cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
ឃុំសិរីមានជ័យ
សូមមើលផងដែរ
ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ខេត្តបាត់ដំបង ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ស្រុកសំពៅលូន
ឃុំកណ្ដោក
ជាឃុំមួយស្ថិតនៅក្នុងស្រុកកណ្ដាលស្ទឹង ខេត្តកណ្តាល។ នេះមាន ៧ភូមិ ។
URL
URL (យូអាអេល) នៅភាសាអង់គ្លេសជា Uniform Resource Locator គឺជាឈ្មោះអាសយដ្ឋានរបស់គេហទំព័រ។ Locator មានន័យថា «រកឃើញ» Resource គឺ«ទ្រព្យ» Uniform ដែលមិនផ្លាស់ប្ដូ​រទេ ដូច្នេះ នៅអ៊ីនធើណែតជាក្រមអន្ដរជាតិ ដែលអនុញ្ញាតឲ្យ ប្រសេរ្រ (Browser) រកឃើញគេហទំព័រមួយ។ របៀបសង់ក្រមនេះជា http://example.com/theang
ឃុំកណ្ដោក
រដ្ឋបាល
ឃុំកណ្ដោកមាន ៧ ភូមិដូចខាងក្រោម៖
URL
ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:គេហទំព័រ ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:អ៊ីនធើណែត
ឃុំកណ្ដោក
សូមមើលផងដែរ
ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ឃុំនៃស្រុកកណ្តាលស្ទឹង
រនាតដែក
រនាតថោង ឬរនាតដែកគឺជារនាតដែលមានផ្លែសំនៀង២១ដូចគ្នា ស្នូកមានរូបរាងដូចគ្នាសុទ្ធសាធ ផ្លែសំនៀងនីមួយៗក៏មានសំនៀងដូចគ្នាដែរ។ ប៉ុន្តែគេហៅរនាតថោងមកពីរនាតនេះមានផ្លែសំនៀងធ្វើអំពីលង្ហិនមានពណ៌ក្រហមឆ្អិនឆ្អៅស្រដៀងនឹងពណ៌មាស រីឯរនាតដែកវិញគឺជារនាតដែលមានផ្លែសំនៀងធ្វើអំពីដែក សុទ្ធមានពណ៌ខ្មៅស្រអាប់។ តាមដឹងតៗគ្នាមកថា កាលពីសម័យដើមមានតែរនាតថោងមួយបែបទេ ដែលប្រើប្រាស់ជាទូទៅ ប៉ុន្តែដោយសារការធ្វើផ្លែរនាតថោងពិបាកពេក គេក៏បានប្តូរផ្លែសំនៀងពីលង្ហិន មកផ្លែសំនៀងជាផ្លែដែលវិញ ដែលងាយធ្វើជាង។ រនាតទាំងពីរនេះប្រើមួយណាក៏បាន ប៉ុន្តែមិនដែលយកទាំងពីរទៅប្រើក្នុងពេលតែមួយនោះឡើយ។ ជាធម្មតាគេច្រើនឃើញរនាតថោងប្រើប្រាស់នៅក្នុងវង់ភ្លេងព្រះរាជទ្រព្យ រីឯរនាតដែកច្រើនប្រើប្រាស់នៅក្នុងវង់ភ្លេងពិណពាទ្យក្រៅព្រះបរមរាជវាំង និងនៅតាមវត្តអារាមនានា។ នៅពេលលេងម្តងៗគេយកអន្លូងមេលំរឹងធ្វើដោយស្បែកក្របី ឬស្បែកដំរីមកគោះ ។
ឯកសារយោង
ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ឧបករណ៍តន្ត្រីខ្មែរ
រនាតឯក
ឧបករណ៍នេះមានមុខងារសំខាន់នៅក្នុងវង់ភ្លេងពិណពាទ្យផង ក្នុងវង់ភ្លេងមហោរីផង។ ឧបរណ៍នេះត្រូវបានគេគោះ ឬដំដោយអន្លូងចំនួនពីរនៅពេលប្រគំ។ រនាតឯកត្រូវបានគេយល់ឃើញផ្សេងៗគ្នាអំពីរូបរាងរបស់វា អ្នកខ្លះយល់ឃើញថារនាតឯកនេះរូបរាងរបស់វាធ្វើដូចជាទូកព្រោះក្បាល និងកន្ទុយរបស់វាមានរាងកោងដូចក្បាលទូក រីឯអ្នកខ្លះទៀតអះអាងថារនាតនេះមានរូបរាងដូចសត្វក្ងោកដោយសម្អាងថាខោលរនាតសងខាងរនាតមានរាងដូចកន្ទុយក្ងោកពង់។ បុន្តែតាមទស្សន់អ្នកតន្ត្រីបុរាណខ្មែរយល់ថារនាតឯករបស់ខ្មែរមានរាងតាមសត្វនាគគឺត្រង់ជើងពានទ្រស្នូលគឺជាកន្ទុយនាគពីរ ដែលរុំព័ន្ធគ្នាត្រង់ស្នូលគឺជាតួនាគពីរដែលងាកចេញពីគ្នាត្រង់ខោលសង់ខាងគឺជាក្បាលនាគពីរ ដែលកំពុងតែបើកពពារ រីឯផ្លែរនាតគឺជាស្រកានាគ។ ឧបករណ៍នេះមានស្នូលធ្វើអំពីឈើខខ្នុរ ឈើបេង ឈើនាងនួន ឬឈើធ្នង់ឈាមមាន់។ គេឱ្យឈ្មោះថារនាតឯកដោយសារឧបករណ៍នេះមានរាងតូចតែសំឡេងខ្ពស់ជាងរនាតផ្សេងៗជាពិសេសរនាតធុង។ រនាតឯកមានផ្លែសំនៀងចំនួន ២១ផ្លែធ្វើអំពីឫស្សី ឬឈើ ប៉ុន្តែផ្លែឬស្សីឱ្សសំនៀងល្អជាងគេ ។
ឯកសារយោង
ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ឧបករណ៍តន្ត្រីខ្មែរ
ក្រុងបាត់ដំបង
ជាក្រុងមួយស្ថិតនៅក្នុង ខេត្តបាត់ដំបង។ ក្រុងនេះមាន១០សង្កាត់
ទ្រសោតូច
ឯកសារយោង
ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ឧបករណ៍តន្ត្រីខ្មែរ
ទ្រសោធំ
ឯកសារយោង
ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ឧបករណ៍តន្ត្រីខ្មែរ
ឃុំសន្តិភាព
ជាឃុំមួយស្ថិតនៅក្នុងស្រុកសំពៅលូន ខេត្តបាត់ដំបង។ នេះមាន៤ភូមិ ។
ដើមឈើ
គុណសម្បិត្តនៃទឹក និង គុណវិបត្តនៃទឹក
ទឹក​ភាគ​ច្រើន​នៃ​ពួក​យើង​យក​វា​សម្រាប់​ផ្តល់ជាសារះសំខាន់ផ្សេងៗ។ ពីព្រោះទឹក មាន​សរ​ធាតុ​ចិញ្ចឹម​ដែល​មិន​មាន​សារៈ​សំខាន់​កាន់​តែ​ច្រើន​សម្រាប់​រាងកាយ​របស់​យើង​។​​ ​ទឹក​គឺ​ជា​គ្មាន​សារធាតុ​ផ្សេង​ទៀត​ត្រូវ​ការ​ជា​ជាប់​ពាក់​ព័ន្ធ​យ៉ាង​ទូលំទូលាយ​នៅ​ក្នុង​ដំណើរការ​និង​ធ្វើ​ឱ្យ​កើន​ឡើង​នៃ​រាងកាយ​។ រាងកាយ​របស់​មនុស្ស​គឺ​ជា​ទឹក​ប្រហែល 60 ភាគរយ​និង​ស្ត្រី​គឺ​ប្រហែល 50 ភាគ​រយ​។ តើ​អ្នក​ដឹង​ទេ​ថា​ខួរក្បាល​របស់​មនុស្ស​មានទឹក​ប្រហែល 75 ភាគ​រយ​? ជាលិកា	ទឹកមានប៉ុន្មាន​ភាគរយ(%)​? ជា​រៀង​រាល់​ថ្ងៃ​យើង​បាន​បាត់បង់ quart 2-3 នៃ​ទឹក​តាមរយៈ​ការ​បត់ជើងតូច​បែកញើស​និង​ការ​ដកដង្ហើម​។ ចាប់​តាំង​ពី​ជា​ច្រើន​នៃ​ដំណើរ​ការ​នៅ​ក្នុង​រាងកាយ​ពឹង​ផ្អែក​យ៉ាង​ខ្លាំង​លើ​ទឹក​វា​ជា​ការ​សំខាន់​ដែល​យើង​ជំនួស​វត្ថុរាវ​របស់​យើង​ជា​ទៀងទាត់​ដើម្បី​ទូទាត់​សង​សម្រាប់​ការ​ខាត​បង់​នេះ​។ ទឹក​​ ។ ទឹកអាចចូលរួម​ជាមួយ​ពួក​យើង​ក្នុង​ការស្វែង​រក​ប្រេង​តែ​មួយ​ចំនួន​នៃ​ទឹក​តួនាទី​ចម្រុះ​មួយ​ដែល​មាន​នៅ​ក្នុង​រាងកាយ​របស់​យើង ...។ ទឹក​ដែល​ជា​សារធាតុ​រំលាយ​មួយ​:
ទឹក​នេះ​គឺ​ជា​សារធាតុ​រំលាយ​ជា​មូលដ្ឋាន​សម្រាប់​ដំណើរការ​គីមីជីវៈ​ទាំង​អស់​នៅ​ក្នុង​រាងកាយ​របស់​យើង​។ ដោយ​សារ​តែ​ទឹក​គឺ​តំបន់​ប៉ូល​ខ្ពស់ (មាន​ការ​ចែក​ចាយ​មិន​ស្មើ​ថ្លៃ​) វា​ជា​សារធាតុ​រំលាយ​ដ៏​ល្អ​សម្រាប់​ម៉ូលេគុល​ផ្​​សេង​ទៀត​បាន​ចោទ​ប្រកាន់​និង​តំបន់​ប៉ូល​។ អេ​ម៉ូ​ក្លូ​ប៊ី​កាបូន​ប្រូតេអ៊ីន​ច្រើន​និង​មាន​មូ​លេ​គុល​ផ្​​សេង​ទៀត​ជា​ច្រើន​នៅ​ក្នុង​ការ​ប្រើ​ប្រាស់​ទឹក​រាងកាយ​សារធាតុ​រំលាយ​មួយ​។ ចែ​ម​បង្អួច --- Solvation
ទឹក​ដូច​ជា​ការ​ដឹក​ជញ្ជូន​មួយ​:
នៅ​ពេល​ដែល​សារធាតុ​មួយ​ដែល​ត្រូវ​បាន​រំលាយ​នៅ​ក្នុង​ទឹក​, ទឹក​ក្លាយ​​​ជា​មាន​សារៈ​សំខាន់​ណាស់​សម្រាប់​ការ​ដឹក​ជញ្ជូន​វា​នៅ​ទូទាំង​រាងកាយ​។ ឈាម​ដែល​មាន​ទឹក 83 ភាគ​រយ​ដឹក​អុក​ស៊ី​សែន​សហ 2 សារធាតុ​ចិញ្ចឹម​, កាកសំណល់​និង​ច្រើន​ទៀត​ពី​កោសិកា​ទៅ​កោសិកា​។ ទឹកនោម​ផង​ដែរ​ដែល​ភាគ​ច្រើន​ជា​ទឹក​។ ការ​ដឹក​ជញ្ជូន​ដ៏​សំខាន់​ខ្លាំង​ណាស់​មួយ​ផ្សេង​ទៀត​, ទឹកនោម​យក​ផលិតផល​កាកសំណល់​ពី​រាងកាយ​។ ប្រសិន​បើ​យើង​មិន​ទទួល​បាន​ទឹក​គ្រប់​គ្រាន់​និង​មិន​អាច​ផលិត​ទឹកនោម​គ្រប់គ្រាន់​, កម្រិត​ពុល​កាកសំណល់​សាង​សង់​ឡើង​នៅ​ក្នុង​រាងកាយ​ហើយ​យើង​អាច​ក្លាយ​​​ទៅ​ជា​ឈឺ​ឬ​សូម្បី​តែ​ស្លាប់​។
ការ​ការពារ​:
ទឹក​គឺ​ត្រូវ​បាន​ត្រូវការ​សម្រាប់​ការ​ការពារ​ផង​ដែរ​។ វា​រក្សា​មាត់​របស់​អ្នក​មាន​សំណើម​និង​មាន​ភាព​កខ្វក់​និង​ស៊ីឈ្នួល​បោក​ខោ​ឆ្ងាយ​លក្ខ​ណះ​នៅ​លើ​ភ្នែក​របស់​អ្នក​។ ទឹក​សូម្បី​តែ lubricates សន្លាក់​របស់​យើង​រក្សា​ឱ្យ​ពួក​គេ​ពី​ការ​ទទួល​បាន​រឹង​និង​ធ្វើ​ឱ្យ​ប្រាកដ​ថា​គឺ​មាន​ចលនា​រលូន​។
ក្នុងនាម​ជា reactant គីមី​ទឹក​ត្រូវ​បាន​ចូល​រួម​នៅ​ក្នុង​ដំណើរ​ការ​ជា​ច្រើន​និង​ផ្លូវ​នៃ​រាងកាយ​។ យើង​ប្រើ​វា​ដើម្បី​រំលាយ​អាហារ​ក្នុង​ការ​រលាក gastrointestinal នេះ​ដើម្បី​ចូល​ដំណើរ​ការ​ថា​ម​ពល​ត្រូវ​បាន​រក្សា​ទុក​សម្រាប់​សាច់ដុំ​និង​សរីរាង្គ​និង​សម្រាប់​ប្រតិកម្ម​ផ្សេង​ទៀត​រាប់​មិន​អស់​។ បន្ទាប់​យើង​នឹង​ពិនិត្យ​មើល​មួយ​នៃ​ប្រតិកម្ម​ទាំង​នេះ​នៅ​ក្នុង​លម្អិត​និង​មើល​ពី​របៀប​ដែល​ទឹក​អាច​ជួយ​គ្រប់គ្រង​ការ pH នៅក្នុង​រាងកាយ​។
បទ​ប្ប​ញ្ញ​ត្តិ​មាន pH​:
រាងកាយ​យើង​ត្រូវ​តែ​រក្សា​កម្រិត pH របស់​ជាក់លាក់​ណាស់ 7,4 ។ តម្លៃ pH តិច​ជាង 6,9 និង​ច្រើន​ជាង 7,6 ជីវិត​គំរាម​កំហែង​ដូច្នេះ​វា​គឺ​ជា​ការ​ចាំបាច់​ដែល​យើង​មាន​វិធី​មួយ​ដើម្បី​រក្សា​ការ pH ពី​ការ​ងាក​ចេញ​ឆ្ងាយ​ពី​ធម្មតា​ផង​ដែរ​។ ទឹក​គឺ​ជា reactant នៅ​ក្នុង​ប្រតិកម្ម​ដ៏​សំខាន់​ណាស់​ដែល​ថា​រក្សា​មាន pH នៅ 7.4 មួយ​។ ចែ​ម​បង្អួច --- មាន pH
ប្រតិកម្ម​នេះ​បាន​កើត​ឡើង​នៅ​ក្នុង​ឈាម​:
សហ 2 + H ការ 2 0 <==​> ក្រុមហ៊ុន H 2 សហ 3 <==​> ក្រុមហ៊ុន H + HCO 3 - អ្នក​អាច​មើល​ឃើញ​តួនាទី​របស់​ទឹក​ឬទេ​? ប្រសិន​បើ​អ្នក​មាន pH គឺ (អ៊ីយ៉ុង​ក្រុមហ៊ុន H + + មួយ​ចំនួន​តូច​ពេក​) ខ្ពស់​ពេក​, ទឹក​មាន​ប្រតិកម្ម​ជាមួយ​កាបូន​ឌីអុកស៊ីត​ក្នុង​ការ​បង្កើត​ក្រុមហ៊ុន H ions + + កាន់​តែ​ច្រើន​, បន្ថយ​ការ pH នេះ​។ ការ pH ទាប​ជាង 7.4 ការ​ផ្លាស់​ប្តូ​រ​ប្រតិកម្ម​ខាង​លើ​ខាង​ឆ្វេង​ដោយ​ប្រើ​ឡើង​ក្រុមហ៊ុន H អ៊ីយ៉ុង + ការ​បង្កើត​សហ 2 និង H 2 O និង​ការ​បង្កើន​ការ pH ។ វា​ជា​ការ​សំខាន់​ណាស់​ដែល​ប្រតិកម្ម​នេះ​ទៅ​វិញ​ទៅ​មក​ដើម្បី​រក្សា​លំនឹង​។
តុល្យភាព​អេ​ឡិច​ត្រូ​:
ទឹក​គឺ​មាន​សារៈ​សំខាន់​ណាស់​ក្នុង​ការ​រក្សា​តុល្យភាព​អេឡិចត្រូលីត​នៅ​ក្នុង​រាងកាយ​របស់​យើង​។ អេ​ឡិច​ត្រូ​ត្រូវ​បាន​ចោទ​ប្រកាន់​ពី​បទ​អ៊ីយ៉ុង (ដូច​ជា​ណា + ឬ Cl -​) ដែល​ត្រូវ​បាន​រក្សា​ទុក​ក្នុង​កម្រិត​ជាក់លាក់​មួយ​ដើម្បី​រក្សា​បរិមាណ​ត្រឹមត្រូវ​នៃ​ទឹក​នៅ​ក្នុង​កោសិកា​របស់​យើង​។ អេ​ឡិច​ត្រូ​បញ្ជូន​ប្រភេទ​ទាំង​អស់​នៃ​ព​ត៌​មាន​ទៅ​ឱ្យ​ខួរក្បាល​របស់​យើង​នៅ​ក្នុង​សំណុំ​បែបបទ​នៃ impulses សរសៃ​ប្រសាទ​និង​មាន​សារៈ​សំខាន់​នៅ​ក្នុង​សកម្មភាព​សាច់ដុំ​ផង​ដែរ​។ ដើម្បី​រក្សា​អេ​ឡិច​ត្រូ​នៅ​កម្រិត​សមរម្យ​នៅ​ក្នុង​កោសិកា​របស់​យើង​, ទឹក​ហូរ​នៅ​ក្នុង​និង​ក្រៅ​នៃ​កោសិកា​ដើម្បី​ធ្វើ​ឱ្យ​ប្រាកដ​ថា​អ៊ីយ៉ុង​ទាំង​នេះ​ស្ថិត​នៅ​ក្នុង​តុល្យភាព​។
ច្បាប់​សី​តុ​ណ្ហា​ភាព​:
នៅ​ក្នុង​ផ្ទះ​របស់​យើង​ម៉ាស៊ីនត្រជាក់​រក្សា​អ្វី​ដែល​ត្រជាក់​។ ប៉ុ​ន្ដែ​តើ​រាងកាយ​របស់​យើង​ស្នាក់នៅ​ត្រជាក់​ដោយ​របៀប​ណា​? មែនហើយ​យើង​ពិត​ជា​មាន​ប្រព័ន្ធ​ម៉ាស៊ីនត្រជាក់​ធម្មជាតិ​របស់​យើង​។ ភ្នាល់​អ្នក​អាច​ទាយ​បាន​ពី​អ្វី​ដែល​វា​គឺ​ជា ...
នោះ​ហើយ​ជា​សិទ្ធិ​, ទឹក​! ទឹក​ជា​វិធី​ដ៏​សំខាន់​បំផុត​និយ័ត​តុ​ណ្ហា​ភាព​រាងកាយ​របស់​យើង​គឺ​តាម​រយៈ​ញើស​។ សី​តុ​ណ្ហា​ភាព​រាងកាយ​ធម្មតា​របស់​យើង​គឺ 98.6 អង្សា Fahrenheit ។ នៅ​ពេល​ដែល​អ្នក​ចូល​ទៅ​នៅ​ខាង​ក្រៅ​នៅ​ក្នុង​ព្រះអាទិត្យ​, អ្នក​ប្រហែល​ជា​នឹង​ចាប់​ផ្តើ​ម​ញើស​ក្នុង​ពេល​វេលា​ទេ​ជា​ពិសេស​ប្រសិន​បើ​អ្នក​សកម្ម​។ រីឯ​រូបកាយ​វិញ​ហេតុ​អ្វី​បាន​ជា​មិន​ត្រូវ​ការ​ញើស​? ញើស​គឺជា​វិធី​មួយ​សម្រាប់​រាងកាយ​ឱ្យ​ត្រជាក់​ខ្លួន​វា​ចុះ​។ នៅ​ពេល​ដែល​យើង​ញើស​នោះ​ទេ​វា​ហួត​នៅ​លើ​ស្បែក​របស់​យើង​នៅ​ឆ្ងាយ​ពី​កំ​ដៅ​គំនូរ​រាងកាយ​និង​ត្រជាក់​ពួក​យើង​ចុះ​។
ការ​ធ្វើ​លំ​ហាត់ប្រាណ​និង​ទឹក​:
នៅពេល​យើង​អនុវត្ត​ការ​បាត់បង់​ទឹក​តាមរយៈ​ញើស​អាច​ឈាន​ដល់ 1-2L ក្នុង​មួយ​ម៉ោង​! ប្រសិន​បើ​អ្នក​ត្រូវ​អនុវត្ត​នៅ​ក្នុង​អាកាសធាតុ​ក្តៅ​ទឹក​គួរ​តែ​ត្រូវ​បាន​បំពេញ​ជា​រៀង​រាល់ 15 នាទី​នៅ​ក្នុង​គោល​បំណង​ដើម្បី​រក្សា​សាច់ដុំ​រឹងមាំ​និង​សីតុណ្ហភាព​រាងកាយ​ចុះ​។ នេះ​ជា​ពិសេស​មាន​សារៈសំខាន់​ខ្លាំង​ណាស់​សម្រាប់​ព្រឹត្តិការណ៍​អំ​ន​ត់​រយៈ​ពេល​យូរ​, ដែល​នេះ​ជា​មូល​ហេតុ​ដែល​អ្នក​ជិះកង់ (ដែល​ដក​ចេញ​ឆ្ងាយ​ជា​រៀង​រាល់​អោន​ដែល​មិន​ចាំបាច់​ឧបករណ៍​) នៅ​តែ​យក​ទឹក​ជាមួយ​ពួក​គេ​។
ទឹក​មាន​សារៈសំខាន់​ណាស់​ក្នុង​ការ​ផ្តល់​អុក​ស៊ី​សែន​ទៅ​ឱ្យ​សាច់ដុំ​និង​ជួយ​ឱ្យ​រាងកាយ​អនុវត្ត​ការងារ​រាងកាយ​កាន់​តែ​ច្រើន​មាន​ប្រសិទ្ធិ​ភាព​។ ខាងក្រោម​នេះ​ជា​ក្រាហ្វិក​មួយ​ចំនួន​ដែល​បង្ហាញ​ពី​ផល​ប៉ះពាល់​នៃ​ការ​ជំនួស​ជាតិទឹក​ក្នុង​អំឡុង​ពេល​ធ្វើ​លំ​ហាត់ប្រាណ​មាន​។ តើ​អ្នក​អាច​ទាយ​បន្ទាត់​ដែល​តំណាង​ឱ្យ​ប្រជាជន​ដែល​ត្រូវ​បាន​គេ​ផ្តល់​ឱ្យ​ទឹក​និង​ដែល​តំណាង​ឱ្យ​ពួក​អ្នក​ដែល​បាន​ទៅ​ដោយ​គ្មាន​វា​ទេ​?
(ក្រា​ភិ​ច​បង្ហាញ​ថយ​ចុះ​ការ​ស​ម្តែ​ង​ដោយ​គ្មាន​ទឹក​)
ត្រឡប់​វិញ
ត្រឡប់ ទៅ​ដើម​អង្គភាព​គុណភាព​ទឹក​នេះ​។
ត្រឡប់ ទៅ​កាន់​គេ​ហ​ទំព័រ Cruise គីមីវិទ្យា​។
សម្បជញ្ញៈ
សម្បជញ្ញៈ
(ភាសា​អង់គ្លេស៖ Clear Comprehension, សំស្រ្កឹត៖  សំប្រជ្ញ,  សំប្រជ្ញា, សម្ប្រជ្ញ) សម្បជញ្ញៈ (Sampajañña) ជា​ពាក្យ​បាលី មាន​ន័យ​ថា  សេចក្តី​យល់​ច្បាស់  សេចក្តី​ដឹង​ច្បាស់  ជាប់​ជា​និច្ច​ក្នុង​ការ​យល់​ដឹង  អំពី​សេចក្តី​មិន​ទៀង (អនិច្ចំ)  មាន​ស្មារតី​រលឹក ឬ​ដឹង​ខ្លួន​ពេញ​លេញ  ព្រម​ទាំង​សេចក្តី​ប្រយ័ត្ន  សេចក្តី​សង្កេត​ពិនិត្យ  សេចក្តី​វិនិច្ឆ័យ​  សេចក្តី​យល់  សេចក្តី​ប្រុង​ប្រៀប​ខ្លួន ។ សម្បជញ្ញៈ​ ជា​ពាក្យ​បាលី ប្រើ​នៅ​ក្នុង​សូត្រ​ផ្នែក​ថេរវាទ ។  ពាក្យសំស្រ្កឹត សំប្រជ្ញ  ឃើញ​មាន​ប្រើ​នៅ​ក្នុង​គម្ពីរ​សំស្រ្កឹត  ដែល​ប្រើ​ប្រាស់  (ក្នុង​ការ​បក​ប្រែ)  ដោយ​ពួក​គ្រូ​បង្ហាត់​សមាធិ​ផ្សេងៗ  ដូច​ជា ព្រះ​គ្រូ​និកាយ​ហ្សេន (និកាយ​ធ្យាន) នាម ធិច (= ព្រះ​តេជគុណ) ញ៉ឹត​ហាញ (Thích Nhất Hạnh)  ព្រះ​សង្ឃ​ជាតិ​វៀតណាម  ហើយ​និង​ក្នុង​ប្រពៃណី​ប្រទេស​​ទីបេ ។
ពីបិដកបាលី
សេចក្តី​យល់​ច្បាស់ ជា​ពាក្យ​ដែល​ព្រះ​ពុទ្ធ​សម្តែង​ជា​រឿយៗ  ជាប់​ពី​ក្រោយ​ការ​ចម្រើន​សតិ  ក្នុង​សតិប្បដ្ឋានសូត្រ៖ សេចក្តី​យល់​ច្បាស់ កើត​ឡើង  អំពី​អានាបាណស្សតិ  ហើយ​បន្ទាប់​មក  ក៏កើតឡើង​ជាប់​ពី​ក្រោយ​ការ​ចម្រើន​សតិ​នៃ​សតិប្បដ្ឋាន​ទាំង ៤ ។
សេចក្តី​ពន្យល់​បិដក
ខណៈ​ដែល​និកាយ​ទាំង​ឡាយ (និកាយ = ប្រជុំ​ធម៌​ជា​ក្រុម)  មិន​បាន​ពន្យល់​ពាក្យ​សម្បជញៈ ថា  តើ​ព្រះ​ពុទ្ធ​ចង់​មាន​ព្រះ​បន្ទូល​ថា​ដូច​ម្តេច  អដ្ឋកថា​បាលី​បាន​វែក​ញែក ក្នុង​ន័យ​នៃ​អត្ថបទ​ទាំង ៤  ដើម្បី​ឲ្យ​យល់​ថា៖
អដ្ឋកថា​សហសម័យ
ក្នុង​ការ​ឆ្លង​ឆ្លើយ​ រវាង​ភិក្ខុ​ពោធិ  និង​លោក ប៊ី. អាឡាន់ វ៉ល្ល៉េស (B. Alan Wallace), ភិក្ខុ​ពោធិ​បាន​ពញ្ញាក់​អំពី​ទស្សនៈ​របស់​ព្រះ​​ញាណបោនិកថេរ (Nyanaponika Thera)  ចំពោះ​សម្មាសតិ​និង​សម្បជញ្ញៈ  ​ដូច​ត​ទៅ៖ ...ខ្ញុំ​គួរ​បន្ថែម​ថា ព្រះ​ថេរៈ ញាណបោនិក ផ្ទាល់​ខ្លួន  មិន​ឃើញ​ថា  ការ​ប្រុង​ប្រយ័ត្ន​តែ​ម្យ៉ាង  ថា  ជា​ការ​យក​បាន​នូវ​​ខ្លឹម​សារ​នៃ​សម្បជញ្ញៈ​ពេញ​បរិបូណ៌​ទេ  ប៉ុន្តែ​គ្រាន់​តែ​ជា​ដំណាក់​កាល​ដំបូង  ក្នុង​ការ​ចម្រើន​សម្មាសតិសមាធិ ។  ព្រះ​អង្គ​គាំ​ទ្រ​ថា  ក្នុង​ការ​ចម្រើន​សម្មាសតិ​ត្រឹម​ត្រូវ  សតិ​ត្រូវ​តែ​រួម​បញ្ចូល​គ្នា  ជាមួយ​សម្បជញ្ញៈ  សេចក្តី​យល់​ដឹង​ច្បាស់  ហើយ​មាន​តែ​ពេល​ណា  ដែល​របស់​ទាំង​ពីរ​នេះ  ធ្វើ​ការ​ជាមួយ​គ្នា​ទេ  ដែល​សម្មាសតិអាច​បំពេញ​បំណង​បាន ។
ថ្ងៃ​និង​យប់ (ញ៉ឹត ហាញ)
ព្រះ​គ្រូ និកាយ​ហ្សេន (ធ្យាន)  ធិច ញ៉ឹត​ហាញ  ជាតិ​វៀតណាម  បាន​សរសេរ​ចំពោះ​វគ្គ​នៃ​សតិប្បដ្ឋានសូត្រ​ខាង​លើ  អំពី​សម្បជញ្ញៈ ដូច​ត​ទៅ៖ លំហាត់​នេះ គឺ​ជា​ការ​ពិនិត្យ​មើល  និង​ការ​ដឹង​  នូវ​សកម្មភាព​របស់​កាយ  គឺ​ជា​ការ​បដិបត្តិ​ដ៏​សំខាន់​របស់​ភិក្ខុ ។  ពេល​ដែល​អាត្មា​បួស​នេន​ជាដំបូង ៤៨ ឆ្នាំ​កន្លង​មក  សៀវភៅ​ទី ១ ដែល​លោក​គ្រូ​ឲ្យ​អាត្មា​យក​ទៅ​រៀន​ឲ្យ​ចាំ  គឺ​សៀវភៅ​គាថា  ដើម្បី​ហាត់​នៅ​ពេល​លាង​ដៃ  ដុស​ធ្មេញ  លាង​មុខ  គ្រង​ស្បង់​ចីវរ  បោស​សំរាមទី​ធ្លា  សម្រាក​កាយ  ងូត​ទឹក ។ល។ ... កាល​ណា​នេន​បាន​ដាក់​ខ្លួន​ឯង ដើម្បី​ហាត់​រៀន​ហើយ  នេន​នោះ​នឹង​ឃើញ​ថា  សកម្មភាព​របស់​ខ្លួន​រាល់​ថ្ងៃ  ក្លាយ​ទៅ​ជា​ការ​ស្រុះ​ស្រួល​ចិត្ត  អំណរ​គុណ  និង​គំនិត​ល្អិត​ល្អន់ ។  សតិ​រលឹក​ទៅ​ជា​ឃើញ​ច្បាស់​លាស់  ក្នុង​សកម្មភាព  តាម​ផ្លូវ​កាយ​និង​វាចា ។ កាល​ណា​សកម្មភាព​ណាមួយ បាន​ដាក់​ចុះ​ក្រោម​ពន្លឺ​នៃ​សតិ​ហើយ  កាយ​និង​ចិត្ត​ទៅ​ជា​ស្ងប់  ប្រកប​ដោយ​សន្តិភាព  និង​ពេញ​ទៅ​ដោយ​សេចក្តី​រីក​រាយ ។  នេះ​គឺ​ជា​លំហាត់​មួយ  ដែល​ត្រូវ​យក​មក​ប្រើ​ថ្ងៃ​និង​យប់  រហូត​អស់​មួយ​ជីវិត ...។
ឯកសារយោង
ព្រះត្រៃបិដក > សុត្តន្តបិដក > អង្គុត្តរនិកាយ > អដ្ឋកនិបាត > បណ្ណាសកាសង្គហិតវគ្គ > សតិវគ្គ > សតិសម្បជញ្ញសូត្រ (សៀវភៅភាគ ៤៨ ទំព័រ​ទី ៣៤៨)
ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ព្រះពុទ្ធសាសនា ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:គន្ថធុរៈ
បញ្ជីនាយករដ្ឋមន្រ្តីថៃ
បញ្ជីនាយករដ្ឋមន្រ្តីថៃបានតម្រៀបតាមលំដាប់លំដោយ គិតមកដល់បច្ចុប្បន្នប្រទេសថៃមាននាយករដ្ឋមន្ត្រីចំនួន ២៩ រូប
ឯកសារយោង
ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:នាយករដ្ឋមន្ត្រីថៃ
ឃុំតាសា្ត
ជាឃុំមួយស្ថិតនៅក្នុងស្រុកសំពៅលូន ខេត្តបាត់ដំបង។ នេះមាន៥ភូមិ ។
សូមមើលផងដែរ
ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ខេត្តបាត់ដំបង ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ស្រុកសំពៅលូន
ទន្ដគោម
ទន្ដគោម (ត្រូវបានស្គាល់ថា អាហ្គាវេ ឬ អាហ្គាបេ ផងដែរ) គឺភូតគាមមួយរបស់ម៉ិចស៊ិក។ ស្រា តេគីឡា(Tequila) ត្រូវបានធ្វើដោយទន្ដគោមនេះ។
តេគីឡា
តេគីឡាគឺស្រាម៉ិចស៊ិកមួយដែលត្រូវបានធ្វើដោយភូតគាមទន្ដគោម ជាពិសេសនៅទំបន់ជិតទីក្រុងតេគីឡា ចម្ងាយ ៦៥ គីឡូម៉ែត្រខាងទិសពាយព្យពី ហ្គ័ដាឡាហារ៉ា (រដ្ឋធានីនៃរដ្ឋហាលីស្កូ)។
ស្រុកឯកភ្នំ
ស្រុកឯកភ្នំមាន៧ឃុំ ៖
ណាប៉ូលេអុងបូណាប៉ារត៍
ណាប៉ូលេអុង (នាមពេញ ណាប៉ូលេអុង បូណាប៉ារត៍, ១៥ សីហា ១៧៦៩ – ៥ ឧសភា ១៨២១) និងមានព្រះរាជនាមថា ណាប៉ូលេអុងទី១ គឺជាមេដឹកនាំនយោបាយ និងយោធាបារាំងម្នាក់ ដែល​លេចឈ្មោះឡើងនៅ​​អំឡុង​បដិវត្តន៍​បារាំង និង​បាន​ដឹកនាំ​យុទ្ធនាការ​សំខាន់ៗ​ជាច្រើន​ក្នុង​អំឡុង​សង្គ្រាម​បដិវត្តន៍។ គាត់បានក្លាយជាមេដឹកនាំនៃសាធារណរដ្ឋបារាំងដោយកាន់តំណែងជាកុងស៊ុលទីមួយពីឆ្នាំ១៧៩៩ ដល់ឆ្នាំ១៨០៤ ហើយក្រោយមកបានឡើងកាន់អំណាចជាអធិរាជនៃបារាំងពីឆ្នាំ១៨០៤ ដល់ឆ្នាំ១៨១៤ និងម្តងទៀតក្នុងឆ្នាំ១៨១៥។ កេរដំណែលនយោបាយ និងវប្បធម៌របស់ណាប៉ូលេអុងបានបន្សល់ទុករហូតមកដល់សព្វថ្ងៃ ហើយបច្ចុប្បន្នគាត់មានឈ្មោះជាមេដឹកនាំដ៏ល្បីល្បាញ និងចម្រូងចម្រាសមួយរូបនៅក្នុងប្រវត្តិសាស្ត្រពិភពលោក។
ណាប៉ូលេអុងបានចាប់កំណើតក្នុងគ្រួសារអភិជនអ៊ីតាលីតូចមួយនៅលើកោះកុសស៊ីកា ដែលកាលនោះបារាំងទើបតែបានកាត់ដែនកោះមួយនោះជាកម្មសិទ្ធិរបស់ខ្លួនថ្មីៗ។ គាត់បានគាំទ្របដិវត្តន៍បារាំងក្នុងឆ្នាំ១៧៨៩ ហើយខណៈពេលដែលកំពុងបម្រើការក្នុងជួរកងទ័ពបារាំង ណាប៉ូលេអុងបានព្យាយាមផ្សព្វផ្សាយឧត្តមគតិពីបារាំងទៅកាន់ប្រជាពលរដ្ឋនៅស្រុកកំណើតរបស់ខ្លួន។ ឋានៈកងទ័ពរបស់គាត់បានកើនឡើងយ៉ាងរហ័សក្រោយពីគាត់បានជួយអាជ្ញាធរបដិវត្តន៍យកឈ្នះលើក្រុមបះបោរនៅក្នុងឆ្នាំ១៧៩៥។ មួយឆ្នាំក្រោយមក ណាប៉ូលេអុងបានចាប់ផ្តើមយុទ្ធនាការយោធាប្រឆាំងនឹងអូទ្រីស និងអ៊ីតាលី ដោយបានទទួលជ័យជម្នះក្នុងគ្រប់សមរភូមិ ហើយក៏បានក្លាយជាវីរបុរសជាតិនៃបារាំង។ ក្នុងឆ្នាំ១៧៩៨ គាត់បានដឹកនាំបេសកកម្មយោធាមួយទៅកាន់ប្រទេសអេហ្ស៊ីប ដែលនេះជាប្រភពនៃការប្រឡូកចូលវិស័យនយោបាយរបស់ណាប៉ូលេអុង។ ទីបំផុត ណាប៉ូលេអុងបានដឹកនាំរដ្ឋប្រហារនៅខែវិច្ឆិកា ឆ្នាំ១៧៩៩ ហើយបានក្លាយជាកុងស៊ុលទីមួយនៃសាធារណរដ្ឋ។
ជីវិតអាពាហ៍ពិពាហ៍ និង ភាពព្រឺព្រួចនៅក្នុងសង្រ្គាម
កងទព័របស់គាតនៅអ៊ីតាលី បានដណ្ដើមបានជយ័ជំនេះមួយហើយមួយទៀត ។ ក្រោយមកដោយប្រឆាំងនិងបទបញ្ជាចេញពីទីក្រុង ប៉ារីស ណាប៉ូលេអុងវាយបកប្រឆាំងផ្ទាល់និងសត្រូវដ៍ខ្លាំងបំផុតរបស់បារាំងគឺ ប្រទេសអូទ្រីស ។ នៅក្នុងដំណើររុលទៅមុខលឿនដូច ផ្លេកបន្ទោរ គាត់បានឆ្លងកាត់ជួរភ្នំអាល់ (Alps) ហើយរុលចូលក្នុងទីក្រុងវីយ៉ែន របស់អូទ្រីសចំងាយ៩៦គីឡូម៉ែត្រ ។ ពួកអូទ្រីសដែល ប្រឈមមុខនិងការពិត ដែលស្ទើតែបរាជយ័ក្នុងសមរភូមិ បានស្នើសុំអោយមានកិច្ចព្រមព្រៀងឈប់បាញ់ ។ នៅក្នុង សន្ធិសញ្ញា Campo Formio ដែលតែងតាំងឡើងដោយណាប៉ូលេអុង ពួកគេបានយល់ព្រមប្រគល់ទឹកដីប៉ែលហ្ស៊ីក រ៉ាញលែនដ៍និងកោះមួយចំនួននៅឯ ឆ្នេរសមុទ្រក្រិច អោយមកស្ថិតក្រោមការត្រួតត្រារបស់បារាំង ។ ណាប៉ូលេអុងបានបញ្ជូនទ្រព្យសម្បត្តិ និងលុយដែលរឹបអូសបានមក ពីសង្រ្គាមទៅកាន់ទីក្រុងប៉ារីស។
ទន្ទឹមនិងពេលនោះគាត់ក៍បានបង្កើតរដ្ផាភិបាលអ៊ីតាលីខាងជើងដោយអនុវត្តិគំនិតសេរីភាពបដិវត្តន៍បារាំង ។ តែអំឡុងពេលមួយរាត្រី សោះគាត់មានឈ្មោះបោះសំលេងពេញទ្វីបអឺរ៉ុប និងសូម្បីតែនៅអាមេរិកក៍ល្បីឈ្មោះ ណាប៉ូលេអុងដែរ ។ មានតែប្រទេសអង់គ្លេស ប៉ុណ្ណោះដែលនៅតែប្រឆាំងជំទាស់និងអំនាចបារាំងនៅទ្វីបនេះ ។ ដំបូងណាប៉ូលេអុងគិតចង់ឈ្លានពានដៃសមុទ្រ Channel របស់អង់ គ្លេស់ ប៉ុន្តែពិនិត្យដោយផ្ទាល់ទៅលើតំបន់ឆ្នេរសមុទ្រ Channel នោះគាត់ក៍បោះបង់គំនិតព្រោះយល់ឃើញថា កងនាវាអង់គ្លេស់មានកំលាំងខ្លាំងណាស់មិនអាចឈ្លានពានបានឡើយ។ ផ្ទុយទៅ វិញគាត់បានបើកយុទ្ធនាការមួយនៅប្រទេសអេហ្ស៊ីបនៅទីនោះគាត់អាចបង្កើតមូលដ្ផានគ្រឹះសំរាប់អំនាចបារាំងនៅសមុទ្រមេធីទែរ៉ាណេ ។ហើយទន្ទឹមពេលជាមួយគ្នានេះបានកាត់ផ្តាច់ផ្លូវដ៍សំខាន់របស់របស់អង់គ្លេស់ទៅកាន់ប្រទេសឥណ្ឌា ។ នៅទិឃារដូវនៅឆ្នាំ១៧៩៨ គាត់បានឈ្លានពានប្រទេសអេហ្ស៊ីប ​។
មេដឹកនាំបារាំងមួយចំនួនដែលនៅក្នុងនោះក៍មាន តាល់ឡឺរ៉ង់ដ៍ ផងដែរបានលួចសប្បាយក្នុងចិត្តដោយបានឃើញណាប៉ូលេអុងដ៍មានប្រជាប្រិយភាព និងមហិច្ចតាខ្ពស់ចេញឆ្ងាយពីប៉ារីស
និងដាក់ផែនការកសាងព្រែកជីក ស៊ុយអេដ៍ធំដែលភ្ជាប់សមុទ្រមេឌីទែរ៉ាណេទៅកាន់សមុទ្រក្រហម និងមហាសមុទ្រឥណ្ឌាដ៍ធំល្វឹងល្វើយ ព្រមទាំងមហាសារគរ ប៉ាស៊ីហ្វិច ។ តែទោះជាយ៉ាងណាក្ដីការបរាជយ័ដ៍ធំមួយតាមមកពីក្រោយស្រមោលយុទ្ធនាការលើទឹកដីអេហ្ស៊ីបរបស់ណាប៉ូលេអុង ​។កងនាវាអង់គ្លេស់ដែលដឹកនាំដោយ ឧត្ដមសេនីយ៍ឯក អូរ៉ាត្យូ ណែលសុន បានវាយកំទិចកងទព័ជើងទឹកបារាំងដែលឈរជើងនៅ អាប៊ូកៀរបៃ ជិតមាត់ទន្លេរនីល ។ ដោយគ្មាននាវាដើម្បើជួយសង្រ្គោះកងទព័របស់ណាប៉ូលេអុង
ទោះជាមានឧត្តភាពជាងកងទព័អង់គ្លេស់ ក៍មិនអាចគេចខ្លួនចេញពីអេហ្ស៊ីប រឺក៍ទទួលកំលាំងជំនួយបានឡើយ ។ ណាប៉ូលេអុងបានចាប់ធ្វើការវាយប្រហារលើប្រទេសស៊ីរីទៀតដោយសង្ឃឹមបើកច្រកទៅទិសខាងជើង តែត្រូវអង់គ្លេស់រារាំង ។ ក្នុងពេលដែលណាប៉ូលេអុងជួបការលំបាកបែបនេះប្រទេសទួរគី
រួមជាមួយអង់គ្លេស់ រុស្ស៊ី និង អូទ្រីស បង្កើតសម្ពន្ធ័មិត្ត ប្រឆាំងការឈ្លានពានរបស់បារាំង ។អ៊ីតាលីក៍បានងាកចេញពីការគ្រប់គ្រង របស់បារាំងដែរ ។ ណាប៉ូលេអុងក៍បានស្ថិតនៅក្នុងស្ថានភាពឯកកោដ៍ធ្ងន់ធ្ងរមួយ ។ គាត់ក៍បានសំរេចចិត្តធ្វើការងារជាបន្ទាន់មួយ ។ ដោយទុកចោលកងទព័របស់គាត់នៅក្នុងប្រទេសអេហ្ស៊ីប ណាប៉ូលេអុងបានលួចរត់មកកាន់ទីក្រុងប៉ារីស ដោយកិច្ចខ្លួនរួចទាំងប្រផិតប្រផើយពីការតាមចាប់របស់នាវាអង់គ្លេស់ពីរគ្រឿង ។
ឯកសារយោង
ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ណាប៉ូលេអុង ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ប្រមុខរដ្ឋបារាំងក្នុងសតវត្សទី១៨ ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ព្រះមហាក្សត្រអ៊ីតាលីក្នុងសតវត្សទី១៩ ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ព្រះរាជាបារាំងក្នុងសតវត្សទី១៩ ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:អង្គក្សត្រអង់ដូរ៉ាក្នុងសតវត្សទី១៩ ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:មេបញ្ជាការក្នុងសង្គ្រាមណាប៉ូលេអូនិក ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:កុងស៊ុលបារាំង ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:អធិរាជបារាំង ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:អ្នកជាតិនិយមបារាំង ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:រាជវង្សបូណាប៉ារត៍ ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:អត្ថបទខ្លីមិនពេញលេញ
ស្រុកមោងឫស្សី
ស្រុកមោងឫស្សីមាន១១ឃុំ ៖
ប្រវត្តិសាស្ត្រថៃ
ពួកថៃបានបំលាស់ទីមកពីស្រុកកំនើតរបស់ដូនតាខ្លួននៅចិនខាងត្បូង មកកាន់ដីទ្វីបអាស៊ីអាគ្នេយ៍នៅ ប្រហែលសតវត្សទី១០ ។ តាំងពីមុនដល់ពេលនោះ រាជាអាណាចក្រឥណ្ឌាភាវូបនីយកម្មមួយចំនួន ដូចជា នគរមន ខ្មែរ និង ម៉ាឡេ បានគ្រប់គ្រងតំបន់ទាំងនោះ ។ ពួកថៃបានបង្កើតរដ្ឋផ្ទាល់ខ្លួនរបស់ពួកគេដោយចាប់ផ្ដើមជាមួយ សុខោទ័យ ឆៀងសែន និងឆៀងម៉ៃ និងនគរស្រែមួយលាន (Lanna) ហើយនិងក្រោយមកទៀតនគរអយុធ្យា ។ រដ្ឋទាំងនេះបានប្រយុទ្ធគ្នាទៅវិញទៅមកហើយស្ថិតក្រោមការគំរាមកំហែងជានិច្ចកាលពីពួកខ្មែរ ភូមា និងវៀតណាម ។ យូរៗក្រោយមកទៀត មហាអំនាចអាណានិគមអឺរ៉ុប បានធ្វើការគំរាមកំហែងក្នុងសតវត្សទី១៩ និងដើមសតវត្សទី២០ ក៏ប៉ុន្តែប្រទេសថៃនៅតែជារដ្ឋក្នុងអាស៊ីអាគ្នេយ៍តែមួយគត់ បានរួចផុតពីការគ្រប់គ្រងតាមបែបអាណានិគម ។ បន្ទាប់ពីបញ្ចប់រាជាធិបតេយ្យផ្ដាច់ការក្នុងឆ្នាំ១៩៣២ ប្រទេសថៃបានស៊ូទ្រាំអស់ហុកសិបឆ្នាំ នៃការគ្រប់គ្រងយោធាជាស្ទើរតែជាអចិន្ត្រៃយ៍ មុនពេលការបង្កើតនូវប្រព័ន្ធគ្រប់គ្រងតាមបែបប្រជាធិបតេយ្យ ។ សូមអគុណ
រដ្ឋដំបូងៗនៃប្រទេសថៃ
ពីមុនការចំនាកស្រុកមកទិសខាងត្បូងនៃប្រជាជនតៃពី យូណាន ក្នុងសតវត្សទី១០ ឧបទ្វីបឥណ្ឌូចិន គឺធ្លាប់ជាទឹកដីកំណើតរបស់សង្គមអ្នកស្រុកដើមផ្សេងៗ ដែលមានជំនឿលើព្រលឹងជាយូរមកបើរាប់ថយក្រោយគឺ៥០០,០០០ឆ្នាំកន្លយមកហើយ ។ ការស្រាវជ្រាវថ្មីនៃបាសាណីភូត ហូម៉ូ អេរ៉ិកថឹស (Homo erectus) ដូចជាមនុស្សឡាំផាង (Lampang)ក៏ជាឧទាហរណ៍មួយដែរ ។ សំនល់ដែលត្រូវបានរកឃើញដំបូងកំឡុងពេលកំនាយ ក្នុងខេត្តឡាំផាង ប្រទេសថៃ ។ ការរកឃើញត្រូវបានចុះកាលបរិច្ឆេទពីប្រហែល ១,០០០,០០០-៥០០,០០០កន្លងទៅហើយក្នុង យុគទឹកកក (Pleistocene)។ មានស្ថានីយជាច្រើនអនេកក្នុងប្រទេសថៃចុះកាលបរិច្ឆេទនូវយុគ សំរិទ្ធិ (១៥០០-៥០០ម.គ.) និងដែក (៥០០ម.គ.-៥០០គ.ស.) ។ ភាគច្រើនបំផុតបានស្រាវជ្រាវទូទាំង នៃស្ថានីយទាំងនេះដែលស្ថិតនៅខាងជើងឆៀងខាងកើតប្រទេស ជាពិសេសនៅតាមដងទន្លេមូន និងឈី ។ ទន្លេមូនជាពិសេសគឺជាទឹកដីកំណើតទីកន្លែងមាន'ស្នាមភ្លោះ'ជាច្រើន ដែលប្រកបដោយពំនូកព័ទ្ធជុំវិញដោយប្រឡាយ និងកំពែង ។ គំនីគំនរមានផ្ទុកភស្តុតាងនៃការកាន់កាប់នាសម័យបុរេប្រវត្តិ ។
នៅប្រហែលសតវត្សទី១នៃសម័យពួកគ្រិស្ត តាមរយះអក្សចារិកនគរភ្នំ និងកំណត់ត្រាប្រវត្តិវិទូចិន (ការសិក្សាររួម) ភាគច្រើននៃការតាំងទីលំនៅគឺដើម្បីដោះដូរពាណិជ្ជកម្ម នៅភាគត្បូងដែលធ្វើឲឃើញឡើង នូវការរៀបចំទៅជារដ្ឋម៉ាឡេជាច្រើន ក្នុងចំណោមរដ្ឋដំបូងៗបង្អស់ដែលគេជឿជាក់ថាគឺជាលង្កាសុខា (Langkasuka) និងTambraលិង្គ (Tambralinga) ។
អរិយធ៌មបុរាណ
ពីមុនមកទល់ការមកដល់នៃពួកតៃ និងវប្បធ៌មជាអ្វីដែលគឺជាប្រទេសថៃឥឡូវនេះ តំបន់នេះបានទទួលរងនូវអរិយធ៌មមន-ខ្មែរ និងម៉ាឡេ ដែលជាជនជាតិដើម ។ ប៉ុន្តែមិនសូវទូលំទូលាយទេដើម្បីស្វែងយល់ ពីប្រទេសថៃមុនសតវត្សទី១៣តាមអក្សរសាស្ត្រ និងប្រភពច្បាស់លាស់គឺកម្រមែនទែន និងភាគច្រើនការសិក្សាអំពីសម័យកាលនេះត្រូវបានផ្សែផ្សំ ពីភស្តុតាងបុរាណវត្ថុ ។
ទ្វារវតី
ទ្វារវតីមិនមែនជានគរមួយទេ ប៉ុន្តែជាបណ្ដាញក្រុងនៃរដ្ឋជាច្រើននាំសួយសារអាករដើម្បីរដ្ឋៗនីមួយបន្ថែមអំណាច តាមរយះមណ្ឌលគំរូ ។ វប្បធ៌មទ្វារវតីបានរីកសាយភាយទៅ ដល់ឥសានដូចគ្នាដែលក៏ឆ្ពោះទៅខាងត្បូងឆ្ងាយ ដល់បួរដីក្រៈទៀត ។ ទ្វារវតីគឺជាកន្លែង នៃការដោះដូរពាណិជ្ជកម្មអន្តរជាតិ តាមរយះវត្ថុបុរាណរបស់រ៉ូម៉ាំងដែលបានរកឃើញនៅទីនោះ និងទ្វារវតីបាននាំសួយទៅព្រះបរមរាជវាំងស្ដេចថាងក៏ត្រូវបានកត់ត្រាទុកដែរ។ វប្បធ៌មនេះបានមកដល់ទីបញ្ចប់ប្រហែលសតវត្សទី១០ នៅពេលនោះវាត្រូវបានជំនួសមកវិញដោយទម្រង់ការរដ្ឋបាលបែបបង្រួបបង្រួមល្វោ-ខ្មែរវិញ ។
ស្រីគោត្របូរណ៍
ពេលដែលពួកអ្នកទ្វារវតីបានកាន់កាប់បាន ចៅពញា ឥសានគឺជាកន្លែងមួយនៃវប្បធ៌មស្រីកុត្តាប៊ុនដែលជារបស់ប្រជាជនជាតិដើមមន-ខ្មែរ ។ ស្រីកុត្តាប៊ុនត្រូវគេចាត់ទុកថាជាវប្បធ៌មដើមនៃទ្វារវតី ដែលរួមមានអក្សរមននិងទីក្រុងរាងមូល ។ ធម្មចក្រនៃទ្វារវតីបានក្លាយជាសីមា រឺក៏ ថ្ម បានបន្សល់ទុកនៅស្រីកុត្តាប៊ុន ។ វប្បធ៌មនេះបានទទួលដោយការពង្រីកទឹកដីខ្មែរចេនឡាប្រហែលសតវត្សទី៧ ។ ផ្នែកដ៏ធំបំផុតនៃឥសានភាគអាគ្នេយ៍គឺជាបេះដូង នៃនគរចេនឡាដែលលាតសន្ធឹងលើនគរភ្នំភាគខាងត្បូងប្រហែលនៅសតវត្សទី៧ ។
ថៃខាងត្បូង
ខាងក្រោមបួរដីក្រៈគឺជាកន្លែងមួយនៃអរិយធ៌មម៉ាឡេ ។ អាណាចក្រម៉ាឡេដំបូងៗមួយចំនួនត្រូវបានគេពិព៌ណនាថាជារដ្ឋចំណុះហ្វូណន (ភ្នំ) តាមរយះប្រភពចិននៅសតវត្សទី២ទោះបីជាភាគច្រើន នៃរដ្ឋទាំងនោះបានបញ្ជាក់ថាគឺជាអង្គការបែបកុលសម្ព័ន្ធ ក៏ដោយ ក៏វាតំណាងឲនគរទាំងនោះពេញទី ។ ចាប់ពីសតវត្សទី៦មកមុខទៀត មណ្ឌលសំខាន់ៗពីរបានគ្រប់គ្រងភាគខាងត្បូងថៃ គឺកណ្ឌុលី (Kanduli) និងលង្កាសុខា ។ កណ្ឌុលី ស្ថិតនៅអ្វីដែលឥឡូវគឺជាខេត្តសុរដ្ឋធានី (ថៃ:សុរ៉ាត់ថានី) និងលង្កាសុខា នៅឯ ផាត់ថានី (Pattani) ។ ថៃខាងត្បូងគឺជាមជ្ឈមណ្ឌលនៃព្រហ្មញ្ញសាសនា និងមហាយាន ។ ព្រះសង្ឃរាជវង្សថាង អ៊ី ឈីង (I Ching) បានឈប់នៅលង្កាសុខាដើម្បីសិក្សាវេយ្យាករណ៍ភាសាបាលី និងមហាយានកំឡុងពេលធ្វើដំណើររបស់លោកទៅកាន់ឥណ្ឌានៅប្រហែលឆ្នាំ៨០០គ.ស. ។ នៅពេលនោះដែរ ក្រុមនគរនៅភាគខាងត្បូងថៃភ្លាមៗបានធ្លាក់ នៅក្រោមឥទ្ធិពល នៃនគរម៉ាឡេស្រីវិជ័យពីស៊ូម៉ាត្រា ។
សម័យបុរាណ
ចាប់ពីប្រហែលសតវត្សទី១០ដល់ទី១៤ ប្រទេសថៃត្រូវបានគេស្គាល់ តាមរយះរបកគំហើញបុរាណវត្ថុនិងតាមរឿងព្រេងក្នុងស្រុកតំបន់ជាច្រើន ។ សម័យនេះបានមើលឃើញ នូវការត្រួតត្រារបស់ខ្មែរលើមួយផ្នែកធំនៃអាងទន្លេចៅពញា និងឥសាន ។ ការពង្រីកទឹកដីនៃប្រជាជននិងវប្បធ៌មតៃឆ្ពោះមកភាគខាងត្បូងក៏បានកើតឡើង កំឡុងសម័យបុរាណនេះដែរ ។
ល្វោ
នៅប្រហែលសតវត្សទី១០ ទីក្រុងរដ្ឋជាច្រើននៃទ្វារវតីបានបញ្ចូលគ្នាជាមណ្ឌលពីរគឺ ល្វោ (សម័យទំនើប លពបុរី) និងសុវណ្ណភូមិ (សម័យទំនើប សុវណ្ណបុរី) ។ តាមរយះរឿងនិទានមួយជាកាលប្រវត្តិសាស្ត្រ នៅភាគខាងជើងមួយចំនួនក្នុងឆ្នាំ៩០៣ Tambraលិង្គ (Tambralinga) បានលុកលុយ និងដណ្ដើមបានល្វោហើយបានប្រគល់រាជបល្ល័ង្កល្វោ ឲព្រះអង្គម្ចាស់ម៉ាឡេមួយអង្គ ។ ព្រះអង្គម្ចាស់ម៉ាឡេរៀបអភិសេក ជាមួយនឹងព្រះនាងខ្មែរដែលជាអ្នកបានភៀសព្រះកាយពីការបង្ហូរឈាមរបស់រាជវង្សអង្គរ ។ ព្រះបុត្រាពីរអង្គបានប្រកួតប្រជែងគ្នាដណ្ដើមរាជបល្ល័ង្កខ្មែរ ហើយបានក្លាយជាសូរ្យវរ្ម័នទី១ ដូច្នេះហើយបាននាំឲល្វោស្ថិតក្រោមការត្រួតត្រារបស់ខ្មែរ តាមរយះការរួបរួមគ្នាដោយផ្ទាល់ ។ ព្រះបាទសូរ្យវរ្ម័នទី១បានពង្រីកទឹកដីទៅឥសានដែរ ហើយក៏កសាងប្រាង្គប្រាសាទជាច្រើន ។
ដោយដដែលៗប៉ុន្តែការត្រួតត្រារបស់ខ្មែរបានផ្អាកសិន ជាចុងក្រោយខ្មែរបានធ្វើខ្មែរូបនីយកម្មលើល្វោ ។ ល្វោត្រូវបានប្រែក្លាយ ពីទីក្រុងទ្វារវតីមនបែបថេរវាទទៅ ជាទីក្រុងខ្មែរមួយបែបព្រហ្មញ្ញសាសនាវិញ ។ ល្វោបានក្លាយជាឃ្លាំងផ្ទុកវប្បធ៌ម និងអំណាចឥទ្ធិពលរបស់ខ្មែរនៅឯអាងទន្លេចៅពញា ។ ចម្លាក់លៀននៅអង្គរវត្ត បានបង្ហាញកងទ័ពល្វោជាកងទ័ពមួយក្រោមការបញ្ជាពីអង្គរ ។ យ៉ាងណាក៏ដោយ ការកត់សំគាល់គួរឲចាប់អារម្មណ៍មួយ គឺថាទាហានតៃត្រូវបានបង្ហាញឲឃើញថាជាផ្នែកមួយនៃទាហានល្វោដែរ មួយសតវត្សមុនការបង្កើតឡើងនៃនគរសុខោទ័យ ។
ហរិបុញ្ជ័យ
តាមរយៈជាមាទេវីវាម្សៈ ទីក្រុងនៃហរិបុញ្ជ័យ (សម័យទំនើប ឡាំភុនត្រូវបានស្ថាបនិកឡើងដោយពួកឥសី ជាមាទេវី ព្រះនាងល្វោមួយអង្គ ដែលត្រូវបានគេអញ្ជើញឲទៅគ្រប់គ្រងទីក្រុងក្នុងប្រហែលឆ្នាំ៧០០គ.ស. ។ ក៏ប៉ុន្តែកាលបរិច្ឆេទត្រូវគេចាត់ទុកថាលឿនពេក សំរាប់ការស្ថាបនាហរិបុញ្ជ័យ ពេលនោះជាមាទេវីមិនបាននាំធម្មចក្រមកភាគខាងជើងទេ ។ ហរិបុញ្ជ័យប្រហែលជាពន្លកចុងក្រោយ (ប្រហែលសតវត្សទី១០) នៃនគរល្វោ រឺក៏ជំនួស ដោយជាប់ទាក់ទងនឹងនគរថាទង ។
ហរិបុញ្ជ័យគឺជាមជ្ឈមណ្ឌលព្រះពុទ្ធសាសនាថេរវាទនៅភាគខាងជើង ។ នគរនេះបានចម្រើនលូតលាស់កំឡុងរជ្ជកាលព្រះបាទអត្តយាវង្ស ដែលបានសាងធាតុហរិបុញ្ជ័យ ក្នុងឆ្នាំ១១០៨ ។ នគរនេះមានចំណងមេត្រីភាពរឹងមាំទៅនឹងនគរមនមួយទៀតនៅឯថាទង ។ កំឡុងសតវត្សទី១១ ហរិបុញ្ជ័យបានធ្វើសង្គ្រាមរ៉ាំរ៉ៃជាមួយនគរឆៀងសែនងឿនយ៉ាងតៃ ។ ដោយចុះខ្សោយដោយសារការលុកលុយរបស់តៃ ហរិបុញ្ជ័យនៅទីបញ្ចប់បានធ្លាក់ក្នុងឆ្នាំ១២៩៣ទៅដៃព្រះបាទម៉័ងក្រៃ (Mangrai) ស្ដេចនៃនគរស្រែមួយលានជារដ្ឋបន្តពីនគរងឿនយ៉ាង ។
ការមកដល់នៃពួកតៃ
ទ្រឹស្ដីថ្មីនិងត្រឹមត្រូវបំផុតអំពីដើមកំនើត នៃប្រជាជនតៃបានថ្លែងយ៉ាងច្បាស់ថាខេត្តគ័ងស៊ី (Guangxi) ក្នុងប្រទេសចិនពិតជាមាតុភូមិរបស់ពួកតៃមែនជំនួស ឲខេត្តយូណាន (Yunnan)វិញ ។ ប្រជាជនតៃដ៏ច្រើនត្រូវបានស្គាល់ថាជាពួកចួង នៅមានរស់នៅឯគ័ងស៊ីសព្វថ្ងៃនេះ ។ នៅប្រហែលឆ្នាំ៧០០គ.ស.ពួកតៃ ដែលមិនស្ថិតនៅក្រោមឥទ្ធិពលរបស់ចិនបានមកតាំងលំនៅ នៅអ្វីដែលឥឡូវគឺជា ដៀន បៀន ភូនៅប្រទេសវៀតណាមនាសម័យថ្មីនេះ តាមរយៈរឿងនិទានរបស់ឃុន បរម (Khun Borom) ។ ចាប់ពីទីនោះមក ពួកតៃបានចាប់ផ្ដើមសាយភាយមកតំបន់ទួលភ្នំភាគខាងជើង និងបានស្ថាបនាទីក្រុងជាច្រើននៅហ្លួងព្រះបាង និង ឆៀងសែន ។
រឿងនិទានសិង្ហនវតី និទានប្រាប់យើងឲដឹងថាមេកន្ទ្រាញពួកតៃឈ្មោះសិង្ហនវតីបានដេញកម្ចាត់ប្រជាជនវ៉ាជាជនជាតិដើម ហើយបានស្ថាបនាទីក្រុងមួយនៅឆៀងសែននៅប្រហែលឆ្នាំ៨០០នៃគ.ស. ។ ជាលើកទីមួយហើយ ដែលប្រជាជនតៃបានបង្កើតទំនាក់ទំនង ជាមួយអរិយធ៌មឥណ្ឌូបនីយកម្មនៅអាស៊ីអាគ្នេយ៍ ។ តាមរយៈហរិបុញ្ជ័យ ពួកតៃនៅឆៀងសែនបានសម្របខ្លួនទៅនឹងពុទ្ធសាសនាថេរវាទ និងរាជនាមសំស្ក្រឹត ។ ធាតុនៃដយទង់បានសាងឡើងប្រហែលឆ្នាំ៨៥០គ.ស. ដែលបង្ហាញន័យនូវការគោរពស្រលាញ់ នៃប្រជាជនតៃលើព្រះពុទ្ធសាសនាថេរវាទ ។ ប្រហែលឆ្នាំ៩០០គ.ស. សង្គ្រាមដ៏ធំដែលប្រយុទ្ធតទល់គ្នារវាងឆៀងសែន និងហរិបុញ្ជ័យបានផ្ទុះឡើង ។ កងទ័ពមនបានកាន់កាប់ឆៀងសែន ហើយស្ដេចឆៀងសែនបានភៀសព្រះកាយបាត់ ។ ក្នុងឆ្នាំ៩៣៧ មហាព្រះអង្គម្ចាស់ព្រំបានដណ្ដើមឆៀងសែន បានវិញពីពួកមន ហើយបានធ្វើទុក្ខកម្ចាត់ហរិបុញ្ជ័យយ៉ាងធ្ងន់ធ្ងរ ។
ប្រហែលឆ្នាំ១០០០គ.ស. ឆៀងសែនត្រូវបានបំផ្លាញដោយសាររញ្ជួយដី រួមជាមួយនិងអ្នកស្រុកទាំងអស់ក៏ស្លាប់ដែរ ។ ក្រុមប្រឹក្សាមួយត្រូវបានបង្កើតឡើងដើម្បីអភិបាលនគរមួយរយៈកាល ហើយក្រោយមកទៀតបុរសអ្នកស្រុកជាតិវ៉ាម្នាក់ដែលគេស្គាល់ថាជា លវចក្ករាជត្រូវបានជ្រើសរើសឲធ្វើស្ដេចនៃទីក្រុងថ្មីឆៀងសែន រឺ ងឿនយ៉ាង ។ រាជវង្សលវចក្ករាជប្រហែលជាបានគ្រប់គ្រង លើតំបន់នោះអស់រយៈពេលក្បែរ៥០០ឆ្នាំ ។
ចំនួនប្រជាជនដ៏ច្រើនលើសលប់ពេក ប្រហែលជាបានជំរុញដល់ពួកតៃដើម្បីស្វែងរកធនធានភោគទ្រព្យបន្ថែម ឆ្ពោះមកខាងត្បូង ។ នៅឆ្នាំ១១០០គ.ស. ពួកតៃបានបង្កើតខ្លួនឯងជាពួក ផ ឃុន (ពួកជនកគ្រប់គ្រង) នៅ ណាន់ ផ្រែ ស៊ុងឃ្វែ (Songkwae) សុវណ្ណខៈលោក ចក្រអង្គរ៉ៅ (Chakangrao) ។ល។ នៅជ្រលងដងទន្លេចៅពញាខាងលើ ។ ពួកព្រះអង្គម្ចាស់តៃភាគខាងត្បូងទាំងនេះបានប្រឈមមុខ នឹងឥទ្ធិពលរបស់ខ្មែរពីល្វោ ។ ភាគខ្លះក្នុងចំនោមពួកគេបានក្លាយជាអ្នកចំនុះទៅនឹងទម្រង់រាជការល្វោ-ខ្មែរ ។
អាងទន្លេចៅពញាស្ថិតក្រោមការកាន់កាប់របស់ពួកតៃ
មានរឿងព្រេងជាច្រើននិយាយ អំពីការមកដល់របស់ពួកតៃគ្រប់គ្រង លើមណ្ឌលនៃថៃកណ្ដាលរួមមានល្វោ និងសុវណ្ណភូមិ ។ មណ្ឌលសុវណ្ណភូមិបានទទួលឯករាជ្យពីអំនាចឥទ្ធិពលខ្មែរ និងដើមឡើយរួមផ្សំនូវខេត្តភាគខាងលិចថៃសម័យថ្មីនេះរួមមាន សុវណ្ណបុរី រាជបុរី និងពេជ្របុរី ។
នៅសតវត្សទី១២ ពួកតៃ ផ ឃុននៃទន្លេចៅពញាខាង លើបានពួតដៃគ្នានៅក្បែរ ផ ឃុននៃសុខោទ័យជាទីតាំងកងទាហានខ្មែរដ៏សំខាន់មួយ ។ ជាមួយនឹងរាជការខ្មែរទន់ខ្សោយផ ឃុនស្រី នោ ណាមថម នៃសុខោទ័យបានទទួលបានស្វយ័តភាពនៅឯដងទន្លេចៅពញាខាងលើ ។ ក៏ប៉ុន្តែ កំឡុងរជ្ជកាលព្រះបាទជ័យវរ្ម័នទី៧ មហាអំនាចខ្មែរបានពង្រឹងនិងពួកតៃ ពួកផ ឃុនត្រូវបានបង្ក្រាបនិងនៅក្រោមបង្គាប់អធិរាជខ្មែរ ។ សុវណ្ណភូមិក៏បានចុះខ្សោយ ដោយសារការលុកលុយរបស់ខ្មែរ ហើយមានតែទីក្រុងសុវណ្ណបុរីតែមួយគត់ទេដែលនៅសល់ ។
សុខោទ័យនិងស្រែមួយលាន
ទីក្រុងរដ្ឋថៃជាច្រើនបានទទួលឯករាជ្យបន្តិចម្ដងៗ ពីចក្រភពខ្មែរដែលកាន់តែទន់ខ្សោយទៅៗ ។ ទីក្រុងរដ្ឋនោះត្រូវបានគេនិយាយថាសុខោទ័យបានបង្កើតឡើងដោយក្សត្រមួយអង្គ នគរខ្លាំងដោយសារតែពុកឃុន ស្រីឥន្ទ្រាទិត្យ (ពាក្យ ពុកឃុន មានន័យថា លោកឪ)នៅឆ្នាំ១២៣៨គ.ស. ។ លក្ខណៈនយោបាយហៅតាមបុរាណហៅតាមបុរាណថា'ឪពុកគ្រប់គ្រងកូន' ដែលស្ថិតស្ថេរមកដល់ពេលនេះ ។ គ្រប់គ្នាអាចនាំយកបញ្ហារបស់ពួកគេទៅទូលស្ដេចដោយផ្ទាល់ ដោយមានកណ្ដឹងនូវពីមុខព្រះបរមរាជវាំងសម្រាប់គោលបំណងនេះ ។ ទីក្រុងត្រូវបានត្រួតត្រាមួយរយៈខ្លីនូវតំបន់ ដែលបានកាន់កាប់ក្រោមការគ្រប់គ្រងស្ដេចរាមកំហែង ជាអ្នកបង្កើតអក្ខរក្រមថៃ ប៉ុន្តែបន្ទាប់ពីការចូលទីវង្គត់របស់ព្រះអង្គនៅឆ្នាំ១៣៦៥ នគរក៏បានធ្លាក់ចុះនិងក្លាយជាប្រធានបទ ដើម្បីការធ្វើឲលេចឡើងនូវរដ្ឋថៃ៖ នគរអយុធ្យានៅតំបន់ទន្លេចៅពញាខាងក្រោម ។
ប្រវត្តិសាស្ត្រឯករាជ្យរបស់ស្រែមួយលាន ក៏បានបញ្ចប់ក្នុងឆ្នាំ១៥៥៨ នៅពេលដែលវាធ្លាក់ចូលក្នុងកណ្ដាប់ដៃរបស់ពួកភូមា តាំងពីពេលនោះមកនគរត្រូវបានត្រួតត្រា ដោយភូមារហូតដល់ចុងសតវត្សទី១៨ ។ ពួកមេដឹកនាំតាមតំបន់ ក្រោយមកទៀតបានរើបំរាស់ប្រឆាំងនឹងពួកភូមា ដោយមានជំនួយពីនគរថៃធនបុរីនៃ ព្រះចៅតាក់ស៊ីន ។ 'ទីក្រុងរដ្ឋ'ភាគខាងជើងជាច្រើន ក្រោយមកបានក្លាយជាប្រទេសចំណុះនៃនគរថៃធនបុរីនិងបាងកកភាគខាងក្រោម ។ នៅដើមសតវត្សទី២០ នគរទាំងនោះបានរួមផ្សំគ្នា ហើយបានក្លាយជាមួយភាគ នៃសៀមសម័យទំនើបនេះ ដែលប្រទេសនេះឥឡូវហៅថាប្រទេសថៃ ។
អយុធ្យា
ទីក្រុងអយុធ្យាត្រូវបានតាំងនៅលើកូនកោះតូចមួយព័ទ្ធជុំវិញដោយទន្លេបី ។ ដោយសារតែទីតាំងដ៏ខ្ពស់របស់ក្រុង អយុធ្យាក៏បានប្រែក្លាយជាមានឥទ្ធិពលភ្លាម ខាងនយោបាយ និងសេដ្ឋកិច្ច ។ អយុធ្យាមានឈ្មោះដោយឡែកផ្សេងទៀតបន្តបន្ទាប់ក្រៅពី'អយុធ្យា' ដែលបានដកចេញពីឰយុធ្យា ទីក្រុងពិសិដ្ឋិរបស់ឥណ្ឌា គឺ'ក្រុងទេព' 'ព្រះនគរ' និង'ទ្វារវតី' ។ បឋមក្សត្រនៃនគរអយុធ្យា ព្រះចៅរាមាធិបតីទី១ (គ្រប់គ្រង១៣៥១ដល់១៣៦៩) បានបង្កើតវិភាគទានដ៏សំខាន់ពីរយ៉ាងចំពោះប្រវត្តិសាស្ត្រថៃ៖ការស្ថាបនា និងឧបត្ថម្ភដល់ព្រះពុទ្ធសាសនាថេរវាទជាសាសនាផ្លូវការ ដើម្បីធ្វើឲរាជាណាចក្រព្រះអង្គខុសពីអាណាចក្រអង្គរហិណ្ឌូជិតខាង និងការចងក្រងធម្មសាស្ត្រា និងក្បួនច្បាប់ពឹងផ្អែកលើ់ប្រភពហិណ្ឌូនិងទំនៀមទម្លាប់ប្រពៃណីថៃ ។ ធម្មសាស្ត្រានៅតែជាឧបករណ៍នៃច្បាប់ថៃរហូតដល់ចុងសតវត្សទី១៩ ។ នៅក្នុងអត្ថិភាព៤១៧ឆ្នាំ នគរអយុធ្យាបានញាំញីដោយជម្លោះគ្នាឯង ក៏ប៉ុន្តែរឿងនេះមិនរារាំងការកើនឡើងនៅអំណាចដ៏ខ្លាំងក្លារបស់នគរឡើយ នៅលើមហាដែនអាស៊ីអាគ្នេយ៍ ។
វប្បធ៌មនិងប្រពៃណីអយុធ្យាបានក្លាយជាគំរូ សម្រាប់សម័យក្រោយទៀតក្នុងប្រវត្តិសាស្ត្រថៃ បាងកកជាគ្រឹះនគររតនកោសិន្ទ្រ នៃរាជវង្សចក្រី ។
ចាប់ផ្ដើមជាមួយការមកដល់នៃ ឯកអគ្គរាជទូតប៉ទុយហ្កាល់ ឌ័រតេ ផ្វឺណាន់ដេស (Duarte Fernandes) ក្នុងឆ្នាំ១៥១១ អយុធ្យាបានស្គាល់ដោយពួកអឺរ៉ុបថាជា'នគរសៀម' បានចូលមកទាក់ទង ជាមួយនឹងពួកបស្ចឹមលោកកំឡុងសតវត្សទី១៦ ។ អយុធ្យាប្រែក្លាយជាក្រុងមួយ ក្នុងចំណោមទីក្រុងដ៏សំបូររុងរឿងបំផុតនៅអាស៊ីបូព៌ា ។ តាមរយៈលោក ចច ម៉ូដេលស្គី (George Modelski) អយុធ្យាត្រូវគេប៉ាន់ស្មានថាធ្លាប់ជា ទីក្រុងធំបំផុតនៅលើពិភពលោក នៅឆ្នាំ១៧០០គ.ស. ជាមួយនឹងអត្រាប្រជាជនប្រហែល១លាននាក់ ។ ពាណិជ្ជកម្មបានរីកចំរើនលូតលាត់ ជាមួយនឹងពួកបារាំងនិងដាឆ់ក្នុងចំណោមពួកបរទេសភាគច្រើន នៅក្នុងនគររួមគ្នាជាមួយនឹងពួកចិននិងជប៉ុន ។
សម័យអយុធ្យាគេស្គាល់ថាជា"យុគមាសនៃវិជ្ជាពេទ្យ" ដោយសារតែភាពជឿនលឿនក្នុងវិស័យវេជ្ជសាស្ត្រនៅពេលនោះ ។
អយុធ្យាបានពង្រីកនូវដែនឥទ្ធិពលរបស់ខ្លួនលើតំបន់ដ៏សំខាន់មួយ ដែលដាក់ឲនៅក្រោមអំនាចខ្លួនចាប់ពីក្រុមរដ្ឋឥស្លាមលើឧបទ្វីបម៉ាឡេនៅតាមកំពង់ផែអាន់ដាម៉ាន់នៅមីយ៉ាន់ម៉ាសម័យបច្ចុប្បន្ន អាណាចក្រអង្គរនៃកម្ពុជា ទៅដល់រដ្ឋមួយចំនួនទៀតនៅភាគខាងជើងប្រទេសថៃ ។ នៅសតវត្សទី១៨ អំណាចនគរអយុធ្យាបានធ្លាក់ចុះបន្តិចម្ដងៗតាមរយៈជម្លោះ រវាងពួកព្រះអង្គម្ចាស់ និងពួកមន្ត្រីបានញាំញីលើឆាកនយោបាយរបស់នគរ។ ក្សត្របុរីឆ្ងាយៗបានក្លាយជាកាន់តែឯករាជ្យទៅៗ មិនខ្វល់ពីរាជបញ្ជានិងរាជក្រិតពីរាជធានីទេ ។
នៅសតវត្សទី១៨ តំណាក់កាលចុងក្រោយនៃនគរបានមកដល់ ។ ពួកភូមា ដែលពួកគេបានដណ្ដើមអំណាចនគរស្រែមួយលាន ហើយក៏បានបង្រួបបង្រួមនគររបស់ពួកគេក្រោមរាជវង្សកន់បោង (Konbaung) បានចាប់ផ្ដើមការវាយលុកជាច្រើនលើកតទល់ នឹងអយុធ្យានៅទសវត្សឆ្នាំ១៧៥០និង១៧៦០ ។ នៅទីបញ្ចប់ ក្នុងឆ្នាំ១៧៦៧ បន្ទាប់ពីការឡោមព័ទ្ធជាច្រើនខែ ពួកភូមាបានបំបែកកំពែងក្រុងអយុធ្យាចូលទៅ ហើយបានប្លន់បំផ្លិចបំផ្លាញនិងដុតកម្ទេចក្រុង ។ គ្រួសាររាជវង្សបានភៀសខ្លួនចេញពីក្រុងនិងស្ដេចចុងក្រោយរបស់អយុធ្យា ឯកអថាត (Ekkathat)បានសុគតក្រោយពីអត់អាហារដប់ថ្ងៃពេលកំពុងលាក់ព្រះកាយ ។ ព្រះញាតិវង្សអយុធ្យាក៏ត្រូវផុតរលត់អស់ទៅ ។ សរុបទៅមានស្ដេច៣៣អង្គនៅសម័យនេះបូករួមទាំងស្ដេចក្រៅផ្លូវការមួយអង្គ ។
រាជវង្សទាំងប្រាំដែលបានគ្រប់គ្រងនគរអយុធ្យា៖
សម័យធនបុរីនិងបាងកក
បន្ទាប់ពីជាង៤០០ឆ្នាំនៅក្នុងអំណាច ក្នុងឆ្នាំ១៧៦៧ នគរអយុធ្យាត្រូវបានដួលរលំដោយកងទ័ពភូមាឈ្លានពាន រាជធានីរបស់នគរបានឆេះ និងដែនដីបានបែកខ្ញែក ។ មេទ័ពតាក់ស៊ីន បានចាត់ចែងដើម្បីបង្រួបបង្រួមនគរឡើងវិញ ពីរាជធានីថ្មីរបស់លោកនៅធនបុរី ហើយប្រកាសខ្លួនឯងថាជាស្ដេចនៅឆ្នាំ១៧៦៩ ។ ក៏ប៉ុន្តែ តាក់ស៊ីនត្រូវបានពោលអះអាងថាប្រែជាឆ្កួត ហើយទ្រង់ត្រូវបានទម្លាក់ដាក់ឃុំក្នុងគុក និងប្រហារជីវិតនៅឆ្នាំ១៧៨២ ។ មេទ័ពចក្រីស្នងរាជ្យបន្តទ្រង់នៅឆ្នាំ១៧៨២ ជាព្រះបាទរាមាទី១ ជាស្ដេចទីមួយនៃរាជវង្សចក្រី ។ ក្នុងឆ្នាំដដែល ទ្រង់បានស្ថាបនាទីក្រុងរាជធានីថ្មីនៅបាងកក ដោយកាត់ខ្វាត់ខ្វែងដោយទន្លេចៅពញា ពីរាជធានីធនបុរីរបស់តាក់ស៊ីន ។ ក្នុងទសវត្សឆ្នាំ១៧៩០ ភូមាត្រូវបានកម្ចាយ និងរុញច្រានទៅវិញអស់ដោយសៀម ដែលវាត្រូវគេហៅក្រោយមកទៀត ។ ស្រែមួយលានក៏មានសេរីភាពពីការត្រួតត្រារបស់ភូមា ប៉ុន្តែស្ដេចនៃរាជវង្សថ្មីដែលព្រះអង្គត្រូវបានតែងតាំងឡើង ក្នុងទសវត្សឆ្នាំ១៧៩០ក៏បានក្លាយជា សាមន្តរាជនៃក្សត្រចក្រីយ៉ាងពិតប្រាកដវិញ ។
សន្ធិសញ្ញាអង់គ្លេស-សៀមឆ្នាំ១៩០៩បានធ្វើឲជាក់ច្បាស់នូវព្រំដែនសម័យថ្មី រវាងម៉ាឡាយ៉ាចក្រភពអង់គ្លេសដោយធ្វើឲមានសុវត្ថិភាពរដ្ឋអំណាចថៃលើខេត្តផាត់ថានី យ៉ាឡា នរាធិវាស (Narathiwat) និងសាទុន ដែលជាផ្នែកពីមុននៃរដ្ឋអំណាចស៊ុលតង់ម៉ាឡេពាក់កណ្ដាលឯករាជ្យ នៃផាត់ថានី និងកត្តហៈ (Kedah) ។ប្រជុំសន្ធិសញ្ញាជាមួយបារាំងបានផ្សះផ្សារព្រំដែនខាងកើតថ្មីៗរបស់ប្រទេសជាមួយឡាវនិងកម្ពុជា ។
ការបញ្ចប់នៃការគ្រប់គ្រងតាមបែបរាជាធិបតេយ្យផ្ដាច់ការ និងយោធា
បដិវត្តន៍សៀមឆ្នាំ១៩៣២ដឹកនាំដោយមន្ត្រីរាជការយោធាក្មេងៗ និងអ្នកបំរើការងាររដ្ឋ ។ ។ ក្រុមនេះក្ដោបក្ដាប់នូវលក្ខណៈគន្លឹះសំខាន់ៗ ពួករដ្ឋមន្ត្រីមួយចំនួនដែលជាប់សាច់ឈាមជារាជវង្សបានក្លាយ ជាចំណាត់ខ្មាំង ពេលនោះព្រះបាទរាមាទី៧ បានយាងព្រះរាជនិវេសន៍នៅព្រះបរមរាជវាំងនិទាឃរដូវនៅឯហួហ៊ិន (Hua Hin) ។ រដ្ឋប្រហារនេះ ជាធម្មតាហៅថា 'បដិវត្តន៍ឆ្នាំ១៩៣២' បានផ្លាស់ប្ដូរការគ្រប់គ្រងប្រទេសថៃ ពីរបបរាជាធិបតេយ្យផ្ដាច់ការមក ជារាជាធិបតេយ្យអាស្រ័យរដ្ឋធម្មនុញ្ញវិញ ។ គណរដ្ឋមន្ត្រីគឺត្រូវបានធ្វើជាប្រធានដោយនាយករដ្ឋមន្ត្រី ។ ពួកយោធាតែងតែដើរតួសំខាន់ក្នុងនយោបាយតាំងពីមុនឆ្នាំ១៩៣២មកម៉្លេះ ។ រួចហើយនៅឆ្នាំ១៩១២ កំឡុងរាជ្យស្ដេចរាមាទី៦ ពួកទាហានក្មេងៗត្រូវបានចាប់ខ្លួនជាអ្នក ដែលបានរៀបចំផែនការធ្វើរដ្ឋប្រហារជំរុញឲមានរដ្ឋធម្មនុញ្ញ និងការផ្លាស់ប្ដូរឋានៈរបស់ស្ដេច ។
ព្រះចៅរាមាទី៧ ប្រជាធិផុកដំបូងឡើយបានទទួលយកការផ្លាស់ប្ដូរ អនុញ្ញាតឲមានរដ្ឋធម្មនុញ្ញ ប៉ុន្តែក្រោយមកទៀតក៏បានដាក់រាជ្យពីតួនាទីរបស់ទ្រង់ ដោយសារតែការប៉ះទង្គិចគ្នាជាមួយនឹងរាជរដ្ឋាភិបាល ។ រដ្ឋាភិបាលបដិវត្តន៍បានសម្រេចតែងតាំង ម្ចាស់ក្មួយព្រះជន្ម១០វស្សារបស់ទ្រង់ អនន្ទ ម៉ាហ៊ីឌុល ជាក្សត្រថ្មី ។ លើការដាក់រាជ្យរបស់ទ្រង់ ព្រះបាទប្រជាធិផុក មានព្រះរាជឱង្ការថាព្រះរាជកិច្ចនៃព្រះរាជាគឺត្រូវសោយរាជ្យ សំរាប់ភាពល្អនៃមនុស្សទាំងពួង មិនមែនសំរាប់មនុស្សតិចតួចជ្រើសរើសទ្រង់ទេ ។ នយោបាយថៃបានរត់ចូលក្នុងចលាចល តាមរយៈរាជរដ្ឋាភិបាលបដិវត្តន៍ បានលិចលង់ទៅក្នុងបក្សពួកនិយម យោធា និងពួកបញ្ញវន្ត ។ រដ្ឋប្រហារនិងការបះបោរបានចូលរួមគ្នា ។ នៅទីបញ្ចប់បក្សពួកយោធាបានដណ្ដើមអំណាចបាន ។ របបនេះបានក្លាយជារបបផ្ដាច់ការយ៉ាងជាក់ច្បាស់ឡើង ក្រោមការដឹកនាំរបស់នាយករដ្ឋមន្ត្រី ហ្លួង វិបុលសង្គ្រាម (Luang Pibulsongkram) ជាមនុស្សម្នាក់ក្នុងចំនោមសមាជិកខាងយោធាបដិវត្តន៍ ។
ស្ដេចក្មេងអនន្ទ ម៉ាហ៊ីដុល (រាមាទី៧)បានសុគតក្នុងឆ្នាំ១៩៤៦ ស្ថិតក្រោមកាលៈទេសៈអ្វីមួយដ៏អាថ៌កំបាំង ការពន្យល់របស់ពួកមន្ត្រីគឺថាទ្រង់បានបាញ់ព្រះអង្គឯងដោយចៃដន្យ ពេលដែលកំពុងជូតសំអាតកាំភ្លើងរបស់ទ្រង់ ។ ទ្រង់ត្រូវបានស្នងរាជ្យបន្តដោយព្រះភាតារបស់ព្រះអង្គ ភូមិបុល អតុល្យតេជៈ (Bhumibol Adulyadej)ជាស្ដេចដែលសោយរាជ្យយូរបំផុត ក្នុងប្រទេសថៃ ហើយមានប្រជាប្រិយមែនទែនជាមួយនឹងពួកថៃៗ ។ ទោះបីជារាជាធិបតេយ្យអាស្រ័យរដ្ឋធម្មនុញ្ញមានតែឈ្មោះក៏ដោយ ក៏ប្រទេសថៃត្រូវគ្រប់គ្រងដោយក្រុមរដ្ឋាភិបាលយោធាជាបន្តបន្ទាប់ ភាគច្រើនជាក់ស្ដែងដឹកនាំដោយ ហ្លួង វិបុលសង្គ្រាម (Luang Phibunsongkhram) និងសារិត ធនរត្ន (Sarit Dhanarajata) លាយឡំគ្នាជាមួយរយៈកាលដ៏ខ្លីនៃប្រជាធិបតេយ្យ ។
នៅដើមខែមករាឆ្នាំ១៩៤១ ប្រទេសថៃបានលុកលុយសហភាពឥណ្ឌូចិនដោយផ្ដើមនូវសង្គ្រាមបារាំង-ថៃ ។ ពួកថៃ បានប្រដាប់ដោយអាវុធល្អៗ និងមានចំនួនច្រើនជាងកងកម្លាំងបារាំងបានតវ៉ាទាមទារឲឡាវយ៉ាងងាយស្រួល ។ ពួកបារាំងបានជ័យជំនះនូវឯសមរភូមិជើងទឹកកោះឆាងដាច់ខាតតែម្ដង ។
ពួកជប៉ុនបានសម្របសម្រួលការប៉ះទង្គិចគ្នា ហើយកិច្ចព្រមព្រៀងផ្អាកបាញ់ជាទូទៅត្រូវបានប្រកាសឡើងនៅថ្ងៃ២៨មករា ។ នៅថ្ងៃ៩ឧសភា សន្ធិសញ្ញាសន្តិភាពត្រូវបានចុះហត្ថលេខានៅតូក្យូ ជាមួយនឹងពួកបារាំងកំពុងត្រូវបង្ខិតបង្ខំដោយពួកជប៉ុន ក្នុងការលះបង់ការកាន់កាប់របស់គេលើដែនដីដែលមានជម្លោះ ។
នៅថ្ងៃ៨ធ្នូ ១៩៤១ ពីរបីម៉ោងបន្ទាប់ពីការវាយប្រហារលើកំពង់ផែគុជ ជប៉ុនបានទាមទារសិទ្ធិដើម្បីចល័តទ័ពឆ្លងកាត់ប្រទេសថៃ ទៅដល់ព្រំដែនម៉ាឡេ ។ ជប៉ុនបានឈ្លានពានប្រទសថៃ ហើយបានប្រយុទ្ធនឹងកងទ័ពថៃអស់រយៈពេលប្រាំមួយទៅប្រាំបីម៉ោង មុនពេលវិបុលសង្គ្រាមបានបញ្ជាឲមានបទឈប់បាញ់មួយ ។ ដោយខ្លីទៅបន្ទាប់មកទៀតជប៉ុនបានទទួលការឆ្លងកាត់ដោយសេរី ហើយនៅថ្ងៃ២១ធ្នូ ១៩៤១ ប្រទេសថៃនិងជប៉ុនបានចុះហត្ថលេខាសម្ព័ន្ធមិត្តយោធា ជាមួយនឹងពិធីការសម្ងាត់ ក្នុងទីមួយនៅឯតូក្យូព្រមព្រៀងជួយប្រទេសថៃយកមកវិញនូវដែនដី ដែលបាត់បង់ទៅចក្រភពអង់គ្លេសនិងបារាំង (ឧ.រដ្ឋសានភូមា ម៉ាឡេយ៉ា សិង្ហបុរី និងផ្នែកនៃយូនណាន បូករួមទាំងឡាវនិងកម្ពុជា) ជាលទ្ធផល ប្រទេសថៃព្យាយាមដើម្បី'ជួយ'ជប៉ុននៅ ក្នុងសង្គ្រាមប្រឆាំងនឹងពួកសម្ព័ន្ធមិត្ត ។ ការកត់សំគាល់៖ការមិនទុកចិត្តរបស់ជប៉ុនលើប្រទេសថៃបានបន្ត ដល់ចំណុចមួយនៃការបំពាក់អាវុធលើ'សម្ព័ន្ធមិត្ត' របស់ពួកគេវិញជាមួយការកាន់កាប់អាវុធយុទ្ធភណ្ឌរួមមានម៉ូសឺសៀម (Mauser) ដែលត្រូវបានផលិតនៅព្យាសមិនធម្មតា ។ ពួកថៃសេរី (ចលនាថៃសេរី) គឺជាចលនាតស៊ូលួចលាក់ ប្រឆាំងនឹងជប៉ុន ដែលបានគាំទ្រដោយសហរដ្ឋអាមេរិកនិងដំណើរការដោយសេរី ជារឿយៗជាមួយការគាំទ្រពីសមាជិកគ្រួសាររាជវង្ស (ព្រះអង្គម្ចាស់ ចុលឡា ចក្រាបុងសេ) និងក្រុមសមាជិកនៃរដ្ឋាភិបាលខ្លះ ។
បន្ទាប់ពីការបរាជ័យរបស់ជប៉ុនក្នុងឆ្នាំ១៩៤៥ ដោយមានការជួយពីថៃសេរី ប្រទេសថៃត្រូវបានប្រព្រឹត្តដូចជាប្រទេសបរាជ័យ ដោយពួកអង់គ្លេសនិងបារាំងអញ្ជឹង ទោះបីជាការគាំទ្ររបស់អាមេរិកបន្ធូរបន្ថយ ក្នុងន័យសម្ព័ន្ធមិត្ត ។ ប្រទេសថៃមិនត្រូវបានត្រួតត្រាដោយពួកសម្ព័ន្ធមិត្តទេ ក៏ប៉ុន្តែប្រទេសត្រូវបង្ខំឲប្រគល់ដែនដី ដែលបានយកពីពួកអង់គ្លេសនិងបារាំងវិញ ។ នៅក្រោយសម័យសង្គ្រាម ប្រទេសថៃធ្លាប់មានទំនាក់ទំនងជាមួយសហរដ្ឋអាមេរិក ដែលវាស្ដែងឲឃើញថាជា អ្នកគាំពារពីបដិវត្តន៍កុម្មុយនិស្តនៅ ក្នុងបណ្ដាប្រទេសជិតខាង ។
ទ័ពព្រៃកុម្មុយនិស្តចាប់មាន ក្នុងប្រទេសពីដើមទសវត្ស៦០រហូតដល់ឆ្នាំ១៩៨៧ យុទ្ធជនរាប់ស្ទើរទាំងអស់១២,០០០នាក់គ្រប់ពេល នៅកម្រិតកំពូលនៃចលនា ក៏ប៉ុន្តែមិនដែលចោទជាការគំរាមកំហែងធ្ងន់ធ្ងរដល់រដ្ឋទេ ។
ថ្មីៗនេះ ប្រទេសថៃក៏ជាសមាជិកសកម្មក្នុងសមាគមប្រជាជាតិអាស៊ីអាគ្នេយ៍ (អាស៊ាន) ជាពិសេសបន្ទាប់ពីការគ្រប់គ្រងតាមបែបប្រជាធិបតេយ្យ ត្រូវបានស្ដារឡើងវិញក្នុងឆ្នាំ១៩៩២ ។
ប្រជាធិបតេយ្យ
ក្រោយឆ្នាំ១៩៧៣បានមើលឃើញនូវអន្តរកាលដ៏លំបាកលំបិន និងការបង្ហូរឈាមម្ដងម្កាលពីការគ្រប់គ្រងយោធា ទៅជារបបគ្រប់គ្រងតាមបែបប្រជាពលរដ្ឋវិញ ជាមួយការត្រឡប់ថយក្រោយជាច្រើនលើកច្រើនសារតាមផ្លូវដ៏វែងឆ្ងាយ ។ បដិវត្តិន៍១៩៧៣បានផ្ដើមឡើងនូវសម័យប្រជាធិបតេយ្យដ៏ខ្លីមិននឹងនរមួយ ជាមួយនឹងរបបសឹកកំពុងតែធ្វើឲគេខ្លាចឡើងវិញបន្ទាប់ពីការសម្លាប់រង្គាល៦តុលា១៩៧៦ ។ ស្ទើរពេញមួយទសវត្សឆ្នាំ១៩៨០ ប្រទេសថៃត្រូវបានគ្រប់គ្រងដោយលោក ផ្រេម ទីនស៊ុឡានន្ទ បុរសខ្លាំងដែលមានទំនោរទៅខាងប្រជាធិបតេយ្យ ដែលជាអ្នកស្ថាបនាឡើងវិញនូវនយោបាយសភានិយម ។ តាំងពីពេលនោះមក ប្រទេសបានបន្សល់ទុកនូវប្រជាធិបតេយ្យ ក្រោយពីកំឡុងពេលដ៏ខ្លីនៃរបបសឹកពី១៩៩១ដល់១៩៩២ ។ គណបក្សថៃរ៉ាក់ថៃដ៏មានប្រជាប្រិយភាពដឹកនាំ ដោយលោកនាយករដ្ឋមន្ត្រី ថាក់ស៊ិន ស៊ីណាវ៉ាត់ត្រាបានឡើងកាន់អំណាចនៅឆ្នាំ២០០១ ។ លោកមានប្រជាប្រិយភាពជាមួយអ្នកថ្នាក់ក្រោម និង អ្នកជនបទ និងអ្នកក្រីក្រនៅទីក្រុង ចំពោះកម្មវិធីសង្គមដ៏មានប្រជាប្រិយភាពរបស់លោក ដោយការលុបបំបាត់ចោលនូវលំនឹងហិរញ្ញវត្ថុក្នុងប្រទេស ការដឹកនាំរបស់លោកស្ថិតក្រោមការវាយប្រហារពីពួកឥស្សរជន ដែលមើលឃើញនូវគ្រោះថ្នាក់នៃអំណាចផ្ដាច់ការក្នុងរដ្ឋសភារបស់លោក ។ ផងដែរនៅពាក់កណ្ដាលឆ្នាំ២០០៥ លោក សន្ធិ លឹមថងគុល (Sondhi Limthongkul) សេដ្ឋីជំនួញប្រព័ន្ធផ្សព្វផ្សាយដ៏ល្បីឈ្មោះម្នាក់ បានក្លាយជា អ្នករិះគន់ថាក់ស៊ិនយ៉ាងសំខាន់ ពីព្រោះកម្មវិធីរបស់លោកត្រូវបានបញ្ជាឲបិទ ដោយបង្ហាញឡើងនូវភាពអយុត្តិធ៌មក្នុងការដឹកនាំ ។ លោកបានបន្តការបើកចំហ នូវការពិតនៃអំពើពុករលួយរបស់រដ្ឋាភិបាលលោកថាក់ស៊ិន ដែលបានលាក់កំបាំង និងឧក្រិដ្ឋកម្មប្រឆាំងមនុស្សជាតិ ដែលគេហៅថាសង្គ្រាមថ្នាំញៀន ដោយសំលាប់ប្រជាជនដែលគ្មានទោសច្រើនជាង២,០០០នាក់ ។ ជាទីបញ្ចប់លោកសន្ធិ និងសម្ព័ន្ធមិត្តបានវិវត្តចលនានេះទៅជាបដិវាដកម្មដ៏ធំសម្បើម និងក្រោយមកទៀតបានបង្រួបបង្រួមក្រោមឈ្មោះថាសម្ព័ន្ធប្រជាជនដើម្បីប្រជាធិបតេយ្យ (PAD,ខ្មែរ:ភីអេឌី រឺ ស.ប.ប.) ។
ឃុំគោកត្រប់
ជាឃុំមួយស្ថិតនៅក្នុងស្រុកកណ្ដាលស្ទឹង ខេត្តកណ្តាល។
រដ្ឋបាល
នេះមាន ៩ភូមិ ៖
សូមមើលផងដែរ
ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ឃុំនៃស្រុកកណ្តាលស្ទឹង
ឃុំសំពៅលូន
ជាឃុំមួយស្ថិតនៅក្នុងស្រុកសំពៅលូន ខេត្តបាត់ដំបង។ នេះមាន៤ភូមិ ។
សូមមើលផងដែរ
ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ខេត្តបាត់ដំបង ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ស្រុកសំពៅលូន
ឃុំជ្រៃសីមា
ជាឃុំមួយស្ថិតនៅក្នុងស្រុកសំពៅលូន ខេត្តបាត់ដំបង។ នេះមាន៥ភូមិ ។
សូមមើលផងដែរ
ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ខេត្តបាត់ដំបង ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ស្រុកសំពៅលូន
ទ្រឹស្ដីគមនាគមន៍
ទ្រឹស្តីនៃការទំនាក់ទំនងគឺជា​មុខវិជ្ជា​ផ្នែក ព័ត៌មាន និង ជា គណិតសាស្រ្ដ ដែលសិក្សាអំពី​ ដំណើរ​ការ​​បច្ចេកទេស​​​នៃ​​ព័ត៌មាន និង ដំណើរការ​របស់​មនុស្ស នៃការទំនាក់ទំនងរបស់មនុស្ស ។ លោក រ៉ូប៊ឺត ក្រែគ (Robert T. Craig) ដែល​ជា​ទ្រឹស្តីវិទូ​ផ្នែក​ការទំនាក់ទំនង​មួយ​រូប បាន​សរសេរ​នៅ​ក្នុង​​អត្ថបទ​​បោះពុម្ព​នៅ​ឆ្នាំ​ ១៩៩៩ ដែល​មាន​ចំណង​ជើង​ថា "ទ្រឹស្ដី​នៃ​ការទំនាក់ទំនង​គឺ​ជា​មុខវិជ្ជា​មួយ" ដោយ​គាត់បាន​សរសេរ​​ថា "ទោះបី​​វា​បានចាប់​​ឫសគល់​ពី​​អតីកាល និង មាន​ទ្រឹស្តីដ៏​​ច្រើន​សន្ធឹក​អំពី​ការ​ទំនាក់ទំនង​យ៉ាង​ណា​ក៏​ដោយ" ក៏​គេ​មិន​ធ្លាប់​ឃើញ​មាន​មុខវិជ្ជា​ណា​មួយ​ដែល​​អាច​ឲ្យ​គេ​សម្គាល់​បាន​ថា​ជា "ទ្រឹស្តី​នៃ​ការ​ទំនាក់ទំនង" សោះ​ ។
ទ្រឹស្ដីគមនាគមន៍ គឺជាវិស័យនៃព័ត៌មាន និង គណិតវិទ្យាមួយដែលសិក្សាដំណើរការបច្ចេកទេសនៃព័ត៌មានis a field of information and mathematics that studies the technical process of information និង ដំណើរការរបស់មនុស្សក្នុងទំនាក់ទំនងរបស់មនុស្ស។ According to communication theorist Robert T. Craig in his essay 'Communication Theory as a Field' (1999), "despite the ancient roots and growing profusion of theories about communication," there is not a field of study that can be identified as 'communication theory'.
ប្រវត្ដិទ្រឹស្តីនៃការទំនាក់ទំនង
បញ្ហាសំខាន់ៗនៃការទំនាក់ទំនងដែលថា ការអភិវឌ្ឍន៍ពីចំណុចមួយទៅចំណុចមួយ ឬប្រហែលជាចាប់ទៅមួយផ្សេងទៀត ។ ដោយលោក ខ្លូដ ស្ហែនណិន Claude Shannon (1916 – 2001) ។ ប្រវត្ដិនៃទ្រឹស្ដីនៃការនាក់ទំនង គឺបានកែប្រែឡើងជាទ្រឹស្ដីព័ត៌មាន ប្រហែលនៅឆ្នាំ 1920 ។ បន្ទាប់មក ព័ត៌មានបានរីកចំរើនខាងកែប្រែគំនិតរបស់មន្ទីរពិសោធន៍ ប៊ែល លែប (Bell Labs ) នៅគ្រប់ហេតុការណ៍មិនពិតដែលធៀបនឹងហេតុការណ៍កើតមានឡើង ។ តាមឯកសាររបស់លោក ហារី នីខ្វីស (Harry Nyquist) បាននិយាយថាៈ តាមពិតមានឥទ្ទិពលលើល្បឿនមាស៊ីនទូរលេខ ពិតណាស់ផ្នែកខាងទ្រឹស្ដីមាន បញ្ញាឆ្លៀសវៃ និង ទៀងត្រង់ដែលបង្ដើតជាប្រព័ន្ធទំនាក់ទំនង ។ តាមឯកសារលោក រ៉ាល់ហ្វ៍ ហាតលី (Ralph Hartley) 1928 ការបញ្ជូនព័ត៌មាន ពាក្យ ព័ត៌មានយើងអាចវាស់បាន បើយើងមានជំនាញបានដឹងច្បាស់នូវសញ្ញាសំគាល់ផ្សេងៗ ។ ធម្មជាតិនៃមាត្រាព័ត៌មានគឺមានការសាយភាយចេញគ្រប់ទីកន្លែង ក្រោយមកទៀតប្រែកា្លយឈ្មោះថា ហាតលី (Hartley) ។ លោក អាឡ័ន ធួរីង (Alan Turing) ក្នុងឆ្នាំ 1940 មានលក្ខណៈវែកញែកស្រដៀងនិងការបែកបាក់នៅក្នុងសង្គ្រាមលោកលើកទី ២ នៅប្រទេសអាល្លឺម៉ង់ ប្រទេសនេះមានការបែកបាក់ដល់កម្រិតសូន្យ ។ មានន័យថាការសំគាល់ព្រឹត្ដិការណ៍ដែលបង្ហាញនូវរបៀបនៃការអភិវឌ្ឍន៍ទ្រឹស្ដីនៃការទំនាក់ទំនងនិងបានបោះពុម្ពផ្សាយរបស់លោក ខ្លូត ស្ហែនណិន (Claude Shannon) នៅក្នុង ប្រព័ន្ធបច្ចេកវិទ្យាកាសែត ផ្សាយចេញពីខែកក្ដដានិងខែតុលាឆ្នាំ ១៩៤៨ ដែលមានចំណងជើងថា ”A Mathematical Theory of Communication” ។ លោក ស្ហែនណិន (Shannon) បានបង្ហាញពីបញ្ហាដែលសរសេរព័ត៌មានផ្ញើទៅ ។ គាត់បានប្រើឧបករណ៍អាចកើតឡើងនៃទ្រឹស្ដី កែប្រែដោយលោក ណ័របឺត វីណ័រ (Norbert Wiener) ។ លោក ស្ហែនណិន (Shannon) បានអភិវឌ្ឍន៍ព័ត៌មានអ៊ិនត្រូផី (entropy) ភាពមិនប្រាកដក្នុងការផ្ញើសារនៅខណៈពេលការបង្កើតទ្រឹស្តីនៃការទំនាក់ទំនងយ៉ាងសំខាន់ ។
របៀបនៃការប្រាស្រ័យទាក់ទង
អ្វីទៅជាការប្រាស្រ័យទាក់ទង ? ការប្រាស្រ័យទាក់ទង ត្រូវបានបែងចែកជា ២ ប្រភេទធំៗ គឺការប្រាស្រ័យទាក់ទងតាមរយៈភាសា និងតាមរយៈកាយវិការ ។ ការប្រាស្រ័យទាក់ទងមានទម្រង់ ៥ យ៉ាងធំៗគឺ ៖ វិធីសាស្រ្តនៃការប្រាស្រ័យទាក់ទងគ្នា មានភាពខុសគ្នា ពីវប្បធម៌មួយទៅវប្បធម៏មួយទៀត ហើយការប្រាស្រ័យទាក់ទងជាមួយមនុស្សផ្សេងៗគ្នា ត្រូវប្រើវិធីសាស្រ្តផ្សេងៗគ្នាផងដែរ ។ ការប្រាស្រ័យទាក់ទងដែលល្អត្រូវចេះបត់បែន ទៅតាមស្ថានភាពនិងកាលៈទេសៈជាក់ស្តែង ។ គំរូនៃការទំនាក់ទំនង សំដៅទៅលើគំរូនៃគំនិត ធ្លាប់បានពន្យល់អំពីការទំនាក់ទំនង របស់មនុស្ស ។ គំរូសំខាន់ ដំបូងគេបានមកដល់នៅ ឆ្នាំ ១៩៤៩ តាមរយៈលោក ខ្លូដ អែលវុដ ស្ហែនណិន (Claude Elwood Shannon) និង វ័ររ៉ិន វីវ័រ (Warren Weaver) សម្រាប់មន្ទីរពិសោធន៍ បែល ឡែប (Bell Laboratories) គោរពតាមគំនិតគ្រឹះ ការទំនាក់ទំនងគឺជាវិធីមួយ ដែលបញ្ជួននិងទទួលសារ ឬ បញ្ជួនព័ត៌មាន ពីមនុស្សម្នាក់ទៅមនុស្សម្នាក់ទៀតដែលជាអ្នកទទួល ។
Further reading
<!-- The following list must be organized in a wiki-way
Publications
-->
External links
ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ទ្រឹស្ដីនៃការទំនាក់ទំនង ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ទំនាក់ទំនង ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ការទំនាក់ទំនង ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ព័ត៌មាន ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ព័ត៌មាន ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ការអប់រំ ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:សង្គម
ស្រុកភ្នំព្រឹក
(Phnum Proek District) ជាដែនរដ្ឋបាលស្ថិតនៅ ខេត្តបាត់ដំបង ដែលមានរដ្ឋបាល ៥ឃុំ និង ៤៤ភូមិ÷
ព្រំប្រទល់នៃ ស្រុកភ្នំព្រឹកមាន៥ឃុំ ៖
ស្រុកបវេល
ប្រវត្តិនៃឈ្មោះ បវេល ពាក្យ បវេល ពីដើមគេសរសេរ បវិល ដែលក្លាយមកពីពាក្យដើម បួវិល ។ នៅជាប់ទីប្រជុំជនឃុំបវេល មានដងស្ទឹងមួយមានឈ្មោះថា ស្ទឹងបវេល។ ស្ទឹងបវេលនេះមានលក្ខណៈពិសេសម្យ៉ាងដែលតាមពិតជា "បួ" មួយដ៏វែងអន្លាយហូរព័ទ្ធផ្ទែដីដ៏ធំមួយប្រៀបបានដូចកោះ។ បួនេះមានមាត់ជាប់នឹងដងស្ទឹងមង្គលបូរីដែលហូរកាត់ឃុំបវេល ចំនែកអែចុងបួមិនបិតរឺអស់ដូចបួធម្មតាទេ គឺមានមុខធ្លាយអាចអោយទឹកហូរទៅជាប់នឹងស្ទឹងមង្គលបូរីនោះវិញបាន ត្រង់ផ្នែកខាងក្រោមពីមាត់បួ។ នារដូវជំនន់ ទឹកពីដងស្ទឹងមង្គលបូរីបានហូរចូលទៅបំពេញបួអោយហូរឆ្វែលផ្ទែដីដ៏ធំមួយនោះតាមទិសបញ្ច្រសទិសនាឡិកា។ នារដូវសម្រក ក្នុងខណៈដែលកំពស់ទឹកក្នុងបួខ្ពស់ជាងខាងស្ទឹងមង្គលបូរី ទឹកបួហូរបកចូលទៅស្ទឹងមង្គលបូរីវិញរហូតទាល់តែកំពស់ទឹកស្មើគ្នាវិញ ទើបហូរត្រលប់តាមធម្មតាវិញ។ ដូច្នេះ ដោយឃើញទឹកបួនេះហូរវិលឆ្វែលចុះឆ្វែលឡើង គេក៏ហៅបួនេះថា បួវិល ហើយទឹកដីទីនោះក៏មានឈ្មោះបួវិលដែរ។ ខ្មែរយើងតែងបង្ខ្លីពាក្យក្នុងការនិយាយរឺហៅឈ្មោះនានា ឧទាហរណ៍ ក្រចេះជាកចេះ កណ្តាលជាកដាល ដូច្នោះ បួវិល ក៏ជា បវិល ដែរ។ ក្រោយមកឥទ្ធិពលភាសាបារាំងបាននាំអោយគេប្តូរសរសេរជា បវេល វិញ។ --- មតិអ្នកទី២បានរៀបរាប់បន្ថែមថា:
បន្ថែមលើរឿងនេះលោក ធូ ឃឿ បានចាំចេះពីលោកតាក្លឹង បាននិទានស្រដៀងខាងលើដែរ ប៉ុន្តែ ទាក់ទងនឹងទេវកថាស្នេហាដោយហោថា(បួរង្វេល)វិញ ដោយដំណាលថាកាលដើមឡើយមានព្រះនាងមួយអង្គបានបូជាខ្លួនដោយលោតចូលក្នុងបួនេះ(ដែលក្រោយមកក្លាយជាទេពធីតារក្សាបួ) ទៅតាមមេទ័ពម្នាក់ដែលជាគូស្នេហ៍ ដោយមេទ័ពនោះបានបាត់បង់ជីវិតដោយសារសង្រ្គាម។ មេទ័ពបានស្រឡាញ់ ជាមួយនារីនៅក្នុងស្រុក ហើយផ្សងស្បថសច្ចាជាមួយបួ បើជាគូព្រេងមិនបែកគ្នាជាគូគាប់ សូមអោយ បួ រង្វេល(បួ វិល) ស្រូបយកបូជាផ្កា កុំអោយផុសឡើងវិញឡើយ តែបើមិនមែនគូគាប់ សូមផ្កាដែលផ្សងនេះអណ្តែតឡើងលើ។ ក្រោយមកពិធីនេះត្រុវបានគូស្នេហ៍ជាច្រើនយកមកផ្សងតាមមេទ័ពខាងលើ ដោយបូជាផ្កាជូនព្រះនាងដែលជាទេពធីតារក្សាបួ ករណីផ្កាលិបបាត់មានន័យថាទេពធីតារក្សាបួនេះបានទទួលយកផ្កាដែលបូជានេះហើយ នឹងបានជាគូគាប់។ តែផ្កានេះអណ្តែតឡើងមានន័យថាជាគូកម្ម។ ដែលបាន​ តាមការអោយដឹងពីលោកតាក្លឹងគឺបួរង្វលនេះនៅក្រោយវត្តបវេល តែសព្វថ្ងៃរីងគោកបាត់ទៅហើយ។ សូមអរគុណនេះគ្រាន់តែជាចេះចាំនិងនិទានតគ្នាប៉ុណ្ណោះ។
ស្រុកកំរៀង
ស្រុកកំរៀងមាន៦ឃុំ ៖
ស្រុកបវេល
ស្រុកបវេលមាន៨ឃុំ ៖
ឃុំភ្នំព្រឹក
សូមមើលផងដែរ
ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ខេត្តបាត់ដំបង ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ស្រុក​ភ្នំព្រឹក
អាមេរិកកណ្ដាល
អាមេរិក កណ្ដាល (ជាភាសាអេស្ប៉ាញ៖ Centroamérica ឬក៏ América Central) គឺភាគកណ្ដាលនៃទ្វីបអាមេរិក។ វាភាគខាងជើងបំផុតនៃទ្វីបអាមេរិកខាងជើង ជាប់នឹងទ្វីបអាមេរិកខាងជើងនៅខាងអគ្នេយ៍។ អាមេរិកកណ្ដាលមានអស់ ៧ ប្រទេស៖ បេលីស, កូស្តា រីកា, អែល សាលវ៉ាឌ័រ, ហ្គាតេម៉ាឡា, ហុងឌុយរ៉ាស់, នីការ៉ាហ្គា និង ប៉ាណាម៉ា។ អាមេរិកកណ្ដាលនៅក្នុងតំបន់ ដែលមាននានាភាពភូតគាម នៃមេសូអាមេរិក, ដែលមកដល់ហ្គាតេម៉ាឡាខាងជើង ទៅដល់ប៉ាណាម៉ាកណ្ដាល។ ជាប់នឹងម៉ិចស៊ិកនៅខាងជើង ​សមុទ្រ​ការាបៀននៅខាងកើត មហាសមុទ្រប៉ាស៊ីហ្វិកខាងជើងនៅខាងលិច ហើយកូឡុំប៊ីនៅខាងអគ្នេយ៍។
អាមេរិកកណ្ដាលមានទំហំ 524,000 km2, ជិត ០,១ ភាគរយនូវផ្ទៃដីពិភពលោក។ កាលពីឆ្នាំ ២០០៩, ចំនួនប្រជាជនប្រមាណ ៤១,៧៣៩,០០០នាក់។ មានសន្ទភាព ៧៧ /គម២។
មង្គលសូត្រ
ប្រារព្ភកថា
ឯវម្មេ សុតំ (សូត្រនេះឈ្មោះមង្គលសូត្រ)
គឺខ្ញុំឈ្មោះអានន្ទ បានស្តាប់មកហើយយ៉ាងនេះថា៖
ឯកំ សមយំ ភគវា សាវត្ថិយំ វិហរតិ ជេតវនេ អនាថបិណ្ឌិកស្ស អារាមេ
សម័យមួយព្រះដ៏មានព្រះភាគ ទ្រង់គង់នៅក្នុង វត្តជេតពន ជាអារាមរបស់អនាថបិណ្ឌិកសេដ្ឋី ទៀបក្រុងសាវត្ថី។
អថខោ អញ្ញតរា ទេវតា អភិក្កន្តាយ រត្តិយា អភិក្កន្តវណ្ណា កេវលកប្បំ ជេតវនំ ឱភាសេត្វា យេន ភគវា តេនុបសង្កមិ ឧបសង្កមិត្វា ភគវន្តំ អភិវាទេត្វា ឯកមន្តំ អដ្ឋាសិ
លំដាប់នោះឯង ទេវតាអង្គ១ កាលដែលវេលារាត្រីបឋមយាមកន្លងហើយ មានរស្មីដ៏ល្អ ញ៉ាំងវត្តជេតពនជុំវិញទាំងអស់ឲ្យភ្លឺស្វាងហើយ ព្រះដ៏មានព្រះភាគ ទ្រង់គង់ក្នុងទីណា ក៏ចូលទៅក្នុងទីនោះ លុះចូលទៅដល់ហើយ ទើបថ្វាយបង្គំចំពោះអង្គព្រះដ៏មានព្រះភាគហើយ ឈរនៅក្នុងទីដ៏សមគួរ។
ឯកមន្តំ ឋិតា ខោ សា ទេវតា ភគវន្តំ គាថាយ អជ្ឈភាសិ
កាលទេវតានោះឈរក្នុងទីដ៏សមគួរហើយ ទើបក្រាបទូល ព្រះដ៏មានព្រះភាគ ដោយពាក្យជាគាថា (យ៉ាងនេះ) ថា
ពហូ ទេវា មនុស្សា ច មង្គលានិ អចិន្តយុំ អាកង្ខមានា សោត្ថានំ ព្រូហិ មង្គលមុត្តមំ។
ទេវតា និងមនុស្សទាំងឡាយជាច្រើន ប្រាថ្នានូវសេចក្តីសួស្តី បានគិតរកនូវមង្គលទាំងឡាយ សូមព្រះអង្គ ទ្រង់ព្រះ មេត្តាសម្តែងប្រាប់ នូវមង្គលដ៏ឧត្តម។
(ព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់ត្រាស់សម្តែងតបពាក្យទេវតានោះ ដោយពុទ្ធភាសិតជាគាថាយ៉ាងនេះថា)
គាថាទី១
អសេវនា ច ពាលានំ បណ្ឌិតានញ្ច សេវនា បូជា ច បូជនីយានំ ឯតម្មង្គលមុត្តមំ។
កិរិយាមិនសេពគប់នូវបុគ្គលពាលទាំងឡាយ១ កិរិយាសេពគប់នូវបុគ្គលជាបណ្ឌិតទាំងឡាយ១ កិរិយាបូជាដល់បុគ្គល ដែលគួរបូជាទាំងឡាយ១ ទាំង៣នេះ ជាមង្គលដ៏ឧត្តម។
គាថាទី២