cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
វិកទរ ហ្គោលូបេវ
លោក វិកទរ ហ្គោលូបេវ កើតនៅថ្ងៃទី ១២ ខែកុម្ភៈ ឆ្នាំ ១៨៧៨ នៅ សង់ពីទ័របួរ ហើយបានទទួលមរណភាព នៅថ្ងៃទី ១៩ ខែមេសា ឆ្នាំ ១៩៤៥ នៅ ​ទីក្រុង​ហាណូយ ជា​ជនជាតិ​បារាំង​ដើម​កំណើត​រុស្ស៊ី ជា​អ្នក​ជំនាញ​ខាង​កំណាយ​បុរាណវត្ថុ​នៅ ​អាស៊ីអាគ្នេយ៍ ។
លោក វិកទរ ហ្គោលូបេវ ជា បណ្ឌិត ផ្នែកទស្សនវិជ្ជា និងឯកទេសខាងប្រវត្តិសាស្ត្រសិល្បៈ និងបុរាណវិទ្យា។ សាស្ត្រាចារ្យ​ផ្នែក​ប្រវត្តិសាស្ត្រ​សិល្បៈ​បូព៌ា​នៅ ​សាលា​ភាសា​បូព៌ា ​និង​បន្ទាប់​មក​នៅ ​សាលា​អនុវត្ត​សម្រាប់​ការ​សិក្សា​កម្រិត​ខ្ពស់ ​។ លោក​ វិកទរ ហ្គោលូបេវ បានក្លាយទៅជាសមាជិកម្នាក់នៃ សាលាបារាំងចុងបូព៌ា ពីឆ្នាំ ១៩២០ (បណ្តោះអាសន្ន) បន្ទាប់មកជាអចិន្ត្រៃយ៍ពីឆ្នាំ ១៩២៧ ដល់ឆ្នាំ ១៩៤៥ ។
វត្តមរតកតេជោបុរីស្វរៈ
វត្តមរតកតេជោបុរីស្វរៈមានទីតាំងស្ថិតនៅក្នុងភូមិធម្មជាតិ ឃុំស្រអែម ស្រុកជាំក្សាន្ត ខេត្តព្រះវិហារ។ វត្តត្រូវបានកសាងនៅលើទីទួលមួយ ដែលមានទំនប់ទឹកមួយឈ្មោះថាទំនប់ទឹកអូរស្វាយ។អ្នកទេសចរអាចធ្វើដំណើរទៅទស្សនាប្រាសាទព្រះវិហារបន្ទាប់ពីទស្សនាប្រាសាទព្រះវិហារ អ្នកទេសចរអាចមកទស្សនានៅទីអារាមមួយនេះផងដែរ។
អ៊ីឌ្វីន អេ អែបត់
លោក អ៊ីឌ្វីន អែបត់ អែបត់ (Edwin A. Abbott) ជាទេវវិទូ និងគ្រូបង្រៀនជនជាតិអង់គ្លេសមួយរូប ហើយមានកិត្តិស័ព្ទល្បីល្បាញខាងនិពន្ធន៍គណិតសាស្រ្តភាពយន្ត ហ្វ្លេតឡេន (Flatland) ក្នុងឆ្នាំ ១៨៨៤។
Flatland (1885)
ហ្វ្លេតឡេន(Flatland)៖​ ភាពយន្តប្រលោមលោកខ្នាតវែង ជារឿងប្រលោមលោកនាសតវត្សរ៍ទី១៩នៃសម័យបុរាណមួយ ដែលត្មេះដៀលដល់ឋានន្តរសក្តិសង្គមនាសម័យមហាក្សត្រីយានីវិចតូរីយា ដោយការប្រើទស្សនៈ និងរូបភាពគណិតសាស្រ្តផ្សេងៗក្នុងសម័យនោះ។
វិថីព្រៃនគរ
វិថីព្រៃនគរ (St.126) គិតចាប់ពី មហាវិថីព្រះនរោត្តម ដល់ មហាវិថីព្រះមុនីវង្ស ខាងជើង ផ្សារធំថ្មី ស្របនឹង វិថីខេមរភូមិន្ទ ខាងកើតផ្សារធំថ្មី។
អាណាចក្រជិន
អាណាចក្រជិន ឬ ជិនកួ (ឆ្នាំគ.ស ១១១៥-១២៣៤)
អាណាចក្រជិនស្ថាបនាដោយជនជាតិនីចឺន (បុព្វបុរសជនជាតិម៉ាន់ជូ) មានវ៉ាន់យៀន អាគូតា ឬឈ្មោះដែលគេស្គាល់ថា “ជិនថៃជូ” ជាបឋមក្សត្រ។ ដំបូងមានរាជធានីនៅហ៊ុយនិង (បច្ចុប្បន្នក្នុងតំបន់ប៉ៃឆឺងភាគខាងត្បូងក្រុងអាឆឺងខេត្ដហឺយចៀន)។ ក្រោយមកប្ដូររាជធានីមកក្រុងយៀនជិង (ឈ្មោះដើមរបស់ប៉េកាំង) និងប្ដូររាជធានីម្ដងទៀតមកយេនជិង (បច្ចុប្បន្នគឺក្រុងខៃហ្វឺងខេត្ដហឺណាន)។
ជាយូរមកហើយបុព្វបុរសរបស់ជនជាតិនីចឺនមកអាស្រ័យនៅបរិវេណជួរភ្នំឆាងប៉ៃសាននិងទំនាបទន្លេហឺយឡុងចៀន។ រឿងរ៉ាវរបស់ជនជាតិនីចឺនមិនឃើញមានកំណត់ត្រាក្នុងប្រវត្ដិសាស្ដ្ររហូតដល់ក្នុងសម័យប្រាំរាជវង្សដែលនិយាយថា ជាជនជាតិដែលនៅក្រោមការគ្រប់គ្រងរបស់ជនជាតិឈីតាន់ នៃអាណាចក្រលៀវ។
ខែកញ្ញាឆ្នាំគ.ស ១១១៤ អាគូតា មេកុលសម្ព័ន្ធជនជាតិនីចឺននាំកងកម្លាំងវាយដណ្ដើមអំណាចពីពួកឈីតាន់ត្រង់បរិវេណមាត់ទន្លេ ជាទីដែលបច្ចុប្បន្នគឺជាទន្លេឡាលិនហឺ តំបន់ជាយដែនខេត្ដហឺយឡុងចៀងជាប់នឹងជីលិន។ ក្រោយជ័យជម្នះលើពួកឈីតាន់អាចរំលំរាជវង្សលៀវបានហើយ អាគូតាក៏រួបរួមជនជាតិនីចឺនដែលបែកគ្នាជាច្រើនក្រុមឲ្យមានឯកភាពនិងស្ថាបនាអាណាចក្រជិន (ប្រែថា មាស) ឡើងមកបានយ៉ាងឆាប់រហ័សក្នុងឆ្នាំបន្ទាប់ ហើយតាំងខ្លួនជាក្សត្រព្រះនាមថា “ថៃជូ”។ ចាប់ពីពេលនោះមក អាណាចក្រជិនរបស់ជនជាតិនីចឺនក៏រីកចម្រើនចូលដល់សម័យនៃភាពជាមហាអំណាច។
អាណាចក្រជីនដ៏រឹងមាំក្រោមការគ្រប់គ្រងរបស់ក្សត្រថៃជូអាគូតាចាប់ផ្ដើមពង្រីកអំណាចនិងឥទ្ធិពលទៅកាន់អាណាចក្រផ្សេងៗ ដោយវាយយកក្រុងសំខាន់ៗ របស់អាណាចក្រលៀវដែលពេលនោះកំពុងតែចុះខ្សោយ ដូចជា ក្រុងតុងជិង (បច្ចុប្បន្នគឺលៀវយ៉ាំងក្នុងខេត្ដលៀវនិង) សាងជិង (នៅម៉ុងកូលខាងក្នុង) ចុងជិង (ក្រុងនៅម៉ុងកូលខាងក្នុង) ស៊ីជិង (តាថុងក្នុងខេត្ដសានស៊ី) ណានជិង (បច្ចុប្បន្នគឺប៉េកាំង)។ ពេលក្រុងទាំង ៥ ត្រូវវាយបែក រាជវង្សលៀវក៏ដល់កាលអវសាន។ ក្រោយពីនោះមកអាណាចក្រជិនដ៏ខ្លាំងក្លាបានវាយយកអាណាចក្រសុងខាងជើងជាសន្សឹមៗ រហូតដល់ទីបំផុតកងទ័ងអាណាចក្រជិនក៏ផ្ដួលរំលំអាណាចក្រសុងបានសម្រេចក្នុងឆ្នាំគ.ស ១១២៧។ ក្រោយមកក៏នៅមានចម្បាំងជាមួយអាណាចក្រសុងខាងត្បូងជាច្រើនលើក តែកម្លាំងនិងអំណាចរបស់កងទ័ពទាំងពីរភាគីក៏ប្រដំប្រសងគ្នា។
ក្នុងខណៈដែលអាណាចក្រជិននិងសុងខាងត្បូងមានឥទ្ធិពលប្រដំប្រសងគ្នាសន្ធិសញ្ញាសន្ដិភាពក៏កើតមានឡើង។ មួយផ្នែកអាណាចក្រជិនក៏វាយយកស៊ីសៀជានគរសំខាន់មកនៅក្រោមការគ្រប់គ្រងរបស់ខ្លួន។ យ៉ាងណាក៏ដោយ ការចាប់កំណើតឡើងនៃកងទ័ពម៉ុងកូលអតីតសត្រូវចាស់ក៏ចាប់ផ្ដើមក្លាយជាគ្រោះកាចគម្រាមអាណាចក្រជិននាពេលក្រោមកទៀត។
មានអ្នកវិភាគយល់ឃើញថា អាណាចក្រជិនដែលឡោមព័ទ្ធទៅដោយអាណាចក្រធំៗ ដូចជាអាណាចក្រម៉ុងកូលខាងជើង ស៊ីសៀខាងលិច និងសុងខាងត្បូង វិធីដែលសមស្របបំផុតគឺ អាណាចក្រជិនចាំបាច់ត្រូវដំណើរយុទ្ធសាស្រ្ដចងសម្ព័ន្ធជាមួយស៊ីសៀនិងសុងខាងត្បូងដើម្បីទប់ទល់នឹងម៉ុងកូល។
ពោលគឺ ការមានសម្ព័ន្ធមិត្ដដ៏រឹងមាំដូចជាសុងខាងត្បូងធ្វើឲ្យក្លាយជាគោលការពារសុវត្ថិភាពពីដែនដីភាគខាងត្បូង និងការជាសម្ព័ន្ធមិត្ដជាមួយស៊ីសៀគឺស្មើនឹងជួយរារាំងការធ្វើដំណើរចុះមកភាគខាងត្បូងនៃពួកម៉ុងកូល។ ដូច្នេះអាណាចក្រជិនក៏មិនសូវជាបារម្ភរឿងការប្រឈមនឹងសង្គ្រាមពេកទេ អាចងាកមកចាប់អារម្មណ៍លើការប្រឈមតែជាមួយពួកម៉ុងកូលតែមួយមុខ។
តែ អាណាចក្រជិនដ៏ស្ដុកស្ដម្ភនិងរឹងរូសត្រឡប់ជានៅឯកា បោះបង់ចោលស៊ីសៀ និងមកធ្វើសង្គ្រាមជាមួយអាណាចក្រសុងខាងត្បូងតំណាលគ្នាជាមួយការមិនចុះសម្រុងជាមួយពួកម៉ុងកូល ដែលស្មើនឹងការបង្កើតសត្រូវ ៣ ទិសយ៉ាងធ្ងន់ធ្ងរ។ ក្រោយមកពេលម៉ុងកូលវាយអាណាចក្រស៊ីសៀ ស៊ីសៀបានសុំជំនួយពីអាណាចក្រជិនតែបែរជាត្រូវបដិសេធ ទើបស៊ីសៀចាំបាច់ត្រូវព្រមចុះចាញ់ពួកម៉ុងកូល ពេលអាណាចក្រទាំងពីររួមកម្លាំងគ្នាមកវាយអាណាចក្រជិន ធ្វើឲ្យអាណាចក្រជិនរកផ្លូវរត់លែងឃើញ។
ដើម្បីកាត់បន្ថយភាពជ្រួលច្របល់ដោយសារការវាយលុកពីខាងលិចនិងខាងជើង អាណាចក្រជិនបានប្ដូររាជធានីទៅក្រុងយេនជិង និងព្យាយាមវាយយកភាគខាងត្បូងដើម្បីស៊ីសងនឹងដែនដីភាគខាងជើង។ ស្ថានការណ៍នេះធ្វើឲ្យអាណាចក្រជិនបានបើកផ្លូវឲ្យពួកម៉ុងកូលវាយដណ្ដើមយកដែនដីភាគខាងជើងនិងចាប់ផ្ដើមវាយអាណាចក្រសុងខាងត្បូង។ ទោះជាយ៉ាងណាក៏ដោយ ផលសម្រេចស្ទើរតែគ្មានបានការអ្វីសោះឡើង ការឡោមព័ទ្ធពីសំណាក់កងទ័ពម៉ុងកូលនិងសុងខាងត្បូងនាពេលក្រោយមកធ្វើឲ្យអាណាចក្រជិនស្រុតចុះអំណាចនិងចាញ់សង្គ្រាមនៅទីបំផុត។
“អាណាចក្រមាស” គ្រប់គ្រងដោយក្សត្រ ៩ ព្រះអង្គ រុងរឿងបាន ១២០ ឆ្នាំក៏ធ្លាក់ចុះអំណាច។ ក្នុងកំឡុងពេលវត្ដមាននៃអាណាចក្រនេះជាទីអាស្រ័យនៃប្រជាជន ៤៤.៧ លាននាក់ មានអាណាខេត្ដធំទូលាយពង្រីកពីជួរភ្នំស៊ិងអាន់ភាគខាងជើងរហូតដល់ទន្លេហួយហឺភាគខាងត្បូង និងស៊ីលើផ្ទៃដីពីមាត់សមុទ្រខាងកើតទៅរហូតដល់សានស៊ីភាគខាងលិច។
និយាពីប្រព័ន្ធនយោបាយ ការគ្រប់គ្រង យោធា និងសេដ្ឋកិច្ចរបស់អាណាចក្រជិនវិញ មានការប្រែប្រួលខុសគ្នាពីកំឡុងពេលដើមសម័យនិងចុងសម័យ។ ក្នុងកំឡុងពេលដែលនៅជាមួយគ្នាជាលក្ខណៈកុលសម្ព័ន្ធ អំណាចគ្រប់គ្រងជាការរួមគ្នាគ្រប់គ្រងដោយមេកុលសម្ព័ន្ធនៃជនជាតិនីមួយៗ ជាមួយមេដឹកនាំកំពូល តែក្រោយពីមានការស្ថាបនាជាអាណាចក្រហើយ មេកុលសម្ព័ន្ធនិងមេដឹកនាំកំពូលត្រូវជំនួសដោយគណៈមេគ្រប់គ្រងកម្រិតខ្ពស់ ៤ នាក់និងក្រោយមកបន្ថែមទៅជា ៥ នាក់ ដោយគ្រប់គ្រងអំណាចនយោបាយក្រោយអំណាចក្សត្រ។
ក្រោយពេលអាណាចក្រជិនយកជ័យជម្នះលើសង្គ្រាមតូចធំក្នុងការវាយរំលំអាណាចក្រលៀវនិងតំបន់ជាដែននៃអាណាចក្រសុងបានសម្រេចហើយ ក្សត្រនៃអាណាចក្រជិនបានចម្លងប្រព័ន្ធការគ្រប់គ្រងយោធាពីអាណាចក្រទាំងនោះរួបរួមយកមកអភិវឌ្ឍន៍ជាប្រព័ន្ធរបស់ខ្លួន។ ចាប់តាំងពីស្ដេចជិនស៊ីចុង និងស្ដេចជិនហៃលិង ដែលចាប់ផ្ដើមស្នើឲ្យមានបដិវត្ដន៍ប្រព័ន្ធគ្រប់គ្រងអាណាចក្រជិន រហូតមកដល់ក្នុងរជ្ជកាលស្ដេចជិនស៊ឺចុង ប្រព័ន្ធគ្រប់គ្រងរបស់អាណាចក្រជិនក៏វិវត្ដន៍ប្រែប្រួលរហូតពេញលេញជាប្រព័ន្ធពិសេសរបស់ខ្លួន មានទាំងមជ្ឈមណ្ឌលគ្រប់គ្រងស្រដៀងរដ្ឋបាលកណ្ដាលដែលគ្រប់គ្រងនយោបាយក្នុងរាជាអាណចក្រ បន្ទាប់មកជាក្រុមការងារផ្នែកផ្សេងៗ ៦ ផ្នែក ដូចជា ផ្នែកប្រវត្ដិសាស្ដ្រ ផ្នែកប្រជាសាស្ដ្រ ផ្នែកពិធីការ ផ្នែកយោធា ផ្នែកតុលាការ ផ្នែកកម្លាំងពលកម្ម ក្រៅពីនេះ ក្រុមការងារគ្រប់គ្រងក្នុងតំបន់នៅមានការបែងចែកលំអិតទៅជា ៤ កម្រិតទៀត។
ផ្នែកប្រព័ន្ធគ្រប់គ្រងយោធាមានមូលដ្ឋានមកពីប្រព័ន្ធគ្រប់គ្រងរបស់ជនជាតិនីចឺន និងមានការគួបផ្សំជាមួយប្រព័ន្ធគ្រប់គ្រងរបស់ជនជាតិឈីតាន់ ប៉ហៃ ជនជាតិស៊ី និងជនជាតិហាន ដែលមានប្រព័ន្ធគ្រប់គ្រងផ្សេងៗ គ្នា នគរជិនផ្ដោតលើកងទ័ពសេះ ក្នុងពេលជាមួយគ្នាដែរក៏មានអភិវឌ្ឍន៍អាវុធយុទ្ធភ័ណ្ឌ។ កងទ័ពនៃអាណាចក្រជិនប្រកបដោយជនជាតិច្រើនជាតិពន្ធុ មានទាំងជាទាហានស៊ីឈ្នួលនិងទាហានកេណ្ឌ ដោយមានអ្នកកាន់ការមួយក្រុមកាន់តំណែងខ្ពស់បំផុត។ ប្រព័ន្ធនេះត្រូវបានទទួលស្គាល់និងយកមកប្រើក្នុងរាជវង្សក្រោយៗ មកទៀត។
ផ្នែកកសិកម្ម ហត្ថកម្មនិងពានិជ្ជកម្មមានភាពរីកចម្រើនយ៉ាងខ្លាំង ក្នុងតំបន់នីមួយៗ ផ្ដល់ផ្លែផ្កានិងបានចូលរួមចំណែកឲ្យមានការរីកចម្រើនឈានឡើងរបស់សង្គមនិងសេដ្ឋកិច្ចក្នុងកម្រិតផ្សេងៗ​ គ្នា។
ផ្នែកវប្បធម៌ ថ្វីបើវប្បធម៌ប្រពៃណីខ្លះរបស់ជនជាតិនីចឺនបានទទួលការផ្សព្វផ្សាយបន្ដតំណាលគ្នានឹងភាពរុងរឿងនៃអាណាចក្រជិន តែ ពេលអាណាចក្រហានឡើងមកជំនួស អាណាចក្រជិនត្រូវបញ្ជូលក្រោមការគ្រប់គ្រងរបស់អាណាចក្រហានក្នុងពេលបន្ដមកទៀត វប្បធម៌ផ្សេងៗ ក៏ត្រូវរំលាយបញ្ចូលគ្នាជាមួយវប្បធម៌ជនជាតិហាននៅទីបំផុត។
អាណាចក្រជិនរលំរលាយក្នុងឆ្នាំគ.ស ១២៣៤ ក្នុងឆ្នាំទី ២ នៃរជ្ជកាលស្ដេចធៀនស៊ិង ដោយសារការរុករានរបស់កងទ័ពសម្ព័ន្ធមិត្ដនៃអាណាចក្រម៉ុងកូលនិងសុងខាងត្បូង។
ឃុំស្ទឹងត្រង់
=រដ្ឋបាល= មាន ភូមិគឺ÷
ព្រំប្រទល់
=អប់រំ=
អនុវិទ្យាល័យ
=សាសនា=
វត្ត
=ផ្សារ= =រមណីដ្ឋាន=
=មើលផងដែរ=
ដឹខារភេនធ័រ
សមាជិកគឺ Richard Carpenter និង Karen Carpenter ។
អាល់ប៊ុម
ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ក្រុមតន្ត្រីអាមេរិក
វត្តមរិអម្មន, ទីក្រុងព្រៃនគរ
200x250px|thumb|[[ទេវស្ថាន|វត្តស្រីមហាមរិអម្មន(ទីក្រុងព្រៃនគរ).]] វត្តមរិអម្មន ( ஹோ சி மின் நகர மாரியம்மன் கோயில், Sri Maha Mariamman Temple, Ho Chi Minh City , Chùa Bà Mariamman ) គឺ វត្តក្នុងព្រហ្មញ្ញ សាសនា ហិណ្ឌូសាសនា ព្រះវេទក្នុងសក្តិនិកាយ ។. នៃក្រុងទីក្រុងព្រៃនគរ នៃ ស្រុកខេត្តព្រៃនគរ ។. ជាប្រាសាទកសាងឡើង ដើម្បីឧទ្ទិសដល់ ព្រះម៉ែមារីអ័ម័ន ។. , វត្តបែរមុខទៅទិសខាងកើត ។. , វត្តនេះត្រូវបានគេកោតសរសើរដោយសារភាពសម្បើម និងរុងរឿងនៃស្ថាបត្យកម្មនេះ ចម្លាក់ដែលលាតសន្ធឹង និងដោយសារស្ថាបត្យកម្មឥណ្ឌាមានរូបឥណ្ឌា ទេពធីតានិងទេវតា ដែលឆ្លាក់នៅលើជញ្ជាំងវត្ត។
សង្ឃប់ាបហ្វាន់ស៊ីស
អំពីលោកសង្ឃប៉ាប
ឃុំសំបូរ(ស្រុកសំបូរ)
=រដ្ឋបាល= ឃុំ មាន ភូមិគឺ÷
សង្ឃប់ាបហ្វាន់ស៊ីស
លោកហ្វាន់ស៊ីស(មកពីពាក្យលាទីនៈFranciscus )ហើយគាត់បានកើតនៅ Jorge Mario Bergoglioនៅថ្ងៃទី១៧ខែធ្នូឆ្នាំ១៩៣៦។គាត់ត្រូវបានក្លាយជាប៉ាបថ្មីៗនៃព្រះវិហារកាតូលិកមួយ។ដែលបានជ្រើសរើសនៅថ្ងៃទី១៣ខែមីនាឆ្នាំ២០១៣។ដែលគាត់មាននាទីពីរនៅក្នុងព្រះវិហារហើយនិងគ្រប់កគ្រងនៅក្នុងរដ្ធទីក្រុង Vatican។ ដើមកំណើតរបស់លោកBuenos Aires, Argentina។គាត់បានចេញអាណាបណ្ណ័ជាភិក្ខុឬបុព្វជិតនៅក្នុងឆ្នាំ១៩៦៩។គាត់បានបម្រើជាអ្នកដឹកនាំនៃសង្គមព្រះយេស៊ូនៅក្នុងArgentinaពីឆ្នាំ១៩៧៣ដល់ឆ្នាំ១៩៧៩។ហើយនៅក្នុងឆ្នាំ១៩៩៨គាត់បានក្លាយជាប្រធានអ្នកបួសនៃ Buenos Aires។ហើយក្នុងឆ្នាំ២០០១គឺសំខាន់ណាស់។អ្នកប្រតិបត្តិបានចាគបត្រឬទ្រាំទ្រនៃបុព្វាធិការីឬជាអ្នកមុនរបស់គាត់ខ្លាំងណាស់ គឺលោកប៉ាបប៉េនីដិកទី១៦។ នាថ្ងៃទី២៨ខែកុម្ភះឆ្នាំ២០១៣មានការបោះឆ្នោតជ្រើសរើសនូវBergoglio។ដែលបានជ្រើសរើសសង្ឃប៉ាបមានឈ្មោះថាលោកហ្វាន់ស៊ីសធ្វើជាសន្ដបុគ្គលអ្នកគួរអោយគោរពនៃFrancis of Assisiគាត់គឺជាអ្នកបួសនិកាយយ៉េស៊ូអ៊ិតក្នុងលទ្ធិគ្រឹស្ដដែលបានក្លាយជាសង្ឃប៉ាបមុនដំបូងគេដែលមកពីអាមេរិចហើយនិងមកពី Hemisphereខាងត្បូង។
ឃុំសំបូរ(ស្រុកសំបូរ)
អនុវិទ្យាល័យ
=សាសនា=
វត្ត
=ផ្សារ= =រមណីដ្ឋាន=
ឡេង ង៉ែត
ឡេង ង៉ែត ( ១៩០០-១៩៧៥ ) គឺជាអ្នកនយោបាយខ្មែរដែលបានធ្វើជានាយករដ្ឋមន្ត្រីកម្ពុជាចាប់ពីខែមករា ដល់ខែតុលា ឆ្នាំ១៩៥៥។ ពីឆ្នាំ១៩៥៨ ដល់ឆ្នាំ១៩៦២ គាត់ជាឯកអគ្គរដ្ឋទូតនៅ ទីក្រុងប៉េកាំង ។
ឯកសារយោង
ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:នាយករដ្ឋមន្ត្រីកម្ពុជា
រចនាបថព្រែក្មេង
រចនាបថព្រៃក្មេង(ពាក់កណ្តាលទី២នៃសតវត្សតី៧)
រចនាបថព្រៃក្មេង ស្ថាបត្យយកម្មមានលក្ខណៈប្រហែលគ្នានឹងស្ថាបត្យកម្មក្នុងរចនាបថសំបូរដែរ។ រចនាបថព្រែក្មេង គិតចាប់ពី ពាក់កណ្ដាលទី២ នៃសតវត្សទី៧ ដែលស្ថិតនៅក្នុងរជ្ជកាលព្រះបាទជ័យវរ្ម័នទី១ (គ.ស ៦៥៥-៦៨១)ដែលមានរាជធានី នៅអង្គរបូរី។ ប្រាសាទដែលគេបញ្ចូលក្នុងរចនាបថនេះមាន ប្រាសាទព្រៃក្មេង ប្រាសាទស្វាយព្រាហ្មណ៍ (ផ្នែកបុរាណ)។ស្ថាបត្យកម្មនេះមានក្បាច់រចនាលើផ្ដែរច្រើនតែ ក្បាច់ភ្ញីទេស ពោលគឺក្បាច់ផ្កាច័ន្ទន៍ ។ នៅក្នុងរចនាបថនេះ គេច្រើននាំគ្នាកោតសរសើរហរិហរៈប្រាសាទអណ្ដែត ដែលគេចាត់ទុកថាស្នាដៃឯកមួយក្នុងសិល្បៈខ្មែរ ព្រោះបដិមានេះបានបង្ហាញឱ្យឃើញថា សិល្បៈករ​ខ្មែរ មាន បច្ចេកទេសខ្ពង់ខ្ពស់ ដោយចេះធ្វើបដិមានេះ ឱ្យមានរាងរៅសមសួនល្អណាស់ ។
​ស្ទៀង
ដោយឡែក កុលសម្ព័ន្ធ​ស្ទៀង​រស់នៅ​ឃុំ​ជាំតាម៉ៅ ស្រុក​មេមត់ ខេត្តកំពង់ចាម មាន​ភាសា​និយាយ​ខុស​គ្នា​ពី​ស្ទៀង​នៅ​ស្រុក​ស្នួល ខេត្តក្រចេះ និង​នៅ​ខេត្ត​ឡុកនិញ ប្រទេស​វៀតណាម ។ បើ​តាម​ការ​រៀបរាប់​របស់​ព្រឹទ្ធាចារ្យ​ជនជាតិ​ស្ទៀង​បាន​ឲ្យ​ដឹង​ថា ស្ទៀង​នៅ​ឃុំ​ជាំតាម៉ៅ ក្នុងស្រុក​មេមត់ ហៅ​ថា «ស្ទៀង​ខាន» មាន​ន័យ​ថា «មិន​ដូច» ។ ឯ​ជនជាតិ​ស្ទៀង​នៅ​ឃុំ​តាលូង ស្រុក​មេមត់ និង​ជនជាតិ​ស្ទៀង​នៅ​ស្រុក​ស្នួល ខេត្តក្រចេះ មាន​ដើម​កំណើត​នៅ​ឡុកនិញ ប្រទេស​វៀតណាម គឺ​មាន​ភាសា និង​ប្រពៃណី​ទំនៀមទម្លាប់​ដូច​គ្នា ។ ការ​រស់នៅ និង​ការ​រៀប​អាពាហ៍ពិពាហ៍ ការ​រស់នៅ​របស់​ជនជាតិ​ស្ទៀង​នៅ​ឃុំ​ជាំតាម៉ៅ​នា​សម័យ​មុន​មាន​ជីវភាព​ប្រហាក់ប្រហែល​ជនជាតិ​ព្នង ។ ជនជាតិ​ស្ទៀង​ចូល​ចិត្ត​ធ្វើ​ចម្ការ និង​បរបាញ់​សត្វ​ដើម្បី​ចិញ្ចឹមជីវិត ។ ផ្ទះ​របស់​ជនជាតិ​ស្ទៀង​ខ្ពស់​ផុត​ពី​ដី ដោយ​ធ្វើ​រោងដោល​នៅ​ពីមុខ និង​ចំហៀង​ផ្ទះ ។ ស្ទៀង​ប្រុស​វ័ណ្ឌកន្ទប ហើយ​ស្ទៀង​ស្រី​ស្លៀកសំពត់​ចោមពុង​លើ​ជង្គង់ មិន​ចូលចិត្ត​ចោះត្រចៀក និង​បួងសក់​ឡើយ ។ ជនជាតិ​ស្ទៀង​មាន​ជំនឿ​លើ​ព្រលឹង​តាម​បែប​ព្រហ្មញ្ញ​សាសនា គឺ​ធ្វើការ​បន់ស្រន់ សែនព្រេន អង្វរ​សុំ​សេចក្តីសុខ​ដល់​ក្រុម​គ្រួសារ និង​មាន​ជំនឿ​យ៉ាង​ខ្លាំង​ថា ជំងឺ​ផ្សេងៗ​បណ្តាល​មក​ពី​ការ​ខឹងសម្បា​នៃ​អារក្សអ្នកតា ។ នៅ​ពេល​មាន​អ្នក​ណា​ម្នាក់​ឈឺ គេ​តែងតែ​បន់ស្រន់​អារក្សអ្នកតា​ដោយ​ថ្វាយ​ស្រា មាន់ ជ្រូក គោ ព្រមទាំង​មាន​ភ្លេង និង​ចម្រៀង​អង្វរ​តាម​ចង្វាក់​ភ្លេងអារក្ស​ដើម្បី​សុំ​ឲ្យ​អារក្សអ្នកតា​ឈប់​ខឹងសម្បា និង​ឲ្យ​អ្នកជំងឺ​បានជា​សះស្បើយ​ឡើង​វិញ ។ នៅ​ពេល​មាន​ជម្លោះ​នៅ​ក្នុង​កុលសម្ព័ន្ធ អ្នក​ភូមិ​ប្រកាន់​យក​ការ​ស្បថ​ជា​ធំ ព្រោះ​ជនជាតិ​ស្ទៀង​យល់​ថា​ការ​ស្បថស្បែ​អាច​បញ្ជាក់​អំពី​ទឹកចិត្ត​មនុស្ស​ និង​អាច​ដោះស្រាយ​បញ្ហា​បាន​លឿន ។
ការ​ផ្លាស់​ប្តូរ ក្នុង​ឆ្នាំ​១៩៦៨-៦៩ មាន​កងទ័ព​អាមេរិក​មួយ​ចំនួន​បាន​ចូល​បោះទីតាំង​នៅ​ក្នុង​ឃុំ​ជាំតាម៉ៅ ដើម្បី​ចាំ​ស្ទាក់​កងទ័ព​វៀតកុង​ដែល​ចូល​មក​ជ្រកកោន​ក្នុង​ទឹកដី​កម្ពុជា ។ ប៉ុន្តែ​ប៉ុន្មាន​ខែ​ក្រោយមក កងទ័ព​អាមេរិក​ទាំងនោះ​បាន​ដក​ទៅ​វិញ​ដោយ​មិន​ដឹង​មូលហេតុ ។​
ក្រោយ​រដ្ឋប្រហារ​ឆ្នាំ​១៩៧០ មាន​មនុស្ស​ប្លែក​មុខជា​ច្រើន​បាន​ចូល​មក​ធ្វើការ​ជួញដូរ​ក្រោម​រូបភាព​ឃោសនា​បញ្ចុះបញ្ចូល​អ្នក​ភូមិ​អំពី​វណ្ណៈ​សក្តិភូមិ​ជិះជាន់​កេង​ប្រវ័ញ្ច​លើ​វណ្ណៈ​កម្មករ​ កសិករ​ និង​ឲ្យ​អ្នក​ភូមិ​កសាង​សង្គម​ស្អាតស្អំ​បរិសុទ្ធ​មួយ​ដែល​មាន​តែ​វណ្ណៈ​មួយ​ស្មើភាព​គ្នា​នៅ​ក្នុង​ឃុំ​ជាំតាម៉ៅ​ទាំងមូល ។ ប៉ុន្មាន​ខែ​ក្រោយមក កង​ទ័ព​ខ្មែរក្រហម​បាន​បង្ខំ​ឲ្យ​អ្នក​ភូមិ​ឡើង​រថយន្ត​ទៅ​ធ្វើ​បាតុកម្ម​នៅ​ស្រុក​មេមត់ និង​ព្រៃទទឹង ដើម្បី​ទាមទារ​ឲ្យ​សម្តេច​សីហនុ​ត្រលប់​មក​កាន់​អំណាច​វិញ ។ ប្រសិនបើ​អ្នក​ណា​មិន​ទៅ នឹង​ត្រូវ​គំរាម​សម្លាប់​ចោល ។ ដោយសារ​មាន​ការ​ភ័យ​ខ្លាច និង​មាន​ការ​ជឿជាក់​កូនចៅ​អ្នក​ភូមិ​ជា​ច្រើន​បាន​លួច​ឡើង​ឡាន​ទៅ​ចូលរួម​ធ្វើ​បាតុកម្ម ប៉ុន្តែ​ជា​លទ្ធផល អ្នក​ភូមិ​មួយ​ចំនួន​បាន​ស្លាប់ និង​រង​របួស​ជា​ទម្ងន់​ដោយសារ​ការ​បង្ក្រាប​របស់​ទាហាន​លន់ នល់ ។ ក្រោយ​ពី​ព្រឹត្តិការណ៍​បាតុកម្ម ឃុំ​នេះ​កាន់តែ​មាន​មនុស្ស​ប្លែក​មុខជា​ច្រើន ដូច​ជា ពេជ សួន ជាដើម​ដែល​តាំងខ្លួន​ជា​អ្នក​រំដោះ​ប្រទេស​ជាតិ រំដោះ​វណ្ណៈ និង​រំដោះ​ប្រជាជន​ឲ្យ​រួច​ផុត​ពី​នឹម​ចក្រពត្តិ និង​មូលធននិយម​បន្ទាប់​មក​បាន​បង្ខំ​ប្រជាជន​ក្នុង​ឃុំ​ឲ្យ​ផ្តល់​ស្បៀង​ឲ្យ​ក្រុម​របស់​ខ្លួន​ជា​ប្រចាំ ។ ក្នុង​ចំណោម​អ្នក​ទាំងនោះ មាន​ឈ្មោះ តា​ម៉ៅ និង​តា​ឡាច ជា​អ្នក​បញ្ចុះបញ្ចូល​ប្រជាជន​ឲ្យ​ចូលរួម​សកម្មភាព​របស់​ខ្លួន ។ ក្រោយ​ឆ្នាំ​១៩៧៥ តា​ម៉ៅ បាន​ក្លាយជា​ប្រធាន​មន្ទីរពេទ្យ​ស្រុក​មេមត់ ហើយ​បច្ចុប្បន្ន​គាត់​នៅ​រស់រាន​មាន​ជីវិត​នៅឡើយ ។
ចុងឆ្នាំ​១៩៧១ ខ្មែរក្រហម​បាន​ជ្រើសរើស ឆ្លូញ, តា​ឡាវ, មុត ជា​ប្រធាន និង​ជា​សមាជិក​ឃុំ ដើម្បី​ប្រមូល​ស្បៀង និង​ដឹកនាំ​ប្រជាជន​ឲ្យ​ធ្វើ​តាម​ឱវាទ​របស់​ខ្លួន ។ ប៉ុន្មាន​ខែ​បន្ទាប់​មក មាន​កងទ័ព​យៀកកុង​បាន​ដើរ​ចេញ​ចូល​ក្នុង​ឃុំ​នេះ ប៉ុន្តែ​ទាហាន​ទាំងនោះ​ពុំ​បាន​ធ្វើទុក្ខ​បុកម្នេញ​អ្នក​ភូមិ​ឡើយ ។ ក្នុង​ពេល​ជាមួយ​គ្នា​ក៏​មាន​ទាហាន​លន់ នល់ ចេញចូល​ក្នុង​ឃុំ​នេះ​ដែរ​ដើម្បី​តាម​រក​ចាប់​ខ្មែរក្រហម​ និង​វៀតកុង ។ អ្នក​ភូមិ​មាន​ការ​លំបាក​យ៉ាង​ខ្លាំង​ក្នុង​ការ​ប្រឈម​មុខ​ដោះស្រាយ​ជាមួយ​ទាហាន​ទាំង​សង្ខាង ពីព្រោះ​នៅ​ពេល​ថ្ងៃ ទាហាន លន់ នល់ ចូល​មក​សម្លុត​អ្នក​ភូមិ​ដើម្បី​រក​ខ្មែរក្រហម ហើយ​នៅ​ពេល​យប់​ក្រុម​ខ្មែរក្រហម​បង្ខំ​ឲ្យ​អ្នក​ភូមិ​ផ្តល់​ស្បៀងអាហារ និង​ជួយ​សែង​កងទ័ព​របួស ។ បន្ទាប់​ពី​ស៊ើប​ដឹង​ថា នៅ​ឃុំ​ជាំតាម៉ៅ​មាន​កងទ័ព​យៀកកុង និង​លាក់​ខ្មែរក្រហម​នៅ​ទីនោះ សម្ព័ន្ធមិត្ត​របស់ លន់ នល់ បាន​ធ្វើការ​បាញ់​ផ្លោង និង​ទម្លាក់​គ្រាប់បែក​យ៉ាង​ខ្លាំង​ទៅ​លើ​ឃុំ​នេះ បណ្តាល​ឲ្យ​បាត់បង់​ជីវិត​មនុស្ស និង​ខូចខាត​ទ្រព្យ​សម្បត្តិ​អស់​ជា​ច្រើន ។​
នៅ​ឆ្នាំ​១៩៧២ ខ្មែរក្រហម​បាន​ចាប់​ផ្ដើម​បង្ខំ​កូនចៅ​របស់​អ្នក​ភូមិ​ឲ្យ​ចូល​បម្រើ​ក្នុង​ជួរ​ទ័ព​រំដោះ ហើយ​ការ​គ្រប់គ្រង​ក្នុង​ឃុំ​បាន​ចាប់ផ្តើម​ផ្លាស់​ប្តូរ​ជា​បណ្តើរៗ ដោយ​តម្រូវ​ឲ្យ​ប្រជាជន​ទាំងអស់​ធ្វើស្រែ​ប្រវាស់ដៃ និង​ក្រុមសាមគ្គី ។ ចំណែក​ភោគផល​ដែល​ទទួល​បាន​គឺ​ត្រូវ​បែងចែក​ទៅ​តាម​កម្លាំង​ពលកម្ម និង​ចំនួន​សមាជិក​ដែល​មាន​នៅ​ក្នុង​គ្រួសារ ។ ចំណែក​យុវជន​ពេញវ័យ​ត្រូវ​ចេញ​ទៅ​សមរភូមិ​មុខ ដើម្បី​វាយ​ប្រយុទ្ធ​រំដោះ​ទឹកដី​ពី​វណ្ណៈ​សក្តិភូមិ​នាយទុន ។​
ឆ្នាំ​១៩៧៣ ខ្មែរក្រហម​តម្រូវ​ឲ្យ​អ្នក​ភូមិ​ទាំងអស់​ប្រមូល​ទ្រព្យសម្បត្តិ​ដីស្រែ គោ ក្របី សម្ភារៈ​ប្រើប្រាស់​ដាក់​រួម និង​ហូប​បាយ​រួម​នៅ​សហករណ៍ ។ ចំណែកឯ​ប្រពៃណី ទំនៀមទម្លាប់ និង​ភាសា​របស់​អ្នក​ភូមិ​ត្រូវ​ហាមប្រាម​មិន​ឲ្យ​អនុវត្ត​ឬ​និយាយ​ទេ ។
ជនជាតិ​ស្ទៀង​ក្រោម​របប​ខ្មែរក្រហម ក្រោយ​ពី​ខ្មែរក្រហម​កាន់កាប់​ប្រទេស​បាន​ទាំងស្រុង​ក្នុង​ឆ្នាំ​១៩៧៥ គណៈ​ឃុំ​ចាស់ៗ​ជា​ជនជាតិ​ស្ទៀង​ត្រូវ​ផ្លាស់​ចេញ​ដោយ​ដាក់​ជំនួស​គណៈ​ឃុំ​ដែល​ជា​ជនជាតិ​ខ្មែរ​មក​ពី​ក​នែ​ងៀ​ផ្សេង​រួម​មាន​តា​កុក​, តា​ប្រង់, ​តា​ង៉ា​ន​, តា​ឆ្លូ​ត​, តា​ឡា​ច​ និង ​ស៊ឹង ។ ប្រជាជន​មួយ​ចំនួន​ត្រូវ​អង្គការ​ចោទ​ថា បាន​ធ្វើ​វិទ្ធង្សនា​បដិវត្តន៍​ហើយ​ត្រូវ​ចាប់ខ្លួន​ទៅ​ដាក់​នៅ​មន្ទីរ​សន្តិសុខ​ជ្រ​នុំ​ពល ។ លើស​ពី​នេះ​ទៀត​ភាសា​ដើម​កំណើត​របស់​អ្នក​ភូមិ​ត្រូវ​ហាមឃាត់​មិន​ឲ្យ​និយាយ ។
ក្នុង​ឆ្នាំ​នោះ​ដែរ ប្រជាជន​១៧​មេសា​រាប់​ពាន់​នាក់​ត្រូវ​បាន​ជម្លៀស​ឲ្យ​ទៅ​នៅ​ឃុំ​ជាំតាម៉ៅ ។ ភាគច្រើន​នៃ​អ្នក​ទាំងនោះ​គឺជា​ជនជាតិ​ខ្មែរ​រស់នៅ​ទីក្រុង​ដោយ​មិន​ចេះ​ដាំ​ដំណាំ និង​ធ្វើស្រែ​ចម្ការ​ឡើយ ។ អ្នក​ទាំងនេះ​ត្រូវ​ចាត់​ចូល​ជា​ប្រជាជន​បញ្ញើក្អែក ឬ​ប្រជាជន​ប្រភេទ​ទី​៣ និង​ត្រូវ​ទទួល​ការ​រិះគន់ និង​គាបសង្កត់​យ៉ាង​ខ្លាំង​ពី​អង្គការ និង​ប្រជាជន​មូលដ្ឋាន ។ អង្គការ​មិន​អនុញ្ញាត​ឲ្យ​ប្រជាជន​១៧​មេសា​រស់នៅ​លាយ​លំ​ជាមួយ​ជនជាតិ​ស្ទៀង​ដែល​ជា​ប្រជាជន​មូលដ្ឋាន​ឡើយ ។ អ្នក​ទាំងនេះ​ស្ថិត​នៅ​ក្រោម​ការ​ឃ្លាំមើល​របស់​ប្រជាជន​មូលដ្ឋាន និង​អង្គការ​យ៉ាង​ហ្មត់ចត់​ទាំង​ការ​ហូប​ចុក និង​ធ្វើ​ពលកម្ម ។ ការ​មក​រស់នៅ​លើ​ទឹកដី​នៃ​តំបន់​ខ្ពង់រាប​ដែល​ជា​តំបន់​ព្រៃ និង​សម្បូរ​ដោយ​សត្វល្អិត រួម​ផ្សំ​ការ​ខ្វះ​ថ្នាំសង្កូវ​ អាហារ សម្ភារ​ការពារ​ខ្លួន និង​បង្ខំ​ឲ្យ​ធ្វើ​ពលកម្ម​ហួស​កម្លាំង បាន​ធ្វើ​ឲ្យ​ប្រជាជន​ទាំងនោះ​កើត​ជំងឺគ្រុនចាញ់ និង​បាត់បង់​ជីវិត​ស្ទើរតែ​គ្មាន​សល់ ។ ក្រៅពី​នោះ ជនជាតិ​ស្ទៀង​ត្រូវ​អង្គការ​ចាប់​ទៅ​មន្ទីរ​សន្តិសុខ​ជ្រនុំពល​ពី​បទ​ចូលដៃ​ជើង​ជាមួយ​វៀតណាម ។ ស៊ឹង ជា​ប្រធាន​មន្ទីរ​សន្តិសុខ ។ ពៅ ផូ ដែល​ជា​អតីត​កង​ទ័ព​ខ្មែរក្រហម បច្ចុប្បន្ន​ជា​ប្រធាន​ឃុំ​តាម៉ៅ​បាន​អះអាង​ថា គាត់​ជា​សាក្សី​ឃើញ​ផ្ទាល់​ភ្នែក​ចំពោះ​ការ​សម្លាប់​ប្រជាជន​១៧​មេសា​បី​នាក់​នៅ​ក្នុង​អង្គ​មីទ្ទិង​មួយ​ដែល​គ្រាន់តែ​អ្នក​ទាំង​បី​នោះ​បាន​មក​លេង​ឪពុក​ម្តាយ​នៅ​ឯ​ភូមិ​ប៉ុណ្ណោះ ។ អង្គការ​បែរជា​ចោទ​ថា​រត់​ចូល​ប្រទេស​វៀតណាម​ទៅ​វិញ ។
ទោះបី​អង្គការ​បាន​ចាត់​ទុក​ខ្លួនឯង​ជា​អ្នក​រំដោះប្រទេស​ពី​វណ្ណៈ​សក្តិភូមិ​មូលធន​ដែល​ជា​សត្រូវ​ខាងក្នុង​ក៏​ដោយ​ក៏​អង្គការ​នៅ​តែ​មាន​ការ​ភ័យ​ខ្លាច​ជានិច្ច​ចំពោះ​សត្រូវ​ខាងក្រៅ​ដែល​មាន​ប្រទេស​វៀតណាម​ជា​ឧទាហរណ៍ ។ អង្គការ​នៅ​តែ​ជ្រើសរើស​យុវជន​មូលដ្ឋាន ក្មេង​យក​ទៅ​ធ្វើ​ទ័ព​ដើម្បី​ការពារ​នៅ​តាម​បណ្តោយ​ព្រំដែន​ខ្មែរ​វៀតណាម ។ កូនចៅ​ជនជាតិ​ស្ទៀង​ជា​ច្រើន​នាក់​ដែល​មាន​អាយុ​ទើបតែ​ជាង​១០​ឆ្នាំ ត្រូវ​បង្ខំ​ឲ្យ​ចូល​ធ្វើ​កងទ័ព​នៅ​សមរភូមិ​មុខ ។ ក្រោយ​ឆ្នាំ​១៩៧៩ មាន​តែ​ប៉ុន្មាន​នាក់​ប៉ុណ្ណោះ​ដែល​មាន​វាសនា​វិល​ត្រលប់​មក​ភូមិកំណើត​វិញ ។ ពៅ ផូ បាន​រៀបរាប់​ទាំង​ឈឺចាប់​ថា គាត់​ចូល​បម្រើ​ទ័ព​ខ្មែរក្រហម​ដើម្បី​រំដោះ​ជាតិ​រំដោះ​វណ្ណៈ​ឲ្យ​រួច​ផុត​ពី​នឹម​ចក្រពត្តិ​សក្តិភូមិ​មូលធន ។ គាត់​ស្ទើរ​តែ​បាត់បង់​ជីវិត​ពីរ​បី​ដង​នៅ​សមរភូមិ ប៉ុន្តែ​ដល់ទី​បំផុត​អង្គការ​បែរជា​ចោទ​ថា «ក្បាល​យួន​ខ្លួន​ខ្មែរ» ហើយ​បាន​បញ្ជា​ឲ្យ​ឈ្លប​ក្មេងៗ​ដែល​មាន​អាយុ​៤-៥​ឆ្នាំ មក​ពី​ភូមិភាគ​និរតី​ វាយ និង​ដៀលត្មេះ​គាត់​ដូច​សត្វ​ធាតុ ។ គាត់ និង​មិត្ត​រួម​អាវុធ​របស់​គាត់​ស្ទើរ​ទ្រាំ​មិន​បាន​គិត​គ្នា​សម្លាប់​កូន​ឈ្លប​នោះ​ចោល​ ហើយ​នាំ​គ្នា​រត់ ប៉ុន្តែ​ចិត្ត​មួយ​គិត​ទាន់​ថា ក្រុម​គាត់​ពុំ​អាច​រត់​រួច​ផុត​ពី​ទឹកដី​ខ្មែរ​ទេ ពីព្រោះ​ជា​ទឹកដី​ដែល​កាន់កាប់​ដោយ​ខ្មែរក្រហម​ទីណា​ក៏​មាន​ខ្មែរក្រហម​ដែរ ។ ចុងឆ្នាំ​១៩៧៨ សភាពការណ៍​កាន់តែ​ដុនដាប ក្រុម​របស់​គាត់​បាន​បន្លំ​ជាមួយ​ប្រជាជន​ជម្លៀស​ទៅ​រស់នៅ​ខេត្តកំពង់ធំ ។ ក្រោយ​ឆ្នាំ​១៩៧៩ គាត់​បាន​ត្រលប់​មក​ភូមិកំណើត​វិញ ហើយ​រស់នៅ​ក្នុង​ឃុំ​តាម៉ៅ​នេះ ។​
ចាន់ ជីន បាន​រៀបរាប់​ពី​ជីវិត​កងទ័ព​ថា ក្នុង​ឆ្នាំ​១៩៧៥ គាត់​ដែល​មាន​អាយុ​១៥​ឆ្នាំ ត្រូវ​កម្មាភិបាល​ឃុំ​ឈ្មោះ ឡាច បង្ខំ​ឲ្យ​ទៅ​សមរភូមិ​មុខ ។ ម្តាយ​របស់​គាត់​បាន​យំ​អង្វរ​តា​ឡាច កុំ​ឲ្យ​បញ្ជូន​គាត់​ទៅ​សមរភូមិ​មុខ ។ ទោះបី​មាន​ការ​អង្វរករ​យ៉ាងណា ក៏ តា​ឡាច​ពុំ​ព្រម​ធ្វើ​តាម​សំណើ​របស់​គាត់​ដែរ ។ ជីន និង​កូន​អ្នក​ភូមិ​ជាច្រើន​ត្រូវ​បញ្ជូន​ទៅ​ធ្វើ​ទ័ព​នៅ​ព្រំដែន​ទន្លេ​ចាម​ក្នុង​តំបន់​២១ ចាប់ពី​ចាន់មូល​ ព្រែកស្លា​រហូត​ដល់​កោះ​ជ្រីវ​ទល់​ព្រំដែន​ខេត្ត​ឡុកនិញ​នៃ​ប្រទេស​វៀតណាម ។ ទៅ​ដល់​ភ្លាម​គាត់ និង​យុទ្ធជន​ក្មេង​ត្រូវ​ទទួល​ការ​បែងចែក​ទៅ​តាម​តួនាទី អ្នកខ្លះ​នៅ​ទ័ព​ថ្មើរ​ជើង អ្នក​ខ្លះ​ទៀត​នៅ​ផ្នែក​រត់​សំបុត្រ​និរសារ​ក្នុង​សមរភូមិ​មុខ បន្ទាប់​មក​ទើប​ឲ្យ​ទៅ​ហ្វឹកហ្វឺន​នយោបាយ​បំពាក់បំប៉ន​សតិអារម្មណ៍​អំពី​ប្រវត្តិ «យួន​ដាំ​តែអុង» និង​ការ​បាត់បង់​ទឹកដី​កម្ពុជា​ក្រោម ។ ក្នុង​ពេល​នោះ​គាត់​ព្រមទាំង​យុទ្ធជន​ក្មេងៗ​ទាំងអស់​មាន​កំហឹង និង​ឈឺចាប់​យ៉ាង​ខ្លាំង​ចំពោះ​ការ​ឈ្លានពាន​របស់​វៀតណាម ។ គាត់​មាន​ចិត្ត​អន្ទះសា​ចង់​ចូលរួម​ក្នុង​សមរភូមិ​ប្រយុទ្ធ​ភ្លាម​ដោយ​មិន​ខ្លាច​ស្លាប់ ។ រយៈពេល​នៃ​ការ​ចូល​បម្រើ​ក្នុង​ជួរ​ទ័ព គាត់​បាន​ឡើង​ប្រយុទ្ធ​នៅ​សមរភូមិ​ពីរ​ដង​ចាប់​បាន​វៀតណាម​២​នាក់ ។ គាត់​ចង់វាយ​ធ្វើបាប​វៀតណាម​ទាំង​ពីរ​នាក់​នោះ​ជា​ខ្លាំង ប៉ុន្តែ​ត្រូវ​ប្រធាន​ហាមឃាត់​មិន​ឲ្យ​ធ្វើ​បាប​ទាំង​ពីរ​នាក់​នោះ​ទេ ពីព្រោះ​ខ្លាច​មាន​បញ្ហា​នយោបាយ​ក៏​បញ្ជូន​មក​ទីក្រុង​ភ្នំពេញ ។ ឆ្នាំ​១៩៧៧ ប្រធាន​កងពល​ឈ្មោះ ដែន និង​ប្រធាន​វរៈ​ង​០២ ត្រូវ​អង្គការ​ចាប់ខ្លួន​ពី​បទ «ក្បាល​យួន​ខ្លួន​ខ្មែរ» ។ ចាន់ ជីន ត្រូវ​ផ្លាស់​មក​កង ឃ​៧៨ ក្រោម​ការ​ដឹកនាំ​របស់​ឈ្មោះ​ចាន់ ប្រធាន​ឱ និង​ចេន អនុ​វរៈ​នៅ​ឃ​៧៨ ។ គាត់​ពុំ​មាន​សង្ឃឹម​ថា​គោលនយោបាយ​ខ្មែរក្រហម​ដែល​បំពាក់បំប៉ន​សតិអារម្មណ៍​យុទ្ធ​ជន​ឲ្យ​ប្រយុទ្ធ​ប្រឆាំង​ជាមួយ​វៀតណាម​នោះ អាច​យក​ជ័យជម្នះ​បាន​ឡើយ ពីព្រោះ​ទ័ព​វៀតណាម​ប្រៀប​ដូច​ជា «កម្លាំង​យក្ស» និង​កម្លាំង​ហនុមាន ចំណែក​ឯ​ខាង​ខ្មែរ​មាន​តែ​ការ​សង្ស័យ និង​ការ​កាប់សម្លាប់​គ្នា​ទៅ​វិញ​ទៅ​មក ពុំ​មាន​សាមគ្គី​គ្នា​សោះ ។ នៅ​ខែ​១០ ឆ្នាំ​១៩៧៨ អ្នក​ទាំង​ពីរ​ក៏​មាន​វាសនា​ដូច​អ្នក​មុន​ដែរ ។ គាត់​ត្រូវ​អង្គការ​ចាប់ខ្លួន​ពី​បទ​បរាជ័យ​ផ្ទួនៗ​នៅ​ក្នុង​សមរភូមិ ។ ចំណែក ចាន់ ជីន និង​ទាហាន​ទាំងអស់​ត្រូវ​អង្គការ​ដក​កាំភ្លើង ហើយ​ឲ្យ​ទៅ​លត់​ដំ​ស្ទូង​ស្រែ​នៅ​កោះ​កៃ ក្នុង​ខេត្ត​ស្ទឹងត្រែង ។ ក្នុង​ពេល​នោះ​ដែរ​គាត់​បាន​ជួប​ឪពុក​ម្តាយ​ឡើង​វិញ ។ អ្នក​ភូមិ​ទាំងអស់​នៅ​ក្នុង​ឃុំ​ត្រូវ​ខ្មែរក្រហម​ជម្លៀស​ឲ្យ​នៅ​ស្រុក​សំបូរ ខេត្តក្រចេះ ។ កន្លះ​ខែ​ក្រោយ​មក គាត់​ឮ​ដំណឹង​ថា ម្តាយ​របស់​គាត់​ស្លាប់​ដោយ​ជំងឺ​នៅ​ក្នុង​មន្ទីរពេទ្យ​ស្រុក ទើប​ធ្វើ​ឲ្យ​គាត់​ស្លុត​ស្មារតី និង​អស់​សង្ឃឹម​ជា​ខ្លាំង​ចំពោះ​គោលនយោបាយ​របស់​អង្គការ ។ បន្ទាប់​មក គាត់​ត្រូវ​ផ្លាស់​ទៅ​នៅ​ជាំជ្រៃ ស្រុក​ចម្ការលើ ។ ឆ្នាំ​១៩៧៩ ចាន់ ជីន ត្រលប់​មក​ស្រុក​កំណើត​ដោយ​បន្សល់​ទុក​នូវ​ការ​ឈឺចាប់​យ៉ាង​ខ្លាំង​ចំពោះ​ការ​បាត់បង់​ម្តាយ​ជាទី​ស្រឡាញ់ ។​
ញ៉ែម ឆាន ជា​ជនជាតិ​ស្ទៀង​រស់នៅ​ភូមិ​ថ្នល់កែង ឃុំ​ជាំតាម៉ៅ ត្រូវ​បង្ខំ​ឲ្យ​ចូល​បដិវត្តន៍​ក្នុង​អាយុ​១៥​ឆ្នាំ​ដែរ ។ គាត់​ត្រូវ​អង្គការ​ហាមឃាត់​មិន​ឲ្យ​និយាយ​ភាសា​ស្ទៀង បើ​មិន​ដូច្នេះ​ទេ​ គាត់​នឹង​ទទួលទោស ។ វិន័យ​នេះ​ធ្វើ​ឲ្យ​គាត់​មាន​ការ​ភិតភ័យ និង​ខ្លាច​អង្គការ​យ៉ាង​ខ្លាំង សូម្បី​តែ​មើល​មុខ​អង្គការ​ក៏​មិន​ហ៊ាន​ដែរ ។ ញ៉ែម ឆាន និង​កុមារ​៦​នាក់​ទៀត ត្រូវ​បញ្ជូន​ទៅ​ធ្វើ​និរសារ​នៅ​សមរភូមិ​មុខ​ក្នុង​វរៈ​១០១​ ដែល​មាន​ឈ្មោះ ដែន ប្រធាន​កងពល និង ឈ្មោះ អ៊ីម ជា​ប្រធាន​វរៈ ។ ញ៉ែម ឆាន និយាយ​ថា​គាត់​ភ័យ​ខ្លាំង​ណាស់​នៅ​ពេល​ដែល​ប្រធាន​បញ្ជា​ឲ្យ​គាត់​យក​សំបុត្រ​កាត់​ខ្សែត្រៀម​ដែល​កំពុង​ប្រយុទ្ធ​គ្នា ។ គ្រាប់កាំភ្លើង​បាន​ហើរ​កាត់​ពីមុខ​ពីក្រោយ​នៅ​ពេល​គាត់​កំពុង​រត់​សំដៅ​ទៅ​ខ្សែត្រៀម​មួយ​ទៀត ។ គាត់​មិន​អាច​ឈប់​គេចវេះ​ឬ​រេរា​នៅ​តាម​ផ្លូវ​បាន​ឡើយ​ទោះបី​មាន​ឧបសគ្គ​យ៉ាងណា​ក៏​ដោយ បើ​មិន​ដូច្នេះ​ទេ​គាត់​នឹង​ខុស​វិន័យ​និរសារ ហើយ​ច្បាស់​ជា​ត្រូវ​ប្រធាន​ចាប់​បាញ់​ចោល​មិន​ខាន ។ ឆាន់ មិន អាច​បំភ្លេច​របប​ខ្មែរក្រហម​ឡើយ ។ គាត់​និយាយ​ថា «ខ្មែរក្រហម​ច្រើន​តែ​និយាយ​ពាក្យ​បាញ់ និង​កាប់​ចាក់​នៅ​ក្នុង​អង្គភាព​របស់ខ្ញុំ» ។ ឧទាហរណ៍​ជាក់ស្តែង​នៅ​ក្នុង​កង​វរៈ​របស់​គាត់​មាន​ទ័ព​ម្នាក់​ឈ្មោះ សារិន ត្រូវ​ចាប់​បាញ់​ចោល​ដោយ​គ្រាន់តែ​សួរ​រក​បាយ​ហូប​ប៉ុណ្ណោះ ។ ចំណែក​ឪពុកមា​របស់​គាត់​ឈ្មោះ ប៉ិច វណ្ណា ជា​ប្រធាន​គ​ក្នុង​កងពល​លេខ​០៤ ត្រូវ​ចាប់​បាញ់​សម្លាប់​ដោយសារ​ខ្សែត្រៀម​របស់​គាត់​ប្រយុទ្ធ​ចាញ់​កងទ័ព​វៀតណាម ។
ចុងឆ្នាំ​១៩៧៧ កម្មាភិបាល​ឃុំ​ដូច​ជា តា​ភូម, តា​ឡាច, ណារ៉ន, តា​កុក តា​ប្រង់ និង នារី​សារី រួម​ទាំង​ប្រជាជន​នៅ​ក្នុងភូមិ​មួយ​ចំនួន​ទៀត ត្រូវ​កម្មាភិបាល​មក​ពី​និរតី​ចាប់​សម្លាប់​នៅ​ចម្ការ​ក្រូច​ស្រុក​ស្នួល​ពី​បទ​រួម​គំនិត​ក្បត់​ជាមួយ សោ​ភឹម ប្រធាន​ភូមិភាគ​បូព៌ា ។
ឆ្នាំ​១៩៧៨ ប្រជាជន​ទាំងអស់​នៅ​ឃុំ​តាម៉ៅ​ត្រូវ​ជម្លៀស​ទៅ​ខេត្តក្រចេះ និង​ខេត្តកំពង់ធំ ដើម្បី​បញ្ចៀស​ឲ្យ​ផុត​ពី​ការ​ប្រយុទ្ធ​គ្នា​រវាង​កង​ទ័ព​ខ្មែរក្រហម និង​កងទ័ព​វៀតណាម ។ នៅ​ពេល​ប្រជាជន​ក្នុង​ឃុំ​ជាំតាម៉ៅ​ក៏​ដូច​ជា​ប្រជាជន​ដែល​រស់នៅ​តាម​បណ្តោយ​ព្រំដែន​វៀតណាម​ដែរ ត្រូវ​បាន​ជម្លៀស​ និង​ក្លាយជា​ជនសង្ស័យ​ចូល​ដៃជើង​ជាមួយ​វៀតណាម​ ទើប​បណ្តាល​ឲ្យ​វៀតណាម​វ៉ៃ​ចូល​ក្នុង​ទឹកដី​ខ្មែរ​បាន ។ កម្មាភិបាល​ភូមិ​ឃុំ​ជា​ច្រើន​នាក់​ត្រូវ​ចាប់​បញ្ចូល​ក្នុង​ឡាន​យក​ទៅ​សម្លាប់​នៅ​ចម្ការ​ក្រូច​ស្ថិត​ក្នុង​ស្រុក​ស្នួល ខេត្តក្រចេះ ។ ចំណែកឯ​ប្រជាជន​ត្រូវ​បង្ខំ​ឲ្យ​ធ្វើ​ការ​ហួសកម្លាំង​ និង​មិន​ឲ្យ​ចំណីអាហារ​ហូប​គ្រប់គ្រាន់​បាន​ធ្វើ​ឲ្យ​ប្រជាជន​រាប់​ម៉ឺន​នាក់​បាត់បង់​ជីវិត ។ ក្រោយ​ឆ្នាំ​១៩៧៩ ជនជាតិ​ស្ទៀង បាន​វិល​ត្រលប់​មក​រស់នៅ​ក្នុង​ឃុំ​នេះ​វិញ ក្រៅពី​នោះ​ត្រូវ​បាត់បង់​ជីវិត​នៅ​ក្នុង​ខេត្តក្រចេះ​ និង​កំពង់ធំ ។ ឯ​ភាសា​ទំនៀមទម្លាប់​ប្រពៃណី​របស់​អ្នក​ភូមិ​ស្ទើរតែ​បាត់បង់​ទាំងស្រុង ។ នេះ​ជា​មូលហេតុ​បណ្តាល​ឲ្យ​ក្មេងៗ​ជាតិ​ស្ទៀង​ជំនាន់​ក្រោយ​ពុំ​បានដឹង​ពី​ប្រវត្តិ​កំណើត​ ប្រពៃណី និង​ភាសា​របស់​ជនជាតិ​ខ្លួន​ច្បាស់លាស់ ។ បច្ចុប្បន​នេះ​ក្មេងៗ​ទាំងនោះ​ពុំ​ព្រម​រៀន និង​និយាយ​ភាសា​ស្ទៀង សូម្បី​តែ​នៅ​ក្នុង​ជីវភាព​រស់នៅ​ប្រចាំ​ថ្ងៃ ។ ជនជាតិ​ស្ទៀង​ក្មេងៗ​មិន​ចង់​ឲ្យ​ជនជាតិ​ខ្មែរ​ដឹង​ថា​ខ្លួន​ជា​ជនជាតិ​ភាគតិច​ស្ទៀង​ទេ​ ពី​ព្រោះ​ក្មេងៗ​ទាំងនោះ​មាន​ការ​អៀន​ខ្មាស និង​ភ័យ​ខ្លាច​មាន​ការ​រើសអើង​ចំពោះ​ខ្លួន ៕
រចនាបថកំពង់ព្រះ
រចនាបថកំពង់ព្រះ(សតវត្សទី៨)
រចនាបថកំពង់ព្រះ គិតចាប់ពី(សតវត្សទី៨) ដែលស្ថិតនៅក្នុងសម័យចេនឡាបែកបាក់គ្នាជាពីរ ។ ប្រាសាទដែលគេបញ្ចូលនៅ ក្នុងរចនាបថ នេះមាន ប្រាសាទកំពង់ព្រះ ប្រាសាទអកយំ ប្រាសាទត្រពាំងផុង។ នៅក្នុងរចនាបថ នេះ ប្រាសាទសឹងតែទាំងអស់សង់ដូចជាសម័យមុនៗ ដែរ គឺសង់រាបនិងដី លើកលែងតែប្រាសាទអកយំមួយទេ ដែលគេសង់ជាច្រើនជាន់ មានរាងដូចជាចេតិយ ។ ចំណែករូបបដិមាក្នុងរចនាបថនេះមានល្អ ខ្លះអាក្រក់ ប៉ុន្ដែ សិល្បៈខ្មែរមានវិវត្ដន៍ពិសេសរបស់ខ្លួន គឺត្រង់សិល្បៈករខ្មែរបានសាងល្បងបំបាត់គោលទម្រ និងទំនប់របស់បដិមាខ្លះៗ។
អៀង ធីរិទ្ធ
អៀង ធីរិទ្ធ
អៀង ធីរិទ្ធ​ កើតនៅថ្ងៃទី១០ ខែមីនាឆ្នាំ១៩៣២ នៅសង្កាត់លេខ៥ ក្រុងភ្នំពេញ។ អៀង ធីរិទ្ធ បានចូលរៀននៅវិទ្យាល័យព្រះស៊ីសុវត្តិនៅទីក្រុងភ្នំពេញ​ ហើយបន្ទាប់មកទទួលបានសញ្ញប័ត្រអក្សរសាស្រ្តអង់គ្លេស នៅប្រទេសបារាំង។អៀង ធីរិទ្ធ បានរៀបការជាមួយ អៀង សរី នៅឆ្នាំ១៩៥១ ។ បងស្រីរបស់ ខៀវ ពណ្ណារី បានរៀបការជាមួយ ប៉ុល ពត ។ អៀង ធីរិទ្ធ បានវិលត្រឡប់មកប្រទេសកម្ពុជានៅឆ្នាំ១៩៥៧ ហើយការជាគ្រូបង្រៀងភាសាអង់គ្លេស។ក្នុងរបប់កម្ពុជាប្រជាធិតេយ្យ អៀង ធីរិទ្ធ គឺជាសមាជិកជាន់ខ្ពស់នៅក្នុងជូររដ្ឌាភិបាល ហើយបានកានមុខតំនែងជារដ្ឌមន្រីសង្គមកិច្ច និងសុខាភិបាល។ អៀង ធីរិទ្ធត្រូវបានបញ្ជូនឲ្យទៅសើបអង្គេតនិងរាយការណ៏ ពីបញ្ហាសុខាភិបាលមួយចំនួននៅក្នុងភូមិភាគពាយ័ព្យ ហើយទំនងជាបានដឹងថា ប្រជាជនកម្ពុជាជាច្រើននាក់កំពុងអត់ឃ្លានក្រោករបបកម្ពុជាប្រជាធិបតេយ្យ។ អៀង ធិរិទ្ធ ក៏ត្រូវបានចោទប្រកាន់ពីបទជាប់ពាក់ព័ន្ធនឹងការសម្លាប់សមាជិកមកពីក្រសូងសង្គមកិច្ចនិងសុខាភិបាល នៅឆ្នាំ១៩៩៦ អៀង ធីរិទ្ធនិងអៀង​​ អៀង​ សារីបានចាក់ចេញ ពីខ្មែរក្រហម។
បទឧក្រិដ្ឌដែលចោទប្រកាន់
នៅអង្គជុំនុំជម្រះវិសាមញ្ញក្នុងតុលារការកម្ពុជា អៀង ធីរិទ្ធ ត្រូវបានចោទប្រកាន់ពីបទឧក្រិដ្ឌអន្តរជាតិ ដែលក្នុងនោះរួមមានអំពើប្រល័យពូជសាសន៏ ឧក្រិដ្ឌកម្មប្រឆាំងមនុស្សជាតិ មនុស្សឃាត ការដាក់ឃុំឃាំង ការធ្វើទុក្ខបុកម្នេញ ការសម្លាប់បំផុតពូជនិងអំពើអមនុស្សធម៏ដទៃទៀត ព្រមទាំងឧក្រិដ្ឌកម្មសង្រ្គាម។ អៀង ធីរិទ្ធ ក៏ត្រូវបានចោទប្រកាន់ថែមទៀតពីបទមនុស្សឃាតដោយចេតនា​ការធ្វើទារណកម្ម និងការធ្វើទុក្ខបុកម្នេញលើសានាក្រោមក្រមព្រហ្មទណ្ឌកម្ពុជាក្នុងឆ្នាំ១៩៥៦។ អង្គជំនុំជម្រះវិសាមញ្ញក្នុងតុលាកម្ពុជាបានចាប់ខ្លួន អៀង ធីរិទ្ធនៅឆ្នាំ២០០៧ ហើយដាក់ឃុំខ្លូនបណ្តោះអាសន្នចាប់តាំងពីពេលនេះមក។
ជីវិតកណ្តាល
នាងបានត្រឡប់មកជួបសាច់ញ្ញាតិរបស់នាងនៅកម្ពុជាក្នុងឆ្នាំ១៩៥៧ហើយធ្វើជាសាស្រ្តាចរ្យភាសាអង់គ្លេសនៅសាលាឯកជននៅក្នុង១៩៦០។នាងបានក្លាយទៅជាសមាជិកទី២ ក្នុងរបបកម្ពុជាប្រជាធិតេយ្យ។​ នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៧៥រហូតដល់ឆ្នាំ១៩៧៩ ធីរិទ្ធ កាន់តំណែងជារដ្ឋមន្រ្តីសង្គមកិច្ចនិងសុខាភិបាល.
ឆ្នាំចុងក្រោយ
អៀង​ ធីរិទ្ធរស់នៅជាមួយប្តីរបស់នាង,អៀង សារី,នៅក្នុងវិឡាដ៏ប្រណិតនៅតាមដងវិថី២១,នៅទិសខាងត្បូងនៃទីក្រុងភ្នំពេញ ថ្ងៃទី១៩ខែកុម្ភៈ, ២០០៦បានបោះពុម្ពសៀវភៅសំរាប់ការស្រាវជ្រាវឯកសារ។ នៅឆ្នាំ២០០៦ អៀង ធីរិទ្ធហើយនិងប្តីរបស់នាងបានទុកអោយអ្នកពីខាងក្រៅដើម្បីមកធ្វើជាកាត់ក្តីជួយជាមួយនោះមានការពារពី ចៅក្រមនៃកម្ពុជា បានធ្វើវឌនភាពជាមួយ តុលារការមានការរៀបចំយោបលនិងការជ្រើសរើស។ នាងត្រូវយកមកឃុំឃាំង,រហូតជាមួយ​ អៀង សា
ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ខ្មែរក្រហម
សង្កាត់នៃកម្ពុជា
មាន៣ភូមិ គឺភូមិ= -ភូមិដើមអំពិល -ភូមដើមម៉ាក់ក្លឿ -ភូមិព្រែក
ខេត្តអាឆេ
ខេត្តអាឆេ ( Provinsi Aceh) គឺជាខេត្តភាគខាងលិចបំផុតនៃប្រទេសឥណ្ឌូនេស៊ី ។ វាមានទីតាំងនៅភាគខាងជើងបំផុតនៃកោះស៊ូម៉ាត្រា ដោយមាន បានដាអាឆេជាទីរួមខេត្តនិងជាទីក្រុងធំបំផុតរបស់ខ្លួន។ ដោយទទួលបានឋានៈស្វ័យភាព ពិសេសអាចេះគឺជាទឹកដី អភិរក្ស សាសនា និងជាខេត្តតែមួយគត់របស់ឥណ្ឌូនេស៊ីដែលអនុវត្តច្បាប់សារិកា ជាផ្លូវការ។ មានក្រុមជនជាតិដើមភាគតិចចំនួន១០នៅក្នុងតំបន់នេះ ដែលធំជាងគេគឺជនជាតិអាឆេណេសេ ដែលមានចំនួនប្រហែល៨០% ទៅ ៩០% នៃចំនួនប្រជាជនក្នុងតំបន់។
អាឆេ គឺជា​កន្លែង​ដែល​ការផ្សព្វផ្សាយ​សាសនា​ឥស្លាម​ក្នុង​ប្រទេស​ឥណ្ឌូណេស៊ីបាន​ចាប់ផ្តើមហើយ​ជា​កត្តា​សំខាន់​នៃ​ការផ្សព្វផ្សាយ​សាសនា​ឥស្លាម​នៅ​អាស៊ីអាគ្នេយ៍ ។ សាសនាឥស្លាមបានទៅដល់អាចេះ (នគរហ្វាន់ស័រ និង ឡាមូរី ) ប្រហែលឆ្នាំ ១២៥០ គ.ស នៅដើមសតវត្សទី១៧ ស៊ុលតង់នៃអាឆេ គឺជារដ្ឋដែលមានទ្រព្យសម្បត្តិ អំណាច និងដាំដុះច្រើនបំផុតនៅក្នុងតំបន់ ច្រកសមុទ្រម៉ាឡាកា ។ អាសេមានប្រវត្តិឯករាជ្យនយោបាយនិងការតស៊ូដើម្បីគ្រប់គ្រងដោយអ្នកខាងក្រៅ រួមទាំងអតីត អាណានិគមហូឡង់ និងក្រោយមករដ្ឋាភិបាលឥណ្ឌូនេស៊ី។
អាឆេមាន ​ធនធាន​ធម្មជាតិដ៏​ច្រើន​នៃ ​ប្រេង និង ​ឧស្ម័ន​ធម្មជាតិ ។ អាឆេគឺជាចំណុចដីជិតបំផុតទៅនឹង ចំណុចកណ្តាលនៃការរញ្ជួយដីនិងរលកយក្សស៊ូណាមិនៅមហាសមុទ្រឥណ្ឌាឆ្នាំ២០០៤ ដែលបានបំផ្លិចបំផ្លាញជាច្រើននៃឆ្នេរសមុទ្រភាគខាងលិចនៃខេត្តនេះ។ ប្រជាជនឥណ្ឌូនេស៊ីប្រហែល ១៧០ ០០០ នាក់បានស្លាប់ ឬបាត់ខ្លួននៅក្នុងគ្រោះមហន្តរាយនេះ។ គ្រោះ​មហន្តរាយ​នេះ​បាន​ជួយ​កាត់​បន្ថយ​កិច្ចព្រមព្រៀង​សន្តិភាព​រវាង​រដ្ឋាភិបាល​ឥណ្ឌូណេស៊ីនិង ​ក្រុម​ភេរវករ​ផ្តាច់ខ្លួននៃ​ចលនាអាឆេសេរី ។
ចាន់ ណាក់
ចាន់ ណាក់ ( កើតនៅថ្ងៃទី ២៧ ឧសភា ១៨៩២ ដល់ ៧ វិច្ឆិកា ១៩៥៤) ជា​អ្នក​នយោបាយ​ខ្មែរ​ដែល​កាន់​តំណែង​ជានាយក​រដ្ឋមន្ត្រី​កម្ពុជាពី​ឆ្នាំ ១៩៥៣ ដល់ ១៩៥៤ លោក​ជា​នាយក​រដ្ឋមន្ត្រី​ទី​ពីរ​នៃ​ប្រទេស​កម្ពុជា​ឯករាជ្យបន្ទាប់​ពី ​លោក ប៉ែន នុត ។
មុនពេលត្រូវបានតែងតាំងជានាយករដ្ឋមន្ត្រី លោក ណាក់ បានធ្វើជារដ្ឋមន្ត្រីក្រសួងយុត្តិធម៌នៅឆ្នាំ១៩៤៥, ១៩៤៥-១៩៤៦ និង១៩៥០ , រដ្ឋមន្ត្រីក្រសួងមហាផ្ទៃពីឆ្នាំ ១៩៥៣-១៩៥៤ និងជារដ្ឋមន្ត្រីក្រសួងព័ត៌មានពីឆ្នាំ ១៩៥៣ ដល់ឆ្នាំ ១៩៥៤។
សូមមើលផងដែរ
• ប៉ែន នុត
• នរោត្តម សីហនុ
ទេវស្ថានក្រុងបាងកក
រូបភាពតូច| ទេវស្ថានក្រុងបាងកក.
ប្រវត្តិស្រុកអង្គរបុរី
អាណាចក្រហ្វូណនផ្ទុកនូវអារ្យធម៌ដ៏ចំណាស់ដែលលាតសន្ធឹងទៅទិសខាងកើត និងខាងត្បូងក្នុងទឹកដីវៀតណាមសព្វថ្ងៃ ខាងលិចក្នុងទឹកដីថៃរហូតទៅដល់ឩបទ្វីបម៉ាលេស៊ីសព្វថ្ងៃ ហើយប្រហែលជាទៅដល់កោះស៊ូម៉ាត្រានៃប្រទេសឥណ្ឌូនេស៊ី។
ទេវស្ថានក្រុងបាងកក
ទេវស្ថានក្រុងបាងកក ( Devasathan bangkok, Royal Brahmin Office of Thai Royal Courtเทวสถานโบสถ์พราหมณ์ ) ទេវស្ថានក្រុងបាងកក គឺ ជា​វត្តកសាងឡើង ដើម្បីឧទ្ទិសដល់ ​ព្រះសិវៈក្នុង​សៃវៈនិកាយ ។. ជាលំនៅដ្ឋានដែលជាទីប្រថាប់នៃព្រាហ្មណ៍បារគូថៃ តាំងតែ​រតនៈ​កូស៊ីន រហូតរជ្ជកាលបច្ចុប្បន្ន។ ​វត្តមានទីតាំងស្ថិតនៅកណ្តាលរាជធានីក្រុង​បាងកក។ ទេវស្ថានក្រុងបាងកកមានដំកល់​ព្រះទេវឋបដិមាច្រើនអង្គ។ នៅទេវស្ថានក្រុងបាងកក ត្រូវបានក្រុមព្រាហ្មណ៍បារគូថៃ រៀបចំអាសនៈ ថ្វាយទេវតាខាងព្រហ្មញ្ញ សាសនា ហិណ្ឌូសាសនា ព្រះវេទ មាន ​ព្រះសិវៈ ​ព្រះវិស្ណុ  ​ព្រះគណេស និង ​ព្រះទេវឋបដិមាច្រើនអង្គ។. បច្ចុប្បន្ន ទេវស្ថានក្រុងបាងកក ជាទីលំនៅដ្ឋាន​ដែលមាន​ព្រាហ្មណ៍បារគូថៃ​រស់នៅ​ច្រើនជាងគេ និង​ជាម​ជ្ឈ មណ្ឌល របស់ព្រហ្មញ្ញ សាសនា ហិណ្ឌូសាសនា ព្រះវេទ ដ៏​សំខាន់​របស់​ប្រទេស​ថៃ​។​.
ប្រវត្តិស្រុកអង្គរបុរី
តាមលោក អេដតេនី អាយមុនា ជាពិសេសលោក ពោល ប៉ែលិដ បានអះអាងថា អង្គរបុរីដែលចិនហៅថា ណាហ្វូណា គឺជារាជធានីបុរាណរបស់ហ្វូណន។
បើតាមសិលាចារឹកភ្នំដាលេខ ខេ.៥៤៩ រកឃើញនៅភ្នំដាជាសិលាចារឹកចុងសម័យអង្គរ (ស.វ ទី១២)បានអោយដឹងថា មជ្ឈមណ្ឌលទីក្រុងរបស់ហ្វូណនគឹនៅអង្គរបុរីដែលមានឈ្មោះជាភាសាសំស្ក្រឹតថា នរវនរនគរ។
តាមរយៈការស្រាវជ្រាវរូបថតពីលើអាកាសគេអាចមើលឃើញច្បាស់នូវសំណល់ ស្លាកស្នាម ជាគូទឹក និងកំពែងទីក្រុងដែលមានប្រវែងជិត៦គីឡូម៉ែត។ កំពែងនេះ ធ្វើពីឥដ្ឋមានកម្ពស់ពី៦ទៅ៨ម៉ និងមានទទឹងប្រែវែង១ម៉ែត។
តាមរយៈកំណាយបុរាណវិទ្យានាពេលថ្មីៗនៅអង្គរគេបានជួបប្រទះដូចជា អង្កាំ ធ្វើពីកែវ និងក្រឡភាជន៍ ព្រមទាំងសំណល់គ្រោងឆ្អឹងសព្វមនុស្សបុរាណដែលបានផ្ដល់ជាភស្តុតាងថា អង្គរបុរីនេះមានអាយុកាលតាំងពីប្រហែល៤០០ឆ្នាំមុនគ.សមកម៉្លេះ។
តាមរយៈការស្រាវជ្រាវទាំងអស់នេះគេក៏បានដឹងផងដែរថា អង្គរបុរីមានសំណង់ប្រាសាទបុរាណយ៉ាងតិចណាស់ក៏ចំនូន១០ដែរ ដែលមានកាលបរិច្ឆេទចាប់ពីស.វទី១នៃគ.សទៅ។ ប៉ុន្តែសព្វថ្ងៃនេះគេឃើញនៅសល់រូបរាងជាប្រាសាទបុរាណនៅទីនោះតែ២គត់គឺប្រាសាទអាស្រមមហាឥសី និងប្រាសាទភ្នំដា។ យើងអាចនិយាយបានថា ដោយសារមានសំណល់ចាស់ៗយ៉ាងច្រើននៅអង្គរបុរី ប្រវត្តិវិទូ និងបុរាណវិទូ បានទទូលស្គាល់ថា អង្គរបុរីជាស្ថានីយ៍ប្រវត្តិសាស្រ្តសំខាន់មួយក្នុងចំណោមស្ថានីយ៍សំខាន់ៗទាំងបីរបស់ហ្វូណន ហើយពិតជាមានចំណាស់ជាងគេបំផុត។ ដូច្នោះរាជធានីខ្មែរសម័យហ្វូណនឬសម័យនគរភ្នំ ពិតជានៅអង្គរបុរីខេត្តតាកែវសព្វថ្ងៃនេះ ដែលមានឈ្មោះជាភាសាសំស្រ្កឹតថា នរវរនគរ ដែលជាទីកន្លែងចាប់កំណើតនៃអារ្យធម៌ខ្មែរ។
សម័យហ្វូណន
នគរភ្នំឬហ្វូណន ជាឈ្មោះអាណាចក្របុរាណ ដែលមានភស្តុតាងបញ្ជាក់ក្នុងឯកសាររបស់ជនជាតិចិនថា ជារដ្ឋដំបូងគេក្នុងអាស៊ីបូព៌ាដែលទទួលឥទ្ធិពលពីវប្បធម៌ឥណ្ឌា។ ពាក្យថា ហ្វូណននេះ សាស្ត្រាចារ្យហ្សកសឺដេស(George Coedes) សន្និដ្ឋានថា គួរតែត្រូវនឹងពាក្យថា ភ្នំក្នុងភាសាខ្មែរ ហើយសន្និដ្ឋានថា អាណាចក្របុរាណមួយនេះមានទីតាំងនៅបរិវេនដីសណ្ដទន្លេមេគង្គ។ ក្នុងសម័យដែលអាណាចក្រហ្វូណន ចម្រើនរុងរឿងអាចពង្រីកអំណាចគ្រប់គ្រងរហូតដល់ឈូងសមុទ្រថៃទាំងអស់ រួមទាំងដែនដីទន្លេមេគង្គក្រោម។ ដូច្នេះ ទើបហ្វូណន ជារដ្ឋឆ្នេរសមុទ្រ ហើយពាណិជ្ជកម្មមានទំនាក់ទំនងជាមួយប្រទេសជិតខាង និងរដ្ឋមហាអំណាចខ្លះដែលឆ្ងាយ ជាពិសេសឥណ្ឌា និងចិន។
វប្បធម៌
វប្បធម៍របស់អាណាចក្រភ្នំគឺជាល្បាយនៃជំនឿនិងគំនិតឥណ្ឌាដើមកំណើតមួយ។ នគរនេះត្រូវបានគេនិយាយថាបានត្រូវបានមានឥទ្ធិពលយ៉ាងខ្លាំងដោយវប្បធម៍ឥណ្ឌានិងដើម្បីប្រជាជនឥណ្ឌាត្រូវបានជួលសម្រាប់គោលបំណងរដ្ឋបាលរបស់រដ្ឋ។ សំស្រ្កឹតគឺភាសានៅតុលាការនិងអាណាចក្រភ្នំដែលបានគាំទ្រសាសនាហិណ្ឌូនិងបន្ទាប់ពីសតវត្សទីប្រាំ, គោលលទ្ធិសាសនាព្រះពុទ្ធសាសនា។ កំណត់ត្រាបង្ហាញថាប្រាក់ពន្ធត្រូវបានបង់នៅក្នុងប្រាក់មាសគុជខ្យងនិងឈើក្រអូប។ កាងតៃ និង ជូយីង បានរាយការណ៍ថាអាណាចក្រភ្នំបានអនុវត្តទាសភាពហើយថាតុលាការត្រូវបានគេបង្ហាញតាមរយៈការកាត់ក្តីដោយ អដដៀល រួមទាំងវិធីសាស្រ្តដូចជាការយកច្រវ៉ាក់ដែកមួយក្រហមក្តៅនិងទៅយកចិញ្ចៀនអាពាហ៍ពិពាហ៍មាសនិងស៊ុតពីទឹកក្តៅ។ ភស្តុតាងខាងបុរាណវត្ថុភាគច្រើនទាក់ទងទៅនឹងកំណត់ត្រារបស់ប្រទេសចិន។ ចិនដែលបានរៀបរាប់អាណាចក្រភ្នំជាមនុស្សដែលរស់នៅលើផ្ទះសសរស្រូវដាំដុះនិងបញ្ជូនការគោរពពីមាសប្រាក់ភ្លុកនិងសត្វកម្រនិងអសកម្ម។ របាយការណ៍របស់លោកកងតៃបាត់បង់នូវចំណាប់អារម្មណ៍ទៅ Funanese ស៊ីវិល, បើទោះបីជាកំណត់ត្រាតុលាការចិនបង្ហាញថាក្រុមតន្ត្រីករហ៊្វូណមួយនៃប្រទេសចិនក្នុង ២៦៣ ទៅទស្សនាគ។ ព្រះចៅអធិរាជចិនបានស្ងើចណាស់ដែលលោកបានបញ្ជាឱ្យបង្កើតនូវវិទ្យាស្ថានសម្រាប់តន្ត្រីរបស់អាណាចក្រភ្នំនៅក្បែរ Nanking មួយនេះ។ អាណាចក្រភ្នំនេះត្រូវបានគេរាយការណ៍ថានឹងមានការប្រមូលសៀវភៅនិងទូលំទូលាយនៅទូទាំងប្រទេសបណ្ណសាររបស់ពួកគេដែលបង្ហាញកម្រិតខ្ពស់នៃសមិទ្ធិផលសិក្សា។ ព្រះសង្ឃព្រះពុទ្ធសាសនាចំនួនពីរមកពីហ៊្វូណនឈ្មោះ មានដ្រាសិនា និង សេងហាប៉ាឡា ។ បានឡើងការស្នាក់នៅក្នុងប្រទេសចិននៅក្នុងទី ៥ ដល់សតវត្សទី​​ ៦ និងបកប្រែសូត្រពុទ្ធសាសនាជាច្រើនពីសំស្រ្កឹត (ឬ ប្រាគ្រីត មួយ) ចូលទៅក្នុងប្រទេសចិន ក្នុងចំណោមអត្ថបទទាំងនេះគឺជាមហាយាន សាបតាសាតិកា ប្រាជ្ញនាប៉ារ៉ាមីតា សូត្រផងដែរដែលហៅថា មាហាប្រាជនាប៉ារ៉ាមីតាមានជូសរីប៉ារីវ៉ាតា។ អត្ថបទនេះត្រូវបានបកប្រែដោយឡែកពីគ្នាដោយព្រះសង្ឃទាំងពីរ។ព្រះពោធិសត្វមានជូសរី គឺជាតួលេខលេចធ្លោនៅក្នុងអត្ថបទនេះ។
រចនាបថសម្បូណ៍
រចនាបថសម្បូណ៍ គិតចាប់ពី ពាក់កណ្ដាលស.វ ទី១ នៃគ.សទី ៧ ស្ថិតនៅក្នុងរជ្ជកាលព្រះបាទឥសានវរ្ម័នទី១ (គ.ស ទី ៦១៦-៦៣៥) ដោយមាន រាជធានីឈ្មោះឥសានបុរៈ គឺសម្បូណ៍ព្រៃគុក(ខេត្ដកំពង់ធំ)ប្រាសាទ​ជាច្រើន​ដែល​គេ​រាប់​បញ្ចូល​ក្នុង​រចនាបថ សម្បូ​ណ៍​មាន ប្រាសាទ​សម្បូ​ណ៍​ព្រៃ​គុក ស្ទើរតែ​ទាំងអស់ លើកលែងតែ​ប្រាសាទ (ស្ថិតនៅ​ក្នុង​រចនាបថ​គូលែន ) ខ​សាង​ផ្នែក​ស្ថាបត្យកម្ម ក្នុង​រចនាបថ​សម្បូ​ណ៍​និង ក្នុង​រចនាបថ​ជាច្រើន​បន្ទាប់មកទៀតរ​ហូត​មក​ដល់គ.ស វ​ទី១០ ប្រាសាទ​មាន​រាងតូចៗ ធ្វើ​អំពី​ភ្នំ​ដា​បូក​បាយអ​ធ្វើ​អំពី​កំបោរ​លាយ​ស្ករ ប៉ុន្ដែ​បច្ចុប្បន្ននេះ របេះ​ធ្លាក់​ស្ទើរ​អស់​ទៅ ហើយ គឺ​នៅសល់តែ​ឥដ្ឋ​ទទេ ។ រីឯ​ចំណែក​ផ្ដែរ (Linteaul) និង​សរសរ​ពេជ្រ (Colonnelte) ធ្វើ​អំពី​ថ្មភក់​ហើយ​ប្រាសាទ​ទាំងឡាយ​ភាគច្រើន​សង់​ដោយ​គ្មាន​របៀប​រៀបរយ ត្រង់នេះ​មួយ ត្រង់នោះ​មួយ។
នៅក្នុង​រចនាបថ​នេះ គេ​បាន​ប្រ​ទៈ​ឃើញ បដិមា​ភេទ​ស្រី ដែល​តាម​ធម្មតា​មាន​រាង​តូច ត្រគាក​សាយ ហើយ​ពាក់​មកុដ​រា​មូល ។ ចំណែកឯ​បដិមា​ភេទ​ប្រុស​វិញ ច្រើន​មាន​រាង​ធំ​ហើយ​មាំ​ទៀតផង ។
មហាវិថីព្រះមុនីវង្ស
មហាវិថីព្រះមុនីវង្ស គឺជាមហាវិថី ដែលគិតចាប់ពី     មហាវិថីកងយុទ្ធពលខេមរភូមិន្ទ ចាប់ពីស្ពានអាកាសក្បាលថ្នល់ ទៅដល់ រង្វង់មូល ស្ពានជ្រោយចង្វារ។
ឃុំស្ទឹងកាច់
=រដ្ឋបាល= មាន ភូមិគឺ÷
ព្រំប្រទល់
=អប់រំ=
វត្ត
=ផ្សារ= =រមណីដ្ឋាន=
=មើលផងដែរ=
រចនាបថភ្នំដា
រចនាបថភ្នំដា(សតវត្សរ៍ទី១-សតវត្សរ៍ទី៦)
ដំបូងខ្មែរបានចោះភ្នំ ធ្វើប្រាសាទដូចនៅប្រទេសឥណ្ឌាដែរ។ បន្ទាប់មកគេសង់ប្រាសាទដាច់ៗពីគ្នាមានរាងតូចៗធ្វើអំពីឥដ្ឋបូកកំបោរបាយអ ដែលផ្សំឡើងដោយកំបោរនិងស្ករ។ បាយអរបែបនេះមិនសូវជាប់បានយូរទេ ហើយបច្ចុប្បន្នវារបេះធ្លាក់ស្ទើតែទាំងអស់ទៅហើយ។ ចំណែកឯខ្លោងទ្វារ បង្អួច ផ្តែរ និងសសរពេជ្រធ្វើអំពីថ្មភក់អំពីថ្មភ្នំ ។ បើតាមការធ្វើការកំណាយនៅក្នុងអង្គរបុរី និងនៅកំពង់ផែអូរកែវ ស្ថិតនៅកម្ពុជាក្រោមបានបង្ហាញថា សិល្បៈនគរភ្នំ ដែលគេបញ្ចូលទៅក្នុងរចនាបថភ្នំដា ដោយយកប្រាសាទនៅភ្នំដាធ្វើជាគោល ។ ភ្នំដាស្ថិតនៅក្នុងស្រុកអង្គរបុរី នៃខេត្តតាកែវ ។ នៅក្នុងសម័យនគរភ្នំ ប្រទេសខ្មែរមានទំនាក់ទំនងជាច្រើនជាមួយ ប្រទេសឥណ្ឌាជាពិសេសក្នុងវិស័យសិល្បៈ សាសនា និងរបបនៃការគ្រប់គ្រងប្រទេសជាដើម។ ក្រៅពីស្ថាបត្យកម្មខ្មែរក្នុងសម័យនគរភ្នំ បានទុកស្នាដៃជាច្រើនខាងក្នុងរូបដិមា ដែលគេបានជួបប្រទះនៅ អង្គរបូរី និងទីកន្លែងដទៃជាច្រើនទៀតនៅក្នុងប្រទេសខ្មែរ ។ ចំណែកឯកំណាយនៅអូរកែវវិញ បានធ្វើឱ្យយើងស្គាល់គ្រឿងឧបករណ៍ និងគ្រឿងអលង្ការ ដែលខ្មែរយើងសម័យនោះបានប្រើប្រាស់នៅសម័យនោះ។ ប្រាសាទមួយចំនួនដែលមានរចនាបថភ្នំដាគឺប្រាសាទភ្នំដា។
ឯកសារយោង
ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ប្រាសាទខ្មែរ
មហាវិថីកងយោធពលខេមរភូមិន្ទ
មហាវិថីកងយុទ្ធពលខេមរភូមិន្ទ(St.271) គិតចាប់ពីគល់ស្ពានអាកាសក្បាលថ្នល់ ផ្នែកខាងលិច ទៅដល់ ស្ពានអាកាស៧មករា។
ភុមិឃុំមានសុវត្ថិភាព
ភូមិ-ឃុំ មានសុវត្ថិភាព រួមមានលក្ខណៈសម្បត្តិ៩យ៉ាង៖ ១.	គ្មានសកម្មភាពលួច ឆក់ប្លន់ គ្រប់ប្រភេទ។ ២.	គ្មានការដាំដុះ ការផលិត ការចរាចរ ការជួញដូរ ការចែកចាយ និងការប្រើប្រាស់គឿងញៀនខុសច្បាប់។ ៣.	គ្មានអំពើអាណាចារ្យ ការជួញដូរស្រ្តី និងកុមារ និងអំពើហិង្សាក្នុងគ្រួសារ។ ៤.	គ្មានក្មេងទំនើង។ ៥.	គ្មានការលេងល្បែងស៊ីសងខុសច្បាប់គ្រប់ប្រភេទ, ការប្រើប្រាស់អាវុធខុសច្បាប់គ្រប់ប្រភេទ និងបទល្មើសគ្រប់ប្រភេទ។ ៦.	គ្មានគ្រោះថ្នាក់ចរាចរណ៍។ ៧.	គ្មានគ្រោះថ្នាក់ដោយគ្រាប់យុទ្ធភ័ណ្ឌមិនទាន់ផ្ទុះ។ ៨.	មានវិធានការណ៍ទប់ស្កាត់ គ្រប់គ្រង និងការឆ្លើយតបចំពោះគ្រោះមហន្តរាយប្រកបដោយប្រសិទ្ធភាព ៩.	គ្មានការត្រួតពិនិត្យខុសច្បាប់។ Prepared by: thorn vatana, កែសម្រួលដោយ សុខា
ស្រីរាជា
ស្រីរាជា (អង់គ្លេស: Srei Reachea) (ប្រ.ស|គ.ស ០០០០-១៤៦៨) រជ្ជកាលគ្រងរាជ (គ.ស ១៤៣៧-១៤៦៨) ព្រះអង្គជាព្រះរាជបុត្រទី២ របស់ ពញ្ញាយ៉ាត ទ្រង់ឡើងសោយរាជសម្បត្តិក្នុងឆ្នាំម្សាញ់ សំរឹទ្ធិស័ក ព.សករាជ ១៩៨១ ត្រូវនិង គ.សករាជ ១៤៣៧ ត្រូវនិង មហាសករាជ ១៣៦០ ទ្រង់មានព្រះនាមហៅថា "ព្រះរាជឱង្ការ ព្រះស្រីរាជា" និងបានឡើងសោយរាជបន្តពីព្រះជេស្ឋា (បង) របស់ខ្លួនគឺ ព្រះនរាយណ៍រាមា ។ ព្រះស្រីរាជា នេះហើយដែលលើកទ័ពខ្មែរ ទៅវាយយកបណ្ដារស្រុកភាខាងលិច ពីសៀមមកវិញ និង បានលើកទ័ពឡោមព័ទ្ធរាជធានី ស្រីអាយុធ្យា ដែលជារាជធានីធំ របស់សៀម ផងដែរ ។
ជីវិតចាប់ផ្ដើម
Early Life
ស្រីរាជា មានបិតាព្រះនាម ពញ្ញាយ៉ាត និង មានមាតាព្រះនាម សុីសាង៉ាម ហើយព្រះអង្គមានបុត្រ១អង្គ នាម "ពញ្ញាអង្គ ធម្មខាត់" ហើយទ្រង់បានឡើងសោយរាជបន្តពី នរាយណ៍រាមា ក្នុងឆ្នាំ ១៤៣៧ នៃគ.សករាជ ដែល នរាយណ៍រាមា ត្រូវជាព្រះជេស្ឋា (បង) ដែលមានបិតាតែមួយ តែម្ដាយទីទៃពីគ្នា ។ ព្រះស្រីរាជា ជាស្ដេចខ្មែរមួយអង្គដែលលើកទ័ពខ្មែរ វាយយកបណ្ដាស្រុកភាគខាងលិច ពីសៀមមកវិញ និងបានលើកទ័ព ព័ទ្ធរាជធានី ស្រីអាយុធ្យា ផងដែរ ។ ក្រៅពី ធ្វើសង្គ្រាមនិងពួកសៀម ព្រះអង្គត្រូវធ្វើសង្គ្រាម ជាមួយ ស្រីសុរិយោទ័យ ដែលជាព្រះនុជ (ប្អូន) បង្កើតរបស់ព្រះអង្គ ដែលបានធ្វើរាជប្រហារដណ្ដើមរាជពីទ្រង់ផងដែរ ក្រៅពី ស្រីសុរិយោទ័យ ទ្រង់ត្រូវប្រឈមមុខ និង ប្អូនបង្កើតមួយអង្គទៀត ជាបុត្ររបស់ក្សត្រីយ៍ បុទមកេសរ គឺ ធម្មរាជាទី២ ដែលកាន់កាប់ទឹកដីមួយចំណែកទៀត ដាក់ជាតំបន់គ្រប់គ្រងរបស់ខ្លួន ។ ជម្លោះរាជវង្សដ៏ផុយស្រួយនេះ បានបង្ករជាសង្គ្រាមក្នុងព្រះនគរ រហូតឈានដល់ការពុះទឹកដីកម្ពុជា ជា៣ ចំណែកធំៗ ថែមទៀតផង ។
ខ្មែរវាយយក បស្ចឹមបុរី
Khmer invades Pachim Borei
ក្រោយពេល ព្រះស្រីរាជា ឡើងសោយរាជ បានរយៈពេល ១៦ ឆ្នាំ ទ្រង់បានលឺដំណឹងថា នគរសៀម កំពុងជួបវិបិត្តរាជវង្សដណ្ដើមរាជ ដោយហេតុថា "ឃុនវរវង្ស" បានក្បត់សម្លាប់ "ព្រះចៅយ៉តហ្វា" ដូចនេះព្រះស្រីរាជា បានប្រមូលទ័ពប្រមាណជា ១២០,០០០ (១២មុឺននាក់) និង បានតែងតាំងមេទ័ពប្រមុខ "ចៅហ៊្វាកលហៈ" ជាសេនាបតីធំ (រដ្ឋមន្ត្រីក្រសួងការពារជាតិ) ឱ្យលើកទ័ពទៅវាយ យកស្រុកបស្ចឹមបុរី ជាមុនដើម្បី ដាក់ជាមូលដ្ឋានទ័ព ហើយរងចាំទ័ពហ្លួងរបស់ទ្រង់នៅទីនោះ ដើម្បីធ្វើការប្រមូលទ័ព វាយយកបណ្ដាស្រុកភាគខាងលិចពីសៀមត្រឡប់មកវិញ ក្នុងឆ្នាំ ១៤៥៣ នៃគ.សករាជ ត្រូវនិង ព.សករាជ ១៩៩៧ ត្រូវនិង មហាសករាជ ១៣៧៦ ។ ក្រោយពេលទ័ពខ្មែរ ដែលដឹកនាំដោយ "ចៅហ៊្វាកលហៈ" វាយបែកបស្ចឹមបុរី ព្រះស្រីរាជា បានលើកទ័ពហ្លួងដោយផ្ទាល់ ចំនួន ៥៥,០០០ (៥មុឺន ៥ពាន់នាក់) បន្ថែមទៀត បូករួមទាំងដំរីសឹក ១៨០ ក្បាល រទេះសឹកចម្បាំង ២០០០ គ្រឿង និង សេះចម្បាំង ៤០០០ និង កងបាញ់ព្រួញ ៥០០០ នាក់ ទៅជួបជុំកងទ័ពនៅបស្ចឹមបុរី ដើម្បីត្រៀមវាយចូល រាជធានីធំ របស់សៀម ស្រីអាយុធ្យា ។
ខ្មែរវាយប្រហារ ស្រីអាយុធ្យា
ក្រោយពេលកងទ័ពខ្មែរវាយបែក បច្ចឹមបុរី កងទ័ពបានប្រមូលផ្ដុំក្នុងចំនួន ១៨០,០០០ (១៨មុឺននាក់) ព្រះស្រីរាជា បានត្រាសបង្គាប់ឱ្យ ចៅហ៊្វាកលហៈ ដកទ័ព ៦០,០០០ (៦មុឺននាក់) វាយយកស្រុក ចន្ទបុរី និង រយ៉ង ចំណែកទ្រង់ដឹកនាំទ័ពធំដោយផ្ទាល់ ១២៥,០០០ (ជាង១សែននាក់) វាយចូលក្រុងស្រីអាយុធ្យា ក្នុងរាជស្ដេចសៀម "បរមរាជា តិលោករាជ" ក្នងឆ្នាំ ១៤៥៩ នៃគ.សករាជ កងទ័ពខ្មែរ សម្រុកចូលកំពែងក្រុងសៀម ដោយដាក់ជណ្ដើរឬស្សី វាយចូល ដោយសារកំពែងក្រុងសៀមមានកម្ពស់ខ្ពស់ ប្រមាណជា ២៤ហត្ថ ដោយស្មើនិងកម្ពស់ ១២ ម៉ែត្រ សៀមបានបាញ់កាំភ្លើងធំមកវិញស្លាប់កងទ័ពខ្មែរអស់ជាច្រើន ឃើញដូចនេះ ព្រះស្រីរាជា ត្រាសបង្គាប់ឱ្យ មេទ័ពខ្មែរ ចក្រីប៉ែន ដកកងព្រួញ ៥០០០ (៥ពាន់នាក់) បាញ់ទម្លាក់ទ័ពសៀមតាមកំពែងក្រុង សៀមប្រើកងកាំភ្លើងវែង បាញ់ប្រហារមកវិញ ត្រូវមេទ័ពខ្មែរ ចក្រីប៉ែន ក៏ពលីក្នុងសង្គ្រាមនេះ កងទ័ពខ្មែរបានឡោមព័ទ្ធ ក្រុងស្រីអាយុធ្យា អស់រយៈពេល ៤ខែ នៅតែវាយមិនបែក ហើយក៏ខ្វះស្បៀង ព្រះស្រីរាជា ក៏សម្រេចចិត្តដកទ័ព ទៅបោះជុំរំនៅ បច្ចឹមបុរី វិញ ។ ព្រះស្រីរាជា ជាប់ធ្វើចម្បាំងនិងសៀម មិនទាន់ដឹងឈ្នះចាញ់ផង ក៏ទទួលបានសារលិខិត អំពីរាជប្រហារ យករាជបល្ល័ង របស់ ស្រីសុរិយោទ័យ ដែលផ្ញើដោយ ធម្មរាជាទី២ ដូចនេះ ទ្រង់សម្រេចចិត្តដកកងទ័ពត្រឡប់មកវិញ ។
អភូត្តហេតុ ផ្កាយដុះកន្ទុយ គ.សករាជ ១៤៦១
The Miracle of the Comet 1461 AD
អំឡុងពេលដែល ស្រីសុរិយោទ័យ ធ្វើរាជប្រហារ ព្រះស្រីរាជា បានកើតមាន អភូត្តហេតុ ផ្កាយដុះកន្ទុយ កើតឡើង មនុស្សម្នាងើយមើលឃើញគ្រប់គ្នាៗ ផ្កាយដុះកន្ទុយ នេះចាប់រះ ពីទិសខាងកើត ហើយវាទម្លាក់កន្ទុយយ៉ាងវែង មក ទិសខាងត្បូង ផ្កាយដុះកន្ទុយនេះ បានរះរយៈពេល ១៥ ថ្ងៃ ប្រជារាស្ត្រចាប់ផ្ដើមជជែកគ្នាអំពីហេតុការណ៍នេះ ដោយសន្និដ្ឋានថា ព្រះនគរ និង កើតមានកល្លិយុគសង្គ្រាម ចលាចលជាក់ជាមិនខាន ។ ក្រោយពេល ព្រះស្រីរាជា ដកទ័ព ត្រឡប់មកវិញ ទ្រង់បានធ្វើដំណើរកាត់តាម បាត់ដំបង និង ពោធិ៍សាត់ និង បានបោះជុំរំទ័ពនៅ "អមរិន្ទគិរីបូរណ៍ " (បច្ចុប្បន្នជាស្រុក បរិបូរណ៍) ខែត្រ កំពង់ឆ្នាំង ។ គ.សករាជ ១៤៦១ ព្រះស្រីរាជា បានដឹកនាំទ័ពចំនួន ៧០០០០ (៧មុឺននាក់) បើកការវាយការប្រហារ ទៅលើ ស្រីសុរិយោទ័យ នៅរាជធានី ចតុមុខ និង បានដុតបំផ្លាញព្រះរាជវាំងថែមទៀតផង ហើយ ស្រីសុរិយោទ័យ និងកងទ័ព បានដកទៅដល់ បន្ទាយទួលបាសាន ក្នុងខែត្រ កំពង់ចាម ។
ចម្បាំងនៅក្រចេះ
Battle at Kratie
ក្នុងឆ្នាំ ១៤៦៣ នៃគ.សករាជ ព្រះស្រីរាជា បានចាត់ "ពញ្ញាយមរាជ" លើកទ័ព ៥០,០០០ (៥មុឺននាក់) ទៅវាយ ស្រីសុរិយោទ័យ នៅបន្ទាយទួលបាសាន (បច្ចុប្បន្ន: កំពង់ចាម) ស្រីសុរិយោទ័យ បានដកថយបន្តទៀត ទៅស្រុកឆ្លូង (បច្ចុប្បន្នជា: ខេត្តក្រចេះ) ហើយកងទ័ព ស្រីរាជា បានបន្តវាយចូលដល់ ស្រុកឆ្លូង ស្រីសុរិយោទ័យ ក៏ចាត់ សេនាបតីវុធ ឱ្យលើកទ័ពជើងទឹកវាយគៀបពីក្រោយត្រង់សមរភូមិក្រចេះ ហើយទីបំផុតកងទ័ព ស្រីរាជា ក៏បរាជ័យ នៅក្រចេះដយថយជាបន្តបន្ទាប់ និងបន្តដកថយរហូតដល់ កំពង់ឆ្នាំង វិញ ក្នុងឆ្នាំ ១៤៦៥ នៃគ.សករាជ សង្គ្រាមរវាង ស្រីរាជា និង ស្រីសុរិយោទ័យ បានអូសបន្លាយពីឆ្នាំ ១៤៦១ ដល់ឆ្នាំ ១៤៦៥ នៃគ.សករាជ ។ ស្រីរាជា បានដំណឹងថា ធម្មរាជាទី២ បានរក្សាទុកនៅគ្រឿងសម្រាប់រាជទាំង៥ ទ្រង់បានចាត់បេសកជនទៅទាមទារមកវិញ តែធម្មរាជាទី២ ទ្រង់មិនយល់ព្រមនោះទេ ដោយសេចក្ដីគ្រោធខឹង ស្រីរាជា បានលើកទ័ពទៅវាយ ធម្មរាជាទី២ នៅសំរោងទង (បច្ចុប្បន្ន: កំពង់ស្ពឺ) តែមិនទទួលបានជោគជ័យនោះទេ ត្បិតត្រូវទ័ព ធម្មរាជាទី២ វាយរុញច្រានមកវិញ និងវាយយកបានតំបន់ចតុមុខ (បច្ចុប្បន្ន: ភ្នំពេញ) ដូចនេះ ស្រីរាជា ក៏បន្តគ្រប់គ្រងនូវទឹកដីភាគខាងលិចចាប់ពី រយ៉ង ជល់បុរី បច្ចឹមបុរី នគររាជសីម៉ា បុរីរម្យ ទៅទល់និង ព្រំប្រទល់សៀម ហើយភាគខាងកើត ចាប់ពី កោះកុង ពោធិ៍សាត់ កំពង់ឆ្នាំង សៀមរាប ដល់ កំពង់ធំ ភាគខាងជើងចាប់ពី ព្រះវិហារ សុីសាកេត ដល់ ម្លូព្រៃ ទល់និងព្រំប្រទល់ នគរឡាវ ក្នុងរជ្ជកាលគ្រប់គ្រងរបស់ទ្រង់ ក្រោយមកទើបទ្រង់យាងចូលព្រះទីវង្គត់ក្នុងឆ្នាំ ១៤៦៨ នៃគ.សករាជ ។
ចំណារពន្យល់
នេះជាអត្ថបទប្រវត្តិសាស្ត្រពិតកម្ពុជា ដែលបានរកឃើញសំណៅឯកសារ ដែលសរសេរដោយប្រវត្តិវិទូរជនជាតិហូឡង់ក្នុងឆ្នាំ (1871) អត្ថបទទាំងមូលសរសេរជាភាសាហូឡង់ផងដែរ ក្រុមបុរាណាចារ្យ បានធ្វើការផ្ទៀងផ្ទាត់និង ឯកសារ មហាបុរសខ្មែរ ឆ្នាំ (1969) ដែលផ្ដិតយកតែឆ្នាំ ដែលមានភាពពាក់ព័ន្ធទៅនិង ព្រឹត្តិការណ៍ពិតប៉ុនណោះ រាល់ខ្លឹមសារដែលទាក់ទងនិងរឿងភាគនិទាន ដែលគេសរសេរច្របល់ក្នុង ឯកសារ មហាបុរសខ្មែរ មិនត្រូវបានយកមកសរសេរនោះទេ ។
វៀតណាមខាងត្បូង
វៀតណាមខាងត្បូង ដោយមានឈ្មោះជាផ្លូវការថា សាធារណរដ្ឋវៀតណាម គឺជាប្រទេសមួយស្ថិតនៅតំបន់អាស៊ីអាគ្នេយ៍ដែលមានអត្ថិភាពពីឆ្នាំ១៩៥៥ ដល់ឆ្នាំ១៩៧៥ ពោលជាសម័យកាលដែលប៉ែកខាងត្បូងនៃប្រទេសវៀតណាមជាសមាជិកនៃប្លុកខាងលិចនៅអំឡុងសង្គ្រាមត្រជាក់។ រដ្ឋនេះត្រូវបានសហគមន៍អន្តរជាតិទទួលស្គាល់ជាលើកដំបូងនៅក្នុងឆ្នាំ១៩៤៩ ដោយមានឈ្មោះថារដ្ឋវៀតណាមដែលកាលនុះនៅជារដ្ឋចំណុះក្រោមសហភាពបារាំងនៅឡើយ និងមានរដ្ឋធានីនៅសៃហ្គន (អតីតក្រុងព្រៃនគរ ហើយបានប្តូរឈ្មោះទៅជាទីក្រុងហូជីមិញនៅឆ្នាំ១៩៧៦) មុនពេលក្លាយជាសាធារណរដ្ឋឯករាជ្យនៅឆ្នាំ១៩៥៥។ វៀតណាមខាងត្បូងមានព្រំប្រទល់ជាប់នឹងវៀតណាមខាងជើងនៅភាគខាងជើង ប្រទេសឡាវនៅភាគពាយ័ព្យ ប្រទេសកម្ពុជានៅភាគខាងលិច និងឈូងសមុទ្រថៃនៅភាគនិរតី។ អធិបតេយ្យភាពរបស់វាត្រូវបានទទួលស្គាល់ដោយសហរដ្ឋអាមេរិក និងប្រទេសចំនួន ៨៧ ផ្សេងទៀត ប៉ុន្តែវៀតណាមខាងត្បូងត្រូវបរាជ័យក្នុងការចូលជាសមាជិកអង្គការសហប្រជាជាតិដែលជាលទ្ធផលនៃសិទ្ធិវ៉េតូរបស់សូវៀតក្នុងឆ្នាំ១៩៥៧។
ទោះបីជាមានការយល់ស្របគ្នាលើបទឈប់បាញ់នៃកិច្ចព្រមព្រៀងសន្តិភាពទីក្រុងប៉ារីស ដែលបានបញ្ចប់នៅអំឡុងខែមករា ឆ្នាំ១៩៧៣ បន្ទាប់ពីការចរចារគ្នាអស់រយៈពេលប្រាំឆ្នាំក្តី ការប្រយុទ្ធបង្ហូរឈាមគ្នានូវតែបន្តដដែរ។ កងទ័ពវៀតណាមខាងជើង និងកម្លាំងវៀតកុងបានចាប់ផ្តើមធ្វើការលុកលុយជារួមលើកទីពីរនៅក្នុងឆ្នាំ១៩៧៥។ កងកម្លាំងកុម្មុយនីស្តបានវាយចូលកាន់កាប់ទីក្រុងសៃហ្គននៅថ្ងៃទី៣០ ខែមេសា ឆ្នាំ១៩៧៥ និងបានផ្តួលរំលំសាធារណរដ្ឋវៀតណាមដោយជោគជ័យ។ នៅថ្ងៃទី២ ខែកក្កដា ឆ្នាំ១៩៧៦ រដ្ឋាភិបាលបដិវត្តន៍បណ្តោះអាសន្ននៃសាធារណរដ្ឋវៀតណាមខាងត្បូង និងសាធារណរដ្ឋប្រជាធិបតេយ្យវៀតណាម (វៀតណាមខាងជើង) បានរួបរួមគ្នាដើម្បីបង្កើតជា សាធារណរដ្ឋសង្គមនិយមវៀតណាម។
ឯកសារយោង
ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:វៀតណាមខាងត្បូង ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:អតីតប្រទេសក្នុងប្រវត្តិសាស្ត្រវៀតណាម ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ប្រវត្តិសាស្ត្រវៀតណាម ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:សង្គ្រាមវៀតណាម ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:អតីតសាធារណរដ្ឋ ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:អតីតប្រទេសនៅអាស៊ីអាគ្នេយ៍
មហាវិថីកម្ពុជាក្រោម
មហាវិថីកម្ពុជាក្រោម(St.128) គឺជាមហាវិថីដែលគិតចាប់ពី ក្រោយ ផ្សារធំថ្មី ខាងលិច ទៅដល់ មហាវិថីម៉ៅសេទុង ខាងជើង ស្ពានអាកាសតិចណូ ទៅដល់ ស្ពានអាកាស៧មករា។
រចនាបថគូលែន
ស្ថាបត្យកម្ម
ប្រាសាទឥដ្ឋទាំងឡាយនៃរចនាបថគូលែនគ្មានអ្វីប្លែកពីសំណងប្រាសាទពីមុនៗទេ ចំណែកឯទំហំប្រាសាទក៏ប្រហាកប្រហែលគ្នានឹងតួប៉មប្រាសាទសំបូរព្រៃគុក ដែលសង់បែរមុខទៅទិសខាងកើត ដើម្បីឧទ្ទិសចំពោះព្រះសិវៈមានទ្វារចូលទិសខាងកើតមួយ និងទ្វារបញ្ឆោតបី។ ប្លង់ប្រាសាទតាមការវាស់វែងមានរាងចតុកោណ បើមើលនឹងភ្នែកហាក់ឈរលើប្លង់បួនជ្រុងស្មើគ្នា ដំបូលថ្នាក់ៗរាងស្តួចទៅលើ។
សសរពេជ្ររចនាបថគូលែន
សសរពេជ្ររចនាបថគូលែនមានរាងបួនជ្រុង និងប្រាំបីជ្រុងហើយជួនកាលតាមទ្វារបញ្ឆោតនៅប្រាសាទខ្លះក៏មានរាងមូលធ្វើអំពីឥដ្ឋដែរ។ នៅចំកណ្តាលមានកងធំបន្តិច និងមានវ័ណ្ឌមួយភាគបួន និងមួយភាគប្រាំបី សុទ្ធសឹងតែមានការលម្អ។ ចំពោះសសររាងប្រាំបីជ្រុងតែងតែមានស្លឹកឈើមួយសន្លឹកនៅតាមជ្រុង ហើយនៅអមសងខាងកង។ មានការលម្អច្រើនជាងរចនាបថមុនៗ ។
ឯកសារយោង
ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ប្រាសាទខ្មែរ
មហាវិថីព្រះស៊ីសុវត្ថិ
មហាវិថីព្រះស៊ីសុវត្ថិ គឺជាមហាវិថីដែលគិតចាប់ពី រង្វង់មូល សម្ដេចព្រះសង្ឃរាជ ជួន ណាត ទៅដល់ ក្រោម ស្ពានជ្រោយចង្វារ ទល់នឹង ផ្លូវជាតិលេខ៥។
មហាវិថីព្រះសីហនុ
មហាវិថីព្រះសីហនុ ( មហាវិថីព្រះសីហនុ  ) គឺជា មហាវិថី កណ្តាលនៃ រាជធានីភ្នំពេញ ដែលជារាជធានីនៃ ប្រទេសកម្ពុជា ។ មហាវិថីឆ្លងកាត់ទីក្រុងក្នុងទិសដៅពីកើតទៅលិច។ វា​ត្រូវ​បាន​គេ​ដាក់​ឈ្មោះ​ជា​កិត្តិយស​ដល់​អតីត​ព្រះមហាក្សត្រ នរោត្តម សីហនុ ដែល​ជា​ព្រះមហាក្សត្រ​ដ៏​អស្ចារ្យ​បំផុត​មួយ​របស់​ប្រទេស។
វាឆ្លងកាត់ មហាវិថីនរោត្តម ខាងកើត-ខាងលិច នៅ វិមានឯករាជ្យ និងជិត វត្តលង្កា ។ វាឆ្លងកាត់មហាវិថី សម្តេច ហ៊ុនសែន ។
វត្តមហាមន្ត្រី ស្ថិតនៅលើមហាវិថី ខាងលិចទីក្រុង។ ផ្សារទំនើបឡាក់គីមានទីតាំងនៅប្រហែល 100 m បន្ទាប់ពីវាឆ្លងកាត់ មហាវិថីព្រះមុនីវង្ស ដែលឆ្លងកាត់ទីក្រុងទាំងមូលក្នុងទិសដៅពីជើងទៅត្បូងនៅកណ្តាល។ មហាវិថីរង្វង់មូលជុំវិញវិមានឯករាជ្យ ដែលមានទីតាំងនៅខាងត្បូងស្ថានទូតកូរ៉េខាងជើង។
ក្រុមប្រទេសទាំងប្រាំពីរ
បន្ថែមពីនេះទៀត សហភាពអឺរ៉ុប គឺជា 'សមាជិកដែលមិនរាប់បញ្ចូល'។
សមាជិករបស់ខ្លួនគឺជាប្រទេសដែលមានសេដ្ឋកិច្ចជឿនលឿនរបស់ អិលអឹមអេះ(LMF) ដ៏ធំបំផុតរបស់ពិភពលោក និងប្រទេសប្រជាធិបតេយ្យសេរីដែលមានទ្រព្យសម្បត្តិច្រើនបំផុត ក្រុមនេះត្រូវបានរៀបចំជាផ្លូវការជុំវិញតម្លៃរួមនៃ ពហុនិយម និង រដ្ឋាភិបាលតំណាង។
សមាជិកគឺជាមហាអំណាច នៅក្នុងកិច្ចការពិភពលោក ហើយរក្សាទំនាក់ទំនងជិតស្និទ្ធរវាងគ្នានឹងគ្នា ផ្នែកនយោបាយ សេដ្ឋកិច្ច សង្គម ច្បាប់ បរិស្ថាន យោធា សាសនា វប្បធម៌ និងការទូត។
ចាប់ពីឆ្នាំ ២០២២ អាល្លឺម៉ង់បានចូលកាន់តំណែងជាប្រធានប្តូរវេននៃ G7 បន្ទាប់ពីប្រធានាធិបតីរបស់ចក្រភពអង់គ្លេស។ រូបភាពតូច|ផែនទីបង្ហាញពីក្រុមបណ្តាលប្រទេសទាំងប្រាំពីរ ឬ ជីប្រាំពីរ
ឯកសារយោង
ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:អង្គការអន្តររដ្ឋាភិបាល ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:អង្គការសេដ្ឋកិច្ចអន្តរជាតិ ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ចំណាត់ថ្នាក់ប្រទេសសេដ្ឋកិច្ច ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:សន្និសីទការទូត ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:អង្គការ​បាន​បង្កើត​ឡើង​ក្នុង​ឆ្នាំ ១៩៧៥
អាដុហ្វ អ៊ីទ្លែរ
អាដុហ្វ អ៊ីទ្លែរ(អាល្លឺម៉ង់: [ˈadɔlf ˈhɪtlɐ]កើតនៅថ្ងៃទី២០ កុម្ភៈ ឆ្នាំ១៨៨៩ ស្លាប់នៅថ្ងៃទី៣០ មេសា ឆ្នាំ១៩៤៥)ធ្លាប់ជាអ្នកនយោបាយជនជាតិអាល្លឺម៉ង់ម្នាក់ដែលជាប្រធានគណបក្សណាស៊ី(ពាក្យពេញNationalsozialistische Deutsche Arbeiterpartei; NSDAP)។នៅចន្លោះឆ្នាំ១៩៣៣ដល់ឆ្នាំ១៩៤៥លោកបានធ្វើជាអធិការបតីនៃប្រទេសអាល្លឺម៉ង់ ហើយនៅចន្លោះឆ្នាំ១៩៣៤ដល់ឆ្នាំ១៩៤៥លោកមានតំណែងជាមេដឹកនាំគណបក្សណាស៊ីផងដែរ។ក៏ដូចជាជនផ្ដាច់ការក្នុងគណបក្សណាស៊ីរបស់អាល្លឺម៉ង់ដែរ,អ៊ីទ្លែរជាអ្នកដែលដុតភ្លើងសង្គ្រាមលោកលើកទី២នៅទ្វីបអឺរ៉ុបជាមួយនឹងការលុកលុយរបស់ប្រទេសហូឡង់នៅខែកញ្ញា ឆ្នាំ១៩៣៩ហើយក៏ជាមេកន្រ្ទាញដែលបានសម្លាប់រង្គាលមនុស្សអស់ជាច្រើននាក់ផងដែរ។
អ៊ីទ្លែរបានកើតនៅក្នុងប្រទេសអូទ្រីសស្ថិតនៅជាយដែនរវាងប្រទេសអូទ្រីសនិងប្រទេសហុងគ្រី។គាត់បានរត់ភៀសខ្លួនមកប្រទេសអាល្លឺម៉ង់នៅឆ្នាំ១៩១៣ហើយបានចូលបម្រើការងារនៅកងទ័ពអាល្លឺម៉ង់នៅកំលុងពេលសង្រ្គាមលោកលើកទី១។ក្រោយមកគាត់បានចូលរួមក្នុងគណបក្សកម្មករអាល្លឺម៉ង់ ហើយបានក្លាយជាអ្នកដឹកនាំរបស់គណបក្សណាស៊ីនៅឆ្នាំ១៩២១។នៅឆ្នាំ១៩២៣ អ៊ីទ្លែរបានប៉ុនប៉ងធ្វើរដ្ឋប្រហារនៅទីក្រុងម៉ូនិចដើម្បីដណ្តើមអំណាច។ប៉ុន្តែការធ្វើរដ្ឋប្រហាររបស់លោកនោះត្រូវបានបរាជ័យ ហើយលោកក៏បានជាប់ឃុំក្នុងពន្ធនាគារ។កំលុងពេលដែលលោកជាប់ពន្ធនាគារ មានការចេញផ្សាយជីវប្រវត្តិនិងដំណើរនយោបាយរបស់លោកដែលមានចំណងជើងថា"ការតស៊ូរបស់ខ្ញុំ"(My Struggle) និពន្ធដោយលោកMein Kampf។ក្រោយពីគាត់ត្រូវបានដោះលែងក្នុងឆ្នាំ១៩២៤ គាត់ទទួលបានការគាំទ្រពេញទំហឹងចំពោះការវាយប្រហារពីសន្ធិសញ្ញាVersailles(វើសៃល៍)រួមទាំងការលើកតម្កើងPan-Germanism,ពួកប្រឆាំងយូដា និងការប្រឆាំងការទំនាក់ទំនងជាមួយការតស៊ូមតិនិងការឃោសនាណាស៊ី។អ៊ីទ្លែរត្រូវបានគេថ្កោលទោសជាញឹកញាប់ថាគាត់បានចូលរួមក្នុងមូលធននិយមអន្តរជាតិនិងលទ្ធិកុម្មុយនិស្តថាជាផ្នែកមួយនៃការឃុបឃិតរបស់សាសន៍យូដា។
នៅឆ្នាំ១៩៣៣,គណបក្សណាស៊ីបានក្លាយជាម្ចាស់សំឡេងឆ្នោតច្រើនជាងគេក្នុងសភាអាល្លឺម៉ង់ ដែលនាំឱ្យមានការតែងតាំងលោកអាដុហ្វ អ៊ីទ្លែរជាអធិិការបតីនៅថ្ងៃទី៣០ មករា