cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
បារខែម
ប្រវត្តិ
ដើម្បី​ជា​ការ​រំឭក​ខួប​ដល់​ការ​បង្កើត បារខែម គេ​បាន​រៀប​ចំ​ព្រឹត្តិការណ៍​មួយ​ឈ្មោះ​ថា BarCampEarth ដែល​ត្រូវ​បាន​ប្រារព្ធ​ធ្វើ​ឡើង​នៅ​ច្រើន​ប្រទេស​ក្នុង​ពេលវេលា​តែ​មួយ គឺពី​ថ្ងៃ​ទី២៥ ដល់​ថ្ងៃ២៧ ខែសីហា ឆ្នាំ២០០៦។ ហើយ​ព្រឹត្តិការណ៍​ដើម្បី​រំឭកខួប​លើក​ទីពីរ​នោះ​គឺ BarCampBlock ត្រូវ​បាន​រៀប​ចំ​ឡើង​នៅ​ទីតាំង​ដំបូង​គឺនៅ Palo Alto, California, សហរដ្ឋអាមេរិក ចាប់​ពី​ថ្ងៃ​ទី១៨ ដល់ ១៩ ខែ​សីហា ឆ្នាំ​២០០៧ ដោយ​មាន​អ្នក​ចូលរួម​លើស ៨០០ នាក់។
ចំនួន​អ្នក​ចូលរួម​ដ៏​ច្រើន​បំផុត​នៃ​ព្រឹត្តិការណ៍​បារខែម គឺ​នៅ​ឯ​ទីក្រុង​យ៉ង់ហ្គូន ប្រទេស​មីយ៉ាន់ម៉ា ឆ្នាំ២០១៣ មាន​អ្នក​ចូលរួម​ប្រមាណ ៦៤០០ នាក់។ ហើយ​កាល​ពីឆ្នាំ២០១០ បារខែម​នៅ​ឯ​ទីក្រុង​យ៉ង់ហ្គូន មាន​អ្នក​ចូលរួម​ជាង ៤៧០០ នាក់។
Talking Tom & Friends
តំណភ្ជាប់ខាងក្រៅ
ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:រូបថ្លុក
ឃុំបារាយណ៍(ស្រុកបារាយណ៍)
($ Commune) ស្ថិតនៅក្នុង ស្រុកបារាយណ៍ ខេត្តកំពង់ធំ មាន ភូមិ÷ Boundary East	ឃុំ ចើងដើង ស្រុកបារាយណ៍ West	ឃុំ ត្នោតជុំ ឃុំចុងដូង ស្រុកបារាយណ៍ South	ឃុំ បឹង ឃុំឈូកខ្សាច់ ស្រុកបារាយណ៍ North	ឃុំ កំពង់ថ្ម ស្រុកសន្ទុក List of village Code	Khmer	English	Reference	Note 1	06010201	ត្រស់	Tras	លេខប្រកាស ៤៩៣ ប្រ.ក 2	06010202	ស្រឡៅតូង	Sralau Toung	លេខប្រកាស ៤៩៣ ប្រ.ក 3	06010203	យាយទៀង	Yeay Tieng	លេខប្រកាស ៤៩៣ ប្រ.ក 4	06010204	បល្ល័ង្គ	Ballangk	លេខប្រកាស ៤៩៣ ប្រ.ក 5	06010205	តាឌុក	Ta Duk	លេខប្រកាស ៤៩៣ ប្រ.ក 6	06010206	ព្រៃស្រង៉ែ	Prey Srangae	លេខប្រកាស ៤៩៣ ប្រ.ក	កែឈ្មោះពីព្រៃស្រង៉ែ៉ទៅ ព្រៃស្រង៉ែ 7	06010207	ត្រពាំងជ្រៃ	Trapeang Chrey	លេខប្រកាស ៩៧២ ប្រ.ក	ភូមិបង្កើតថ្មី 8	06010208	តាភោគ	Ta Phouk	លេខប្រកាស ៤៩៣ ប្រ.ក 9	06010209	ព្រៃតាត្រាវ	Prey Ta Trav	លេខប្រកាស ៤៩៣ ប្រ.ក 10	06010210	ដូង	Doung	លេខប្រកាស ៤៩៣ ប្រ.ក 11	06010211	ជ័យមង្គល	Chey Mongkol	លេខប្រកាស ៤៩៣ ប្រ.ក 12	06010212	ត្រពាំងស្វាយ	Trapeang Svay	លេខប្រកាស ៤៩៣ ប្រ.ក 13	06010213	ដូនដួង	Doun Duong	លេខប្រកាស ៩៧២ ប្រ.ក	ភូមិបង្កើតថ្មី 14	06010214	បារាយណ៌ជាន់ដែក	Baray Chorn Daek	លេខប្រកាស ៥៣០១ ប្រ.ក	បំបែកចេញពីភូមិត្រស់ 15	06010215	បឹងសំរិទ្ធ	Boeung Samrith
ស៊ុទេព ពោធិ៍ង៉ាម
ស៊ុទេព ពោធិ៍ង៉ាម (ថៃ: สุเทพ โพธิ์งาม ២៥ តុលា ១៩៤៩ - ) ត្រូវបានគេស្គាល់តាមរយៈឈ្មោះដំណាក់កាលរបស់គាត់ ទេព ពោធិ៍ង៉ាម (ថៃ: เทพ โพธิ์งาม) គឺជាអ្នកតារាកំប្លែង, តារាសម្តែង, អ្នកដឹកនាំរឿងខ្សែភាពយន្ត និងអ្នកនិពន្ធរឿងរបស់ប្រទេសថៃ
Music video
ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:តារាសម្តែងថៃ
អគ្គលេខាធិការបក្សកុម្មុយនីស្តកម្ពុជា
អគ្គលេខាធិការនៃគណៈកម្មាធិការបជ្ឈិមបក្សកុម្មុយនីស្តកម្ពុជា ឬហៅឱ្យខ្លីថា លេខាបក្សកុម្មុយនីស្តកម្ពុជា គឺជាតំណែងខ្ពស់បំផុតនៃបក្សកុម្មុយនីស្តកម្ពុជា។ អគ្គលេខាធិការបក្សត្រូវបានបោះឆ្នោតជ្រើសតាំងនៅក្នុងកិច្ចប្រជុំពេញអង្គនៃគណៈកម្មាធិការបជ្ឈិមបក្ស ហើយនឹងត្រូវតាងជាប្រធានលេខាធិការដ្ឋាននិងការិយាល័យនយោបាយ។ តំណែងនេះត្រូវបានលុបចោលនៅពេលដែលបក្សកុម្មុយនីស្តកម្ពុជាត្រូវបានរំលាយនៅឆ្នាំ១៩៨១ គឺពីរឆ្នាំបន្ទាប់ពីកងកម្លាំងវៀតណាមបានវាយចូលប្រទេសកម្ពុជារួចដកហូតអំណាចពីខ្មែរក្រហម។
បញ្ជី
តាមប្រវត្តិសាស្រ្ត អគ្គលេខាធិការបក្សកុម្មុយនីស្តកម្ពុជា (ប.ក.ក) សរុបមាន ២ រូបគឺ៖
ឯកសារយោង
ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:កម្ពុជាប្រជាធិបតេយ្យ ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ខ្មែរក្រហម
ភូមិព្រៃជើង
មាតិកា
null លាក់
ប្រវត្តិសាស្រ្ត[កែប្រែ]
ភូមិរលួសជាភូមិដែលមានវ័យចំណាស់មួយពីដំបូងឡើយកក្នុងភូមិសម្បូព្រៃឈើជាច្រើនតែដោយសាតែប្រជាជនកាប់ឆ្ការដើម្បីយកដីសងលំនៅដ្ឋាននិង ធ្វើ ស្រែ ។ កាលពីមុនបានកាត់ចូលរវាងភូមិតូចៗ៣នៅក្នុងនោះរួមមានភូមិព្រៃរលួស ភូមិព្រៃធំ និង ភូមិនគរឃ្លោកដោយភូមិទាំនេះមានលក្ខណះតូចៗទើបគេចាត់វាចូលជាភូមិតែមួយគឺភូមិរលួស។ ហើយបច្ចុប្បន្នភូមិរលួស ប្រជាជនអ្នកខ្លះហៅថាភូមិព្រៃធំ អ្នកខ្លះហៅថា ភូមិនគរឃ្លោក និងភូមិរលួស ។
សេដ្ឋកិច្ច[កែប្រែ]
សេដ្ឋកិច្ចភូមិព្រៃជើងតាំងពីដើមប្រជាជនភូមិនេះប្រកបរបរធ្វើស្រែនិងចំការជាដើម។ល។ បច្ចុប្បន្ននេះប្រជាជនភូមិនេះមានការបង្កើនមុខរបរបន្ថែមដូចជាធ្វើចំការ ធ្វើនំតាមរដូវនិងមានការលក់ដូរធ្វើរោងចក្រ ។ បើប្រៀបធៀបប្រជាជនតាំងពីមុនមកបច្ចុប្បន្ននេះមានជីវភាពធូរធារច្រើនណាស់ ​។ កាលពីឹឆ្នាំ២០១៤ ។ ការប្រមូលផលគឺមានការមានការកើនឡើងខ្ពស់ជាលំដាប់ រហូតដល់ឆ្នាំ ២០១៦​ មានការធ្លាក់ជាលំដាប់ពីព្រោះអាកាសធាតុមិនអំណោយផល ហើយកសិករធ្វើស្រែដោយពឹងផ្អែកលើទឹកភ្លៀង ហើយប្រជាជនមួយចំនួនធ្វើស្រែដោយការជីកអណ្ដូងដើម្បីយកទឹកមកធ្វើស្រែអោយបានគ្រប់គ្រាន់ ។
វប្បធម៌[កែប្រែ]
ភូមិ ប្រជាជនភាគច្រើនដែលកាន់ព្រះពុទ្ធសាសនានិងសាសនាយេស៊ូតែងតែប្រាស្រ័យទាក់ទង់ ជួយទុក្ខទុរះគ្នាទៅវិញទៅមកដូចជាក្នុងពិធីរៀបអាពាពិពាហ៌ ក្នុងពិធីបុណ្យទាននឹងពិធីបុណ្យដទៃទៀតដែលមាននៅក្នុងភូមិ(បុណ្យភូមិ បុណ្យដាលាន បុណ្យឆ្លងផ្លូវ បុណ្យអ្នកតា )
អាសកាសធាតុ[កែប្រែ]
អាកាសធាតុប្រែប្រួលទទួលខ្យល់មូសុង ។ ក្ដៅហើយសើមពេលខ្លះក្ដៅខ្លាំងពេលខ្លះក្ដៅល្មម ។ ចាប់ពី វិច្ឆិការដល់ខែកុម្ភះ និង មានរដូវលំហែរមានប្រាំង និង វស្សា ចាប់ ខែមិនា ដល់ខែឧសភា រដូវភ្លៀង មានចាប់ពី ខែមិថុនា ដល់ខែតុលា។ ​នៅ​ថ្ងៃដែលក្តៅ មានកំដៅរហូតទៅដល់ ៣៧អង្សា ហើយបើត្រជាក់ជាងគេវិញមានរហូត ២១អង្សា ។
ការអប់រំ[កែប្រែ]
នៅភូមិព្រៃជើងនេះពុំសូវមានការអប់រំប៉ុន្មានទេ ព្រោះគ្រួសារខ្លះមានជីវភាពខ្វះខាត់ពុំសូវអោយកូនទៅរៀននោះទេ ខ្លះបានរៀនត្រឹមថ្នាក់ទី៩ ទី១០ប៉ុនោះហើយត្រូវទៅជួយរកប្រាក់ឪពុកម្ដាយដោយធ្វើការងារផ្សេងៗ ។​ ខ្លះទៀតគ្រួសារមានជីវភាពមធ្យមអាចឲ្យកូនរបស់គាត់ទៅរៀននៅវិទ្យាល័យខ្លះទៀតបន្តនៅកលកវិទ្យាល័យ។
ទេសចរណ៍[កែប្រែ]
គ្មានកន្លែងសំរាប់ភ្ញៀវទេសចរណ៍សំរាប់ដើរទស្សនាកំសាន្តនោះទេ។
ការអភិវឌ្ឍន៏[កែប្រែ]
ចំពោះការអភិវឌ្ឈន៍ចំពោះវិញមានភាពរីកចំរើននិងងាយស្រួលជាងមុន ដោយមានផ្លូវលំ​ មន្ទីរពេទ្យ ​​ ។ ចំពោះផ្នែកសន្ដិសុខវិញមានសណ្ដាប់ធ្នាប់ល្អ​​ គ្នានអំពើលួចឆក់ប្លន់ ដែលប៉ះពាល់ដល់ការប្រកបរបរប្រជាជនឡើយ ​។ ​មិនត្រឹមតែប៉ណ្ណោះប្រព័ន្ធអគ្គីសនីវិញមានស្ទើគ្រប់ផ្ទះ និង មានទឹកគ្រប់គ្រាន់សម្រាប់ប្រើប្រាស់ក្នុងជីវភាពប្រចាំថ្ងៃ។
សាន ម៉ៅ
មាស សាម៉ន
កាលពី​វេលា​ម៉ោង​០៣​ទៀបភ្លឺ ​ឈានចូល​ថ្ងៃទី​០៣​ ខែតុលា​ ឆ្នាំ​២០១៩​។​
សព​របស់​នាយ សាន ម៉ៅ បច្ចុប្បន្នកំពុង​តម្កល់​ធ្វើបុណ្យ​នៅ​វត្ត​ព្រែកប្រា​សង្កាត់​ព្រែក​ថ្មី ខណ្ឌ​ច្បារអំពៅ​ហើយក៏​ត្រូវ​បូជា​នៅ​ថ្ងៃ​សៅរ៍​ ទី​០៥​ ខែ​តុលា ឆ្នាំ​២០១៩ ​នៅ​វេលា​ម៉ោង​៤​រសៀល
ប្រាសាទគោកត្រាង
ប្រាសាទគោកត្រាងតាំងនៅក្នុងភូមិចំបក់ ឃុំរលួស ស្រុកប្រាសាទបាគង ខេត្តសៀមរាប។ ប្រាសាទនេះមានទីតាំងស្ថិតនៅចម្ងាយប្រវែង ២គីឡុម៉ែត្រខាងត្បូងប្រាសាទបាគង និងនៅទិសខាងកើតប្រាសាទគោកដូងចម្ងាយប្រហែល១គីឡូម៉ែត្រ។ ប្រាសាទនេះកសាងឡើងអំពីឥដ្ឋ ស្ថិតនៅលើដីទួលធំទូលាយមួយកន្លែង។ ប្រាសាទនេះប្រហែលបែរមុខទៅទិសខាងលិច ទួលគ្រឹះកម្ពស់ប្រមាណ ៣ម៉ែត្រ ដែលមានស្លាកស្នាមមានគូរទឹកព័ន្ធជុំវិញ និងផ្នែកខ្លះត្រូវបានរីងស្ងួតក្លាយទៅជាវាលស្រែ។ គោកមានរាងចតុកោណកែង មានទំហំ១០០ម៉ែត្រគុណនឹង៥៣ម៉ែត្រ ហើយផ្ទៃដីជុំវិញទួលគ្រឹះសព្វថ្ងៃសុទ្ធសឹងជាច្បារដំណាំរបស់ប្រជាកសិករ។ ប្រាសាទគោកត្រាងមានបន្សល់នូវគ្រឹះតួប៉មមួយ ដែលបានបាក់បែកអស់ស្ទើតែមើលលែងឃើញរូបរាង ដោយសារក្រុមប្រដាប់អាវុធមួយចំនួនប្រកបរបរទុច្ចរឹតបានលួចជីកកាយរាវរកវត្ថុមានតម្លៃផ្សេងៗនៅទួលគ្រឹះប្រាសាទនេះ។ នៅក្នុងបរិវេណប្រាសាទនេះឃើញមានដូចជា កំណាត់សសរពេជ្រធ្វើអំពីថ្មភក់មានរាងប្រាំបីជ្រុង ដែលលម្អដោយក្បាច់ជញ្ជៀនញឹក សសរមួយកំណត់ទៀតរាងប្រាំបីជ្រុងមានកប់នៅក្នុងដីមានឆ្លាក់លម្អទេពប្រណម្យនៅលើគល់សសរ ទម្រមរទ្វារចំនួន២ផ្ទាំង និងគោលសីមាធ្វើអំពិថ្មភក់ទំហំ១០សង់ទីម៉ែត្រគុណ៦០សង់ទីម៉ែត្រ។ រីឯនៅទិសខាងលិចឈៀងខាងជើងនៃទួលគ្រឹះមានផ្ទាំងថ្មភក់មួយផ្ទាំងជាទម្រផ្តែរមានបណ្តោយ១.៩០ម៉ែត្រនិងទទឹង៤៨សង់ទីម៉ែត្រ និងសសរនៅផ្តេកនឹងដីប្រវែង ១.៧០ម៉ែត្រ អង្កត់ផ្ចិតប្រវែង២០សង់ទីម៉ែត្រ ហើយខាងផ្នែកខាងគល់សសរមានរូបទេពប្រណម្យដែរ។ គ្រឹះប្រាសាទគោកត្រាងមានទំហំ១២ម៉ែត្រគុណនឹង១២ម៉ែត្រ នៅលើគ្រឹះនេះមានបន្សល់ទុកនូវស្នាកស្នាមជាច្រើនដូចជា បល័្លង្កទ្រង់ទ្រាយជារង្វេលខ្លួនពស់នាគបីជាន់សម្រាប់តម្កល់ព្រះពុទ្ធរូប ដែលត្រូវជនទុច្ចរឹតវាយបំបាក់ដាប់យកដងខ្លួនរបស់ព្រះពុទ្ធបដិមាចេញពីបល្ល័ង្ក។ ស្នាមជីកលុងគ្រឹះប្រាសាទចុះក្រោមប្រវែង ៥.៧០ម៉ែត្រ ធ្វើឱ្យរចនាសម្ព័ន្ធគ្រឹះបាក់បែកអស់ ពោរពេញដោយគំនរឥន្ធនៅពេញមាត់រណ្តៅ។ ព្រឹត្តិការណ៍នេះមានកើតឡើងនៅយប់ថ្ងៃទី៨ ខែធ្នូ ឆ្នាំ១៩៩៧។ នៅចំច្រកទ្វារខាងលិចរណ្តៅមានមេទ្វារពីរផ្ទាំងបញ្ឈរកម្ពស់ប្រហែល ២.៥០ម៉ែត្រ និងទទឹងច្រកទ្វារប្រវែង៦៥សង់ទីម៉ែត្រ។​ បើតាមឯកសារលោក E. Lunet de Lajonquiéré ប្រាសាទគោកត្រាងបានចុះបញ្ជីរសាពើភណ្ឌលេខសម្គាល់ (៥៨១) ឆ្នាំ១៩១១ បានអះអាងថា​ប្រាសាទនេះមានតួប៉មចំនួនមួយសង់អំពីឥដ្ឋមានទ្វារបញ្ឆោតចំនួនបី ដែលមានការបាក់បែកផ្នែកខ្លះ និងមានអាគារពីរផ្សេងទៀត មានអ្នកសិក្សាស្រាវជ្រាវបន្តបន្ទាប់បានសិក្សាស្រាវជ្រាវវិភាគលើប្រាសាទជាពិសេសលើក្បាច់ផ្តែរ និងសសរពេជ្រ ដែលបានសនិដ្ឋានថា ប្រាសាទនេះប្រហែលស្ថិតនៅក្នុងសម័យអន្តរកាលរវាងរចនាបថគូលែន និងរចនាបថព្រះគោ ។
ព្រះពុទ្ធសាសនា​នៅ​ស្រីលង្កា
300px|រូបភាពតូច ប្រវត្តិសាស្ត្រសិរីលង្កាបានចាប់ផ្ដើមស្មើនឹងពុទ្ធសក្ករាជ គម្ពីរមហាវង្ស ដែលជាគម្ពីរ ពង្សាវតា នឹងជាតំណាលព្រះពុទ្ធសាសនារបស់សិរីលង្កា ពោលថា ព្រះអង្គច្ចាស់វិជ័យ រាជឱរសសបស់ព្រះរាជសិហពាហុ ព្រះមហាក្ស័ត្រនៃកាឡប្រទេសក្នុងជម្ពូទ្វីប (នៅក្នុងខែត្រដែនបេនកល) បានស្ដេចទ្រង់យាងដោយទូកព្រមដោយរាជបរិវារ ៧០០ នាក់ ឡើងមកកោះលង្កា ក្នុងស្រុក ដែលហៅថា តម្ពបណ្ណិ ក្នុងថ្ងៃជាមួយគ្នានឹងថ្ងៃ ដែលព្រះពុទ្ធជាម្ចាស់ទ្រង់យាងចូលកាន់បរិនិព្វាន ហេតុការណ៍គ្រានេះចាត់ថាជាការចាប់ផ្ដើម ដែលកុលសម្ព័ន្ធ សីហលៈ ចូលមកប្រទេសលង្កា និង ព្រះបាទវិជ័យជាព្រះមហាក្ស័ត្រអង្គដំបូងរបស់លង្កាទ្វីប។ ក្នុងការ ដែលស្ដេចយាងចូលមកគ្រប់គ្រងនៅលង្កាទ្វីបព្រះបាទវិជ័យគង់នឹងបាននាំព្រះពុទ្ធសាសនាមកជាមួយផង តែមិនប្រាកដភ័សត្តុតាងថា មានការរីកដុះដាលនោះយ៉ាងណាឡើយ។ តាមពិតប្រវត្តិសាស្ត្រពុទ្ធសាសនានៅលង្កាទ្វីបបានចាប់ផ្ដើមក្នុងរជ្ជកាលព្រះបាទ ទេវានម្បិយតិស្សៈ (ព.ស.២៣៦-២៧៦) អ្នកគ្រប់គ្រងអនុរាធបុរៈ។ ព្រះមហាក្សត្រអង្គនេះទ្រង់មានមេត្រីភាពស្និទ្ធស្នាលជាមួយព្រះបាទអសោកមហារាជ នៃជម្ពូទ្វីប។ ព្រះបាទអសោកមហារាជទ្រង់បានបញ្ជូនព្រះមហិន្ទត្ថេរ ព្រមជាមួយគណៈ (ព្រះភិក្ខុបួនអង្គ សាមណេរមួយអង្គ និង ឧបាសកម្នាក់) មកផ្សព្វផ្សាយព្រះពុទ្ធសាសនានៅលង្កាទ្វីប។ គណៈសាសនទូតបានទទួលការស្វាគមន៍អំពីព្រះមហាក្សត្រ និង ប្រជាជនលង្កាយ៉ាងកក់ក្ដៅព្រះពុទ្ធសាសនាបានជ្រួតជ្រាបយ៉ាងឆាប់រហ័សមានមនុស្សជាច្រើនចូលមកឧបសម្បទា។
ព្រះនាងឧនុឡាទេវី និង ស្រ្តីជាបរិវារចំនួនច្រើនប្រាថ្នាចង់ឧបសម្បទាខ្លះ ព្រះបាទទេវានម្បិយតិស្សទើបទ្រង់បញ្ជូនគណៈទូតឲ្យទៅកាន់រាជសំណាក់ព្រះបាទអសោក ទូលអារាធនាព្រះនាងសង្ឃមិត្តាថេរី និង មែកព្រះស្រីមហាពោធិ៍ខាងទិសទក្សិណមកកាន់ប្រទេសលង្កាផង។
យុគសំខាន់មួយទៀតនៃប្រវត្តិពុទ្ធសាសនានៅលង្កា គឺរជ្ជកាលព្រះបាទវដ្ដគាមណីអភ័យ (ព.ស.៤៣៩ និង ព.ស.៤៥៤-៤៦៦) ពេលព្រះអង្គឡើងគ្រងរាជ្យមិនយូរប៉ុន្មាន ពួកទមិឡវាយដណ្ដើមយកអំណាចបានហើយចូលទៅគ្រប់គ្រងនគរអនុរាធបុរៈអស់ ១៤ ឆ្នាំរវាងនេះ ប្រទេសកើតយុគគម្ហែងទៅដល់មានការស៊ីសាច់មនុស្ស។ ព្រះមហាថេរទាំងឡាយចំនួន ៥០០ អង្គខ្លាចក្រែងព្រះពុទ្ធសាសនានឹងត្រូវសាបសូន្យទើបមកប្រជុំគ្នានៅអលុវិហារ ក្នុងក្រុងមាតលេ ធ្វើការចារឹកពុទ្ធវចនះទុកក្នុងស្លឹករឹតលើកដំបូង (ថៃរាប់ហេតុការណ៍នេះជាសង្គាយនាលើកទី ៥ តែជាទូទៅរាប់ថាជាលើកទី៤) ព្រះបាទវដ្ដគាមណីអភ័យទ្រង់កំពុងគេចព្រះកាយ តែនៅទីបំផុតក៏ទ្រង់យកជ័យជំនះពីពួកទមិឡមកវិញបាន ហើយទ្រង់កសាងអភ័យគិរីវិហារ ថ្វាយព្រះមហាតិស្សត្ថេរ អ្នកមានឧបការគុណដល់ព្រះអង្គ និង ពួកមន្ត្រីទាហានក្នុងគ្រាទុក្ខលំបាក។
ប្រការនេះបានក្លាយជាហេតុនាំឲ្យព្រះសង្ឃលង្កាបែកខ្ញែកចេញជាជាពីរពួកគឺ ពួកមហាវិហារ សឹងជាពួកប្រកាន់ខ្ជាប់នូវគោលធម៌ និង បែបផែនប្រពៃណីបូរាណ ជាមួយពួកអភ័យគិរីវិហារ សឹងមាននាមថាជាពួកនិកាយធម្មរុចិ មានគំនិតគិតឃើញជាឥស្សរៈ ទទួលយកទស្សនៈថ្មី ៗ ពីបរទេស សិក្សាទាំងរឿងរបស់ថេរវាទ និង មហាយាន។ អភ័យគិរីវិហារនេះ ក្រោយមកបានក្លាយជាមជ្ឈមណ្ឌលសំខាន់យ៉ាងក្រៃលែងនៃពុទ្ធសាសនាមួយគ្រា។ ប្រវត្តិសាស្ត្រសម័យតមក មានការជ្រួលច្របលខាងនយោបាយ ដែលពាក់ព័ន្ធជាមួយគណៈសង្ឃជាច្រើន ដល់ថ្នាក់ធ្វើឲ្យមហាវិហារ ដែលមានឥទ្ធិពលយ៉ាងខ្លាំងត្រូវធ្លាក់ចុះអស់មួយរយៈ តែឥទ្ធិពល ដែលឋិតថេរគង់វង់ ក៏ជាហេតុនាំឲ្យមានការស្ថាបនាឡើងសាជាថ្មីទៀត ចំណែកអភ័យគិរីវិហារក៏នៅតែជាមជ្ឈមណ្ឌលនៃព្រះពុទ្ធសាសនាតរៀងមក។ ក្នុងរជ្ជកាលព្រះបាទសិរិមេឃវណ្ណ ពេលគ្រងរាជ្យមកបាន ៩ ឆ្នាំ (ព.ស.៨៥៤)បានមានការអារាធនាព្រះទាឋាធាតុ (ព្រះចង្កូមកែវ) អំពីទន្តបុរៈក្នុងនគរកលិង្គរដ្ឋ មកកាន់លង្កាទ្វីប ព្រះរាជាទ្រង់ឲ្យរក្សាទុកក្នុងព្រះនគរ និង នាំចេញមកឲ្យប្រជាជនក្រាបនមស្សការឯអភ័យគិរីវិហារជាប្រចាំរាល់ឆ្នាំ(ស្រុក ដែលសាងវិហារដំកល់ព្រះទន្តធាតុនេះ បច្ចុប្បន្នហៅថា ស្រុកកែនដី។ ព្រះទន្តធាតុជាគ្រឹះស្ថានរួមចិត្តមួយដ៏សំខាន់បំផុត នៃប្រជាជនលង្កា រហូតមកទល់បច្ចុប្បន្ន) លុះដល់រជ្ជកាលព្រះបាទមហានាម (ព.ស.៩៥៣-៩៧៥) ព្រះពុទ្ធឃោសាចារ្យ អដ្ឋកថាចារ្យមួយអង្គដ៏ឆ្នើម បាននមន្តមកពីជម្ពូទ្វីបមកស្នាក់អាស្រ័យនៅមហា វិហារ និង ប្រែអដ្ឋកថាភាសាសីហលៈមកជាភាសាមគធ។
លោកសង្ឃចិន ឈ្មោះ ហ្វាហៀន បាននមិន្តមកនាពាក់កណ្ដាលពុទ្ធសតវត្សទី ១០ បានពោលថា អភ័យគិរីវិហារមានព្រះសង្ឃ ៥០០០ អង្គ ចំណែកមហាវិហារមានព្រះសង្ឃចំនួន ៣០០០ អង្គ។ ក្នុងរយៈពេលនេះ លង្កាចាត់ថាជាមជ្ឈមណ្ឌលសំខាន់មួយកន្លែងនៃព្រះពុទ្ធសាសនា វត្តនានាមានកិត្តិនាមថា ជាមណ្ឌលឋាននៃការសិក្សា ធ្វើឲ្យមានអ្នកប្រាជ្ញពីដែនឆ្ងាយនាំគ្នាមកសិក្សាស្រាវជ្រាវ។
នៅពុទ្ធសតវត្សទី ១២ ការសិក្សាផ្នែកព្រះអភិធម្មបានទទួលការនិយម និង រុងរឿងជាខ្លាំង ក្រោយមកក្នុងសតវត្សទី ១៣ លង្កាបានប្ដូររាជធានី ពីអនុរាធបុរៈ មកនៅឯបូលូន្នរុវៈ ឬ បុរត្ថិបុរៈ ព្រោះហេតុផលខាងផ្នែកយុទ្ធសាស្ត្រជាសំខាន់ ក្រៅពីនេះ មណ្ឌលវប្បធម៌ក៏ប្ដូរមករួមគ្នានៅទីក្រុងថ្មី អនុរាធបុរៈ ក្លាយជាទីក្រុងបូរាណ មានន័យទៅខាងភាពសក្តិសិទ្ធិ រឿងរាវនៃមហាវិហារ អភ័យគិរីវិហារជាដើម ក៏ត្រូវអណ្តែតត្រសែតទៅ។
ដើមសម័យរាជធានីថ្មីនេះ កើតការនិយមលើកដំកើងព្រះសង្ឃពួកបង្សុកូលិកៈ (គឺអ្នកកាន់សំពត់បង្សុកូលជាវត្ត) កើតឡើង មានទំនងជាប្រតិកិរិយាដល់ការរស់នៅបែបសុខសប្បាយហួសប្រមាណនៃព្រះសង្ឃជំនាន់នោះ និង ក្រោយមកក៏មានការនិយមរាប់អានការប្រព្រឹត្តរបស់សាសនាព្រាហ្មណ៍ច្រើនឡើង មានការសាងទេវរូប ទេវស្ថាន និង មានចំណងសម្ព័ន្ធយ៉ាងជិតដិតរវាងពុទ្ធសាសនាជាមួយព្រហ្មញ្ញសាសនាជាខ្លាំងឡើង។ ពោលដោយសរុប ក្នុងរវាងពុទ្ធសតវត្សទី ១៣ ដល់ទី ១៧ ជាសម័យ ដែលលង្កាប្រទះជួបការជ្រួលច្របលមកពីការត្រូវរុករានពីប្រទេសឥណ្ឌាផង ផ្ទៃក្នុងមិនស្ងប់រម្ងាប់ផង ។ ក្នុងសម័យនេះឯង ភិក្ខុនីសង្ឃត្រូវសាបសូន្យអស់ និង ព្រះភិក្ខុសង្ឃក៏អន់ថយ រហូតដល់សម័យព្រះបាទវិជ័យពាហុ ទី ១ ទ្រង់មានព្រះរាជបំណង នឹងស្ថាបនាសាសនាក្នុង ព.ស.១៦០៩ ទ្រង់ស្វែងរកភិក្ខុ ដែលឧបសម្បទាត្រឹមត្រូវតាមព្រះវិន័យស្ទើរតែមិនគ្រប់ ៥ អង្គ និង ទ្រង់អារាធនា ព្រះសង្ឃពីប្រទេសភូមាភាគខាងត្បូងមកធ្វើឧបសម្បទាកម្មដល់ព្រះសង្ឃលង្កា។
មកដល់សម័យនៃមហារាជសំខាន់មួយព្រះអង្គរបស់លង្កាគឺ ព្រះបាទបារក្កម្មពាហុ ទី១ (ព.ស.១៦៩៧-១៧៣០) ជាព្រះរាជឱរសរបស់ព្រះបាទវិជ័យពាហុទី ១ ព្រះអង្គជាបុគ្គលដ៏ឆ្នើមខាងចម្បាំង និង គ្រប់គ្រងប្រទេស ព្រះអង្គបានចាត់របៀបគ្រប់គ្រងយ៉ាងត្រឹមត្រូវ ស្ថាបនាប្រឡាយទឹកពង្រីកកសិកម្មបានយ៉ាងប្រសើរ។ មានសេចក្ដីដំណាលថា ព្រះអង្គត្រាស់ថា នឹងមិនព្រមបណ្ដោយឲ្យដំណក់ទឹកភ្លៀងហូរចុះទៅទន្លេដោយមិនបានធ្វើប្រយោជន៍អ្វីដល់ប្រជាជនជាដាច់ខាត។
ផ្នែកខាងសាសនា ទ្រង់បានជម្រះមន្ទិលក្នុងព្រះពុទ្ធសាសនាឲ្យបរិសុទ្ធ បង្រួបបង្រួមគណៈសង្ឃឲ្យរួមចូលគ្នាជាតែមួយក្រុមបានម្ដងទៀត។ ព្រះមហាក្សត្រទ្រង់ស្ថាបនាសម្ដេចព្រះសង្ឃរាជគ្រប់គ្រងព្រះសង្ឃទូទាំងប្រទេសជាលើកដំបូង ទ្រងសាងវត្តវាអារាម ជាសម័យ ដែលមានសិល្បកម្មដ៏ស្រស់បំព្រង ហើយលង្កាក៏បានក្លាយជាមជ្ឈមណ្ឌលនៃការសិក្សាព្រះពុទ្ធសាសនាដ៏ល្បីល្បាញ់ទូទាំងពិភពលោក, មានព្រះសង្ឃ និង អ្នកប្រាជ្ញពីប្រទេសជិតខាងមកសិក្សាព្រះពុទ្ធសាសនាហើយ នាំទៅផ្សព្វផ្សាយក្នុងប្រទេសរបស់ខ្លួនជាច្រើន។ ព្រះពុទ្ធសាសនាបានរុងរឿងអស់មួយរយៈ តែផុតពីរជ្ជកាលនេះទៅ ពួកទមិឡពីប្រទេសឥណ្ឌាឈ្លានពាន និង ពង្រីកទឹកដីមកជារឿយ ៗធ្វើឲ្យអាណាចក្រសីហលៈ ត្រូវថយចុះមកភាគខាងត្បូងវិញ ផ្លាស់ប្ដូររាជធានីជាញឹកញាប់ ព្រះពុទ្ធសាសនាក៏រីកចម្រើនមិនរួច ក្រៅពីការរក្សាបូរណភាពទឹកដី ហេតុការណ៍សំខាន់ម្យ៉ាងទៀតគឺ ក្នុង ព.ស.២០១៩ ព្រះសង្ឃមួយក្រុមមកពីភូមា បានមកឧបសម្បទានៅលង្កា និង នាំយកគម្ពីរភាសាបាលីមួយ ច្បាប់សម្បូណ៌ទៅកាន់ប្រទេសភូមាទៀតផង។
ក្នុងកាលលង្កាត្រូវចុះខ្សោយព្រោះជម្លោះរវាងកុលសម្ព័ន្ធទាំងពីរនោះ ប្រមាណ ព.ស.២០៥០ ជនជាតិ Portuguese ក៏បានចូលមកឈ្លានពានថែមទៀត។ ជនជាតិ Portuguese បានចូលមកជួញដូរ ទន្ទឹមនឹងនោះក៏បានស្វែងរកផលប្រយោជន៍អំពីជម្លោះនៃប្រជាជនទាំងពីរនោះ ហើយគ្រប់គ្រងបានដែនដីមួយចំណែក និង ព្យាយាមគាបសង្កត់ប្រជាជន ដែលនៅក្រោមការគ្រប់គ្រងរបស់ខ្លួន ឲ្យប្តូរទៅកាន់សាសនាគ្រឹស្តនិកាយកាតូលិក។ សម័យមួយបានដណ្ដើមអំណាចពីព្រះរាជាលង្កាបាន ស្ថានភាពពុទ្ធសាសនាក៏សាបសូន្យជាខ្លាំងឡើង រហូតដល់ត្រូវនិមន្តព្រះសង្ឃពីភូមាមកប្រកបពីធីឧបសម្បទាកម្មម្ដងទៀត។
រយៈកាលនេះ ប្រជាជនហូឡង់ដ៍ បានប្រកបពាណិជ្ជកម្ម មានអំណាចខ្លាំងឡើងក្នុងដែនដីបរិវេណនេះ លង្កាបានស្វាគមន៍ជនជាតិហូឡងដ៍ឲ្យចូលមកដើម្បីជួយបណ្ដេញជនជាតិ Portuguese រហូតបានសម្រេចក្នុង ព.ស.២២០០ តែទីបំផុតហូឡងដ៍ក៏បានដណ្ដើមយកទឹកដីមួយភាគ គ្រប់គ្រងជំនួស Portuguese។ ហូឡងដ៍បានព្យាយាមប្រតិស្ឋានគ្រឹស្តសាសនា និង ហាមឃាត់ព្រះពុទ្ធសាសនា ប៉ុន្តែមិនបានសម្រេច ព្រះមហាក្ស័ត្រលង្កាបានទទួលពាក្យណែនាំរបស់ព្រះរាជសរណង្ករ ពី ព.ស.២២៩៤ ឲ្យបញ្ជូនព្រះសង្ឃទៅកាន់ប្រទេសថៃ ហើយនាំព្រះសង្ឃមួយគណៈចំនួន ១០ អង្គមានព្រះឧបាលីជាប្រធាន មកប្រកបពិធីឧបសម្បទាកម្មក្នុងស្រុក កែនឌី មានអ្នកចូលរួមឧបសម្បទាទៅដល់ ៣០០០ នាក់ ព្រះសរណង្ករ បានឧបសម្បទាជាភិក្ខុថ្មីក្នុងគ្រានេះ បានទទួលព្រះរាជទានដំណែងពីព្រះមហាក្ស័ត្រឲ្យជាសម្ដេចព្រះសង្ឃរាជ ជាការប្រតិស្ឋានគណៈសង្ឃឧបាលីវង្ស ឬសៀមវង្ស ឬនិកាយសៀម នៅលង្កាទ្វីប។
ហូឡងដ៍កាន់កាបអំណាចបានមិនយូរប៉ុន្មានក៏អនថយ អង់គ្លេសក៏ចូលមកជំនួសនៅបរិវេណមាត់ទន្លេ ប្រមាណ ព.ស.២៣៤០ និង ១៩ កន្លងមក អំណាចរបស់អង់គ្លេសបានគ្របដណ្ដប់ទូទាំងលង្កាទ្វីប ដោយអង់គ្លេសវាយឈ្នះព្រះរាជានៃកែនឌី ហើយចុះសន្ធិសញ្ញាធានាសិទ្ធិនៃភាគីខាងលង្កា និង ការពារព្រះពុទ្ធសាសនា ក្រោយមក ព.ស.២៣៦២ កើតមានការក្បត់ឡើងយ៉ាងខ្លាំងក្លា ពេលអង់គ្លេសបង្ក្រាបរាបហើយ ក៏កែប្រែសេចក្តីក្នុងសន្ធិសញ្ញាសាជាថ្មី រាជវង្សលង្កាតាំងពីបូរាណក៏ត្រូវបញ្ចប់ត្រឹមនេះ។ ពេលលង្កាទ្វីបត្រូវធ្លាក់នៅក្រោមការគ្រប់គ្រងរបស់អង់គ្លេសរយៈកាលដំបូង គណៈសង្ឃមានឥស្សរៈច្រើនឡើង បន្តពីសន្ធិសញ្ញាការពារព្រះពុទ្ធសាសនាដូចបានពោលមកហើយនោះ មានព្រះសង្ឃជាច្រើនគណៈបាននិមន្តទៅឧបសម្បទាឯប្រទេសភូមាត្រឡប់មកវិញ ក៏បង្កើតមជ្ឈដ្ឋានបន្តឧបសម្បទវង្សរបស់រៀងខ្លួន ឥស្សរៈភាពរបស់ព្រះពុទ្ធសាសនាប្រព្រឹត្តទៅបានប្រមាណពាក់កណ្ដាលសតវត្សរ៍ប៉ុណ្ណោះ រដ្ឋាភិបាលក៏ត្រូវគាបត្បិតអំពីគ្រឹស្តសាសនា ឲ្យលើកលែងឈប់ទាក់ទងជាមួយព្រះពុទ្ធសាសនាគ្រប់យ៉ាង មេដឹកនាំគ្រឹស្តៀនបានដំណើរការផ្សព្វផ្សាយសាសនារបស់ខ្លួន និង ប្រឆាំងជាមួយពុទ្ធសាសនាជាធំ ដល់ថ្នាក់វាយប្រហារពុទ្ធសាសនានៅកណ្ដាលទីសាធារណៈ រាប់ថាព្រះពុទ្ធសាសនាត្រូវជួបនឹងភយន្តរាយយ៉ាងមហន្ត ពីចលនាប្រឆាំង និង បំផ្លិចបំផ្លាញពុទ្ធសាសនា ដែលរដ្ឋាភិបាលបរទេសគាំទ្រ ក្នុងកំឡុងពេលជាង ៣០០ ឆ្នាំ ប្រការសំខាន់នេះជាហេតុឲ្យប្រជាជនលង្កាស្ទុះស្ទា តស៊ូទាមទារឥស្សរៈភាព ដើម្បីនាំសាសនាប្រចាំជាតិរបស់ខ្លួនត្រឡប់មកវិញ ។ ប្រ ទេសលង្កាបានទទួលឥស្សរៈភាពនាឆ្នាំ ព.ស.២៤៩១ ការវាយប្រហារគាបសង្កត់ពីគូបដិបក្សចំពោះពុទ្ធសាសនា បង្កឲ្យកើតប្រតិកិរិយាបង្ខំឲ្យមានការស្ថាបនាស្រោចស្រង់ព្រះពុទ្ធសាសនា និង បង្កើតនូវភាពរឹងប៉ឹងខ្នះខ្នែងធ្វើយ៉ាងប្រកដប្រជាក្នុងការរក្សាការពារសាសនាវប្បធម៌ប្រពៃណីប្រចាំជាតិរបស់ខ្លួនឲ្យរឹតតែល្អប្រសើរឡើង ហើយអាការៈបែបនេះក៏បានស្ថិតស្ថេរគង់វង់នៅរហូតដល់បច្ចប្បន្ននេះ គណៈសង្ឃនៅប្រទេសលង្កាបច្ចប្បន្ននេះមាន ៣ និកាយគឺ សៀមវង្ស ឬឧបាលីវង្ស អមរបុរនិកាយ និង រាមញ្ញវង្ស។ សេចក្ដីផ្សេងគ្នាមានត្រឹមបន្តិចបន្តួច ហើយជារឿងនៃប្រវត្តិសាស្រ្ត គឺ កើតមកពីឧបសម្បទវង្សបន្តមកពីប្រទេសថៃឬភូមា។
ព្រះពុទ្ធសាសនានៅអាស៊ីកណ្ដាល អាស៊ីភាគកណ្ដាលឬក្រុមទន្លេតារិម (Tarim) ជាជំនុំជននៃសិប្បកម្មវត្ថុសម្រាប់គោរពបូជាព្រះពុទ្ធសាសនា ទីធ្លាប់បានជាមជ្ឈមណ្ឌល និង ជាវិថីសំខាន់ក្នុងការផ្សព្វផ្សាយព្រះពុទ្ធសាសនាអស់កាលជាច្រើនសតវត្សរ៍។ ព្រះពុទ្ធសាសនាពីប្រទេសឥណ្ឌាផ្សាយចូលមកកាន់ប្រទេសចិនភាគច្រើនក៏អាស្រ័យមាគ៌ានេះ។ អាស៊ីកណ្ដាលជាប្រជុំមាគ៌ាផ្លូវពាណិជ្ជកម្មសំខាន់រវាងចិន ឥណ្ឌា និង ប្រទេសផ្សេង ៗ ជាច្រើន ដូច្នេះទើបជាទីប្រចួបនៃវប្បធម៌ច្រើនក្រុមច្រើនបែប និង មានអនុស្សាវរីយ៍នៃព្រះពុទ្ធសាសនាក្នុងអតីតជាច្រើនប្រការ មានទាំងវត្តវ៉ាអារាម ល្អាង ស្ថូប វិចិត្រកម្ម បដិមាកម្ម គម្ពីរ និង ឯកសារកំណត់ហេតុផ្សេង ៗ ជាច្រើន ជាភាសាបាលីខ្លះ ភាសាសំស្រ្កឹតខ្លះ ភាសាកូតាំងខ្លះ ចិនខ្លះ ព្រមទាំងភាសាផ្សេង ៗ ជាច្រើនភាសា។
មជ្ឈមណ្ឌលសំខាន់បំផុតនៃព្រះពុទ្ធសាសនានៅអាស៊ីកណ្ដាលគឺ កុឆះឬកូចា និង ព្រះសង្ឃ ដែលមានកិត្តិនាមបំផុត គឺ ព្រះកុមារជីព នៃពុទ្ធសតវត្សរ៍ទី ៩។ ព្រះតេជគុណអង្គនេះលោកបានសិក្សាវណ្ណកម្មនៃព្រះពុទ្ធសាសនានៅក័សស្មៀរ៍ ជាច្រើនឆ្នាំដល់ថ្នាក់ចាក់ធ្លុះ ពេលត្រឡប់មកនៅឯកូចាវិញ ក៏ប្រាកដកិត្តិគុណជាអ្នកប្រាជ្ញ ជួនជាស័យនោះចិនកើតការវិវាទជាមួយកូចា ព្រះកុមារជីពត្រូវបានចិនចាប់ទៅធ្វើជាឈ្លើយ និង បានប្រតិបត្តិសាសនកិច្ចនៅប្រទេសចិនអស់រយៈកាលប្រមាណ ១៥ ឆ្នាំ រហូតដល់មរណភាពនៅទីនោះ។ លោកបានបង្រៀនទស្សនវិជ្ជាពុទ្ធសាសនា ហើយបានប្រែគម្ពីរព្រះពុទ្ធសាសនាមកជាភាសាចិនជាច្រើន ជាបុគ្គលសំខាន់ម្នាក់ នៃប្រវត្តិសាស្ត្រពុទ្ធសាសនារបស់ប្រទេសចិន។
ព្រះពុទ្ធសាសនានៅអាហ្វហ្គានិស្ថាន កាលពីដើម អាហ្វហ្គានិស្ថាន គឺជាភូមិភាគមួយនៃដែនដីជម្ពូទ្វីបព្រះពុទ្ធសាសនាបានផ្សាយចូលមកដែនដីបរិវេណនេះតាំងតែពីសម័យ ដែលដែនដីចំណែកមួយនៃអាណាចក្រព្រះបាទអសោកមហារាជ ក្រោយមកភូមិភាគនេះត្រូវបានឋិតនៅក្រោមការគ្រប់គ្រងរបស់អាណាចក្រកុសាណៈ និង បានក្លាយទៅជាមជ្ឈដ្ឋានសំខាន់នៃសិល្បកម្មគន្ធារៈ ដូចបានឃើញប្រាកដពីសំណល់បូរាណវត្ថុ ឯ បេក្រេម និង ផាមិយ៉ាន។ ព្រះពុទ្ធសាសនានៅប្រទេសឥណ្ឌា
យុគទី ១ ការរក្សាសង្ឃមណ្ឌលឲ្យគង់វង់
យុគទី ២ ព្រះពុទ្ធសាសនារុងរឿងទូទាំងជម្ពូទ្វីប និង ផ្សាយចេញទៅប្រទេសនានា
យុគទី ៣ ការបំបែកខ្លួនចេញ និង រីកចម្រើនរុងរឿង នៃព្រះពុទ្ធសាសនាមហាយាន
យុគទី ៤ មណ្ឌលដ្ឋានការសិក្សា វប្បធម៌ប្រពៃណី និង ការផ្សំផ្គុំជាមួយសាសនា ហិណ្ឌូ
យុគទី ៥ សេចក្ដីអន់ថយ និង សាបសូន្យចាកពីប្រទេសឥណ្ឌា សម័យបច្ចប្បន្ន ហេតុ ដែលនាំឲ្យព្រះពុទ្ធសាសនាសាបសូន្យពីប្រទេសឥណ្ឌា។
ប្រវត្តិព្រះពុទ្ធសាសនានៅប្រទេសឥណ្ឌាសម័យពុទ្ធកាល ជារឿង ដែលមាននៅក្នុងពុទ្ធប្រវត្តិទើបមិនយកមកសម្ដែង ក្នុងទីនេះនឹងពោលចំពោះតែប្រវត្តិក្រោយពីព្រះពុទ្ធបរិនិព្វាន បើសិនជាបែងឲ្យទូលាយ ប្រវត្តិពុទ្ធសាសនាក្នុងប្រទេសឥណ្ឌាប្រាកដមានជាសម័យដូចតទៅនេះ ៖
១. ពុទ្ធសាសនាថេរវាទរុងរឿង ព.ស.១ ដល់ ៥០០
២. ពុទ្ធសាសនាមហាយានរុងរឿង ព.ស. ៥០០ ដល់ ១០០០
៣. ពុទ្ធសាសនាបែបតន្ត្រៈរុងរឿង ព.ស.១០០០ ដល់ ១៥០០
៤. ពុទ្ធសាសនាតន្ត្រៈអន់ថយរហូតដល់ពុទ្ធសាសនាសាបសូន្យចាកប្រទេសឥណ្ឌា ៥. ១៥០០ ដល់ ១៧០០
ដើម្បីងាយស្រួលដល់ការសិក្សា អាចបែងប្រវត្តិពុទ្ធសាសនានៅប្រទេសឥណ្ឌាជា ៥ យុគគឺ ៖
យុគទី ១ ការរក្សាសង្ឃមណ្ឌលឲ្យគង់វង់(រាប់តាំងតែព្រះពុទ្ធបរិនិព្វាន ដល់មុនសម័យព្រះបាទអសោកមហារាជ ឬ ប្រមាណព.ស.១ ដល់២០០ សេស)
ព.ស. ១
ព.ស. ១០០
ពួកភិក្ខុវជ្ជីបុត្រ ប្រកាន់យកវិន័យប្រតិបត្តិស្ដីពីវត្ថុ ១០ យ៉ាង ដែលខុសឆ្គងពីព្រះធម៌វិន័យ ជាហេតុនាំឲ្យកើតមានការធ្វើទុតិយសង្គាយនា ក្នុងក្រុងវេសាលី តែព្រះសង្ឃមួយពួកមានចំនួនច្រើន ដែលបដិបត្តិខុស បាននាំគ្នាបំបែកទៅធ្វើសង្គាយនាដោយឡែករៀងខ្លួន ហៅថា មហាសង្គីតិ និង មាននាមថា មហាសង្ឃិកៈ គឺពួកសង្ឃចំនួនច្រើន ជាហេតុនាំឲ្យព្រះពុទ្ធសាសនាចាប់ផ្ដើមបែកចេញជាពីរនិកាយធំ ៗ គឺ និកាយថេរវាទ បានប្រកាន់ខ្ជាប់គោលធម៌តឹងរឹងតាមធម៌វិន័យក្នុងគ្រាសង្គាយនាលើកទី ១ ជាមួយ និង ពួកអាចារិយវាទ ដែលបដិបត្តិតាមពាក្យប្រៀនប្រដៅ និង ខ្លឹមសារ ដែលអាចារ្យជំនាន់ក្រោយចងក្រងទុកមក ប៉ុន្តែការបែកបាក់មិនទាន់ប្រាកដឡើងដល់ថ្នាក់ដាច់ដោយឡែកពីគ្នា។ យុគទី ២ ព្រះពុទ្ធសាសនារុងរឿងទូទាំងជម្ពូទ្វីប និង ផ្សាយចេញទៅប្រទេសនានា (ចាប់តាំងពីស្ដេចចក្រពត្តិទី ១ នៃព្រះបាទអសោកមហារាជ ដល់ស្ដេចចក្រពត្តិទី ២ នៃព្រះបាទកនិសកៈ ប្រមាណ ព.ស.២៥០ ដល់ ព.ស.៥០០) ព.ស. ២១៨ ព្រះបាទអសោកមហារាជបានឡើងសោយរាជ្យក្នុងនគរបាតលីបុត្រ ទ្រង់បែរមកកាន់ព្រះពុទ្ធសាសនា និង ទំនុកបំរុងព្រះសង្ឃជាច្រើនក្រៃលែង ជាហេតុនាំឲ្យពពួកតិរ្ថិយ និង ពួក ដែលសម្លឹងឃើញតែលាភសក្ការៈ បន្លំចូកមកបួសក្នុងព្រះពុទ្ធសាសនាជាច្រើន សម្ដែងធម៌ វិន័យខុសឆ្គងភ្លាំងភ្លាត់ទៅជាច្រើន ដោយឡែកនិកាយធំ ៗ មានទៅដល់ ១៨ និកាយ ព្រះបាទអសោកមហារាជ ទើបទ្រង់ចាត់ការជម្រះព្រះពុទ្ធសាសនាឲ្យបរិសុទ្ធ ទ្រង់អារាធនាព្រះមោគ្គល្លីបុត្តតិស្សត្ថេរ ចាត់ចែងធ្វើសង្គាយនាលើកទី ៣ ក្នុងក្រុងបាតលីបុត្ត នៅប្រមាណ ព.ស.២៣៦ ទ្រងកសាងព្រះវិហារចំនួន ៨៤.០០០ កន្លែង សាងសិលាចារិកប្រកាសពុទ្ធសាសនាតាមនយោបាយធម្មវិជ័យ ទូទាំងមហាអណាចក្រ ផ្ដល់សេរីភាពក្នុងការគោរពសាសនា បម្រុងរក្សាឧបត្ថម្ភរាល់សាសនា ទ្រង់បញ្ជូនសមណទូតទៅប្រកាសពុទ្ធសាសនាចំនួន ៩ កន្លែង ទាំងក្នុងរដ្ឋ ដែលនៅក្រោមការគ្រប់គ្រង និង ប្រទេសផ្សេង ៗ ទៀត។ សិល្បកម្មរីកចម្រើនរុងរឿង ចាប់ផ្ដើមមានស្ថាបត្យកម្ម ដែលធ្វើដោយសិលាដុះដាលក្នុងដែនជម្ពូទ្វីបជាលើកដំបូង។
ព.ស.៣៥៩
យុគទី ៣ ការបំបែកខ្លួនចេញ និង រីកចម្រើនរុងរឿងនៃព្រះពុទ្ធសាសនាមហាយាន
(ចក្រពត្តិទី ២ នៃព្រះបាទកនិសកៈមហារាជ នៃរាជវង្សកុសាណៈ ប្រមាណ ព.ស.៥០០ដល់៧០០ )
ព.ស.៥១៣
ព.ស.៦២១
ព្រះបាទកនិសកៈ ក្សត្រអង្គទី ៣ នៃរាជវង្សកុសាណៈ ឡើងគ្រងរាជ្យក្នុងក្រុងបុរុស បុ រៈ ជាក្សត្រមានតេជានុភាពបំផុតក្នុងជម្ពូទ្វីប ក្រោយអំពីសម័យនៃព្រះបាទអសោកមហារាជ ទ្រង់មានសទ្ធាជ្រះថ្លាក្នុងព្រះពុទ្ធសាសនានិកាយមហាយានយ៉ាងក្លៀវក្លា ទ្រង់ឧបត្ថម្ភពុទ្ធសាសនាមហាយានក្នុងការធ្វើសង្គាយនាទី ៤ ចងក្រងព្រះត្រៃបិដកជាភាសាសំស្ក្រឹត។ មហាយានបានបំបែកចេញយ៉ាងច្បាស់លាស់ និង រីកចម្រើនរុងរឿងសាយភាយ មានអ្នកប្រាជ្ញជាទីប្រឹក្សា ជាកវីក្នុងព្រះរាជសំណាក់ទាំងព្រះសង្ឃទាំងគ្រហស្ថ ទ្រង់បានបញ្ជូនសមណទូតទៅផ្សព្វផ្សាយសាសនានៅអាស៊ីភាគកណ្ដាល ធ្វើឲ្យពុទ្ធសាសនារីកដុះដាលទៅដល់ប្រទេស ចិន កូរ៉េ ម៉ុងហ្គោលី និង ជប៉ុន។ សម័យក្រោយមកទ្រង់បានកសាងស្ថូប វត្តអារាមជាច្រើន ហើយក៏ជាសម័យ ដែលសិល្បកម្មគន្ធារៈបានរីកចម្រើនដល់ទីបំផុត។ អាណាចក្រកុសាណៈបានរុងរឿងហើយជាស្ពានចម្លងរវាងអារិយធម៌ឥណ្ឌា ចិន និង រ៉ូម៉័ង ឬបច្ឆឹម និង បូព៌ាអស់ប្រមាណ ២០០ ឆ្នាំ នៅចុងសម័យ បានសន្សឹម ៗ ត្រូវបាត់បង់ទឹកដីឲ្យទៅពួកព្រហ្មណ៍ដោយលំដាប់ លុះដល់ដើមពុទ្ធសតវត្សរ៍ទី ៩ ក៏សាបសូន្យព្រះរាជវង្ស និង មានអាណាចក្រគុបតៈនៃរាជវង្សខាងព្រាហ្មណ៍រុងរឿងឡើងជំនួសវិញ។ យុគទី៤ មណ្ឌលដ្ឋានការសិក្សា វប្បធម៌ប្រពៃណី និង ការផ្សំផ្គុំជាមួយសាសនាហិណ្ឌូ (យុគសុវណ្ណនៃឥណ្ឌា ក្នុងសម័យអាណាចក្រហិណ្ឌូ-ពុទ្ធ របស់ចក្រពត្តិគុបតៈទី ៣ នៃព្រះបាទហស្សវឌ្ឍនៈ អាណាចក្រពុទ្ធរបស់រាជវង្សមៃត្រកៈ ប្រមាណ ព.ស.៨០០ ដល់ ១២៥០)។
ព.ស.៨០០
នៅពេលរាជវង្សកុសាណៈអន់ថយអំណាចទៅហើយ អាណាចក្រគុបតៈបានកកើតឡើងនៅដែនមគធៈ ពីដើមមានរាជធានីនៅឯក្រុងបាតលីបុត្ត តែក្រោយមករជ្ជកាលទី ២ បានពង្រីកអាណាចក្រចេញទៅខាងទិសបស្ចឹមរហូតមានអាណាខេត្តទល់ទន្លេទាំងសង្ខាង គឺខាងកើតទល់ឈូងសមុទ្របេងកលបរិវេណបាំងខ្លាឌែស និង ក្រុងក័លកត្តា ខាងលិចទល់សមុទ្រអារាបនៅជ្រោយគុជរ័ត ខាងទិសឥសាន និង ទិសឧត្តរ ស៊ីជម្រៅចូលទៅដល់ដែនរាជាស្ថានមួយភាគ បញ្ចាបមួយភាគ និង ឧត្តរប្រទេសភាគច្រើន ទិសទក្សិណទល់ដងភ្នំវិនធ័យ រួមអាណាខេត្តទាំងអស់ប្រមាណមួយភាគបីនៃចក្រពត្តិព្រះបាទអសោកមហារាជ។ ក្នុងរជ្ជកាលនេះ បានផ្លាស់រាជធានីទៅកាន់ ក្រុងអយុធ្យា ក្សត្រត្រកូលនេះបានគ្រងរាជ្យអស់ប្រមាណ ២ សតវត្សរ៍ ទោះបីជាក្សត្រត្រកូលហិណ្ឌូ ប៉ុន្តែ ព្រះរាជាស្ទើររាល់ព្រះអង្គទ្រង់ឧបត្ថម្ភព្រះពុទ្ធសាសនា និង មានក្សត្រជាច្រើនព្រះអង្គទ្រង់ផ្លាស់មកកាន់ពុទ្ធសាសនាវិញ។ គួរឲ្យសង្កេតថា រាជវង្សកុសាណៈ ជាជនជាតិផ្សេង ដែលចូលមកគ្រប់គ្រងប្រទេសឥណ្ឌា និង បានគោរពព្រះពុទ្ធសាសនាយ៉ាងក្រៃលែង នៅនាចុងសម័យពេល ដែលកុសាណៈចុះខ្សោយអំណាចទៅ កុលសម្ព័ន្ធផ្សេង ៗ ដែលបានក្រោកឈរតាំងខ្លួនជាធំក៏បានចាប់យកឱកាស ដែលក្សត្រកាន់ពុទ្ធសាសនានេះថាជារឿងរបស់ជាតិដទៃទៅជាមួយផង ហើយបូកភាពជាហិណ្ឌូបញ្ជូល និង ភាពជាឥណ្ឌា សាសនាហិណ្ឌូ ទើបមានភាពជាជាតិនិយម និង ធ្វើឲ្យព្រះពុទ្ធសាសនាចាញប្រៀបជាច្រើន តែដោយអាស្រ័យពុទ្ធសាសនាបានប្រតិស្ឋានយ៉ាងគង់វង់ ប្រជាជនបានគោរពបូជាទូទៅសព្វហើយ វត្ត ដែលជាស្ថាប័នពុទ្ធសាសនាមានឋានះជាស្ថាប័នការសិក្សាចំពោះខ្លួន និង ជារឿង ដែលប្រព្រឹត្តទៅក្នុងជីវិតប្រចាំថ្ងៃរបស់អ្នកគ្រប់គ្រង ទោះបីជាប្រជាជនហិណ្ឌូក៏ទំនុកបម្រុងវត្តអារាមក្នុងនាមជាស្ថាប័នការសិក្សារបស់រដ្ឋ ជួនកាលក៏មានព្រះមហេសីជាពុទ្ធសាសនិក ឬមិនដូច្នោះទេ ក៏មានទីប្រឹក្សារាជការជាពុទ្ធសាសនិក ដូចជា ក្សត្រអង្គទី ២ (សមុទ្រគុបត៍) មានលោកឧបរាជវ សុពន្ធុ ជាទីប្រឹក្សាខាងចាត់របបការគ្រប់គ្រងរាជការជាដើម យ៉ាងណាក៏ដោយ ការ ដែលសាសនាហិណ្ឌូជាគោលនៃរាជវង្សនេះ ក៏ជាហេតុនាំឲ្យពុទ្ធសាសនាមានការផ្សះផ្សាជាមួយសាសនាហិណ្ឌូ ជាច្រើនឡើងរឿយ ៗ ដែលអាចចាត់ថាជាមូលហេតុនាំឲ្យព្រះពុទ្ធសាសនាអន់ថយម្យ៉ាងដែរ។
សម័យគុបតៈនេះ ជាសម័យ ដែលរុងរឿងទៅដោយសិល្បវិជ្ជាការ វណ្ណកម្មភាសា សំស្ក្រឹតបានរីកចម្រើនដល់ទីបំផុត មានកវីសំខាន់ដូចជា កលិទាស ជាដើម មានការរួបរួមគម្ពីរធម្មសាស្ត្រ ចងក្រងគម្ពីរមហាភារតៈ រាមាយណៈ និង បុរាណៈ មានអ្នកតារាសាស្រ្តសំខាន់ម្នាក់ឈ្មោះ អារ្យភដ្ឋ អ្នកគណិតសាស្ត្រសំខាន់ម្នាក់ឈ្មោះ វរាហមិហិរៈ សល្យពេទ្យ (គ្រូពេទ្យវះកាត់) ម្នាក់ឈ្មោះ សុសរុតៈ សិល្បកម្មផ្សេងចម្រើនលូតលាស់ថ្វីដៃប៉ិនប្រសប់ សាសនាហិណ្ឌូ ក៏កែទម្រង់ខ្លួនឯងឡើងក្នុងរូបបែបថ្មី វត្តក្នុងព្រះពុទ្ធសាសនាក្លាយជាមហាវិហារ ជាស្ថាប័នការសិក្សាដូចមានឈ្មោះថា មហាវិទ្យាល័យ មហាវិហារ ដែលកំពុងកកើតឡើងយ៉ាងល្បីល្បាញជាពិសេសក្នុងសម័យនេះ គឺ សាកលវិទ្យាល័យនាលន្ទា (Nalandaa University) ។
លក្ខណពិសេសម្យ៉ាងទៀតក្នុងសម័យនេះ គឺ ការ ដែលព្រះសង្ឃ និង ពួកអ្នកគោចរចារិក ទៅមកក្នុងរវាង ឥណ្ឌាជាមួយអាណាចក្រនានាក្នុងអាស៊ីកណ្ដាល បាននាំគម្ពីរពុទ្ធសាសនា និង ព្រះសារីរិកធាតុ ទៅជាមួយខ្លះផង មានអ្នកមកប្រែគម្ពីរយកទៅខ្លះផង អ្នកប្រាជ្ញឥណ្ឌាទៅនៅក្នុងរាជសំណាក់ផ្សេង ៗ ផង សាកលវិទ្យាល័យនានា ដោយឡែកគឺ នាលន្ទា បានជាមជ្ឈមណ្ឌលផ្សព្វផ្សាយ វប្បធម៌រវាងប្រទេសមួយទៅប្រទេសមួយក្នុងយុគនេះ និង បានធ្វើឲ្យព្រះពុទ្ធសាសនាមហាយានរីកចម្រើនដុះដាលគង់វង់ទូទាំងអាស៊ីបូព៌ា។ អ្នកគោចរចារិកម្នាក់ ដែលប្រាកដឈ្មោះក្នុងប្រវត្តិសាស្ត្រយុគនេះគឺ លោកសង្ឃចិន ឈ្មោះហ្វាហៀន ដែលចារិកនៅក្នុងប្រទេសឥណ្ឌាប្រមាណ ព.ស.៩០០។
ព.ស.១១០០
នាលន្ទាមហាវិហារ ឬ សាកលវិទ្យាល័យនាលន្ទាក្នុងសម័យនេះ មានអាចរ្យជាមួយ និង សិស្សស្នាក់អាស្រ័យប្រមាណ ១០.០០០ អង្គ សិក្សាធម៌អាថ៌ខាងនិកាយមហាយានជាមុខវិជ្ជាចាប់បង្គាប់ ក្រៅពីនោះសិក្សាមុខវិជ្ជាធម៌អាថ៌វិន័យផ្នែកហីនយាន និរុត្តិសាស្ត្រ តក្កសាស្រ្ត ទស្សនវិជ្ជា វេជ្ជសាស្រ្ត សិល្បៈ ត្រៃវេទ ជាដើម មានអ្នកសិក្សា ទាំងបព្វជិត ទាំងគ្រហស្ថ ទាំងហីនយានទាំងមហាយាន ទាំងពុទ្ធទាំងមិនមែនពុទ្ធ ទាំងប្រជាជនឥណ្ឌាទាំងជនជាតិបរទេស មានការប្រឡងបញ្ចុះដើម្បីចូលសិក្សា មានបណ្ណាល័យ និង អាគារផ្សេង ៗ ដ៏ធំដុំ វិចិត្រដោយសិល្បកម្មយ៉ាងប្រណិតជាច្រើន។
ព.ស.៩៥០-១២៥០
ក្នុងរយៈកាលនេះ មានអាណាចក្រតូចមួយកន្លែង របស់ក្សត្ររាជវង្សមៃត្រកៈ ដែលតាំងរាជធានីនៅក្រុងវលភី (នៅលើជ្រោយគុជរ័ត ដងទន្លេបស្ចឹមរបស់ឥណ្ឌា) ក្សត្ររាជវង្សអង្គនេះបានទ្រង់ឧបត្ថម្ភក៍មហាវិហារមួយកន្លែង ហៅថា វលភី ឬ ទុឌឌា (ហៅឈ្មោះពេញថាទុឌឌាវិហារមណ្ឌល ប្រែថា ចំណោមវត្តរបស់ព្រះនាងទុឌឌា ដែលជាក្សត្រិយានីទ្រង់បានសាងវត្តនេះជាដំបូង)ជាប្រចាំគ្រប់ព្រះអង្គ។ វលភីជាសាកលវិទ្យាល័យពុទ្ធសាសនាហីនយាន ដែលលេចឮរន្ទឺ ជាស្ថាប័នការសិក្សា ដែលមានកិត្តិនាមល្បីល្បាញ់ទន្ទឹមគ្នា ឬគូរប្រកួតជាមួយនឹងសាកលវិទ្យាល័យនាលន្ទា ដែលលេចឮផ្នែកខាងមហាយាន តែត្រូវកងទ័ពមុស្លីមកំទេចអស់គ្មានសល់នៅពេលឥស្លាមចូលមករុករានប្រមាណ ព.ស.១៣៥០ ដល់ ១៤០០)។ យុគទី៥ សេចក្ដីអន់ថយ និង សាបសូន្យចាកពីប្រទេសឥណ្ឌា សម័យបច្ចប្បន្ន ហេតុ ដែលនាំឲ្យព្រះពុទ្ធសាសនាសាបសូន្យពីប្រទេសឥណ្ឌា (អាណាចក្រពុទ្ធនៃរាជវង្សបាលៈពុទ្ធសាសនាបែបតន្ត្រៈ និង ការរុករានរបស់កងទ័ពមុស្លីម ប្រមាណ ព.ស.១២៥០-១៧០០)
ព.ស.១២៥០
ព.ស.១៣០០
ព.ស.១៥០០
ព.ស.១៧០០
ក្នុងខណៈ ដែលប្រទេសឥណ្ឌាកំពុងចុះខ្សោយ មិនអាចរួមកម្លាំងគ្នាជាអាណាចក្រមួយធំបាននេះ កងទ័ពមុស្លីម ក៏បានរុករានទន្ទ្រានចូលមកតាំងតែពីទិសពាយ័ព្យរហូតស្ទើរទូទាំងជម្ពូទ្វីប គ្រប់កន្លែង ដែលកន្លងទៅនោះ។ ទ័ពមុស្លីមបានសម្លាប់ព្រះសង្ឃ ដុតបំផ្លាញវត្ត និង វត្ថុសម្បត្តិខាងព្រះពុទ្ធសាសនា រួមទាំងបណ្ណាល័យ និង គម្ពីរក្បួនខ្នាតផ្សេង ៗ គ្រប់យ៉ាងទាំងអស់ កន្លែងខ្លះសម្បីតែសពខ្មោចក៏មិនទុកឲ្យសល់។ ព្រះសង្ឃមួយចំនួនក៏រត់គេចទាន់ បានគេចទៅនៅនេបាលខ្លះ ទីបេខ្លះ អាចនិយាយបានថា ព្រះពុទ្ធសាសនា ដែលកំពុងទន់ខ្សោយស្រាប់ក៏បានសាបសូន្យចាកប្រទេសឥណ្ឌាក្នុងពេលនេះ ចំណែកសាសនាហិណ្ឌូ ទោះជាត្រូវបំផ្លិចបំផ្លាញដូចគ្នា ប៉ុន្តែដោយសភាពផ្សេងគ្នា ដូចជាអ្នកបួសហិណ្ឌូខ្លះអាស្រ័យនៅក្នុងផ្ទះសម្បែងស្លៀកពាក់ដូចជាអ្នកស្រុកធម្មតាជាហេតុនាំឲ្យពិបាកញែកឲ្យច្បាស់ ទើបសេសសល់នៅ ធ្វើឲ្យសាសនាហិណ្ឌូកម្រើកខ្លួនឡើងវិញបាននៅពេលខាងក្រោយ។
ចាប់តាំងពីពេលនេះតទៅ គឺជាយុគនៃអាណាចក្រមុស្លីម អូសវែងអន្លាយអស់កាលប្រមាណ ៥០០ ឆ្នាំ។ ក្នុងយុគនេះជាទីរួមអំណាចរបស់ចក្រពត្តិម៉ោកុល ឬមុខុលបានច្រើនបំផុត តាំងពី ព.ស.២០៦៩ ដល់ ២៣២៧ និង រយៈកាល ដែលរុងរឿងបំផុត គឺរជ្ជកាលនៃព្រះបាទអាក់បារ៍មហារាជ (ព.ស.២០៩៩-២១៤៨) សឹងជាក្សត្រមុស្លីម ដែលបន្ធូរបន្ថយ ឲ្យឱកាសក្នុងការគោរពសាសនា។
សម័យបច្ចុប្បន្ន
ព.ស.២០៤១ ជនជាតិអីរ៉ុប បានចាប់ផ្ដើមចូលមកទាក់ទងធ្វើពាណិជ្ជកម្មជាមួយជនជាតិឥណ្ឌា ដោយជនជាតិព័រទុយហ្គ័លមុនគេ ក្រោយនោះជនជាតិហូឡង់ដ៍ និង ជនជាតិអង់គ្លេសបានចូលមកជាលំដាប់។ ឥណ្ឌាបានធ្លាក់ទៅក្នុងអាណានិគមរបស់អង់គ្លេសតាំងពី ព.ស.២៣២៧ និង បានឯករាជ្យវិញកាលពី ថ្ងៃទី ១៥ សីហា ព.ស.២៤៩០ ដោយបែងជាពីប្រទេសគឺ ឥណ្ឌា និង បាគិស្ថាន។ ក្នុងសម័យ ដែលឥណ្ឌាធ្លាក់ទៅក្នុងអាណានិគមនោះ អីរ៉ុបបាននាំសាសនាគ្រិស្តចូលទៅផ្សព្វផ្សាយ ប៉ុន្តែមិនសូវបានទទួលផលប៉ុន្មាន ពេល ដែលឥណ្ឌាភ្ញាក់ខ្លួនក្លាយជាអ្នកជាតិនិយម ក៏ភ្ញាក់ខ្លួនក្នុងរឿងនៃសាសនាផងដែរ ធ្វើឲ្យមានការទំនុកបម្រុងស្ថាបនាសាសនាហិណ្ឌូ ប្រជាជនគង់នៅមានការគោរពបូជាសាសនាហិណ្ឌូយ៉ាងខ្ជាប់ខ្ជួន តាមស្ថិតិពី ព.ស. ២៥០៤ ប្រជាជនឥណ្ឌាគោរពសាសនាហិណ្ឌូប្រមាណ ៨៣,៥% ឥស្លាម ១០,៧% គ្រិស្ត ២,៤% សិក្ខ ១,៨% និង ឈេន (ឈាន ឬ ធ្យាន) ០,៥% រីឯពុទ្ធសាសនាគង់នៅមានការបំភ្លេចនៅឡើយ អស់រយៈកាលតាំងតែពី ពុទ្ធសតវត្សរ៍ទី ១៨ ដល់សតវត្សរ៍ទី ២៤ ទោះបីជាមានការគោរពប្រតិបត្តិតាមគោលធម៌របស់ពុទ្ធសាសនាជាច្រើនប្រការ ក៏បានប្រព្រឹត្តទៅដោយមិនដឹងខ្លួន ព្រោះត្រូវបានគួបបញ្ចូលជាចំណែកមួយក្នុងគោលធម៌នៃសាសនាព្រាហ្មណ៍ហិណ្ឌូ ឬកម្លាយឲ្យទៅជាសាសនាហិណ្ឌូរួចទៅហើយ ដូចជា ការបូជាពុទ្ធាវតារ ក្នុងឋានះជាព្រះពុទ្ធមួយអង្គក្នុងនាមជាអវតាររបស់ព្រះនារាយណ៍ក្នុងសាសនាហិណ្ឌូជាដើម នៅពេល ដែលពួកហិណ្ឌូបាននិយាយ ឬបានស្ដាប់នូវរឿងរ៉ាវរបស់ពុទ្ធសាសនាក៏មានគំនិតថាហាក់ដូចជារឿងពីក្រៅសាសនា ពុទ្ធសាសនិកជនក៏មាននៅសល់ត្រឹមតែជាក្រុមតូចតាចនៅដែនក័សស្មៀរ៍ អស្ស័ម និង ចិត្តៈកងប៉ុណ្ណោះ។
ការស្ថាបនាព្រះពុទ្ធសាសនានៅប្រទេសឥណ្ឌា ទើបតែនឹងមានមកក្នុងពេលថ្មី ៗ នេះ និង ភាគច្រើនកើតមកពីការចាប់ផ្ដើម ឬខ្វល់ខ្វាយរបស់ជនជាតិអីរ៉ុប និង អាមេរិកាំង ដែលបានសិក្សារៀនសូធ្យហើយមានសទ្ធាដូចមានហេតុការសំខាន់តទៅនេះ។
លោកឧត្តមសេនីយ៍ អលេកសាន់ឌើររ៍ ខ័ន និង ហែម អ្នកបូរាណវិទូឥណ្ឌា និង អ្នកស្រាវជ្រាវ បានដំណើរការគាស់រកឃើញនូវបូរាណស្ថាន និង បូរាណវត្ថុផ្សេង ៗ ជាច្រើនខាងផ្នែកព្រះពុទ្ធសាសនា បង្ហាញឲ្យពិភពលោក និង ប្រជាជនឥណ្ឌាបានរំភើបក្នុងការបានឃើញនូវភាពមហស្ចារ្យនៃព្រះពុទ្ធសាសនា ក្នុងប្រវត្តិសាស្ត្រ ដូចជា រឿងព្រះបាទអសោកមហារាជ និង នាលន្ទា ជាដើម។ ព.ស.២៤២២ លោក អេតវ៉ីន អានោលដ៍ ជនជាតិអង់គ្លេស អ្នកនិពន្ធរឿងប្រទីបនៃទ្វីបអាស៊ី ឬ “The Light of Asia” ជាសៀវភៅពុទ្ធប្រវត្តិ ដែលពិរោះក្បោះក្បាយ ធ្វើឲ្យជនជាតិឥណ្ឌា និង ពួកបស្ចឹមប្រទេសចាប់អារមណ៍ជាមួយព្រះពុទ្ធសាសនាច្រើនឡើង ដល់ថ្នាក់អ្នកខ្លះប្ដូរសាសនាតែម្ដងក៏មាន។
ព.ស.២៤២៤
T. W. រីស ដេវិដស៍ ជាមួយភរិយា និង គណៈ រួមគ្នាបង្កើតសមាគមបាលីបករណ៍ (The Pali Text Society) ឡើងនៅទីក្រុងឡុងដ៍ ប្រទេសអង់គ្លេស ដើម្បីបោះពុម្ពព្រះត្រៃបិដក និង គម្ពីរព្រះពុទ្ធសាសនាផ្សេង ៗ រាប់ថាជាជំហានសំខាន់ក្នុងការសិក្សាភាសាបាលី និង ព្រះពុទ្ធសាសនានាសម័យបច្ចុប្បន្ន។ ក្នុងរយៈកាលនេះ ការសិក្សាស្រាវជ្រាវភាសាបាលី និង ព្រះពុទ្ធសាសនាក្នុងចំណោមជនជាតិអីរ៉ុបបានឈានមុខយ៉ាងច្រើន ដូជាមានការបោះពុម្ពវចនានុក្រមភាសាបាលីអង់គ្លេស របស់សីលឌើរ៍ កាលពី ព.ស.២៤១៨ បោះពុម្ពអ្ដឋកថាជាតកដោយភាសារ៉ូម៉័ងគ្រប់ឈុត ក្នុងព.ស.២៤២០-២៤៤០ ប្រែ និង បោះពុម្ពគម្ពីរ ទីបវង្សព.ស.២៤២១ បោះពុម្ពបាលីវិន័យបិដកក្រប់ឈុត ព.ស.២៤២២-២៤២៦ បោះពុម្ពមិលិន្ទ បញ្ហា ព.ស.២៤២៣ បោះពុម្ពបាលីសុតន្តបិដកអភិធម្មបិដក និង សៀវភៅអដ្ឋកថាសំខាន់ ៗ ក្នុងរវាង ព.ស.២៤២៧ ដល់ ២៤៦៨ ព្រមទាំងចាប់ផ្ដើមការបោះពុម្ពព្រះត្រៃបិដកប្រែតាំងពីប្រមាណ ព.ស.២៤២៤ ជាដើមមក ចំណែកខាងគម្ពីរខាងផ្នែកសំស្ក្រឹតរបស់មហាយានក៏មានការរីកចម្រើនទៅមុខមិនអន់ជាងគ្នាដែរ ពោលគឺ បច្ចុប្បន្នគម្ពីរតម្រាសិក្សាភាសាបាលីសំស្ក្រឹត និង ព្រពុទ្ធសាសនា ដែលជាភាសាអង់គ្លេសមានគ្រប់បរិបូណ៌ជាងភាសានានាទាំងអស់។
ព.ស.២៤៣៥
ព.ស.២៤៣៤
រដ្ឋាភិបាលឥណ្ឌាបានចាត់បុណ្យឆ្លង “ពុទ្ធជយន្តី” ក្នុងឱកាសគ្រប់ខួបពុទ្ធសតវត្សរ៍ទី ២៥ មុនពេលចាត់បុណ្យឆ្លងនោះ រដ្ឋាភិបាលឥណ្ឌាបានជួសជុលសំវេជនីយដ្ឋានទាំង ៤ កន្លែង និង ស្ថានទីសំខាន់ខាងព្រះពុទ្ធសាសនាគ្រប់កន្លែងយ៉ាងសម្បើម ព្រមទាំងកសាងទីស្នាក់អាស្រ័យសម្រាប់អ្នកចារិកស្វែងបុណ្យគ្រប់ទីកន្លែង និង បោះពុម្ពសៀវភៅសំខាន់ទុកជាអនុស្សាវរីយ៍ នៃព្រះពុទ្ធសាសនាក្នុងប្រទេសឥណ្ឌា។
ក្នុងឆ្នាំដ ដែលនេះ Dr. អែមបេកការ៍ អតីតកម្មការពង្រៀងរដ្ឋធម្មនូញនឹងជារដ្ឋមន្ត្រីក្រសួងយុត្តិធម៌ដំបូងរបស់ឥណ្ឌា ដែលជាអ្នកនាំយកពួកវណ្ណៈសូទ្រ បានប្ដូរពីសាសនាហិណ្ឌូមកប្ដេជ្ញាខ្លួនជាពុទ្ធសាសនិក ធ្វើឲ្យមនុស្សក្នុងវណ្ណៈសូទ្របែរមកគោរពព្រះពុទ្ធសាសនារាប់ចំនួនរាប់លាននាក់។ គាត់ម្នាក់នេះបានដំណើរការក្នុងរឿងផ្សេង ៗ ដើម្បីលើកដំកើងមនុស្សក្នុងវណ្ណៈសូទ្រទាំងខាងសង្គម និង ការសិក្សា ដោយអាស្រ័យធម៌អាថ៌ព្រះពុទ្ធសាសនាចំនួនច្រើន ជាពិសេសគឺខាងផ្នែកការសិក្សា បានបង្កើតវិទ្យាល័យ និង ស្ថាប័នការសិក្សាពុទ្ធសាសនាដើម្បីបង្រៀនមុខវិជ្ជាផ្សេង ៗ ជាច្រើនកន្លែង ដូច សិទ្ធារថវិទ្យាល័យខាងនិតិសាស្ត្រ (ច្បាប់) ជាអាទិ៍។ លោកបានទទួលការគោរពសរសើរពីពួកជនវណ្ណៈសូទ្រប្រដូចទៅជាព្រះពោធិសត្វឬជាព្រះអាទិទេពមួយអង្គ។ Dr. អែមបេកការ៍ បានទទួលអនិច្ចកម្មក្នុង ព.ស.២៤៩៩ នោះឯង។ បច្ចប្បន្ន ពុទ្ធសាសនិកជននៅប្រទេសនានា បានធ្វើដំណើរទៅនមស្សការសំវេជនីយដ្ឋានយ៉ាងកុះកររាល់ឆ្នាំ ប្រទេសខ្លះបានកសាងវត្តតាមបែបវប្បធម៌របស់ខ្លួនទុក នៅនាសំវេជនីយដ្ឋាននោះៗ សម្រាប់ប្រទេសថៃ រដ្ឋាភិបាលបានដំណើរការកសាងវត្តមួយកន្លែងឯពុទ្ធគយា ដាក់នាមវត្តថា វត្តថៃពុទ្ធគយា ឬ Wat Thai Buddhagaya ចាប់ផ្ដើមកសាងដោយការសំណូមពររបស់រដ្ឋាភិបាលឥណ្ឌាក្នុងឱកាសសម្ពោធិ៍ ពុទ្ធសតវត្សរ៍ទី ២៥ និង បញ្ជូនព្រះសង្ឃថៃទៅនៅជាប្រចាំ តាំងតែពី ព.ស.២៥០៣ រហូតមក។ មូលហេតុព្រះពុទ្ធសាសនាសាបសូន្យពីឥណ្ឌា ការសិក្សារឿងនេះនៅមិនទាន់មានភស្តុតាងសម្បូរច្បាស់លាស់ តែតាម ដែលអ្នកប្រាជ្ញបានសន្និដ្ឋានទុក ល្មមនឹងរួបរួមប្រមូលមកដូច្នេះ ៖ ១. គណសង្ឃអន់ថយនឹងទន់ខ្សោយចុះ ព្រះសង្ឃដើមឡើយឋិតនៅយ៉ាងរឹងប៉ឹងក្នុងការបដិបត្តិសាសនា មានសីល និង ចរិយាវត្ត រក្សារបៀបវិន័យ មានភាពលះបង់ និមន្តចារិកប្រៀនប្រដៅប្រជាជន បំពេញសាសនកិច្ច ដើម្បីប្រយោជន៍មហាជន មនុស្សទើបមានសទ្ធាជ្រះថ្លាក្នុងព្រះពុទ្ធសាសនា។ ព្រះមហាក្ស័ត្រ នាហ្មឺនមន្រ្តី សេដ្ឋី គហបតី នាំគ្នាផ្តល់ការឧបត្ថម្ភ ទំនុកបំរុងកសាងវត្តវ៉ាអារាម ធំធេង ប្រគេនទីធ្លា រហូតដល់ក្លាយទៅជាមហាវិទ្យល័យក៏មាន។ ព្រះសង្ឃមានជីវភាពសុខស្រួល តាំងចិត្តសិក្សាប្រតិបត្តិ និង អប់រំប្រៀនប្រដៅប្រជាជន មិនលះបង់ចោលនូវតួនាទី ដល់ប្រជាជន ពុទ្ធបរស័ទ ព្រះពុទ្ធសាសនាក៏រុងរឿង តែបន្ទាប់មកដោយអាស្រ័យជីវិត ដែលបានទទួលការទំនុកបំរុងយ៉ាងសុខស្រួលនោះ ក៏ធ្វើឲ្យជាប់ជំពាក់ និង ភ្លេចនូវតួនាទីដ៏ពិតប្រាកដរបស់ខ្លួន ជាហេតុនាំឲ្យ ៖
- ជាប់ជំពាក់នឹងសេនាសនសប្បាយ សប្បាយអរក្នុងលាភសក្ការះ និង សេចក្តីសុខស្រួលគិតតែអំពីរឿងផ្ទាល់ខ្លួន និង បច្ច័យជាទីអាស្រ័យរបស់ខ្លួន លះបង់ចោល នូវតួនាទី ដែលត្រូវបំពេញចំពោះប្រជាជនជន។
- មានការប្រព្រឹត្តិប្រតិបត្តិអន់ថយចុះ ព្រោះត្រេកត្រអាលតែក្នុងភាពសុខស្រួល និង បែកពាក់សាមគ្គីជាពួកជានិកាយ ព្រោះប្រកាន់ច្រណែនឈ្នាសនិសគ្នា មិនអាចសម្រុះសម្រួលគ្នាបាន។
- ឃើញតែភាពងាយស្រួយ ទៅតាមអំពើចិត្តខ្លួន បណ្តោយទៅតាមចិត្តរបស់មនុស្ស បណ្តោយឲ្យរឿងមន្តអាគម សេចក្តីសក្តិសិទ្ធិឫទ្ធិបដិហារ្យផ្សេងៗកើតមានច្រើនឡើង ខ្លួនឯងក៏ត្រេកត្រអាលស្រវឹងវង្វេង តែក្នុងរឿងទាំងនោះ គួរណាតែធ្វើឲ្យប្រជាជនមានហេតុផលរឹងប៉ឹង មានប្រាជ្ញ និង ទីពឹងខ្លួនឯងបាន បែរជាធ្វើឲ្យប្រជាជនលិចលង់រឿងទាំងអស់នោះទៅវិញ។
- ធ្វើឲ្យអន់ថយ និង សង្ឃឹមរងចាំទីពឹងរឿងខាងក្រៅឥតខ្លឹមសារខ្លាំងឡើង ធ្វើឲ្យព្រះពុទ្ធសាសនាមានសភាពស្រដៀជាមួយ និង សាសនាដទៃជាច្រើន ដូចជាក្លាយទៅជាលទ្ធិតន្ត្រៈ ដែលមានលក្ខណះអន់ថយ រហូតដល់មានការស្រដៀងជាមួយលទ្ធិតន្រ្តៈនៃសាសនាហិណ្ឌូ និង ធ្វើឲ្យបាត់ទៅនូវលក្ខណៈពិសេសរបស់ខ្លួនឯង។
២. សាសនាហិណ្ឌូ ប្រឆាំង គាបសង្កត់
ពាក្យប្រៀនប្រដៅរបស់ព្រះពុទ្ធសាសនាខ្វែងទំនាស់ និង ទម្លាយភាពទំនុកចិត្តដើមក្នុងសាសនាព្រាហ្មណ៍យ៉ាងច្រើន ជាហេតុនាំឲ្យសាសនាព្រាហ្មណ៍ ឬហិណ្ឌូក្នុងសម័យបន្ទាប់មកព្យាយាមរកវិធីលុបបំបាត់ព្រះពុទ្ធសាសនាដោយវិធីសាស្រ្តផ្សេងៗ បញ្ហាទាំងនេះ គួរនឹងសិក្សាមានខ្លឹមសារតទៅ ៖
- ព្រះពុទ្ធសាសនាប្រៀនប្រដៅថា មនុស្សរាល់គ្នាមានភាពស្មើគ្នា មានសិទ្ធិនឹងឱកាសស្មើគ្នា មិនមានកំណត់ដោយវណ្ណៈ នឹងឲ្យរាល់គ្នាសិក្សានូវព្រះធម៌វិន័យដូចគ្នាទាំងអស់ ពាក្យប្រៀនប្រដៅនេះ ប៉ះទង្គិចដល់សាសនាព្រាហ្មណ៍ ដែលជំនឿថា ខ្លួនឯងជាវណ្ណៈខ្ពង់ខ្ពស់ មានសិទ្ធិពិសេសផ្សេងៗ និង ធ្លាប់ប្រកាន់ខ្ជាប់យ៉ាងដាច់អហង្កានូវការសិក្សាតាមទំនៀមរបស់ព្រាហ្មណ៍ជាអ្នកវណ្ណៈ មានអំណាច និង ឥទ្ធិពលច្រើនដូចជា ជាបុរោហិតរបស់ព្រះរាជាជាដើម តែព្រះពុទ្ធសាសនាផ្សាយទូលាយក្នុងក្រុមប្រជាជនទូទៅ ដរាបណាប្រជាជន នៅមានសទ្ធារឹងមាំ ព្រះសង្ឃនៅជាទីពឹងរបស់ប្រជាជន និង បំពេញតួនាទីចំពោះប្រជាជនយ៉ាងត្រឹមត្រូវ។ ពួកព្រាហ្មណ៍ក៏មិនហានធ្វើឲ្យអន្តរាយ ឬ បើធ្វើក៏មិនបានសម្រេច ទន្ទឹមនឹងនោះ ព្រះមហាក្ស័ត្រក៏ទ្រង់ឧបត្ថម្ភផងដែរ។ ព្រះពុទ្ធសាសនាកាន់តែគង់វង់ ដែលសង្កេតឃើញថាព្រះមហាក្ស័ត្រ ដែលជាពុទ្ធមាមកៈរាល់ព្រះអង្គ ទ្រង់ផ្តល់នូវសេរីភាពក្នុងជំនឿសាសនា ឧបត្ថម្ភរៀងរាល់សាសនា ដូចជា ព្រះបាទធម្មាសោក ព្រះបាទកនិស្សកៈ ព្រះបាទហស្សវឌ្ឍនៈជាដើម។ តែពួកព្រាហ្មណ៍មិនពេញចិត្តការឧបត្ថម្ភព្រះពុទ្ធសាសនា ដូចជា បុស្សយមិត្ត ទំលាយវង្សក្ស័ត្រពុទ្ធឡើងគ្រងរាជ្យ រួចចំចាត់ចោលនូវព្រះពុទ្ធសាសនា ពួកព្រាហ្មណ៍ និង អ្នករាជការរបស់ព្រះបាទហស្សវឌ្ឍនៈ ឈ្នានិសការឧបត្ថម្ភរបស់ព្រះពុទ្ធ រហូតដល់ដាក់គំរោងការលបធ្វើឃាតជាដើម ។ ក្នុងសម័យ ដែលព្រាហ្មណ៍ឡើងជាក្ស័ត្រ ទោះជាមិនហានបំផ្លាញ់ព្រះពុទ្ធសាសនា ក៏ប៉ុន្តែធ្វើឲ្យព្រះពុទ្ធសាសនាចុះញមជាមួយនឹង សាសនាហិណ្ឌូ ដល់ទីបំផុតធ្វើឲ្យមានភាពដូចគ្នា និង នៅទីបំផុត ពាក្យប្រៀនប្រដៅរបស់ព្រះពុទ្ធសាសនាត្រូវរិចរិលខើចទៅ ៗ។
- ពួកព្រាហ្មណ៍ប្រើប្រាស់សាសនាហិណ្ឌូជាគោលនៃលទ្ធិជាតិនិយម ដោយគួបផ្សំភាពជាជាតិឥណ្ឌាចូលជាមួយភាពជាហិណ្ឌូ ដូច ដែលបានសង្កេតឃើញថា ព្រះមហាក្ស័ត្រដ៏កំពូលបំផុតរបស់ឥណ្ឌា ជាពុទ្ធមាមកៈ ច្រើនតែមានក្រសែលោហិតជាជាតិផ្សេង ដែលឃើញយ៉ាងច្បាស់គឺ ព្រះបាទកនិសកៈ ព្រះអង្គមានក្រសែលោហិតជាតិម៉ុងហ្គោលី នៃកុលសម្ព័ន្ធកុសាណៈ ជនជាតិឥណ្ឌាក៏កំចាត់រាជវង្សកុសាណៈ ក្នុងសម័យបន្ទាប់មក ដោយប្រើលទ្ធិជាតិនិយមជាគ្រឿងរួមកំលាំង និង ការ ដែលវង្សក្ស័ត្រនេះកាន់ព្រះពុទ្ធសាសនា ទើបព្រះពុទ្ធសាសនាត្រូវសំគាល់ថាជា សាសនារបស់ជនជាតិផ្សេងដែរ សូម្បីរឿងនេះ ព្រះបាទ ធម្មាសោកមហារាជក៏ដូច្នោះដែរ មានអ្នកប្រាជ្ញសន្និដ្ឋានថា ព្រះអង្គមានព្រះមាតាជាតិគ្រីក ពួកព្រាហ្មណ៍បានព្យាយាមកំចាត់រាជវង្សនេះ ព្រមទាំងព្រះពុទ្ធសាសនា ទោះជាព្រះបាទ ធម្មាសោកមហារាជ ជាព្រះមហាក្ស័ត្រដ៏កំពូលបំផុត តែមិនមានកេរ្ត៍ឈ្មោះក្នុងប្រវត្តិសាស្រ្តរបស់ជាតិហិណ្ឌូឡើយ។
- ពេល ដែលជនជាតិបច្ចឹមទិសមកសិក្សាស្រាវជ្រាវ ព្រះនាមរបស់ព្រះបាទធម្មាសោកក៏ប្រកដឡើងដែរ រួចទើបជនជាតិឥណ្ឌាយល់ព្រមតាម ក្រៅពីនេះ សូម្បីព្រះពុទ្ធជាម្ចាស់ក៏មានអ្នកសន្និដ្ឋានថា ប្រជាជនកុលសម្ព័ន្ធម៉ុងហ្គោលី ទើបបានជាមិនជាទីពេញ ចិត្តរបស់ ព្រាហ្មណ៍។
- អ្នកប្រាជ្ញហិណ្ឌូព្យាយាមនាំយកគោលការណ៍ក្នុងព្រះពុទ្ធសាសនាទៅកែទម្រង់ គោលធម៌របស់ខ្លួនឲ្យទៅជាលក្ខណៈខ្លះ នាំយកទៅធ្វើតាមគំរូខ្លះ ដើម្បីឲ្យមានកម្លាំងប្រហាក់ប្រហែលគ្នាបាន ដើម្បីឲ្យមើលទៅមានភាពស្រដៀងគ្នា លាយលំគ្នា រហូតដល់មិនចាំបាច់មានព្រះពុទ្ធសាសនានៅដាច់ដោយលែក។ ពេលព្រះពុទ្ធសាសនាទន់ខ្សោយទៅ ក៏លាយលំបានងាយ ដូចជា សង្ករាចារ្យ នាំយកទ្រឹស្តីក្នុងព្រះពុទ្ធសាសនា ផ្លាស់ប្តូរទៅទស្សនវិជ្ជាវេទានត្តៈរបស់ខ្លួន និង កសាងវត្តហិណ្ឌូ តាំងក្រុមអ្នកបួសតាមបែបក្រុមព្រះសង្ឃអរញ្ញវាសីជាដើម សូម្បីតែព្រះពុទ្ធជាម្ចាស់ក៏ក្លាយអវតារបស់ព្រះនារាយណ៍ផងដែរ។
៣. ជនជាតិមុស្លីមក៏ចូលទៅរុករានទន្ទ្រាន បំផ្លិចបំផ្លាញក្នុងរយៈពេល ដែលព្រះសង្ឃកំពុងតែទន់ខ្សោយចុះនោះ ក៏ស្រាបតែកងទ័ពជនជាតិអារ៉ាប និង ទ៌ួគី ចូលទៅរុករានទន្រ្ទានជារឿយៗ រហូតដល់ទំលាយព្រះពុទ្ធសាសនាឲ្យអស់ទៅ ដូចដុតទំលាយសាកលវិទ្យាល័យវលភី នៅ ព.ស. ១៣៥០-១៤០០ នឹងទំលាយចោលសព្វទីកន្លែងនៅ ព.ស.១៧០០ជាដើមដោយប្រើវិធី ៖
ឈី ហ្គីវ៉ារ៉ា
អ៊ែរ្ណិសស្តូ "ឆេ" ហ្គិវ៉ារ៉ា (១៤ មិថុនា, ១៩២៨ – ៩ តុលា ១៩៦៧) គឺជាអ្នកបដិវត្តន៍ម៉ាក្សជាតិអាហ្សង់ទីន, ពេទ្យរូបសាស្រ្ត, អ្នកនិពន្ធ, មេបញ្ជាការទ័ពព្រៃ, អ្នកការទូត និងជាអ្នកទ្រឹស្តីខាងយោធាម្នាក់។ លោកគឺជាបុគ្គលដ៏សំខាន់ម្នាក់នៅក្នុងបដិវត្តគុយបា, ខ្សែភ្នែកនិងទឹកមុខរបស់លោកត្រូវបានក្លាយជានិមិត្តសញ្ញានៃការប៉ះបោរ ហើយក៏ជាសញ្ញាសំគាល់ដ៏សំខាន់មួយដែរនៅតាមវប្បធម៌ប្រជាប្រិយនៅលើពិភពលោក។
ព្រះពុទ្ធសាសនា​នៅ​ស្រីលង្កា
- សម្លាប់ព្រះសង្ឃ ដូចជានៅឯនាលន្ទា អ្នកប្រវត្តិសាស្រ្តមុស្លីម ក៏បានចារឹកថា ព្រះសង្ឃ ដែលត្រូវបានធ្វើឃាតប្រមាណមួយហ្មឺនអង្គ (ជាង) គឺមិនឲ្យសេសសល់កន្លែងណាមួយឡើយ។
ឈី ហ្គីវ៉ារ៉ា
កាលដែលលោកនៅជានិស្សិតពេទ្យវ័យក្មេង, ហ្គិវ៉ារ៉ាបានធ្វើទស្សនកិច្ចទូទាំងទ្វីបអាមេរិកខាងត្បូងហើយបានមើលឃើញភាពវេទនា ភាពក្រីក្រ ការអត់ឃ្លាននិងអ្នកជំងឺដ៏សែនលំបាក់នៅតាមប្រទេសទាំងនោះ។ លោកបានមានបំណងចង់ជួយនិងលុបចោលនូវអ្វីៗដែលលោកបានឃើញហើយជឿថាទាំងអស់នោះបានកើតឡើងដោយសារការធ្វើអជីវកម្មមូលធននិយមនៅអាមេរិកឡាទីនដោយសហរដ្ឋអាមេរិកហើយការចូលរួមរបស់លោកនៅក្នុងការធ្វើកំណែទម្រង់សង្គមនៅក្វាតេម៉ាឡាក្រោមការដឹកនាំរបស់លោកប្រធានាធិបតីចាកូបូ អារប៊ិនស៍, ដែលចុងក្រោយលោកត្រូវបានអាមេរិកនិងសេអ៊ីអាផ្តួលរលំទម្លាក់ចេញពីអំណាច, សកម្មភាពដោយអយុត្តិធម៌របស់អាមេរិកដែលធ្វើមកលើប្រទេសក្វាតេម៉ាឡាបានពង្រឹងមនោគមវិជ្ជានយោបាយរបស់ហ្គិវ៉ារា។ ក្រោយមក, ខណៈពេលដែលលោកកំពុងរស់នៅក្នុងទីក្រុងម៉ិកស៊ិក, ហ្គិវ៉ារាបានជួបជាមួយនឹងរ៉ាអ៊ូ និង ហ្វីដែល កាស្រ្តូ, ហើយក៏បានចូលរួមក្នុងចលនាថ្ងៃទី២៦ ខែកក្កដារបស់ពួកគេរួចហើយពួកគេក៏ចាប់ធ្វើដំណើរទៅគុយបា, ក្នុងគោលបំណងចង់ផ្តួលរំលំរបបផ្តាច់ការរបស់លោកហ្វលជេនស៊ីអូ បាធីស្តាដែលគាំទ្រដោយសហរដ្ឋអាមេរិក។ Guevara soon rose to prominence among the insurgents, was promoted to second-in-command, and played a pivotal role in the victorious two-year guerrilla campaign that deposed the Batista regime.
ព្រះពុទ្ធសាសនា​នៅ​ស្រីលង្កា
- បំផ្លាញ់ស្ថាប័ន និង សំណង់ទាំងឡាយ ដោយដុតបំផ្លាញ់វត្តវ៉ាអារាម និង សាកលវិទ្យាល័យព្រះពុទ្ធសាសនាគ្រប់កន្លែង កន្លែងខ្លះសូម្បីតែសំណល់ក៏ មិនឲ្យនៅសល់ដែរ ។
ឈី ហ្គីវ៉ារ៉ា
Following the Cuban Revolution, Guevara performed a number of key roles in the new government. These included reviewing the appeals and firing squads for those convicted as war criminals during the revolutionary tribunals, instituting agrarian land reform as minister of industries, helping spearhead a successful nationwide literacy campaign, serving as both national bank president and instructional director for Cuba’s armed forces, and traversing the globe as a diplomat on behalf of Cuban socialism. Such positions also allowed him to play a central role in training the militia forces who repelled the Bay of Pigs Invasion and bringing the Soviet nuclear-armed ballistic missiles to Cuba which precipitated the 1962 Cuban Missile Crisis. Additionally, he was a prolific writer and diarist, composing a seminal manual on guerrilla warfare, along with a best-selling memoir about his youthful continental motorcycle journey. His experiences and studying of Marxism–Leninism led him to posit that the Third World's underdevelopment and dependence was an intrinsic result of imperialism, neocolonialism, and monopoly capitalism, with the only remedy being proletarian internationalism and world revolution. Guevara left Cuba in 1965 to foment revolution abroad, first unsuccessfully in Congo-Kinshasa and later in Bolivia, where he was captured by CIA-assisted Bolivian forces and summarily executed.
ព្រះពុទ្ធសាសនា​នៅ​ស្រីលង្កា
- ដុតគម្ពីរ និង ក្បួនតំរាព្រះពុទ្ធសាសនា ដូចជាបណ្ណាល័យរបស់សាកលវិទ្យាល័យនាលន្ទា ដុលនៅពេលរាត្រីខែរនោច។
ឈី ហ្គីវ៉ារ៉ា
Guevara remains both a revered and reviled historical figure, polarized in the collective imagination in a multitude of biographies, memoirs, essays, documentaries, songs, and films. As a result of his perceived martyrdom, poetic invocations for class struggle, and desire to create the consciousness of a "new man" driven by moral rather than material incentives, he has evolved into a quintessential icon of various leftist-inspired movements. Time magazine named him one of the 100 most influential people of the 20th century, while an Alberto Korda photograph of him entitled Guerrillero Heroico (shown), was cited by the Maryland Institute College of Art as "the most famous photograph in the world".
ឯកសារយោង
ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ជនល្បីៗលើលោក
ព្រះពុទ្ធសាសនា​នៅ​ស្រីលង្កា
ការទម្លាយបំផ្លាញ់គ្រានេះធ្វើឲ្យព្រះសង្ឃត្រូវបំបែកខ្លួន មិនអាចកកើតឡើងទៀតបានឡើយ។ របបរបស់ព្រះពុទ្ធសាសនាឋិតនៅក្នុងលក្ខណៈជាស្ថាប័ន ដែលបែងពុទ្ធបរិស័ទជាពីរផ្នែក ប្រតិបត្តិតួនាទីនៃផ្នែកនិមួយ ៗ ដោយព្រះសង្ឃអ្នកដឹកនាំខាងស្មារតី មានជីវភាពរស់នៅដាច់ដោយលែក យ៉ាងច្បាស់លាស់កំចាត់បានងាយ ពេលអស់ព្រះសង្ឃអស់មេដឹកនាំ ពុទ្ធសាសនិកត្រូវគាបសង្កត់ខ្លះ ត្រូវអូសទាញខ្លះ ក្លាយជាមុស្លីមទៅ ឬហិណ្ឌូទៅ ផ្នែកខាងហិណ្ឌូទោះជាត្រូវកំចាត់ព្រមជាមួយនោះដែរ តែដោយអាស្រ័យអ្នកហិណ្ឌូមានច្រើនបែប ពួកខ្លះនៅផ្ទះមានគ្រួសារ មានជីវភាពរស់នៅដូចប្រជាជនទូទៅ ក៏រួចផុតទៅបានងាយ ខណៈនោះគោលការណ៍ទួទៅរបស់ព្រះពុទ្ធសាសនា និង ហិណ្ឌូមានលក្ខណៈប្រហាក់ប្រហែលគ្នា ច្រឡូកច្រលំគ្នាជាច្រើនទៅហើយ ពេល ដែលផ្នែកខាងហិណ្ឌូនៅសេសសល់ ទាញចូលទៅហិណ្ឌូ មិនមាននរណារារាំង វត្តព្រះពុទ្ធសាសនា ដែលនៅសេសសល់ ក៏ត្រូវពួកព្រាហ្មណ៍រឹបអូសយកទៅកាន់កាប ក្លាយជាវត្តហិណ្ឌូ ។ ពុទ្ធបរិស័ទ ដែលនៅសេសសល់ក៏ត្រូវកំលាយបន្តិចម្តងៗ ចូលទៅសង្គមនៃក្នុងវណ្ណៈរបស់ហិណ្ឌូ ។
អ្នកប្រាជ្ញទាំងឡាយពោលថា ព្រះពុទ្ធសាសនាមិនបានបាត់បង់សាបសូន្យពីប្រទេសឥណ្ឌា ព្រោះអ្វីៗ ដែលបានកសាងឡើងហើយក្នុងប្រទេសឥណ្ឌា ក៏គង់នៅក្នុងប្រទេសឥណ្ឌាក្នុងលក្ខណៈបុរាណវិទ្យា និង វប្បធម៌ផ្សេងៗ ដែលនៅមានដំណរតមកទល់ បច្ចុប្បន្ន ចំណែកខាងគោលធម៌ជាគ្រឿងកែទម្រង់ និង ជាបែបយ៉ាងធ្វើឲ្យសាសនាហិណ្ឌូរីកចំរើនមកទល់បច្ចុប្បន្ន ក្លាយទៅជាលក្ខណៈល្អប្រណិតឡើង ដូចជាការបញ្ឈប់ការបូជាយ័ញ មានគោលសីលធម៌ច្បាស់លាស់ឡើង មានគោលទស្សនវិជ្ជាជ្រាលជ្រៅឡើងដោយវិធីទាញយកពីពុទ្ធសាសនា តាម ដែលមានប្រយោជន៍ដល់ខ្លួនយ៉ាងនេះជាដើម។
សារប្រយោជន៏នៃដើមឈើ
រឿងព្រេងពីភ្នំដូនពេញ
មានដូនចាស់ម្នាក់ឈ្មោះពេញបានសាងសង់ផ្ទះមួយនាត្រើយខាងលិចទនេ្លក្បែរទួលខ្ពស់មួ។ថ្ងៃមួយនោះនូវរដូវវស្សាពេលទឹកជំនន់ឡើងខ្លាំងដូននោះប្រះឃើងដើមគគីធំមួយអណ្តែតរយសាត់តាមក្មុងទិកទន្លេ។គាត់បានជិះទូកមួយរួមជាមួយនាក់ជិកខាងទៅអូសទាញដើមគគីនោះយកមកដល់មាត់់ច្រាំង។នៅក្នុងប្រហោះដើមគគីប្រទះឃើញដើមព្រះពុទ្ធបដិមាលង្ហិន៤អង្គ និងបលដិមាថ្មមួយអង្គទៀត។បន្ទាប់មកអ្នកភូមិបាននាំគ្នាលើកដីពូនទូលនោះអោយខ្ពស់ឡើងទៀតរហូតក្លាចទៅជាទៅជាកូនភ្នំតូចមួយ។នៅលើកំពូលភ្នំ គេបានសង់ព្រះវិហារតូចនូវលើ ដើមគគីអណ្តែតទឹកនោះ មានដំបូលប្រក់ស្បូវភ្លាំង ដើម្បីដាក់ព្រះពុទ្ធរូប។ គេតំកល់បដិមាថ្មនូវ ជើងកូនភ្នំ ប៉ែកខាងជើងសានព្រះវិហារ។គរថ្វាយព្រះនាមថា ”អ្នកតាព្រះចៅ” រឺ “លោកតាព្រះចៅ”។បដិមាទាំងនោះមានមហិទ្ធិរឹទ្ធិណាស់ហើយអាចជួយអោយសំរេចបាននូវការបន់ស្រន់របស់អ្នកស្រុកបាន។កូនភ្នំនោះក៏មានឈ្មោះថា<<ភ្នំដូនពេញ>> ដែលក្រោយមក គេហៅថា<< ភ្នំដូនពេញ>>។
រឿងព្រេងខ្មែរ
រឿងព្រេងភ្នំដូនពេញ
មានដូនចាស់ម្នាក់ឈ្មោះពេញបានសាងសង់ផ្ទះមួយនាត្រើយខាងលិចទនេ្លក្បែរទួលខ្ពស់មួ។ថ្ងៃមួយនោះនូវរដូវវស្សាពេលទឹកជំនន់ឡើងខ្លាំងដូននោះប្រះឃើងដើមគគីធំមួយអណ្តែតរយសាត់តាមក្មុងទិកទន្លេ។គាត់បានជិះទូកមួយរួមជាមួយនាក់ជិកខាងទៅអូសទាញដើមគគីនោះយកមកដល់មាត់់ច្រាំង។នៅក្នុងប្រហោះដើមគគីប្រទះឃើញដើមព្រះពុទ្ធបដិមាលង្ហិន៤អង្គ និងបលដិមាថ្មមួយអង្គទៀត។បន្ទាប់មកអ្នកភូមិបាននាំគ្នាលើកដីពូនទូលនោះអោយខ្ពស់ឡើងទៀតរហូតក្លាចទៅជាទៅជាកូនភ្នំតូចមួយ។នៅលើកំពូលភ្នំ គេបានសង់ព្រះវិហារតូចនូវលើ ដើមគគីអណ្តែតទឹកនោះ មានដំបូលប្រក់ស្បូវភ្លាំង ដើម្បីដាក់ព្រះពុទ្ធរូប។ គេតំកល់បដិមាថ្មនូវ ជើងកូនភ្នំ ប៉ែកខាងជើងសានព្រះវិហារ។គរថ្វាយព្រះនាមថា ”អ្នកតាព្រះចៅ” រឺ “លោកតាព្រះចៅ”។បដិមាទាំងនោះមានមហិទ្ធិរឹទ្ធិណាស់ហើយអាចជួយអោយសំរេចបាននូវការបន់ស្រន់របស់អ្នកស្រុកបាន។កូនភ្នំនោះក៏មានឈ្មោះថា<<ភ្នំដូនពេញ>> ដែលក្រោយមក គេហៅថា<< ភ្នំដូនពេញ>>។
ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ប្រជុំរឿងព្រេងខ្មែរ
ឈ្លើង (រឿងខ្លី)
រឿង ឈ្លើង គឺជាប្រភេទរឿងខ្លី បែបព្រឺព្រួច ដែលបង្ហាញអំពីការស្លាប់របស់បងប្អូនស្រី២នាក់ ដោយសារសត្វឈ្លើងបានចូលទៅក្នុងខ្លួន បន្ទាប់ពីពួកគេបានធ្លាក់ចូលទៅក្នុងទឹកបឹងមួយកន្លែង។
តួអង្គ
ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:រឿងខ្លី ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:Short story ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:រឿង ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:រឿងខ្មែរ
ព្រះបច្ចាមរណនាម
ដើម្បីងាយស្រួលអានសិលាចារឹក គួរតែចាំនូវព្រះបច្ចាមរណនាមជាមុនសិន ព្រោះថានៅក្នុងសិលាចារឹកតែងតែយកព្រះបច្ចាមរណនាមមកប្រើ។ ព្រះបច្ចាមរណនាមគឺជានាមដែលដាក់នៅពេលព្រះមហាក្សត្រចូលទីវង្គត។ ជាទូទៅឈ្មោះរបស់ព្រះមហាក្សត្រមានបីគឺ ឈ្មោះកំណើត ឈ្មោះសោយរាជ្យ និងឈ្មោះពេលសោយទីវង្គត។ ដូចជាព្រះបាទជ័យវរ្ម័នទី៧ មានព្រះបច្ចាមរណនាមថា ជយវរ្មនទិវបមេស្វរជាដើម។ ព្រះបាទភវវរ្ម័នទី១ មានព្រះបច្ចាមរណថា សិវបទ ។ ការថ្វាយព្រះមរណនាមចំពោះព្រះមហាក្សត្រជាទំនៀមខ្មែរទាំងពីសម័យបុរាណរៀងមក នៅក្នុងសម័យអង្គរ ព្រះបាទជ័យវរ្ម័នទី២ ដែលយាងចូលទីវង្គតនៅឆ្នាំ៨៥២នៃគ.ស។ ព្រះមរណនាមគេមិនដាក់ដូចគោរម្យនាមទេ ជាពិសេសនៅខាងចុង នៅសម័យបុរាណពុំមានអ្វីក្រៅពីពាក្យលោក ឬបទឯនៅសម័យថ្មីគ្មានអ្វីក្រៅពីកោដ្ឋឡើយ។ ព្រះមរណនាមជាឈ្មោះចុងក្រោយ សំដៅទៅលើដំណើរយាងទៅកាន់ទេវលោករបស់ព្រះវិញ្ញាណក្ខ័ន្ធ។ នៅសម័យបុរាណព្រះមរណនាមព្រះមហាក្សត្រ តែងតែភ្ជាប់ទៅនិងទេវ ដែលព្រះរាជាគោរពបូជាកាលព្រះអង្គគង់នៅព្រះជន្មនៅឡើង ដូចជាព្រះបាទជ័យវរ្ម័នទី២គោរពបូជាព្រះឥសូរ លុះព្រះអង្គសោយទីវង្គត មានព្រះមរណនាមថា បរមេស្វរៈ ។
កញ្ញាឯកកម្ពុជា
កញ្ញាឯកកម្ពុជា (Miss Cambodia)
អំពីប្រាសាទព្រះវិហារ
ប្រាសាទព្រះវិហារស្ថិតក្នុងភុមិស្វាយជ្រំ ឃុំកន្ទួត ស្រុកជាំខ្សាន្ត នៅលើខ្នងភ្នំដងរែក មានប្រវែង(៨០០គុណនីង៤០០ម៉ែត្រការ៉េ)។ ដងភ្នំនេះមានលក្ខណៈចោទខ្លាំងពីខាងប្រទេសកម្ពុជា និងជម្រាលពីខាងប្រទេសថៃ។ ប្រាសាទព្រះវិហារមានចម្ងាយ៤០៥គីទ្បូមែត្រពីទីក្រុងភ្នំពេញ តែបើគេធ្វើដំណើរចេញពីទីរួមខេត្តព្រះវិហារវិញ វាមានចម្ងាយត្រឹមតែ១០៨គីឡូម៉ែត្រប៉ុណ្ណោះ ដោយធ្វើដំណើរតាមផ្លូវលេខ២១១ ទៅកាន់ស្រុកជាំខ្សាន្ត។ នៅឯភ្នំដងរែកនោះមានជណ្ដើរមួយ ដែលអាចឲ្យគេឡើងទៅដល់កំពូលភ្នំ ដែលជាទីតាំងរបស់ប្រាសាទព្រះវិហារស្ថិតនៅ។ សព្វថ្ងៃនេះអ្នកលក់ដូរ និងប្រជាជនតំបន់នោះភាគច្រើនតែងតែឡើងទៅលើភ្នំតាមផ្លូវ ស៊ី១ ពីព្រោះថាផ្លូវនោះវាងាយស្រួលក្នុងការធ្វើដំណើរ។ ប្រាសាទព្រះវិហារគឺជាតំបន់ប្រវត្តិសាស្ត្រមួយដែលមានឈ្មោះថា សេការីស្វារៈ មានន័យថា អំណាចនៃភ្នំ ហើយត្រូវបានសាងសង់ឡើងនៅក្នុងអំលុងចុងសតវត្សទី៩ និងដើមសតវត្សទី១០ ដោយព្រះមហាក្សត្រ៤អង្គព្រះនាម៖ ព្រះបាទយសោវរ្ម័នទី១ (សាងសង់ក្នុងគ.ស ៨៨៩-៩១០) ព្រះបាទសូរ្យវរ្ម័នទី១(សាងសង់ក្នុងគ.ស ១០០២-១០៥០) ព្រះបាទសូរ្យវរ្ម័នទី២ (សាងសង់ក្នុងគ.ស ១១១៣-១១៥០) និងព្រះបាទជ័យវរ្ម័នទី៦ (សាងសង់ក្នុងគ.ស ១០៨០-១១០៩)។ ប្រាសាទព្រះវិហារបានប្រគល់ឲ្យប្រទេសថៃដោយពួកអាណានិគមបារាំង ក្នុងឆ្នាំ១៩៥៤ តែត្រូវទាមទារបានមកវិញដោយការកាត់សេចក្ដីពីតុលាការអន្តរជាតិក្រុងទ្បាអេ ១៥ មិថុនា ១៩៦២ ក្រោមព្រះរាជកិច្ចដឹកនាំរបស់ព្រះមហាក្សត្រខ្មែរ។