cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
គម្ពីរវិមុត្តិមគ្គ
ទុក្ខនិរោធគាមិនីបដិបទាអរិយសច្ច:
[24] ប្រហែលជាខុស គឺគួរតែឤនថា “ជាមួយ” មិនគួរឤនថា “ប្រាសចាក” ទេ សូមមើលន័យខាងក្រោមនេះ
ចតុក្ក: ន័យទី៥
ការបរិភោគមាន២យ៉ាងទៀតគឺ ការបរិភោគបែបមិនស្អាត និងការបរិភោគបែបស្អាត។ ការបរិភោគ បែបមិនស្អាត ដូចម្ដេច? គឺការបរិភោគ(បច្ច័យ៤) របស់អ្នកដែលមានហិរិ ឱតប្ប: តែមិនឆ្លាតក្នុងការពិចារណា។ ការបរិភោគ(បច្ច័យ៤) របស់អ្នកដែលមានហិរិឱតប្ប: ដែលឆ្លាតក្នុងការពិចារណា មានបញ្ញា សំរួមខ្លួន និងប្រកប ដោយនិព្វិទា ហៅថាការបរិភោគបែបស្អាត។ បុគ្គលគប្បីហ្វឹកហាត់ខ្លួនក្នុងការស្អាតនេះជានិច្ច។ បុគ្គលគប្បីយល់ ពីរឿងបច្ច័យ៤ដោយន័យដូច្នេះ។ នេះហៅថា បច្ចយសន្និសីទសីល។
ឈាន៤ និងឈាន៥
[x] នៅក្នុងច្បាប់ភាសាថៃ «Perception of steadily moving thought” នេះ គឺសមាហិតចិត្ដសញ្ញា តែសេចក្តីប្រែរបស់លោក P. V. Bapat  ដែលប្រែពី ភាសាចិនគឺ បច្ចវេក្ខណសញ្ញា។
ការឤស្រ័យនៅរបស់អនាគារិក
[xlv] Cp. Ps. I, 260-61: តស្សេវំ អភិក្កមតោ ឯកេកបាទុទ្ធរណេ បឋវីធាតុ ឤបោធាតុ តិ ទ្វេ ធាតុយោ ឱមត្តា ហោន្តិ មន្ទា ឥតរា ទ្វេ អធិមត្តា ហោន្តិ ពលវតិយោ។ តថា សន្និក្ខេបនសន្និរុម្ភនេសុ។ តត្ថ ឧទ្ធរណេ បវត្តា រូបារូបធម្មា អតិហរណំ ន បាបុណន្តិ។ តថា អតិហរណេ បវត្តា វីតិហរណំ វីតិហរណេ បវត្តា វោស្សជ្ជនំ វោស្សជ្ជនេ បវត្តា សន្និក្ខេបនំ សន្និក្ខេបនេ បវត្តា សន្និរុម្ភនំ ន បាបុណន្តិ។ តត្ថ តត្ថេវ បព្វបព្វំ សន្ធិសន្ធឹ ឱធិឱធឹ ហុត្វា តត្តកបាលេ បក្ខិត្តតិលា វិយ តឋតឋាយន្តា ភិជ្ជន្តិ។
គប្បីជ្រាបសេចក្ដី អំពី វិតក្ក: និងវិចារ: ដូចតទៅនេះ៖
អ្វីគឺ វិតក្ក:? គឺការដឹងនូវឤរម្មណ៍ ការគិត ការតាក់តែងឡើង ការគិតដោយគ្រប់ជ្រុងជ្រោយ និងការ ប្រាថ្នាត្រឹមត្រូវ បើទោះបីជាប្រាសចាកការយល់ក៏ដោយ ក៏ឤចរាប់បញ្ចូលជា “វិតក្ក:” ដែរ។ ទាំងអស់នេះគឺជា លក្ខណ:របស់វិតក្ក:។ ព្រោះវិតក្ក:បរិបូណ៌ហើយ ទើបមានវិតក្ក:នៅក្នុងបឋមជ្ឈាន។ ម៉្យាងទៀត យោគីសម្លឹង បឋវីកសិណ និងយកចិត្តទុកដាក់បឋវីនិមិត្ដដោយគ្មានទីបំផុត ទាំងអស់នេះក៏រាប់បញ្ចូលជាវិតក្ក:ដែរ។ វិតក្ក:នេះ ឤចប្រៀបធៀបទៅនឹងការទន្ទេញចាំមាត់នូវព្រះសូត្រទាំងឡាយ(ដោយមិនចាំបាច់នឹកគិត)។
៦-ទេវតានុស្សតិ
[xii] Cp. A. III, 324; M.I, 56; D.II, 296:  បុន ច បរំ ភិក្ខវេ ភិក្ខុ សេយ្យថា បិ បស្សេយ្យ សរីរំ សីវថិកាយា ឆទ្ទិតំ អដ្ឋិសង្ខលិតំ សមំសលោហិតំ នហារុសម្ពន្ធំ…បេ… សោ ឥមំ ឯវ កាយំ ឧបសំហរតិ: “អយំ បិ ខោ កាយោ ឯវំធម្មោ ឯវំភាវិ ឯតំ អនតីតោ តិ”។
ឈានដែលមានចំណែកនៃការអន់ថយ ការរឹងមាំ គុណវិសេស និងការដឹងច្បាស់
បុ        អ្នកណាធ្លាក់ទៅកាន់ការអន់ថយ និងធ្លាក់ទៅយ៉ាងដូចម្តេច?
ដោយបុគ្គល
ដូច្នេះ បុគ្គលទាំង៦ពួកនេះឤចសង្ខេបឲ្យមកនៅតែត្រឹម៣ពួកបាន។ ដូច្នេះដូចជាពុំមានការលំបាកអ្វី ទេ។ យោងលើការបង្រៀននេះ កសិណនិងឤនាបាណស្សតិនេះ ឤចធ្វើឲ្យចំរើនឡើងរហូតដល់ទៅថ្នាក់ឤកាស កសិណបាន។ ការធ្វើទាំងអស់នេះឤចបំពេញបានដោយមិនមានការលំបាកទេ។ បើសិនជាបុគ្គលប្រកបដោយ បុណ្យបារមីនោះ បុគ្គលនោះរមែងមិនមានការលំបាកក្នុងការធ្វើកម្មដ្ឋានដ៏ខ្ដង់ខ្ដស់ទាំងអស់នេះឲ្យបរិបូណ៌ឡើយ។
វិកុព្វនាឥទ្ធិ
បុ        តើអ្វីគឺភាពខុសគ្នារវាងអធិដ្ឋានឥទ្ធិ នឹង វិកុព្វនាឥទ្ធិ?
ឈានដែលមានចំណែកនៃការអន់ថយ ការរឹងមាំ គុណវិសេស និងការដឹងច្បាស់
[viii] បញ្ច នីវរណានិ
[ix] Cp. A. II, 80: អត្ថិ ភិក្ខវេ ទក្ខិណា ទាយកតោ ចេវ វិសុជ្ឈតិ បដិគ្គាហកតោ ច
[x] សមេន ឧម្មិលនេន
ចតុក្ក: ន័យទី៥
បច្ចយសន្និស្សិតសីល។
ឤលោកសិណ
[xiii] Ibid: Vbh. 424: ទុតិយំ ឈានំ មជ្ឈិមំ ភាវេត្វា អប្បមាណាភានំ ទេវានំ សហវ្យតំ ឧបជ្ជន្ដិ តេសំ កិត្ដកំ ឤយុប្បមាណំ? ចត្ដារោ កប្បា។
កិច្ចរបស់អ្នកដែលទើបនឹងចាប់ផ្ដើមសិក្សា
ឧបមាបីដូចជារុក្ខជាតិ ដែលមិនរេទោរទន់ទៅតាមកម្លាំងវាយោ
ដោយការបង្កើន
បុ          លក្ខណ: “កំណត់ដឹងបានដោយការបង្កើន” ដូចម្តេច?
៥-ចាគានុស្សតិ
បុគ្គលអ្នកបដិបត្តិចាគានុស្សតិ រមែងទទួលបានឤនិសង្ស១០យ៉ាងគឺ: រមែងបានសេចក្តីសុខព្រោះការ លះបង់ ក្លាយជាអ្នកមិនលោភលន់ព្រោះការលះបង់នេះ រស់នៅដោយពុំមានទុក្ខ រមែងគិតដល់អ្នកដទៃ ជាទី ស្រឡាញ់របស់ អ្នកដទៃ មិនមានការភ័យខ្លាចក្នុងចំណោមអ្នកដទៃ មានបីតិច្រើន មានចិត្តប្រកបដោយករុណា រស់នៅជាសុខ និងចូល ដល់ទេវលោក។
ដោយការបង្កើន
លក្ខណ:“កំណត់ដឹងបានដោយការបង្កើន” គប្បីដឹងដោយប្រការដូច្នេះចុះ។
ឤលោកសិណ
[v] State of mind-predominance: ភាសាថៃដាក់ពាក្យបាលីថា “ចេតសោ ឯកទិភាវ:)
ដោយបុគ្គល
[1] Cp. Vis. Mag. 110ff.
១- ឧទ្ធុមាតកសញ្ញា
វិ        ព្រោះដើម្បីជាប្រយោជន៍ដល់ការចងរឹតចិត្ត។
បឋមជ្ឈាន
បទដែលថា “ព្រមដោយវិតក្ក: ព្រមដោយវិចារ:” នេះ លោកពោលថាជាលក្ខណ:របស់បឋមជ្ឈាន។
ចេតោបរិយញាណ
បើសិនជាបុគ្គលណាមួយមានចិត្តប្រកបដោយមេត្តា យោគីនោះក៏រមែងដឹងថាបុគ្គលនោះមានចិត្តដែល ប្រកប ដោយសេចក្តីមេត្តា។ បើសិនជាបុគ្គលណាមួយមានចិត្តដែលប្រកបដោយទោស: យោគីនោះក៏រមែងដឹង ថាបុគ្គលនោះមាន ចិត្តប្រកបដោយទោស:។ បើសិនជាបុគ្គលណាមួយមិនមានចិត្តប្រកបដោយទោស:ទេ យោគី នោះក៏រមែងដឹងថាបុគ្គលនោះ មិនមានចិត្តដែលប្រកបដោយទោស:ទេ[xxiv]។ យោគីរមែងដឹងចិត្តទាំងអស់ ដោយ ប្រការយ៉ាងនេះឯង។
ឈាន៤ និងឈាន៥
[vi] ឤជីវក
ដោយឤរម្មណ៍
ម៉្យាងទៀត  កម្មដ្ឋាន២មានឤរម្មណ៍ដែលចំរើនលូតលាស់ខាងក្នុង ហៅថាអជ្ឈត្តិការម្មណ៍[9] ។
សេចក្ដីស្ងាត់ចាកកាមនិងអកុសលធម៌៣យ៉ាង
សេចក្ដីស្ងាត់មាន៥យ៉ាងទៀតគឺ ស្ងាត់ដោយការគាបសង្កត់(វិក្ខម្ភនវិវេក) ស្ងាត់ជាការបណ្តោះឤសន្ន (តទង្គវិវេក) ស្ងាត់ដោយការកាត់ផ្តាច់(សមុច្ឆេទវិវេក) ស្ងាត់ដោយការស្ងប់(បដិបស្សទ្ធិវិវេក) និងស្ងាត់ដោយការ រលាស់ចេញទៅ(និស្សរណវិវេក)។ អ្វីគឺ វិក្ខម្ភនវិវេក? គឺការបាននូវបឋមជ្ឈាន និងការគាបសង្កត់នីវរណ:៥។ អ្វីគឺ តទង្គវិវេក? គឺការបដិបត្តិនិព្វេធភាគិយសមាធិ(សមាធិជ្រែកកិលេស) និងការគាបសង្កត់ទិដ្ឋិ។ អ្វីគឺសមុច្ឆេទវិវេក? គឺការបដិបត្តិលោកុត្តរមគ្ដ និងការកាត់ចោលនូវកិលេសដែលមានចំនួនច្រើន។ អ្វីគឺបដិបស្សទ្ធិវិវេក? គឺបីតិក្នុង ពេលដែលយោគីបានសំរេចនូវអរិយផល។ អ្វីគឺនិស្សរណវិវេក? គឺបានដល់ព្រះនិព្វាន[xxix] ។
បដិច្ចសមុប្បាទឧបាយ
កម្ម គឺសេចក្តីល្អនិងសេចក្តីឤក្រក់ដែលបុគ្គលបានធ្វើ មានលក្ខណ:ធ្ងន់ខ្លះ ស្រាលខ្លះ ច្រើនខ្លះ តិចខ្លះ
កម្មនិមិត្ត ដែលប្រាកដឡើង(ជាផល)មកនោះ គឺអនុលោម(ត្រូវគ្នា)ទៅតាមកម្មដែលបានធ្វើកន្លងរួច មកហើយ។ កម្មនិមិត្តនោះ ប្រហាក់ប្រហែលគ្នាទៅនឹងកម្មដែលបានធ្វើកន្លងរួចមកហើយដែរ។
គតិ: សុគតិកើតឡើងព្រោះឤស្រ័យបុណ្យជាបច្ច័យ ឯទុគតិកើតឡើងព្រោះឤស្រ័យបាបជាបច្ច័យ។
គតិនិមិត្ត: នៅក្នុងខណ:ដែលចូលទៅកាន់គភ៌ ឤរម្មណ៍៣យ៉ាងរួមគ្នាដើម្បីធ្វើឲ្យកើតជាតិថ្មី។ ការ កើតជាថ្មីឤស្រ័យទៅលើទីកន្លែងដែលកើត មានដូចជាព្រះរាជវាំង ជាផ្ទះ ជាភ្នំ ជាដើមឈើ ឬជាស្ទឹងជាដើម ទៅតាម គតិដែលសមគួរ។ និមិត្តដែលសមគួរនឹងកាន់យកនោះក៏ប្រាកដឡើង ហើយបុគ្គលដែលកំពុងផ្អែកឬ អង្គុយ ឬដេក នៅលើគ្រែ(រង់ចាំសេចក្តីស្លាប់នោះ) ក៏កំណត់ចាប់យកនូវនិមិត្តនោះ។ បន្ទាប់ពីវិញ្ញាណ(ដែលដឹង ច្បាស់នូវកម្មពី អតីត ឬកម្មនិមិត្ត ឬគតិ ឬគតិនិមិត្ត) បានចប់ទៅ វិញ្ញាណដួងចុងក្រោយក៏កើតឡើងយ៉ាងឆាប់ រហ័ស ដោយមិន មានខាតរយ: តាមរយ:ជវនចិត្ត។ គឺមានតែកម្ម ឬកម្មនិមិត្ត ឬគតិ ឬគតិនិមិត្តតែប៉ុណ្ណោះ ដែល នឹងត្រឡប់ក្លាយ ទៅជាឤរម្មណ៍របស់បដិសន្ធិវិញ្ញាណវិញ។ការអុជបន្តភ្លើងពីចង្កៀងមួយទៅចង្កៀងមួយទៀត[75] ឬការដែលភ្លើងឆេះចេញមកពីអណ្តាតភ្លើង មានសេចក្តីយ៉ាងណា សំវត្តនិកំវិញ្ញាណក៏មានសេចក្តីដូច្នោះដែរ[76] ។
បកិណ្ណកកថា
[13] ដើមច្បាប់ជាភាសាចិនមិនច្បាស់លាស់។ ចំពោះលេខ ១ និង លេខ ២ មានមិនពេញទេ។ ចាប់ពីលេខ ៣ ដល់លេខ ១៦ យកចេញពី S.V, 311-12 ដែលបានឤងពីខាងដើមមុនហើយ។
ទុក: ន័យទី៨
សីលពួកទុក:មានម៉្យាងទៀតគឺ សីលដែលទាក់ទងនឹងចិត្ដ(ចិត្តសម្បយុត្ត) និងសីលដែលមិនទាក់ទងនឹង ចិត្ត(ចិត្តវិប្បយុត្ត)។ សីលដែលទាក់ទងនឹងចិត្ដ គឺអ្វី? គឺ ឤទិព្រហ្មចរិយកសីល(សីលដំបូងរបស់ព្រហ្មចរិយ ធម៌)។ សីលដែលមិនទាក់ទងនឹងចិត្ដ គឺអ្វី? គឺអភិសមាចារិកសីល(សីលដែលឧបត្ថម្ភការបដិបត្ដិ)។ ក្នុងការរក្សា ឤទិព្រហ្មចរិយកសីល ព្រះសាវ័កបដិបត្ដិនូវសីលដ៏មាំនិងខ្ពង់ខ្ពស់បាន ចំណែកឯអភិសមាចារិកសីល បុគ្គល នៅឤចធ្វើខុស។ ដោយហេតុថាព្រះសម្មាសម្ពុទ្ធមិនបានបញ្ញត្ដ(អភិសមាចារិកសីល)ទុក ទើបសីលនេះឤច ជាឧបសគ្គដល់ការសម្រេចធម៌(ដូច្នេះហើយទើបបុគ្គលធ្វើខុស)។
សរុបចតុក្ក: ន័យទី៥
សីលទាំង២ប្រភេទនេះស្ថិតនៅក្នុងឥន្ទ្រីយសំវរសីល។ ព្រោះហេតុអ្វី? ព្រោះថាបើបុគ្គលបានរក្សាចិត្ដ របស់ខ្លួនដោយល្អហើយ គេរមែងរក្សាកាយកម្មនិងវចីកម្មបាន។
បកិណ្ណកកថា
[16] Cp. Pts. I, 184: សព្វកាយបដិសំវេទី អស្សាសបស្សាសានំ សំវរដ្ឋេន សីលវិសុទ្ធិ អវិក្ខេបដ្ឋេន ចិត្ដវិសុទ្ធិ ទស្សនដ្ឋេន ទិដ្ឋិវិសុទ្ធិ យោ តត្ថ សំវរដ្ឋោ អយំ អធិសីលសិក្ខា យោ តត្ថ អវិក្ខេបដ្ឋោ អយំ អធិចិត្ដសិក្ខា យោ តត្ថ ទស្សនដ្ឋោ អយំ អធិបញ្ញាសិក្ខា។
មូលរបស់ចរិយា
បុគ្គលដែលបានសន្សំកម្មក្នុងអតីតជាតិដោយការផឹកស្រវឹងជោកជាំ គេចវេះការសិក្សានិងការសន្ទនា ធម៌ និងបុគ្គលដែលយោនយកកំណើតមកពីពិភពតិរច្ឆាន ពេលមកចាប់បដិសន្ធិក្នុងលោកនេះនឹងកើតជាបុគ្គល ដែលមានមោហចរិត។ កម្មក្នុងអតីតកាលជាហេតុរបស់ចរិយាមានសេចក្តីអធិប្បាយដោយប្រការដូច្នេះឯង[v]។
បកិណ្ណកកថា
[17] Cp. Pts. I, 184-5: យថារូបេហិ កាយសង្ខារេហិ យា កាយស្ស ឤនមនា វិនមនា សន្នមនា បណមនា ឥញ្ជនា ផន្ទនា ចលនា កម្បនា បស្សម្ភយំ កាយសង្ខារំ អស្សសិស្សាមីតិ សិក្ខតិ បស្សម្ភយំ កាយសង្ខារំ បស្សសិស្សាមីតិ សិក្ខតិ។
[18] D. III, 266: ចតុត្ថជ្ឈានំ សមាបន្នស្ស អស្សាសាបស្សាសា និរុទ្ធា ហោន្ដិ។
[19] Cp. Vis. Mag. 287: តត្ថ ទ្វីហាការេហិ បីតិ បដិសំវិទិតា ហោតិ ឤរម្មណតោ ច អសម្មោហតោ ច។ កថំ ឤរម្មណតោ បីតិ បដិសំវិទិតា ហោតិ? សប្បីតិកេ ទ្វេ ឈានេ សមាបជ្ជតិ: តស្ស សមាបត្ដិក្ខណេ ឈានបដិលាភេន ឤរម្មណតោ បីតិ បដិសំវិទិតា ហោតិ ឤរម្មណស្ស បដិសំវិទិតត្តា។ កថំ អសម្មោហតោ? សប្បីតិកេ ទ្វេ ឈានេ សមាបជ្ផិត្វា វុត្ថាយ ឈានសម្បយុត្ដំ បីតឹ ខយតោ វយតោ សម្មាសតិ តស្ស វិបស្សនាក្ខណេ លក្ខណបដិវេធេន អសម្មោហតោ បីតិ បដិសំវិទិតា ហោតិ។
៥. ឯកាសនិកង្គធុតង្គ
បុ        អ្វីគឺការកំណត់ដោយឤសន:?
តិក:(សីល ៣ប្រភេទ) ន័យទី ១[i]
ពួកសីលដែលមាន៣យ៉ាង គឺអ្វី? គឺសីលដែលពង្រាបបាបបាន ហើយមិនមានការប្រព្រឹត្ដល្មើស[ii] សីលដែលនៅមានកិលេសរួបរិតតែក៏មិនមានការប្រព្រឹត្ដិល្មើស  [iii] និងសីលដែលកំចាត់កិលេសបាន ហើយមិន មានការប្រព្រឹត្ដិល្មើស[iv]            ។
សរុបចតុក្ក: ន័យទី៥
បាដិមោក្ខសំវរសីលគប្បីរក្សាដោយការមានសទ្ធារឹងមាំ។ ឤជីវបារិសុទ្ធសីលគប្បីរក្សាដោយសេចក្ដី ព្យាយាមដ៏ខ្ពស់។ ឥន្ទ្រីយសំវរសីលគប្បីរក្សាដោយសតិដ៏ខ្លាំងក្លា។ បច្ចយសន្និស្សិតសីលគប្បីរក្សាដោយបញ្ញា ដ៏រឹងមាំ។
១- ឧទ្ធុមាតកសញ្ញា
វិ        សញ្ញានេះតែងតែប្រកបដោយវិតក្ក:និងវិចារ:ជានិច្ច ព្រោះជាធម៌ដែលត្រូវទៅជាមួយគ្នា និងពីព្រោះ អសុភសញ្ញា ត្រូវចងជាប់នៅមួយកន្លែង។ កាលបើវិតក្ក:និងវិចារ:ប្រាកដឡើង និមិត្ដនេះនឹងសំដែងខ្លួន ឡើង។ ក្នុងទីនេះ បើមិនមានវិតក្ក:និងវិចារ:ទេ យោគីនោះនឹងមិនឤចទៅដល់ភាពស្ងប់នៃចិត្តបានទេ។ ព្រោះហេតុ នេះ ទើបបឋមជ្ឈាន កើតឡើងបាន រីឯឈានដទៃទៀតពុំឤចកើតឡើង។
បកិណ្ណកកថា
១ ខណ: = (២៤ x ៦០ x ៦០) ៖ (៣០ x ៣០ x ៦០) = ១,៦ វិនាទី
ទិព្វចក្ខុ
ចប់ ទិព្វចក្ខុ
បកិណ្ណកកថា
នៅក្នុងរឿងអភិញ្ញានេះ មានបកិណ្ណកកថាដូចតទៅ: បើសិនបុគ្គលចម្រើនសមាធិមួយដោយមាន គោល បំណង ដើម្បីនឹងឃើញនូវរូបដោយទិព្វចក្ខុ យោគីរមែងឃើញតែរូបប៉ុណ្ណោះ តែនឹងមិនបានឮសម្លេងទេ។ បើសិន ជាយោគីចម្រើន សមាធិមួយ ដោយមានគោលបំណងដើម្បីនឹងបានឮសម្លេងដោយទិព្វសោត យោគីរមែងបានឮ តែសម្លេងប៉ុណ្ណោះ តែនឹងមិនឃើញរូបទេ។ បើសិនជាយោគីចម្រើនសមាធិដោយសង្ឃឹមថានឹងបានឃើញ និង បាន ឮ យោគីរមែងបានឮសម្លេងនិងឃើញរូប។ បើសិនជាយោគីចម្រើនសមាធិដោយសង្ឃឹមថានឹងបានឃើញ បានឮ និងដឹងចិត្ត អ្នកដទៃ យោគីរមែងបានឮសម្លេង ឃើញរូប និងដឹងចិត្តអ្នកដទៃ។ បើសិនជាយោគីចម្រើន សមាធិ ដោយសង្ឃឹមនឹងឃើញ នូវទិសណាមួយ យោគីរមែងមិនឤចមើលឃើញទិសដទៃទៀតទេ មិនឤចបាន ឮសម្លេង និងមិនឤចយល់ចិត្តអ្នកដទៃទេ។ បើសិនជាយោគីបដិបត្តិសមាធិច្រើន យោគីឤចឃើញនូវទិសទាំងពួង យោគី រមែងបានឮ និងយល់ចិត្តអ្នកដទៃបាន។ ឥទ្ធិវិធាទាំង៥យ៉ាង ជាលោកិយញាណ។ ឥទ្ធិវិធាទាំងនេះ ជារបស់ សត្វ នៅក្នុងរូបភូមិ អ្នកដែលមានកិលេស ហើយនិង បុថុជ្ជនអ្នកមានសំយោជន៍។ ញាណដែលជាកុសល ជារបស់ព្រះ សេខបុគ្គលនិងបុថុជ្ជន។ ញាណរបស់ព្រះអរហន្ត រមែងមិន ឤចកំណត់លក្ខណ:បានទេ។ អភិញ្ញា៥យ៉ាង មិនឤច ធ្វើបានទេនៅក្នុងអរូបភូមិ។
អភិញ្ញាបរិច្ឆេទនៅក្នុងវិមុត្តិមគ្គ ចប់
៦-ទេវតានុស្សតិ
[xiii] A. II, 17; A. V, 106, 310: បុឡុវកសញ្ញា។ ដូចគ្នា នឹង buL¬vksJïa. dUcK~a nwg S. V, 131: បុឡុវកសញ្ញា ភិក្ខវេ ភាវិតា ពហុលិកតា មហតោ ផាសុវិហារាយ សំវត្ដតិ។
វិកុព្វនាឥទ្ធិ
វិ        នៅក្នុងអធិដ្ឋានឥទ្ធិ បុគ្គលអធិដ្ឋានដោយមិនបានលះបង់នូវរូបទេ ឯវិកុព្វនាឥទ្ធិវិញ បុគ្គលលះបង់ចោល នូវរូប។ នេះគឺសេចក្តីផ្សេងគ្នា។
និយាមអត្ថន័យរបស់បញ្ញា
អ្វីគឺបញ្ញា? បញ្ញាគឺការយល់ដឹង គឺញាណ គឺការពិនិត្យពិច័យធម៌ ការវែកញែក[2] ការកំណត់សេចក្តី[3] ។ ការពិនិត្យពិច័យនោះមានលក្ខណ:ជាការសិក្សាជ្រៅជ្រះ ជាជំនាញដែលឆ្លាតនិងស្ថិតនៅក្នុងការពិចារណា ដែល ជាការឃើញច្បាស់និងទាញនាំមកនូវញាណ(?)[4]។ បញ្ញាគឺគុណ បញ្ញាគឺឥន្ទ្រីយ៍ បញ្ញាគឺអំណាច បញ្ញាគឺដាវ បញ្ញាគឺ ប៉មបន្ទាយ បញ្ញាគឺពន្លឺ បញ្ញាគឺភាពរុងរោចន៍ បញ្ញាគឺចង្កៀង ហើយបញ្ញាគឺជារតន:វត្ថុ។ សេចក្តីមិនវង្វេង ការពិនិត្យពិច័យធម៌ ការយល់ត្រូវទាំងឡាយ–ទាំងអស់នេះហៅថាបញ្ញា[5]។ ការបានសម្រេចនូវសច្ច:គឺជា លក្ខណ:។ ការពិនិត្យពិច័យគឺជារស។ ការមិនវង្វេងគឺជាបច្ចុបដ្ឋាន។ សច្ច:ទាំង៤គឺជាបទដ្ឋាន។ ម៉្យាងទៀត ការយល់ច្បាស់គឺ ជាលក្ខណ:។ ការចូលទៅដល់សច្ចធម៌គឺជារស។ ការកំចាត់ចោលនូវភាពងងឹតនៃអវិជ្ជាគឺជា បច្ចុបដ្ឋាន។ បដិសម្ភិទា ទាំង៤គឺជាបទដ្ឋានរបស់បញ្ញា។
ទុក: ន័យទី៥
សីលពួកទុក:មានម៉្យាងទៀតគឺ បរិយន្ដសីល(សីលមានទីបំផុត) និង អបរិយន្ដសីល(សីលមិនមានទី បំផុត)[iii] ។ បរិយន្ដសីលគឺអ្វី? បើបុគ្គលរក្សាសីល តែប្រព្រឹត្ដល្មើសព្រោះដើម្បីប្រយោជន៍ខាងផ្លូវលោក ដើម្បី កិត្ដិយស ដើម្បីញាតិសន្ដាន ដើម្បីអវយវ:រាងកាយ និងដើម្បីជីវិតនោះ បុគ្គលនោះក៏នឹងធ្វើឲ្យផ្លូវលោក កិត្ដិយស អវយវ:រាងកាយ និងជីវិត ជាទីបំផុត(ព្រំដែន)របស់សីល។ អបរិយន្ដសីលគឺអ្វី? ភិក្ខុសមាទានសីលដោយ ត្រឹមត្រូវ ហើយមិនដែលសូម្បីតែគិតថានឹងប្រព្រឹត្ដល្មើសនូវសីល ព្រោះដើម្បីប្រយោជន៍ខាងផ្លូវលោក កិត្ដិយស អវយវ:រាងកាយ និងជីវិតឡើយ បើយ៉ាងដូច្នេះ លោកនឹងប្រព្រឹត្ដល្មើសនូវសីលបានយ៉ាងណាទៅ? នេះហៅថា អបរិយន្ដសីល។
១១. សោសានិកង្គធុតង្គ
វិ        ភិក្ខុដែលឤស្រ័យនៅក្នុងសេនាសន:ដទៃទៀតរមែងមានសេចក្ដីប្រមាទ ហើយមិនខាចក្រែងដល់ការ ប្រព្រឹត្ដិខុស។  ភិក្ខុបានឃើញនូវទោសនិងឤនិសង្សនៃសោសានិកង្គធុតង្គហើយ ក៏សមាទានដូច្នេះថា “ឤត្មាអញលះបង់សេនាសន:ដទៃទៀតចាប់តាំងពីថ្ងៃនេះតទៅ ហើយសមាទាន(ដោយតឹងតែង) ការ ឤស្រ័យនៅកណ្ដាលព្រៃខ្មោចជាប្រក្រតី”។ នេះគឺការសមាទាន។
៦. បត្ដបិណ្ឌិកង្គធុតង្គ
វិ        ភិក្ខុកំណត់ចំនួនឤហាររបស់ខ្លួន មិនឆាន់ឤហារព្រោៈដើម្បីក្រពះ ដឹងថាការឆាន់ឤហារច្រើនពេកនឹង ធ្វើឲ្យ អស់កម្លាំងល្ហិតល្ហៃ។ ដូច្នេះ យោគីមិនប្រាថ្នានូវឤហារច្រើនឡើយ ដែលជាហេតុធ្វើឲ្យរោគ ទាំងឡាយរំងាប់ទៅ និងបន្ទោរបង់នូវភាពឆ្អឹតឆ្អល់។ នេះជាការបដិបត្ដិរបស់សប្បុរសទាំងឡាយ។ ការបដិបត្ដិនេះ មិនមានចំណុចដែលគួរឲ្យសង្ស័យទេ។
ឤលោកសិណ
[xv] A.1, 53: បីតិយា ច វិរាគា ឧបេក្ខកោ ច វិហរតិ សតោ ច សម្បជានោ សុខញ្ច កាយេន បដិសំវេទេតិ យន្ដំ អរិយា ឤចិក្ខន្ដិ ឧបេក្ខកោ សតិមា សុខ វ្ហារិ តិ តតិយជ្ឈានំ ឧបសម្បជ្ជ វិហរតិ។
ចតុក្ក: ន័យទី៥
ពាក្យថា “ទីនេះ” បានដល់ ក្នុងសាសនារបស់ព្រះសាស្ដា។ ពាក្យថា “ភិក្ខុ” បានដល់កល្យាណ បុថុជ្ជន ព្រមទាំងបានដល់ព្រះសេខ: ព្រះអសេខ: និងព្រះអកុប្ប:(អ្នកដែលមិនមានការកំរើកញាប់ញ័រ)។ ពាក្យ ថា “បាដិមោក្ខសំវរសីល” មានន័យថាសីល, ការប្រាកដ, ការចាប់ផ្ដើម, សកម្មភាព, ការការពារ, ការសំរួម, សំណក, និងការមិនត្រូវចាប់ចង។  នេះជាទ្វារចូលទៅកាន់ព្រះធម្មវិន័យ។ ដោយវិធីនេះ ឈ្មោះថាសមាទាននូវព្រះសទ្ធម្ម។ នេះគឺន័យរបស់ពាក្យថា បាដិមោក្ខសំវរសីល។ ការមិនប្រព្រឹត្ដល្មើសដោយកាយកម្ម វចីកម្ម ឈ្មោះថា “សំរួម”។ ពាក្យថាសំរួម បានដល់ការដល់ព្រមក្នុងបាដិមោក្ខសំវរសីល។ ពាក្យថា“នៅ” បានដល់ការថែទាំ ក្នុងឥរិយាបថ ទាំង៤។ ពាក្យថា “ដល់ព្រមដោយឤចារ:និងគោចរ”: គឺ(ក្នុងភិក្ខុនោះ) មានទាំងឤចារ: និង អនាចារ:។
ដោយវិសេសភាព
វិ        កសិណ៨ និងឤរម្មណ៍សមាធិដែលជាអរូបទាំង៤ មានឈ្មោះថាជាឤរម្មណ៍កម្មដ្ឋានពិសេស ព្រោះ កសិណទាំង៨នេះជាឤរម្មណ៍ពិតប្រាកដ ទើបហៅថាឤរម្មណ៍ពិសេសក្នុងសមាធិ និងពីព្រោះនៅក្នុង ឈាន ទី៤ បុគ្គលឤចសំរេចនូវភូមិពិសេសបាន ទើបបានជាឤរម្មណ៍សមាធិដែលជាអរូបទាំង៤មាន លក្ខណ: ពិសេស។
ចតុក្ក: ន័យទី៥
ម៉្យាងទៀតអនាចារ:មានពីរប្រភេទគឺ អនាចារ:ខាងកាយ និងអនាចារ:ខាងវាចា។ អនាចារ:ខាងកាយ ដូចម្ដេច? ភិក្ខុរូបខ្លះដើរចូលទៅក្នុងចំណោមសង្ឃដោយភាពក្រអឺតក្រទមក្នុងចិត្ដ ដើរបញ្ឆិតព្រះថេរ: ប្រជ្រៀត រុញលោកដោយមិនមានសេចក្ដីកោតក្រែង ឬដើរនាំមុខ ឬឈរដោយមានអំនួត ឬអង្គុយខ្ពស់ជាងលោក អង្គុយ បែរខ្នងឲ្យលោក ឬអង្គុយយ៉ាងសង្ហារ ឬអង្គុយសម្ដែងឤការ:មើលងាយលោក ឬយកដៃទះស្មាលោក និយាយ ដោយមិនមានកោតក្រែងចំពោះលោក។ ពេលដែលព្រះថេរ:ដើរជើងទទេ ខ្លួនត្រឡប់ជាពាក់ស្បែកជើង។ ពេល ដែលព្រះថេរ:ឬភិក្ខុចាស់ៗដើរនៅទីទាប ខ្លួនត្រឡប់ជាដើនៅលើទីខ្ពស់និងទូលាយ។ មើលងាយនិងធ្វើសេចក្ដី ក្ដៅក្រហាយ(ឲ្យដល់អ្នកដទៃ)ដោយវិធីផ្សេងៗ ដណ្ដើមយករបស់ល្អពីភិក្ខុដែលខ្ចីវស្សាជាង ឲ្យវត្ថុដែលមានតម្លៃ ទាបទៅព្រះថេរ: បង្កាត់ភ្លើងក្នុងកន្លែងស្រង់ទឹកហើយបិទទ្វារបង្អួចដោយមិនមានការអនុញ្ញាត ឬពេលដែលទៅ កំពង់ទឹក ចុះមុជទឹកមុនព្រះថេរ: ពត់ខ្លួនបង្វិលខ្លួនឬអវយវ:ចុះឡើងដូចមនុស្សគ្មានសុជីវធម៌។ ពេលទៅកាន់ផ្ទះ អ្នកដទៃ ក៏ចូលទៅមួយរំពេចតាមទ្វារមុខឬទ្វារក្រោយ។ អង្គុយចុះនិងក្រោកឈរឡើងដោយគ្មានមារយាទរៀប រយ ឬចូលទៅក្នុងកន្លែងគេបិទបាំង ហើយនិយាយចាក់ត្លុកជាមួយស្ដ្រី និងនារីវ័យក្មេង ព្រមទាំងអង្អែលកញ្ចឹងក របស់ពួកគេ។ ការប្រព្រឹត្ដិថោកទាបបែបនេះហៅថា អនាចារ:ខាងកាយ[xiii] ។
ទុក្ខនិរោធគាមិនីបដិបទាអរិយសច្ច:
(d) S. III, 25-26:           សាវត្ថិយំ តត្រ ខោ ។បេ។
អង្គ៥
វិ        បឋវីកសិណ ពុំនាំមកនូវបីតិនិងសុខ:ទេ។ បីតិនិងសុខ:នេះ កើតឡើងឯងតាមធម្មជាតិ បន្ទាប់ពីនីវរណ: ទាំង៥ បានកំចាត់បង់ហើយ។ ដូច្នេះ ធម្មបុត្រទេដែលធ្វើឲ្យបីតិនិងសុខ: កើតឡើង។
៤-សីលានុស្សតិ
ចប់ សីលានុស្សតិ
កិច្ចរបស់អ្នកដែលទើបនឹងចាប់ផ្ដើមសិក្សា
លោកជាអ្នកបដិបត្ដិនិវូធម៌ដ៏វិសេសនោះ ជាអ្នកប្រកបដោយហឫទ័យរីករាយ
ដោយហេតុ
បុ          លក្ខណ: “កំណត់ដឹងបានដោយហេតុ” ដូចម្តេច?
ទុក្ខនិរោធគាមិនីបដិបទាអរិយសច្ច:
វិ        ទុក្ខសច្ច:ត្រូវព្រះដ៏មានព្រះភាគបង្រៀនជាប្រការដំបូង ព្រោះហេតុថា សេចក្តីទុក្ខនេះជារបស់គួរឲ្យខ្ពើម រអើមនិងព្រោះឤចយល់បានដោយងាយនៅក្នុងលោកនេះ។ សមុទយសច្ច:ត្រូវបង្រៀនជាប្រការបន្ទាប់ (ព្រោះថា) ការរលត់នូវសមុទយ: ក៏គឺការរលត់នូវទុក្ខ។ បន្តពីនោះមក និរោធសច្ច:ត្រូវព្រះដ៏មាន ព្រះភាគ ត្រាស់បង្រៀនក្នុងគោលបំណងដើម្បីបញ្ចប់ទុក្ខដោយគ្មានសេសសល់។ ហើយជាចុងបញ្ចប់នៃការបង្រៀន គឺមគ្គ:។ វិធីដែលព្រះអង្គបង្រៀននេះ មានលក្ខណ:ដូចគ្នាទៅនឹងវិធីសាស្ត្ររបស់គ្រូពេទ្យ ដែលឆ្លាតដូច្នោះ ដែរ ដែលជាដំបូងគ្រូពេទ្យនោះត្រូវត្រួតពិនិត្យសមុដ្ឋានរបស់រោគជាមុនសិន បន្ទាប់មក ទើបត្រួតពិនិត្យរក សារ​ហេតុដែលធ្វើឲ្យកើតរោគ។ដើម្បីកំចាត់ជម្ងឺនោះគ្រូពេទ្យក៏ប្រើថ្នាំទៅតាមលក្ខណ: របស់ជម្ងឺនោះទៅ។ ក្នុងទីនេះបុគ្គលគប្បីយល់ថា ជម្ងឺប្រៀបបានដូចជាទុក្ខ: ហេតុនិងបច្ច័យ(របស់ជម្ងឺ) ជាសមុទយ:។ ការ បញ្ចប់នៃជម្ងឺគឺជានិរោធ: ហើយថ្នាំព្យាបាលគឺជាមគ្គ:។ បណ្ឌិតគប្បីយល់ពីអរិយសច្ច: “ដោយលំដាប់” ដូច ដែលបានពោលមកហើយនេះចុះ[17]។
ឈាន៤ និងឈាន៥
[vii] Cp. Ud. 3
ចេតោបរិយញាណ
ចេតោបរិយញាណរមែងដំណើរការទៅក្នុងឤរម្មណ៍ទាំង៨គឺ ឤរម្មណ៍ដែលមានកំណត់ ឤរម្មណ៍ ដែល ខ្ពង់ខ្ពស់ ឤរម្មណ៍ដែលជាមគ្គ ឤរម្មណ៍ដែលរកប្រមាណមិនបាន ឤរម្មណ៍ដែលនៅក្នុងអតីត ឤរម្មណ៍ ដែលនៅ ក្នុងអនាគត ឤរម្មណ៍នៅក្នុងបច្ចុប្បន្ន ហើយនិងឤរម្មណ៍ខាងក្រៅ[xxv]។ ការដឹងនូវចិត្តរបស់សត្វនៃព្រះ ខីណាស្រព មិនស្ថិតនៅក្នុងអំណាចនៃការដឹងរបស់បុថុជ្ជនបានឡើយ។  ចិត្តរបស់សត្វដែលនៅក្នុងអរូបភព មាន តែព្រះសម្មា សម្ពុទ្ធ ប៉ុណ្ណោះដែលទ្រង់ឤចជ្រាបបាន។ បើសិនជាព្រះសាវ័កបានដល់នូវវិមុត្តិ លោករមែងឤចដឹង នូវចិត្តរបស់ សត្វទាំងឡាយ បាននៅក្នុងមួយពាន់លោកធាតុ។ ចំណែកព្រះបច្ចេកពុទ្ធលោកដឹងច្រើនជាងនេះ។ ឯ ព្រះតថាគត វិញ ពុំមានដែនកំណត់ ក្នុងការដឹងទេ។
៨-មរណនុស្សតិ
បុ        យោគីគួរបដិបត្តិមរណនុស្សតិដោយវិធី “សម្បត្ដិវិបត្ដិ” ដូចម្តេច?
ចេតោបរិយញាណ
ចប់ ចេតោបរិយញាណ
៨-មរណនុស្សតិ
វិ        ពុំមានហេតុឬជំនាញណាមួយដែលឤចនឹងធ្វើជីវិតឲ្យទៅជាជីវិតអមត:បានទេ។ កាលបើព្រះអាទិត្យ​ឬព្រះច័ន្ទរះឡើងហើយ ពុំមានហេតុឬជំនាញណាដែលនឹងឤចធ្វើឲ្យព្រះឤទិត្យឬព្រះច័ន្ទនោះវិល ត្រឡប់ថយក្រោយវិញបានឡើយ។ យោគីគួរបដិបត្តិមរណនុស្សតិដោយវិធី “អវត្ដមាននៃហេតុដែល នាំឲ្យ សំរេចកិច្ច” យ៉ាងដូច្នេះចុះ។
ដោយឤរម្មណ៍
ម៉្យាងទៀត  កម្មដ្ឋាន២មានឤរម្មណ៍ដែលចំរើនលូតលាស់ខាងក្នុង តែជាពហិទ្ធារម្មណ៍[10] ។
៨-មរណនុស្សតិ
វិ        ពួកក្សត្រជាច្រើនដែលមានសម្បត្តិមហាសាលក្ដី ព្រះចៅចក្រពត្តិទាំងឡាយមានព្រះបាទមហា សុទស្សន: ដែលជាអ្នកមានឫទ្ធិអំណាច ព្រះបាទមន្ធាតុនិងចក្រពត្ដិដទៃទៀតដ៏ច្រើនក្ដី សុទ្ធតែដល់នូវសេចក្តីស្លាប់ ទាំងអស់។ ម៉្យាងទៀត មហាឥសីក្នុងសម័យបុរាណជាច្រើនរូប មានឥសីឈ្មោះវេស្សមិត្ត: និងឥសីយមតគ្គី ជាដើម សុទ្ធតែជាអ្នកមានមហិទ្ធិឫទ្ធិខ្លាំងក្លា ឤចបណ្តាលឲ្យភ្លើងនិងទឹកហូរចេញពី ខ្លួនរបស់លោកបាន យ៉ាងណាក៏ដោយ ក៏នៅតែចូលទៅកាន់សភាពនៃសេចក្តីស្លាប់។ នៅក្នុងអតីតកាល ព្រះមហាសាវ័កទាំង ឡាយដូចជាព្រះសារីបុត្ដថេរ: ព្រះមហាមោគ្គលានថេរ: និងព្រះសាវ័កដទៃទៀត ជាច្រើន សុទ្ធតែជាអ្នក មានប្រាជ្ញានិងឤនុភាពដ៏ច្រើន ក៏ចូលទៅដល់ស់ភាពនៃសេចក្ដីស្លាប់ដូចគ្នា។ ព្រះបច្ចេកពុទ្ធជាច្រើនអង្គ ដែលជាអ្នកត្រាស់ដឹ់ងដោយពុំមានគ្រូឤចារ្យ និងជាអ្នកប្រកបដោយគុណ ធម៌គ្រប់ប្រការទាំងពួង ក៏ព្រះអង្គ ចូលដល់ភាវ:នៃសេចក្ដីស្លាប់ដូចគ្នា។ ម៉្យាងទៀត ព្រះតថាគតអរហន្ដ សម្មាសម្ពុទ្ធ ព្រះអង្គ ជាអ្នកដែលគ្មាន នរណាប្រៀបផ្ទឹមបាន ទ្រង់ប្រកបដោយវិជ្ជានិងចរណ: ព្រះអង្គ ដល់ហើយនូវត្រើយ នៃសេចក្ដីល្អ ព្រះតថាគតទាំងអស់អង្គនោះក៏សុទ្ធតែចូលទៅដល់ សភាពនៃសេចក្ដី ស្លាប់ដូចគ្នា។ ឤត្មា អញជាអ្នកមានឤយុខ្លី តើនឹងគេចវេសពីការចូលទៅកាន់សភាពនៃសេចក្ដីស្លាប់ ម្ដេចនឹងបាន? យោគីបដិបត្ដិមរណនុស្សតិដោយ វិធី “ការប្រៀបធៀប” យ៉ាងដូច្នេះចុះ។
បុ        យោគីគួរបដិបត្ដិមរណនុស្សតិដោយវិធី “កាយពហុសាធារណ:” ដូចម្ដេច?
វិ        ព្រោះខ្យល់និងស្លេស្ម៍ដើរខុសប្រក្រតី សភាពនៃសេចក្ដីស្លាប់ក៏នឹងឤចសំរេចបាន។ ព្រោះការបៀតបៀន របស់ដង្កូវជាច្រើន ឬព្រោះដាច់ទឹ់កនិងឤហារ សភាពនៃសេចក្ដីស្លាប់ក៏មានឈ្មោះថាបានសំរេច ហើយ។ ព្រោះតែត្រូវពស់ចឹក ត្រូវក្អែប ម្រោមព្រះ ឬកណ្ដុរខាំ សេចក្ដីស្លាប់ក៏មានឈ្មោះថាបានសំរេច ហើយ។ ព្រោះត្រូវសឹង្ហ ខ្លា ឬខ្លាដំបងខាំ ឬត្រូវបិសាចឤក្រក់(នាគ)ចោមវាយ ឬគោវ័ធ សេចក្ដីស្លាប់ក៏​មានឈ្មោះថា បានសំរេចហើយ។ ត្រូវមនុស្សឬអមនុស្សសម្លាប់ សេចក្ដីស្លាប់ក៏មានឈ្មោះថាបានសំរេច ហើយ។ យោគី បដិបត្ដិមរណនុស្សតិដោយវិធីដែលថា “កាយនេះជារបស់សាធារណ:នៃវត្ថុទាំងឡាយ ដ៏ច្រើន” ដូច្នេះចុះ។
បុ        យោគីគួរបដិបត្ដិមរណនុស្សតិដោយវិធី “ឤយុទុព្វល:” ដូចម្ដេច?
បដិច្ចសមុប្បាទឧបាយ
នៅក្នុងគភ៌របស់មាតា ព្រោះឤស្រ័យគ្រឿងសៅហ្មងរបស់មាតាបិតា រូប៣០ត្រូវបានធ្វើឲ្យបរិបូណ៌ ដោយអំពើរបស់ឤយតន:១០(?)។ នៅក្នុងខណ:នៃជរាភាព រូប៤៦ត្រូវបានធ្វើឲ្យបរិបូណ៌ឡើង[77] ។
នីវរណ: ៥
វិ        ព្រោះថានីវរណ:៥នេះ មានរួមដោយអកុសលធម៌ទាំងអស់។ ការប្រកាន់ខ្ជាប់ក្នុងកាមុបាទាន ក៏រួមនៅក្នុង កាមឆន្ទ:។ អកុសលធម៌ក្នុងចំណែករបស់ទោស:ទាំងអស់ ក៏រួមនៅក្នុងព្យាបាទ។ អកុសលធម៌ក្នុងចំណែក មោហ:ទាំងអស់ ក៏រួមមាននៅក្នុងថីនមិទ្ធ: ឧទ្ធច្ច:កុក្កុច្ច: និងវិចិកិច្ឆា ដែរ។ កិលេសទាំងអស់ដែលបាន ពោលមកនេះ រួមមាននៅក្នុងនីវរណ:៥ទាំងអស់ ព្រោះហេតុនេះទើបលោកបង្រៀនតែនីវរណ:៥នេះ។
ចរិតទាំង១៤ បំព្រួញមកនៅត្រឹមតែ៧
បុ          ព្រោះហេតុអ្វីទើបអ្នកដែលមានមោហចរិត រួមមកនៅជាមួយអ្នកដែលមានវិតក្កចរិតដែរ?
សរុបចតុក្ក: ន័យទី៥
បច្ច័យសន្និសីទសីលក៏គឺឥន្ទ្រីយសំវរសីល។ ព្រោះហេតុអ្វី? បុគ្គលស្គាល់ខន្ធនិងធម៌ដែលកើតជាមួយ ក៏កើតនិព្វិទានឹងខន្ធនោះ មានសម្មាសតិនិងសម្មាសមាធិ ដូចដែលព្រះសម្មាសម្ពុទ្ធទ្រង់ត្រាស់ថា៖ “ភិក្ខុគប្បីយល់ ពីកវឡឹង្ការាហារ និងបញ្ចកាមគុណ”។
គាថាជាបទពាក្យ៧[8]
បុគ្គលស្តាប់ហើយត្រាស់ដឹងយល់    បានស្គាល់រសស្ងប់តាមសច្ច:។
ធាតុទាំងឡាយជាហេតុរបស់ចរិយា
បុ          តើធាតុទាំងឡាយជាហេតុរបស់ចរិយាយ៉ាងដូចម្ដេច?
ឤនិសង្ស
បុ          អ្វីជាឤនិសង្សរបស់បឋវីកសិណ[i]?
៥. ឯកាសនិកង្គធុតង្គ
វិ              គឺក្រោយពីឆាន់ស្រេច(ហើយងើបឡើង) យោគីមិនឤចអង្គុយចុះទៀតទេ។
បុ        អ្វីគឺការកំណត់ដោយទឹក?
វិ        ក្រោយពីភិក្ខុដួសទឹកនិងលាងបាត្ររួចហើយ លោកមិនឤចឆាន់បានទៀតទេ។ នេះហៅថា ការកំណត់ ដោយទឹក។
តិក: ន័យទី២
សីលពួកតិក:មានម៉្យាងទៀតគឺ បរាមដ្ឋសីល[v] (សីលដែលកិលេសតោងចាប់) អបរាមដ្ឋសីល[vi] (សីលដែលមិនត្រូវកិលេសតោងចាប់) និងបដិបស្សទ្ធសីល(សីលដែលរំងាប់ហើយ)។
៨-មរណនុស្សតិ
វិ        យោគីបដិបត្ដិមរណនុស្សតិដោយវិធី “ឤយុទុព្វល:” បាន២យ៉ាងគឺ: ដោយការដែលឤយុត្រូវបានដាក់ ឲ្យស្ថិតនៅក្នុងភាវ:ដែលគ្មានអំណាច និងដោយការពឹងពាក់ទៅលើវត្ថុដែលគ្មានអំណាចនោះ ធ្វើឲ្យ កើតឡើង នូវសភាពទន់ខ្សោយនៃឤយុ។
បកិណ្ណកកថា
ន័យលក្ខណ:តាមលេខយោង
[20] Cp. Pts, I, 191: ទីឃំ អស្សាសវសេន ចិត្ដស្ស ឯកគ្គតា អវិក្ខេបោ សមាធិ ទីឃំ បស្សាសវសេន……យា ចិត្ដស្ស ឋិតិ សណ្ឋិតិ អវដ្ឋិតិ អវិសាហារោ អវិក្ខេបោ……
ទុក្ខនិរោធគាមិនីបដិបទាអរិយសច្ច:
[15] non-variability
គប្បីជ្រាបសេចក្ដី អំពី វិតក្ក: និងវិចារ: ដូចតទៅនេះ៖
បុ          អ្វីជាលក្ខណ: ជារស, ជាបច្ចុបដ្ឋាន(លក្ខណ:ដែលប្រាកដឡើង) និងបទដ្ឋាន(ហេតុជិត) របស់វិតក្ក:?
៦-ទេវតានុស្សតិ
[xiv] Cp. A.III, 324; M.I, 58; D.II, 296: អដ្ឋិសង្ខលិតំ អបគតមំសលោហិតំ នហារុសម្ពន្ធំ…បេ… សោ ឥមំ ឯវ កាយំ ឧបសំហរតិ: “អយំ បិ ខោ កាយោ ឯវំធម្មោ ឯវំភាវី ឯតំ អនតីតោ តិ”។
ទុក្ខនិរោធគាមិនីបដិបទាអរិយសច្ច:
[26] Ibid.112: សមុទយសច្ចំ អកុសលំ មគ្គសច្ចំ កុសលំ និរោធសច្ចំ អវ្យាកតំ ទុក្ខសច្ចំ សិយា កុសលំ សិយា អកុសលំ សិយា អវ្យាកតំ។
ឤនិសង្សរបស់បញ្ញា
អ្វីជាឤនិសង្សរបស់បញ្ញា? ឤនិសង្សរបស់បញ្ញាមិនឤចប្រមាណក្នុងការរាប់បានទេ។ ឤនិសង្សរបស់ បញ្ញាដោយសង្ខេប មានដូចតទៅ៖
មនោមយិទ្ធិ
ឥឡូវនេះ យោគីនោះប្រាថ្នានឹងបាននូវមនោមយិទ្ធិ។ ដោយគ្រប់គ្រងចិត្តបានល្អហើយ យោគីនោះក៏ ចម្រើននូវ ឥទ្ធិបាទទាំង៤ ហើយចូលទៅកាន់ចតុត្ថជ្ឈាន បន្ទាប់មកក៏ចេញពីឈាននោះដោយស្ងប់ ហើយក៏ផ្ចង់ចិត្ត ទៅផ្នែកខាងក្នុង រាងកាយរបស់ខ្លួនដោយការគិតថា៖ “រាងកាយនេះប្រៀបដូចជាឆ្នាំងទទេ”។ បន្ទាប់មក យោគី នោះក៏តាំងចិត្តថា៖ “ខាងក្នុង រាងកាយដែលប្រហោងទទេរបស់ឤត្មាអញនេះ ឤត្មាអញនឹងធ្វើឲ្យកើតនូវការផ្លាស់ ប្តូរតាមដែលចិត្តអញប្រាថ្នា ឤត្មាអញ នឹងធ្វើឲ្យកើតការផ្លាស់ប្តូរ”។ ក្នុងការផ្លាស់ផ្តូរនេះ យោគីក៏អធិដ្ឋានដោយ ញាណដូច្នេះថា៖ “សូមឲ្យបានសំរេចដូចសេចក្តី ប្រាថ្នា”។ ដោយការពិចារណាដូច្នេះ យោគីក៏សំរេចបាននូវការ ផ្លាស់ប្តូរ។ ដោយវិធីនេះ យោគីក៏និមិត្តរូបផ្សេងៗដ៏ច្រើន បន្ទាប់ពីនោះមក យោគីនោះក៏ធ្វើនូវកិច្ចផ្សេងៗបានច្រើន យ៉ាងដូចជា បើសិនជាយោគីនោះប្រាថ្នានឹងទៅព្រហ្មលោក ដោយកាយនិមិត្ត យោគីក៏និមិត្តឲ្យកើតជារូបព្រហ្មសិន មុននឹងចូលទៅកាន់ព្រហ្មលោក។ រាងកាយដែលនិមិត្តនោះបរិបូណ៌ ដោយអង្គប្រកបទាំងពួងមិនមានខ្វះឡើយ ហើយឤចធ្វើអ្វីៗបានគ្រប់យ៉ាងដែរ។ បើសិនជាអ្នកមាននូវមនោមយិទ្ធិនោះដើរ ទៅដើរមក រូបកាយដែលនិមិត្ត ឡើងនោះក៏ដើរទៅដើរមកដែរ; បើសិនជាអ្នកមាននូវមនោមយិទ្ធិនោះអង្គុយ ដេកឬព្រួសទឹក និងភ្លើង សាកសួរ សំនួរ ឬតបចំឡើយយ៉ាងណា រូបកាយដែលនិមិត្តឡើងនោះ ក៏អង្គុយុ ដេក ព្រួសទឹកនិងភ្លើង សាកសួរ សំនួរ ឬ តបចំឡើយ យ៉ាងនោះដែរ។ ព្រោះរូបកាយដែលនិមិត្តឡើងមកនោះ កើតមកពីឥទ្ធិវិធា ទើបមានឤការ:ដូច្នេះ[xx]។
ទុក: ន័យទី៦
សីលពួកទុក:មានម៉្យាងទៀតគឺ និស្សិតសីល(សីលដែលមានរបស់ឤស្រ័យ) និង អនិស្សិតសីល (សីលដែលមិនមានរបស់ឤស្រ័យ)។ សីលដែលជំពាក់ទាក់ទងជាមួយភព ឤស្រ័យនូវតណ្ហា, សីលដែលជំពាក់ ទាក់ទងជាមួយសីលព្វតបរាមាស(ប្រពៃណីនិងពិធី) ឤស្រ័យនូវទិដ្ឋិ, សីលដែលជំពាក់ទាក់ទងនឹងការលើក
បកិណ្ណកកថា
[xxvi] D, I, 80; M. II, 19-20: សេយ្យថាបិ ឧទាយិ ឥត្ថិ វា បុរិសោ វា ទហរោ យុវា មណ្ឌកជាតិកោ ឤទាសេ វា បរិសុទ្ធេ បរិយោទាតេ អច្ឆេ វា ឧទកបត្តេ សកំ មុខនិមិត្តំ បច្ចវេក្ខមានោ សកណិកំ វា សកណិកន្តិ ជានេយ្យ អកណិកំ វា អកណិកន្តិ ជានេយ្យ  ឯវំ ឯវ ខោ ឧទាយិ អក្ខាតា មយា សាវកនំ បដិបទា យថា បដិបន្នា មេ សាវកា បរសត្តានំ បរបុគ្គលានំ ចេតសា ចេតោ បរិច្ច បជានន្តិ សរាគំ វា ចិត្តំ: សរាគំ ចិត្តន្តិ បជានាតិ។
៦. បត្ដបិណ្ឌិកង្គធុតង្គ
បុ             អ្វីគឺការសមាទានបត្ដបិណ្ឌិកង្គធុតង្គ? តើយោគីដាច់សមាទានដូចម្ដេច?
ដោយវិសេសភាព
អសុភសញ្ញា១០និងឤហារេបដិកូលសញ្ញា ត្រូវហៅថាជាសញ្ញាពិសេស ពីព្រោះមានពណ៌ រូប ឤកាស ទិស ភាពសំគាល់ពិសេស ការរួមបញ្ចូលគ្នា និងទាក់ទងគ្នា និងពីព្រោះមានអបរិសុទ្ធសញ្ញាជាឤរម្មណ៍។
តតិយជ្ឈាន
យោគីនោះ កាលបើមិនមានសេចក្ដីប្រាថ្នាក្នុងបីតិហើយ ក៏ឤស្រ័យនៅក្នុងឧបេក្ខាដែលប្រកបដោយ សតិ និងសម្បជញ្ញ: និងសោយនូវសុខខាងកាយ សមតាមដែលព្រះអរិយបុគ្គលទាំងឡាយបានពោលទុកថា៖ “បុគ្គល ដែលប្រកបដោយឧបេក្ខានិងសតិ ពេញព្រមដោយសម្បជញ្ញ: នឹងឤស្រ័យនៅជាសុខ។ ហេតុនេះ បុគ្គល នោះឈ្មោះ ថាចូលដល់តតិយជ្ឈានហើយ”[xv] ។
ឈានដែលមានចំណែកនៃការអន់ថយ ការរឹងមាំ គុណវិសេស និងការដឹងច្បាស់
វិ        មានទស្សន:មួយពោលថា បើបុគ្គលមានចិត្តមិនបរិសុទ្ធ គេនឹងធ្លាក់ទៅកាន់ការអន់ថយ; មានទស្សន:មួយ ទៀតពោលថា ព្រោះមានចិត្តសៅហ្មង បុគ្គលរមែងធ្លាក់ទៅកាន់ការអន់ថយ; មានទស្សន:មួយទៀតថា បើបុគ្គលបាត់បង់នូវភាពស្ងប់ គេនឹងធ្លាក់ទៅកាន់ការអន់ថយ; ហើយនៅមានទស្សន:មួយទៀតដែលថា បើ បុគ្គលមិនបានបដិបត្តិកម្មដ្ឋានលើនិមិត្ដ ដែលគេធ្លាប់ធ្វើឲ្យកើតឡើងហើយក្នុងអតីតអស់ពេលដ៏យូរ នោះទេ បុគ្គលនោះរមែងមិនមានលទ្ធភាពនឹងឤចធ្វើនូវនិមិត្ដនោះឲ្យកើតឡើង ក្នុងខណ:ដែលគេប្រាថ្នា បានឡើយ ហើយនឹងមិនបានដល់នូវសមាធិទេ ដូចនេះហើយទើបគេធ្លាក់ទៅកាន់ការអន់ថយ។ បើបុគ្គល មាន ឥន្ទ្រីយ៍ខ្សោយ តែរស់នៅដោយមិនប្រមាទ ហើយរលឹកនូវសភាពនោះបាន បុគ្គលនោះនឹងមាន ចំណែកនៃ ការរឹងមាំក្នុងឈានបាន។ បើបុគ្គលមានឥន្ទ្រីយ៍ចាស់ក្លា ហើយរស់នៅដោយមិនប្រមាទ គេ រមែងបានទទួល នូវភាពងាយស្រួលក្នុងទុតិយជ្ឈានដែលមិនមានវិតក្ក:។ បើបុគ្គលបានធ្វើឲ្យកាន់តែច្រើន ថែមទៀត គេរមែងមានចំណែកនៃគុណវិសេសក្នុងឈានថ្នាក់ខ្ពស់ឡើងទៅ។ បើបុគ្គលមានឥន្ទ្រីយ៍ចាស់ ក្លា ហើយរស់នៅ ដោយមិនប្រមាទ គេរមែងឤចដល់នូវការដឹងច្បាស់បានដោយងាយ។ កាលបើកំចាត់ បាននូវការគិតច្របូកច្របល់និងរំខានបានហើយ ព្រមទាំងខិតខំធ្វើឲ្យកាន់តែច្រើនថែមទៀតនោះ គេ រមែងមានចំណែកក្នុងការ ដឹងច្បាស់ក្នុងឈាន ព្រោះការអស់ទៅនៃកិលេស។
ទុក្ខនិរោធគាមិនីបដិបទាអរិយសច្ច:
ភារញ្ច វោ ភិក្ខវេ ទេសិស្សាមិ ភារហារញ្ច ភារទានញ្ច ភារនក្ខេបនញ្ច តំ សុណាថ...។
ដោយឤរម្មណ៍
ម៉្យាងទៀត កម្មដ្ឋាន៦គឺពុទ្ធានុស្សតិ១ សង្ឃានុស្សតិ១ សីលានុស្សតិ១ ចាគានុស្សតិ១ ចតុធាតុ វវដ្ឋាន១ និងឤហារេបដិកូលសញ្ញា១ មានឤរម្មណ៍ដែលជាអតីតត្រៀមទុកហើយ; មានឤរម្មណ៍ដែលជាអនាគត ត្រៀមទុកហើយ។
៥-ចាគានុស្សតិ
“អ្វីជាវិធីបដិបត្តិ” យោគីដែលទើបចាប់ផ្ដើមថ្មី គប្បីធ្វើដំណើរទៅកាន់ទីដែលស្ងាត់ និងរក្សាចិត្ត របស់ ខ្លួនមិន ឲ្យរវើរវាយ។ ពេលចិត្តគ្មានអ្វីមករុកកួនហើយ យោគីគប្បីបដិបត្ដិចាគានុស្សតិដូច្នេះថា៖ “ព្រោះការ លះបង់ នូវវត្ថុទាំងឡាយ ឤត្មាអញបានធ្វើប្រយោជន៍ដល់អ្នកដទៃ។ ដូច្នេះឤត្មាអញបានបុណ្យច្រើនណាស់។ មនុស្ស ដែលអន់ថយ ព្រោះមានមន្ទិលគឺសេចក្តីលោភលន់ នឹងត្រូវចងជាប់ដោយវត្ថុទាំងឡាយនោះ។ ឤត្មាអញ មាន ជីវិតរស់នៅដោយចិត្ត ដែលមិនលោភលន់ និងបរិសុទ្ធ។ ឤត្មាអញតែងឲ្យ និងរីករាយចំពោះការឲ្យដល់អ្នក ដទៃ ជានិច្ច។ ឤត្មាអញតែងឲ្យ និងចែកចាយជាប្រចាំ” [lvii]។
បកិណ្ណកកថា
[iii] ឤសនបរិយន្ដ:
ទុក្ខនិរោធគាមិនីបដិបទាអរិយសច្ច:
ដោយសង្ខេប
ឈាន៤ និងឈាន៥
[viii]  វិបស្សនាយសុខាកិរិយា
កាម ២ យ៉ាង
កាមគឺតម្រេក មាន២យ៉ាងគឺ វត្ថុកាម(តម្រេកក្នុងវត្ថុ) និងកិលេសកាម(តម្រេកក្នុងកិលេស)។ ការ ត្រេក ត្រឤលក្នុងវិមានសួគ៌ និង រូប ក្លិន រស និងការប៉ះពាល់ ដែលបុគ្គលស្រឡាញ់ ហៅថាវត្ថុកាម។ បុគ្គលដែល មានចិត្ដ ប្រកាន់ខ្ជាប់ចំពោះវត្ថុកាមនេះ យកចិត្ដទុកដាក់ចំពោះវត្ថុកាមនេះ(ឤការ:បែបនេះហៅថា កិលេសកាម[xxx])  ការវៀរ ចាកកាមដូចដែលបានពោលមកខាងលើនេះដោយចិត្ត ដោយការគ្របសង្កត់ ហៅថាវិវេក ហៅថានេក្ខម: ហៅថា វិមុត្តិ ហៅថាការមិននៅច្រឡូកច្រឡំ ហៅថាការស្ងាត់ចាកកាម(កាមវិវេក)។
កិច្ចរបស់អ្នកដែលទើបនឹងចាប់ផ្ដើមសិក្សា
សោយនូវសន្ដិដែលព្រមដោយបីតិរបស់សច្ច:ធម៌។
បញ្ញា៤ប្រភេទ ពួកទី១០
[13] Vbh. 329: កាមាវចរកុសលាវ្យាកតេ បញ្ញា កាមាវចរា បញ្ញ។ រូបាវចរកុសលាវ្យាកតេ បញ្ញា រូបាវចរា បញ្ញា។ អរូបាវចរកុសលាវ្យាកតេ បញ្ញា អរូបាវចរា បញ្ញា។ ចតូសុ មគ្គេសុ ច ចតូសុ ផលេសុ បញ្ញា អបរិយាបន្នា បញ្ញា។
ឤលោកសិណ
“កឹ បន ភន្ដេ សុត្ដោ អហោសីតិ?
អង្គ៥
“អង្គ៥” នេះបុគ្គលធ្វើឲ្យបរិបូណ៌បាន ក៏ព្រោះឤស្រ័យដោយការបរិបូណ៌នៃវិតក្ក: វិចារ: បីតិ សុខ: និង ឯកគ្គតា។
ដោយឤរម្មណ៍
ម៉្យាងទៀត  កម្មដ្ឋាន១មានឤរម្មណ៍ដែលចំរើនលូតលាស់ខាងក្រៅ និងជាអជ្ឈត្តិការម្មណ៍។
បដិច្ចសមុប្បាទឧបាយ
ដូច្នេះ វិញ្ញាណជាបច្ច័យឲ្យកើតនាមរូប។ នាមរូបជាបច្ច័យឲ្យកើតវិញ្ញាណ[78]។ ភវសន្ធិត្រូវបានធ្វើឲ្យ បរិបូណ៌ដោយប្រការដូច្នេះឯង។ ក្នុងទីនេះ បុគ្គលគប្បីយល់ពីការសម្រេចរបស់សន្ធិទាំង៣ ដូចដែលបានពោល មកនេះចុះ។
ការយល់ដោយការចែកជា៤ក្រុម
ដោយឤរម្មណ៍
ម៉្យាងទៀត  កម្មដ្ឋាន២១មានឤរម្មណ៍ដែលចំរើនលូតលាស់ខាងក្រៅ ជាពហិទ្ធារម្មណ៍។
៨-មរណនុស្សតិ
វិ        ប្រៀបដូចជាបុគ្គលដែលត្រូវគេនាំទៅកាន់លានប្រហារ កាលបើបុគ្គលនោះសម្លឹងឃើញពេជ្ឈឃាត ទាញ ដាវចេញមកហើយរត់តាមខ្លួន បុគ្គលនោះក៏គិតថា៖ “បុរសនេះមានបំណងនឹងសម្លាប់ឤត្មាអញ អញ ប្រាកដជាត្រូវគេសម្លាប់បានគ្រប់ពេល អញប្រាកដជាត្រូវគេសម្លាប់បាននៅគ្រប់ជំហាន បើអញ ត្រឡប់ ថយក្រោយច្បាស់ជា់ត្រូវគេសម្លាប់ជាមិនខាន បើអញអង្គុយចុះក៏ប្រាកដជាត្រូវគេ សម្លាប់ បើឤត្មាអញ ដេកលក់ក៏នឹងត្រូវគេសម្លាប់ជាក់ជាពុំខាន”។ យោគីគួរបដិបត្តិមរណនុស្សតិ ដោយវិធី “ការប្រទល់មុខ ជាមួយ នឹងឃាតករ” យ៉ាងដូច្នេះចុះ។
គាថាជាបទពាក្យ៧[8]
លោកអ្នកប្រតិបត្ដិធម៌វិសេស          មិនដែលដៀលតិះសើចលើកដាក់
បញ្ចើចបញ្ចើដោយងាយមាក់        គោរពជាក់លាក់លើធម្មា។
ឈានដែលមានចំណែកនៃការអន់ថយ ការរឹងមាំ គុណវិសេស និងការដឹងច្បាស់
[xxi] A. IV. 195: អសជ្ឈាយមលា ភិក្ខវេ មន្ដា
បកិណ្ណកកថា
ខ) ១២០ ខណ: = ១តក្សណ:។ ៦០ តក្សណ: = ១ លវ:។ ៣០ លវ: = ១ មុហុត្ដ:។ ៥០មុហុត្ដ: = ១ ម៉ោង។ ៦ ម៉ោង = ១ថ្ងៃ។ ដូច្នេះ: ១ ខណ: = (២៤ x ៦០ x ៦០) ៖ (៦ x ៥០ x ៣០ x ៦០ x ១២០) = ១/៧៥០ = ០,០០១៣……នៃវិនាទី
ឤនិសង្ស
វិ          បឋវីកសិណមានឤនិសង្ស១២ប្រការគឺ: ១-និមិត្ដរមែងកើតឡើងបានដោយងាយ ព្រោះឤស្រ័យការ ចំរើន កម្មដ្ឋានដែលមានបឋវីកសិណជាឤរម្មណ៍។ ២-ចិត្តធ្វើការងាររបស់ខ្លួនគ្រប់យ៉ាង ដោយមិនមាន អ្វីមក រារាំងឡើយ ៣-ចិត្តធ្វើការងាររបស់ខ្លួនគ្រប់ពេល ដោយមិនមានអ្វីមករារាំងឡើយ ៤-ធ្វើឲ្យមាន ឫទ្ធិ ៥-ដើរ លើទឹកបានដូចជាដើរនៅលើដី ៦-ហោះទៅលើឤកាសបាន ៧-សំដែងឫទ្ធិផ្សេងៗបាន ៨-រលឹកជាតិបាន៩-មានត្រចៀកទិព្វ ១០-បាននូវលោកិយអភិញ្ញា ១១- ធ្វើឲ្យនៅជាសុខ ១២-នៅក្បែរទ្វារ នៃអមតស្ថាន។
តិក:(សីល ៣ប្រភេទ) ន័យទី ១[i]
សីលដែលពង្រាបបាបបាន និងមិនមានការប្រព្រឹត្ដិល្មើស គឺអ្វី? ថ្វីត្បិតតែឤរម្មណ៍ដែលកើតឡើងជា របស់ដែលមិនមានពិសោធន៍ពីមុនមក និងដែលជាឤរម្មណ៍ដែលមិនអំណោយផលដល់ការបដិបត្តិក្តី ក៏ចិត្ត របស់លោកមិនមានប្រាថ្នានឹងប្រព្រឹត្ដល្មើសឡើយ។
តិក: ន័យទី២
បរាមដ្ឋសីលគឺអ្វី? បុគ្គលប្រកាន់ខ្ផាប់ទៅនឹងការប្រាកដឡើងរបស់សង្ខារដែលខ្លួនបានឃើញជាដំបូង ហៅថាបរាមដ្ឋសីល។ សីលរបស់បុថុជ្ជនដែលជាមធ្យោបាយសំរាប់ចូលទៅរកមគ្គ ហៅថាអបរាមដ្ឋសីល។ បដិបស្សទ្ធសីល គឺអ្វី? គឺសីលរបស់ព្រះអរហន្ដ។
៥. ឯកាសនិកង្គធុតង្គ
បុ        អ្វីគឺការកំណត់ដោយឤហារ?
វិ        បន្ទាប់ពីយោគីគិតថា “ឤហារមួយម៉ាត់នេះជាឤហារចុងក្រោយហើយ” លោកមិនគួរឆាន់ទឹកឬឆាន់ ឤហារ ទៀតទេ។ នេះហៅថា ការកំណត់ដោយឤហារ។
បើសិនជាភិក្ខុអង្គុយពីរដង លើកលែងតែការអង្គុយដើម្បីឆាន់ថ្នាំទឹកនិងថ្នាំដទៃៗទៀតដែលដូចគ្នានោះ ឈ្មោះថា ដាច់ការសមាទានឯកាសនិកង្គ:។ ប្រការនេះ ព្រះពុទ្ធជាម្ចាស់ទ្រង់មិនសរសើរឡើយ។ នេះហៅថា ការកំណត់ដោយឤហារ។
៦. បត្ដបិណ្ឌិកង្គធុតង្គ
បុ             ភិក្ខុសមាទានបត្ដបិណ្ឌិកង្គធុតង្គ ដូចម្ដេច?
១១-បកិណ្ណកថា
ម៉្យាងទៀត បើបុគ្គលកំណត់អសុភនិមិត្ដដោយពណ៌ គេគួរតែចំរើនកម្មដ្ឋានដោយសម្លឹងកសិណវិញ។ បើបុគ្គលកំណត់អសុភនិមិត្ដដោយឤកាស គេគួរតែចំរើនកម្មដ្ឋានដោយឤស្រ័យធាតុនោះចុះ។ បើបុគ្គលកំណត់ អសុភនិមិត្ដដោយភាពមិនស្អាតល្អ គេគួរចំរើនកម្មដ្ឋានដោយសម្លឹងភាពមិនស្អាតល្អ នោះចុះ។
បកិណ្ណកកថា
[i] Cp. Pts, II, 207-10:  កតមា អធិដ្ឋានា ឥទ្ធិ? ឥធ ភិក្ខុ អនេកវិទិតំ ឥទ្ធិវិធំ បច្ចនុភោតិ: ឯកោ បិ ហុត្វា ពហុធា ហោតិ ពហុធា បិ ហុត្វា ឯកោ ហោតិ……យាវ ព្រហ្មលោកា បិ កាយេន វសំ វត្តេតិ……អយំ អធិដ្ឋានា ឥទ្ធិ។
[ii] Pts, II, 210: កតមា វិកុព្វនា ឥទ្ធិ?……សោ បកតិវណ្ណំ វិជហិត្វា កុមារកវណ្ណំ វា ទស្សេតិ នាគវណ្ណំ វា ទស្សេតិ សុបណ្ណវណ្ណំ វា ទស្សេតិ យក្ខវណ្ណំ វា ទស្សេតិ ឥន្ទវណ្ណំ វា ទស្សេតិ ទេវវណ្ណំ វា ទស្សេតិ ព្រាហ្មណវណ្ណំ វា ទស្សេតិ……អយំ វិកុព្វនា ឥទ្ធិ។
ទុក្ខនិរោធគាមិនីបដិបទាអរិយសច្ច:
[27] See n. 1 (a) p. 274
បកិណ្ណកកថា
[iii] Ibid. 210-11: កតមា មនោមយា ឥទ្ធិ? ឥធ ភិក្ខុ ឥមម្ហា កាយា អញ្ញំ កាយំ អភិនិម្មិនាតិ រូបឹ មនោមយំ សព្វង្គបច្ចង្គំ អហីនិន្ទ្រិយំ……អយំ មនោមយា ឥទ្ធិ។
ទុក្ខនិរោធគាមិនីបដិបទាអរិយសច្ច:
[28] The text is not quite clear
បកិណ្ណកកថា
[iv] Ibid. 211: កតមា ញាណវិប្ជារា ឥទ្ធិ? អនិច្ចានុបស្សនាយ និច្ចសញ្ញាយ បហានត្ថោ ឥជ្ឈតីតិ ញាណវិប្ជារា ឥទ្ធិ ទុក្ខានុបស្សនាយ សុខាសញ្ញាយ អនត្តានុបស្សនាយ អត្តសញ្ញាយ …… បដិនិស្សគ្គានុបស្សនាយ ឤទានស្ស បហានត្ថោ ឥជ្ឈតីតិ ញាណវិប្ជារា ឥទ្ធិ ឤយស្មតោ ពក្កុលស្ស ញាណវិប្ជារា ឥទ្ធិ ឤយស្មតោ សង្កិច្ចស្ស ញាណវិប្ជារា ឥទ្ធិ ឤយស្មតោ ភូតបាលស្ស ញាណវិប្ជារា ឥទ្ធិ។ អយំ ញាណវិប្ជារា ឥទ្ធិ។
ឤនិសង្ស២៥ប្រការ
គប្បីជ្រាបនិងវិនិច្ឆ័យពាក្យថា “ឤនិសង្ស២៥ប្រការ” ដូច្នេះថា: នៅក្នុងបឋមជ្ឈាន យោគីបានធ្វើឲ្យ សំរេច ហើយនូវវិតក្ក: វិចារ: បីតិ សុខ: និងឯកគ្គតា; ធ្វើឲ្យសំរេចហើយនូវសទ្ធា វិវិយ: សតិ សមាធិ និងបញ្ញា; ឲ្យសំរេច ហើយនូវសេចក្ដីល្អថ្នាក់ដំបូង សេចក្ដីល្អថ្នាក់កណ្តាល និងសេចក្ដីល្អថ្នាក់ចុងក្រោយ; ឲ្យសំរេចហើយនូវ………[lxii]; ឲ្យ សំរេចហើយនូវបដិបទា; ឲ្យសំរេចហើយនូវវិវេក; ឲ្យសំរេចហើយនូវនិស្ស័យ; ឲ្យសំរេចហើយ នូវ…………[lxiii]; ឲ្យសំរេចហើយនូវ……[lxiv]; ឲ្យសំរេចហើយនូវបច្ចវេកលក្ខណ:; ឲ្យសំរេចហើយនូវ…………[lxv]; ឲ្យសំរេចហើយនូវ ពល:; ឲ្យសំរេចហើយនូវវិមុត្តិ; ឲ្យសំរេចហើយនូវវិសុទ្ធិ; ឲ្យសំរេចហើយនូវវិសុទ្ធិថ្នាក់ខ្ពស់; យោគីស្នាក់នៅ ព្រមដោយឤនិសង្សទាំង២៥ ដោយប្រការដូច្នេះឯង[lxvi] ។ ឤនិសង្សទាំង២៥នេះ ជាឤវាសដ៏ខ្ពង់ខ្ពស់របស់ទេវតា ទាំងឡាយ។ ឤនិសង្សទាំង ២៥នេះ កើតមកពីសេចក្ដីស្ងប់ និងមានឈ្មោះថាជាភពរបស់បីតិ និងសុខ:។ ភព ដ៏ខ្ពង់ខ្ពស់លើ់សភពរបស់មនុស្ស នេះជាទីដែលទេវតាទាំងឡាយឤស្រ័យនៅ។ ព្រោះហេតុនេះ ទើបបានជា ព្រះដ៏ មានព្រះភាគ ទ្រង់ត្រាស់ដល់ភិក្ខុ ទាំងឡាយថា៖
ទុក្ខនិរោធគាមិនីបដិបទាអរិយសច្ច:
[29] Netti.85: តត្ថ រូបំ បឋមំ វិបល្លាសវត្ថុ: អសុភេ សុភន្តិ វេទនា ទុតិយំ វិបល្លាសវត្ថុ: ទុក្ខេ សុខន្តិ សញ្ញា សង្ខារា ច តតិយំ វិបល្លាសវត្ថុ: អនត្តនិ អត្តា តិ វិញ្ញាណំ ចតុត្ថំ វិបល្លាសវត្ថុ: អនិច្ចេ និច្ចន្តិ។
បកិណ្ណកកថា
(b) A. I, 26: ឯតទគ្គំ ភិក្ខវេ មម សាវិកានំ ឧបាសិកានំ បឋមំ ឈាយិនំ យទិទំ ឧត្តរា នន្ទមាតា។
ឈាន៤ និងឈាន៥
[ii]  លោកដែលប្រែពីភាសាចិនមិនឤចយល់បាន
ឈានដែលមានចំណែកនៃការអន់ថយ ការរឹងមាំ គុណវិសេស និងការដឹងច្បាស់
កម្មដ្ឋានទ្វារបរិច្ឆេទ ចប់
សមាធិ ៤ ប្រភេទ
មួយនោះ និងការរក្សាទុកនូវធម៌ជាសត្រូវរបស់នី់វរណធម៌នោះ ហៅថាសមាធិក្នុងកាមភូមិ(កាមាវចរសមាធិ)។ រូបឈានទាំង៤ហៅថា សមាធិក្នុងរូបភូមិ(រូបាវចរសមាធិ)។ អរូបឈានទាំង៤ព្រមទាំងកុសលវិបាកហៅថា សមាធិក្នុងអរូបភូមិ(អរូបាវចរសមាធិ)។ សមាធិរបស់មគ្គ៤និងផល៤ ហៅថាអបរិយាបណ្ណសមាធិ ។
ឈានដែលមានចំណែកនៃការអន់ថយ ការរឹងមាំ គុណវិសេស និងការដឹងច្បាស់
[i] Cp. Vis. Mag. 175
[ii] Cp. Th. 381: ពុទ្ធំ អប្បមេយ្យំ អនុស្សរ បសន្នោ បីតិយា ផុដសរីរោ ហោហិសិ សតតំ ឧទគ្គោ
[iii]  Cp. Vis. Mag.123 ff.
ចតុក្ក: ន័យទី៥
អនាចារ:ខាងវាចា ដូចម្ដេច? ភិក្ខុរូបខ្លះមិនមានការគោរពនៅក្នុងចិត្ដឡើយ។ ដោយមិនទាន់ទាំងបាន សូមយោបល់ពីព្រះថេរ:ទាំងឡាយនៅឡើយ ក៏តាំងសម្ដែងធម៌ ឬទេសនាសំដែងបាដិមោក្ខ ឬនិយាយទៅកាន់ អ្នកដទៃដោយយកដៃទះស្មា ឬក៏ចូលទៅផ្ទះគេហើយសួរទៅកាន់ស្ដ្រីដោយត្រង់ៗថា “នែ៎ នាងដែលមានឈ្មោះ យ៉ាងនេះ មានត្រកូលយ៉ាងនេះ តើមានអ្វីឆាន់ឬទេ? បើសិនជាមាន ឲ្យមកឤត្មាមក ឤត្មាត្រូវការឤហារ”។ ពាក្យ និយាយដូច្នេះហៅថា អនាចារ:ខាងវាចា[xiv]។
៦. បត្ដបិណ្ឌិកង្គធុតង្គ
វិ        ពេលភិក្ខុទទួលទឹកនិងឤហារ លោកពិចារណាអំពីបរិមាណនៃចំណង់របស់លោក។ លោកមិនទទួល ច្រើន ពេកទេ ដឹងច្បាស់នូវបរិមាណ និងមិនឲ្យលើសពីការកំណត់។ នេះហៅថា ការសមាទានបត្ដ បិណ្ឌិកង្គធុតង្គ។ បើសិនជាលោកមិនបដិបត្ដិតាមនេះ ឈ្មោះថាដាច់ការសមាទាន។
ដោយឤរម្មណ៍
ម៉្យាងទៀត កម្មដ្ឋាន២៦គឺកសិណ៩ អសុភសញ្ញា១០ អប្បមញ្ញា៤ ឤនាបាណស្សតិ១ កាយគតា នុស្សតិ១ និងឤកិញ្ចញ្ញាយតន:១ មានឤរម្មណ៍ដែលជាអតីតត្រៀមទុកហើយ; មានឤរម្មណ៍ដែលជាបច្ចុប្បន្ន ត្រៀម ទុកហើយ; មានឤរម្មណ៍ដែលប្រាប់ពី់លក្ខណ:មិនបានថាជាអតីតឬអនាគតត្រៀមទុកហើយ។
៥-ចាគានុស្សតិ
យោគីនោះ បដិបត្តិចាគានុស្សតិដោយវិធីទាំងនេះ។ ព្រោះឤស្រ័យចាគានុស្សតិ ចិត្តយោគីនោះក៏បាន នូវ សទ្ធា។ ព្រោះឤស្រ័យចាគានុស្សតិ និងសទ្ធានេះ ចិត្ដយោគីនោះក៏មិនមានការរុកកួន។ ព្រោះតែចិត្តគ្មានការ រុកកួន យោគីនោះក៏បំផ្លាញបាននូវនីវរណធម៌ ធ្វើឲ្យអង្គឈានកើតឡើង ហើយក៏សម្រេចបាននូវឧបចារឈាន។ អ្វីដែល សល់ ពីនេះ បានសំដែងទុកដោយពិស្តាររួចហើយក្នុងវគ្គខាងដើម។
ទុក្ខនិរោធគាមិនីបដិបទាអរិយសច្ច:
កតមោ ច ភិក្ខវេ ភារោ? បញ្ចុបាទានក្ខន្ធាតិស្ស វចនីយំ។ កតមេ បញ្ច? សេយ្យថីទំ រូបុបាទានក្ខន្ធោ... វិញ្ញាណុបាទានក្ខន្ធោ អយំ វុច្ចតិ ភិក្ខវេ ភារោ។
អង្គ៥
បុ        បើដូច្នោះមែន ព្រោះហេតុអ្វីទើបធម្មបុត្រមិនធ្វើឲ្យបីតិនិងសុខ: កើតឡើងនៅក្នុងចតុត្ថជ្ឈាន?
អកុសលមូល
វិ        អ្វីជាការចេញចាកពីអកុសលធម៌?
បុ       អកុសលមូល(ឫសគល់របស់អំពើឤក្រក់) មាន៣យ៉ាងគឺ រាគ: ទោស: និងមោហ:[xxxi] ។ វេទនា(ការទទួល ឤរម្មណ៍) សញ្ញា(ការកត់ចំណាំ) សង្ខារ(ការតាក់តែង) និងវិញ្ញាណ(ការដឹងច្បាស់ពីឤរម្មណ៍) ដែល សម្បយុត្ដ(ដែលរួមចូលគ្នា;ដែលប្រកប) ជាមួយនឹងអកុសលមូលទាំង៣នេះ ហើយនិងអំពើដែលធ្វើ ដោយ ផ្លូវកាយ(កាយកម្ម) ដោយផ្លូវសម្ដី(វចីកម្ម) និងដោយផ្លូវចិត្ដ(មនោកម្ម) ដែលសម្បយុត្ដជាមួយនឹង អកុសលមូលទាំង៣នេះ ហៅថា អកុសលធម៌។
តាមទម្លាប់ខ្លះទៀតជឿថា អកុសលធម៌មាន៣យ៉ាងគឺ អកុសលធម៌ដែលកើតមានពីធម្មជាតិ អកុសល ធម៌ដែលកើតពីការសមាគម និងអកុសលធម៌ដែលកើតឡើងដោយហេតុបច្ច័យ។ អកុសលមូលទាំង៣យ៉ាង ហៅ ថាអកុសលធម៌ដែលកើតមានពីធម្មជាតិ។ វេទនា សញ្ញា សង្ខារ និងវិញ្ញាណ ដែលសម្បយុត្ដជាមួយនឹងអកុសល មូលទាំង៣នេះ ហៅថាអកុសលធម៌ដែលកើតពីការសមាគម។ អំពើដែលកើតឡើងដោយផ្លូវកាយ(កាយកម្ម) ដោយផ្លូវសម្ដី(វចីកម្ម) និងដោយផ្លូវចិត្ដ(មនោកម្ម) ហៅថាអកុសលធម៌ដែលកើតឡើងដោយហេតុបច្ច័យ។ ការ ចេញចាកពីអកុសលធម៌ទាំង៣នេះ ហៅថានេក្ខម: ហៅថាវិមុត្ដិ ហៅថាការមិននៅច្រឡូកច្រឡំ។ ម៉្យាងទៀតការ ស្ងាត់ចាកកាម បានដល់ការស្ងាត់អំពីកាមនីវរណ:។ ការស្ងាត់ចាកពីអកុសលធម៌ គឺការស្ងាត់ចាកពីនីវរណ: ផ្សេងៗនោះឯង[xxxii] ។
ហេតុផលដែលញែកកាមចេញពីអកុសល
បុ         បើការស្ងាត់ចាកអកុសលធម៌លោកបានបង្រៀនទុកហើយ ឯកាមដែលជាអកុសលធម៌ ក៏មាននៅក្នុងនោះ ហើយដែរ ចុះហេតុអ្វីទើបបានជាលោកបង្រៀនរឿងការស្ងាត់ចាកកាម ដោយឡែកទៅវិញ?
វិ        ព្រោះថា កាម យកឈ្នះបានដោយការរួចផុត។ ពាក្យប្រៀនប្រដៅរបស់ព្រះសម្មាសម្ពុទ្ធគ្រប់ព្រះអង្គ សុទ្ធ តែឤចកំចាត់កិលេសបានដោយប្រពៃ។ “ការស្ងាត់ចាកកាម គឺនេក្ខម: [xxxiii]”។ នេះជាពាក្យប្រៀនប្រដៅរបស់ ព្រះសម្មាសម្ពុទ្ធ។ ការនេះ ដូចគ្នានឹងការបានសំរេចបឋមជ្ឈានដែរ។ ការគិតដែលទាក់ទងទៅនឹងកាម សញ្ញា គឺជាហានភាគិយ: (ចូលរួមធ្វើឲ្យកាន់តែថមថយទៅ)។
ដូច្នេះ កាមទាក់ទងជាមួយនឹងកិលេសទាំងឡាយ។ ពេលដែលកំចាត់កាមបានហើយ កិលេសទាំងឡាយ ក៏នឹងត្រូវកំចាត់ទៅដែរ។ ព្រោះហេតុនេះហើយទើបលោកបំបែកការបង្រៀនអំពីការស្ងាត់ចាកកាម ទុក ដោយឡែក ផ្សេងទៀត។
ម៉្យាងទៀត កាលបើបានរួចផុតពីកិលេសហើយ បុគ្គលនោះឈ្មោះថាបានធ្វើកាមវិវេកឲ្យដល់ព្រមដែរ។
អង្គ៥
វិ        ពីព្រោះថា ពេលដែលអង្គនេះរួមបញ្ចូលគ្នា រមែងធ្វើឲ្យសំរេចឈានបាន។
កិច្ចរបស់អ្នកដែលទើបនឹងចាប់ផ្ដើមសិក្សា
លោករស់នៅក្នុងធម៌ ហើយដឹងច្បាស់នូវធម៌នោះ
ឈាន៤ និងឈាន៥
[ix] Cp. Dh. 1: មនោបុព្វង្គមា ធម្មា
បញ្ញា៤ប្រភេទ ពួកទី១០
[16] Ibid: តត្ថ កតមា បញ្ញា និព្វិទាយ នោ បដិវេធាយ? យាយ បញ្ញាយ កាមេសុ វីតរាគោ ហោតិ ន ច អភិញ្ញាយោ បដិវិជ្ឈតិ ន ច សច្ចន្តិ: អយំ វុច្ចតិ បញ្ញា និព្វិទាយ នោ បដិវេធាយ។ ស្វេវ បញ្ញាយ កាមេសុ វីតរាគោ សមានោ អភិញ្ញាយោ បដិវិជ្ឈតិ ន ច សច្ចានិ។ អយំ វុច្ចតិ បញ្ញា បដិវេធាយ នោ និព្វិទាយ។ ចតូសុ មគ្គេសុ បញ្ញា និព្វិទាយ ចេវ បដិវេធាយ ច: អវសេសា បញ្ញា នេវ និព្វិទាយ នោ បដិវេធាយ។
[17] Ibid. 293, 331: តត្ថ កតមា ចតស្សោ បដិសម្ភិទា? អត្ថបដិសម្ភិទា ធម្មបដិសម្ភិទា និរុត្តិបដិសម្ភិទា បដិភាណបដិសម្ភិទា។ អត្ថេ ញាណំ អត្ថបដិសម្ភិទា។ ធម្មេញាណំ ធម្មបដិសម្ភិទា។ តត្រ ធម្មនិរុត្តាភិលាបេ ញាណំ និរុត្តិបដិសម្ភិទា។ ញាណេសុ ញាណំ បដិភាណបដិសម្ភិទា។ ឥមា ចតស្សោ បដិសម្ភិទា។
[18] Vbh. 293: ហេតុម្ហិ ញាណំ ធម្មបដិសម្ភិទា។ ហេតុផលេ ញាណំ អត្ថបដិសម្ភិទា។ តត្រ ធម្មនិរុត្តាភិលាបេ ញាណំ និរុត្តិបដិសម្ភិទា។ ញាណេសុ ញាណំ បដិភាណបដិសម្ភិទា។
[19] Ibid: ទុក្ខេ ញាណំ អត្ថបដិសម្ភិទា។ ទុក្ខសមុទយេញាណំ ធម្មបដិសម្ភិទា។ ទុក្ខនិរោធេ ញាណំ អត្ថបដិសម្ភិទា។ ទុក្ខនិរោធគាមិនិយា បដិបទាយ ញាណំ ធម្មបដិសម្ភិទា។ តត្រ ធម្មនិរុត្តាភិលាបេ ញាណំ និរុត្តិបដិសម្ភិទា។ ញាណេសុ ញាណំ បដិភាណបដិសម្ភិទា។
ឈានដែលមានចំណែកនៃការអន់ថយ ការរឹងមាំ គុណវិសេស និងការដឹងច្បាស់
[xxii] Cp. S. V. 97: បញ្ចិមេ ភិក្ខវេ នីវរណា អន្ធករណា អចក្ខុករណា
អត្ថន័យរបស់កសិណ
បុ          ពាក្យថា “កសិណ” មានន័យដូចម្ដេច?
បឋមជ្ឈាន
បទដែលថា “មានបីតិ និងសុខ:ដែលកើតពីវិវេក” គឺសភាវ:នេះដូចគ្នានឹងបឋមជ្ឈាន។
បកិណ្ណកកថា
[37] ពិចារណាតាមទស្សន:ដែលទាក់ទងនឹងការប្រែប្រួលរបស់ខន្ធនៅទីនេះ ពុំមានអ្វីដែលខុសប្លែកគួរឲ្យកត់សំគាល់ ដែលគួរ ពោលទុកក្នុងទីនេះទេ។ ជាឧទាហរណ៍ គម្ពីរវិសុទ្ធិមគ្គបានពោលទុកដូចនេះ៖
១១-បកិណ្ណកថា
បុ        ព្រោះហេតុអ្វី អសុភ:នេះមានត្រឹមតែ១០យ៉ាង តែមិនច្រើន និងមិនតិចជាងនេះ?
ឤកាសានញ្ចាយតនឈាន
បុ       ព្រោះហេតុអ្វី ទើបលោកសំដែងទុកចំពោះតែការឈានផុតពីសញ្ញា តែមិនសំដែងដល់ការឈានផុតពី វេទនា សង្ខារ និងវិញ្ញាណផង?
៦-ទេវតានុស្សតិ
[xv] Th. 18:    អហូ ពុទ្ធស្ស ទាយាទោ ភិក្ខុ ភេសកឡាវនេ
ប្រភេទរបស់បឋវី (ដី)
បុ          ដីមានប៉ុន្មានប្រភេទ? ដីប្រភេទណាដែលបុគ្គលគួរយកធ្វើជានិមិត្ដក្នុងការបដិបត្តិកិម្មដ្ឋាន?
៥-ចាគានុស្សតិ
បុ       អ្វីគឺ “ចាគានុស្សតិ”? អ្វីគឺការបដិបត្ដិ? អ្វីជាលក្ខណ: ជារស និងជាបទដ្ឋាន? អ្វីជាឤនិសង្ស? អ្វីជាវិធី បដិបត្ដិ?
បដិច្ចសមុប្បាទឧបាយ
[25] Objective
ទុក្ខនិរោធគាមិនីបដិបទាអរិយសច្ច:
[31] Ibid: បញ្ច នីវរណានិ : កាមច្ឆន្ទនីវរណំ ព្យាបាទនីវរណំ ថីនមិទ្ធនីវរណំ ឧទ្ធច្ចកុក្កុច្ចនីវរណំ  វិចិកិច្ឆានីវរណំ។
សេចក្ដីឧបមាទៅនឹងអ្នកផ្ងូតទឹក
បុ        អ្វីគឺជាកសិណនិមិត្ដ?
គាថាជាបទពាក្យ៧[8]
គប្បីតាំងចិត្តមិនរាយមាយ             ព្យាយាមកុំណាយគោរពលោក។
ចូលទៅរកអង្គនាពេលសម           ដោយចិត្តរមទម្យប្រាសនូវរោគ
មាន:អស់ហើយនឹងមានជោគ         ប្រាជ្ញលោកនឹងប្រាប់អំពីធម៌។
គង់ដឹងមិនបានក្នុងធម៌ល្អ              បញ្ញាទន់កមិនថ្កើងឡើយ។
ដោយវិសេសភាព
អនុស្សតិ១០ ឈ្មោះថាជាអនុស្សតិពិសេស ពីព្រោះដោយសារសុខុមភាពនិងការតាំងចិត្ត។
៨-មរណនុស្សតិ
បុ        តើ “ឤយុដែលទន់ខ្សោយព្រោះត្រូវបានដាក់ឲ្យស្ថិតនៅក្នុងភាវ:ដែលគ្មានអំណាច” មានន័យដូចម្ដេច?
ទុក្ខនិរោធគាមិនីបដិបទាអរិយសច្ច:
[16] Identity
ឤលោកសិណ
[iii] Pts. I, 99-100
ចតុក្ក: ន័យទី៥
ឤចារ: ដូចម្ដេច? ឤចារ:ផ្ទុយនឹងអនាចារ:។ ភិក្ខុខ្លះមានសេចក្ដីគោរពនៅក្នុងចិត្ដ ជាអ្នកងាយប្រដៅ មានហិរិឱតប្ប: ហើយពេញព្រមដោយឥរិយាបថ។ លោកតែងសំរួមឥន្ទ្រីយ៍ និងស្គាល់ប្រមាណក្នុងភោជន។ លោកមិនដែលចូលសឹងក្នុងពេលយាមដំបូងនិងយាមចុងក្រោយឡើយ។ លោកជាអ្នកមានបញ្ញា និងប្រុងប្រយ័ត្ន ក្នុងការបញ្ឈប់នូវចំណង់(សន្ដោស)។ លោកមិនច្របូកច្របល់ទៅដោយកិច្ចការផ្លូវលោក ជាអ្នកមានព្យាយាម និងសម្បូណ៌ទៅដោយការកោតក្រែងចំពោះសហធម្មិករបស់ខ្លួន។  យ៉ាងនេះហៅថា ឤចារ:។
ការឤស្រ័យនៅរបស់អនាគារិក
[xlvi] Cp. A. III, 940-41: អថ ខោ ឤយស្មា សារិបុត្តោ..............អញ្ញតរស្មឹ បទេសេ មហន្តំ ទារុក្ខន្ធំ ទិស្វា ភិក្ខូ ឤមន្តេសិ:--បស្សថ នោ តុម្ហេ ឤវុសោ អមុំ មហន្តំ ទារុក្ខន្ធំ តិ? ឯវំ ឤវុសោ តិ។
បុព្វេនិវាសានុស្សតិញាណ
បុ       តើបុគ្គលណាជាអ្នកចម្រើនបុព្វេនិវាសានុស្សតិញាណ? តើបុព្វេនិវាសានុស្សតិញាណមានប៉ុន្មានជំពូក? តើ បុព្វេនិវាសានុស្សតិញាណ ចម្រើនបានដោយរបៀបណា?
៧. ខលុបច្ឆាភត្ដិកង្គធុតង្គ
បុ             ភិក្ខុសមាទានខលុបច្ឆាភត្ដិកង្គធុតង្គ ដូចម្ដេច?
វិ        គឺភិក្ខុនោះលះបង់សេចក្ដីសង្ឃឹមនិងមិនទទួលឤហារដែលគេប្រគេនបន្ថែម។លោកសម្លឹងឃើញនូវទោស នៃសេចក្ដីសង្ឃឹម និងឤនិសង្សទាំងឡាយ នៃការសមាទានខលុបច្ឆាភត្ដិកង្គធុតង្គហើយ ក៏សមាទាន ដូច្នេះថា “ចាប់តាំងតែពីថ្ងៃនេះតទៅ ឤត្មាអញនឹងលះបង់នូវឤហារដែលលើស និងសមាទាន(ដោយ តឹងតែង) ការមិនឆាន់ភត្ដដែលគេប្រគេនក្រោយពីឆាន់រួចហើយ”។ នេះហៅថាការសមាទាន ខលុបច្ឆាភត្ដិកង្គធុតង្គ។
ទុក្ខនិរោធគាមិនីបដិបទាអរិយសច្ច:
បុ        តើអរិយសច្ច:“ដោយសង្ខេប” ដូចម្តេច?
ការឤស្រ័យនៅរបស់អនាគារិក
[xv]  ក្នុងច្បាប់ភាសាអង់គ្លេសដែលប្រែនេះ ប្រើពាក្យថា willing  ដែលប្រែថា ចេតនា តែក្នុងសៀវភៅរបស់សាស្ត្រចារ្យ B.Phat លោកប្រើពាក្យថា រាគ: ដែលប្រែជាភាសាអង់គ្លេសថា lust ទៅវិញទើបត្រូវ។
អង្គ៥
បុ       លោកបានពោលទុកថា អង្គ៥រួមចូលគ្នាធ្វើឲ្យកើតបឋមជ្ឈាន។ ព្រោះហេតុនេះ ទើបមិនឤចនិយាយថា មានឈាននៅខាងក្រៅអង្គ៥ទេ ព្រោះបើមានឈាននៅខាងក្រៅអង្គ៥ តើនឹងឤចពោលបានថា បឋមជ្ឈាន ប្រកបដោយអង្គ៥ យ៉ាងដូចម្តេចនឹងបាន?
ទុក្ខនិរោធគាមិនីបដិបទាអរិយសច្ច:
កតមោ ច ភិក្ខវេ ភារហារោ ? បុគ្គលោតិស្ស វចនីយំ។ យោយំ ឤយស្មា ឯវំនាមោ ឯវំ គោត្តោ អយំ វុច្ចតិ ភិក្ខវេ ភារហារោ។
សេចក្ដីឧបមាទៅនឹងអ្នកផ្ងូតទឹក
វិ        ម្សៅសំរាប់ងូតទឹកដែលគគ្រើមមិនស្អិតជាប់គ្នាទេ ពេលត្រូវខ្យល់បក់មកក៏បែកខ្ចាត់ខ្ចាយ រីឯចិត្តនិង ចេតសិកវិញ កាលបើត្រូវបំបែកចេញពីបីតិនិងសុខ:ហើយ រមែងក្លាយទៅជាធម្មជាតិដ៏គ្រោតគ្រាតដូចគ្នា អីចឹងដែរ ហើយប្រសិនបើចិត្តនិងចេតសិកនោះត្រូវបំបែកចេញពីសមាធិ ក៏រមែងមិនស្អិតជាប់គ្នាទេ ហើយ នឹងត្រូវខ្យល់គឺនីវរណ:ទាំង៥បក់ផាត់ឲ្យបែកខ្ញែកចេញទៅជាពុំខាន។ ព្រោះហេតុនេះទើបលោក ពោលទុកថាម្សៅសំរាប់ងូតទឹកប្រៀបបានទៅនឹងចិត្តនិងចេតសិក។
បដិច្ចសមុប្បាទឧបាយ
បុ        តើការយល់បដិច្ចសមុប្បាទ“ដោយការចែកជា៤ក្រុម” ដូចម្តេច?
អង្គ៥
បុ        អ្វីជាលក្ខណ:របស់ការរួមចូលជាមួយគ្នា?
កិច្ចរបស់អ្នកដែលទើបនឹងចាប់ផ្ដើមសិក្សា
លោកអធិប្បាយឲ្យបុគ្គលដទៃដឹងបាននូវធម៌ដ៏វិសេសនោះតាមការពិត។
ឈាន៤ និងឈាន៥
[x] អភិញ្ញាសច្ឆិកិរិយា
វាយោកសិណ
អ្វីជាឤនិសង្សរបស់វាយោកសិណ? ឤនិសង្សពិសេសដែលកើតពីការបដិបត្ដិវាយោកសិណមាន៣ យ៉ាង គឺ យោគីឤចធ្វើដំណើរទៅណាមកណាបានដោយល្បឿននៃខ្យល់ ឤចធ្វើខ្យល់ឲ្យកើតបាន និងឤចធ្វើឲ្យ កើត ភាពត្រជាក់បាន។ ចំណែកឤនិសង្សដទៃទៀតរបស់វា់យោកសិណ គឺដូចគ្នាទៅនឹងឤនិសង្សរបស់បឋវីកសិណ ដែរ។ យោគីតែងធ្វើទៅតាមអ្វីដែលនឹងនាំឲ្យមានភាពងាយស្រួលក្នុងការបដិបត្ដិតេជោកសិណ។
ឈានដែលមានចំណែកនៃការអន់ថយ ការរឹងមាំ គុណវិសេស និងការដឹងច្បាស់
[xxiii] Cp. Vbh. –a. 283. អបិ ច ឯកាទស ធម្មា សមាធិសម្ពោជ្ឈង្គស្ស ឧប្បាទាយ សំវត្ដន្ដិ: វត្ថុវិសទកិរិយតា ឥន្ទ្រីយសមត្ដបដិបាទនតា និមត្ដកុសលតា សមយេ ចិត្ដស្ស បគ្គហណតា សមយេ ចិត្ដស្ស និគ្គហណតា សមយេ សម្បហំសនតា សមយេ អជ្ឈុបេក្ខនតា អសមាហិតបុគ្គលបរិវជ្ជនតា សមាហិតបុគ្គលសេវនតា ឈានវិមោក្ខបច្ចវេក្ខនតា តទធិមុត្ដតា តិ។
បកិណ្ណកកថា
[iv] ឧទកបរិយន្ដ:
អត្ថន័យរបស់កសិណ
វិ          ការជ្រួតជ្រាបពេញ ហៅថាកសិណ ដូចដែលព្រះសម្មាសម្ពុទ្ធទ្រង់បានត្រាស់ទុកនៅក្នុងព្រះគាថានេះថា[ii]៖
គប្បីជ្រាបសេចក្ដី អំពី វិតក្ក: និងវិចារ: ដូចតទៅនេះ៖
វិ           …………………………………… ។(ច្បាប់ដើ់មជាភាសាចិនមិនឤចយល់បាន)
បឋមជ្ឈាន
បទដែលថា “ចូលដល់ហើយឤស្រ័យនៅ” គឺយោគីនោះបាននូវបឋមជ្ឈាន លះបង់នូវអង្គ៥ហើយ ក៏បំពេញអង្គ៥យ៉ាង កុសលធម៌៣យ៉ាង លក្ខណ:១០ប្រការ[liv]  និងកុសល២៥យ៉ាង ឲ្យកើតឡើងវិញ។ បុគ្គលដែល ប្រកបដោយបុណ្យកុសលទាំងនេះ រមែងទៅកើតក្នុងព្រហ្មលោកឬទេវលោក។
ឈាន៤ និងឈាន៥
[xi] D. II. 313: កតមោ ច ភិក្ខវេ សម្មាសមាធិ? ឥធ ភិក្ខវេ ភិក្ខុ វិវិច្ចេវ កាមេហិ វិវិច្ច អកុសលេហិ ធម្មេហិ សវិតក្កំ សវិចារំ វិវេកជំ បីតិសុខំ បឋមជ្ឈានំ ឧបសម្បជ្ជ វិហរតិ។ វិតក្កវិចារានំ វូបសមា អជ្ឈត្ដំ សម្បសាទនំ ចេតសោ ឯកោទិភាវំ អវិតក្កំ អវិចារំ សមាធិជំ បីតិសុខំ ទុតិយជ្ឈានំ ឧបសម្បជ្ជ វិហរតិ។ បីតិយា ច វិរាគា ឧបេក្ខកោ វិហរតិ សតោ ច សម្បជានោ សុខំ ច កាយេន  បដិសំវេទេតិ យន្ដំ អរិយា ឤចិក្ខន្ដិ: ឧបេក្ខកោ សតិមា សុខវិហារិ តិ តតិយជ្ឈានំ ឧបសម្បជ វិហរតិ។ សុខស្ស ច បហានា ទុក្ខស្ស ច បហានា បុព្វេវ សោមនស្សទោមនស្សានំ  អត្ថគមា អទុក្ខំ អសុខំ ឧបេក្ខាសតិបរិសុទ្ធឹ ចតុត្ថជ្ឈានំ ឧបសម្បជ្ជ វិហរតិ។ អយំ វុច្ចតិ ភិក្ខវេ សម្មាសមាធិ។ [i] ក្នុងសៀវភៅដែលមានឈ្មោះថា “វិមុត្តិមគ្គ និង វិសុទ្ធិមគ្គ” ទំព័រ ២៦ របស់សាស្ត្រាចារ្យ បណ្ឌិត Dr. P. V. Bapat បានស្រាវជ្រាវ ឃ្លាត្រង់នេះទៅត្រូវនឹង Vbh. 217 ដូច្នេះថា៖ យា ចិត្តស្ស ឋិតិ សន្ឋិតិ អវដ្ឋិតិ អវិសាហារោ អវិក្ខេបោ អវិសាហដមានសតា សមាធិន្ទ្រិយំ សមាធិពលំ សម្មាសមាធិ: អយំ វុច្ចតិ សមាធិ។
ទុក្ខនិរោធគាមិនីបដិបទាអរិយសច្ច:
[41] Ibid. 255: អដ្ឋ សម្មត្តា : សម្មាទិដ្ឋិ ។បេ។ សម្មាសមាធិ។
១១-បកិណ្ណកថា
វិ        ព្រោះថាទោស(កំហុស) របស់រាងកាយមានតែ១០យ៉ាង ហើយព្រោះសញ្ញាមាន១០ជំពូក និងឤស្រ័យទៅ តាមបុគ្គលដែលចែកជា១០ប្រភេទ។ បុគ្គលអ្នកមានរាគចរិត គួរចំរើនឧទ្ធុមាតកសញ្ញាកម្មដ្ឋាន។ បុគ្គលអ្នក ស្រឡាញ់ស្អាតល្អ គួរចំរើនវិនីលកសញ្ញាកម្មដ្ឋាន។ បុគ្គលអ្នកមានរាគ:ខ្លាំង ស្រឡាញ់ស្អាតល្អ គប្បីចំរើន វិបុព្វកសញ្ញាកម្មដ្ឋានជានិច្ច។ សំរាប់បុគ្គលប្រភេទដទៃទៀត បណ្ឌិតគប្បីជ្រាបក្នុងទំនងដូចគ្នា នេះចុះ។
វិធី៤យ៉ាងក្នុងការកំណត់តេជោធាតុ(ធាតុភ្លើង)
វិ        ការបង្ហាញខ្លួនឡើងដ៏មហិមា ហៅថាមហាភូត។ មហាភូតទាំងនេះធំមហិមាណាស់ មានលក្ខណ:ជាការ បំភ័ន្តភ្នែក តែប្រាកដឡើងដូចជារបស់ពិត។ ព្រោះហេតុនេះបានជាហៅថា“បឋមភាព” ហៅថា“មហិមា”។ ពាក្យថាភូតគឺជាពាក្យដែលប្រើសំរាប់ហៅយក្ស ឬវត្ថុផ្សេងៗទៀត ។
ឤកាសានញ្ចាយតនឈាន
វិ        បើបុគ្គលបានឈានផុតពីរូបសញ្ញា ឈ្មោះថាបានឈានផុតខន្ធដទៃទៀតទាំងអស់ដែរ ហើយបើបុគ្គលមិន ទាន់ឈានផុតរួចពីរូបសញ្ញាទេ ចិត្តរបស់គេរមែងមិនឤចឈានផុតពីខន្ធដទៃៗទៀតបានឡើយ ព្រោះ ហេតុនេះ ទើបព្រះមានព្រះភាគទ្រង់សំដែងតែការឈានផុតពីរូបសញ្ញាទុក ដោយមានបំណងទុកជាគំរូ ក្នុងការឈានផុតពីឤរម្មណ៍ដែលជារូបទាំងអស់ ព្រោះថាឤរម្មណ៍ដែលជារូបទាំងអស់របស់ឈាន ពឹងពាក់ឤស្រ័យទៅលើសញ្ញា។