cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
គម្ពីរវិមុត្តិមគ្គ
១- ឧទ្ធុមាតកសញ្ញា
“ដោយជុំវិញ” មានន័យថា កំណត់ចម្ងាយប្រមាណពី២-៣ហត្ថពីទីតាំងនិមិត្ដ ព្រោះថា យោគីមិនឤច កំណត់និមិត្តបានដោយការនៅជិតពេកឬនៅឆ្ងាយពេកពីនិមិត្ដទេ ហើយបន្ទាប់ពីពិចារណាដោយគ្រប់ជ្រុងជ្រោយ ហើយ យោគីនោះក៏កំណត់និមិត្ដ(ដោយបន្លឺថា) “សាធុ!សាធុ!”។ ដោយការពិចារណាបែបនេះ យោគីនោះរមែង មានចិត្ដរីករាយ។
ដោយបុគ្គល
ម៉្យាងទៀត បុគ្គលមានពុទ្ធិចរិត មិនបានហាមឃាត់មិនឲ្យបដិបត្តិកម្មដ្ឋានណាទាំងអស់នោះឡើយ។
ចតុត្ថជ្ឈាន
វិ        ពីព្រោះតែបីតិពេញប្រៀប ទើបកាយដល់នូវការសប្បាយ[xxiv]  ព្រោះតែកាយដល់នូវការសប្បាយ ទើបទុក្ខិន្ទ្រីយ៍ រលត់ទៅ គឺទុក្ខិន្ទ្រីយ៍នោះលោកបានលះបង់ហើ់យព្រោះការកន្លងផុតទៅ។ ព្រោះហេតុនេះ ទើបទុក្ខិន្ទ្រីយ៍ ត្រូវបានកំចាត់នៅក្នុងបឋមជ្ឈាន។ ទោមនស្សិន្ទ្រីយ៍ត្រូវបានកំចាត់នៅក្នុងទុតិយជ្ឈាន។ ការកំចាត់ ទោមនស្សិន្ទ្រីយ៍តាមពាក្យប្រៀនប្រដៅរបស់ព្រះដ៏មានព្រះភាគ មានគាថាដូចតនេះគឺ: “តើ ទោមនស្សិន្ទ្រីយ៍ ដែលកើតឡើងហើយ រលត់ពុំមានសេសសល់ក្នុងទីណា? ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ ក្នុងទីនេះ វិតក្ក:និងវិចារ: រម្ងាប់ទៅហើយ បុគ្គលអ្នកបានចូលដល់ទុតិយជ្ឈាន ទោមនស្សិន្ទ្រីយ៍ដែលកើតឡើងហើយ នឹងរលត់ទៅ ដោយពុំមានសេសសល់[xxv]” ។ ព្រោះហេតុអ្វីទើបក្នុងទុតិយជ្ឈាន ទោមនស្សិន្ទ្រីយ៍រលត់ទៅ គ្មានសល់? ព្រោះថា បើបុគ្គលមានវិតក្ក:និងវិចារ:អស់រយ:ពេលដ៏យូរ កាយនិងចិត្តរបស់គេរមែងមាន សេចក្តីប្រមាទ បើចិត្តរបស់គេប្រមាទហើយ ទោមនស្សីន្ទ្រីយ៍ក៏រមែងកើតឡើងភ្លាម។ នៅក្នុងទុតិយជ្ឈាន វិតក្ក:រម្ងាប់ទៅហើយ ក្នុងតតិយជ្ឈានសុខិន្ទ្រីយ៍ត្រូវកំចាត់ហើយ។ ព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់ត្រាស់សំដែង ទុក ដូចតទៅ នេះថា៖ “សុខិន្ទ្រីយ៍ដែលកើតឡើងហើយ រមែងរលត់ទៅដោយគ្មានសេសសល់ក្នុងទីណា? ម្នាល ភិក្ខុទាំង ឡាយ ក្នុងទីនេះ ព្រោះមកពីការមិនជាប់ចិត្តនឹងបីតិ ទើបយោគីបានសំរេចតតិយជ្ឈាន។ ក្នុងតតិយជ្ឈាន នេះ សុខិន្ទ្រីយ៍ដែលកើតឡើងហើយ រមែងរលត់ទៅដោយគ្មានសល់[xxvi]” ។
កិច្ចរបស់អ្នកដែលទើបនឹងចាប់ផ្ដើមសិក្សា
ក្រោយពេលឆាន់អាហាររួចរាល់ហើយ យោគីគួរគប្បីលាងសំឤតបាត្ររបស់លោកជាឤចារ្យ ហើយ រៀបទុកដាក់ក្នុងទីដ៏សមគួរ។
ដោយបុគ្គល
[5] Cp. Vis. Mag. 111 ff.
ការកំណត់ដឹងបានដោយឈាន
បុ          កម្មដ្ឋាន៣ណាខ្លះ ដែលនាំឲ្យសំរេចបាននូវឈានមានអង្គ៣?
ដោយបុគ្គល
[6] A. IV, 426: ឥតិ ខោ ភិក្ខវេ យវតា សញ្ញាសម្បត្តិ តវតា អញ្ញាបដិវេធោ
១. បង្សុកុលិកង្គធុតង្គ
បុ         អ្វីគឺការសមាទានបង្សុកុលិកង្គធុតង្គ?
វិធីបដិបត្តិ
ក្នុងទីនេះ ប្រការដែលថាយោគីនោះគប្បីសិក្សាខ្លួនឯងនូវ “ការដកដង្ហើមចូល” មានន័យថា៖ មានសតិ កំណត់ទុកនៅចុងច្រមុះឬបបូរមាត់[5]។ ចំណុចទាំងនេះ ជាកន្លែងដែលភ្ជាប់ទៅនឹងខ្យល់ដកដង្ហើមចូលចេញ។ យោគីនោះទន្ទឹងខ្យល់ដង្ហើមដែលកំពុងចូលមកនៅត្រង់ចំណុចនេះ។ យោគីនោះពិចារណាការប៉ះទង្គិចរបស់ ខ្យល់ ដង្ហើមដែលកំពុងចូលមកនិងខ្យល់ដង្ហើមដែលកំពុងចេញទៅ ដោយមានសតិដែលបានកំណត់ទុកនៅត្រង់ ចុង ច្រមុះឬបបូរមាត់នោះឯង។ យោគីមានសតិដកដង្ហើមចូល មានសតិដកដង្ហើមចេញ។ យោគីនោះមិនពិចារ ណា ខ្យល់ពេលដែលវាចូលទៅផុត និងពេលដែលវាចេញផុតទៅហើយនោះទេ[6]គឺប្រើសតិពិចារណាចំណុច ដែលខ្យល់ ដកដង្ហើមចូលទៅប៉ះ និងចំណុចដែលខ្យល់ដកដង្ហើមចេញទៅប៉ះ នៅត្រង់ចុងច្រមុះឬបបូរមាត់នោះ​ឯង។ យោគី ដកដង្ហើមចូលនិងដកដង្ហើមចេញដោយសតិ ឧបមាដូចបុរសដែលកំពុងឤរឈើ។ បុរសនោះមិន យកចិត្តទុកដាក់ លើការរត់ទៅរត់មករបស់ផ្លែរណាទេ ហើយក្នុងទំនងដូចគ្នានេះដែរ ក្នុងឤនាបាណស្សតិ យោគី មិនយកចិត្តទុក ដាក់ទទួលដឹងនូវខ្យល់ដែលចូលមកនិងខ្យល់ដែលចេញទៅវិញទេ គឺកំណត់យកចិត្ដទុកដាក់ តែ ត្រង់ចំណុចដែល ខ្យល់ប៉ះតែប៉ុណ្ណោះ គឺនៅចុងច្រមុះឬបបូរមាត់ និងមានសតិដកដង្ហើមចូលនិងចេញ[7] ។  បើសិនជាពេលដែលខ្យល់ ដង្ហើមចូលមកឬចេញទៅ ហើយយោគីនោះពិចារណាតាមខ្យល់ដែលចូលទៅក្នុងផុត ទៅ ឬខ្យល់ដែលចេញទៅ ខាងក្រៅផុតហើយនោះ ចិត្តក៏នឹងរវើរវាយ។ បើចិត្តរវើរវាយហើយ កាយនិងចិត្តក៏នឹង យោលយោករញ្ជួយដែរ។ សភាវ:ទាំងអស់នេះជាទោស។  យោគីមិនគួរដកដង្ហើមវែងពេកឬខ្លីពេកទេ ព្រោះបើ ដកដង្ហើមវែងពេកឬខ្លីពេក នោះ ចិត្តក៏នឹងរវើរវាយ ឯកាយនិងចិត្តក៏យោលយោករញ្ជួយដែរ។ សភាវ:ទាំងនេះ ជាទោស។ យោគីនោះពុំគួរ ប្រកាន់ខ្ជាប់ទៅនឹងសញ្ញាផ្សេងៗដែលទាក់ទងទៅនឹងការដកដង្ហើមចូលនិងការដក ដង្ហើមចេញទេ ព្រោះបើធ្វើដូច្នេះ ចេតសិកដទៃនឹងត្រូវរុកកួន។ បើចិត្តមានអ្វីមករុកកួន កាយនិងចិត្តក៏នឹងយោល យោករញ្ជួយដែរ។ ដូច្នេះ ឧបសគ្គ ជាច្រើនរាប់មិនអស់រមែងកើតឡើងជាពិតប្រាកដ ព្រោះចំណុចប៉ះទង្គិចរបស់ ខ្យល់ដកដង្ហើមចូលនិងចេញមាន ចំនួនរាប់ប្រមាណមិនបាន។ យោគីគប្បីមានសតិ និងមិនគប្បីបណ្តោយឲ្យចិត្ត រវើរវាយឡើយ។ យោគីមិនគួរ ព្យាយាមដោយបង្ខំពេកឬធូររលុងពេកទេ ព្រោះបើធូររលុងពេកនឹងទៅជាស្ពឹក ស្រពន់ បើបង្ខំពេកនឹងក្លាយទៅជា រសាប់រសល់អន្ទះអន្ទែងមិនខាន។ បើសិនជាយោគីធ្លាក់ទៅក្នុងសភាពស្ពឹក ស្រពន់ឬរសាប់រសល់អន្ទះអន្ទែង កាយ និងចិត្តក៏នឹងយោលយោករញ្ជួយដែរ[8] ។ សភាវ:ទាំងនេះជាទោសសំរាប់ យោគីដែលយកចិត្ដទុកដាក់ខ្យល់ដង្ហើមដែលកំពុងចូលមក ដោយចិត្តដែលស្អាតប្រាសចាក ឧបកិលេស ទាំង ៩យ៉ាងនោះ និមិត្ដរមែងកើតឡើងព្រមដោយសុខវេទនា មានឧបមាដូចជាសុខវេទនាដែលកើតពី ការចាប់ប៉ះ​សរសៃកប្បាសឬគពេលកំពុងត្បាញរវៃ។ ម៉្យាងវិញទៀត ប្រៀបដូចជាសុខវេទនាដែលកើតឡើងពីខ្យល់ ជំនោរ ស្រាលៗ[9] បក់ប៉ះ។ ដូចនេះ ក្នុងការដកដង្ហើមចូលចេញ ខ្យល់ដែលប៉ះនៅឯចុងច្រមុះឬបបូរមាត់នេះ នឹង ធ្វើឲ្យសតិកំណត់ខ្យល់កើតឡើង។ ប្រការនេះពុំបានកើតឡើងព្រោះឤស្រ័យទៅលើពណ៌ ឬរូបលក្ខណ:[10]ទេ នេះគឺជាវត្ថុដែលហៅថានិមិត្ដ។ បើយោគីចំរើននិមិត្ដនិងពង្រីកនិមិត្ដនៅឯចុងច្រមុះ ក្នុងចន្លោះចិញ្ចើមទាំងពីរ នៅលើថ្ងាស ឬធ្វើឲ្យស្ថិតនៅក្នុងទីច្រើនកន្លែងនោះ[11]  យោគីនឹងទទួលឤរម្មណ៍ថាសិរសារបស់ខ្លួនដូចជាពេញ ទៅដោយខ្យល់។ ដោយការពង្រីកតាមបែបទំនងនេះ រាងកាយទាំងអស់របស់យោគីរមែងពេញទៅដោយសុខ។ នេះ ហៅថាសភាវ:ល្អឥតខ្ចោះ។
៨-មរណនុស្សតិ
-ដោយអវត្ដមាននៃហេតុដែលនាំឲ្យសំរេចកិច្ច(សម្បត្ដិវិបត្ដិតោ)[33]
៩-កាយគតាសតិ
-         ក្នុងសប្ដាហ៍ទី២៧ រាងកាយមានកម្លាំង
ចរិតទាំង៧ បំព្រួញមកនៅតែ៣
បុគ្គលទាំង៧ប្រភេទនេះ ឤចបំព្រួញចុះមកនៅត្រឹមតែ៣ចរិត ទៅតាមកិលេសដែលជាឋាន:ទាំង៣ គឺ បុគ្គលដែលមានរាគចរិត បុគ្គលដែលមានទោសចរិត និងបុគ្គលដែលមានមោហចរិត។
បដិភាគនិមិត្ដ (និមិត្ដប្រៀបធៀប)
មានន័យដូច្នេះ: គឺអ្វីដែលបុគ្គលសម្លឹងក៏កើតប្រាកដឡើងព្រមជាមួយចិត្ត។ ក្នុងទីនេះ ចិត្ដមិនបាននូវសមាធិដោយ សារការសំឡឹងមើលនូវមណ្ឌល:ទេ ប៉ុន្ដែបុគ្គលនោះមើលឃើញនូវនិមិត្ដនោះបានដោយភ្នែកដែលបិទជិត ដូចជា គេបើកភ្នែកមើលដែរ គឺនិមិត្ដនោះកើតឡើងតែក្នុងការគិតតែប៉ុណ្ណោះ។ បើសិនជាមានបំណងចង់មើលឃើញឲ្យ ឆ្ងាយ យោគីក៏ឤចមើលឃើញឆ្ងាយបាន ហើយបើចង់ឃើញជិត ចង់ឃើញនៅពីខាងឆ្វេង ពីខាងស្តាំ ពីខាង ក្រោយ ពីខាងក្នុង ពីខាងក្រៅ ពីខាងលើ ឬពីខាងក្រោមក្ដី ក៏បានដូចគ្នាទាំងអស់។ និមិត្ដនោះប្រាកដឡើងព្រមគ្នា នឹងចិត្ត។ នេះហៅថាបដិភាគនិមិត្ដ។
វិធីបដិបត្តិ
៤-    ឤត្មាអញនឹងជាអ្នករម្ងាប់នូវកាយសង្ខារ(គឺដង្ហើមចូល) ទើបដកដង្ហើមចូល; ឤត្មាអញនឹងជាអ្នក រម្ងាប់នូវកាយសង្ខារ(គឺដង្ហើមចេញ) ទើបដកដង្ហើមចេញ
ឤលោកសិណ
[li] រាប់ទៅឃើញតែ ៣
៦-ទេវតានុស្សតិ
[lii] S. II, 69; A. I, 207; D. III, 5: ស្វាក្ខាតោ ភគវតា ធម្មោ សន្ទិដ្ឋិកោ អកាលិកោ ឯហិបស្សិកោ ឧបនយិកោ បច្ចត្ដំ វេទិតព្វោ វិញ្ញូហីតិ។
សេចក្តីពន្យល់ (អត្ថៈ) របស់សីល
បុ        ព្រោះហេតុអ្វីទើបពោលថា សីលមានន័យថាសន្ដិ?
ទុក្ខនិរោធគាមិនីបដិបទាអរិយសច្ច:
បុ        តើអរិយសច្ច:“ដោយលក្ខណ:”ដូចម្តេច?
៦-ទេវតានុស្សតិ
[lv] D. I, 63: អណុមត្ដេសុ វជ្ផេសុ ភយទស្សាវី
ដោយឤរម្មណ៍
បុ          លក្ខណ: “កំណត់ដឹងបានដោយឤរម្មណ៍” ដូចម្តេច?
៦-ទេវតានុស្សតិ
[lvi] A.III, 286: បុន ច បរំ មហានាម អរិយសាវកោ អត្ដនោ សីលានិ អនុស្សរតិ អក្ខណ្ឌានី អច្ឆិទ្ទានិ អសពលានី អកម្មាសានី ភុជ្ជិស្សានិ វិញ្ញូបសដ្ឋានិ អបរាមដ្ឋានិ សមាធិសំ វត្ដនិកានិ។
ឤលោកសិណ
[xlvi]    ឤនិសង្សពីទី១ ដល់ទី៤ ដូចគ្នានឹងគម្ពីរវិសុទ្ធិមគ្គដែរ: ១៧៥-៦
បដិច្ចសមុប្បាទឧបាយ
ការយល់ដោយសន្ធិ៣
វិធី៣យ៉ាងដើម្បីចាប់យកនិម្មិត
វិ        គឺការព្យាយាមដែលចេញឆ្ងាយពីវិធីកម្មដ្ឋាន។ បើទោះជាយោគីប្រឹងសម្លឹងមើលមណ្ឌល:យ៉ាងណាក្ដី ក៏
នេវសញ្ញានាសញ្ញាយតនឈាន
វិ        ព្រោះថាយោគីនោះចេញផុតពីការប្រកាន់ខ្ជាប់ចំពោះការមិនមានទីបំផុត និងធ្វើឲ្យសញ្ញាដែលផូរផង់កើត ឡើង ព្រោះហេតុនោះទើបលោកមិនបានសំរេចនូវវិញ្ញាណញ្ចាយតន:។
វិធី៣យ៉ាងដើម្បីចាប់យកនិម្មិត
លោកមិនបានយកចិត្តទុកដាក់ក្នុងការសម្លឹងមណ្ឌល:នោះដោយការគោរពឡើយគឺបន្ដិចក្រោកបន្ដិចដេក
ជាញឹកញាប់។
បរិច្ឆិន្នាកាសកសិណ
វិ        ក្នុងឤកាសកសិណ មានឤកាស២ប្រភេទ៖ ទី១គឺឤកាសដែលញែកចេញពីរូប និងទី២គឺឤកាសដែល មិនញែកចេញពីរូប។ និមិត្ដនៃឤកាសកសិណក៏គឺឤកាសដែលញែកចេញពី រូប(បរិច្ឆិន្នាកាស)។ ឤកាសនិមិត្ដដែលយោគីកំណត់ក្នុងទីស្រឡះជាឤកាសដែលមិនញែក ចេញពីរូប។ ការហ្វឹកហាត់និង ការស្ងប់នៃចិត្ត ដោយពុំមានអ្វីមករំខានហៅថាការបដិបត្ដិ។ ការបញ្ជូនចិត្ដទៅរកឤកាសសញ្ញាគឺជារស។ ការគិតដែលមិន រវើរវាយគឺជាបទដ្ឋាន។
វិធី៣យ៉ាងដើម្បីចាប់យកនិម្មិត
បុ        អ្វីគឺការព្យាយាមដែលបណ្តែតបណ្តោយហួសពេក?
បរិច្ឆិន្នាកាសកសិណ
អ្វីជាឤនិសង្សរបស់ឤកាសកសិណ? ឤនិសង្សពិសេសដែលកើតពីការបដិបត្ដិឤកាសកសិណ មាន ២យ៉ាងគឺ យោគីឤចឆ្លងកាត់វត្ថុដែលរារាំងបានដូចជាជញ្ជាំងឬភ្នំជាដើម។ គ្មានអ្វីឤចមករារាំងសកម្មភាពខាង ផ្លូវកាយរបស់លោកបានទេ ហើយលោកក៏ពុំមានសេចក្តីភ័យខ្លាចអ្វីទាំងអស់។
៩. រុក្ខមូលិកង្គធុតង្គ
វិ        ស្ថានទីដែលមានស្រមោលម្លប់ឈើគ្របដណ្ដប់នៅវេលាថ្ងៃ និងកន្លែងដែលមានស្លឹកឈើជ្រុះជានិច្ច ទោះ ជាមិនមានខ្យល់បក់ក៏ដោយ គឺជាកន្លែងដែលភិក្ខុគួរឤស្រ័យនៅ។ ភិក្ខុជៀសវាងដើមឈើដែលពុកចាស់ ដើមឈើដែលមានព្រង់ខាងក្នុង និងដើមឈើដែលមានបិសាចសណ្ឋិតនៅ។  ភិក្ខុជៀសវាងកន្លែងដែល មានដំបូល។ នេះហៅថាការសមាទានរុក្ខមូលិកង្គ:។ បើសិនភិក្ខុធ្វើដំណើរទៅឤស្រ័យនៅក្នុងសេនាសន: ដែលមានដំបូលឈ្មោះថាលោកដាច់សមាទានរុក្ខមូលិកង្គធុតង្គ។
លក្ខណ:៧ប្រការរបស់ចរិយា
បុគ្គលមោហចរិត បរិភោគមួយម៉ាត់ៗតូចៗ នូវឤហារដែលមិនពូតជាដុំមូល បៀមឤហារនៅក្នុងមាត់
ចតុត្ថជ្ឈាន
បុ        អ្វីជាលក្ខណ: ជារស ជាបច្ចុបដ្ឋាន និងបទដ្ឋាន នៃការសម្រេចនូវ“ភាពមិនទុក្ខ” និង “ភាពមិនសុខ”?
១- ឧទ្ធុមាតកសញ្ញា
យោគីនោះកាលបើកំណត់និមិត្តបានហើយ ក៏ចំណាំទុកដោយល្អ បញ្ជាក់ទុកដោយច្បាស់ ហើយក៏ ចេញទៅ តែម្នាក់ឯងដោយពុំមានមិត្ត មានសតិតាំងមាំ មិនវង្វេង សំរួមឥន្ទ្រីយ៍ ហើយមានចិត្តមិនរវើររវាយ ពិចារណាផ្លូវដែលធ្វើ ដំណើរទៅមក។ យោគីនោះដើរទៅដើរមកតាមផ្លូវនោះ ឬក៏អង្គុយពិចារណានូវអសុភ និមិត្ដនោះ។
ដោយបុគ្គល
បុគ្គលមានវិតក្កចរិតគួរគប្បីបដិបត្តិឤនាបាណស្សតិ ព្រោះកម្មដ្ឋាននោះកំចាត់នូ់វភាពរវើរវើយបាន[12] ។
ការបន្ធូរបន្ថយក្នុងការសមាទានធុតង្គ
សំរាប់ការសមាទាននេសជ្ជិកង្គធុតង្គ មិនមានការប្រៀនប្រដៅដែលពោលដល់ការបន្ធូរបន្ថយក្នុងការ សមាទានទេ តែក៏មានប្រពៃណីដែលបន្ធូរបន្ថយ នៅពេលដែលភិក្ខុបន្តក់ឬរោយថ្នាំចូលទៅក្នុងច្រមុះដែរ។ ដោយ
ដោយបុគ្គល
បុគ្គលដែលមានមោហចរិត គួរគប្បីធ្វើការសាកសួរស្រាវជ្រាវនូវអ្វីដែលទាក់ទងទៅនឹងធម៌ គួរស្តាប់ ធម្មទេសនាតាមកាលដ៏គួរដោយសេចក្តីគោរព ហើយគួរគប្បីលើកតំកើងព្រះធម៌។ បុគ្គលនោះគួរគប្បីនៅជាមួយ នឹងឤចារ្យ សន្សំបញ្ញា និងបដិបត្តិកម្មដ្ឋានណាមួយក្នុងចំណោមកម្មដ្ឋានទាំង៣៨ តាមដែលគេចូលចិត្ត។ មរណនុស្សតិ និងចតុវវដ្ឋាន គឺជាកម្មដ្ឋានដែលសមនឹងបុគ្គលនោះជាទីបំផុត។
លោហិតកសិណ
អ្វីជាឤនិសង្សរបស់លោហិតកសិណ? ឤនិសង្សពិសេសដែលកើតពីការបដិបត្ដិលោហិតកសិណមាន ៤យ៉ាងគឺ[li]៖ ១-យោគីរមែងសំរេចនូវការរួចចាកផុតពីវត្ថុដែលស្អាតឆើតឆាយដោយលោហិតកសិណបាន ២-បាន ទទួលនូវឋាន:ជាធំលើពណ៌ក្រហម[lii]   ៣-ឤចប្តូរវត្ថុទាំងឡាយឲ្យទៅជាពណ៌ក្រហមបានទាំងអស់។ ឯឤនិសង្ស ដទៃពីនេះ គឺដូចជាឤនិសង្សរបស់បឋវីកសិណដែរ។ បុគ្គលដែលបដិបត្តិលោហិតកសិណរមែងសម្លឹងឃើញពណ៌ ក្រហមគ្រប់ទីកន្លែង។
ដោយបុគ្គល
ឤចារ្យខ្លះបានស្រដីទុកថា “កាលបើត្រិះរិះពីកម្មដ្ឋានទាំងនោះហើយ ឤត្មាបានឃើញពីលក្ខណ: ពិសេស របស់កម្មដ្ឋាននោះៗ។ ដូច្នេះ បុគ្គលទាំង៦ចរិតនោះឤចបំព្រួញឲ្យមកនៅត្រឹមតែ៣ពួកបាន”។
លោហិតកសិណ
“យោគីកំណត់និមិត្ដបានយ៉ាងដូចម្តេច”? យោគីដែលយកលោហិតកសិណមកបដិបត្ដិ ឤចកំណត់នូវ និមិត្ដក្នុងពណ៌ក្រហមដែលបានចាត់ត្រៀមទុក ឬដែលមាននៅតាមធម្មជាតិជាដើម។ យោគី(ដែលមានពិសោធន៍) ឤចកំណត់និមិត្ដបានក្នុងទីដែលមាននៅតាមធម្មជាតិ ដូចជាសម្លឹងឃើញផ្កាដែលមានពណ៌ក្រហម ឬសំពត់ពណ៌ ក្រហមក្នុងគ្រប់ទីកន្លែង មិនថាខ្លួនឯងពេញចិត្តឬមិនពេញចិត្តឡើយ ដូច្នេះហើយទើបលោហិតបដិភាគនិមិត្ដកើត ឡើងដល់យោ់គីនោះ។ រីឯយោគីទើបបដិបត្ដិថ្មីវិញ មានលក្ខណ:ផ្សេងពីនេះ គឺលោកឤចកំណត់និ់មិត្ដបានតែ ក្នុងកន្លែងដែលបានកំណត់ទុកទេ មិនឤចកំណត់និមិត្ដក្នុងកន្លែងដែលមិនបានត្រៀមទុកឡើយ។ យោគីតែងធ្វើ ទៅតាមអ្វីដែលនឹងនាំឲ្យមានភាពងាយស្រួលដល់ការបដិបត្ដិលោហិតកសិណ។ យោគីនោះ ផ្ដិតពណ៌ក្រហមដែល មានលក្ខណ:ដូចជាពណ៌នៃផ្កាពន្ធុជីវក:(ផ្កាច្បារ)លើសំពត់ លើក្ដារបន្ទះ ឬលើជញ្ជាំង ជារូបត្រីកោណឬចតុ កោណ ឬធ្វើជាមណ្ឌល:ដែលមានពណ៌ដូចជាផ្កាដែលមានពណ៌ក្រហម រួចហើយរុំជុំវិញមណ្ឌល:នោះដោយ ពណ៌មួយ ផ្សេងទៀត។ យោគីនោះចាត់ត្រៀមលោហិតនិមិត្ដដោយប្រការដូច្នេះ។ យោគីកំណត់និមិត្ដដោយវិធី៣ យ៉ាងគឺ ដោយការសម្លឹងមើលដោយស្មើៗ ដោយឈ្លាសវៃ និងដោយការកំចាត់នូវអ្វីដែលមករំខាន។ ក្រៅពីនេះបាន ពិពណ៌នាល្អិតល្អន់រួចហើយ នៅក្នុងវគ្គមុន។
៦-ទេវតានុស្សតិ
[xxxiv] Nidànakathà, p. 10, C. Pit. p. 102
ចតុត្ថជ្ឈាន
វិ        ក្នុងទីនេះ សភាពដែលចិត្ដមិនរំភើបរំជួយ និងសភាពដែលចិត្ដព្រងើយ ឤចនឹងបរិបូណ៌បានព្រោះការ លះបង់នូវកិលេសទាំងអស់ និងព្រោះភាពដូចគ្នា និងភាពកៀកជិតទៅនឹងការបានសម្រេចនោះ។ សភាព ចិត្ដដែលព្រងើយនេះ មានសម្ព័ន្ធភាពជាមួយនឹងឧបេក្ខា។ ព្រោះហេតុដូច្នេះ សតិចូលដល់សភាពដែល ចិត្ដមិនរំភើបរំជួយ និងទទួលបាននូវសភាពដែលចិត្ដព្រងើយបាន។ ព្រោះហេតុនេះ សតិនេះក៏គឺឧបេក្ខា ដែល ទទួលបាននូវភាពស្អាតនិងភាពបរិសុទ្ធ នោះឯង។
ឱទាតកសិណ
វិ        ការគិតដែលកើតឡើងព្រោះឤស្រ័យពណ៌សជានិមិត្ដ ហៅថា“ឱទាតកសិណ”។ ការហ្វឹកហាត់ និងការ ស្ងប់ នៃចិត្តដោយពុំមានអ្វីមករំខានហៅថាការបដិបត្ដិ។ ការបញ្ជូនចិត្ដទៅរកឱទាតនិមិត្ដគឺជាលក្ខណ:។ ការមិនលះបង់ចោលនូវឱទាតសញ្ញាគឺជារស។ ការគិតដែលមិនរវើរវាយគឺជាបទដ្ឋាន។
“អ្វីជាឤនិសង្សរបស់ឱទាតកសិណ”? ឤនិសង្សពិសេសដែលកើតពីការបដិបត្ដិឱទាតកសិណ មាន៨ យ៉ាង គឺ[liii]៖ ១-យោគីរមែងសំរេចនូវការរួចចាកផុតពីវត្ថុដែលស្អាតឆើតឆាយបាន ២-បានទទួលនូវឋាន:ជាធំលើ ពណ៌ស[liv] ៣-ឤចយកឈ្នះថីន:បាន ៤-ឤចយកឈ្នះមិទ្ធ:បាន ៥-កំចាត់នូ់វភាពងងឹតបាន ៦-ធ្វើឲ្យកើតនូវ ពន្លឺភ្លឺ បាន ៧-ឤច បាននូវភ្នែកទិព្វ។ ឯឤនិសង្សដទៃពីនេះគឺដូចជាឤនិសង្សរបស់ប់ឋវីកសិណដែរ។ បុគ្គលដែល បដិបត្តិឱទាតកសិណ រមែងសម្លឹងឃើញពណ៌សគ្រប់ទីកន្លែង។
“យោគីកំណត់និមិត្ដបានយ៉ាង៉ដូចម្តេច”? យោគីដែលយកឱទាតកសិណមកបដិបត្ដិ ឤចកំណត់នូវ និមិត្ដ ក្នុងពណ៌សដែលបានចាត់ត្រៀមទុក ឬដែលមាននៅតាមធម្មជាតិជាដើម។ យោគី(ដែលមានពិសោធន៍) ឤច កំណត់និមិត្ដបានក្នុងទីផ្សេងៗ ដូចជាឃើញក្នុងផ្កាដែលមានពណ៌ស ពន្លឺព្រះច័ន្ទ ពន្លឺព្រះឤទិត្យ ពន្លឺផ្កាយ ឬ កញ្ចក់ដែលមូល។ ដោយការចាប់ផ្ដើមជាមួយនឹងវត្ថុទាំងនេះ លោកឃើញឱទាតនិមិត្ដនៅពីមុខលោកជានិច្ច មិន ថាខ្លួនឯងពេញ ចិត្តឬមិនពេញចិត្តឡើយ ដូច្នេះហើយទើបឱទាតបដិភាគនិមិត្ដកើតឡើងដល់យោគីនោះ។ រីឯ យោគីទើបបដិបត្ដិថ្មីវិញ កំណត់និមិត្ដបានតែក្នុងកន្លែងដែលបានកំណត់ទុ់កទេ មិនឤចកំណត់និមិត្ដក្នុងកន្លែង ដែលមិន បានត្រៀមទុក ឡើយ។ យោគីតែងធ្វើទៅតាមអ្វីដែលនឹងនាំឲ្យមានភាពងាយស្រួលដល់ការបដិបត្ដិឱទាត កសិណ យោគីនោះ ធ្វើមណ្ឌល:នៅលើសំពត់ លើក្ដារបន្ទះ ឬលើជញ្ជាំង ជារូបត្រីកោណឬចតុកោណ ដែលមាន ពណ៌ដូចជារស្មីនៃផ្កាយព្រឹក រួចហើយរុំជុំវិញមណ្ឌល:នោះដោយពណ៌មួយផ្សេងទៀត។ យោគីនោះចាត់ត្រៀ់ម ឱទាតនិមិត្ដ ដោយប្រការ ដូច្នេះ។ យោគីកំណត់និមិត្ដដោយវិធី៣យ៉ាងគឺ ដោយការសម្លឹងមើលដោយស្មើៗ ដោយ ឈ្លាសវៃ និងដោយការ កំចាត់នូវអ្វីដែលមករំខាន។ ក្រៅពីនេះ បានពណ៌នាល្អិតល្អន់រួចមកហើយនៅក្នុងវគ្គមុន។
ចប់ ឱទាតកសិណ
វិធីបដិបត្តិ
ម៉្យាងទៀត យោគីខ្លះសម្លឹងឃើញនិមិត្ដច្រើនយ៉ាងតាំងតែពីដំបូង។ យោគីសម្លឹងឃើញរូបផ្សេងៗ ដូច ជាផ្សែង អ័ព្ទ ធូលី ខ្សាច់ពណ៌មាស ឬទទួលឤរម្មណ៍ថាហាក់ដូចជាត្រូវម្ជុលចាក់ ឬត្រូវស្រមោចខាំ។ ប្រសិនបើ ចិត្តរបស់យោគីមិនមានភាពច្បាស់លាស់អំពីនិមិត្ដផ្សេងៗទាំងនេះទេ យោគីនោះនឹងកើតការច្របូកច្របល់ក្នុង ចិត្ដ ជាពុំខាន។ ដូច្នេះយោគីនោះនឹងបរាជ័យ ហើយនឹងមិនបានទទួលនូវឤនាបាណសញ្ញាឡើយ។ បើចិត្តរបស់ យោគី ច្បាស់លាស់ យោគីនោះនឹងមិនច្របូកច្របល់ក្នុងចិត្ដទេ។ យោគីកំណត់ខ្យល់ដកដង្ហើមចូលចេញ ហើយ និងមិន ធ្វើឲ្យសញ្ញាដទៃទៀតកើតឡើងបានទេ។ ដោយការចំរើនកម្មដ្ឋានបែបនេះ យោគីនោះឤចបញ្ចប់បាន នូវការ ច្របូកច្របល់ និងទទួលបាននូវនិមិត្ដដែលល្អិតល្អន់ ហើយក៏កំណត់ខ្យល់ដង្ហើមដោយចិត្តដែលរួចស្រឡះ ឯនិមិត្ដ នោះក៏រួចស្រឡះ។ ព្រោះតែនិមិត្ដដែលរួចស្រឡះ ឆន្ទ:(ការពេញចិត្ត) ក៏រមែងកើតឡើង។ កាលបើឆន្ទ:រួច ស្រឡះ យោគីនោះក៏កំណត់នូវខ្យល់ដង្ហើម ហើយនិងមានបីតិ។ បើឆន្ទ:និងបីតិរួចស្រឡះហើយ យោគីក៏កំណត់ ខ្យល់ ដង្ហើមដោយឧបេក្ខា។ កាលបើឧបេក្ខា ឆន្ទ: និងបីតិរួចស្រឡះហើយ យោគីក៏កំណត់ខ្យល់ដង្ហើម ហើយចិត្ត របស់ យោគីនោះក៏គ្មានអ្វីមករុកកួនបាន។ កាលបើចិត្តគ្មានអ្វីមករុកកួនហើយ យោគីនោះក៏នឹងបំផ្លាញបាននូវ នីវរណធម៌ ហើយនិងធ្វើអង្គឈានឲ្យកើតឡើង។ ដូច្នេះ យោគីនោះនឹងបានចូលដល់ចតុត្ថជ្ឈានដ៏ស្ងប់និងឧត្ដម។ ចំពោះរឿង ឈាននេះ បានសំដែងទុកដោយល្អិតល្អន់ក្នុងវគ្គមុនហើយ។
៨-មរណនុស្សតិ
-ដោយការប្រៀបធៀប(ឧបសង្ហរណ:)
៩-កាយគតាសតិ
-         ក្នុងសប្ដាហ៍ទី២៨ មានរោមចំនួន៩៩,០០០ ដុះឡើង
៨-មរណនុស្សតិ
-ដោយសេចក្តីថា កាយនេះជារបស់សាធារណ:នៃវត្ថុទាំងឡាយដ៏ច្រើន(កាយពហុសាធារណ:)
អធិដ្ឋានឥទ្ធិ
ដោយការហ្វឺកអប់រំចិត្តយ៉ាងនេះ យោគីក៏អធិដ្ឋានសុំឲ្យផ្លូវឆ្ងាយទៅជាផ្លូវជិត ឬសុំឲ្យផ្លូវជិតទៅជាផ្លូវ ឆ្ងាយបាន។ ឤចអធិដ្ឋានសុំឲ្យមនុស្សច្រើនក្លាយទៅជាមនុស្សតិច ឬសុំឲ្យមនុស្សតិចទៅជាមនុស្សច្រើនបាន។ ឃើញរូបរបស់ព្រះព្រហ្ម បានដោយទិព្វចក្ខុុ បានឮសម្លេងរបស់ព្រហ្មដោយទិព្វសោត ហើយនិងយល់ពីចិត្តរបស់ ព្រហ្មបានដោយចេតោបរិយ ញាណ។ យោគីនោះមានសង្ខារ៣យ៉ាង ហើយទៅកាន់ព្រហ្មលោកដោយសង្ខារ២។ នេះគឺពាក្យប្រៀនប្រដៅអំពីអធិដ្ឋាន ឥទ្ធិដោយពិស្តារ[xvii] ។
វិធីទាំង១០យ៉ាង
វិ        យោគីនោះ កាលបើយល់ពីហេតុដែលធ្វើឲ្យកើតសមាធិហើយ ក៏ចូលទៅកាន់ទីដែលជាវិវេកស្ថាន។ ដោយ ឤស្រ័យនិមិត្ដនៃសមាធិដែលបានបដិបត្តិហើយនោះ យោគីក៏ធ្វើសេចក្ដីប្រាថ្នាងាយស្រួលឲ្យកើត ឡើង ក្នុង ចិត្តបាន ដោយការបន្ធូរបន្ថយ។ ព្រោះសភាវ:បែបនេះ ចិត្តក៏បានដល់នូវអធិដ្ឋាន។ ព្រោះបីតិ កើត ឡើង ទើបចិត្តដល់នូវអធិដ្ឋាន។ ព្រោះកាយសុខ:កើតឡើង ទើបចិត្តដល់នូវអធិដ្ឋាន។ ព្រោះពន្លឺកើត ឡើង ទើបចិត្តដល់នូវអធិដ្ឋាន។ ព្រោះអវិហឹង្សា(ការមិនបៀតបៀន) កើតឡើង ទើបចិត្តដល់នូវភាពស្ងប់ ស្ងាត់។ ព្រោះ ភាពស្ងប់ស្ងាត់នេះ ទើបចិត្តដល់នូវអធិដ្ឋាន។ ព្រោះការឃ្លាំមើលនូវនិមិត្ដបានដោយល្អដូច បាន ពោលមកហើយនេះ ទើបចិត្តដល់នូវភាពជាឧបេក្ខានិងបានដល់នូវអធិដ្ឋាន។ព្រោះចាកផុតពី កិលេស ដែលប្រមាណ មិនបាន ទើបចិត្តដល់នូវអធិដ្ឋាន។ ព្រោះមានវិមុត្ដិ ទើបចិត្តទទួលបាននូវ វិមុត្ដិរស[xxvi]  និង បដិបត្តិជាបន្តទៅទៀត។ ព្រោះហេតុនេះ ឤស្រ័យដោយគុណវិសេសនេះ ទើបចិត្តបាន ទទួលនូវការរីកចំរើន។ ព្រោះចិត្ត ដែលតាំងមាំក្នុងអធិដ្ឋានដូចបានពោលរួចមកហើយនេះ យោគីក៏ធ្វើឲ្យ ភាពឆ្លៀវឆ្លាស ក្នុងអប្បនាឈានកើតឡើង។ ដោយយល់ដឹងក្នុងហេតុទាំងឡាយ និងដោយការតាំងចិត្តដ៏ មាំមួន(អធិដ្ឋាន) ល្អហើយ មិនយូរ ប៉ុន្មាន យោគីនោះរមែងធ្វើឲ្យសមាធិកើតឡើងបាន។
បកិណ្ណកកថា(កថារាយរង)
បុគ្គលរាគចរិតដូចជាអ្នកបំរើ បុគ្គលទោសចរិតដូចជាចៅហ្វាយនាយ រីឯបុគ្គលមោហចរិតដូចជាថ្នាំពិស
ដោយឤរម្មណ៍
វិ           កម្មដ្ឋាន២១ មាននិមិត្តជាឤរម្មណ៍[7] ។  កម្មដ្ឋាន១២ មានសភាវធម៌ជាឤរម្មណ៍[8] ។
លក្ខណ:៧ប្រការរបស់ចរិយា
ទីស្នាក់នៅរបស់បុគ្គលរាគចរិត គួរជាទីដែលមានភេសជ្ជ: និងឤហារសាមញ្ញងាយៗ។ កាលបើចូល ទៅបិណ្ឌបាត្រតាមភូមិ គួរបែរមុខទៅរកពន្លឺព្រះឤទិត្យ និងដើរតំរង់រកកន្លែងណាដែលឤក្រក់ជាទីបំផុត។ បុគ្គល គួរទៅរកទីកន្លែងបែបនេះចុះ។
បកិណ្ណកកថា
[8] Pts. I, 166: លិលេន ចិត្ដេន កោសជ្ផានុបតិតេន កាយោ បិ ចិត្ដំ បិ សារទ្ធា ច ហោន្ដិ ឥញ្ផិតា ច ផន្ទិតា ច អតិបគ្គហិតេន ចិត្ដេន ឧទ្ធច្ចានុបតិតេន កាយោ បិ ……បេ……ផន្ទិតា ច។.
ការរក្សានិមិត្ដ
បុ        យោគីរក្សានិមិត្ត ដោយការព្យាយាមជាប់មិនឲ្យដាច់ យ៉ាងដូចម្តេច?
ចរិតទាំង១៤ បំព្រួញមកនៅត្រឹមតែ៧
៧-        រាគទោសមោហចរិត និងសទ្ធាពុទ្ធិវិតក្កចរិត រួមមកនៅតែមួយ
៦-ទេវតានុស្សតិ
[lvii] A. III, 287:  បុន ច បរំ មហានាម អរិយសាវកោ អត្ដនោ ចាគំ អនុស្សរាតិ លាភា វត មេ សុលទ្ធំ វត មេ យោ ហំ មច្ឆេរមលបរិយុដ្ឋិតាយ បជាយ វិគតមលមច្ឆេរេន ចេតសា អគារំ អជ្ឈាវសាមិ មុត្ដចាគោ បយតាបាណិ វោសគ្គរតោ យាចយោគោ ទានសំវិភាគរតោ តិ។
បដិច្ចសមុប្បាទឧបាយ
បុ        តើការយល់ពីបដិច្ចសមុប្បាទ“ដោយសន្ធិ៣” ដូចម្តេច?
ឤលោកសិណ
“អបិ ភន្ដេ បញ្ចមត្ដានិ សកដសតានិ អតិក្កមន្ដានិ អទ្ទសាតិ?”
បដិច្ចសមុប្បាទឧបាយ
បុ        អ្វីគឺ ភវសន្ធិ?
បញ្ញា៤ប្រភេទ ពួកទី១០
[4] ក្នុងច្បាប់ភាសាអង់គ្លេស ប្រើពាក្យថា draws knowledge (?) ហើយតាមដោយបុច្ឆនសញ្ញា
តតិយជ្ឈាន
អ្វីគឺ “សម្បជញ្ញ:”? សម្បជញ្ញ:គឺការដឹងខ្លួន ការមានស្មារតីត្រឹមត្រូវពេញលេញ។ សម្បជញ្ញ: មាន៤ យ៉ាង គឺ៖ សម្បជញ្ញ:ក្នុងខ្លួន(សាត្ថកសម្បជញ្ញ:) សម្បជញ្ញ:ក្នុងការកត់ចំណាំសញ្ញាផ្សេងៗរបស់ខ្លួន(សប្បាយ សម្បជញ្ញ:)សម្បជញ្ញ:ក្នុងការមិនឤចបោកបញ្ឆោតបាន(អសម្មោហសម្បជញ្ញ:)និងសម្បជញ្ញ:ជាមូលដ្ឋាន (គោចរសម្បជញ្ញ:)[xviii]។ គប្បីជ្រាបនឹងវិនិច្ឆ័យក្នុងសម្បជញ្ញ:ទាំងនេះដូចតទៅ៖ ការស្គាល់នូ់វឥរិយាបទ ទាំង៤ ឈ្មោះថា សាត្ថកសម្បជញ្ញ:។ ការចូលទៅកាន់ទីស្ងាត់ឈ្មោះថាសប្បាយសម្បជញ្ញ:។ ការដឹងច្បាស់ នូវលោកធម៌ ទាំង៨យ៉ាងឈ្មោះថា អសម្មោហសម្បជញ្ញ:។ ការឤស្រ័យនៅនឹងឤរម្មណ៍កម្មដ្ឋាន ឈ្មោះថា គោចរសម្បជញ្ញ:។ នៅក្នុងគម្ពីរនេះ ពាក្យថា “សម្បជញ្ញ:” បានដល់ គោចរសម្បជញ្ញ:។
ប្រភេទរបស់បឋវី (ដី)
នេក្ខម: គឺការបដិបត្តិល្អិៗទាំងឡាយ ក្រោយពេលដែលយោគីលាចាកចេញពីផ្លូវលោកនេះ មានដូច ជា បឋមជ្ឈានជាដើម។ ទាំងអស់នេះឈ្មោះថា នេក្ខម:។
១០. អព្ភោកាសិកង្គធុតង្គ
បុ        ភិក្ខុសមាទាន អព្ភោកាសិកង្គធុតង្គដូចម្ដេច?
បុ             តើ “ការឤស្រ័យនៅកណ្ដាលវាល” មានឤនិសង្សដូចម្ដេចខ្លះ?
កិច្ចរបស់អ្នកដែលទើបនឹងចាប់ផ្ដើមសិក្សា
ជាអ្នកសម្បូរនូវបុណ្យនិងកុសលដ៏ច្រើន
ឤកិញ្ចញ្ញាយតនឈាន
ឤចក្តីនឹងពិចារណានូវទោសរបស់វិញ្ញាណញ្ចាយតន: ដូចតទៅ៖
ឈាន៤ និងឈាន៥
[iii] ភោជនេមត្ដញ្ញូតា
៧-ហតវិក្ខិត្តកសញ្ញា
បុ       អ្វីគឺ ហតវិក្ខិត្តក:? អ្វីគឺការបដិបត្ដិ? អ្វីជាលក្ខណ: ជារស និងជាបទដ្ឋាន? អ្វីជាឤនិសង្ស? យោគីកំណត់ និមិត្ដ បានដូចម្តេច?
ការរក្សានិមិត្ដ
បុ          យោគីគួរគប្បីរក្សានិមិត្ដយ៉ាងដូចម្តេច?
ការបន្ធូរបន្ថយក្នុងការសមាទានធុតង្គ
វិធីនេះ ភិក្ខុនោះនឹងមិនដាច់ចាកការសមាទាននេសជ្ជិកង្គធុតង្គ ទេ។
បកិណ្ណកកថា
ម៉្យាងទៀត យោគីបំពេញធុតង្គ៨ ដែលមានសំដែងនៅក្នុងអភិធម្មឲ្យបរិបូណ៌បានដោយឤស្រ័យធុតង្គ ១៣។ ធុតង្គ៨នោះគឺ  បត្ដបិណ្ឌិកង្គធុតង្គ និងឯកាសនិកង្គធុតង្គ រួមចូលជាមួយនឹងខលុបច្ឆាភត្ដិកង្គធុតង្គ។ ចំណែក រុក្ខមូលិកង្គធុតង្គ អព្ភោកាលិកង្គធុតង្គ និងសោសានិកង្គធុតង្គ រួមចូលជាមួយនឹងឤរញ្ញិកង្គធុតង្គ។ ព្រោះ ថាបើយោគីនោះរួបរួមថវិកាសំរាប់កសាងផ្ទះ ឬលោកប្រាថ្នានឹងធ្វើការងារដែលមានប្រាក់បំណាច់ ចិញ្ចឹម សត្វ ឬជាប់ ជំពាក់ក្នុងការរស់ក្នុងឤរញ្ញិកង្គធុតង្គ ចិត្តរបស់យោគីនោះនឹងមិនមានភាពងាយស្រួលទេ។ កាលបើគិត ឃើញ ដូច្នេះហើយ យោគីនោះក៏នឹងកើតសេចក្តីស្ងប់ក្រោមដើមឈើ(រុក្ខមូលិកង្គធុតង្គ) កណ្តាលព្រៃខ្មោច (អព្ភោកាលិកង្គធុតង្គ) និងកណ្តាលទីវាល(សោសានិកង្គ:) ជាមិនខាន។ ធុតង្គទាំង៨នេះ ឈ្មោះថាយោគីបាន បំពេញដោយ បរិបូណ៌ដោយប្រការដូច្នេះឯង។
តតិយជ្ឈាន
ឤចក្តីនឹងពណ៌នាអង្គនៃតតិយជ្ឈាន ដូចតទៅ៖
ការកំណត់ដឹងបានដោយឈាន
វិ        បានដល់មេត្តា ករុណា មុទិតា។
៦-ទេវតានុស្សតិ
[xxxv] Kuhaka J. No. 89, Seri Vànija J. No. 3
ចតុត្ថជ្ឈាន
ពាក្យថា“ទី៤”(ចតុត្ថ:) មានន័យថា ព្រោះឤស្រ័យតតិយជ្ឈាន ទើបចតុត្ថជ្ឈានបរិបូណ៌បាន។ ពាក្យថា “សម្រេចបាននូវឈាន” បានដល់សតិដែលកើតមកពីឧបេក្ខា និងការរួមគ្នារបស់ចិត្ដតែមួយនៅក្នុងចតុត្ថជ្ឈាន។ នេះ ជាអត្ថន័យរបស់ពាក្យថា “សម្រេចបាននូវឈាន[xxviii]” ។ ពាក្យថា “សម្រេចបាននូវឈាន និង “ឤស្រ័យនៅ” បានន័យ ថា យោគីរួចផុតពីអង្គ១ហើយ ធ្វើអង្គ៣ អំពើល្អ៣ និងលក្ខណ:១០ ឲ្យបរិបូណ៌ឡើង និងប្រកបដោយឤនិសង្ស ២២។ យោគីចូលដល់ច់តុត្ថជ្ឈានដោយឤការ:យ៉ាង៉នេះឯង។ ផលរបស់ឈា់ននេះ គឺការទៅកើតក្នុង ទេវលោក។ ឤនិសង្ស នៃឈាននេះ គឺនាំឲ្យទៅកើតក្នុងព្រហ្មលោកជាន់វេហប្ជល:។ ប្រការនេះបានសំដែងទុក ដោយបរិបូណ៌ រួចហើយ។ ពាក្យថា “ឤស្រ័យនៅក្នុងទេវលោក” គឺការរស់នៅក្នុងលក្ខណ:ដែលខ្ពស់ផុតពីមនុស្ស។ គឺជាការរស់នៅ ដោយសុខ ដែលកើតពីឧបេក្ខា។ នេះហៅថា “ការឤស្រ័យនៅក្នុងទេវលោក”។
បកិណ្ណកកថា
១២០ ខណ: = ១តក្ខណ:។ ៦០ តក្ខណ: = ១ លវ:។ ៣០ លវ: = ១ មុហុត្ដ:។ ៣០ មុហុត្ដ: = ១យប់ ១ថ្ងៃ។ ព្រោះហេតុដូច្នេះ:
ការកំណត់ដឹងបានដោយឈាន
វិ          លើកលែងតែឤកាសកសិណ និងវិញ្ញាណកសិណចេញគឺកសិណ៨ដែលនៅសល់ និងឤនាបាណស្សតិ១
វិធីបដិបត្តិ
៥-    ឤត្មាអញនឹងជាអ្នកដឹងច្បាស់នូវបីតិ ទើបដកដង្ហើមចូល; ឤត្មាអញនឹងជាអ្នកដឹងច្បាស់នូវបីតិ ទើបដក ដង្ហើមចេញ;
សេចក្តីពន្យល់ (អត្ថៈ) របស់សីល
វិ        បើបុគ្គលមានសីល បុគ្គលនោះនឹងមានការប្រព្រឹត្ដស្ងប់រៀបរយ។ បុគ្គលនោះនឹងមិនបង្កការភ័យខ្លាចឲ្យ កើតឡើងឡើយ។ នេះគឺជាន័យរបស់ពាក្យសីល ដែលប្រែថាសន្ដិ។
៤. សបទានចារិកង្គធុតង្គ
បុ        អ្វីគឺសបទានចារិកង្គធុតង្គ? អ្វីគឺការសមាទាន? តើយោគីដាច់ការសមាទាន ដូចម្ដេច?
កិច្ចរបស់អ្នកដែលទើបនឹងចាប់ផ្ដើមសិក្សា
កាលបើមានឱកាសដ៏សមរម្យហើយ យោគីក៏ជំរាបលោកជាឤចារ្យឲ្យជ្រាបហេតុផលនៃការមកដល់ របស់ខ្លួនដូចតទៅនេះថា៖ “សូមលោកជាឤចារ្យមេត្ដាស្ដាប់ ខ្ញុំព្រះករុណា”។ បើលោកជាឤចារ្យស្ដាប់ យោគីក៏គួរ គប្បីជំរាបនូវសេចក្ដីត្រូវការរបស់ខ្លួនទាំងអស់ចុះ។ លោកជាឤចារ្យក៏នឹងស្រដីថា៖“សាធុ! ប្រពៃហើយ ឤត្មានឹង បង្ហាត់បង្ហាញអ្នកតាមប្រក្រតី អ្នកត្រូវតែយកចិត្ដទុកដាក់ឲ្យបានល្អ”។
បកិណ្ណកកថា
១៤- “បំពេញឈានដោយកំណត់នូវអង្គឈាន” គឺយោគីឤស្រ័យកសិណ៣យ៉ាង ចូលទៅកាន់ឈាន២ យ៉ាង។
បឋមជ្ឈាន
យោគីនោះ កាលបើស្ងប់ចាកកាមនិងស្ងប់ចាកអកុសលធម៌ហើយ រមែងបានសំរេចនូវបឋមជ្ឈាន ដែល ប្រកបដោយវិតក្ក: វិចារ: បីតិ និងសុខ: ដែលកើតពីវិវេក[xxvii] ។ នេះជាឤនិសង្សរបស់បឋវីកសិណ។
បកិណ្ណកកថា(កថារាយរង)
បុគ្គលរាគចរិតទទួលការប៉ះទង្ដិចដោយសារការមិនសប្បាយចិត្តត្រឹមតែបន្តិចបន្តួច។ បុគ្គលនោះមិន បានលះបង់នូវកិលេសទាំងឡាយទេ។ បុគ្គលទោសចរិត ទទួលការប៉ះទង្ដិចដោយសារការមិនសប្បាយចិត្តយ៉ាង ច្រើន ហើយបុគ្គលនោះមិនព្រមឲ្យខ្លួនឯងមានមន្ទល្ទិព្រោះកិលេសឡើយ។ បុគ្គលមោហចរិត ទទួលការប៉ះទង្ដិច ដោយសារការមិនសប្បាយចិត្តយ៉ាងច្រើន។ បុគ្គលនោះមិនបានលះបង់នូវកិលេសទាំងឡាយទេ។
សេចក្ដីស្ងាត់ចាកកាមនិងអកុសលធម៌៣យ៉ាង
សេចក្ដីស្ងាត់មាន៣យ៉ាងគឺ សេចក្ដីស្ងាត់កាយ(កាយវិវេក) សេចក្ដីស្ងាត់ចិត្ដ(ចិត្តវិវេក) និងសេចក្ដី ស្ងាត់កិលេស (ឧបធិវិវេក)[xxviii] ។
សេចក្ដីឧបមាទៅនឹងកូនគោ
បុ        អ្វីគឺ “កាយ”?
បកិណ្ណកកថា
វិ        ការសមាទានសុំបដិបត្តិធុតង្គគឺជាថ្នាក់ដំបូង ការបដិបត្តិគឺជាថ្នាក់កណ្តាល ហើយ សេចក្តីរីករាយគឺជា ថ្នាក់បញ្ចប់។
ធុតានិបរិច្ឆេទ ចប់ [i] ខោម, កប្បាស, កោសេយ្យ, កម្ពលl
សេចក្ដីឧបមាទៅនឹងកូនគោ
វិ        គឺសញ្ញាខន្ធ សង្ខារខន្ធ និងវិញ្ញាណខន្ធ។ ទាំងអស់នេះហៅថា “កាយ”។ ពាក្យថា “សោយសុខដោយកាយ” បានដល់ការទទួលនូវភាពសុខស្រួលរបស់កាយ។
ចរិតទាំង១៤ បំព្រួញមកនៅត្រឹមតែ៧
បុ          ព្រោះហេតុអ្វី ទើបរាគចរិតបុគ្គល រួមមកនៅជាមួយសទ្ធាចរិតបុគ្គល?
ឤលោកសិណ
[lii]  នៅក្នុងអភិភាយតន:ទី ៧ តាមគម្ពីរ សាស្ដ្រ: ដែលបានឤងពីលើរួចមកហើយនោះ ផ្កាដែលទាក់ទងទៅនឹងអភិភាយតន: ក្រហម គឺផ្កាពន្ធុជីវក: D. II, 111 បានបញ្ជាក់ពីរឿងនេះដូចតទៅ: សេយ្យថាបិ នាម ពន្ធុជីវកបុប្ជំ លោហិតកំ លោហិតកវណ្ណំ លោហិតកនិទស្សនំ លោហិតកនិភាសំ។
បដិច្ចសមុប្បាទឧបាយ
វិ        បុគ្គលដែលមិនទាន់ត្រាស់ដឹងនូវខន្ធ ឤយតន: និងធាតុរមែងវិលវល់ស្លាប់កើតនៅក្នុងសង្សារវដ្តនៅភព
ឤលោកសិណ
“នោ ខោ អហំ ឤវុសោ អទ្ទសន្ដិ។
តេជោកសិណ
“យោគីកំណត់និមិត្ដបានដូចម្តេច”? យោគីដែលយកតេជោកសិណមកបដិបត្ដិ ប្រកាន់យកនូវនិមិត្ដ ក្នុងភ្លើង មានដូចជាភ្លើងដែលនៅតាមធម្មជាតិ ឬភ្លើងដែលបានចាត់ត្រៀ់មទុកជាដើម។ ក្នុងទីនេះ យោគីដែលមាន ពិសោធន៍ ក្នុងការបដិបត្តិតេជោកសិណ ឤចប្រកាន់យកតេជោនិមិត្ដក្នុងកន្លែងពុំមានភ្លើងក៏បាន ឬកន្លែងដែល ឤចសម្លឹង ឃើញភ្លើងក្នុងទីផ្សេងៗក៏បាន ដូចជាភ្លើងដែលឆេះស្មៅ ភ្លើងដែលឆេះឈើ ភ្លើងព្រៃ ឬផ្ទះដែលត្រូវ ភ្លើងឆេះជាដើម។ យោគីប្រកាន់យកភ្លើងតាមធម្មជាតិ ឬភ្លើងដែលបានត្រៀមទុកតាមចិត្តប្រាថ្នា និងឃើញនិមិត្ដ ដែលសមរម្យហើយ តេជោបដិភាគនិមិត្ដក៏រមែងកើតឡើងដល់យោគីនោះ។ យោគីដែលទើបតែចាប់ផ្តើមបដិបត្ដិ មិនដូចយោគីដែលធ្លាប់ បានបដិបត្ដិទេ។ លោកឤចកំណត់និមិត្ដបានតែក្នុងទីស្ថានដែលបានចាត់ត្រៀ់មទុកតែ ប៉ុណ្ណោះ ពុំឤចកំណត់ក្នុង ទីស្ថានដែលពុំបានតៀមទុកទេ។ លោកធ្វើទៅតាមអ្វីដែលនឹងនាំឲ្យមានភាពងាយ ស្រួល ក្នុងការបដិបត្ដិតេជោ កសិណ។ ឯយោគីថ្មីនោះ ក្នុងពេលដំបូងគួរប្រមូលនូវទនហវត្ថុ(វត្ថុដែលឤចឆេះបាន) មកគរទុកក្នុងទីស្អាត ហើយដុតនូវទនហវត្ថុនោះ។ គប្បីដុតពីខាងក្រោមគំនរនៅក្នុងពេលដែលព្រះឤទិត្យកំពុងតែ រះ ឬកំពុងតែលិច និងពុំគប្បី​គិតដល់ផ្សែងឬអណ្តាតភ្លើងដែលកើតឡើងនោះឡើយ។ យោគីបញ្ជូនចិត្តទៅកាន់ តេជោនិមិត្ដ ដោយឆ្ពោះទៅត្រង់ កណ្តាលអណ្តាតភ្លើងដែលក្រាស់ តាមរយ:ការកំណត់និមិត្ដក្នុងវិធី៣យ៉ាងគឺ: ដោយការ សម្លឹងមើលដោយស្មើៗ ដោយឈ្លាសវៃ និងដោយការកំចាត់នូវអ្វីដែលមករំខាន។ ក្រៅពីនេះ បាន ពិពណ៌នារួច ហើយនៅក្នុងុវគ្គមុន។
ចតុត្ថជ្ឈាន
បុ        ព្រោះហេតុអ្វីទើបក្នុងតតិយជ្ឈាន សុខិន្ទ្រីយ៍រលត់ទៅ?
តតិយជ្ឈាន
អ្វីជាលក្ខណ: ជារស ជាបច្ចុបុដ្ឋាន និងជាបទដ្ឋាននៃសម្បជញ្ញ:? ការមិនលង់វង្វេងជាលក្ខណ:ការសំរេច ចិត្ដជារស ការពិនិត្យពិច័យក្នុងសភាវ:ទាំងឡាយជាបច្ចុបដ្ឋាន ការពិចារណាយ៉ាងត្រឹមត្រូវជាបទដ្ឋានរបស់ សម្បជញ្ញ:។
ប្រភេទរបស់បឋវី (ដី)
បុ          អ្វីជាឤនិសង្សរបស់នេក្ខម:?
បញ្ញា៤ប្រភេទ ពួកទី១០
[8] Skill in profit, skill in loss, skill in means (ការប៉ិនប្រសប់ក្នុងការធ្វើឲ្យចំណេញ ការប៉ិនប្រសប់ក្នុងការធ្វើឲ្យបាត់បង់ ការប៉ិនប្រសប់ក្នុងមធ្យោ បាយ ទាំងពួង)
១០. អព្ភោកាសិកង្គធុតង្គ
វិ        ភិក្ខុមិនទៅកាន់កន្លែងដែលមិនសប្បាយទាំងឡាយ ហើយលះបង់សេចក្ដីប្រមាទនិងការងោកងុយបាន ហើយ ក៏ទៅកាន់កន្លែងដែលខ្លួនប្រាថ្នាទៅឧបមាដូចជាសត្វក្ដាន់ព្រៃ ហើយមិនជាប់ជំពាក់ទៅលើទីកន្លែង ដែលស្នាក់ឤស្រ័យណាមួយទេ[x] ។ នេះគឺជាការសមាទានរបស់សប្បុរសទាំងឡាយ។ ការសមាទាននេះ មិនមានចំណុចដែលគួរឲ្យសង្ស័យឡើយ។
បុ        អ្វីគឺការសមាទាន? តើយោគីដាច់សមាទានដូចម្ដេច?
១- ឧទ្ធុមាតកសញ្ញា
ហេតុអ្វីទើបយោគីនោះ “ទៅដោយពុំមានមិត្ត”? ព្រោះដើម្បីជាប្រយោជន៍ដល់ការស្ងប់នៃកាយ។
កិច្ចរបស់អ្នកដែលទើបនឹងចាប់ផ្ដើមសិក្សា
ដែលញ៉ាំងនូវបញ្ញាដ៏វិសេសឲ្យកើតឡើង
៥. ឯកាសនិកង្គធុតង្គ
បុ        អ្វីគឺការសមាទាន ឯកាសនិកង្គធុតង្គ? អ្វីគឺព្រំដែនកំណត់[ii]? តើយោគីដាច់ការសមាទាន ដូចម្ដេច?
ចតុក្ក: ន័យទី៥
ថាបើដូច្នោះ ពេលណាទើបបុគ្គលគួរពិចារណាគិលានភេសជ្ជ:[xxxiv] (ថ្នាំពេទ្យ)? ចំពោះឤហារនិងថ្នាំ ពេទ្យ បុគ្គលគប្បីពិចារណានៅពេលបរិភោគ។ ចំពោះចីវរនិងសេនាសន: គប្បីពិចារណានៅពេលដែលទទួល។ បុគ្គលគប្បីគិតជារៀងរាល់ថ្ងៃនិងជារៀងរាល់ម៉ោងថា “ជីវិតឤត្មាអញគឺឤស្រ័យនៅលើអ្នកដទៃ ដូច្នេះអញត្រូវតែ ពិចារណាជានិច្ច[xxxv] ។ បុគ្គលគប្បីពិចារណាគ្រប់បែបគ្រប់យ៉ាង ដោយន័យនេះ។
ដោយបុគ្គល
វិ           បុគ្គលរាគចរិតមាន២ពួក គឺអ្នកមានឥន្ទ្រីយ៍ទន់ខ្សោយ និងអ្នកមានឥន្ទ្រីយ៍ខ្លាំងក្លា។ បុគ្គលរាគចរិតដែល មានឥន្ទ្រីយ៍ទន់ខ្សោយ គួរគប្បីបដិបត្តិអសុភសញ្ញា ដើម្បីយកឈ្នះរាគ:។ បុគ្គលនោះគួរគប្បីបដិបត្តិយ៉ាង ដូច្នេះ ដើម្បីយកឈ្នះរាគ:។
ឤលោកសិណ
[xxxii] D. I, 183:   បុន ច បរំ បោដ្ឋបាទ ភិក្ខុ សព្វសោ រូបសញ្ញានំ សមតិក្កមា បដិឃសញ្ញានំ អត្ថគមា នានត្តសញ្ញានំ អមនសិការា “អនន្ដោ ឤកាសោ តិ” ឤកាសានញ្ចាយតនំ ឧបសម្បជ្ជ វិហរតិ។
ឧបចារសមាធិ
វិ        ឧបចារសមាធិ មានន័យថា បុគ្គលពិចារណាឤរម្មណ៍កម្មដ្ឋានដោយមិនឲ្យការងាករេរបស់ចិត្ត មករារាំង បានឡើយ។ ដូច្នេះ បុគ្គលនោះក៏ឤចគ្របសង្កត់នីវរណធម៌ទាំងឡាយបាន ប៉ុន្តែបុគ្គលនោះមិនបាន បដិបត្តិ វិតក្ក: វិចារ: បីតិ សុខ: ឯកគ្គតា និងឥន្ទ្រីយ៍៥ មានសទ្ធិន្ទ្រីយ៍ជាដើមនោះទេ។ ទោះបីជាបុគ្គលនោះ មាន សមាធិរឹងប៉ឺងក្ដី តែការគិតទៅក្នុងលំឤនផ្សេងៗក៏នៅតែកើតមាននៅឡើយ។ នេះហៅថាឧបចារ សមាធិ។
សេចក្ដីឧបមាទៅនឹងសំពត់ស
ព្រោះហេតុនេះឯង ទើបព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់ត្រាស់ដល់ភិ់ក្ខុទាំងឡាយថា៖ “បុគ្គលឤចអង្គុយឃ្លុំរាង កាយរបស់គេដោយសំពត់សតាំងពីក្បាលរហូតដល់ចុងជើង ដោយវិធីដែលមិនធ្វើឲ្យចំណែកណាមួយនៃរាង កាយ មិនត្រូវបានគ្របជិតយ៉ាងណា ភិក្ខុក៏គប្បីឃ្លុំរាងកាយរបស់ខ្លួនដោយសតិដ៏បរិសុទ្ធ ដោយវិធីដែលមិនធ្វើឲ្យ ចំណែក ណាមួយនៃរាងកាយខ្លួនមិនត្រូវបានគ្របជិតដោយសតិដ៏បរិសុទ្ធយ៉ាងនោះដែរ[xxix]។ យោគីឧបមាដូចគ្នាទៅ នឹងបុគ្គល ដែលឃ្លុំសំពត់ស់គ្របខ្លួនដែរ កាលបើរួចចាកផុតពីកិលេសដ៏ល្អិតគ្រប់យ៉ា់ងហើយ ក៏ឤស្រ័យនៅក្នុង ចតុត្ថជ្ឈាន។ បណ្ឌិតគប្បីជ្រាបដោយប្រការយ៉ាងនេះចុះ។ បុរសអ្នកឃ្លុំរាងកាយរបស់ខ្លួនតាំងពីក្បាលរហូត ចុង ជើងដោយសំពត់ស រមែងការពារខ្លួនបានពីកម្ដៅដ៏ក្ដៅនិងត្រជាក់ដ៏ខ្លាំង ទទួលបាននូវសីតុណ្ហភាពដែលស្មើ និង មិនមានការរុកកួនដល់ រាងកាយនិងចិត្តយ៉ាងណា យោគីដែលចូលដល់ច់តុត្ថជ្ឈាន ក៏នឹងមិនសោយនូវទុក្ខនិងសុខ យ៉ាងនោះដែរ។ នេះគឺ សុខ:ដែលកើតពីឧបេក្ខា។ ឤស្រ័យដោយសុខ:នេះ យោគីក៏ធ្វើរាងកាយឲ្យបរិបូណ៌ បាន។
ចតុត្ថជ្ឈាន
វិ        ភាពជាកណ្តាលជាលក្ខណ: ការឤស្រ័យនៅក្នុងឥរិយាបថជាកណ្តាលជារស ការលះបង់ចោលជា បច្ចុបដ្ឋាន និង ការកំចាត់បង់នូវបីតិជាបទដ្ឋាន។
សេចក្ដីឧបមាទៅនឹងសំពត់ស
ឤនិសង្សនៃសមាធិមានដូចតទៅ៖ យោគីរមែងទៅកើតក្នុងព្រហ្មលោកជាន់វេហប្ជល:។ បុថុជ្ជនអ្នក បដិបត្តិ ចតុត្ថជ្ឈានក្រោយពីស្លាប់ទៅ នឹងទៅកើតក្នុងព្រហ្មលោកជាន់វេហប្ជល:។ បើចិត្តរបស់គេមិនចូលចិត្តការ ព្យាយាមទេ គេនឹងកើតក្នុងព្រហ្មលោកជាន់អសញ្ញីសត្វមានឤយុប្រមាណ៥០កប្ប[xxx]។ បើយោគីជាសមណ:លោក នឹងឤចទៅ កើតក្នុងព្រហ្មលោកជាន់វេហប្ជល:ឬ ក្នុងជាន់ណាមួយផ្សេងទៀតក្នុងបណ្តាសុទ្ធាវាស៥[xxxi]បាន។ ឤនិសង្សនៃ ចតុត្ថជ្ឈាន មានប្រការដូចបានពោលមកយ៉ាងដូច្នេះ។
វិ        យោងទៅតាមផល ឈានដែល“គ្រោតគ្រាត”និង“ហ្មត់ហ្មង” មានសភាពផ្សេងៗគ្នានៅក្នុងតតិយជ្ឈាន។ ហេតុនេះ ភាពខ្ពង់ខ្ពស់នៃផលភូមិត្រូវបានលោកសំដែងទុក តាមរយ:ការមានចំណែកនៃគុណវិសេស។ នៅក្នុងចតុត្ថជ្ឈាន  យោគីបានសំរេចដល់ថ្នាក់ខ្ពស់បំផុតនៃការមានចំណែកនៃគុណវិសេសនោះ។ ក្រៅ អំពីនេះ មិនមានការមានចំណែកនៃគុណវិសេសដទៃទៀតឡើយ។ ព្រោះហេតុនេះ ទើបពុំមានចំណែក នៃគុណវិសេសក្នុងផលភូមិ។
៩-កាយគតាសតិ
-         ក្នុងសប្ដាហ៍ទី២៩ រាងកាយមានភាពពេញលេញគ្រប់យ៉ាង
ការកំណត់ដឹងបានដោយឈាន
បុ         កម្មដ្ឋាន៤ណាខ្ផះ ដែលប្រកបដោយអរូបឈានមានអង្គ៤?
អធិដ្ឋានឥទ្ធិ
ចប់ អធិដ្ឋានឥទ្ធិ
សីលនិងវត្ដ: [vii]
បុ        តើសីលនិងវត្ដ ខុសគ្នាដូចម្ដេច ?
វិ        ការបដិបត្ដិ សេចក្ដីព្យាយាម ការអធិដ្ឋាន និងការធ្វើធុតង្គ ទាំងអស់នេះហៅថាវត្ដ: មិនមែនសីលទេ។ សីលក៏ឤចហៅថាជាវត្ដ:ដែរ។ សីលហៅថាសេចក្ដីថ្លៃថ្នូរ។ វេទនា(?) ក៏ឤចហៅថាជាវត្ដ: ដែរ។សីល ៣ប្រភេទ
វិធីបដិបត្តិបឋវីកសិណ
ដោយការពិចារណាមើលនូវទោសរបស់កាម និងឤនិសង្សរបស់នេក្ខម:ដោយប្រការដូចបានពោល មកហើយនេះ យោគីរមែងបានទទួលនូវសេចក្តីសុខឤស្រ័យដោយនេក្ខម:។ យោគីនោះបណ្តុះសទ្ធានិងបសាទ: ព្រមទាំងចំរើនកម្មដ្ឋានដោយយកកសិណដែលបានចាត់ត្រៀមទុកឬមិនបានចាត់ត្រៀមទុកជាឤរម្មណ៍លោកឆាន់ ឤហារតែល្មម រក្សាសិក្ខាបទដែលទាក់ទងទៅនឹងបាត្រនិងចីវរដោយល្អ យោគីនោះមិនមានសេចក្ដីប្រមាទទាំង កាយនិងចិត្ត និងទទួលនូវការប្រគេនទេយ្យវត្ថុតែបន្តិចបន្តួច។
សេចក្ដីស្ងាត់ចាកកាមនិងអកុសលធម៌៣យ៉ាង
បុ          អ្វីគឺ កាយវិវេក?
វិធីបដិបត្តិបឋវីកសិណ
កាលបើបរិភោគភោជនដោយល្មមហើយ យោគីនោះក៏លាងដៃនិងជើង រួចហើយក៏អង្គុយកម្មដ្ឋាន ដោយពិចារណានូវការត្រាស់ដឹងរបស់ព្រះពុទ្ធ នូវធម្មគុណ និងនូវសង្ឃគុណ។ ព្រោះធ្វើនូវអំពើជាកុសល និងមាន អនុស្សតិទាំងនេះជាកម្មដ្ឋាន យោគីនោះក៏ទទួលបាននូវសេចក្តីសុខនិងគិតថា៖ “ឥឡូវនេះ ជាពេលដ៏សមគួរហើយ ដែលឤត្មាអញគួរបានសំរេចនូវគោលដៅដ៏ខ្ពស់បំផុតនោះ បើសិនជាឤត្មាអញមិនលះបង់នូវកាមចេញទេ ឤត្មា អញប្រាកដជានឹងត្រូវប្រើពេលដ៏យូរទៀតទំរាំតែបានសំរេចនូវសេចក្តីស្ងប់នេះ ហេតុដូច្នេះ ឤត្មាអញគួរបំពេញ សេចក្តីព្យាយាមដោយមិនរួញរាចុះ”។ គិតដូច្នេះហើយ យោគីនោះក៏កាន់យកនូវនិសីទន:ដែលសំរាប់អង្គុយចំរើន កម្មដ្ឋាន ទៅកាន់ទីកន្លែងដែលមិនឆ្ងាយពេកឬជិតពេកពីមណ្ឌល: គឺប្រមាណជាមួយជួរនឹមពីមណ្ឌល:នោះ រួច អង្គុយពែនភ្នែនបែរមុខទៅរកមណ្ឌល: តម្កល់ខ្លួនដោយត្រង់ តំរង់សតិ ដាស់ចិត្ដរបស់ខ្លួនឲ្យភ្ញាក់ពីភវង្គ ហើយបិទ ភ្នែក។
បកិណ្ណកកថា
១៦- “កំណត់ទាំងអង្គឈាននិងទាំងឤរម្មណ៍” ប្រការនេះរួមប្រកបដោយន័យសេចក្តីទាំង២ប្រការមុន ដែល បានពោលរួចមកហើយ។
វិធីបដិបត្តិបឋវីកសិណ
បន្ដិចក្រោយមក យោគីនោះក៏ឤចកំចាត់ចេញនូវឧបសគ្គទាំងឡាយដែលតែងមករុកកួនដល់រាងកាយ និងចិត្តបាន ប្រមូលនូវឤរម្មណ៍ តាំងចិត្ដឲ្យនឹងខ្ផាប់ រួចពីនោះក៏បើកភ្នែកតែបន្តិច ដើម្បីសម្លឹងនូវមណ្ឌល:នោះ។
៨-មរណនុស្សតិ
-ដោយការចុះទន់ខ្សោយរបស់ឤយុ(ឤយុទុព្វល:)
១. បង្សុកុលិកង្គធុតង្គ
វិ           ពេលដែលភិក្ខុបដិសេធចីវរដែលអ្នកស្រុកប្រគេន ហៅថាការសមាទានបង្សុកុលិកង្គធុតង្គ។
នេវសញ្ញានាសញ្ញាយតនឈាន
បុ        ហេតុអ្វី ទើបឤសវ:ទាំងឡាយមិនត្រូវបានបំផ្លាញក្នុងឈាននេះ?
សមាធិ ២ប្រភេទ
សមាធិមាន២ប្រភេទទៀតគឺ ឧបចារសមាធិ និង អប្បនាសមាធិ។ សមាធិដែលជិតនឹងបានចុះស្លុង ស៊ប់ក្នុងឈាន ហៅថាឧបចារសមាធិ រីឯការគ្របសង្កត់បាននូវនីវរណ: ហៅថាអប្បនាសមាធិ។
សេចក្ដីឧបមាទៅនឹងកូនគោ
បុ       កាលបើដូច្នេះ ព្រោះហេតុដូចម្តេច បានជាលោកពោលទុកថា ពុំមានបីតិក្នុងសុខ:នេះ ហើយសុខ:នោះ បុគ្គលមិនបានសោយដោយកាយ?
ឤកាសានញ្ចាយតនឈាន
យោគីនោះ “ព្រោះតែបានកន្លងផុតនូវរូបសញ្ញាដោយពុំមានសេសសល់ ព្រោះតែរលត់ទៅនូវបដិឃ សញ្ញា ព្រោះតែមិនយកចិត្តទុកដាក់នឹ់ងនានត្តសញ្ញា ហើយគិតថា <ឤកាសពុំមានទីបំផុត> ក៏ចូលដល់់ និងស្ថិត នៅក្នុងឤកាសានញ្ចាយតន(ភូមិ)[xxxii] ។
១១-បកិណ្ណកថា
បុ        អ្វីគឺបកិណ្ណកកថា ដែលទាក់ទងទៅនឹងអសុភ:?
វិធី៣យ៉ាងដើម្បីចាប់យកនិម្មិត
កាលបើយោគីព្យាយាមហួសពេក រាងកាយរមែងរោយស្ពឹកស្រពន់ ទឹកចិត្តក៏ធ្លាក់ចុះឬក៏អណ្ដែតអណ្ដូង ព្រោះការគិតរវើរវាយ។ កាលបើយោគីនោះព្យាយាមដោយធូររលុងហួសពេក ចិត្តរបស់យោគីនោះក៏នឹង កើតការ ខ្ជិលច្រអូស ស្ពឹកស្រពន់ ហើយភាពងោកងុយក៏នឹងគ្របសង្កត់[xiv] ។
ឤលោកសិណ
“កឹ បន ភន្ដេ សទ្ទំ អស្សោសីតិ?
បដិច្ចសមុប្បាទឧបាយ
ភូមិផ្សេងៗគ្នាមិនមានទីបំផុត ព្រោះមានកម្មកិលេសនៅអតីតជាបច្ច័យ។ នេះហៅថាភវជាតិសន្ធិ។ តើ ភវជាតិសន្ធិនេះ សម្រេចបានដោយរបៀបណា?
មរណ:របស់បុគ្គលធ្វើឤក្រក់ប្រកបដោយអវិជ្ជានិងតណ្ហា
លក្ខណ:៧ប្រការរបស់ចរិយា
វិ          បុគ្គលរាគចរិត ចាប់អំបោសយ៉ាងល្អ បោសដោយមិនប្រញាប់ប្រញាល់ មិនធ្វើឲ្យធូលីហុយឬខ្ទាត់ខ្ចាយ ហើយបោសបានស្អាតល្អ។
បដិច្ចសមុប្បាទឧបាយ
វិ        ក្នុងទីនេះ បុគ្គលណាមួយសាងកម្មដែលសម្បយុត្តដោយអវិជ្ជានិងតណ្ហា ឈ្មោះថាអ្នកប្រព្រឹត្តឤក្រក់។ ពេលជិតស្លាប់បុគ្គលនោះរមែងកើតទុក្ខ។ បុគ្គលនោះដេករង់ចាំសេចក្តីស្លាប់ដោយមើលមិនឃើញនូវ លោកនេះនិងលោកខាងមុខឡើយ បាត់បង់អស់នូវសតិ ហើយនឹងមិនឤចប្រមូលសតិនោះឲ្យត្រឡប់ មក វិញបានឡើយ។ ក្នុងខណ:ជិតស្លាប់នេះ បុគ្គលនោះមានសេចក្តីទុក្ខព្រោះការកើតទៀត សតិក៏ប្រាស ចេញចោលចិត្តបុគ្គលនោះ ហើយកម្លាំងក៏ថយចុះដែរ។ បុគ្គលនោះបាត់បង់ឥន្ទ្រីយ៍ទាំងឡាយ ម្តងបន្តិចៗ រាង កាយក៏រញ្ជួយញាប់ញ័រ ជីវិតិន្ទ្រីយ៍ក៏ថយចុះ ដូចជាទឹកដែលនាច ហើយរាងកាយក៏ទៅ ជាហួតខ្សោះ ប្រៀបដូចជាស្លឹកត្នោតស្ងួតដែរ។ ក្នុងខណ:ដែលជិតស្លាប់នេះ បុគ្គលនោះប្រៀបដូចជា មនុស្សដែលដេក លក់ ហើយកំពុងយល់សប្តិ៍ដូច្នោះដែរ។
ប្រភេទរបស់បឋវី (ដី)
វិ           ការកំចាត់នីវរណធម៌[viii] ; ការឤស្រ័យនៅដោយវិមុត្ដិ; ការរីករាយក្នុងភាពស្ងប់ស្ងាត់; ការរស់នៅជាសុខនិង
ឤលោកសិណ
[xlvii] Lit. នីល អភិភាយតន D. III, 260: អត្ថ អភិភាយតនានិ: អភិភាយតន ៨ “តំណែងនៃជំនាញ”។ តទៅនេះ ជាសេចក្ដី​ពន្យល់ដែលមាន ប្រភពមកពីគម្ពីរ “អភិធម៌ សង្គីតិ បរ្យាយ បទសាស្ដ្រ”: បុគ្គលដែលមិនមានសញ្ញាខាងក្នុង ឃើញរូបខាងក្រៅ ពណ៌ខៀវ ពណ៌ធ្លះ មានលក្ខណ:ធ្លះ មានពន្លឺធ្លះ។ ដូចជាសំពត់នៃក្រុងពារាណសី ដែលជ្រលក់ដោយពណ៌ នៃផ្កាឧម្មក: ពណ៌ខៀវចាស់ ពណ៌ធ្លះ មានលក្ខណ:ធ្លះ…… យ៉ាងណា បុគ្គលដែលមិនមានរូបសញ្ញាខាងក្នុង ឃើញរូប​ខាង​ក្រៅ…… ក៏យ៉ាង​ដូច្នោះ​ដែរ។ ពេលឃើញរូបដូច្នេះហើយ ក៏គិតថា “ឤត្មាអញដឹង ឤត្មាអញឃើញ”។ បុគ្គលនោះ សំគាល់​យ៉ាង​ដូច្នេះឯង។ នេះជាអភិភាយតន: ទី៥។
ឤកាសានញ្ចាយតនឈាន
ឤចក្តីនឹងពិចារណាអំពីទោសរបស់ចតុត្ថជ្ឈាន ដូចតទៅ៖
ទុក្ខនិរោធគាមិនីបដិបទាអរិយសច្ច:
វិ        ទុក្ខ: គឺជាលក្ខណ:នៃការឈឺចាប់។ សមុទយ: គឺជាលក្ខណ:នៃហេតុ។ និរោធ: គឺជាលក្ខណ:នៃការមិន កើតទៀត។ មគ្គ: គឺជាលក្ខណ:នៃវិធីសម្រេចជោគជ័យ។ ម៉្យាងទៀត ទុក្ខ:មានលក្ខណ:ជាសេចក្តីសោក សៅ ជាសេចក្តីអស់សង្ឃឹម ជាការរួមបញ្ចូលគ្នា ជាសភាពមានដែនកំណត់។ សមុទយ:មានលក្ខណ: ជាការប្រមូល ជាហេតុ ជាបច្ច័យ ជាសំយោជន៍ ជាឧបាទាន។ និរោធ:មានលក្ខណ:ជានេក្ខម្ម: ជាវិវេក ជា អសង្ខត: និងជាជំរើស។ មគ្គ:មានលក្ខណ:ជាយាន ជាការមកដល់ ជាការឃើញ និងជាការពឹងពាក់ ឤស្រ័យ។ បណ្ឌិតគប្បីយល់ពីអរិយសច្ច:“ដោយលក្ខណ:” ដូចដែលបានពោលមកហើយនេះចុះ។
ការកំណត់ដឹងបានដោយឈាន
បុ          កម្មដ្ឋានប្រភេទណាខ្លះ ដែលនាំឲ្យសំរេចបាននូវឈានមានអង្គ៤?
ដោយឤរម្មណ៍
បុ          តើកម្មដ្ឋាន២១ដែលមាននិមិត្តជាឤរម្មណ៍ អ្វីខ្លះ?
១- ឧទ្ធុមាតកសញ្ញា
“មានសតិតាំងមាំ” មានន័យថា មកពីពុំមានការវង្វេងភ្លេច ឥន្ទ្រីយ៍ទាំងឡាយក៏ទទួលបានការឃុំគ្រង ហើយ ចិត្តមិនរវើរវាយទៅខាងក្រៅ។
៦-ទេវតានុស្សតិ
(b) S. V. 131. ឧទ្ធុមាតកសញ្ញា ភិក្ខវេ ភាវិតា ពហុលីកតា មហតោ ភាសុវិហារាយ សំវត្ដតិ។
ការរក្សានិមិត្ដ
វិ          យោគីគួររក្សានិមិត្ដដោយការធ្វើនូវកម្ម៣យ៉ាងគឺ ដោយការវៀរចាកការធ្វើអំពើឤក្រក់ ដោយការធ្វើអំពើ ល្អ និងដោយការព្យាយាមជាប់មិ់នឲ្យដាច់[xvii] ។
១០. អព្ភោកាសិកង្គធុតង្គ
វិ        ភិក្ខុជៀសវាងសេនាសន:ដែលមានដំបូល និងម្លប់របស់ដើមឈើ ហៅថាការសមាទានអព្ភោកាសិកង្គ:។ បើសិនជាភិក្ខុឤស្រ័យនៅក្នុងកន្លែងដែលមានដំបូល និងនៅក្រោមម្លប់របស់ដើមឈើ ឈ្មោះថាដាច់សមា ទានអព្ភោកាសិកង្គធុតង្គ។
កិច្ចរបស់អ្នកដែលទើបនឹងចាប់ផ្ដើមសិក្សា
ហើយខ្លួនលោកក៏បាននូវបញ្ញាដ៏ខ្ពង់ខ្ពស់
ឤលោកសិណ
[xxxiii] A. V, 134-5:    បឋមស្ស ឈានស្ស សទ្ទោ កណ្ឋកោ
បកិណ្ណកកថា
ចប់ បឋវីកសិណ
ឤបោកសិណ
បុ       អ្វីគឺឤបោកសិណ? អ្វីគឺការបដិបត្ដិរបស់អាបោកសិណ? អ្វីជាលក្ខណ: ជារស និងជាបច្ចុបដ្ឋានរបស់ ឤបោកសិណ? អ្វីជាឤនិសង្សរបស់អាបោកសិណ? យោគីកំណត់និមិត្ដបានដូចម្តេច?
បកិណ្ណកកថា
ដោយឤស្រ័យធុតង្គទាំង៨នេះ យោគីឈ្មោះថាធ្វើធុតង្គ៣ ឲ្យបរិបូណ៌ហើយ គឺទី១- ឤរញ្ញិកង្គធុតង្គ; ទី២-បង្សុកុលិកង្គធុតង្គ; និងទី៣-បិណ្ឌបាតិកង្គធុតង្គ។ បើបំពេញធុតង្គទាំង៣នេះឲ្យបរិសុទ្ធល្អហើយ ធុតង្គទាំង អស់ក៏ឈ្មោះថាបរិបូណ៌ដែរហើយ។ ដូច្នេះហើយបានជាព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់ត្រាស់ចំពោះព្រះមហាថេរ:“នន្ទ:” ថា៖ “អ្នកគប្បីសមាទានឤរញ្ញិកង្គធុតង្គ បង្សុកុលិកង្គធុតង្គ និងបិណ្ឌបាតិកង្គធុតង្គចុះ អ្នកមិនគប្បីចិញ្ចឹមរាងកាយ និងជីវិត(ច្រើនហួសទេ) អ្នកមិនគប្បីយកចិត្តទុកដាក់នឹងកាមារម្មណ៍ឡើយ”[iii] ។
៦-ទេវតានុស្សតិ
[ix] Cp. A. III, 324: M.I, 58; D.II, 295:  បុន ច បរំ……កាកេហិ វា ខជ្ជមានំ កុលលេហិ វា ខជ្ជមានំ គិជ្ឈេហិ វា ខជ្ជមានំ សុបាណេហិ វា ខជ្ជមានំ សិគាលេហិ វា ខជ្ជមានំ វិវិធេហិ វា បាណកជាតេហិ ខជ្ជមានំ សោ ឥមំ ឯវ កាយំ ឧបសំហរតិ: “អយំ បិ ខោ កាយោ ឯវំ ធម្មោ ឯវំ ភាវី ឯតំ អនតីតោ តិ”។
៤-សីលានុស្សតិ
ម៉្យាងទៀតយោគីគួរបដិបត្តិសីលានុស្សតិដោយវិធីផ្សេងទៀត ដោយការគិតដូចនេះថា៖  “សីលជា សេចក្តី សុខដែលប្រាសចេញពីសេចក្ដីទុក្ខព្រួយ។ វណ្ណ:នេះគួរទទួលនូវកិត្ដិយស។ សម្បត្តិរបស់សីលជាសម្បត្តិ ដែលគ្មាន ភ័យ។ ឤនិសង្សរបស់សីលលោកបានសំដែងទុករួចមកហើយ”។ បណ្ឌិតគប្បីយល់ពីសីលយ៉ាងនេះចុះ។ យោគីនោះ បដិបត្តិសីលានុស្សតិដោយការពិចារណាឤនិសង្សរបស់សីលដោយវិធីទាំងនេះ។ ព្រោះឤស្រ័យ ដោយការដែលមានសតិតាំងមាំ(ក្នុងសីល) និងសទ្ធា ចិត្តយោគីនោះក៏មិនមានការរុកកួន។ ព្រោះតែចិត្តគ្មានការ រុកកួន យោគីនោះក៏ បំផ្លាញបាននូវនីវរណធម៌ ធ្វើឲ្យអង្គឈានកើតឡើង ហើយក៏សម្រេចបាននូវឧបចារឈាន។ អ្វីដែលសល់ពី់នេះបាន សំដែងទុកដោយពិស្តាររួចហើយក្នុងវគ្គខាងដើម។
លក្ខណ:៧ប្រការរបស់ចរិយា
ទីស្នាក់នៅរបស់បុគ្គលទោសចរិត គួរជាកន្លែងដែលឤហារ ទឹក សាច់និងភេសជ្ជ: មានគ្រប់គ្រាន់។ កាលបើចូលទៅបិណ្ឌបាត្រតាមភូមិ មិនគួរបែរមុខទៅរកពន្លឺព្រះឤទិត្យ និងគួរដើរទៅកាន់កន្លែងណាដែលអ្នក មានសទ្ធាច្រើនរស់នៅ។ បុគ្គលគួរទៅរកទីកន្លែងបែបនេះចុះ។
កិច្ចរបស់អ្នកដែលទើបនឹងចាប់ផ្ដើមសិក្សា
ព្រោះហេតុនេះហើយ ទើបព្រះសម្មាសម្ពុទ្ធជាម្ចាស់ទ្រង់ត្រាស់ទុកនូវជាគាថាដូចនេះថា៖
ឤលោកសិណ
“ន ខោ អហំ ឤវុសោ សុត្ដោ អហោសិន្តិ?
មូលរបស់ចរិយា
វិ          កម្មដែលធ្វើក្នុងអតីតកាល ជាហេតុរបស់ចរិយា។ ធាតុទាំងឡាយជាហេតុរបស់ចរិយា និងទោសនៃរាង កាយទាំងឡាយ ជាហេតុរបស់ចរិយា។
៩-កាយគតាសតិ
វិ        កាយនេះត្រូវក្រុមដង្កូវ៨០,០០០ រុកកកេរស៊ី។
បកិណ្ណកកថា
[xix] Pts. II, 210:កតមា វិកុព្វនា ឥទ្ធិ? សិក្ខិស្ស ភគវតោ អរហតោ សម្មាសម្ពុទ្ធស្ស អភិភូ នាម សាវកោ ព្រហ្មលោកេ ឋិតោ សហស្សិលោកធាតុំ សរេន វិញ្ញបេតិ…… បេ……ព្យគ្ឃវណ្ណំ វា ទស្សេតិ ទីបិវណ្ណំ វា ទស្សេតិ ហត្ថិវណ្ណំ វា ទស្សេតិ អស្សំ បិ ទស្សេតិ រថំ បិ ទស្សេតិ បត្តឹ បិ ទស្សេតិ វិវិធំ បិ ទស្សេតិ សេនាព្យូហំ ទស្សេតិ។ អយំ វិកុព្វនា ឥទ្ធិ។
តិក: ន័យទី៥
វិសុទ្ធិសីល គឺអ្វី? វិសុទ្ធិសីលសម្រេចបានដោយហេតុពីរប្រការគឺ ដោយការមិនប្រព្រឹត្ដិល្មើស និង ដោយការសារភាពក្រោយពីបានប្រព្រឹត្តល្មើសហើយ(ដូចជាការសំដែងឤបត្ដិ)។ នេះហៅថាវិសុទ្ធិសីល។
អវិសុទ្ធិសីល គឺអ្វី? អវិសុទ្ធិសីលសម្រេចបានដោយហេតុពីរប្រការគឺ ចេតនាក្នុងការប្រព្រឹត្ដិកន្លង និង ដោយការមិនសារភាពបន្ទាប់ពីប្រព្រឹត្ដកន្លងហើយ។ នេះហៅថាអវិសុទ្ធិសីល។
វិធី៣យ៉ាងដើម្បីចាប់យកនិម្មិត
យោគីគួរបំពេញកម្មដ្ឋានដោយសម្លឹងមណ្ឌល: និងចាប់យកនិមិត្មិដោយវិធី៣យ៉ាងគឺ ដោយការសម្លឹង មើលតែល្មម[x] ដោយឧបាយ[xi] និងដោយការកំចាត់នូវភាពរវើរវាយ[xii] ។
តិក: ន័យទី៥
វេមតិកសីល គឺអ្វី? វេមតិកសីលសម្រេចបានដោយហេតុបីប្រការគឺ សេចក្ដីសង្ស័យក្នុងវត្ថុ(ដែលជា ទីកើតឤបត្ដិ) សេចក្ដីសង្ស័យក្នុងឤបត្ដិ និងសេចក្ដីសង្ស័យក្នុងការប្រព្រឹត្ដិខុស(ដែលគួរឲ្យកើតឤបត្ដិ)។ នេះ ហៅថាវេមតិកសីល។
វិធី៣យ៉ាងដើម្បីចាប់យកនិម្មិត
បុ          យោគីបាននិមិត្ដដោយការសម្លឹងមើលតែល្មម យ៉ាងដូចម្តេច?
សមាធិ៣ប្រភេទ
សមាធិមាន៣ប្រភេទគឺ សមាធិដែលមានវិតក្ក:និងវិចារ:, សមាធិដែលមិនមានវិតក្ក:តែមាន វិចារ:, និង សមាធិដែលគ្មានទាំងវិតក្ក:និងវិចារ:[v]. ។ អ្វីជាសមាធិដែលនៅមានវិតក្ក:និងវិចារ:? គឺ បឋមជ្ឈាន ដែលមានវិតក្ក:និងវិចារ: ហៅថាសមាធិដែលនៅមានវិតក្ក:និងវិចារ:។ ទុតិយជ្ឈានពុំមានវិតក្ក:ទេ តែ មានវិចារ: ហៅថាសមាធិដែលមិនមានវិតក្ក:តែមានវិចារ:។ ឈានដទៃទៀតហៅថា សមាធិដែលគ្មានទាំងវិតក្ក: និងវិចារ:។
តិក: ន័យទី៥
បើសីលរបស់ព្រះយោគីមិនបរិសុទ្ធ ហើយលោកបានសារភាពកំហុស(សំដែងឤបត្ដិ) លោកនឹងមាន សេចក្ដីសុខព្រោះសីលបរិសុទ្ធ។ បើសិនជាព្រះយោគីលោកមានសេចក្ដីសង្ស័យ ត្រូវរកហេតុដែលនាំឲ្យសៅហ្មង នោះឲ្យឃើញ ហើយលោកក៏នឹងបានសេចក្ដីស្ងប់វិញ។
សមាធិ៣ប្រភេទ
សមាធិមាន៣ប្រភេទទៀតគឺ សមាធិដែលកើតឡើងព្រមដោយបីតិមួយ សមាធិដែលកើតឡើង ព្រមដោយសុខ:មួយ និង សមាធិដែលកើតឡើងព្រមដោយឧបេក្ខាមួយ។ ចំពោះបឋមជ្ឈាននិងទុតិយជ្ឈាន កើតឡើងព្រមដោយបីតិ។ ចំពោះទុតិយជ្ឈានកើតឡើងព្រមដាយសុខ: ឯចតុត្ថជ្ឈានកើតឡើងព្រមដោយឧបេក្ខា។
តិក: ន័យទី៦
សីលពួកតិក:មានម៉្យាងទៀតគឺ សេខសីល អសេខសីល និង នេវសេខានាសេខសីល។
សមាធិ៣ប្រភេទ
សមាធិមាន៣ប្រភេទទៀតគឺ កុសលសមាធិ កុសលវិបាកសមាធិ និង សច្ចសមាធិ។ អ្វីជាកុសល សមាធិ? សមាធិដែលជាប់ទាក់ទងទៅនឹងរូបឈាននិងអរូបឈានដែលបដិបត្ដិដោយសេក្ខបុគ្គល និងបុថុជ្ជន អ្នកដើរ តាមអរិយមគ្គ ហៅថា“កុសលសមាធិ”។ សមាធិរបស់សេក្ខបុគ្គលដែលសំរេចហើយនូវអរិយផល(ក្នុង រូបភូមិនិង អរូបភូមិ) និងសមាធិរបស់បុថុជ្ជនដែលត្រឡប់មកកើតទៀតក្នុងរូបភពនិងអរូបភព ហៅថា“កុសលវិបាក សមាធិ”។ សមាធិក្នុងរូបភូមិនិងអរូបភូមិដែលបដិបត្ដិដោយអសេក្ខបុគ្គលហៅថា “សច្ចសមាធិ”។
បញ្ញា៤ប្រភេទ ពួកទី១០
[9] D. III, 220: តីណិ កោសល្លានិឤយកោសល្លំ អបាយកោសល្លំ ឧបាយកោសល្លំ (= កោសល្លេសុ ឤយោ តិ វឌ្ឍិ អបាយោ តិ អវឌ្ឍិ តស្ស តស្ស ការណំ ឧបាយោ។ តេសំ បជាននំ កោសល្លំ វិត្ថារោ បន វិភង្គេ (៣២៥-៦) វុត្តោ យេវ។ វុត្តំ ហេតំ តត្ថ កតមំ ឤយកោសល្លំ? ឥមេ ធម្មេ មនសិករោតោ អនុប្បន្នា ចេវ អកុសលា ធម្មា ន ឧប្បជ្ជន្តិ ឧប្បន្នា ច អកុសលា ធម្មា និរុជ្ឈន្តិ។ ឥមេ វា បន មេ ធម្មេ មនសិករោតោ អនុប្បន្នា ចេវ កុសលា ធម្មា ឧប្បជ្ជន្តិ ឧប្បន្នា ច កុសលា ធម្មា ភិយ្យោភាវាយ វេបុល្លាយ ភាវនាយ បារិបូរិយា សំវត្តន្តិ។ យា តត្ថ បញ្ញា បជាននា សម្មាទិដ្ឋិ ឥទំ វុច្ចតិ ឤយកោសល្លំ។ តត្ថ កតមំ អបាយកោសល្លំ? ឥមេ មេ ធម្មេ មនសិករោតោ ឧប្បន្នា ចេវ អកុសលា ធម្មា ន ឧប្បជ្ជន្តិ ឧប្បន្នា ច កុសលា ធម្មា និរុជ្ឈន្តិ។ ឥមេ វា បន មេ ធម្មេ មនសិករោតោ អនុប្បន្នា ចេវ កុសលា ធម្មា នុប្បជ្ជន្តិ ឧប្បន្នា ច អកុសលា ធម្មា ភិយ្យោភាវាយ វេបុល្លាយ ភាវនាយ បារិបូរិយា សំវត្តន្តិ។ យា តត្ថ បញ្ញា បជាននា សម្មាទិដ្ឋិ ឥទំ វុច្ចតិ អបាយកោសល្លំ។ សព្វា បិ តត្រ ឧបាយ បញ្ញា ឧបាយកោសល្លន្តិ។ ឥទំ បន អច្ចាយិកកិច្ចេ វា ភយេ វា ឧប្បន្នេ តស្ស តស្ស តិកិច្ឆន្នត្ថំ ឋានុប្បត្តិយា ការណជាននវសេនេវ វេទិតព្វំ។ ---Sv. III 1005).
លក្ខណ:៧ប្រការរបស់ចរិយា
បុគ្គលទោសចរិត ចាប់អំបោសយ៉ាងបន្ទាន់ ហើយបោសយ៉ាងលឿនពីម្ខាងទៅម្ខាងទៀត ធ្វើឲ្យខ្សាច់ឬ ធូលីខ្ចាត់ខ្ចាយទៅទាំងសងខាង និងមានសម្លេងគួរឲ្យរំខាន។ បោសបានស្អាត តែមិនស្អាតស្មើគ្រប់កន្លែង។
តិក: ន័យទី៧
សីលពួកតិក:មានម៉្យាងទៀត គឺ ភយសីលំ(សីលភ័យខ្លាច) បរិឡាហសីលំ(សីលរសាប់រសល់) និង មោហសីលំ(សីលល្ងីល្ងើ)។
សីលភ័យខ្លាច គឺអ្វី? បុគ្គលខ្លះមិនធ្វើឤក្រក់ព្រោះមានសេចក្ដីភ័យខ្លាច នេះហៅថាភយសីល។ សីលរសាប់រសល់ គឺអ្វី? បុគ្គលខ្លះគិតដល់មិត្ដជិតស្និទ្ធដែលបែកឆ្ងាយគ្នា ក៏កើតសេចក្ដីរសាប់រសល់ ព្រួយបារម្ភ។ ព្រោះសេចក្ដីរសាប់រសល់កង្វល់នេះ ទើបបុគ្គលនោះមិនធ្វើអំពើឤក្រក់។ នេះហៅថាបរិឡាហសីល។ សីលល្ងីល្ងើ គឺអ្វី? បុគ្គលខ្លះរក្សាសីលបែបគោ[x] (គោសីល) បែបសុនខ[xi] (កុក្កុរសីល) នេះហៅថា មោហសីល។
បើបុគ្គលរក្សាមោហសីលដោយបរិបូណ៌ បុគ្គលនោះស្លាប់ទៅនឹងទៅកើតជាគោឬក៏សុនខ តែបើរក្សា មិនបរិបូណ៌ទេ បុគ្គលនោះនឹងធ្លាក់ទៅនរក[xii] ។
តិក: ន័យទី៨
សីលតិក:មានម៉្យាងទៀតគឺ ហីនសីល មជ្ឈិមសីល និង បណីតសីល។
ហីនសីល គឺអ្វី? បុគ្គលខ្លះត្រូវសេចក្ដីត្រេកត្រឤល(រាគ:)ច្រើនគ្របសង្កត់ ត្រូវសេចក្ដីត្រេកត្រឤល ដ៏លើសលប់គ្របសង្កត់ ត្រូវសេចក្ដីត្រេកត្រឤលដ៏មហិមាគ្របសង្កត់ ហើយជោកជាំទៅដោយសេចក្ដីប្រាថ្នាមិន ចេះចប់ នេះហៅថាហីនសីល។    មជ្ឈិមសីល គឺអ្វី? បុគ្គលខ្លះត្រូវសេចក្ដីត្រេកត្រឤលដែលល្អិតគ្របសង្កត់ ហើយទទឹក ទៅដោយសេចក្ដីប្រាថ្នាដែលមានកំណត់ នេះហៅថាមជ្ឈិមសីល។ បណីតសីល គឺអ្វី? បុគ្គលខ្លះមិន ត្រូវសេចក្ដីត្រេកត្រឤលគ្របដណ្ដប់ទេ ហើយមិនទទឹកទៅដោយសេចក្ដីប្រាថ្នាដែលមានកំណត់ទេ នេះហៅថា បណីតសីល។
ព្រោះរក្សាហីនសីលដោយបរិបូណ៌ បុគ្គលនោះនឹងកើតជាមនុស្ស។ ព្រោះរក្សាមជ្ឈិមសីលដោយ បរិបូណ៌ បុគ្គលនោះនឹងកើតជាទេពតា។ ព្រោះរក្សាបណីតសីលដោយបរិបូណ៌ បុគ្គលនោះនឹងចូលដល់វិមុត្ដិ។
ចតុក្ក:(សីល៤ប្រភេទ) ន័យទី១
ហានភាគិយសីល ដូចម្ដេច? បុគ្គលខ្លះមិនបានកំចាត់នូវធម៌ដែលជាគ្រឿងបិទបាំងក្នុងការសម្រេចនូវ មគ្គទេ ជាបុគ្គលមិនមានការព្យាយាម ហើយមានចេតនាប្រព្រឹត្ដកន្លងនូវសីល ព្រមទាំងបិទបាំងទុកនូវការប្រព្រឹត្ដិ កន្លងនោះ នេះហៅថាហានភាគិយសីល។         ឋិតភាគិយសីល ដូចម្ដេច? បុគ្គលខ្លះរក្សាសីលហើយមានសតិមិន ភ្លាត់ភ្លាំងក្នុងការរក្សា ប៉ុន្ដែបុគ្គលនោះមិនបានដាស់ចិត្ដខ្លួនឲ្យកើតនិព្វិទា(ការនឿយណាយ)ទេ នេះហៅថា ឋិតិភាគិយសីល។ វិសេសភាគិយសីល ដូចម្ដេច? បុគ្គលខ្លះរក្សាសីលនិងចំរើនសមាធិដោយបរិបូណ៌ មានសតិ មិនភ្លាត់ភ្លាំង ប៉ុន្ដែបុគ្គលនោះ(ពេញចិត្ដតែត្រឹមសីលនិងសមាធិ)  មិនបានដាស់ចិត្ដខ្លួនឲ្យកើតនិព្វិទាទេ នេះហៅថា វិសេសភាគិយសីល។ និព្វេធភាគិយសីល ដូចម្ដេច? បុគ្គលខ្លះរក្សាសីលនិងចំរើនសមាធិដោយបរិបូណ៌ មាន សតិមិនភ្លាត់ភ្លាំង ហើយបានទាំងដាស់ចិត្ដខ្លួនឲ្យកើតនិព្វិទាផង នេះហៅថានិព្វេធភាគិយសីល។
ដោយបុគ្គល
[7] បដិភាគរម្មណានិ
ការរក្សានិមិត្ដ
បន្ទាប់ពីបាននូវនិមិត្ដហើយ យោគីអ្នកមានសេចក្តីគោរពចំពោះឤចារ្យរបស់ខ្លួន គប្បីរក្សានិមិត្ដដ៏ ឧត្ដម នោះ។ បើសិនជាមិនរក្សាទេ និមិត្ដនោះនឹងបាត់បង់ទៅយ៉ាងពិតប្រាកដ។
ប្រភេទរបស់បឋវី (ដី)
ប្រកបដោយសតិនិងការអត់ធន់បាននឹងសេចក្ដីទុក្ខ; ការធ្វើកុសលឲ្យពេញបរិបូណ៌ និងការសំរេចបាននូវ ដ្ឋាននៃមហាផល; ការទទួលបាននូវប្រយោជន៍ទាំង២ខាង[ix] (ទាំងអ្នកឲ្យនិងអ្នកទទួល) ដោយឤស្រ័យការ ទទួលនូវទាននេះ។ នេក្ខម:នេះ គឺជាបញ្ញាជ្រាលជ្រៅ ជាឋាន:ដ៏ខ្ដង់ខ្ដស់បំផុត និងនៅហួសពីបណ្តាភព ទាំង៣ទៅទៀត។
ម៉្យាងទៀត ដែលហៅថានេក្ខម:គឺការវៀរចាកកាម គឺជាវិវេក ជាឥស្សរភាពផុតពីនីវរណធម៌ទាំង ឡាយ ជាសេចក្តីសុខ ជាការអស់ទៅនៃកិលេស ជាអនុត្តរមគ្ដ ជាការលាងគ្រឿងស្មោកគ្រោកចេញពីចិត្ត។ ព្រោះ ការ បដិបត្តិនេះ បុណ្យទាំងឡាយឈ្មោះថាបានសន្សំហើយ។ ព្រោះការបដិបត្តិនេះ បុគ្គលឈ្មោះថាបានដល់នូវ សេចក្តី ស្ងប់ខាងក្នុង។
កាមជាវត្ថុឤក្រក់ នេក្ខម:ជាវត្ថុប្រសើរ។ កាមជាមន្ទិល ជាតួធ្វើឲ្យសៅហ្មង នេក្ខម:មិនមែនជាវត្ថុ មន្ទិល ដែលធ្វើឲ្យសៅហ្មងទេ។ កាមជាវត្ថុថោកទាប នេក្ខម:ជាវត្ថុខ្ពង់ខ្ពស់។ កាមជាប់ទាក់ទងដោយទោស: នេក្ខម:មិន ជាប់ទាក់ទងដោយទោស:ទេ។ កាមមិនមែនជាមិត្ដក្នុងការសំរេចបាននូវផលទេ នេក្ខម:ជាមិត្ដនឹងផល កាមចងភ្ជាប់ ទៅ នឹងការមិនខ្លាច នេក្ខម:មិនមានការភ័យខ្លាចទេ។
ដោយបុគ្គល
រីឯបុគ្គលដែលមានឥន្ទ្រីយ៍ខ្លាំងក្លា ពេលចាប់ផ្តើមដំបូង គប្បីបង្កើនសទ្ធាឲ្យកើនឡើងសិន។ បុគ្គលនោះ គួរគប្បីបដិបត្តិអនុស្សតិ។ បុគ្គលនោះគួរគប្បីបដិបត្តិយ៉ាងដូច្នេះ ដើម្បីយកឈ្នះរាគ:។
ការកំណត់ដឹងបានដោយឈាន
វិ           បានដល់ឧបេក្ខា។
ឤកាសានញ្ចាយតនឈាន
តើអ្វីខ្លះ ជាទោសរបស់ចតុត្ថជ្ឈាន? គឺការឤស្រ័យនៅនឹងរូបារម្មណ៍ដែលមានសោមនស្សជា សត្រូវ ដែល នៅជិត។ នេះហៅថាធម៌គ្រោតគ្រាត។ យោគីដែលប្រកាន់ខ្ជាប់នឹ់ងរូបនិងពេញចិត្តចំពោះរូបនោះ រមែង មិនឤច មានចំណែកនៃគុណវិសេសបានឡើយ។ តែការដែលយោគីឤស្រ័យនឹងឤកាស រមែងធ្វើខ្លួនឯងឲ្យរួច ផុតដោយ ស្ងប់បាន។ ក្នុងចតុត្ថជ្ឈាននេះ យោគីសំរេចបាននូវឈានដែលមិនជាទីប្រាថ្នា។ យោគីសម្លឹងឃើញនូវ ទោសរបស់ ចតុត្ថជ្ឈានក្នុងរូប ដោយប្រការដូច្នេះ។ ឤនិសង្សរបស់អាកាសានញ្ចាយតនឈាន គឺស្ថិតនៅលើការ បានឈ្នះនូវ ទោសទាំងនេះ។
ដោយឤរម្មណ៍
វិ          លើកលែងតែវិញ្ញាណកសិណចេញ គឺកសិណ៩ដែលនៅសល់ អសុភសញ្ញា១០ ឤនាបាណស្សតិ១ និង កាយគតានុស្សតិ១។
៦-ទេវតានុស្សតិ
បរិនិព្វុតោ ភន្ដេ អនុរុទ្ធ ភគវាតិ
ការកំណត់ដឹងបានដោយឈាន
បុ        កម្មដ្ឋាន៩ណាខ្លះ ដែលនាំឲ្យសំរេចបាននូវឈានមានអង្គ៤ និងឈានមានអង្គ៥?
ការរក្សានិមិត្ដ
យោគីវៀរចាកការធ្វើអំពើឤក្រក់ យ៉ាងដូចម្តេច? គួរវៀរចាកនូវការរីករាយក្នុងការងារ ក្នុងការជជែក វែកញែកផ្សេងៗ ក្នុងការដេកលក់ ក្នុងការប្រជុំជាញឹកញាប់ ក្នុងទម្លាប់ដែលមិនល្អ។ វៀរចាកការមិនគ្រប់គ្រង ឥន្ទ្រីយ៍[xviii]  វៀរចាកការមិនចេះប្រមាណក្នុងឤហារ វៀរចាកការមិនបំពេញឈាន វៀរចាកការមិនមានសតិទាំង នៅក្នុងបឋមយាមនិងបច្ចិមយាម វៀរចាកការមិនគោរពនូវវិជ្ផាដែលខ្លួនបានរៀនជាច្រើនមកហើយ វៀរចាកការ សេពគប់មិ់ត្តឤក្រក់ និងវៀរចាកការមើលវត្ថុដែលមិនគួរមើល។ ការបរិភោគឤហារ ការអង្គុយ ការដេក ក្នុង វេលាមិនសមគួរ មិនមែនជាការល្អទេ។ ការយកឈ្នះលើរឿងអស់នេះបាន គឺជាការធ្វើអំពើល្អ។ យោគីគួរបដិបត្តិ ដោយប្រការដូច្នេះ ជានិច្ចចុះ។
ឈាន៤ និងឈាន៥
[iv] ពន្ធន:
ដោយឤរម្មណ៍
ម៉្យាងទៀត  កម្មដ្ឋាន៤គឺវណ្ណក្ណសិណ៤  មានឤរម្មណ៍ដែលចំរើនលូតលាស់ខាងក្នុងត្រៀមទុកហើយ; មានឤរម្មណ៍ដែលចំរើនលូតលាស់ខាងក្រៅត្រៀមទុកហើយ; ជាពហិទ្ធារម្មណ៍ដែលត្រៀមទុកហើយ។
កិច្ចរបស់អ្នកដែលទើបនឹងចាប់ផ្ដើមសិក្សា
បើសិនជាមានឤចារ្យបែបនេះ ជាអ្នកណែនាំ
លក្ខណ:៧ប្រការរបស់ចរិយា
ជ្រុះឤហារខ្លះមកលើកម្រាល មិនមានការប្រុងប្រយ័ត្នក្នុងពេលកំពុងបរិភោគ។
ចតុក្ក: ន័យទី៥
បូរាណាចារ្យបានពោលទុកថា ការបរិភោគ(ការប្រើប្រាស)មាន៤យ៉ាងគឺ ថេយ្យបរិភោគ(បរិភោគបែប ចោរ) ឥណបរិភោគ(បរិភោគបែបជំពាក់) ទាយជ្ជបរិភោគ(បរិភោគបែបអ្នកបន្ដវង្ស) និងសាមីបរិភោគ (បរិភោគ បែបជាម្ចាស់)[xxxvi] ) ។