cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
ភពណិបទូន
បរិយាកាស
នៅរយៈកម្ពស់ខ្ពស់ បរិយាកាសរបស់ភពណិបទូនមាន អ៊ីដ្រូសែន ៨០% និង អេលីយ៉ូម ១៩% ។  ចំនួនដាននៃមេតានក៏មានវត្តមានដែរ។ ក្រុមស្រូបយកមេតានលេចធ្លោមាននៅចម្ងាយរលកលើសពី 600 nm នៅក្នុងផ្នែកក្រហម និងអ៊ីនហ្វ្រារ៉េដនៃវិសាលគម។ ដូចទៅនឹងអ៊ុយរ៉ានុសដែរ ការស្រូបពន្លឺក្រហមដោយ ឧស្ម័នមេតានបរិយាកាស គឺជាផ្នែកមួយនៃអ្វីដែលផ្តល់ឱ្យភពណិបទូននូវពណ៌ខៀវរបស់វា  ទោះបីជា azure រស់រវើករបស់ណុបtune ខុសពី ពណ៌ខៀវ ស្រាលរបស់ Uranus ក៏ដោយ។ ដោយសារតែមាតិកានៃឧស្ម័នមេតានបរិយាកាសរបស់ភពណិបទូនគឺស្រដៀងទៅនឹងភពអ៊ុយរ៉ានុស ធាតុផ្សំបរិយាកាសដែលមិនស្គាល់មួយចំនួនត្រូវបានគេគិតថានឹងរួមចំណែកដល់ពណ៌របស់ភពណិបទូន។
បរិយាកាសរបស់ភពណិបទូនត្រូវបានបែងចែកទៅជាតំបន់សំខាន់ៗចំនួនពីរ៖ តំបន់ ត្រូពិច ខាងក្រោម ដែលសីតុណ្ហភាពថយចុះតាមរយៈកម្ពស់ និង stratosphere ដែលសីតុណ្ហភាពកើនឡើងតាមរយៈកម្ពស់។ ព្រំដែនរវាងទាំងពីរ ត្រូប៉ូប៉ូ ស ស្ថិតនៅសម្ពាធ 0.1 បារ (10 kPa) ។  បន្ទាប់មក stratosphere ផ្តល់ផ្លូវទៅកាន់ thermosphere នៅសម្ពាធទាបជាង 10 −5 ទៅ 10 −4 bars (1 ដល់ 10 Pa)។  ទែម៉ូស្វ៊ែរផ្លាស់ប្តូរបន្តិចម្តង ៗ ទៅកាន់ផ្នែក ខាងក្រៅ ។ ក្រុម​ពពក​ដែលមាន​កម្ពស់​ខ្ពស់​បញ្ចេញ​ស្រមោល​លើ​ផ្ទៃ​ពពក​ខាងក្រោម​របស់​ភព​ណិបទូន។ គំរូណែនាំថា troposphere របស់ Neptune ត្រូវបានប្រមូលផ្តុំដោយពពកនៃសមាសភាពផ្សេងៗគ្នាអាស្រ័យលើកម្ពស់។ ពពក​កម្រិត​ខាងលើ​ស្ថិត​នៅ​សម្ពាធ​ខាងក្រោម​របារ​មួយ ដែល​សីតុណ្ហភាព​សមរម្យ​សម្រាប់​មេតាន​ដើម្បី​បង្រួម​។ សម្រាប់សម្ពាធរវាងរបារមួយ និងប្រាំ (100 និង 500 kPa) ពពកអាម៉ូញាក់ និង អ៊ីដ្រូសែនស៊ុលហ្វីត ត្រូវបានគេគិតថាបង្កើតបាន។ លើសពីសម្ពាធនៃរបារប្រាំ ពពកអាចមានអាម៉ូញាក់ អាម៉ូ ញ៉ូមស៊ុលហ្វីត អ៊ីដ្រូសែនស៊ុលហ្វីត និងទឹក។ ពពកទឹកកកទឹកជ្រៅគួរត្រូវបានរកឃើញនៅសម្ពាធប្រហែល 50 bars (5.0 MPa) ដែលសីតុណ្ហភាពឡើងដល់ 273 K (0 °C)។ នៅក្រោមពពកនៃអាម៉ូញាក់ និងអ៊ីដ្រូសែនស៊ុលហ្វីតអាចត្រូវបានរកឃើញ។
ពពកដែលមានកម្ពស់ខ្ពស់នៅលើភពណិបទូន ត្រូវបានគេសង្កេតឃើញមានស្រមោលលើផ្ទៃពពកស្រអាប់ខាងក្រោម។ វាក៏មានក្រុមពពកដែលមានកម្ពស់ខ្ពស់ដែលរុំជុំវិញភពផែនដីនៅរយៈទទឹងថេរ។ រង្វង់មូលទាំងនេះមានទទឹង 50-150 គីឡូម៉ែត្រ និងស្ថិតនៅប្រហែល 50-110 គីឡូម៉ែត្រពីលើផ្ទៃពពក។  ម្នាលអាវុសោទាំងឡាយ នេះឯង ក្នុងស្រទាប់ណា ដែលអាកាសធាតុកើតឡើង ឧត្តរ។ អាកាសធាតុមិនកើតឡើងនៅក្នុង stratosphere ឬ thermosphere ខ្ពស់ជាងនេះទេ។
សម្រាប់ហេតុផលដែលនៅតែមិនច្បាស់លាស់ ទែម៉ូស្ពែររបស់ភពផែនដីមានសីតុណ្ហភាពខ្ពស់មិនធម្មតាប្រហែល 750 K។  ភពផែនដីនៅឆ្ងាយពីព្រះអាទិត្យពេកសម្រាប់កំដៅនេះដែលត្រូវបានបង្កើតដោយ កាំរស្មីអ៊ុលត្រាវីយូឡេ ។ បេក្ខជនម្នាក់សម្រាប់យន្តការកំដៅគឺអន្តរកម្មបរិយាកាសជាមួយអ៊ីយ៉ុងនៅក្នុង ដែនម៉ាញេទិក របស់ភពផែនដី ។ បេក្ខជនផ្សេងទៀតគឺជា រលកទំនាញ ពីខាងក្នុងដែលរលាយក្នុងបរិយាកាស។ thermosphere មានដាននៃ កាបូនឌីអុកស៊ីត និងទឹក ដែលអាចត្រូវបានគេដាក់ចេញពីប្រភពខាងក្រៅ ដូចជា អាចម៍ផ្កាយ និងធូលី។
ម៉ាញេទិក
Neptune ប្រហាក់ប្រហែលនឹង Uranus នៅក្នុង ដែនម៉ាញេទិច របស់វា ជាមួយនឹង វាលម៉ាញេទិក លំអៀងយ៉ាងខ្លាំងទាក់ទងទៅនឹង អ័ក្ស រង្វិល របស់ វានៅ 47° និងប៉ះប៉ូវយ៉ាងហោចណាស់ 0.55 កាំ ឬប្រហែល 13,500 គីឡូម៉ែត្រពីមជ្ឈមណ្ឌលរូបវិទ្យារបស់ភពផែនដី។ មុនពេល យាន Voyager 2 មកដល់ភពណិ ប ទូន វាត្រូវបានគេសន្មត់ថា ដែនម៉ាញេទិកលំអៀងរបស់ Uranus គឺជាលទ្ធផលនៃការបង្វិលចំហៀងរបស់វា។ នៅក្នុងការប្រៀបធៀបដែនម៉ាញេទិចនៃភពទាំងពីរនេះ អ្នកវិទ្យាសាស្ត្រគិតថា ការតំរង់ទិសខ្លាំងអាចជាលក្ខណៈនៃលំហូរនៅក្នុងផ្នែកខាងក្នុងរបស់ភព។ វាលនេះអាចត្រូវបានបង្កើតដោយ ចលនាវត្ថុរាវ convective នៅក្នុងសែលស្វ៊ែរស្តើងនៃ វត្ថុរាវ ដែលធ្វើចរន្តអគ្គិសនី (ប្រហែលជាការរួមបញ្ចូលគ្នានៃអាម៉ូញាក់ មេតាន និងទឹក) លទ្ធផល​នៃ ​សកម្មភាព ​ឌីណាម៉ូ ។
សមាសធាតុ dipole នៃដែនម៉ាញេទិកនៅអេក្វាទ័រម៉ាញេទិកនៃភពណិបទូនគឺប្រហែល 14  microteslas (0.14  G ) ។  ពេលម៉ាញេទិច dipole នៃភពណិបទូនគឺប្រហែល 2.2 × 10 17  T·m 3 (14 μT· R N 3 ដែល R N ជាកាំនៃណេបtune)។ ដែនម៉ាញេទិករបស់ណិបទូនមានធរណីមាត្រស្មុគ្រស្មាញដែលរួមបញ្ចូលការរួមចំណែកធំទាក់ទងគ្នាពីសមាសធាតុដែលមិនមែនជាឌីប៉ូឡា រួមទាំង ពេលវេលា quadrupole ខ្លាំង ដែលអាចលើសពី ពេលឌីប៉ូល ។នៅក្នុងកម្លាំង។ ផ្ទុយទៅវិញ ផែនដី ភពព្រហស្បតិ៍ និងសៅរ៍ មានតែពេលបួនជ្រុងតូចប៉ុណ្ណោះ ហើយវាលរបស់ពួកគេមិនមានភាពលំអៀងពីអ័ក្សប៉ូលទេ។ ពេលបួនជ្រុងធំនៃភពណិបទូនអាចជាលទ្ធផលនៃអុហ្វសិតពីចំណុចកណ្តាលរបស់ភពផែនដី និងឧបសគ្គធរណីមាត្រនៃម៉ាស៊ីនភ្លើងឌីណាម៉ូរបស់វាល។
ការ ឆក់ធ្នូ របស់ណិបទូន ជាកន្លែងដែលម៉ាញេទិកចាប់ផ្តើមបន្ថយល្បឿន ខ្យល់ព្រះអាទិត្យ កើតឡើងនៅចម្ងាយ ៣៤.៩ ដងនៃកាំនៃភពផែនដី។ Magnetopause ដែល សម្ពាធនៃដែនម៉ាញេទិកទប់លំនឹងខ្យល់ព្រះអាទិត្យ ស្ថិតនៅចម្ងាយពី 23-26.5 ដងនៃកាំនៃណេបទូន។ កន្ទុយនៃដែនម៉ាញ៉េទិចលាតសន្ធឹងយ៉ាងតិច 72 ដងនៃកាំនៃណេបទូន ហើយទំនងជាឆ្ងាយជាងនេះ។
អាកាសធាតុ
ចំណុច ងងឹតដ៏អស្ចារ្យ (កំពូល) ម៉ូតូស្កូតឺ (ពពកពណ៌សកណ្តាល)  និង ចំណុចងងឹតតូច (ខាងក្រោម) ដោយមានការបំផ្លើសកម្រិតពណ៌។ អាកាសធាតុរបស់ភពណិបទូនត្រូវបានកំណត់លក្ខណៈដោយប្រព័ន្ធព្យុះដែលមានថាមពលខ្លាំង ជាមួយនឹងខ្យល់បក់ក្នុងល្បឿនជិត 600 m/s (2,200 km/h; 1,300 mph) — ជិតឈានដល់ លំហូរ supersonic ។  ជាធម្មតា តាមរយៈការតាមដានចលនានៃពពកជាប់លាប់ ល្បឿនខ្យល់ត្រូវបានបង្ហាញថាប្រែប្រួលពី 20 m/s ក្នុងទិសដៅខាងកើតទៅ 325 m/s ខាងលិច។  នៅលើកំពូលពពក ខ្យល់បក់បោកក្នុងល្បឿនពី 400 m/s តាមខ្សែអេក្វាទ័រ ដល់ 250 m/s នៅបង្គោល។  ខ្យល់ភាគច្រើននៅលើភពណិបទូនផ្លាស់ទីក្នុងទិសដៅមួយទល់មុខនឹងការបង្វិលរបស់ភពផែនដី។ គំរូទូទៅនៃខ្យល់បានបង្ហាញពីការបង្វិលបន្តនៅរយៈទទឹងខ្ពស់ធៀបនឹងការបង្វិលថយក្រោយនៅរយៈទទឹងទាប។ ភាពខុសគ្នានៃទិសដៅលំហូរត្រូវបានគេគិតថាជា "ឥទ្ធិពលស្បែក" ហើយមិនមែនដោយសារតែដំណើរការបរិយាកាសកាន់តែជ្រៅនោះទេ។  នៅរយៈទទឹង 70°S យន្តហោះដែលមានល្បឿនលឿនធ្វើដំណើរក្នុងល្បឿន 300 m/s ។
Neptune ខុសពី Uranus ក្នុងកម្រិតធម្មតានៃសកម្មភាពឧតុនិយមរបស់វា។ យាន Voyager 2 បានសង្កេតមើលបាតុភូតអាកាសធាតុនៅលើភពណិបទូនក្នុងអំឡុងពេលហោះហើរនៅឆ្នាំ 1989 របស់វា  ប៉ុន្តែមិនមានបាតុភូតដែលអាចប្រៀបធៀបបាននៅលើភពអ៊ុយរ៉ានុសក្នុងអំឡុងពេលហោះហើរនៅឆ្នាំ 1986 របស់វា។
ភាពសម្បូរបែបនៃមេតាន អេតាន និង អាសេទីលែន នៅអេក្វាទ័ររបស់ណិបទូន គឺធំជាងនៅប៉ូល ១០-១០០ ដង។ នេះត្រូវបានបកស្រាយថាជាភ័ស្តុតាងសម្រាប់ការកើនឡើងនៅខ្សែអេក្វាទ័រ និងទំនាបនៅជិតប៉ូល ពីព្រោះ photochemistry មិនអាចរាប់បញ្ចូលការចែកចាយដោយគ្មានចរាចរ meridional ។
ក្នុងឆ្នាំ 2007 វាត្រូវបានគេរកឃើញថា troposphere ខាងលើនៃប៉ូលខាងត្បូងរបស់ Neptune គឺប្រហែល 10 K ក្តៅជាងបរិយាកាសដែលនៅសល់របស់វា ដែលជាមធ្យមប្រហែល 73 K (−200 °C) ។ ឌីផេរ៉ង់ស្យែលសីតុណ្ហភាពគឺគ្រប់គ្រាន់ដើម្បីឱ្យមេតានដែលនៅកន្លែងផ្សេងទៀតត្រូវបានកកក្នុង troposphere គេចចូលទៅក្នុង stratosphere នៅជិតបង្គោល។  "ចំណុចក្តៅ" ដែលទាក់ទងគឺដោយសារការ លំអៀងអ័ក្ស របស់ណុបតុ ន ដែលបានលាតត្រដាងប៉ូលខាងត្បូងទៅនឹង ព្រះអាទិត្យ សម្រាប់ត្រីមាសចុងក្រោយនៃឆ្នាំរបស់ភពណិបទូន ឬប្រហែល 40 ឆ្នាំនៃផែនដី។ នៅពេលដែលភពណិបទូនផ្លាស់ទីយឺតៗឆ្ពោះទៅកាន់ជ្រុងម្ខាងនៃព្រះអាទិត្យ ប៉ូលខាងត្បូងនឹងងងឹត ហើយប៉ូលខាងជើងបានបំភ្លឺ ដែលបណ្តាលឱ្យការបញ្ចេញមេតានផ្លាស់ប្តូរទៅប៉ូលខាងជើង។
ដោយសារតែការផ្លាស់ប្តូរតាមរដូវ បណ្តុំពពកនៅអឌ្ឍគោលខាងត្បូងនៃភពណិបទូនត្រូវបានគេសង្កេតឃើញមានការកើនឡើងទំហំ និង អាល់បេដូ ។ និន្នាការនេះត្រូវបានគេមើលឃើញជាលើកដំបូងនៅក្នុងឆ្នាំ 1980 ។ រយៈកាលគន្លងដ៏វែងនៃភពណិបទូន បណ្តាលឱ្យមានរដូវដែលមានរយៈពេលសែសិបឆ្នាំ។
ព្យុះ
នៅឆ្នាំ 1989 ចំណុចងងឹតដ៏អស្ចារ្យ ដែលជា ប្រព័ន្ធព្យុះ ប្រឆាំងស៊ីក្លូន ដែលលាតសន្ធឹងលើផ្ទៃ 13,000 គីឡូម៉ែត្រ × 6,600 គីឡូម៉ែត្រ (8,100 mi × 4,100 mi)  ត្រូវបានរកឃើញដោយ យានអវកាស Voyager 2 របស់ NASA ។ ព្យុះនេះស្រដៀងនឹង ចំណុចក្រហមដ៏អស្ចារ្យ នៃភពព្រហស្បតិ៍។ ប្រាំឆ្នាំក្រោយមក នៅថ្ងៃទី 2 ខែវិច្ឆិកា ឆ្នាំ 1994 កែវយឺតអវកាស Hubble មិនបានឃើញចំណុចងងឹតដ៏អស្ចារ្យនៅលើភពផែនដីទេ។ ផ្ទុយទៅវិញ ព្យុះថ្មីមួយដែលស្រដៀងនឹង Great Dark Spot ត្រូវបានរកឃើញនៅអឌ្ឍគោលខាងជើងរបស់ណេបទូន។
នេះ។ស្កូតឺ គឺជាព្យុះមួយទៀត ដែលជាក្រុមពពកពណ៌ស ដែលនៅឆ្ងាយទៅភាគខាងត្បូងជាង ចំណុចងងឹតដ៏អស្ចារ្យ។ ឈ្មោះហៅក្រៅនេះបានកើតឡើងដំបូងក្នុងកំឡុងខែដែលនាំទៅដល់ការ ជួប Voyager 2 ក្នុងឆ្នាំ 1989 នៅពេលដែលពួកគេត្រូវបានគេសង្កេតឃើញមានចលនាក្នុងល្បឿនលឿនជាង Great Dark Spot (ហើយរូបភាពដែលទទួលបាននៅពេលក្រោយនឹងបង្ហាញពីវត្តមានរបស់ពពកដែលផ្លាស់ទីលឿនជាងអ្វីដែលមានពីមុនមក។ ត្រូវបានរកឃើញដោយ យាន Voyager 2 ) ។  ចំណុច ងងឹតតូច គឺជាព្យុះស៊ីក្លូនភាគខាងត្បូង ដែលជាព្យុះខ្លាំងបំផុតទីពីរដែលត្រូវបានគេសង្កេតឃើញក្នុងអំឡុងពេលការជួបគ្នាឆ្នាំ 1989 ។ ដំបូងឡើយ វាងងឹតទាំងស្រុង ប៉ុន្តែដូចជា យាន Voyager 2ខិតទៅជិតភពផែនដី ដែលជាស្នូលភ្លឺដែលត្រូវបានបង្កើតឡើង និងអាចមើលឃើញនៅក្នុងរូបភាពដែលមានគុណភាពបង្ហាញខ្ពស់បំផុត។  ថ្មីៗនេះ ក្នុងឆ្នាំ 2018 ចំណុចងងឹតសំខាន់ថ្មីជាង និងចំណុចងងឹតតូចជាងត្រូវបានគេកំណត់ និងសិក្សា។
ចំណុចងងឹតរបស់ភពណិបទូន ត្រូវបានគេគិតថា កើតឡើងនៅក្នុង troposphere នៅរយៈកម្ពស់ទាបជាងលក្ខណៈពពកភ្លឺជាង  ដូច្នេះពួកវាលេចឡើងជារន្ធនៅក្នុងស្រទាប់ពពកខាងលើ។ ដោយសារពួកវាជាលក្ខណៈពិសេសដែលមានស្ថេរភាពដែលអាចបន្តកើតមានជាច្រើនខែ ពួកគេត្រូវបានគេគិតថាជា រចនាសម្ព័ន្ធ vortex ។  ជាញឹកញាប់ត្រូវបានផ្សារភ្ជាប់ជាមួយនឹងចំណុចងងឹតគឺភ្លឺជាង, ពពកមេតានជាប់លាប់ដែលបង្កើតនៅជុំវិញ ស្រទាប់ tropopause ។  ការជាប់លាប់នៃពពកដៃគូបង្ហាញថា អតីតចំណុចងងឹតមួយចំនួនអាចបន្តកើតមានជាព្យុះស៊ីក្លូន ទោះបីជាពួកវាលែងមើលឃើញជាលក្ខណៈងងឹតក៏ដោយ។ ចំណុចងងឹតអាចរលាយបាត់នៅពេលដែលពួកវាធ្វើចំណាកស្រុកជិតពេកទៅនឹងខ្សែអេក្វាទ័រ ឬអាចតាមរយៈយន្តការផ្សេងទៀតដែលមិនស្គាល់។
កំដៅខាងក្នុង
រូបភាពចំនួនបួនដែលថតបានពីរបីម៉ោងដាច់ពីគ្នាជាមួយនឹង កាមេរ៉ា Wide Field 3 របស់ NASA/ESA Hubble Space Telescope អាកាសធាតុប្រែប្រួលច្រើនជាងរបស់ភពណិបទូន បើប្រៀបធៀបទៅនឹងអ៊ុយរ៉ានុស គឺដោយសារតែផ្នែកខ្លះនៃ កំដៅខាងក្នុង របស់វាខ្ពស់ជាង ។ តំបន់ខាងលើនៃ troposphere របស់ Neptune ឈានដល់សីតុណ្ហភាពទាប 51.8 K (−221.3 °C) ។ នៅជម្រៅដែល សម្ពាធបរិយាកាស ស្មើនឹង 1  bar (100  kPa ) សីតុណ្ហភាពគឺ 72.00 K (−201.15 °C) ។  កាន់តែជ្រៅទៅក្នុងស្រទាប់ឧស្ម័ន សីតុណ្ហភាពកើនឡើងជាលំដាប់។ ដូចទៅនឹងអ៊ុយរ៉ានុសដែរ ប្រភពនៃកំដៅនេះមិនត្រូវបានគេដឹងនោះទេ ប៉ុន្តែភាពខុសគ្នាគឺធំជាងនេះ៖ អ៊ុយរ៉ានុសបញ្ចេញថាមពលត្រឹមតែ 1.1 ដងប៉ុណ្ណោះ ដូចដែលវាទទួលបានពីព្រះអាទិត្យ។  ខណៈពេលដែលណេបទូនបញ្ចេញថាមពលប្រហែល 2.61 ដងច្រើនដូចដែលវាទទួលបានពីព្រះអាទិត្យ។ Neptune គឺជាភពដែលនៅឆ្ងាយបំផុតពីព្រះអាទិត្យ ហើយស្ថិតនៅចម្ងាយជាង 50% ពីព្រះអាទិត្យជាងអ៊ុយរ៉ានុស ហើយទទួលបានពន្លឺថ្ងៃត្រឹមតែ 40% ប៉ុណ្ណោះ  ប៉ុន្តែថាមពលខាងក្នុងរបស់វាគឺគ្រប់គ្រាន់ដើម្បីជំរុញឱ្យមានខ្យល់បក់លឿនបំផុតនៅក្នុងព្រះអាទិត្យ។ ប្រព័ន្ធ។ អាស្រ័យលើលក្ខណៈកម្ដៅនៃផ្នែកខាងក្នុងរបស់វា កំដៅដែលនៅសល់ពីការកកើតរបស់ភពណិបទូនអាចគ្រប់គ្រាន់ដើម្បីពន្យល់ពីលំហូរកំដៅបច្ចុប្បន្នរបស់វា ទោះបីជាវាពិបាកជាងក្នុងការពន្យល់ក្នុងពេលដំណាលគ្នាអំពី កង្វះកំដៅខាងក្នុងរបស់ Uranus ខណៈពេលដែលរក្សាភាពស្រដៀងគ្នាជាក់ស្តែងរវាងភពទាំងពីរ។.
គន្លងនិងការបង្វិល
Neptune (ធ្នូក្រហម) បញ្ចប់គន្លងមួយជុំវិញព្រះអាទិត្យ (កណ្តាល) សម្រាប់គ្រប់គន្លង 164.79 នៃផែនដី។ វត្ថុពណ៌ខៀវស្រាលតំណាងឱ្យភពអ៊ុយរ៉ានុស។ ចម្ងាយជាមធ្យមរវាងភពណិបទូន និងព្រះអាទិត្យគឺ 4.5 ពាន់លានគីឡូម៉ែត្រ (ប្រហែល 30.1  ឯកតាតារាសាស្ត្រ (AU)) ហើយវាបញ្ចប់គន្លងជាមធ្យមរៀងរាល់ 164.79 ឆ្នាំម្តង ដោយអាស្រ័យលើភាពប្រែប្រួលប្រហែល ± 0.1 ឆ្នាំ។ ចម្ងាយ perihelion គឺ 29.81 AU; ចម្ងាយ aphelion គឺ 30.33 AU ។
នៅថ្ងៃទី 11 ខែកក្កដា ឆ្នាំ 2011 ភពណិបទូនបានបញ្ចប់ គន្លង ធរណីមាត្រ ពេញលេញជាលើកដំបូង ចាប់តាំងពីការរកឃើញរបស់វានៅឆ្នាំ 1846  ទោះបីជាវាមិនបានបង្ហាញនៅទីតាំងនៃការរកឃើញពិតប្រាកដរបស់វានៅលើមេឃក៏ដោយ ដោយសារតែផែនដីស្ថិតនៅទីតាំងផ្សេងគ្នានៅក្នុងគន្លងរបស់វា 365.26 ថ្ងៃ. ដោយសារតែចលនារបស់ព្រះអាទិត្យទាក់ទងទៅនឹង barycentre នៃប្រព័ន្ធព្រះអាទិត្យ នៅថ្ងៃទី 11 ខែកក្កដា Neptune ក៏មិនមែនជាទីតាំងនៃការរកឃើញពិតប្រាកដរបស់វាទាក់ទងនឹងព្រះអាទិត្យដែរ។ ប្រសិនបើប្រព័ន្ធកូអរដោនេ heliocentric ទូទៅ ត្រូវបានប្រើប្រាស់ នោះរយៈបណ្តោយនៃការរកឃើញត្រូវបានឈានដល់នៅថ្ងៃទី 12 ខែកក្កដា ឆ្នាំ 2011។
គន្លងរាងអេលីបនៃភពណិបទូនមានទំនោរទៅ 1.77° បើប្រៀបធៀបទៅនឹងផែនដី។
ទំនោរអ័ក្សនៃភពណិបទូនគឺ 28.32°,  ដែលស្រដៀងទៅនឹងទំនោរនៃផែនដី (23°) និង Mars (25°)។ ជាលទ្ធផល ភពណិបទូន ជួបប្រទះការផ្លាស់ប្តូរតាមរដូវស្រដៀងគ្នាទៅនឹងផែនដី។ រយៈពេលគន្លងដ៏វែងនៃភពណិបទូន មានន័យថា រដូវមានរយៈពេលសែសិបឆ្នាំផែនដី។  រយៈពេលបង្វិលចំហៀងរបស់វា (ថ្ងៃ) គឺប្រហែល 16.11 ម៉ោង។  ដោយសារតែភាពលំអៀងអ័ក្សរបស់វាអាចប្រៀបធៀបទៅនឹងផែនដី ការប្រែប្រួលនៃរយៈពេលនៃថ្ងៃរបស់វាក្នុងរយៈពេលនៃឆ្នាំដ៏វែងរបស់វាគឺមិនខ្លាំងជាងនេះទេ។
ដោយសារភពណិបទូនមិនមែនជារាងកាយរឹង បរិយាកាសរបស់វាឆ្លងកាត់ ការបង្វិលឌីផេរ៉ង់ស្យែល ។ តំបន់អេក្វាទ័រធំទូលាយបង្វិលជាមួយរយៈពេលប្រហែល 18 ម៉ោង ដែលយឺតជាងការបង្វិល 16.1 ម៉ោងនៃដែនម៉ាញេទិចរបស់ភពផែនដី។ ផ្ទុយទៅវិញ ការបញ្ច្រាសគឺជាការពិតសម្រាប់តំបន់ប៉ូល ដែលរយៈពេលបង្វិលគឺ 12 ម៉ោង។ ការបង្វិលឌីផេរ៉ង់ស្យែលនេះគឺជាការប្រកាសច្បាស់បំផុតនៃភពណាមួយនៅក្នុងប្រព័ន្ធព្រះអាទិត្យ  ហើយវាបណ្តាលឱ្យមានខ្យល់បក់តាមឡាទីឌីនខ្លាំង។
សន្ទុះគន្លង
អត្ថបទដើមចម្បង៖ ខ្សែ ក្រ វ៉ាត់ Kuiper វត្ថុ trans-Neptunian resonant និង Neptune trojan ដ្យាក្រាមដែលបង្ហាញពីការអនុលោមតាមគន្លងសំខាន់ៗនៅក្នុង ខ្សែក្រវាត់ Kuiper ដែល បង្កឡើងដោយភពណិបទូន៖ តំបន់ដែលបានបន្លិចគឺ 2:3 resonance (plutinos) ដែលជា "ខ្សែក្រវាត់បុរាណ" ដែលមិនមានសំឡេង (cubewanos) និង 1:2 resonance ( twotinos )។ គន្លង​របស់​ភពណិបទូន​មាន​ឥទ្ធិពល​យ៉ាង​ខ្លាំង​ទៅ​លើ​តំបន់​នេះ​ដោយ​ផ្ទាល់​ហួស​ពី​វា ដែល​គេ​ស្គាល់​ថា​ជា ​ខ្សែក្រវាត់ Kuiper ។ ខ្សែក្រវាត់ Kuiper គឺជារង្វង់នៃពិភពទឹកកកតូចៗ ស្រដៀងនឹង ខ្សែក្រវាត់អាចម៍ផ្កាយ ប៉ុន្តែមានទំហំធំជាង ដោយលាតសន្ធឹងពីគន្លងរបស់ភពណិបទូននៅចម្ងាយ 30 AU ដល់ប្រហែល 55 AU ពីព្រះអាទិត្យ។  ដូចគ្នាដែរ ដែលទំនាញរបស់ភពព្រហស្បតិ៍ គ្របដណ្ដប់លើខ្សែក្រវាត់អាចម៍ផ្កាយ បង្កើតរចនាសម្ព័ន្ធរបស់វា ដូច្នេះទំនាញរបស់ភពណិបទូន គ្របដណ្ដប់លើខ្សែក្រវាត់ Kuiper ។ លើសពីអាយុនៃប្រព័ន្ធព្រះអាទិត្យ តំបន់មួយចំនួននៃខ្សែក្រវ៉ាត់ Kuiper បានក្លាយជាអស្ថិរភាពដោយទំនាញរបស់ភពណិបទូន ដែលបង្កើតឱ្យមានចន្លោះប្រហោងនៅក្នុងរចនាសម្ព័ន្ធរបស់វា។ តំបន់ចន្លោះពី 40 និង 42 AU គឺជាឧទាហរណ៍មួយ។
មានគន្លងគោចរនៅក្នុងតំបន់ទទេទាំងនេះ ដែលវត្ថុអាចរស់បានសម្រាប់អាយុនៃប្រព័ន្ធព្រះអាទិត្យ។ ភាពប្រែប្រួល ទាំងនេះ កើតឡើងនៅពេលដែលរយៈពេលគន្លងរបស់ភពណិបទូនគឺជាប្រភាគជាក់លាក់នៃវត្ថុដូចជា 1:2 ឬ 3:4។ បើនិយាយថា វត្ថុមួយគោចរជុំវិញព្រះអាទិត្យម្តង រាល់គន្លង Neptune ពីរ វានឹងបញ្ចប់ត្រឹមតែពាក់កណ្តាលគន្លងប៉ុណ្ណោះ នៅពេលដែលភពណិបទូនត្រឡប់ទៅទីតាំងដើមវិញ។ សំឡេងរោទ៍ដែលមានប្រជាជនច្រើនបំផុតនៅក្នុងខ្សែក្រវ៉ាត់ Kuiper ជាមួយនឹងវត្ថុដែលគេស្គាល់ជាង 200  គឺ 2: 3 resonance ។ វត្ថុនៅក្នុង resonance នេះបានបញ្ចប់គន្លងចំនួន 2 សម្រាប់រាល់ 3 នៃភពណិបទូន ហើយត្រូវបានគេស្គាល់ថាជា plutinos ដោយសារតែវត្ថុធំបំផុតនៃខ្សែក្រវ៉ាត់ Kuiper ដែលគេស្គាល់គឺ Pluto គឺស្ថិតក្នុងចំណោមវត្ថុទាំងនោះ។ ទោះបីជាភពភ្លុយតូឆ្លងកាត់គន្លងរបស់ភពណិបទូនជាទៀងទាត់ក៏ដោយ ក៏សំឡេង 2:3 ធានាថាពួកគេមិនអាចប៉ះទង្គិចគ្នាបានឡើយ។  សំឡេងរោទ៍ 3:4, 3:5, 4:7 និង 2:5 មានប្រជាជនតិច។
ការបង្កើតនិងការធ្វើចំណាកស្រុក
អត្ថបទសំខាន់ៗ៖ ការបង្កើត និងការវិវត្តន៍នៃប្រព័ន្ធព្រះអាទិត្យ និង គំរូល្អ ការក្លែងធ្វើដែលបង្ហាញពីភពខាងក្រៅ និងខ្សែក្រវាត់ Kuiper៖ ក) មុនពេលភពព្រហស្បតិ៍ និងសៅរ៍បានឈានដល់កម្រិតសំឡេង 2:1; ខ) បន្ទាប់ពីការខ្ចាត់ខ្ចាយខាងក្នុងនៃវត្ថុខ្សែក្រវ៉ាត់ Kuiper បន្ទាប់ពីការផ្លាស់ប្តូរគន្លងនៃភពណិបទូន។ គ) បន្ទាប់ពីការច្រានចោលសាកសពខ្សែក្រវាត់ Kuiper ដែលនៅរាយប៉ាយដោយភពព្រហស្បតិ៍ ការកកើតនៃមហាយក្សទឹកកក Neptune និង Uranus បានបង្ហាញឱ្យឃើញពីការលំបាកក្នុងការយកគំរូតាមយ៉ាងជាក់លាក់។ គំរូបច្ចុប្បន្នបានបង្ហាញថាដង់ស៊ីតេនៃបញ្ហានៅក្នុងតំបន់ខាងក្រៅនៃប្រព័ន្ធព្រះអាទិត្យមានកម្រិតទាបពេកក្នុងការគណនានៃការបង្កើតអង្គធាតុធំបែបនេះពីវិធីសាស្រ្តនៃការទទួលយកស្នូលជាប្រពៃណី ហើយ សម្មតិកម្មផ្សេងៗត្រូវបានជឿនលឿនដើម្បីពន្យល់ពីការបង្កើតរបស់វា។ មួយគឺថា យក្សទឹកកកមិនត្រូវបានបង្កើតឡើងដោយការបង្កើតស្នូលទេ ប៉ុន្តែមកពីអស្ថិរភាពនៅក្នុង ឌីស protoplanetary ដើម ហើយក្រោយមកមានបរិយាកាសរបស់ពួកគេបានផ្ទុះឡើងដោយវិទ្យុសកម្មពី ផ្កាយ OB ដ៏ធំនៅក្បែរនោះ ។
គំនិតជំនួសមួយគឺថា ពួកវាបង្កើតបានកាន់តែជិតទៅនឹងព្រះអាទិត្យ ដែលដង់ស៊ីតេនៃសារធាតុគឺខ្ពស់ជាង ហើយបន្ទាប់មកបាន ធ្វើចំណាកស្រុក ជាបន្តបន្ទាប់ ទៅកាន់គន្លងបច្ចុប្បន្នរបស់ពួកគេ បន្ទាប់ពីការយកចេញនៃឌីស protoplanetary ឧស្ម័ន។  សម្មតិកម្មនៃការធ្វើចំណាកស្រុកបន្ទាប់ពីការបង្កើតគឺត្រូវបានពេញចិត្តដោយសារតែសមត្ថភាពរបស់វាក្នុងការពន្យល់បានប្រសើរជាងការកាន់កាប់នៃចំនួនប្រជាជននៃវត្ថុតូចៗដែលបានសង្កេតនៅក្នុងតំបន់ trans-Neptunian ។  យ៉ាងទូលំទូលាយបំផុតនាពេលបច្ចុប្បន្ននេះ  ការពន្យល់លម្អិតនៃសម្មតិកម្មនេះត្រូវបានគេស្គាល់ថាជា គំរូ Nice ដែលស្វែងយល់ពីឥទ្ធិពលនៃការធ្វើចំណាកស្រុករបស់ Neptune និងភពយក្សផ្សេងទៀតនៅលើរចនាសម្ព័ន្ធរបស់ Kuiper ។ ខ្សែក្រវាត់។
ព្រះច័ន្ទ
សម្រាប់ការកំណត់ពេលវេលានៃកាលបរិច្ឆេទនៃការរកឃើញ សូមមើល បន្ទាត់ពេលវេលានៃការរកឃើញនៃភពប្រព័ន្ធព្រះអាទិត្យ និងព្រះច័ន្ទរបស់ពួកគេ ។ ទិដ្ឋភាពពណ៌ធម្មជាតិនៃភពណិបទូនជាមួយ Proteus (ខាងលើ) Larissa (ខាងស្តាំក្រោម) និង Despina (ឆ្វេង) ពី កែវយឺតអវកាស Hubble Neptune មាន ព្រះច័ន្ទ ចំនួន 14 ដែលគេស្គាល់ ។  Triton គឺជាព្រះច័ន្ទដ៏ធំបំផុតរបស់ Neptunian ដែលមានច្រើនជាង 99.5% នៃម៉ាស់នៅក្នុងគន្លងជុំវិញភពណិបទូន  ហើយវាគឺជាព្រះច័ន្ទតែមួយគត់ដែលមានទំហំធំល្មមដែលអាចមាន រាងស្វ៊ែរ ។ Triton ត្រូវបានរកឃើញដោយ William Lassell ត្រឹមតែ 17 ថ្ងៃបន្ទាប់ពីការរកឃើញរបស់ Neptune ខ្លួនឯង។ មិនដូចព្រះច័ន្ទភពធំផ្សេងទៀតទាំងអស់នៅក្នុងប្រព័ន្ធព្រះអាទិត្យទេ ទ្រីតុនមាន គន្លងថយក្រោយ ដែលបង្ហាញថាវាត្រូវបានចាប់យកជាជាងបង្កើតនៅនឹងកន្លែង។ វាប្រហែលជាធ្លាប់ជា ភពមនុស្សតឿ នៅក្នុងខ្សែក្រវ៉ាត់ Kuiper ។  ជិតដល់ភពណិបទូន ដែលត្រូវចាក់សោរ ក្នុងការ បង្វិលសមកាលកម្ម ។ហើយ​វា​កំពុង​រំកិល​ចូល​យឺតៗ​ដោយ​សារ​តែ ​ល្បឿន​នៃ​ជំនោរ ។ នៅទីបំផុតវានឹងដាច់ចេញពីគ្នាក្នុងរយៈពេលប្រហែល 3.6 ពាន់លានឆ្នាំ នៅពេលដែលវាឈានដល់ ដែនកំណត់ Roche ។  ក្នុងឆ្នាំ 1989 ទ្រីតុនគឺជាវត្ថុត្រជាក់បំផុតដែលមិនទាន់ត្រូវបានវាស់នៅក្នុងប្រព័ន្ធព្រះអាទិត្យ  ជាមួយនឹងសីតុណ្ហភាពប៉ាន់ស្មាននៃ 38 K (−235 °C) ។
ចាប់ពីខែកក្កដាដល់ខែកញ្ញាឆ្នាំ 1989 យាន Voyager 2 បានរកឃើញព្រះច័ន្ទចំនួនប្រាំមួយនៃភពណិបទូន។  ក្នុងចំណោមនោះ Proteus ដែលមានរាងមិនទៀងទាត់ គួរឱ្យកត់សម្គាល់ថាមានទំហំធំដូចរាងកាយនៃដង់ស៊ីតេរបស់វា ដោយមិនត្រូវបានគេទាញចូលទៅក្នុងរាងស្វ៊ែរដោយទំនាញរបស់វាផ្ទាល់។  ទោះបីជាព្រះច័ន្ទ Neptunian ដ៏ធំបំផុតទីពីរក៏ដោយ វាមានត្រឹមតែ 0.25% នៃម៉ាស់ Triton ប៉ុណ្ណោះ។ ព្រះច័ន្ទទាំងបួនខាងក្នុងបំផុតរបស់ណិបទូន - ណៃអា ដ ថា ឡា សា ដេ ស្ភី ណា និង កា ឡាតេ ា - គោចរជិតល្មមនៅក្នុងរង្វង់របស់ណេបទូន។ ភពបន្ទាប់ដែលឆ្ងាយបំផុត Larissa ត្រូវបានរកឃើញដំបូងក្នុងឆ្នាំ 1981 នៅពេលដែលវាបានចាប់យកផ្កាយមួយ។ occultation នេះ​ត្រូវ​បាន​គេ​កំណត់​គុណ​លក្ខណៈ​ទៅ​នឹង​ធ្នូ​ចិញ្ចៀន​, ប៉ុន្តែ​នៅ​ពេល​ដែល​យាន Voyager 2 បានសង្កេតមើលភពណិបទូនក្នុងឆ្នាំ 1989 ហើយ Larissa ត្រូវបានរកឃើញថាបានបង្កវា។  ថ្មី ចំនួន 5 ដែលត្រូវបានរកឃើញនៅចន្លោះឆ្នាំ 2002 និង 2003 ត្រូវបានប្រកាសនៅឆ្នាំ 2004 ។  ដោយសារនេបទូនជាព្រះនៃសមុទ្ររ៉ូម៉ាំង ទើបព្រះច័ន្ទរបស់ណិបទូន ត្រូវបានគេដាក់ឈ្មោះតាមព្រះសមុទ្រតិចជាង។
ចិញ្ចៀនរបស់ភព
អត្ថបទដើមចម្បង៖ ចិញ្ចៀននៃភពណិបទូន ចិញ្ចៀនរបស់ណេបតុន ណុបទូនមាន ប្រព័ន្ធ រង្វង់ភព ទោះបីជាវាមិនសូវសំខាន់ជាង ភពសៅរ៍ ក៏ដោយ។ ចិញ្ចៀនអាចមានភាគល្អិតទឹកកកស្រោបដោយសារធាតុ silicates ឬសារធាតុកាបូន ដែលទំនងជាផ្តល់ឱ្យពួកគេនូវពណ៌លាំក្រហម។  ចិញ្ចៀនសំខាន់ទាំងបីគឺ ចិញ្ចៀនអ័ដាមតូចចង្អៀត ចម្ងាយ ៦៣.០០០ គីឡូម៉ែត្រពីកណ្តាលនៃណេបតុន, ចិញ្ចៀនឡឺវេរីរី នៅចម្ងាយ ៥៣.០០០ គីឡូម៉ែត្រ និងចិញ្ចៀន Galle ធំទូលាយជាង នៅចម្ងាយ ៤២.០០០ គីឡូម៉ែត្រ។ ផ្នែកបន្ថែមខាងក្រៅខ្សោយទៅ Le Verrier Ring ត្រូវបានគេដាក់ឈ្មោះថា Lassell; វាត្រូវបានចងនៅគែមខាងក្រៅរបស់វាដោយ Arago Ring នៅចម្ងាយ 57,000 គីឡូម៉ែត្រ។
រង្វង់​ភព​ដំបូង​គេ​ត្រូវ​បាន​រក​ឃើញ​ក្នុង​ឆ្នាំ 1968 ដោយ​ក្រុម​ដែល​ដឹកនាំ​ដោយ Edward Guinan ។  នៅដើមទសវត្សរ៍ឆ្នាំ 1980 ការវិភាគនៃទិន្នន័យនេះ រួមជាមួយនឹងការសង្កេតថ្មីៗបាននាំឱ្យមានសម្មតិកម្មថា ចិញ្ចៀននេះអាចមិនពេញលេញ។  ភ័ស្តុតាងដែលថាចិញ្ចៀនអាចមានចន្លោះប្រហោងដំបូងបានកើតឡើងក្នុងអំឡុងពេលនៃការចាប់យកផ្កាយ នៅ ឆ្នាំ 1984 នៅពេលដែលចិញ្ចៀនបានបិទបាំងផ្កាយមួយនៅលើការជ្រមុជទឹកប៉ុន្តែមិននៅលើ emersion ។  រូបភាពពី យាន Voyager 2 ក្នុងឆ្នាំ 1989 បានដោះស្រាយបញ្ហាដោយបង្ហាញចិញ្ចៀនខ្សោយជាច្រើន។
ចិញ្ចៀនខាងក្រៅបំផុត Adams មានធ្នូលេចធ្លោចំនួនប្រាំដែលឥឡូវនេះមានឈ្មោះ Courage, Liberté , Egalité 1 , Egalité 2 និង Fraternité (ភាពក្លាហាន សេរីភាព សមភាព និងភាតរភាព)។  អត្ថិភាពនៃធ្នូ ពិបាកពន្យល់ ព្រោះច្បាប់នៃចលនានឹងព្យាករណ៍ថា ធ្នូនឹងលាតសន្ធឹងទៅជារង្វង់ឯកសណ្ឋានក្នុងរយៈពេលខ្លី។ ឥឡូវនេះ ក្រុមតារាវិទូបានប៉ាន់ប្រមាណថា ធ្នូត្រូវបានបង្គត់ចូលទៅក្នុងទម្រង់បច្ចុប្បន្នរបស់ពួកគេដោយឥទ្ធិពលទំនាញរបស់ Galatea ដែលជាព្រះច័ន្ទដែលទើបតែចូលពីរង្វង់។
ការសង្កេតនៅលើផែនដីដែលបានប្រកាសក្នុងឆ្នាំ 2005 ហាក់ដូចជាបង្ហាញថា ចិញ្ចៀនរបស់ភពណិបទូនគឺមិនស្ថិតស្ថេរជាងការគិតពីមុន។ រូបភាពដែលថតបានពី WM Keck Observatory ក្នុងឆ្នាំ 2002 និង 2003 បង្ហាញពីការពុកផុយយ៉ាងខ្លាំងនៅក្នុងចិញ្ចៀន បើប្រៀបធៀបទៅនឹងរូបភាពរបស់ Voyager 2 ។ ជាពិសេស វាហាក់ដូចជាថា ធ្នូ Liberté អាចនឹងបាត់ទៅវិញក្នុងរយៈពេលមួយសតវត្ស។
ការសង្កេត
ដោយសារតែចម្ងាយនៃភពណិបទូនពីផែនដី អង្កត់ផ្ចិតជ្រុង របស់វា មានត្រឹមតែពី 2.2 ទៅ 2.4  arcseconds,  ដែលជាភពតូចបំផុតនៃប្រព័ន្ធព្រះអាទិត្យ។ ទំហំតូចជាក់ស្តែងរបស់វាធ្វើឱ្យវាពិបាកក្នុងការសិក្សាដោយមើលឃើញ។ ទិន្នន័យកែវយឹតភាគច្រើនត្រូវបានកំណត់យ៉ាងត្រឹមត្រូវរហូតដល់ការមកដល់នៃ កែវយឺតអវកាស Hubble និងកែវយឹតដែលមានមូលដ្ឋានលើដីដ៏ធំជាមួយនឹង អុបទិកអាដាប់ធ័រ (AO)។  ការសង្កេតដ៏មានសារៈប្រយោជន៍តាមបែបវិទ្យាសាស្ត្រដំបូងនៃភពណិបទូន ពីតេឡេស្កុបនៅលើដីដោយប្រើអុបទិកប្រែប្រួលត្រូវបានចាប់ផ្តើមនៅឆ្នាំ 1997 ពីកោះហាវ៉ៃ។ បច្ចុប្បន្ននេបទូនកំពុងឈានចូលដល់រដូវនិទាឃរដូវ និងរដូវក្តៅ ហើយត្រូវបានបង្ហាញថាកំពុងឡើងកំដៅ ដោយមានការកើនឡើងនូវសកម្មភាពបរិយាកាស និងពន្លឺជាលទ្ធផល។ គួបផ្សំនឹងភាពជឿនលឿននៃបច្ចេកវិទ្យា តេឡេស្កុបដែលមានមូលដ្ឋានលើដីជាមួយនឹងអុបទិកអាចថតចម្លងរូបភាពកាន់តែលម្អិតរបស់វា។ ទាំង Hubble និងកែវយឺតអាដាប់ធ័រ-អុបទិកនៅលើផែនដី បានបង្កើតរបកគំហើញថ្មីជាច្រើននៅក្នុងប្រព័ន្ធព្រះអាទិត្យ ចាប់តាំងពីពាក់កណ្តាលទសវត្សរ៍ឆ្នាំ 1990 ជាមួយនឹងការកើនឡើងយ៉ាងច្រើននៃចំនួនផ្កាយរណប និងព្រះច័ន្ទនៅជុំវិញភពផែនដីខាងក្រៅ។ នៅឆ្នាំ 2004 និង 2005 ផ្កាយរណបតូចៗថ្មីចំនួន 5 នៃភពណិបទូនដែលមានអង្កត់ផ្ចិតចន្លោះពី 38 ទៅ 61 គីឡូម៉ែត្រត្រូវបានគេរកឃើញ។
ពីផែនដី Neptune ឆ្លងកាត់ ចលនាថយក្រោយជាក់ស្តែង រៀងរាល់ 367 ថ្ងៃ ដែលបណ្តាលឱ្យមានចលនារង្វិលជុំប្រឆាំងនឹងផ្កាយផ្ទៃខាងក្រោយក្នុងអំឡុងពេល ប្រឆាំង នីមួយៗ ។ រង្វិលជុំទាំងនេះបានអនុវត្តវានៅជិតកូអរដោនេនៃការរកឃើញឆ្នាំ 1846 នៅក្នុងខែមេសា និងខែកក្កដា ឆ្នាំ 2010 ហើយម្តងទៀតនៅក្នុងខែតុលា និង ខែវិច្ឆិកា ឆ្នាំ 2011។
រយៈពេលគន្លង 164 ឆ្នាំរបស់ Neptune មានន័យថាភពផែនដីត្រូវចំណាយពេលជាមធ្យម 13 ឆ្នាំដើម្បីផ្លាស់ទីតាមក្រុមតារានិករនីមួយៗ។ ក្នុងឆ្នាំ 2011 វាបានបញ្ចប់គន្លងពេញលេញដំបូងនៃព្រះអាទិត្យចាប់តាំងពីត្រូវបានគេរកឃើញ ហើយត្រលប់ទៅកន្លែងដែលវាត្រូវបានគេប្រទះឃើញជាលើកដំបូងនៅភាគឦសាននៃ Iota Aquarii ។
ការរុករក
អត្ថបទដើមចម្បង៖ ការរុករកភពណិបទូន រូបចម្លាក់ Voyager 2 mosaic របស់ Triton
យាន Voyager 2 គឺជាយានអវកាសតែមួយគត់ដែលបានទៅដល់ភពណិបទូន។ ការខិតជិតបំផុត របស់ យានអវកាសទៅកាន់ភពផែនដីបានកើតឡើងនៅថ្ងៃទី 25 ខែសីហា ឆ្នាំ 1989។ ដោយសារតែនេះគឺជាភពដ៏សំខាន់ចុងក្រោយដែលយានអវកាសអាចទៅទស្សនា វាត្រូវបានគេសម្រេចចិត្តធ្វើការហោះហើរជិតព្រះច័ន្ទ Triton ដោយមិនគិតពីផលវិបាកនៃគន្លង ស្រដៀងគ្នាទៅនឹង អ្វី​ដែល​ត្រូវ​បាន​ធ្វើ​សម្រាប់ ​ការ​ជួប​ប្រទះ ​របស់ Voyager 1 ជាមួយ Saturn និង​ព្រះច័ន្ទ Titan ។ រូបភាពដែលបានបញ្ជូនត្រឡប់មកផែនដីវិញពី យាន Voyager 2 បានក្លាយជាមូលដ្ឋាននៃពេញមួយយប់របស់ PBS ឆ្នាំ 1989 គឺ Neptune All Night ។
ក្នុងអំឡុងពេលជួបគ្នា សញ្ញាពីយានអវកាសត្រូវការពេល 246 នាទីដើម្បីទៅដល់ផែនដី។ ដូច្នេះហើយ សម្រាប់ផ្នែកភាគច្រើន បេសកកម្ម របស់ យាន Voyager 2 ពឹងផ្អែកលើពាក្យបញ្ជាដែលបានផ្ទុកជាមុនសម្រាប់ការជួបគ្នានៅភពណិបទូន។ យានអវកាសនេះបានធ្វើការនៅជិតនឹងការជួបជាមួយព្រះច័ន្ទ Nereid មុនពេលវាមកក្នុងចម្ងាយ 4,400 គីឡូម៉ែត្រពីបរិយាកាសរបស់ Neptune នៅថ្ងៃទី 25 ខែសីហា បន្ទាប់មកបានឆ្លងកាត់ជិតព្រះច័ន្ទ Triton ដ៏ធំបំផុតរបស់ភពផែនដីនៅ ពេលក្រោយនៅថ្ងៃដដែល។
យានអវកាសបានផ្ទៀងផ្ទាត់អត្ថិភាពនៃដែនម៉ាញេទិកជុំវិញភពផែនដី ហើយបានរកឃើញថា វាលនេះត្រូវបានទូទាត់ពីកណ្តាល ហើយផ្អៀងក្នុងលក្ខណៈស្រដៀងនឹងវាលជុំវិញ Uranus ។ រយៈពេលបង្វិលរបស់ Neptune ត្រូវបានកំណត់ដោយប្រើការវាស់វែងនៃការបំភាយវិទ្យុ ហើយ យាន Voyager 2 ក៏បានបង្ហាញថា ណិបទូនមានប្រព័ន្ធអាកាសធាតុដ៏គួរឱ្យភ្ញាក់ផ្អើលមួយ។ ព្រះច័ន្ទថ្មីចំនួនប្រាំមួយត្រូវបានរកឃើញ ហើយភពនេះត្រូវបានបង្ហាញថាមានរង្វង់ច្រើនជាងមួយ។
flyby ក៏បានផ្តល់នូវការវាស់វែងត្រឹមត្រូវដំបូងនៃម៉ាស់របស់ Neptune ដែលត្រូវបានគេរកឃើញថាមាន 0.5 ភាគរយតិចជាងការគណនាពីមុន។ តួលេខថ្មីនេះបានបដិសេធការសន្មត់ថា Planet X ដែលមិនបានរកឃើញ បានធ្វើសកម្មភាពនៅលើគន្លងរបស់ Neptune និង Uranus ។
ចាប់តាំងពីឆ្នាំ 2018 មក រដ្ឋបាលអវកាសជាតិចិន បាននឹងកំពុងសិក្សាពីគោលគំនិតមួយសម្រាប់ ការស៊ើបអង្កេតរវាងផ្កាយដូច Voyager ដែលត្រូវបានគេស្គាល់ថាជា Interstellar Express ឬ Interstellar Heliosphere Probe ។  ការស៊ើបអង្កេតទាំងពីរនឹងត្រូវបានដាក់ឱ្យដំណើរការក្នុងពេលដំណាលគ្នាក្នុងឆ្នាំ 2024 ហើយដើរលើផ្លូវផ្សេងគ្នាដើម្បីស្វែងរកចុងម្ខាងនៃ heliosphere ។ ការស៊ើបអង្កេតទីពីរ IHP-2 នឹងហោះហើរដោយភពណិបទូនក្នុងខែមករា ឆ្នាំ 2038 ដោយឆ្លងកាត់ចម្ងាយត្រឹមតែ 1,000 គីឡូម៉ែត្រពីលើកំពូលពពក ហើយអាចមានសក្តានុពលផ្ទុកនូវឧបករណ៍ប៉ះពាល់បរិយាកាសដែលត្រូវបានបញ្ចេញក្នុងអំឡុងពេលខិតជិតរបស់វា។  ក្រោយមក វានឹងបន្តបេសកកម្មរបស់ខ្លួននៅទូទាំងខ្សែក្រវាត់ Kuiper ឆ្ពោះទៅកាន់កន្ទុយនៃ heliosphere រហូតមកដល់ពេលនេះមិនទាន់បានរុករកនៅឡើយ។
បន្ទាប់ពី ការហោះហើរ របស់ Voyager 2 និង IHP-2 ជំហានបន្ទាប់ក្នុងការរុករកតាមបែបវិទ្យាសាស្ត្រនៃប្រព័ន្ធ Neptunian ត្រូវបានចាត់ទុកថាជាបេសកកម្មគន្លង។ សំណើភាគច្រើនគឺដោយ NASA ដែលភាគច្រើនបំផុតសម្រាប់ យាន Flagship orbiter។  បេសកកម្មសម្មតិកម្មបែបនេះត្រូវបានគេស្រមៃថាអាចធ្វើទៅបាននៅចុងឆ្នាំ 2020 ឬដើមឆ្នាំ 2030 ។  ទោះជាយ៉ាងណាក៏ដោយ មានការពិភាក្សាដើម្បីចាប់ផ្តើមបេសកកម្មរបស់ភពណិបទូន ឱ្យបានឆាប់។ នៅក្នុងឆ្នាំ 2003 មានសំណើមួយនៅក្នុង "Vision Missions Studies" របស់ NASA សម្រាប់បេសកកម្ម " Neptune Orbiter with Probes " ដែលធ្វើ វិទ្យាសាស្ត្រកម្រិត Cassini ។  សំណើថ្មីមួយទៀតគឺសម្រាប់ Argoយានអវកាស flyby នឹងត្រូវបាញ់បង្ហោះនៅឆ្នាំ 2019 ដែលនឹងទៅទស្សនា ភពព្រហស្បតិ៍ ភព សៅរ៍ ភព ណិបទូន និង វត្ថុខ្សែក្រវ៉ាត់ Kuiper ។ ការផ្តោតសំខាន់នឹងផ្តោតលើភពណិបទូន និងព្រះច័ន្ទ Triton ដ៏ធំបំផុតរបស់វា ដែលត្រូវស៊ើបអង្កេតជុំវិញឆ្នាំ 2029។ New Horizons 2 ដែល បានស្នើឡើង (ដែលក្រោយមកត្រូវបានលុបចោល) ក៏ប្រហែលជាបានធ្វើការហោះហើរយ៉ាងជិតស្និទ្ធនៃប្រព័ន្ធ Neptunian ផងដែរ។ បច្ចុប្បន្នជាសំណើដែលមិនទាន់សម្រេចសម្រាប់ កម្មវិធី Discovery, Trident នឹងធ្វើការហោះហើររបស់ Neptune និង Triton ។  ទោះជាយ៉ាងណាក៏ដោយ បេសកកម្មមិនត្រូវបានជ្រើសរើសសម្រាប់ Discovery 15 ឬ 16. Neptune Odysseyគឺជាគោលគំនិតបេសកកម្មបច្ចុប្បន្នសម្រាប់យានអវកាស Neptune និងយានស៊ើបអង្កេតបរិយាកាសដែលកំពុងត្រូវបានសិក្សាជា បេសកកម្មវិទ្យាសាស្ត្រយុទ្ធសាស្ត្រដ៏ធំ មួយដែលអាចធ្វើទៅបាន ដោយ NASA ដែលនឹងចាប់ផ្តើមនៅចន្លោះឆ្នាំ 2031 និងឆ្នាំ 2033 និងមកដល់ភពណិបទូននៅឆ្នាំ 2049។
__លិបិក្រម__ __លាក់មាតិកា__ __ស្ថិតិទំព័របញ្ជូនបន្ត__
ស្រុកកំពង់លាវ
ស្រុកកំពង់លាវ​​​​​​​​​​​​​​​​​​​​​​​​​​​ ជាស្រុកមួយនៅខេត្តព្រៃវែងនៅចំកណ្ដាលទីរួមខេត្តហើយមានព្រំប្រទល់ជាប់និងស្រុកព្រៃវែង ស្រុកពាមរក៍ ស្រុកពារាំង និងស្រុកមាសាង ដែលមានមនុស្សប្រកបរបរ និង រស់នៅច្រើន។
ឃុំ
'រួមមាន ៨ ឃុំ ៖
វិស័យអប់រំ
វិទ្យាល័យនៅស្រុកកំពង់លាវ នៅស្រុកកំពង់លាវមានវិទ្យាល័យ២គឺ វិទ្យាល័យហ៊ុនសែនកំពង់លាវ និង វិទ្យល័យព្រះអង្គឌួង។ វិទ្យាល័យ
សាលាបឋមសិក្សា វិទ្យាល័យហ៊ុនសែនមិត្តភាព
សាលាបឋមសិក្សា វិទ្យាល័យហ៊ុនសែនមិត្តភាព
គឺជាសាលាមួយដែលស្ថិតនៅក្រុមទី ២៩ ភូមិ៥ សង្កាត់ ៤ ក្រុងព្រះសីហនុ ខេត្តព្រះសីហនុ ដែលនៅតាមបណ្តោយផ្លូវ០២ដែលអតិតខណ្ឌមិត្តភាពចាស់។​សាលានេះជាសាលាដែលបានសាងសង់ឡើងនៅឆ្នាំ១៩៩៣
ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:វិទ្យាល័យ​​ ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ក្រុងព្រះសីហនុ
ផ្លូវកណ្ដាល
ការប្រៀនប្រដៅរបស់ព្រះពុទ្ធ អំពីកម្ម ជាការគ្រប់គ្រាន់ហើយ ចំពោះការបញ្ជាក់ថា ព្រះអង្គមិនបង្រៀន អំពីទ្រឹស្តីស្លាប់ទៅសូន្យទេ ។ ព្រះពុទ្ធសាសនាទទួលព្រមថា ជីវិតមិនរលត់សូន្យបន្ទាប់ពីស្លាប់ មិនមែនក្នុងន័យថា ជាព្រលឹងអចិន្រ្តៃយ៍ទេ ប៉ុន្តែក្នុងន័យនៃការបន្តភពថ្មី ។ ព្រះពុទ្ធមិនព្រមចូលរួម ក្នុងការប៉ាន់ស្មាន អំពីសកលលោកទេ ។ ព្រះអង្គប្រកាសយ៉ាងច្បាស់ថា បញ្ហាដែលប្រឈមមុខនឹង មនុស្សជាតិ មិនមែននៅក្នុងអតីតកាល ឬអនាគតកាល របស់ព្រះអង្គទេ ប៉ុន្តែនៅក្នុងពេលបច្ចុប្បន្ន ភ្លាមៗនេះឯង ។ ចំណេះចេះដឹងនៃសស្សតទិដ្ឋិនិយម និងឧច្ឆេទទិដ្ឋិនិយម គ្មានផ្លូវនឹងជួយមនុស្ស ឲ្យបំបែក សំយោជនៈកិលេស ដែលចងព្រះអង្គទៅនឹងភព ហើយដែលជាប្រភព នៃទោមនស្សទាំងអស់របស់ព្រះអង្គ ដែលកើតមកការខ្វះលទ្ធភាព នឹងបំពេញតណ្ហាគ្រប់យ៉ាង របស់ព្រះអង្គ ។ មុននឹងបុគ្គលណាម្នាក់ ដើរលើផ្លូវទៅកាន់ព្រះនិព្វាន បុគ្គលនោះគប្បីមានសមាទិដ្ឋិជាមុនសិន គឺនៅពេលដែលគេដឹង អ្វីដែលគេស្វែងរក ពេលនោះគេនឹងអាចសម្រេចវាបាន ។
ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ព្រះពុទ្ធសាសនា
ដែនជម្រកសត្វព្រៃភ្នំឱរ៉ាល់
Phnom Aural Wildlife Sanctuary is a protected area located in Phnom Aural, east of the Cardamom Mountains in western Cambodia.
External
ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ខេត្តកោះកុង ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ខេត្តពោធិ៍សាត់ ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ខេត្តកំពង់ឆ្នាំង
ស្រុកស៊ីធរកណ្ដាល
រដ្ឋបាល
(Sithor Kandal District) ជាដែនរដ្ឋបាលស្ថិតនៅ ខេត្តព្រៃវែង ដែលមានរដ្ឋបាល ១១ឃុំ និង ៦០ភូមិ÷
ស្រុកស៊ីធរកណ្តាលរួមមាន ១១ ឃុំ ៖
ប្រវត្តិសាស្ត្រលាវ
បុរេប្រវត្តិ
នៅឆ្នាំ២០០៩ លលាដ៍ក្បាលបុរាណមួយត្រូវបានគេយកមកពីគុហាមួយនៅក្នុងជួរភ្នំអណ្ណាមនៅលាវភាគខាងជើងដែលយ៉ាងហោចណាស់មានអាយុកាល ៤៦០០០ឆ្នាំដែរ វាក៏បានក្លាយជាបាសាណីភូតមនុស្សសម័យទំនើបដ៏ចាស់បំផុតដែលបានរកឃើញកំណត់ក្នុងកាលបរិច្ឆេទនៅអាស៊ីអាគ្នេយ៍។ ភស្តុតាងបុរាណវិទ្យាលើកឡើងថាសង្គមកសិកម្មនិយមបានរីកចំរើនកំឡុងសហវត្សទី៤ម.គ ក្រឡដាក់សព និង ប្រភេទនៃម៉ុងផ្សេងៗទៀតដែលបញ្ចូលទៅក្នុងសង្គមមនុស្សដ៏ស្មុគស្មាញ ក្នុងនោះដែរវត្ថុធ្វើពីសំរឹទ្ធបានលេចធ្លោឡើងនៅប្រហែល ១៥០០ ម.គ និងឧបករណ៍ធ្វើពីដែកត្រូវបានយល់ថាមានចាប់ពីឆ្នាំ ៧០០ ម.គ។ សម័យមូលប្រវត្តិសាស្ត្រត្រូវបានបញ្ជាក់ចរិកលក្ខណៈតាមរយៈទំនាក់ទំនងជាមួយវប្បធម៌ចិន និងអរិយធម៌នៃវប្បធម៌មហាឥណ្ឌា។ ចាប់ពីសតវត្សទីបួនដល់ទីប្រាំបី សហគមន៍នានាតាមបណ្ដោយទន្លេមេគង្គបានចាប់ផ្ដើមបង្កើតទៅជាមឿង ដែលជាទីប្រជុំជនត្រូវបានគេហៅដូច្នេះ។
តំបន់ដងទន្លេមេគង្គគឺជាអណ្ដូងអរិយធម៌មួយក្នុងចំណោមអណ្ដូងអរិយធម៌របស់មនុស្សជាតិ។ មនុស្សសម័យទំនើបតាមកាយវិភាគសាស្ត្រថា បានរស់នៅក្នុងតំបន់ទូទាំងប្រទេសលាវទំនើបចាប់តាំងពីស័កអតិកញ្ញៈដល់ដើមស័កសវ៌កញ្ញៈ។ ក្នុងឆ្នាំ២០០៩ លលាដ៏ក្បាលបុរាណមួយត្រូវបានគេរកឃើញនៅរូងភ្នំ តាមផាលីង នៅក្នុងតំបន់ជួរភ្នំអណ្ណាមភាគខាងជើងលាវ ដែលត្រូវគេកំណត់អាយុកាល ចន្លោះពី ៤៥០០០ និង ៦៣០០០ ឆ្នាំ ធ្វើឱ្យវាក្លាយជាស្លាកស្នាមសំណល់នៃមនុស្សសម័យទំនើបពេញលេញចាស់ជាងគេបំផុត ដែលគេបានចុះកាលកំណត់នៅអាស៊ីអាគ្នេយ៍។[១] គំហើញទាំងនេះវាពិតជាសំខាន់ដើម្បីឱ្យយល់ដឹងពីទំរង់ការបំលាស់ទីរបស់មនុស្សដើមដំបូងៗ ដែលបានធ្វើដំណើរជារលកបន្តបន្ទាប់គ្នារំកិលពីខាងលិចទៅខាងកើតចុះមកតាមខ្សែឆ្នេរ ប៉ុន្តែក៏រុលទៅក្នុងដីគោកបន្ថែម និងរហូតហួសទៅភាគខាងជើងផ្ទុយស្រឡះទ្រឹស្ដីដែលបានចេញផ្សាយពីមុនៗមក។
ការរុករកខាងបុរាណវិទ្យានៅលាវត្រូវមានដែនកំណត់ដោយសារតែភូមិសាស្ត្រមានការលំបាកចូល និងជាតំបន់ដាច់ស្រយាល ប្រវត្តិនៃការប៉ះទង្គិចគ្នាក្នុងសតវត្សទីម្ភៃមួយបានបន្សល់អាវុធយុទ្ធភណ្ឌដែលមិនទាន់ផ្ទុះជាងពីរលានតោនទូទាំងប្រទេសនេះ ហើយយើងក៏បានដឹងដែរថាប្រវត្តិនៃតំបន់នេះមានជាប់ពាក់ព័ន្ធនឹងរដ្ឋាភិបាលកុម្មុយនិស្តលាវ រដ្ឋអំណាចតាមភូមិស្រុក និង ភាពក្រីក្រតាមជនបទ។ ការរុករកបុរាណវិទ្យានៅលាវលើកទីមួយបានចាប់ផ្ដើមឡើងដោយពួកអ្នករុករកបារាំងប្រព្រឹត្តិទៅក្រោមការជួយឧបត្ថម្ភនៃសាលាបារាំងចុងបូព៌ា។ យ៉ាងណាក្ដី ដោយសារតែសង្គ្រាមរដ្ឋប្បវេណីលាវ តាំងតែពីទសវត្សឆ្នាំ១៩៩០ មានការខ្នះខ្នែងស្រាវជ្រាវខាងបុរាណវិទ្យាយ៉ាងស្វិតស្វាញបានចាប់ផ្ដើមនៅលាវតែម្ដងគត់តែប៉ុណ្ណោះ។ ចាប់តាំងពីឆ្នាំ២០០៥មក ក៏មានការសស្រាក់សស្រាំដូចខាងលើដែរ គឺ គំរោងបុរាណវិទ្យាមេងគង្គភាគកណ្ដាល (គ.ប.ម.ក) បានធ្វើកំណាយ និង រាវរកស្ថានីយ៍ជាច្រើនតាមបណ្ដោយទន្លេមេគង្គ និងដៃទន្លេមេគង្គក្បែរហ្លួងព្រះបាំង នៅភាគខាងជើងលាវ ដោយមានគោលដៅតាមដានពីការតាំងលំនៅមនុស្សដំបូងគេនៅតាមដងទន្លេមេគង្គនេះ។
ភស្តុតាងខាងបុរាណវិទ្យាលើកឡើងថាកសិកម្ម និង លោហូស្សកម្មក្រោយមកបានរីកចំរើននៅប្រទេសលាវកំឡុងពាក់កណ្ដាលស័កសវ៌កញ្ញ (ម.គ ៦០០០-២០០០)។ កំឡុងសម័យកាលនេះភស្តុតាងដំបូងនៃគ្រឿងដីដុតដំបូងៗ និង ការធ្វើកសិកម្មបានលេចជារូបរាងឡើង។ ការប្រមាញ់និងការប្រមូលផ្ដុំគ្នាជាសង្គមហ្វាប៊ិញបានចាប់ផ្ដើមដោយការតាំងលំនៅ និង ការដាំដុះស្រូវត្រូវបានគេនាំមកពីភាគខាងត្បូងប្រទេសចិន។ មនុស្សតាំងលំនៅដើមបង្អស់នៃប្រទេសលាវជាពួកមនុស្សមានអំបូរភាសាទក្សិណាស៊ី។ សង្គមដំបូងៗបង្អស់ទាំងនេះគឺជាបុព្វការីជននៃពួកជនជាតិលាវស្រុកលើ ដែលគេស្គាល់ជារួមថា លាវលើ រឺ លាវទើង ជាមួយក្រុមជនជាតិភាគច្រើនបំផុតគឺឃ្មុ នៅលាវភាគខាងជើង ហើយព្រៅ (វ្រៅក្នុងសិលាចារឹក) និង កាតាងនៅភាគខាងត្បូង។
វាលក្រឡ
ចាប់តាំងពីសតវត្សទី៨ ម.គ.ស ដល់ចុងសតវត្សទី២ នៃគ.ស សមាគមពាណិជ្ជកម្មដែនគោកបានលេចឡើងនៅលើខ្ពង់រាបជើងខ្វែង ក្បែរសំណល់មហាសិលាគួរឱ្យគេសំគាល់បំផុតនៅឯស្ថានីយ៍ដែលគេហៅថា វាលក្រឡ។ The Plain of Jars was nominated to the tentative list as a UNESCO World Heritage Site in 1992, and unexploded ordnance has continued to be removed from the site since 1998. The jars are stone sarcophagi dating from the early Iron Age (500BCE to 800CE) and contained evidence of human remains, burial goods and ceramics. Some sites contain more than 250 individual jars. The tallest jars are more than 3 meters in height. Little is known about the megalithic culture which produced the jars, but the jars and prevalence of iron ore in the region suggest that people who created the site grew wealthy from overland trade routes.
អាណាចក្រដើម
អាណាចក្រជនជាតិដើមភាគតិចដែលបានកត់ត្រាជាលើកដំបូងដែលបានលេចឡើងនៅលើអាស៊ីអាគ្នេយ៍ត្រូវបានកត់ត្រាក្នុងប្រវត្តិសាស្ត្រចិនថាជា អាណាចក្រភ្នំ ហើយមានទីតាំងនៅក្នុងប្រទេសកម្ពុជាសម័យទំនើប។និងឆ្នេរសមុទ្រនៃភាគខាងត្បូងវៀតណាម( កម្ពុជាក្រោម ) និងភាគខាងត្បូងប្រទេសថៃក្នុងអំឡុងសតវត្សទី 1 នៃគ.ស។ អាណាចក្រភ្នំ was part of Greater India, and was heavily influenced by early Hindu civilization. By the 2nd century CE, Malayo-Polynesian settlers in what is today south Vietnam had established a rival indic kingdom known as Champa. The Cham people established the first settlements near modern Champasak, Laos. Funan forced the Cham people out of the Champasak region by the sixth century CE, where the Chenla a proto-Khmer people would establish the earliest kingdom in Laos. The capital of early Chenla was Shrestapura which was located in the vicinity of Champasak and the UNESCO World Heritage Site of Wat Phu. Wat Phu is a vast temple complex in southern Laos which combined natural surroundings with ornate sandstone structures, which were maintained and embellished by the Chenla peoples until 900 CE, and were subsequently rediscovered and embellished by the Khmer in the 10th century. By the 8th century CE Chenla had divided into “Land Chenla” located in Laos, and “Water Chenla” founded by Mahendravarman near Sambor Prei Kuk in Cambodia. Land Chenla was known to the Chinese as “Po Lou” or “Wen Dan” and dispatched a trade mission to the Tang Dynasty court in 717 CE. Water Chenla, would come under repeated attack from Champa, the Medang sea kingdoms in Indonesia based in Java, and finally pirates. From the instability the Khmer emerged, and under the king Jayavarman II the Khmer Empire began to take shape in the 9th century CE. In what is modern northern and central Laos, and northeast Thailand the Mon people established their own kingdoms during the 8th century CE, outside the reach of the contracting Chenla kingdoms. By the 6th century in the Chao Phraya River Valley, Mon peoples had coalesced to create the Dvaravati kingdoms. In the north, Haripunjaya (Lamphun) emerged as a rival power to the Dvaravati. By the 8th century the Mon had pushed north to create city states, known as “muang,” in Fa Daet (northeast Thailand), Sri Gotapura (Sikhottabong) near modern Tha Khek, Laos, Muang Sua (Luang Prabang), and Chantaburi (Vientiane). In the 8th century CE, Sri Gotapura (Sikhottabong) was the strongest of these early city states, and controlled trade throughout the middle Mekong region. The city states were loosely bound politically, but were culturally similar and introduced Therevada Buddhism from Sri Lankan missionaries throughout the region.
The Tai Migrations
The Chinese Han Dynasty chronicles of the southern military campaigns provide the first written accounts of Tai–Kadai speaking peoples who inhabited the areas of modern Yunnan China and Guangxi. The Lao, are the dominant ethnicity in modern Laos and are a subgroup within the Tai-Kadai family. The Tai peoples (which include Tai-Lao, Tai-Syam or Tai-Thai, Shan, Tai-Daeng, Tai-Dam, Tai-Yai, Tai-Leu, Tai-Phuan and others) began moving south and westward from their ancestral homelands in southern China and northwest Vietnam in the 8th century CE.
In the 750s CE the Kingdom of Nanzhao managed to defeat four invading Chinese armies, creating a buffer state from Chinese expansion into Southeast Asia for approximately 150 years. As a consequence the Tai were able to put pressure on the settled Mon areas, while the Khmer Empire expanded north and westward from Angkor to absorb most of the Indochinese peninsula from the 8th-12th centuries CE. By the 12th century CE the Khmer Empire had reached its zenith, moving as far north as Chandapuri (Vientiane) and had established trading outposts at Xay Fong on the Khorat Plateau.
The Mongol invasions of Yunnan China (1253-1256) led to an influx of Tai peoples into areas of northern Laos, where they had been slowly expanding since the 8th century. The Tai kingdom of Lanna was founded in 1259 (in the north of modern Thailand). The Sukhothai Kingdom was founded in 1279 (in modern Thailand) and expanded eastward to take the city of Chantaburi and renamed it to Vieng Chan Vieng Kham (modern Vientiane) and northward to the city of Muang Sua which was taken in 1271 and renamed the city to Xieng Dong Xieng Thong or “City of Flame Trees beside the River Dong,” (modern Luang Prabang, Laos). The Tai peoples had firmly established control in areas to the northeast of the declining Khmer Empire. Following the death of the Sukhothai king Ram Khamhaeng, and internal disputes within the kingdom of Lanna, both Vieng Chan Vieng Kham (Vientiane) and Xieng Dong Xieng Thong (Luang Prabang) were independent city-states until the founding of Lan Xang in 1354.
The Legend of Khun Borom
The history of the Tai migrations into Laos were preserved in myth and legends. The Nithan Khun Borom or "Story of Khun Borom" recalls the origin myths of the Lao, and follows the exploits of his seven sons to found the Tai kingdoms of Southeast Asia. The myths also recorded the laws of Khun Borom, which set the basis of common law and identity among the Lao. Among the Khamu the exploits of their folk hero Thao Hung are recounted in the Thao Hung Thao Cheuang epic, which dramatizes the struggles of the indigenous peoples with the influx of Tai during the migration period. In later centuries the Lao themselves would preserve the legend in written form, becoming one of the great literary treasures of Laos and one of the few depictions of life in Southeast Asia prior to Therevada Buddhism and Tai cultural influence. ' '
ឯកសារផ្លូវច្បាប់លាវដំបូងគេបង្អស់ (និងភស្តុតាងសង្គមវិជ្ជាដំបូងបង្អស់អំពីអត្ថិភាពនៃប្រជាជនលាវ) ត្រូវគេស្គាល់ថាជាច្បាប់នៃព្រះឃុនបរម នៅតែបានរក្សាទុកជាទម្រង់អក្សរសរសេរដៃ។
សំណុំនៃច្បាប់តាមចងចាំនេះត្រូវបានគេតែងឡើងជាប្រភេទនៃកាព្យគ្មានចុងជួនរបស់អ្នកស្រុកដើម ហើយឆ្លុះបញ្ចាំងនូវសភាពនៃសង្គមមូល-លាវដើមដំបូងត្រឹមសតវត្សទី៩ ប្រហែលមុនពេលការកាន់ព្រះពុទ្ធសាសនាថេរវាទ និងពីមុន (រឺ សហសម័យជាមួយគ្នា) ការបំលាស់ទីទៅភាគខាងត្បូងទៅកាន់ទឹកដីដែលឥឡូវរួមមានលាវទំនើប (ចាប់ពីវៀតណាមខាងលិចឆៀងខាងជើង)។
កាលណោះ ពួលលាវខ្លះចាត់ទុកព្រះបរមជាប្រមុខនៃទេវកថាតែប៉ុណ្ណោះ ពួកអ្នកប្រាជ្ញលោកខាងលិចចាត់ទុកថាព្រះអង្គជាតួអង្គប្រវត្តិសាស្ត្រ សូម្បីតែត្រូវមានគេស្គាល់ជាក់ស្ដែងតិចតួចអំពីព្រះអង្គ ក្រៅពីអត្ថិភាពមិនមានរបស់ព្រះអង្គ និងការពិពណ៌នានៃនគរព្រេងនាយយូរលង់ក្នុងច្បាប់របស់ព្រះអង្គក៏ដោយ។
ក្នុងលក្ខខណ្ឌទូទៅ ច្បាប់បុរាណទាំងនេះពិពណ៌នានូវសង្គមកសិកម្មដែលជីវិតពាក់ព័ន្ធជុំវិញកសិកម្មចិញ្ចឹមពោះ ជាមួយក្របីស្រុក(គយាល)។ ការដាក់ទោសដាច់ខាតដែលបានកត់ត្រាទុកចំពោះការលួច រឺ សម្លាប់ដំរីរបស់អ្នកជិតខាងឆ្លុះបញ្ចាំងថាសត្វទាំងនេះគឺជា (តាមភស្តុតាង) ទ្រព្យសម្បត្តិដ៏មានតម្លៃ និង សំខាន់ក្នុងសម័យនោះ។
ការតាំងលំនៅរបស់មនុស្ស
ការតាំងលំនៅមនុស្សក្នុងតំបន់នោះត្រូវបានគេដឹងកាលបរិច្ឆេទត្រឡប់ទៅកាន់ប៉ុន្មានសតវត្សម.ស.។ ភស្តុតាងដ៏ល្បីល្បាញបំផុតនៃបុរេប្រវត្តិសាស្ត្រនៃតំបន់នេះមានក្រឡបញ្ចុះសពធំៗបានរកឃើញនៅលើខ្ពង់រាបស៊ៀងខ្វាង​កណ្ដាលភាគខាងជើង ដែលផ្ដល់អោយតំបន់នោះ ឈ្មោះថាវាលក្រឡ។ តិចតួចដែលគេស្គាល់អំពីសង្គមនេះបានបង្កើតក្រឡទាំងនេះ ដែលចុះកាលបរិច្ឆេទចាប់ពីសតវត្សទីមួយម.ស.។
ប្រវត្តិសាស្ត្រនៃតំបន់នេះគេបានស្គាល់បន្ទាប់ពីទេសន្តរប្រវេសន៍តៃ។ ក្នុងសតវត្សទី១៣ ជនជាតិតៃបានសាងរដ្ឋដំបូងៗរបស់ខ្លួន ដែលកំពុងទាក់ទាញសហគមន៍ជនជាតិផ្សេងៗអោយមករួមគ្នាក្រោមពួកអ្នកគ្រប់គ្រងដែលអះអាងនូវអំណាចប្រហាក់ប្រហែលទេវៈ និងឋានៈស្មើស្ដេច។
ការតាំងលំនៅដំបូងៗដោយមនុស្សដូចជានគរទ្វារវត្តីរបស់មន និងមនុស្សខ្មែរដើមត្រូវបានផ្ដល់នូវកាគូសបញ្ជាក់ដ៏ធំក្នុងប្រវត្តិសាស្ត្រនានារបស់លាវដែលបានសរសេរកំឡុង​សម័យអាណានិគមបារាំង។ យ៉ាងណាក៏ដោយ ប្រវត្តិលេខន៍ក្រោយអាណានិគមបានស្វះស្វែងរកតឹកតាងដើម្បីបង្ហាញអោយប្រជាជនលាវទាំងអស់ជា ជនជាតិដើម ស្មើៗគ្នា ទាក់ទងនឹងប្រវត្តិសាស្ត្រដើមដំបូងក្នុងរយៈកាលនៃអន្តរកម្មដ៏ស្មុគស្មាញជាមួយ (ដែលបញ្ចូល ឱ្យកាន់តែបុរាណ) នគរខ្មែរនានាទៅភាគខាងត្បូង និងកោតសរសើរខ្មែរដើមជាពួកជាតិនិយមលាវចំពោះវីរសម្បត្តិរបស់ពួកគេ និងការតស៊ូសម័យទំនើបប្រឆាំងនឹងពួកបារាំងនិងអាមេរិក (សូមមើល ឧ. : ឧទ្ទាមកម្មអង្គកែវដែលចាប់ផ្ដើមនូវរង្វង់ឆ្នាំ១៩០២)។
ទាំងប្រវត្តិសាស្ត្រអាណានិគមបារាំង និង ប្រវត្តិសាស្ត្រក្រោយសម័យអាណានិគម (កុម្មុយនិស្ត) បានរិះរកបែរត្រឡប់ទៅរកពូជសាសន៍និយមពិតៗអំពីដំណើររឿងរ៉ាវមុននោះ ដែលមានប្រជាប្រិយ ដែលនៅពេលនោះ ពួកលាវបានធ្វើទេសន្តរប្រវេសន៍ចូលទៅកាន់ប្រទេសនេះ ពួកគេជាធម្មតាបានសញ្ជ័យ និងយកពួកអ្នកស្រុកជនជាតិដើមជាទាសៈ (ន.ន.ថ. ដើមឡើយមនុស្សមូលខ្មែរ បានពិពណ៌នាក្នុងនោះដូចជាបរិការណ៍មួយជាមួយពាក្យអាក្រក់ថា ខា-ថាត។ សូមមើល ជនជាតិខ្មុ និង ដំណើររឿងរបស់ម៉ឹខាស៊ីអំពីដើមកំណើតលានជាង)។ ទិដ្ឋភាពជាប្រពៃណីនេះស្ទើរតែគ្មានមូលដ្ឋានច្បាស់លាស់ ប៉ុន្តែនៅតែបានលឺជាធម្មតានូវរហស្សប្រវត្តិសាស្ត្រ (ប្រវត្តិសាស្ត្រក្លែងក្លាយ) និងការព្រួយបារម្ភជាពិសេសចំពោះពួកគ្រូៗនិយាយ (កែខៃ) ក្នុងបន្ទប់រៀន។ លោកវឌ្ឍនា-ពលសេនា ផ្ដល់នូវការស្ទាបស្ទង់នៃប្រវត្តិលេខន៍លើចំណុចនេះនៅក្នុង លាវក្រោយសង្គ្រាម ២០០៦ សៀវភៅដង្កូវនាង។
លានជាង (១៣៥៤-១៧០៧)
Lan Xang (1353-1707) was one of the largest kingdoms in Southeast Asia. Also known as the "Land of a million elephants under the white parasol" the kingdom's name alludes to the power of the kingship and formidable war machine of the early kingdom. The founding of Lan Xang was recorded in 1353, after a series of conquests by Fa Ngum. From 1353-1560 the capitol of Lan Xang was Luang Prabang (known alternately as Muang Sua and Xieng Dong Xieng Thong). Under successive kings the kingdom expanded over an area that now incorporates all of modern Laos, the Sipsong Chu Tai of Vietnam, Sipsong Panna of Southern China, Khorat Plateau region of Thailand, and the Stung Treng region of Northern Cambodia.
Lan Xang existed as a sovereign kingdom for over 350 years. The first serious foreign invasion came from the Dai Viet in 1479, which was defeated, though leaving the capital of Luang Prabang largely destroyed. The first half of the sixteenth century allowed for the power, prestige and cultural influence of the kingdom to be restored under a series of strong kings (see Souvanna Balang, Vixun, Photisarath). In the 1540s a series of succession disputes in the neighboring Kingdom of Lanna, created a regional rivalry between Burma, Ayutthaya and Lan Xang. In 1540 Lan Xang defeated an incursion from Ayutthaya. By 1545 the Kingdom of Lanna was attacked by the Burmese and then Ayutthaya. Lan Xang entered into an alliance with Lanna, and aided in the defense of the kingdom. In 1547 the kingdoms of Lan Xang and Lanna were briefly unified under Photisarath of Lan Xang and his son Setthathirath in Lanna. Setthathirath would go on to become the king of Lan Xang on the death of his father, and become one of the greatest kings of Lan Xang.
The Burmese Toungoo Dynasty began a series of expansions during the late 1550s which culminated under King Bayinnaung. Setthathirath moved the capital of Lan Xang from Luang Prabang to Vientiane in 1560, to better defend against the threat of Burma and to more ably administer the central and southern provinces. Bayinnaung subjugated the Kingdom of Lanna and went on to destroy the kingdom and city of Ayutthaya in 1564. King Setthathirath fought two successful guerilla campaigns against the Burmese invasions, leaving Lan Xang the only independent Tai kingdom until his death in 1572, while on campaign against the Khmer. The Burmese succeeded with the third invasion of Lan Xang around 1573, and Lan Xang became a vassal state until 1591 when the son of Setthathirath, Nokeo Koumane, was able to successfully reassert independence.
Lan Xang recovered and reached the apex of its political and economic power during the seventeenth century under King Sourigna Vongsa, who became the longest reigning of Lan Xang’s monarchs (1637-1694). In the 1640s the first European explorers to leave a detailed account of the kingdom arrived looking to establish trade and secure Christian converts, both were ultimately largely unsuccessful. Upon the death of Sourigna Vongsa a succession dispute erupted and the kingdom of Lan Xang was ultimately divided into constituent kingdoms in 1707
ពួករដ្ឋឯកភូត
វាត្រូវបានគេសន្និដ្ឋានជាទូទៅថា នៅត្រឹមចុងសតវត្សទី១៦ ព្រះបាទពោធិសារាជបានជួយតាំងឡើងព្រះពុទ្ធសាសនាថេរវាទជាសាសនាដែលមានមុនគេនៃប្រទេសនេះ។ យ៉ាងណាក៏ដោយ ទិដ្ឋភាពនៃប្រវត្តិសាស្ត្រផ្លូវការ ឥឡូវប្រហែលជាត្រូវបានផ្លាស់ប្ដូរដោយរបកគំហើញបុរាណវិទ្យាថ្មីៗជាក់លាក់នៅកម្ពុជា និង វៀតណាម ដែលបង្ហាញនូវអក្សរចារឹកបាលី នៅត្រឹមដើមសតវត្សទី៩។ (សូមមើល: JPTS ខ្សែ. XXIII ១៩៩៧: ភីថឺរ-ស្ឃិល្លិង "អក្សរចារឹកបាលីថ្មីៗពីអាស៊ីអាគ្នេយ៍")
ពេលនោះ ប្រហែលគ្មានការសង្ស័យថាព្រលឹងនិយម និង សំណល់នៃការបូជាព្រះសិវៈធ្លាប់មានប្រជាប្រិយនៅលាវបុរាណឡើយ ភស្តុតាងចង្អុលបន្ថែមនូវដំណើរវែងឆ្ងាយ បន្តិចម្ដងៗនាំទៅដល់ការរីកចម្រើននៃព្រះពុទ្ធសាសនា (ខុសពីស្ដេចមួយអង្គដែលផ្លាស់សាសនាប្រទេសនេះ)។ ការផ្ទុយស្រឡះគ្នានេះក៏បានកើតមានឡើងដែរ ដូចគ្នារួមជាមួយនិងស្រទាប់នៃបដិមាករ និង អក្សរចារឹកជាប្រវត្តិសាស្ត្រនៅឯវត្តភូ ចម្ប៉ាស័ក អ្វីដែលចាស់បំផុតគឺជាភាសាសំស្ក្រឹត និងការបូជាព្រះសិវៈ ពេលដែលភស្តុតាងក្រោយៗមកទៀតជាពុទ្ធសាសនា បន្តបន្ទាប់មកត្រឡប់ទៅជាព្រលឹងនិយមវិញ (ជាមួយនិងរូបចម្លាក់ថ្មីៗភាគច្រើនតាមធម្មតាពណ៌នានូវពួកដំរីយក្សនិងគោលិកា គ្មានសេចក្ដីយោងបញ្ជាក់ទៅនឹងសាសនាដែលបានរៀបចំនៅឥណ្ឌា និងអត្ថបទសំស្ក្រឹត និង បាលីឡើយ)។
វាមានសារៈសំខាន់ដើម្បីកត់សំគាល់នូវប្រវត្តិសាស្ត្រផ្លូវការទាំងអស់នេះដែលលើកលែងចេញ ឥទ្ធិពល (អាចទៅរួច និងជាក់ស្ដែង) នៃ សាសនាចិនក្នុងតំបន់នេះ។ ជាការពិតទៅ ប្រតិទិនលាវនិងប្រតិទិនថៃបុរាណទាំងពីរនឹងមានដើមកំណើតនៅចិន (បានយកតាមប្រតិទិនមែកឈើមេឃ) និងមិនឆ្លុះបញ្ចាំងនូវហោរាសាស្ត្ររបស់ឥណ្ឌាឡើយ។ ប្រតិទិនទាំងនេះគឺជាផ្នែកទាំងខាងព្រះរាជសាសនា (បានរក្សាទុកជាអភិលេខន៍) និង ជាក់ស្ដែង ជាផ្នែកនៃសាសនាដែលគេនិយម (ការទស្សន៍ទាយ) អស់រយៈពេលជាច្រើនសតវត្សមកហើយ។
មុនឯករាជ្យពេញលេញនៅឆ្នាំ១៩៥៣
នៅសតវត្សទី១៧ លានជាង បានចូលដល់សម័យមួយនៃការធ្លាក់ដាំក្បាលចុះ និង ចុងសតវត្សទី១៨ សៀម (ថៃ ពេលឥឡូវនេះ) បានបង្កើតការគ្រប់គ្រងភាគច្រើនលើអ្វីដែលឥឡូវជាលាវសព្វថ្ងៃនេះ។ តំបន់នេះត្រូវបានបែងចែកទៅជារដ្ឋអនិស្សរភាពបីដែលតាំងនៅចំកណ្ដាលហ្លួងព្រះបាំងនៅភាគខាងជើង វាំងចន្ទន៍នៅភាគកណ្ដាល និងចម្ប៉ាស័កនៅភាគខាងត្បូង។ លាវវាំងចន្ទន៍បានបោះបោរនៅឆ្នាំ១៨២៨ ប៉ុន្តែត្រូវបានបរាជ័យ និងតំបន់នេះត្រូវបានបង្រួបបង្រួមទៅជាសៀម។ បន្តបន្ទាប់ការកាន់កាប់វៀតណាមរបស់ខ្លួន បារាំងបានស្រូបយកលាវទៅជាសហភាពឥណ្ឌូចិនឆ្លងតាមរយៈសន្ធិសញ្ញាជាមួយសៀមក្នុងឆ្នាំ១៨៩៣ និង ១៩០៤។
កំឡុងសង្គ្រាមលោកលើកទី២ ពួកជប៉ុនបានកាន់កាប់សហភាពឥណ្ឌូចិន។ នៅពេលជប៉ុនបានចុះចាញ់ ពួកជាតិនិយមលាវបានប្រកាសឯករាជ្យលាវ ប៉ុន្តែនៅដើមឆ្នាំ១៩៤៦ កងទ័ពបារាំងបានកាន់កាប់ប្រទេសនេះឡើងវិញ និង បានអនុញ្ញាតឱ្យមានស្វយ័តភាពមានកំហិតទៅឱ្យលាវ។ កំឡុងសង្គ្រាមឥណ្ឌូចិនលើកទីមួយ បក្សកុម្មុយនិស្តឥណ្ឌូចិនបានបង្កើតអង្គការតស៊ូបទេសលាវ ដែលបានដំណើរការទៅដើម្បីឯករាជ្យលាវ។ លាវបានទទួលឯករាជ្យពេញទីនៅ ថ្ងៃ២២ តុលា ១៩៥៣។
Regional Kingdoms (1707-1779)
Beginning in 1707 the Lao kingdom of Lan Xang was partitioned into regional kingdoms of Vientiane, Luang Prabang and later Champasak (1713). The Kingdom of Vientiane was the strongest of the three, with Vientiane extending influence across the Khorat Plateau (now part of modern Thailand) and conflicting with the Kingdom of Luang Prabang for control of the Xieng Khouang Plateau (on the boarder of modern Vietnam).
The Kingdom of Luang Prabang was the first of the regional kingdoms to emerge in 1707, when King Xai Ong Hue of Lan Xang was challenged by Kingkitsarat, the grandson of Sourigna Vongsa. Xai Ong Hue and his family had sought asylum in Vietnam when they were exiled during the reign of Sourigna Vongsa. Xai Ong Hue gained the support of the Vietnamese Emperor Le Duy Hiep in exchange for recognition of Vietnamese suzerainty over Lan Xang. At the head of a Vietnamese army Xai Ong Hue attacked Vientiane and executed King Nantharat another claimant to the throne. In response Sourigna Vongsa’s grandson Kingkitsarat rebelled and moved with his own army from the Sipsong Panna toward Luang Prabang. Kingkitsarat then moved south to challenge Xai Ong Hue in Vientiane. Xai Ong Hue then turned toward the Kingdom of Ayutthaya for support, and an army was dispatched which rather than supporting Xai Ong Hue arbitrated the division between Luang Prabang and Vientiane.
In 1713, the southern Lao nobility continued the rebellion against Xai Ong Hue under Nokasad, a nephew of Sourigna Vongsa, and the Kingdom of Champasak emerged. The Kingdom of Champasak comprised the area south of the Xe Bang River as far as Stung Treng together with the areas of the lower Mun and Chi rivers on the Khorat Plateau. Although less populous than either Luang Prabang or Vientiane, Champasak occupied an important position for regional power and international trade via the Mekong River.
ដែនជម្រកសត្វព្រៃភ្នំណាមលៀរ
ដែនជម្រកសត្វព្រៃភ្នំណាមលៀរ (Phnom Namlear (ឬ Nam Lyr) Wildlife Sanctuary) គឺជាតំបន់ការពារដែនជម្រកសត្វព្រៃមួយ ដែលត្រូវបានបង្កើតឡើងនៅឆ្នាំ1993 ស្ថិតនៅក្នុងខេត្តមណ្ឌលគីរី នាភាគខាងត្បូងឆៀងខាងកើតប្រទេសកម្ពុជា នៅជិតភូមិ១ ឃុំប៊ូស៊្រា ជិតស្រុកពេជ្រាដា ជាប់ព្រំដែនវៀតណាម។
ប្រវត្តិសាស្ត្រលាវ
Regional Kingdoms (1707-1779)
Throughout the 1760s and 1770s the kingdoms of Siam and Burma competed against each other in a bitter armed rivalry, and sought out alliances with the Lao kingdoms to strengthen their relative positions by adding to their own forces and denying them to their enemy. As a result, the use of competing alliances would further militarize the conflict between the northerly Lao kingdoms of Luang Prabang and Vientiane. Between the two major Lao kingdoms if an alliance with one was sought by either Burma or Siam, the other would tend to support the remaining side. The network of alliances shifted with the political and military landscape throughout the latter half of the eighteenth century.