានលក្ខណៈសំខាន់ដូចៗគ្នា ឧទាហរណ៍ គ្រប់កោសិកាទាំងអស់មានសម្ភារៈសេនេទិច និងព័ន្ធជុំវិញដោយភ្នាសកោសិកា ហើយប្រើប្រាស់យន្តការផលិតថាមពលដូចគ្នា។ កោសិកាបច្ចុប្បន្នបានវិវត្តទម្រង់ជីវិតខុសៗគ្នា មានដូចជា បាក់តេរី អាមីប និងមេស្រា គឺអាចធ្វើចំណែកបានដោយឯករាជ។ ចំណែកឯភាវរស់ដែលមានលក្ខណៈសាំញ៉ុំាជាងនេះ បង្កឡើងពីកោសិកាច្រើន គឺវាធ្វើការតាមរបៀបសហការគ្នា ដោយ កោសិកាឯកទេសកម្មនីមួយៗបំពេញមុខងារយថាប្រភេទរបស់វា ប៉ុន្តែសារពាង្គកាយទាំងមូលមានទំនាក់ទំនងគ្នា។ ចំពោះមនុស្ស គឺបង្កឡើងពីកោសិកាជាង២០០ប្រភេទខុសៗគ្នា ដោយកោសិកានីមួយៗមានមុខងារខុសៗគ្នា ដូចជាកោសិកាចងចាំ កោសិកាគំហើយ កោសិកាទាក់ទងនិងចលនា និងកោសិកាទាក់ទងនឹងការរំលាយអាហារជាដើម។ កោសិកាត្រូវបានបែងចែកចេញជាពីរប្រភេទ គឺកោសិកាអឺការីយ៉ូត និងកោសិកាប្រូការីយ៉ូត។ រូបភាពតូច|300x300ភីកសែល|គំនូរបំព្រួញនៃកោសិកាគំរូដែលមានរចនាសម្ព័ន្ធ និងធាតុកោសិកា។ (1) [[ណ្វៃយូ|ណ្វៃយ៉ូ (2) ភ្នាសណ្វៃយ៉ូ (3) រីបូសូម (4) ភឺរូស៊ីសូម (5) រេទីកូឡុមអង់ដូប្លាសគ្រោម (6) ឧបករណ៍កុលស៊ី (7) មីក្រូហ្វីឡាម៉ង់ (8) រេទីកូឡុមអង់ដូប្លាសរលីង (9) មីតូកុងទ្រី (10) វាគុយអូល (11) ស៊ីតូប្លាស (12) លីសូសូម និង (13) សង់ត្រូសូម]]
១. កោសិកាអឺការីយ៉ូត
កោសិកាមួយត្រូវបានចាត់ទុកថាជាកោសិកាអឺការីយ៉ូត លុះត្រាតែវាមានភ្នាសណ្វៃយ៉ូ។ ភាវរស់ទាំងឡាយណាដែលកោសិកាវាជាប្រភេទកោសិកាអឺការីយ៉ូត នោះវាគឺជាភាវរស់អឺការីយ៉ូត។ ជីវវិទូមិនបានដឹងថាតើ នៅលើភពផែនដីនេះ មានភាវរស់ណាមួយដែលបង្កឡើងទាំងពីកោសិកាប្រូការីយ៉ូត ទាំងពីកោសិកាអឺការីយ៉ូតទេ។ ប៉ុន្តែ ពួកគេបានដឹងយ៉ាងច្បាស់ថា មានកោសិកាប្រូការីយ៉ូតជាច្រើន ជាពិសេសបាក់តេរី ដែលរស់នៅក្នុងសារពាង្គកាយភាវរស់អឺការីយ៉ូត។ ភាវរស់អឺការីយ៉ូត រួមមាន៖ សត្វ រុក្ខជាតិ ផ្សិត និងប្រូទីស។
២. កោសិកាប្រូការីយ៉ូត
ប្រូការីយ៉ូត គឺជាភាវរស់ឯកកោសិកា និងមានទំហំតូចជាងកោសិកាអឺការីយ៉ូត។ ទំហំរបស់កោសិកាប្រូការីយ៉ូតភាគច្រើន គឺនៅចន្លោះពី ១ ទៅ ១០ មីក្រូម៉ែត្រ (µm)។ ពួកប្រូការីយ៉ូតត្រូវបានចែកចេញជា២ក្រុម គឺអឺបាក់តេរី និងអាកេបាក់តេរី។
ឯកសារយោង
១. ហាប សោភ័ណ (២០១៥) កោសិកាវិទ្យា។ សាកលវិទ្យាល័យភូមិន្ទភ្នំពេញ។
ការប្រកួតកីឡាប្រជាជាតិអាស៊ីអាគ្នេយ៍ឆ្នាំ២០២៣
ការអភិវឌ្ឍន៍និងការរៀបចំ
បន្ទាប់​ពី​ការ​ប្រកាស​ជ្រើសរើស​ម្ចាស់​ផ្ទះ លោក​នាយក​រដ្ឋមន្ត្រី ហ៊ុន សែន បាន​អនុម័ត​ការ​រចនា​ចុង​ក្រោយ​នៃ​កីឡដ្ឋាន​សំខាន់​របស់​ហ្គេម។ ក្នុង​ដំណើរ​ទស្សនកិច្ច​ផ្លូវរដ្ឋ​របស់​លោក ហ៊ុន សែន ទៅកាន់​ទីក្រុង​ប៉េកាំង​កាលពី​ខែ​ឧសភា ឆ្នាំ​២០១៤ មេដឹកនាំ ​ចិន ​លោក Xi Jinping ( ​អគ្គលេខាធិការ​បក្ស​កុម្មុយនិស្ត ​ផង​ដែរ​) បាន​សន្យា​ផ្តល់​ថវិកា​សម្រាប់​ការ​សាងសង់​កីឡដ្ឋាន​សំខាន់​នៃ​ពហុកីឡាដ្ឋាន​ពហុ​បំណង​ថ្មី​នៅ​ទីក្រុង​រណប​ភ្នំពេញ។ នៅខណ្ឌជ្រោយចង្វារ កីឡដ្ឋានធំទំហំ 60,000 កៅអី ដែលត្រូវបានគេប៉ាន់ស្មានថានឹងចំណាយអស់ប្រហែល 157 លានដុល្លារ ហើយនឹងសាងសង់ដោយក្រុមហ៊ុនសំណង់របស់ចិន នឹងត្រូវបញ្ចប់នៅចន្លោះឆ្នាំ 2019 ដល់ 2020 ជាមួយនឹងជំនួយឥតសំណងរបស់ចិនគ្របដណ្តប់លើគម្រោងទាំងមូល។ ពហុកីឡាដ្ឋាន ជាតិមរតកតេជោ នឹងមានអាងហែលទឹកអូឡាំពិក ទីលានបាល់ទាត់ក្រៅផ្ទះ ផ្លូវរត់ ទីលានវាយកូនបាល់ និងអន្តេវាសិកដ្ឋានសម្រាប់អត្តពលិក។
ប្រទេសដែលចូលរួម
សមាជិកទាំង១១ នៃសហព័ន្ធកីឡាអាស៊ីអាគ្នេយ៍ (SEAGF) ត្រូវបានគេរំពឹងថានឹងចូលរួមក្នុងការប្រកួតកីឡាស៊ីហ្គេមឆ្នាំ២០២៣។ ខាងក្រោមនេះគឺជាបញ្ជីនៃ NOCs ដែលចូលរួមទាំងអស់។
ម៉ាកយីហោ
និមិត្តសញ្ញា និងពាក្យស្លោកផ្លូវការសម្រាប់ការប្រកួតកីឡាអាស៊ីអាគ្នេយ៍ឆ្នាំ 2023 ត្រូវបានសម្រេចនៅថ្ងៃទី 2 ខែកក្កដា ឆ្នាំ 2020 ដោយគណៈកម្មាធិការរៀបចំការប្រកួតកីឡាស៊ីហ្គេមឆ្នាំ 2023 និងត្រូវបានដាក់បង្ហាញជាផ្លូវការនៅថ្ងៃទី 7 ខែសីហា។ ការប្រកួតប្រជែងរចនាឡូហ្គោហ្គេមត្រូវបានប្រារព្ធឡើងក្នុងឆ្នាំ 2019 ជាមួយនឹងការរចនាចុងក្រោយដែលត្រូវបានគេរាយការណ៍ថាមាន ប្រាសាទអង្គរវត្ត និងរូបនាគចំនួន 4 ជាគំនូរសំខាន់របស់វា។ ពាក្យស្លោកដំបូងសម្រាប់ហ្គេមដែលបានបង្ហាញគឺ "កីឡាចូលទៅក្នុង កីឡារស់ក្នុងសន្តិភាព " ) ឡូហ្គោត្រូវបានកែប្រែបន្តិចក្រោយមក ដូច្នេះវាក៏អាចប្រើសម្រាប់ការប្រកួតអាស៊ានប៉ារ៉ាហ្គេមឆ្នាំ 2023 ផងដែរ។ ពាក្យស្លោកជាភាសាអង់គ្លេសត្រូវបានកែសម្រួលទៅជាកីឡា៖ រស់នៅដោយសន្តិភាព"
ការ​ប្រកួត​រចនា​ម៉ាស្កូត​ក៏​ត្រូវ​បាន​រៀបចំ​ឡើង​ក្នុង​ឆ្នាំ ២០១៩ ដែល​បាន​បើក​ចំហ​ដល់​ប្រជាពលរដ្ឋ​កម្ពុជា​ដែល​មាន​អាយុ​យ៉ាង​តិច ១៥ ឆ្នាំ។ ការ​ប្រកួត​នេះ​តម្រូវ​ឱ្យ​បេក្ខជន​ដាក់​ជូន​នូវ​ការ​រចនា​ដែល​ដើរ​តាម​ប្រធានបទ​ទន្សាយ និង​ឆ្លុះ​បញ្ចាំង​ពី ​វប្បធម៌​ខ្មែរ ។ ថ្ងៃផុតកំណត់សម្រាប់ការប្រកួតគឺនៅថ្ងៃទី 30 ខែវិច្ឆិកា ឆ្នាំ 2019។ ការ​រចនា​ដែល​ឈ្នះ​មាន ​ទន្សាយ ​ពីរ​ពាក់​សម្លៀក​បំពាក់​ប្រពៃណី​ខ្មែរ។ នារីពាក់អាវក្រហម ឈ្មោះ រំដួល ( រំដួល ) និងបុរសពណ៌ខៀវឈ្មោះ បុរី ( បុរី ) ក្រហម និង​ខៀវ​ជា​ពណ៌​ដែល​ចេញ​ពី ​ទង់ជាតិ​កម្ពុជា ។
Computer
ប្រភេទកុំព្យូទ័រ
ចំពោះកុំព្យូទ័រគឺមានការរីកច្រើនណាស់ បច្ចុប្បន្នក្រៅពីកុំព្យូទ័រ ( Desktop ) គឺមានកុំព្យូទ័រជាច្រើនផ្សេងទៀត ហើយពួកវាមានខ្នាតនិងសមត្ថភាពធ្វើការផ្សេងៗពីគ្នា។ខាងក្រោមនេះជាប្រភេទកុំព្យូទ័រដែលមានតាមជំនាន់ដូចតទៅ
ម៉េនហ្រ្វេម
កុំព្យូទ័រប្រភេទនេះគេច្រើនប្រើនៅក្នុងអង្គភាពខ្នាតធំ។កុំព្យូទ័រប្រភេទនេះគេច្រើនប្រើប្រាស់សម្រាប់ធ្វើការរួមគ្នាក្នុងកន្លែងណាមួយ។ កាលពីសម័យមុនដោយផ្គុំឡើងដោយទំហំធំៗជាច្រើនរយមគ្នា ហើយខាងក្នុងនៃទូមានបញ្ចូលឧបករណ៏ផ្សេងៗដែលសមស្របសម្រាប់ការងារក្នុងអង្គភាពដែលត្រូវការ សមត្ថភាពធ្វើការខ្ពស់និងធ្វើការកត់ត្រាទិន្ន័យបានចំនួនច្រើន។វាមានចំនុចខ្សោយត្រង់ថាវាមានទំហំពិបាកក្នុងការទុកដាក់ព្រោះវាត្រូវការកន្លែងធំដើម្បីទុកវា លើសពីនេះទៅទៀតវាមានតម្លៃថ្លៃបើយើងប្រៀបធៀបទៅនឺងកុំព្យូទ័ររបស់យើងបច្ចុប្បន្ននេះ។
មីនីកុំព្យូទ័រ
កុំព្យូទ័រប្រភេទមីនីគេច្រើនប្រើក្នុងអង្គភាពខ្នាតតូចល្មមហើត្រូវបានគេប្រើប្រាស់ច្រើនជាងប្រភេទម៉េនហ្រ្វេម ហើយវាមានម៉ាស៊ីនដែលអាចស្វែងយល់ពីការងារបានច្រើននិងគ្រប់គ្រាន់ និងបម្រើការចាត់ចែងងទិន្ន័យរបស់វាបានល្អជាងហើយវាអាចរក្សាទុកនូវទិន្ន័យរបស់ទំព័របណ្តាញក្នុងការផ្សព្វផ្សាយតាមរយៈអ៊ិនធឺណែតបានទៀតផង។ រូបភាពតូច|ដវដវ
ភីសីកុំព្យូទ័រ
ភីសីកុំព្យូទ័រឬត្រូវបានគេហៅម្យ៉ាងទៀតថាមីក្រូកុំព្យូទ័រជាប្រភេទកុំព្យូទ័រដែលមានការពេញនិយមប្រើទូទៅសម្រាប់អ្នកប្រើប្រាស់ធម្មតា។ វាមានទំហំតូចនិងមានតម្លៃថោកហើយធ្វើការបានធំទូលាយក្នុងពេលបច្ចុប្បន្ន។ហើយត្រូវបានគេបែងចែកជាប្រភេទនឺងឈ្មោះផ្សេងៗង៥គ្នាជាច្រើនដូចជា
ឌែសថបកុំព្យូទ័រ
ជាកុំព្យូទ័រដែលមានចំនួនច្រើនជាងគេក្នុងពេលបច្ចុប្បន្ននេះហើយវាមានសមត្ថភាពខ្ពស់និងតម្លៃសមរម្យបើប្រៀបធៀបជាមួយនឺងកុំព្យូទ័រប្រភេទផ្សេងៗទៀត។
ណូតប៊ូកកុំព្យូទ័រ
ជាកុំព្យូទ័រទំហំតូចអាចយកទៅកាន់ទីកន្លែងដទៃបានយ៉ាងងាយស្រួល បច្ចុប្បន្នវាត្រូវបានគេចាប់ផ្តើមនិយមប្រើកាន់តែច្រើនឡើង។
ថែប្លែតភីសី
ជាកុំព្យូទ័រចេញក្រោយគេបំផុតនិងមានបន្ថែមនូវសមត្ថភាពក្នុងការបង្ហាញទិន្ន័យនិងការប្រើសម្លេងបញ្ជាការងារហើជាពិសេសទៅទៀត វាក៏អាចធ្វើការងារឆ្លាស់គ្នាណូតប៊ូកភីស៊ីបានយ៉ាងងាយទៀតផង។
ផកឃីតភីសី
ជាប្រភេទកុំព្យូទ័រមានទំហំប៉ុនបាទដៃរបស់យើងហើងកំពុងតែទទួលបានការពេញនិយមយ៉ាងខ្លាំងក្នុងសម័យនេះ ព្រោះគេអាចយកវាទៅណាមកណាតាមខ្លួនបានយ៉ាងងាយស្រួលព្រមទាំងបង្ហាញទិន្ន័យតាមរយៈដងប៉ាកា ( Touch Pen ) ទៀតផង។ កុំព្យូទ័រប្រភេទនេះសមស្របសម្រាប់អ្នកប្រកបរបររកស៊ីឬជំនួញដាក់តាមខ្លួន ព្រោះវាមានផលប្រយោជន៏ជាច្រើនដូចជាសម្រាប់ឧ្យយើងកត់ត្រានូវការណាត់ជួបសរសេរឈ្មោះដែលត្រូវការធ្វើការទំនាក់ទំនង ឬអាចទទួលនិងបញ្ជូនអ៊ីម៉ែលនិងដាក់ផែនការផ្សេងៗព្រមទាំងអាចលេងហ្គេមនិងមើលវីដេអូបានទៀតផង។
ធាតុផ្សំរបស់កុំព្យូទ័រ
កុំព្យូទ័រអាចដំណើរការទៅបានអាស្រ័យដោយធាតុផ្សំរបស់វាសំខាន់ៗពីរគឺ Hardware និង Software។ ហាតវែ ( Hardware ) ពាក្យថា Hardware របស់កុំព្យូទ័រមានន័យថាគេនិយាយអំពីផ្នែកដែលរឹងរបស់កុំព្យូទ័រដែជាផ្នែកមួយដែលយើងអាចមើលឃើញ និងអាចប៉ៈបានហើយត្រូវបានគេចែកជាបីផ្នែកសំខាន់ទៀតរួមមាន Output Device, Input Device , System Unit។ Output Device ជាបំនែកដែលបង្ហាញនឹងបញ្ជូនទិន្ន័យដែលបានរៀបចំដំណើរការពី CPU អោយទៅកាន់អ្នកប្រើប្រាស់បានដឹងមិនថាតែការមើលឃើញនិងបន្លឺសម្លេងចេញមកនោះទេ។ ហើយ Output Device មានដូចជា Printer ( ជាឧបករណ៏សម្រាប់បោះពុម្ភទិន្ន័យចេញពីកុំព្យូទ័រដែលចេញជាឯកសារហើយវាត្រូវបានចែកចេញជាបីប្រភេទទៀត រួមមាន Det Matrix printer, Laser Printer , Injek Printer។Speaker ជាឧបករណ៏សម្រាប់បន្លឺសម្លេងដែលវាធ្វើការជាមួយកាតសម្លេង ( Sound Card ) ។ Monitor ជាឧបករណ៏បង្ហាញលទ្ធផលដែលបានមកពី process របស់ម៉ាស៊ីនអោយអ្នកប្រើប្រាស់បានឃើញ។ Input Device មានទួនាទីបញ្ចូលទិន្ន័យឬទទួលការបញ្ជាពីអ្នកប្រើប្រាស់ ដោយឧបករណ៏ដែលយើងបានដឹងច្បាស់រួចហើយនោះគឺមានដូចជា Video Camera មានទួនាទីប្រហាក់ប្រហែលនឹងម៉ាស៊ីនថតវីឌីអូឌីជីថល ដែលវាភ្ជាប់ទៅនឹងម៉ាស៊ីកុំព្យូទ័រហើយធ្វើការជាមួយនឹងកម្មវិធីផ្សេងៗទៀត។ Scanner ជាឧបករណ៏សម្រាប់ផ្តិតរូបភាពនិងឯកសារដើម្បីបញ្ចូលទៅកាន់ម៉ាស៊ីនកុំព្យូទ័រ ដែលឯកសារមានដូចជារូបថតនិងអត្ថបទ។ Key board ប្រើសម្រាប់វាយឯកសារចូលទៅក្នុងកុំព្យូទ័រ។ Microphone មានទួនាទីបញ្ជូនសម្លេងនិងទិន្ន័យទៅកាន់កុំព្យូទ័រ។ Mouse ប្រើសម្រាប់បញ្ជាអោយធ្វើការចង្អុលបង្ហាញនិងជ្រើសរើស Item នៅលើអេក្រង់ គេបានបែងចែកជាពីកន្លែសម្រាប់ចុចដែលមានការកែប្រែ Mouse អោយមានជើងនៅចំកណ្តាលដើម្បីរតំកិល Mouse អោយបានលឿន។ System Unit ជាកែសដែលផ្ទុករាល់សមាសធាតុសំខាន់ៗរបស់កុំព្យូទ័រមានដូចជា បន្ទះមេ Main ដែលបានទ្រទ្រង់នៅសមាសធាតុអេឡិចត្រូនិច Component។ RAM ( Random Access Memory ការទុកទិន្ន័យរបស់ RAM ជាការរក្សាទុកបណ្តោះអាសន្នហើយវានឹងបាត់បង់ទិន្ន័យពេលដែលកុំព្យូទ៧រត្រូវបិត។