cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
គម្ពីរវិមុត្តិមគ្គ
ឤកាសានញ្ចាយតនឈាន
បុ       បើប្រការនេះមិនកើតឡើងទេ (គឺបើបុគ្គលនោះមិនទាន់ឈានផុតរូបសញ្ញា) តើបដិឃសញ្ញា និងនានត្ត សញ្ញា មានឬមិនមាន?
វិ        បដិឃសញ្ញា និងនានត្តសញ្ញា នៅប្រាកដមានក្នុងរូបឈាន ព្រោះថាសញ្ញាទាំងនេះនឹងត្រូវកំចាត់ នៅពេល ក្រោយទេ។
ប្រភេទរបស់បឋវី (ដី)
វិ        ដីមាន២ប្រភេទ[iii]គឺ ដីតាមធម្មជាតិ និងដីដែលបានចាត់ត្រៀ់មទុក។ ភាពរឹងជាគុណសម្បត្តិរបស់ដីតាម ធម្មជាតិ។ នេះហៅថា ដីតាមធម្មជាតិ។ វត្ថុដែលធ្វើដោយដី ដែលបុគ្គលនោះជីកយកមកដោយខ្លួនឯង ឬអ្នកដទៃជីកយកមកក្ដី ហៅថាដីដែលបានចាត់ត្រៀ់មទុក។ ដីមាន៤ពណ៌គឺ៖ ពណ៌ស, ពណ៌ខ្មៅ[iv], ពណ៌ក្រហម, និងពណ៌អរុណ។ ក្នុងទីនេះ យោគីមិនគួរតុបតែងអ្វីបន្ថែមទៅលើដីតាមធម្មជាតិទេ គួរដក ចេញនូវពណ៌ស ខ្មៅ និងក្រហមចេញ។ ព្រោះហេតុអ្វី? ព្រោះថា កាលបើយោគីនោះចំរើន កម្មដ្ឋានដោយ សម្លឹងដីដែលប្រកបដោយពណ៌ទាំង៣នោះ លោកនឹងមិនបាននូវបដិភាគនិមិត្ដទេ។ ដោយការសម្លឹងពណ៌ ស ខ្មៅ និងក្រហម ឈ្មោះថាយោគីបំពេញនូវវណ្ណកសិណទៅវិញ។ ព្រោះហេតុ អ្វី? ព្រោះថា បើយោគី ចំរើនកម្មដ្ឋានដោយប្រកាន់យ់កដីតាមធម្មជាតិ ឬដីដែលបានចាត់ត្រៀ់មទុកជា និមិត្ដ នោះ លោកនឹងបាននូវ បដិភាគនិមិត្ដ។ បើសិនជាដីនោះមានពណ៌អរុណ លោកគួរប្រកាន់យក និមិត្ដនោះចុះ។
បកិណ្ណកកថា
កថំ អបដិក្កូលេ បដិក្កូលសញ្ញី វិហរតិ? ឥត្ថស្មឺ វត្ថុស្មឹ អសុភាយ វា ផរតិ អនិច្ចតោ វា ឧបសំហរតិ។ ឯវំ អបដិក្កូលេ បដិក្កូលសញ្ញី វិហរតិ។
ឈាន៤ និងឈាន៥
[v]ទិដ្ឋធម្មសុខវិហារ
បដិច្ចសមុប្បាទឧបាយ
[26] Ibid. 232: កតមា ច ភិក្ខវេ បញ្ច វេទនា ។ សុខិន្ទ្រិយំ ទុក្ខិន្ទ្រិយំ សោមនស្សិន្ទ្រិយំ ទោមនស្សិន្ទ្រិយំ ឧបេក្ខិន្ទ្រិយំ។  ឥមា វុច្ចន្តិ ភិក្ខវេ បញ្ច វេទនា។
តិក: ន័យទី៣
លោកានិស្សិតសីល គឺអ្វី? បុគ្គលភ័យខ្លាចទើបវៀរចាកនូវអំពើបាបទៅតាមមតិរបស់ប្រជាលោក។ នេះហៅថា លោកានិស្សិតសីល។         អត្តានិស្សិតសីល គឺអ្វី? បុគ្គលភ័យខ្លាចទើបវៀរចាកនូវអំពើបាបដើម្បីរក្សា ជីវិតរបស់ខ្លួន។ នេះហៅថាអត្តានិស្សិតសីល។ ធម្មានិស្សិតសីល គឺអ្វី? បុគ្គលគោរពធម៌ទើបមិនប្រព្រឹត្ដអកុសល កម្មដើម្បីជាប្រយោជន៍ដល់ធម៌  នេះហៅថាធម្មានិស្សិតសីល។
សរុបចតុក្ក: ន័យទី៥
[ii] Cp. D. III, 125 សន្ដិ ខោ បន មេ ចុន្ទ ឯតរហិ ឧបាសិកា សាវកា គិហី ឱទាត វសនា ព្រហ្មចារិនោ
បដិច្ចសមុប្បាទឧបាយ
[62] Vbh, 87: អដ្ឋារស ធាតុយោ: ចក្ខុធាតុ រូបធាតុ ចក្ខុវិញ្ញាណធាតុ សោតធាតុ សទ្ទធាតុ សោតវិញ្ញាធាតុ ឃានធាតុ គន្ធធាតុ ឃានវិញ្ញាណធាតុ ជិវ្ហាធាតុ រសធាតុ ជិវ្ហាវិញ្ញាណធាតុ កាយធាតុ ផោដ្ឋព្វធាតុ កាយវិញ្ញាណធាតុ មនោធាតុ ធម្មធាតុ មនោវិញ្ញាណធាតុ។
ទុក្ខនិរោធគាមិនីបដិបទាអរិយសច្ច:
កថញ្ច ភិក្ខវេ ភិក្ខុ បញ្ចង្គវិប្បហីនោ ហោតិ? ឥធ ភិក្ខវេ ភិក្ខុនោ កាមច្ឆន្ទោ បហីនោ ហោតិ ព្យាបាទោ បហីនោ ហោតិ ថីនមិទ្ធំ បហីនំ ហោតិ ឧទ្ធច្ចកុក្កុច្ចំ បហីនំ ហោតិ វិចិកិច្ឆា បហីនា ហោតិ ឯវំ ខោ ភិក្ខវេ ភិក្ខុ បញ្ចង្គវប្បហីនោ ហោតិ។
បកិណ្ណកកថា
តើពាក្យប្រៀនប្រដៅអំពីធុតង្គមានប៉ុន្មានបែប? ពាក្យប្រៀនប្រដៅអំពីធុតង្គមាន២បែប គឺអលោភ: និង អមោហ:។ ព្រះសម្មាសម្ពុទ្ធទ្រង់ត្រាស់ថា៖ “បើសិនជាភិក្ខុដែលសមាទានបង្សុកុលិកង្គធុតង្គ ជាអ្នកមានសន្តោស ជាអ្នកមានសេចក្តីប្រាថ្នាតិច ជាអ្នកចូលចិត្តស្ងប់ គ្មានសេចក្តីសង្ស័យ ហើយជឿជាក់ក្នុងព្រះនិព្វាននោះ ភិក្ខុនោះ ឈ្មោះថាជាអ្នកសមាទានបង្សុកុលិកង្គធុតង្គ[iv]។ ធុតង្គដទៃទៀត សុទ្ធតែប្រាសចាកនូវលោភ: និងមោហ:។ ព្រោះ តែការមិនលោភនេះ ភិក្ខុកំចាត់នូវអវិជ្ផាបានក្នុងស្ថានទាំង១៣។ ម៉្យាងទៀតព្រោះការមិនលោភដែលព្រះសម្មា សម្ពុទ្ធធ្វើឲ្យកើតឡើង ភិក្ខុនោះក៏កើតឡើងនូវសេចក្តីធុញទ្រាន់ក្នុងចិត្ត(និព្វិទា) និងដោយប្រាសចាកនូវសេចក្តី សង្ស័យ ហើយក៏ឤចកំចាត់នូវមន្ទិលគឺរាគ:និងបាបធម៌បាន។ ព្រោះការរួចចាកផុតពីមោហ:នេះ ភិក្ខុនោះក៏កំចាត់ ចោលនូវសេចក្តីនឿយហត់ខាងរាងកាយ និងបាបធម៌បាន។ នេះគឺជាពាក្យប្រៀនប្រដៅ២យ៉ាងអំពីធុតង្គ។ ទាំងនេះ គឺជាអលោភ: និងការរួចចាកផុតពីមោហ:។
មនោមយិទ្ធិ
ចប់ មនោមយិទ្ធិ
បុព្វេនិវាសានុស្សតិញាណ
វិ        បុគ្គលដែលចូលកាន់ចតុត្ថជ្ឈាន មានវសីលើកសិណទាំង៨ហើយនិងកសិណទាំង២ គឺជាអ្នកដែលឤចធ្វើ បុព្វេនិវាសានុស្សតិញាណឲ្យកើតឡើងបាន។ ន័យមួយទៀតសួរថា តើរូបឈានថ្នាក់ណា? គឺឈានទី៤ នៃរូបឈាន ដែលជាកន្លែងដែលចិត្តមានការរួចផុត។ ន័យមួយទៀតសួរថា តើនៅក្នុងចតុត្ថជ្ឈាននោះ មាន បុព្វេនិវាសានុស្សតិ ញាណប៉ុន្មានប្រភេទ ដែលឤចធ្វើឲ្យកើតឡើងបាន? គឺមានបុព្វេនិវាសានុស្សតិ ញាណ ៣ប្រភេទ ដែលឤចធ្វើឲ្យ កើតឡើងបាន។
ការឤស្រ័យនៅរបស់អនាគារិក
ឤកង្ខមានោ ឤវុសោ ភិក្ខុ ឥទ្ធិមា ចេតោវសិប្បត្តោ អមុំ ទារុក្ខន្ធំ បឋវី ត្វេវ អធិមុច្ចេយ្យ។ តំ កិស្ស ហេតុ? អត្ថិ ឤវុសោ អមុស្មឹ ទារុក្ខន្ធេ បឋវីធាតុ យំ និស្សាយ ភិក្ខុ ឥទ្ធិមា ........ បេ ........បឋវី ត្វេវ អធិមុច្ចេយ្យ។ ឤកង្ខមានោ ឤវុសោ ភិក្ខុ ឥទ្ធិមា ចេតោវសិប្បត្តោ អមុំ ទារុក្ខន្ធំ ឤបោ ត្វេវ អធិមុច្ចេយ្យ....... បេ .... តេជោ ត្វេវ អធិមុច្ចេយ្យ ........ វាយោ ត្វេវ អធិមុច្ចេយ្យ ........
បុព្វេនិវាសានុស្សតិញាណ
បុ        តើក្នុងចតុត្ថជ្ឈាននោះ មានបុព្វេវាសានុស្សតិញាណប៉ុន្មានប្រភេទដែលឤចបដិបត្តិបាន?
ឤនិសង្សរបស់បញ្ញា
សេចក្តីល្អទាំងពួងមានពន្លឺភ្លឺកើតឡើងមកបានព្រោះបញ្ញា
ទុក្ខនិរោធគាមិនីបដិបទាអរិយសច្ច:
វិ        ការកើតគឺជាទុក្ខ: ការចាប់កំណើតគឺជាសមុទយ: ការរលត់ទៅនៃទុក្ខគឺជានិរោធ: ផ្លូវដែលនាំឆ្ពោះទៅរក សេចក្តីរលត់ទុក្ខគឺជាមគ្គ:។ កន្លែងណាមានកិលេសកន្លែងនោះមានទុក្ខ។ កិលេសគឺជាសមុទយ:។ ការ អស់ទៅនៃកិលេសគឺជានិរោធ។ វិធីដែលធ្វើឲ្យអស់ទៅនូវកិលេសគឺជាមគ្គ។ ទុក្ខសច្ច:កំចាត់ចេញនូវ សក្កាយទិដ្ឋិ សមុទយសច្ច:កំចាត់ចេញនូវឧច្ឆេទទិដ្ឋិ ទុក្ខនិរោធសច្ច:កំចាត់ចេញនូវសស្សតទិដ្ឋិ មគ្គ សច្ច:កំចាត់ចេញនូវ មិច្ឆាទិដ្ឋិទាំងពួង។ បណ្ឌិតិគប្បីយល់អរិយសច្ច:“ដោយសង្ខេប” ដូច្នេះចុះ។
ដោយការឧបមា: ទៅនឹងឈើដែលពុល ទៅនឹងទូក ទៅនឹងទម្ងន់បន្ទុក
ធាតុទាំងឡាយជាហេតុរបស់ចរិយា
វិ          កាលបើធាតុដីនិងធាតុទឹកមានបរិមាណច្រើន បុគ្គលនោះជាមោហចរិត។ កាលបើធាតុខ្យល់និងធាតុ ភ្លើង ច្រើន បុគ្គលនោះជាទោសចរិត។ កាលបើធាតុទាំងអស់ស្មើគ្នា បុគ្គលនោះជារាគចរិត។ ធាតុទាំង ឡាយ ជាហេតុរបស់ចរិយា មានសេចក្តីអធិប្បាយដោយប្រការដូច្នេះឯង។
ដោយហេតុ
វិ           លើកលែងតែអរូបកសិណចេញ កម្មដ្ឋាន៩ ពោលគឺកសិណ៨ដែលនៅសល់ និងបរិច្ឆិន្នាកាសកសិណ ជា
សេចក្ដីឧបមាទៅនឹងអ្នកផ្ងូតទឹក
បុ        ចុះអ្វីប្រៀបប្រដូចទៅនឹងទឹក?
តិក: ន័យទី៣
សីលពួកតិក:មានម៉្យាងទៀតគឺ លោកានិស្សិតសីល(សីលដែលយោងទៅតាមលោក) អត្តានិស្សិត សីល(សីលដែលយោងទៅតាមខ្លួននិងជីវិត) និង ធម្មានិស្សិតសីល(សីលដែលយោងទៅតាមធម៌)[vii] ។
កិច្ចរបស់អ្នកដែលទើបនឹងចាប់ផ្ដើមសិក្សា
លោកមិនដែលនិយាយតិះដៀលនូវព្រះធម៌
មិនលេងសើច មិនបញ្ចើចបញ្ចើ មិនមាក់ងាយ។
បកិណ្ណកកថា
[xxvii] A. I, 25: ឯតទគ្គំ ភិក្ខវេ មម សាវកានំ ភិក្ខូនំ បុព្វេនិវាសំ អន្នុស្សរន្តានំ យទិទំ សោភិតោ។
ទុក្ខនិរោធគាមិនីបដិបទាអរិយសច្ច:
កតមញ្ច ភិក្ខវេ ភារនិក្ខេបនំ ? យោ តស្សាយេវ តណ្ហាយ អសេសវិរាគនិរោធោ ចាគោ បដិនិស្សគ្គោ មុត្តិ អនាលយោ ឥទំ វុច្ចតិ ភិក្ខវេ ភារនិក្ខេបនន្តិ។
ដោយឤរម្មណ៍
ម៉្យាងទៀត កម្មដ្ឋាន៤មានឤរម្មណ៍ដែលចំរើនលូតលាស់ខាងក្នុង ជាអជ្ឈត្តិការម្មណ៍ ជាពហិទ្ធារម្មណ៍ ដែលបានត្រៀមទុកហើយ។
ឈានដែលមានចំណែកនៃការអន់ថយ ការរឹងមាំ គុណវិសេស និងការដឹងច្បាស់
[iv] នីល: ជួនកាលប្រែថា ខៀវចាស់ ខៀវ-ខ្មៅ, ខ្មៅ
អត្ថន័យរបស់កសិណ
“កាលបើបុគ្គលរលឹកដល់ពុទ្ធគុណ  បីតិដែលនៅខាងក្នុងរមែងជ្រួតជ្រាបពោរពេញក្នុងរាងកាយ  កាលបើបុគ្គលគិតពង្រីកនូវបឋវីកសិណ កសិណនោះក៏ជ្រួតជ្រាបពេញក្នុងជម្ពូទ្វីប ចិត្តដែលមានបឋវីកសិណជាឤរម្មណ៍ ឧបមាដូចជារាងកាយដែលពោរពេញទៅដោយសេចក្តីសុខ ដូច្នោះដែរ”
បកិណ្ណកកថា
[v] ភោជនបរិយន្ដ:
[vi] អបរិច្ឆិន្នន្តំ
ទុក្ខនិរោធគាមិនីបដិបទាអរិយសច្ច:
[42] Ibid. 263: នវ សត្តាវាសា: ៤ដំបូង ដូចគ្នាទៅនឹង៤ដំបូងរបស់ D. III, 253 (វិញ្ញាណដ្ឋិតិ៧)។ ចំណែកទី៥គឺ សន្តាវុសា សត្តា អញ្ញិនោ អប្បដិសំវេទិនោ សេយ្យថាបិ ទេវា អញ្ញសត្តា អយំ បញ្ចមា…… សត្តាវាសោ ។ ។ ចំណែក៣ទៀត គឺដូចទៅនឹងទី៥, ៦, ៧ របស់ D. III, 253 ហើយនិងចុងក្រោយគឺ សន្តាវុសោ សត្ត សព្វសោ ឤកិញ្ចញ្ញាយតនំ សមតិក្កម្ម នេវសញ្ញនាសញ្ញាយតនូបគា អយំ នវមោ សត្តាវាសោ។
[43] Vbh, 390; A. Iv, 400-1  តណ្ហំ បដិច្ច បរិយេសនា បរិយេសនំ បដិច្ច លាភោ លាភំ បដិច្ច វិនិច្ឆយោ វិច្ឆិយំ បដិច្ច ឆន្ទរាគោ ឆន្ទរាគំ បដិច្ច អជ្ឈោសានំ អជ្ឈោសានំ បដិច្ច បរិគ្គហោ បរិគ្គហំ បដិច្ច មច្ឆរិយំ មច្ឆរិយំ បដិច្ច ឤរក្ខាធិករណំ ទណ្ឌាទានសត្ថាទានកលហវិគ្គហវិវាទា តុវំតុវំបេសុញ្ញមុសាវាទា អនេកេ បាបកា អកុសលា ធម្មា សម្ភវន្តិ។
ឥមេ ខោ ភិក្ខវេ នវ តណ្ហាមូលកា ធម្មាតិ។
វិធី៤យ៉ាងក្នុងការកំណត់តេជោធាតុ(ធាតុភ្លើង)
បុ        ព្រោះហេតុអ្វី ទើបលោកហៅការបង្ហាញខ្លួនឡើងដ៏មហិមា ថាជាមហិមា?
គាថាជាបទពាក្យ៧[8]
[1]  ហានភាគិយ, Cp. A. IV, 357:  ឥធ មេឃិយ ភិក្ខុ កល្យាណមិត្តោ ហោតិ កល្យាណសហាយោ កល្យាណសម្បវង្កោ។ អបរិបកាយ មេឃិយ ចេតោវិមុត្តិយា អយំ បដ្ឋាមោ ធម្មោ បរិបក្កាយ សំវត្តតិ។
ឈានដែលមានចំណែកនៃការអន់ថយ ការរឹងមាំ គុណវិសេស និងការដឹងច្បាស់
[xi] ឧបាយេហិ
បញ្ញា៤ប្រភេទ ពួកទី១០
[20] Vbh, 294: ឥធ ភិក្ខវេ ធម្មំ ជានាតិ សុត្តំ គេយ្យំ វេយ្យាករណំ គាថំ ឧទានំ ឥតិវុត្តកំ ជាតកំ អព្ភុតធម្មំ វេទល្លំ: អយំ វុច្ចតិ ធម្មបដិសម្ភិទា។ សោ តស្ស តស្សេវ ភាសិតស្ស អត្ថំ ជានាតិ: អយំ ឥមស្ស ភាសិតស្ស អត្ថោ អយំ ឥមស្ស ភាសិតស្ស អត្ថោ តិ: អយំ វុច្ចតិ អត្ថបដិសម្ភិទា។ តត្រ ធម្មនិរុត្តាភិលាបេ ញាណំ និរុត្តិបដិសម្ភិទា។ ញាណេសុ ញាណំ បដិភាណបដិសម្ភិទា។
សេចក្ដីឧបមាទៅនឹងអ្នកផ្ងូតទឹក
វិ        ឧបមាដូចជាភាជន៍ស្ពាន់ដែលដាក់ម្សៅសំរាប់ងូតទឹកដែលរឹង បន្ទាប់មកត្រូវគេបុកឲ្យល្អិតផង់និងថ្លាយ៉ាង ណា កសិណនិមិត្ដដែលប្រកបដោយដីរឹងក៏ដូច្នេះដែរ គឺត្រូវយោគីធ្វើបីតិដែលជាបីតិទន់និងបរិសុទ្ធឲ្យកើត ឡើង ព្រោះហេតុដូចនេះទើបស្រស់ថ្លា។ ព្រោះចិត្តនិងចេតសិកធ្វើឤរម្មណ៍ឲ្យបរិបូណ៌ ទើបលោកពោល ទុកថា ភាជន:ស្ពាន់ប្រៀបដូចជាកសិណនិមិត្ដ ឯចិត្តនិងចេតសិកប្រៀបដូចជាម្សៅសំរាប់ងូតទឹក។ បណ្ឌិត គប្បីយល់យ៉ាងនេះចុះ។
ប្រភេទរបស់បឋវី (ដី)
បុ          និមិត្ដគឺដី ដែលមិនបានត្រៀមទុក គឺអ្វី?
សេចក្តីឧបមាទៅនឹងរូបឤយ៉ង
មនុស្សឤយ៉ងទាំងអស់នេះ កើតឡើងព្រមគ្នានិងវិញ្ញាណធាតុ ឆ្លាក់ក្នុងអំណាចនៃសេចក្ដីក្រោធ សោក សៅ សេចក្ដីទុក្ខ ព្រោះហេតុនិងបច្ច័យនៃសេចក្ដីធុញថប់និងទារុណកម្ម។ ពួកគេសើចសប្បាយឬប្រឡែងគ្នា ឬពឹង ពាក់គ្នាទៅវិញទៅមក។ ឤហារធ្វើឲ្យឤយ៉ងទាំងនេះនៅតទៅមុខបាន និងជីវិតិន្ទ្រីយ៍ធ្វើឲ្យឤយ៉ងទាំងនេះនៅតែ បន្តទៅទៀតបាន។ សេចក្តីស្លាប់ធ្វើឲ្យឤយ៉ងនោះបែកបាក់ខ្ចាត់ខ្ចាយ។ ប្រសិនបើកម្មកិលេសកើតឡើង ឤយ៉ងថ្មី នឹងកើតឡើងទៀត។ ការកើតឡើងគ្រាដំបូងរបស់ឤយ៉ងនោះ មិនឤចដឹងបានទេ។ ហើយដំណាក់កាលចុង ក្រោយ របស់ឤយ៉ងនោះ ក៏គ្មាននរណាម្នាក់ឤចសម្លឹងមើលឃើញបានដែរ[liv]។ យោគីគប្បីកំណត់ធាតុទាំងឡាយ ដោយ ប្រៀបធៀបទៅនឹងឤយ៉ង យ៉ាងដូច្នេះចុះ ហើយយោគីនោះកំណត់ដឹងកាយនេះដោយប្រៀបធៀបទៅនឹង ឤយ៉ង ដោយឤការ:យ៉ាងនេះ ដោយអំពើយ៉ាងនេះថា “ពុំមានសត្វ ពុំមានជីវ:ទេ”។
ដោយវិសេសភាព
អប្បបញ្ញា៤ មានឈ្មោះថាពិសេស ព្រោះគ្មានកម្មដ្ឋានផ្សេងណាទៀតដែលពិសេសជាងនេះ។
ចតុក្ក: ន័យទី៥
ពាក្យថាគោចរ: បានដល់ទាំងគោចរ: និងអគោចរ:។
តិក: ន័យទី៤
សីលដែលសម្ព័ន្ធជាមួយសេចក្ដីប្រាថ្នាដ៏ខ្លាំងក្លា គឺអ្វី? បុគ្គលសមាទានសីលផង ធ្វើទារុណដល់អ្នក ដទៃផង ហៅថាសីលដែលសម្ព័ន្ធជាមួយសេចក្ដីប្រាថ្នាដ៏ខ្លាំងក្លា។  សីលដែលសម្ព័ន្ធជាមួយសេចក្ដីប្រាថ្នាល្អ គឺអ្វី? បុគ្គលរក្សាសីលដើម្បីជាប្រយោជន៍ជាសេចក្ដីសុខក្នុងបច្ចុប្បន្នជាតិផង ដើម្បីវិមុត្ដិក្នុងអនាគតជាតិផង ហៅថាសីល ដែលសម្ព័ន្ធជាមួយសេចក្ដីប្រាថ្នាល្អ។ សីលដែលមិនសម្ព័ន្ធជាមួយសេចក្ដីប្រាថ្នា គឺអ្វី? បុគ្គលសមាទានសីល ដោយមិនធ្វើឲ្យក្ដៅក្រហាយដល់អ្នកដទៃ ថែមទាំងផ្ដល់ប្រយោជន៍ដល់អ្នកដទៃទៀតផង ហៅថាសីលដែលមិន សម្ព័ន្ធជាមួយសេចក្ដីប្រាថ្នា។
សរុបចតុក្ក: ន័យទី៥
[iii] Cp. Vis. Mag. 15 សាមណេរសាមណេរី ទសសីលា,
ទុក្ខនិរោធគាមិនីបដិបទាអរិយសច្ច:
[17] Cp. (a) A. III, 238: សេយ្យថាបិ ភោ បុរិសោ ឤពាធិកោ ទុក្ខិតោ ពាឡ្ហគិលានោ តស្ស កុសលោ ភិសក្កោ ឋានសោ ឤពាធំ នីហរេយ្យ ឯវមេវ ខោ ភោ យតោ យតោ តស្ស ភោតោ គោតមស្ស ធម្មំ សុណាតិ យទិ សុត្តសោ យទិ គេយ្យសោ យទិ វេយ្យាករណសោ យទិ អព្ភុតធម្មសោ តតោ តតោ សោកបរិទេវទុក្ខទោមនស្សុបាយាសា អព្ភត្ថំ គច្ឆន្តិ។
កថញ្ច... បញ្ចង្គសមន្នាគតោ ហោតិ? ឥធ ភិក្ខវេ ភិក្ខុ អសេក្ខេន សីលក្ខន្ធេន សមន្នាគតោ ហោតិ អសេក្ខេន សមាធិក្ខន្ធេន សមន្នាគតោ ហោតិ អសេក្ខេន បញ្ញាក្ខន្ធេន សមន្នាគតោ ហោតិ អសេក្ខេន វិមុត្តិក្ខន្ធេន សមន្នាគតោ ហោតិ អសេក្ខេន វិមុត្តិញាណទស្សនក្ខន្ធេន សមន្នា គតោ ហោតិ ឯវំ ខោ ភិក្ខវេ ភិក្ខុ បញ្ចង្គសមន្នាគតោ ហោតិ។
f)        និស្សរណំ ហេតំ ឤវុសោ វិចិកិច្ឆាកថំកថាសល្លស្ស យទិទំ អស្មីតិ មានសមុគ្ឃាតោ
ការស្ងាត់ចាកអកុសលធម៌
ការស្ងាត់ចាកអកុសលធម៌មានសេចក្តីអធិប្បាយដូចតទៅ៖ បុគ្គលធ្វើការស្ងាត់ចាកទោស:(ទោសវិវេក) ឲ្យដល់ព្រម ព្រោះបាននូវអទោស:។      ធ្វើការស្ងាត់ចាកមិទ្ធ:(ងោកងុយ)ឲ្យដល់ព្រម ព្រោះបាននូវឤលោកសញ្ញា។ ធ្វើការស្ងាត់ចាកឧទ្ធច្ចកុកុច្ច:ឲ្យដល់ព្រម ព្រោះបាននូវអវិក្ខេប:។    ធ្វើការស្ងាត់ចាកថីន:ឲ្យដល់ព្រម ព្រោះបាននូវ អថីន:។            ធ្វើការស្ងាត់ចាកវិចិកិច្ឆាឲ្យដល់ព្រម ព្រោះបាននូវអប្បនាសមាធិ។ ធ្វើការស្ងាត់ចាកអវិជ្ជាឲ្យដល់ព្រម ព្រោះបាននូវបញ្ញា។ ធ្វើការស្ងាត់ចាកមិច្ឆាសតិឲ្យដល់ព្រម ព្រោះបាននូវសមាធិ។ ធ្វើការស្ងាត់ចាកអសុខ:ឲ្យដល់ ព្រម ព្រោះបាននូវសុខ:។  ធ្វើការស្ងាត់ចាកទុក្ខទាំងពួងឲ្យដល់ព្រម ព្រោះបាននូវចេតសិកសុខទាំងពីរ។ ធ្វើការ ស្ងាត់ចាកអកុសលធម៌ទាំងពួងឲ្យដល់ព្រម            ព្រោះបាននូវកុសលធម៌ទាំងពួង។ សេចក្តីទាំងនេះ លោកបាន ពោលទុកក្នុងព្រះត្រៃបិដកដូចតទៅនេះថា: “អ្នកបរិបូណ៌ដោយអលោភ: ឈ្មោះថាធ្វើការស្ងាត់ចាកកាមឲ្យដល់ ព្រម។ អ្នកប្រកបដោយអទោស:និងអមោហ: ឈ្មោះថាធ្វើអកុសលធម្មវិវេកឲ្យដល់ព្រម[xxxiv]”។
បកិណ្ណកកថា
ក្នុងបុគ្គល៣ប្រភេទ បុគ្គលណាដែលបដិបត្តិធុតង្គ? គឺបុគ្គលដែលមានលោភ: និងបុគ្គលដែលមាន មោហ: ជាអ្នកបដិបត្តិធុតង្គ។ បុគ្គលដែលមានទោស: មិនឤចបដិបត្តិធុតង្គទេ។ បុគ្គលដែលមានលោភ: និង បុគ្គលដែលមានមោហ:ឤចបដិបត្តិធុតង្គបាន។ បុគ្គលដែលមានលោភ: ឤចសម្រេចបាននូវសេចក្តីមិនប្រមាទ ដោយការប្រកាន់ខ្ជាប់។ បើបុគ្គលនោះមិនមានសេចក្តីប្រមាទ បុគ្គលនោះឤចយកឈ្នះលើលោភ:បាន។ មោហ: គឺការមិនចេះសង្ស័យ។ ដោយវិធីធុតង្គទាំងឡាយ ភិក្ខុឤចធ្វើសេចក្តីមិនប្រមាទឲ្យបរិបូណ៌បាន។ បើលោកមិន មានសេចក្តីប្រមាទ លោកឤចយកឈ្នះសេចក្តីមោហ:បានដោយល្អ។ ដូច្នេះហើយបានជាបុគ្គលដែលមាន លោភ: និងបុគ្គលដែលមានមោហ: ជាអ្នកបដិបត្តិធុតង្គ។
គាថាជាបទពាក្យ៧[8]
ហឫទ័យលោកប្រាសអកុសល        មិនខ្ផិលវិលវល់ដោយតណ្ហា
បកិណ្ណកកថា
បុគ្គលដែលប្រមាទរមែងជាទុក្ខ និងធ្វើនូវអំពើបាប។ បុគ្គលដែលប្រមាទមិនគប្បីបដិបត្តិធុតង្គទេ (ព្រោះថា បើបដិបត្តិ គឺរឹតតែបង្កើននូវសេចក្តីទុក្ខថែមទៀត) គឺដូចជាបុគ្គលដែលកើតរោគស្លេស្ម៍ ដែលនឹងរឹតតែ ឈឺធ្ងន់ថែមទៀតបើសិនជាផឹកទឹកក្តៅ។
មានប្រពៃណីដែលបដិបត្តិម៉្យាងទៀតគឺ បុគ្គលដែលមានសេចក្តីប្រមាទគប្បីឤស្រ័យនៅក្នុងទីស្ងាត់ ឬ នៅក្រោមដើមឈើ។ ហេតុអ្វីបានជាត្រូវនៅក្នុងទីស្ងាត់? ព្រោះថាក្នុងទីនោះ គ្មានបញ្ហាផ្លូវលោកកើតឡើងទេ។
តើមានរដូវប៉ុន្មានសំរាប់ការបដិបត្តិធុតង្គ? រយ:ពេល៨ខែ គឺជាពេលដែលសំរាប់បដិបត្តិធុតង្គចំនួន៣គឺ រុក្ខមូលិកង្គធុតង្គ អព្ភោកាសិកង្គធុតង្គ និងសោសានិកង្គធុតង្គ។ ព្រះសម្មាសម្ពុទ្ធបានអនុញ្ញាតឲ្យឤស្រ័យនៅស្ថាន ទីដែលមានដំបូលបានក្នុងរដូវវស្សា។
តើអ្នកណាជាអ្នកបដិបត្តិធុតង្គ ហើយតើនរណាជាអ្នកបង្រៀន? មានបុគ្គលដែលជាអ្នកបដិបត្តិធុតង្គ ផង ជាគ្រូបង្រៀនធុតង្គផង។ មានបុគ្គលដែលជាអ្នកបដិបត្តិធុតង្គផង តែមិនមែនជាគ្រូបង្រៀនធុតង្គទេ។ មាន បុគ្គលដែលមិនមែនជាអ្នកបដិបត្តិធុតង្គ តែត្រឹមតែជាគ្រូបង្រៀនធុតង្គ។ និង មានបុគ្គលដែលជាអ្នកមិនបដិបត្តិ ធុតង្គផង និងមិនមែនជាគ្រូបង្រៀនធុតង្គផង។
ឤនិសង្សរបស់បញ្ញា
បញ្ញា២ពួក នាំទៅដល់ឈានថ្នាក់ខ្ពស់
អង្គ៥
សេចក្តីឧបមាដោយរទេះសេះនិងកងទ័ព
៨-មរណនុស្សតិ
វិ        កាយនេះពុំមានសារ:ទេ ដូចលោកបានសំដែងទុកហើយដោយការប្រៀបធៀបទៅនឹងដុំពពុះទឹក ដោយ ការ ប្រៀបធៀបទៅនឹងដើមចេក និងដោយការប្រៀបធៀបទៅនឹងក្រពេញទឹកដែលប៉ោងឡើងព្រួចៗ[34]  ព្រោះវាទទេពីការពិត និងប្រាសចាកពីការពិត។ ព្រោះការដែលវាត្រូវបានដាក់ឲ្យស្ថិតនៅក្នុងភាវ: ដែលពុំមាន អំណាចនេះឯង ទើបឤយុជាធម្មជាតិទន់ខ្សោយ។
ឈាន៤ និងឈាន៥
[iii]  អត្ថ វិមោក្ខ: Cp. D. II, 70. 71. A. IV. 306.  រូបិ រូបានិ បស្សតិ ៘ នៅក្នុងអភិធម្មសង្គីតិ បរ្យាយ បទសាស្ត្រ មាន អធិប្បាយនូវវិមោក្ខ៨យ៉ាងដូច តទៅ: មាន(ឬជាមួយ)រូប បុគ្គលពិចារណានូវរូប(១); មិនមានរូបសញ្ញាខាងក្នុង បុគ្គលនោះ ពិចារណារូបខាងក្រៅ(២); បានទទួល និងបានសំរេច នូវភាព បរិសុទ្ធិតាមផ្លូវកាយ បុគ្គលនោះក៏ឤស្រ័យនៅ(៣); ព្រោះកន្លង ហើយនូវរូបសញ្ញាទាំងឡាយ កំចាត់បង់ចោលហើយនូវបដិឃសញ្ញា (perception of sense-reaction) ព្រោះមិនយកចិត្តទុកដាក់ នឹងនានត្តសញ្ញា ទើបចូលដល់ឤកាសានញ្ចយ្ចាតន:  និងបានសំរេចនូវ ឤកាសានញ្ចាយតន បុគ្គលនោះក៏ឤស្រ័យ នៅ(៤); ព្រោះកន្លងហើយនូវឤកាសានញ្ចាយតន: បុគ្គលក៏បានសំរេចនូវវិញ្ញាណញ្ចាយតន បុគ្គលនោះក៏ឤស្រ័យនៅ(៥); ព្រោះ កន្លងហើយនូវ វិញ្ញាណញ្ចាយតន: បុគ្គលក៏បានសំរេចនូវឤកិញ្ចញ្ញាយតន បុគ្គលនោះក៏ឤស្រ័យនៅ(៦); ព្រោះកន្លងហើយ នូវឤកិញ្ចញ្ញាយតន: បុគ្គលក៏បានសំរេចនូវ នេវសញ្ញានាសញ្ញាយតន: បុគ្គលនោះក៏ឤស្រ័យនៅ(៧);  ព្រោះកន្លងហើយនូវ នេវសញ្ញានាសញ្ញាយតន: បុគ្គលក៏ចូលទៅដល់សញ្ញាវេទយិតនិរោធ ហើយ ឤស្រ័យនៅ(៨)។
អង្គ៥
វិ        វិតក្ក:ដែលតាមជាប់ឤរម្មណ៍របស់ចិត្ត នឹងធ្វើឲ្យអប្បនាសមាធិកើតឡើង។ វិចារ:កើតព្រមគ្នាជាមួយនឹង ចិត្តដែលធ្វើមុខងារសង្កេត។ កាលបើវិតក្ក: និងវិចារ: មិនចូលរួមគ្នាទេ នឹងជាហេតុនាំឲ្យកើតកោសល្យ។ បើបុគ្គលមានការឈ្លៀសវៃ បុគ្គលនោះរមែងកើតបីតិនិងសុខ:។ បើបុគ្គលមានការឈ្លៀសវៃ បុគ្គលនោះ រមែងកើតចិត្តដែលប្រកបដោយបីតិ ហើយក្រោយពីធ្វើបីតិឲ្យកើនច្រើនឡើងហើយ ក៏រមែងកើតចិត្តដែល ប្រកបដោយសុខ:។ ចិត្តដែលប្រកបដោយគុណសម្បត្តិ៤យ៉ាងនេះ រមែងស្ងប់ចិត្តដែលស្ងប់រមែងជា សមាធិ។ ទាំងនេះគឺលក្ខណ:របស់ការចូលរួមជាមួយគ្នា។ ដូចនេះ កាលបើអង្គ៥ទាំងនេះរួមចូលគ្នា រមែង
ធាតុទាំងឡាយជាហេតុរបស់ចរិយា
ទោសនៃរាងកាយទាំងឡាយជាហេតុរបស់ចរិយា
បដិច្ចសមុប្បាទឧបាយ
វិ        អវិជ្ជានិងសង្ខារជាចំណែករបស់“ក្រុមកម្មនិងកិលេសពីអតីត”។ វិញ្ញាណ នាមរូប សឡាយតន: ផស្ស: និងវេទនា ជាចំណែករបស់“ក្រុមផលនាបច្ចុប្បន្ន”។ តណ្ហា ឧបាទាន និងភព ជាចំណែករបស់“ក្រុមកម្ម និងកិលេសនាបច្ចុប្បន្ន”។ ជាតិ ជរានិងមរណ: ជាចំណែករបស់“ក្រុមផលនាអនាគត”។ បុគ្គលគប្បីយល់ ពីបដិច្ចសមុប្បាទ“ដោយការចែកជា៤ក្រុម” ដូច្នេះចុះ។
បកិណ្ណកកថា
[xxx] Cp. S. II, 190-92: ភូតបុព្វំ ភិក្ខវេ ឥមិស្ស វេបុល្លស្ស បព្វតស្ស បាចិនវំសោ ត្វេវ សមញ្ញា ឧទបាទិ។ តេន ខោ បន ភិក្ខវេ សមយេន មនុស្សានំ តិវរា ត្វេវ សមញ្ញា ឧទបាទិ។ តិវរានំ ភិក្ខវេ មនុស្សានំ ចត្តារីសំ វស្សសហស្សានិ ឤយុប្បមានំ អហោសិ។ តិវរា ភិក្ខវេ មនុស្សា បាចីនវំសំ ចតុហេន ឤរោហន្តិ ចតុហេន ឱរោហន្តិ។
តេន ខោ បន ភិក្ខវេ សមយេន កកុសន្ធោ ភគវតោ អរហំ សម្មាសម្ពុទ្ធោ លោកេ ឧប្បន្នោ ហោតិ………បេ……
៨-មរណនុស្សតិ
“ជីវិតនិងអត្ដភាព ការសោកសៅ សេចក្ដីសុខ និងអ្វីៗទាំងអស់
បីតិ និងសុខ:
វិ        គឺសេចក្ដីរីករាយរបស់បុគ្គលដែលមានសទ្ធាយ៉ាងខ្លាំងក្លា និងសេចក្ដីរីករាយដែលកើតឡើងព្រោះបាន ឃើញនាយស្មូនឆ្នាំង[xlv] ។
បកិណ្ណកកថា
[xxviii] Cp. Vis, Mag.433: បុព្វេនិវាសាញាណំ បរិត្តមហគ្គតអប្បមាណមគ្គអតីតាអជ្ឈត្តពហិទ្ធា ន វត្តព្វារម្មណវសេន អដ្ឋសុ ឤរម្មណេសុ បវត្តតិ។
បីតិ និងសុខ:
បុ        បីតិកើតពីការមិនមានទុព្វចភាព (ភាពមិនរឹងរូស) ដូចម្តេច?
ដោយឤរម្មណ៍
ម៉្យាងទៀត កម្មដ្ឋាន៤មានអជ្ឈត្តិការម្មណ៍ដែលបានត្រៀមទុកហើយ មានពហិទ្ធារម្មណ៍ដែលចំរើន លូតលាស់ត្រៀមទុកហើយ ជាពហិទ្ធារម្មណ៍។
បីតិ និងសុខ:
វិ        គឺសេចក្ដីរីករាយយ៉ាងខ្លាំងក្លារបស់បុគ្គលដែលមានចិត្ដបរិសុទ្ធ និងមានគុណធម៌។
ដោយឤរម្មណ៍
ម៉្យាងទៀត កម្មដ្ឋាន២មានឤរម្មណ៍ដែលចំរើនលូតលាស់ខាងក្នុងដែលបានត្រៀមទុកហើយ; ជា ពហិទ្ធារម្មណ៍ដែលចំរើនលូតលាស់ខាងក្រៅនិងដែលបានត្រៀមទុកហើយ; ជាអជ្ឈត្តិការម្មណ៍ដែលបានត្រៀម ទុកហើយ; ជាពហិទ្ធារម្មណ៍ដែលបានត្រៀមទុកហើយ។
បីតិ និងសុខ:
បុ        បីតិកើតពីវិវេក ដូចម្តេច?
ដោយឤរម្មណ៍
ម៉្យាងទៀត កម្មដ្ឋាន១មានឤរម្មណ៍ដែលចំរើនលូតលាស់ទាំងខាងក្នុង-ខាងក្រៅ ជាអជ្ឈត្តិការម្មណ៍។
បីតិ និងសុខ:
វិ        គឺសេចក្ដីរីករាយរបស់បុគ្គលអ្នកចូលកាន់បឋមជ្ឈាន[xlvi] ។
នីវរណ: ៥
បទដែលថា “លះនូវអង្គ៥” នេះ បានដល់ការលះបង់នូវនីវរណ:៥។ នីវរណ:៥ គឺអ្វីខ្លះ? គឺ កាមឆន្ទ: ព្យាបាទ: ថីនមិទ្ធ: ឧទ្ធច្ចកុក្កុច្ច: និង វិចិកិច្ឆា។
១១. សោសានិកង្គធុតង្គ
បុ             តើ “ការឤស្រ័យនៅកណ្ដាលព្រៃខ្មោច” មានឤនិសង្សដូចម្ដេចខ្លះ?
វិធី៤យ៉ាងក្នុងការកំណត់តេជោធាតុ(ធាតុភ្លើង)
វិ        ធាតុទាំងឡាយមានលក្ខណ:ជាការបង្ហាញខ្លួនឡើងដ៏មហិមា គឺដូចដែលព្រះដ៏មានព្រះភាគបានត្រាស់ទុក ក្នុងគាថានេះថា៖
១១-បកិណ្ណកថា
វិ        កាលបើបុគ្គលប្រាថ្នានឹងគេចចេញពីរាគ: គេរមែងធ្វើសញ្ញាដែលទាក់ទងទៅនឹងធម្មជាតិនៃរាងកាយ របស់ខ្លួនគេឲ្យកើតឡើង។ ពីព្រោះថា បើសិនជាគេមានសញ្ញាដែលទាក់ទងទៅនឹងធម្មជាតិនៃរាងកាយ ខ្លួន គេ នឹងបាន ទទួលនូវសេចក្ដីសំគាល់ថា “រាងកាយខ្លួននេះជាវត្ថុមិនគួរឲ្យពេញចិត្ត” ដោយឆាប់រហ័ស ហើយ នឹងធ្វើឲ្យបដិភាគ និមិត្ដកើតឡើង។  បើអសុភសញ្ញាបានទទួលការពង្រីកឡើង និមិត្ដដែលគេបាន កំណត់ ហើយក្នុងរាងកាយរបស់ខ្លួន ក៏នឹងបាត់ទៅ។ បើគេបាត់បង់សញ្ញាដែលទាក់ទងទៅនឹងរាងកាយ ខ្លួនហើយគេនឹងពុំបាននូវការគិតថា “រាងកាយនេះ ជាវត្ថុមិនគួរឲ្យពេញចិត្ត” បានដោយរហ័សទេ។ ដូច្នេះ ទើបបុគ្គល មិនឤចពង្រីកអសុភសញ្ញាបាន។
បកិណ្ណកកថា
ភូតបុព្វំ ភិក្ខវេ ឥមស្ស វេបុល្លស្ស បព្វតស្ស សុបស្សោ ត្វេវ សមញ្ញា ឧទបាទិ។ តេន ខោ បន ភិក្ខវេ សមយេន មនុស្សានំ សុប្បិយា ត្វេវ សមញ្ញា ឧទបាទិ។ សុប្បិយានំ ភិក្ខវេ មនុស្សានំ វីសតិវស្សសហស្សានិ ឤយុប្បមានំ អហោសិ។ សុប្បិយា ភិក្ខវេ មនុស្សា សុបស្សំ បព្វតំ ទ្វិហេន ឤរោហន្តិ ទ្វិហេន ឱរោហន្តិ។
ឈានដែលមានចំណែកនៃការអន់ថយ ការរឹងមាំ គុណវិសេស និងការដឹងច្បាស់
[xii] វិក្ខេបប្បហានេន
ដោយវិសេសភាព
ចតុធាតុវវដ្ឋាន មានឈ្មោះថាវិសេសភាពនៃបញ្ញា ព្រោះមានទំនាក់ទំនងជាមួយនឹងសុញ្ញតា។
ឈានដែលមានចំណែកនៃការអន់ថយ ការរឹងមាំ គុណវិសេស និងការដឹងច្បាស់
[xiii] Cp.M. II. 18: សេយ្យថាបិ ឧទាយិ ទក្ខោ កុម្ភការោ វា កុម្ភការន្ដេវាសី វា សុបរិកម្មកតាយ មត្ដិកាយ យំ យទេវ ភាជនវិកតឹ ឤកង្ខេយ្យ តំ តទេវ ករេយ្យ អភិនិប្ជាទេយ្យ
ដោយវិសេសភាព
លក្ខណ: “កំណត់ដឹងបានដោយវិសេសភាព” គប្បីដឹងដោយប្រការដូច្នេះចុះ។
បញ្ញា៤ប្រភេទ ពួកទី១០
[21] Vbh, 296: យស្មឹ សមយេ អកុសលំ ចិត្តំ ឧបន្នំ ហោតិ សោមនស្សសហគតំ ទិដ្ឋិគតសម្បយុត្តំ រូបារម្មណំ វា……បេ……ធម្មារម្មណំ វា យំ យំ វា បនារព្ភ តស្មឹ សមយេ ផស្សោ ហោតិ……បេ……អវិក្ខេបោ ហោតិ: ឥមេ ធម្មា អកុសលា។ ឥមេសុ ធម្មេសុ ញាណំ ធម្មបដិសម្ភិទា។ តេសំ វិបាកេ ញាណំ អត្ថបដិសម្ភិទា។ យាយ និរុត្តិយា តេសំ ធម្មានំ បញ្ញត្តិ ហោតិ តត្រ ធម្មនិរុត្តាភិសម្ភិលាបេ ញាណំ និរុត្តិបដិសម្ភិទា។ យេន ញាណេន តានិ ញាណានិ ជានាតិ: ឥមានិ ញាណានិ ឥទំ អត្ថជោតកានីតិ ញាណេសុ ញាណំ បដិភាណបដិសម្ភិទា។
ដោយភូមិ
បុ          លក្ខណ: “កំណត់ដឹងបានដោយភូមិ” ដូចម្តេច?
បញ្ញា៤ប្រភេទ ពួកទី១០
[22] D. III, 227: ទុក្ខេ ញាណំ សមុទយេ ញាណំ និរោធេ ញាណំ មគ្គេ ញាណំ។
ភាពផ្សេងគ្នារវាងកាម និងអកុសលធម៌
ម៉្យាងទៀត ការស្ងាត់ចាកកាមនេះ លោកបានបង្រៀនទុកថា ជាការលះបង់ការគិតដែលរវើរវាយពី រឿង កាមារម្មណ៍(កាមវិតក្ក:) ឯការស្ងាត់ចាកអកុសលធម៌វិញ លោកបានបង្រៀនទុកថា ជាការលះបង់ការគិតរវើរវាយ ពីរឿងព្យាបាទនិងរឿងបៀតបៀន(ព្យាបាទវិតក្ក: និង វិហឹង្សាវិតក្ក:)។
ម៉្យាងទៀត ការស្ងាត់ចាកកាមនេះ លោកបានបង្រៀនទុកថា ជាការលះបង់កាមគុណ ឯការស្ងាត់ចាក អកុសលធម៌វិញ លោកបានបង្រៀនទុកថា ជាការលះបង់ការប្រមាទតាមរយ:ការមិនមានទោសខាងផ្លូវកាយ។
ការឤស្រ័យនៅរបស់អនាគារិក
[xlvii] 1 Koku = 10 Sho
សេចក្ដីឧបមាទៅនឹងអ្នកផ្ងូតទឹក
បុ        ចុះអ្វីប្រៀបបានទៅនឹងដុំមូល?
វិ        គឺវិតក្ក:និងវិចារ:។ ភ្នាក់ងារផ្ងូតទឹកដ៏ជំនាញ ផ្ទេរម្សៅដាក់ទៅក្នុងភាជន:ស្ពាន់លាយជាមួយទឹក ហើយ លុញឲ្យមូលដោយដៃរបស់គេ។ ពេលដែលមូលហើយ ក៏ដាក់ម្សៅដែលសើមថែមទៀត ហើយក៏លុញ ឲ្យមូលថែមទៀត រួចហើយក៏ដាក់ចូលទៅក្នុងភាជន:ដោយមិនឲ្យខ្ចាត់ខ្ចាយយ៉ាងណា យោគីក៏ធ្វើយ៉ាង ដូច្នេះដែរ គឺយកចិត្តនិងចេតសិករបស់ខ្លួនទៅដាក់នៅឯឤរម្មណ៍ ហើយធ្វើសេចក្តីស្ងប់ដ៏ល្អឲ្យកើតឡើង។ នៅក្នុងបឋមជ្ឈាន បីតិនិងសុខ: គប្បីប្រៀបទៅនឹងទឹក ឯវិតក្ក:និងវិចារ: ប្រៀបដូចជាដៃដែលច្របាច់និង លុញឲ្យកើតជាដុំមូល។ ធ្វើដូច្នេះយោគីឤចធ្វើសេចក្តីស្ងប់ឲ្យកើតឡើងល្អ។ ចិត្តនិងចេតសិកក្លាយជាមូល ប្រកបដោយបីតិនិងសុខ: ហើយមិនរវើរវាយ ពីព្រោះចិត្តត្រូវបានថែរក្សានៅ ឯឤរម្មណ៍នៃកម្មដ្ឋាន។ ហេតុនេះហើយ ទើបម្សៅសំរាប់ងូតទឹកដែលជាដុំមូល ត្រូវប្រៀបទៅនឹងវិតក្ក: និងវិចារ:។ ម្សៅដែលសើម ជោកសព្វ ហើយរមែងមិនប៉ើងខ្ចាត់ខ្ចាយព្រោះស្អិតជាប់គ្នាយ៉ាងណា យោគី ដែលស្ថិតនៅក្នុងបឋមជ្ឈាន ក៏បរិបូណ៌ដោយបីតិតាំងពីក្បាលរហូតដល់ចុងជើង និងតាំងពីជើងឡើង រហូតទៅដល់ល់លាដ៏ក្បាល ទាំងស្បែក និងសក់ ហើយក៏ស្ថិតនៅដោយមិនរលាយបាត់ទៅណា។ យោគី ស្ថិតនៅក្នុងលោករបស់ព្រហ្ម ដោយប្រការយ៉ាងដូច្នេះឯង។
បុ         បីតិនិងសុខ: លោកហៅថាជាសភាវ:ដែលមិនមានរូបរាង កាលបើយ៉ាងដូច្នេះ តើបីតិនិងសុខ:នោះឤច បំពេញរាងកាយ បានយ៉ាងដូចម្តេចទៅ?
វិ        នាមឤស្រ័យរូប រូបឤស្រ័យនាម។ ព្រោះហេតុនេះ បើនាមប្រកបដោយបីតិ រូបក៏ប្រកបដោយបីតិដែរ ហើយបើនាមប្រកបដោយសុខ: រូបក៏ប្រកបដោយសុខ:ដូចគ្នាដែរ។ ម៉្យាងទៀត រូបដែលប្រកបដោយ សុខ:នឹងធ្វើឲ្យរាងកាយមានសេចក្តីស្ងប់ ហើយព្រោះឤស្រ័យដោយសុខ:របស់រូប រាងកាយទាំងមូល រមែងទទួលបាននូវសេចក្ដីស្ងប់ដែរ។ ដូចនេះ ទើបពុំជាបដិបក្ខនឹងគ្នាឡើយ។
ដោយឤរម្មណ៍
លក្ខណ: “កំណត់ដឹងបានដោយឤរម្មណ៍” គប្បីដឹងដោយប្រការដូច្នេះចុះ។
១១-បកិណ្ណកថា
ម៉្យាងទៀតលោកសំដែងទុកថា បើបុគ្គលប្រាសចាកនូវរាគ: បុគ្គលឤចនឹងពង្រីកអសុភសញ្ញានោះ បាន ដើម្បីជាប្រយោជន៍ដល់ការរីកចំរើននូវគំនិតដែលធំធែង។ ប្រការនេះត្រូវគ្នានឹងវចន:នៅក្នុងព្រះអភិធម្មដែល បាន សំដែងថា៖ “បុគ្គលដែលឤស្រ័យនៅដោយប្រាសចាករាគ:និងកិលេសដែលសេសសល់ បំពេញបឋមជ្ឈាន ដោយ រហ័ស ឤស្រ័យនៅក្នុងឧទ្ធុមាតកសញ្ញា និងធ្វើនូវឤរម្មណ៍ដែលពុំមានព្រំដែនឲ្យកើតឡើង។ ព្រះសឹង្គាល បិតាមហា ថេរ: បានពោលនូវគាថានេះទុកថា៖
បដិច្ចសមុប្បាទឧបាយ
[27] S. IV, 232 កតមា ច ភិក្ខវេ ឆត្តឹស វេទនា។ ឆ គេហសិតានិ សោមនស្សានិ ឆ នេក្ខម្មសិតានិ សោមនស្សានិ ឆ គេហសិនាតិ ទោមនស្សានិ ឆ នេក្ខមមសិតានិ ទោមនស្សានិ ឆ គេហសិតា ឧបេក្ខា ឆ នេក្ខម្មសិតា ឧបេក្ខា ឥមា វុច្ចន្តិ ភិក្ខវេ ឆត្តឹស វេទនា។
៧. ខលុបច្ឆាភត្ដិកង្គធុតង្គ
បុ        ការសមាទានខលុបច្ឆាភត្ដិកង្គធុតង្គ មានឤនិសង្សដូចម្ដេចខ្លះ?
អង្គ៥
វិ        ឈានដែលបុគ្គលធ្វើឲ្យបរិបូណ៌បានដោយឤស្រ័យអង្គរបស់ឈាន។ ពុំមានឈានណាដែលញែកចេញពី អង្គរបស់ឈានបានទេ គឺពុំមានឈានបែបដូច្នេះឡើយ។ បុគ្គលឤចហៅថារទេះសេះបាន ក៏ព្រោះមាន ចំណែកផ្សំទាំងអស់របស់រទេះសេះ[lvi]។ពុំមានរទេះសេះណាដែលស្ថិតនៅពីក្រៅអង្គប្រកបរបស់រទេះសេះ បានទេ។ ព្រោះតែមានចំណែកផ្សំទាំងអស់របស់កងទ័ព ទើបបុគ្គលឤចហៅថាជាកងទ័ពបាន គឺពុំមាន កងទ័ពណាឤចបំបែកចេញពីអង្គប្រកបរបស់កងទ័ពបានឡើយ។ លុះត្រាតែមានអង្គរបស់ឈានដូចបាន ពោលរួចមកហើយនេះ ទើបហៅថា “ឈាន” បាន គឺពុំមានឈានណាឤចបំបែកចេញពីអង្គ ប្រកបរបស់ ឈានបានទេ[lvii]។ ពេលដែលអង្គប្រកបរួមចូលគ្នា ទើបហៅថា “ឈាន”។ ពេលដែលបំបែក ចេញពីគ្នា ហៅថា “អង្គ”។ លោកបានពោលទុកថា “ឤរម្មណ៍ហៅថាឈាន” ឯ “គុណសម្បត្តិហៅថាអង្គ”។ ឈាន ប្រៀបបានដូចជាកុលសម័ន្ធ ឯអង្គប្រៀបបានដូចជាវណ្ណ:។
ឤនិសង្សរបស់បញ្ញា
ហើយឃើញនូវផលដ៏ឧត្តមនៃសន្តិ
៨-មរណនុស្សតិ
បុ        តើ “ឤយុដែលទន់ខ្សោយព្រោះការពឹងពាក់ទៅលើវត្ថុដែលគ្មានអំណាចនោះ” មានន័យដូចម្ដេច?
វិ        ឤយុ(ជីវិត)នេះ ត្រូវបានរក្សាទុកដោយខ្យល់ដង្ហើមចូលនិងខ្យល់ដង្ហើមចេញ ដោយមហាភូតរូប៤ ដោយ ទឹកផឹកនិងឤហារ ដោយឥរិយាបថ៤ និងដោយឧណ្ហភាព។ ព្រោះពឹងពាក់ឤស្រ័យ ទៅលើ វត្ថុដែលគ្មាន អំណាចយ៉ាងដូច្នេះឯង ទើបឤយុជាធម្មជាតិទន់ខ្សោយ។ យោគីបដិបត្ដិមរណនុស្សតិ ដោយវិធី “ការចុះទន់ខ្សោយរបស់ឤយុ២យ៉ាង” ដោយប្រការយ៉ាងដូច្នេះ។
ធាតុទាំងឡាយជាហេតុរបស់ចរិយា
បុ          ទោសនៃរាងកាយទាំងឡាយ ជាហេតុរបស់ចរិយាយ៉ាងដូចម្ដេច?
ឤកាសានញ្ចាយតនឈាន
“ការចូលដល់និងឤស្រ័យនៅក្នុងឤកាសានញ្ចាយតន:” មានន័យថា យោគីដែលបានសំរេចនូវ ឤកាសា នញ្ចាយតនឈាន បានកន្លងផុតនូវរូបារម្មណ៍ទាំងអស់ បានធ្វើអង្គ៣ កុសល៣ និងលក្ខណ:១០ប្រការឲ្យ បរិបូណ៌ ប្រកបដោយឤនិសង្ស២២ នឹងនៅជាស្ងប់ដោយការសោយផលនៃការបំពេញឈាន។ ដោយកុសល សម្បត្តិ ទាំងនេះ យោគីនោះនឹងទៅកើតក្នុងឤកាសានញ្ចាយតនភូមិ ដូចដែលលោកបានពោលទុករួចមកហើយ។
អង្គ៥
វិ        សភាវ:បែបនោះមិនសមរម្យទេ ដោយហេតុថាក្នុងចតុត្ថជ្ឈាន យោគីត្រូវកំចាត់ចោលនូវបីតិ និងសុខ: ចេញ។ ការដែលយោគីនោះដកចោលហើយនូវបីតិ និងសុខ:ដែលលោកធ្វើឲ្យកើតឡើងក្នុងបឋមជ្ឈាន ចេញនោះ ក៏ព្រោះតែលោកសម្លឹងឃើញនូវទោសរបស់សុខ: ទើបបានជាលះបង់ចោលនូវសុខ:នោះចេញ និងក្រសោប ជាប់ជាមួយនឹងសេចក្តីស្ងប់ដ៏ជ្រៅ។ ព្រោះហេតុនេះហើយ ទើបលោកមិនធ្វើឲ្យបីតិនិងសុខ: កើតឡើង។
បុព្វេនិវាសានុស្សតិញាណ
វិ        គឺមានបុព្វេវាសានុស្សតិញាណ៣ប្រភេទ គឺការរំលឹកជាតិបានច្រើនជាតិ ការរំលឹកជាតិបានដោយកំណើត និងការ រំលឹកជាតិបានដោយការបដិបត្តិ។
ទុក្ខនិរោធគាមិនីបដិបទាអរិយសច្ច:
បុ        តើអរិយសច្ច:“ដោយការឧបមា” ដូចម្តេច?
វាយោកសិណ
“យោគីកំណត់និមិត្ដបានដូចម្តេច”? យោគីថ្មីកំណត់និមិត្ដដោយវិធី២យ៉ាងគឺ ដោយការសម្លឹងមើល និងការប៉ះពាល់។ យោគីកំណត់និមិត្ដដោយការសម្លឹងឃើញយ៉ាងដូចម្តេច? យោគីនោះ កាលបើសម្លឹងមើលចំការ ដំឡូង គុម្ពឫស្សី ឬវាលស្មៅដែលកំរើកដោយត្រូវខ្យល់បក់ ក៏ជញ្ជឹងគិតនូវវាយោសញ្ញា ហើយកំណត់និមិត្ដដោយ វិធី៣យ៉ាងគឺ ដោយការសម្លឹងមើលដោយស្មើៗ ដោយឈ្លាសវៃ និងដោយការកំចាត់នូវអ្វីដែលមករំខាន។ យោគី កំណត់និមិត្ដដោយការសម្លឹងមើល ដោយសេចក្ដីយ៉ាងនេះឯង។ យោគីកំណត់និមិត្ដដោយការប៉ះពាល់យ៉ាងដូច ម្តេច? ក្នុងទីកន្លែងដែលស្ងាត់ យោគីថ្មីគប្បីដាប់ចោះប្រហោងនៅនឹងកំផែង ហើយស៊កបំពង់ឫស្សី ឬប្របុស ទៅ ក្នុងប្រហោងនោះ បន្ទាប់មកអង្គុយនៅជិតកន្លែងនោះ ដោយឲ្យខ្យល់ដែលបក់កាត់តាមប្រហោងនោះមកប៉ះត្រូវ រាងកាយរបស់ខ្លួន។ យោគីកំណត់និមិត្ដដោយការប៉ះពាល់ ដោយសេចក្ដីយ៉ាងនេះ។
ការឤស្រ័យនៅរបស់អនាគារិក
[xvi]  អលោភ: អទោស: អមោហ: រាគ: សម្មាមនសិការ:។
៨-មរណនុស្សតិ
រួមនៅក្នុងខណ:ចិត្ដតែមួយ ដែលខណ:នោះកន្លងទៅយ៉ាងឆាប់រហ័ស
គប្បីជ្រាបសេចក្ដី អំពី វិតក្ក: និងវិចារ: ដូចតទៅនេះ៖
អ្វីគឺ វិចារ:? កាលបើបុគ្គលកំពុងប្រើវិចារ: គឺបុគ្គលនោះស្ថិតនៅក្នុងសភាពចិត្ត ដែលមិនជាកណ្តាល[xxxv]  ដោយឤស្រ័យទៅតាមវិចារ: ដែលកំពុងពិនិត្យពិច័យនោះ។ សភាវ:នេះហៅថា វិចារ:។  បុគ្គលដែលប្រកបដោយ វិចារ: នឹងធ្វើបឋមជ្ឈានឲ្យកើតឡើង។ បឋមជ្ឈាននេះ(ប្រជួបគ្នា)ជាមួយនឹងវិចារ:។ ម៉្យាងទៀត យោគីអ្នកបដិបត្តិ បឋវីកសិណ រមែងពិចារណានូវឤការ:ជាច្រើនដែលចិត្តយោគីនោះឤចវិនិច្ឆ័យបានក្នុងខណ:ដែលកំពុងសម្លឹង បឋវីនិមិត្ដ។ នេះហៅថា វិចារ:។
ឈានដែលមានចំណែកនៃការអន់ថយ ការរឹងមាំ គុណវិសេស និងការដឹងច្បាស់
[v] ចាប់ពីលេខ ១ ដល់ ១០ មាននៅក្នុង A. III, 97: អត្ថិសង្ខលូបមា កាមា វុត្ដា ភគវតា ពហុទុក្ខា ពហូបាយាសា ឤទីនវោ ឯត្ថ ភិយោ។ មំសបេសូបមា កាមា វុត្ដា ភគវតា តិណុក្កូបមា កាមាអង្គារកាសូបមា កាមាសុបិណកូបមា កាមាយាចិតកូបមា កាមា រុក្ខផលូបមា កាមាអសិសូនូបមា កាមាសត្ដិសូលូបមា កាមាសប្បសិរូបមា កាមា វុត្ដា ភគវតា ពហុទុក្ខា ពហូបាយាសា ឤទីនវោ ឯត្ថ ភីយោ។
សេចក្ដីឧបមាទៅនឹងអ្នកផ្ងូតទឹក
វិ        គឺបីតិ សុខ: និងសមាធិ។ ទឹកធ្វើឲ្យសើម ជួយឲ្យទន់ជ្រាយ ធ្វើឲ្យលុញជាដុំមូលបានយ៉ាងណា បីតិនិង សុខ: ក៏ដូច្នេះដែរ គឺធ្វើឲ្យចិត្តនិងចេតសិកទទឹក ជួយឲ្យទន់ជ្រាយ និងធ្វើឲ្យកើតសមាធិ។ ព្រោះហេតុនេះ ទឹកប្រៀបបានទៅនឹងបីតិនិងសុខ: ឯវិតក្ក:និងវិចារ:ប្រៀបទៅនឹងការផ្សំលាយចូលគ្នារវាងម្សៅនឹងទឹក។ បណ្ឌិតគប្បីយល់យ៉ាងដូច្នេះចុះ។
ដោយឤរម្មណ៍
ម៉្យាងទៀត កម្មដ្ឋាន១មានអជ្ឈត្តិការម្មណ៍ដែលចំរើនលូតលាស់; ជាអជ្ឈត្តិការម្មណ៍ដែលមិនឤច ពិពណ៌នាបាន; ជាពហិទ្ធារម្មណ៍។
បកិណ្ណកកថា
[xxix] D, I, 81-2; M. II, 20-1; សេយ្យថាបិ ឧទាយី បុរិសោ សកម្ហា គាមា អញ្ញំ គាមំ គច្ឆេយ្យ តម្ហា បិ គាមា អញ្ញំ គាមំ គច្ឆេយ្យ សោ តម្ហា គាមា សកំយេវ គាមំ គច្ឆេយ្យ តស្ស ឯវំ អស្ស………បេ……… អនេកវិហិតំ បុព្វេនិវាសំ អនុស្សរន្តី សេយ្យថីទំ: ឯកំ បិ ជាតឹ។។បេតត្រ ច បន មេ សាវកា ពហូ អភិញ្ញាវោសានបារមិប្បត្តា វិហរន្តិ។
វិធី៤យ៉ាងក្នុងការកំណត់តេជោធាតុ(ធាតុភ្លើង)
“តថាគតពោលថា ផែនដីនេះមានទំហំ ២៤០,០០០ នហុត:
ចតុក្ក: ន័យទី៥
ព្រះសម្មាសម្ពុទ្ធទ្រង់ត្រាស់ថា៖ “ភិក្ខុប្រព្រឹត្ដល្មើសសិក្ខាបទដែលហាមអគោចរដែលមិនបរិសុទ្ធ”។ អគោចរ ដែលមិនបរិសុទ្ធ គឺអ្វី? គឺការដើរទៅកាន់កន្លែងស្រីពេស្យា។ ចំណែកគោចរនោះ គឺងាយនឹងយល់ ណាស់។ ម៉្យាងទៀត គោចរមាន៣ប្រភេទគឺ ឧបនិស្សយគោចរ ឤរក្ខគោចរ និង ឧបនិពន្ធគោចរ។
ភិក្ខុគិតការ(ធ្វើជា) ចង់បានបច្ច័យ៤ដែលគ្រោតគ្រាត ហើយខុសពី(បច្ច័យ៤ដែលល្អប្រណីតដែលគេ ប្រគេនមកខ្លួន)។ ភិក្ខុរូបខ្លះកែប្រែការប្រព្រឹត្ដរបស់ខ្លួនមួយរយ:ខ្លី ហើយឃោសនាឲ្យខ្លួនឯងដោយទូលំទូលាយ ឬមានសេចក្ដីប្រាថ្នាលាមក។ ប្រាថ្នានូវទ្រព្យសម្បត្ដិទើបប្រគល់ចីពរនិងឤហារដែលល្អប្រណីត(ទៅឲ្យអ្នកដទៃ) ហើយទទួលតែរបស់ដែលមិនល្អ ឬក្លែងធ្វើជាមិនចង់បានអ្វីទាំងអស់ ឬទទួលនូវបច្ច័យ៤ដោយក្លែងធ្វើជាទទួល ព្រោះមានមេត្ដាដល់អ្នកដទៃ។ នេះហៅថា ការបោកបញ្ឆោតដោយធ្វើពើជាបដិសេធនូវបច្ច័យទាំងឡាយ[xxiii]។
ទុក្ខនិរោធគាមិនីបដិបទាអរិយសច្ច:
ដោយការរួមបញ្ចូល
ចតុក្ក: ន័យទី៥
ភិក្ខុរូបខ្លះមានសេចក្ដីប្រាថ្នាឤក្រក់ ហើយលោភចង់បានទ្រព្យសម្បត្ដិ ក្លែងធ្វើជារមទម្យ ហើយ និយាយ ថា “ឤត្មាបានសម្រេចឈាន” ហើយស្វាធ្យាយនូវព្រះសូត្រដោយសេចក្ដីសង្ឃឹមថានឹងទទួលបាននូវ ទេយ្យទាន នេះហៅថាបោកបញ្ឆោតដោយឥរិយាបថ[xxiv] ។
ទុក្ខនិរោធគាមិនីបដិបទាអរិយសច្ច:
បុ        តើអរិយសច្ច: “ដោយការរួមបញ្ចូល” ដូចម្តេច?
ចតុក្ក: ន័យទី៥
ភិក្ខុរូបខ្លះជាជនល្មោភនិងពូកែនិយាយ ដើរប្រកាសចំពោះអ្នកដទៃថា “ឤត្មាបានសម្រេចនូវអរិយ សច្ច: ហើយពេញចិត្ដតែក្នុងវិវេក” ឬ “ឤត្មាបដិបត្ដកម្មដ្ឋាន” ឬ “ធម្មទេសនារបស់ឤត្មាជ្រាលជ្រៅនិងល្អិតល្អន់” ឬ “ឤត្មាបានសម្រេចឧត្ដរិមនុស្សធម៌”[xxv]. ។ ព្រោះត្រូវការរបស់តបស្នង ភិក្ខុរូបនោះលើកសរសើរខ្លួនឯង យ៉ាងនេះ។ នេះហៅថា ការបោកបញ្ឆោតដោយការនិយាយបញ្ឆិតបញ្ឆៀង[xxvi] ។
ទុក្ខនិរោធគាមិនីបដិបទាអរិយសច្ច:
វិ        ការរួមបញ្ចូលមាន៣ជំពូកគឺ: ការរួមបញ្ចូលក្នុងខន្ធ ការរួមបញ្ចូលក្នុងឤយតន: និងការរួមបញ្ចូលក្នុង ធាតុ។      ក្នុងទីនេះ ទុក្ខសច្ច:រួមបញ្ចូលក្នុងខន្ធ៥ [49] ។ សមុទយសច្ច:និងមគ្គសច្ច:រួមបញ្ចូលក្នុងសង្ខារខន្ធ។ និរោធសច្ច:មិនរួមបញ្ចូលចូលក្នុងខន្ធណាមួយឡើយ។ ទុក្ខសច្ច:រួមបញ្ចូលក្នុងឤយតន:១២។ សច្ច:ទាំង៣ ប្រការ រួមបញ្ចូលក្នុងធម្មាយតន:។ ទុក្ខសច្ច:រួមបញ្ចូលក្នុងធាតុ១៨។ សច្ច:៣រួមបញ្ចូលក្នុង ធម្មធាតុ។ បុគ្គលគប្បី យល់អរិយសច្ច:“ដោយការរួមបញ្ចូល” ដូច្នេះចុះ។ បណ្ឌិតគប្បីយល់ពីអរិយសច្ច: ដោយវិធី ទាំងឡាយនេះ ចុះ។ នេះហៅថា ឧបាយនៃការត្រាស់ដឹងអរិយសច្ច:។
ចតុក្ក: ន័យទី៥
លបនា ដូចម្ដេច? បានដល់អ្នកដែលមានចិត្ដមិនត្រង់បរិសុទ្ធ ប្រចុបប្រចែង និយាយកំប្លុកកំប្លែង ធ្វើឫក ធ្វើពារ ដោយសង្ឃឹមថានឹងបានផលតបស្នង។ ធ្វើឲ្យមានបរិយាកាសរីករាយ ព្រោះសង្ឃឹមថានឹងឤចទាក់ទាញ ប្រយោជន៍មកដល់ខ្លួន នេះហៅថា លបនា។
ទុក្ខនិរោធគាមិនីបដិបទាអរិយសច្ច:
[1] ន័យលក្ខណ:តាមលេខយោង
[1] D. II, 304 ff; Vbh.99: ចត្តារិ អរិយសច្ចានិ : ទុក្ខំ អរិយសច្ចំ ទុក្ខសមុទយោ អរិយសច្ចំ ទុក្ខនិរោធោ អរិយសច្ចំ ទុក្ខនិរោធគាមិនីបដិបទា អរិយសច្ចំ។ តត្ថ កតមំ ទុក្ខំ អរិយសច្ចំ? ជាតិបិ ទុក្ខា ជរាបិ ទុក្ខា មរណម្បិ ទុក្ខំ សោកបរិទេវទុក្ខទោមនស្សុបាយាសា បិ ទុក្ខា អប្បិយេហិ សម្បយោគោ ទុក្ខោ បិយេហិ វិប្បយោគោ ទុក្ខោ យម្បិច្ឆំ ន លភតិ តម្បិ ទុក្ខំ សង្ខិតេន បញ្ចុបាទានក្ខន្ធា បិ ទុក្ខា។
[2] Cp. Vbh. 99: 2 ជផ។ បាបហ។ ៩៩: តត្ថ កតមា ជាតិ? យា តេសំ តេសំ សត្តានំ តម្ហិ តម្ហិ សត្តនិកាយេ ជាតិ សញ្ផាតិ ឱកន្តិ អភិនិព្វត្តិ ខន្ធានំ បាតុភាវោ ឤយតនានំ បដិលាភោ អយំ វុច្ចតិ ជាតិ។
តត្ថ កតមា ជរា? យា តេសំ តេសំ សត្តានំ តម្ហិ តម្ហិ សត្តនិកាយេ ជរា ជីរណតា ខណ្ឌិច្ចំ បាលិច្ចំ វលិត្តចតា ឤយុនោ សំម្ហានិ ឥន្ទ្រិយានំ បរិបាកោ អយំ វុច្ចតិ ជរា។
សេចក្ដីឧបមាទៅនឹងអ្នកផ្ងូតទឹក
បុ        ព្រោះហេតុអ្វីទើបម្សៅសំរាប់ងូតទឹក ត្រូវប្រៀបទៅនឹងចិត្តនិងចេតសិក?
ទុក្ខនិរោធគាមិនីបដិបទាអរិយសច្ច:
[36] D. III, 253 សត្ត វិញ្ញាណដ្ឋិតិយោ:
សេចក្តីឧបមាទៅនឹងរូបឤយ៉ង
កាលបើយោគីបានពិចារណាដោយប្រកាន់យកធាតុជាឤរម្មណ៍ និងដោយការកើតឡើងនៃវេទនា សញ្ញា សង្ខារ និងវិញ្ញាណហើយ យោគីនោះក៏កំណត់ដឹងនូវនាមនិងរូប។ បន្ទាប់ពីនោះ យោគីនោះក៏ឃើញថា នាមរូបគឺ ជាទុក្ខ ជាតណ្ហា ជាប្រភពកើតឡើងនៃទុក្ខ ហើយយោគីនោះក៏កំណត់ដឹងថា ព្រោះការវិនាសទៅនៃតណ្ហា សេចក្ដី ទុក្ខក៏នឹងវិនាសទៅដែរហើយ(កំណត់ដឹងថា) អរិយមគ្គដែលមានអង្គ៨នឹងធ្វើឲ្យសេចក្តីទុក្ខរលត់ទៅ ដោយមិនមាន សេសសល់។ យោគីកំណត់ដឹងនូវអរិយសច្ច:ដ៏បរិបូណ៌ ដោយប្រការយ៉ាងនេះឯង។ ក្នុងខណ: នោះឯង យោគីក៏ សម្លឹងឃើញទោសនៃទុក្ខ ដោយអនិច្ចំ ទុក្ខំ និងអនត្តា។ កាលបើដាក់ចិត្ដលើសភាពយ៉ាងនេះជា និច្ចហើយ ចិត្ដ របស់យោគីនោះក៏រមែងមិនមានអ្វីមករុកកួន។ យោគីនោះសម្លឹងឃើញនូវឤនិសង្សនៃការរំលត់ទុក្ខ ព្រោះឤស្រ័យ បញ្ញា សេចក្តីស្ងប់ និងភាពមិនមានកង្វល់។ យោគីនោះកាលបើសម្លឹងឃើញទោសរបស់ទុក្ខ និង ឤនិសង្សនៃការ រលត់ទុក្ខហើយ ទើបរស់នៅយ៉ាងស្ងប់ប្រកបដោយឥន្ទ្រីយ៍ទាំងឡាយ ប្រកបដោយពល: និងប្រកបដោយ ពោជ្ឈង្គ:។ យោគី នោះធ្វើចិត្ដដែលកើតពីការដឹងច្បាស់ពីសង្ខារឲ្យកើតឡើង និងបានទៅដល់ធាតុ ដែលជាកំពូល ពោលគឺសប្បិមណ្ឌលធាតុ។
ឈាន៤ និងឈាន៥
[xi] M. II, 18
បរិច្ឆេទទី១១៖ បញ្ចឧបាយបរិច្ឆេទ ភាគទី១
ក្នុងទីនេះ បើសិនជាយោគីដែលទើបបដិបត្តិថ្មីនៅក្នុងព្រះសាសនានេះ ប្រាថ្នាចង់ចេញឲ្យផុតពីជរានិង មរណ: ប្រាថ្នាដកចេញនូវហេតុនៃការកើតនិងការរលត់ ប្រាថ្នានឹងបណ្តេញចេញនូវភាពងងឹតរបស់អវិជ្ជា ប្រាថ្នា ដើម្បីកាត់ចំណងនៃតណ្ហា និងប្រាថ្នាដើម្បីបានចូលដល់អ់រិយបញ្ញានោះ យោគីនោះគប្បីចម្រើននូវឧបាយទាំង ឡាយនេះគឺ ខន្ធឧបាយ ឤយតនឧបាយ ធាតុឧបាយ បដិច្ចសមុប្បាទឧបាយ និងសច្ចឧបាយ។
រូបខន្ធ
បុ        តើខន្ធឧបាយដូចម្តេច ?
មនោមយិទ្ធិ
បកិណ្ណកកថា
ដោយវិសេសភាព
បុ        លក្ខណ: “កំណត់ដឹងបានដោយវិសេសភាព” ដូចម្តេច?
ទុក្ខនិរោធគាមិនីបដិបទាអរិយសច្ច:
[33] S, IV, 70: ឆយិមេ ភិក្ខវេ ផស្សាយតនា អទន្តា អគុត្តា អរក្ខិតា អសំវុតា ទុក្ខាធិវាហា ហោន្តិ។ កតមេ ឆ? ចក្ខុំ... មនោ ភិក្ខវេ ផស្សាយតនំ អទន្តំ...
បកិណ្ណកកថា
បុគ្គលដែលជាអ្នកបដិបត្តិធុតង្គផង ជាគ្រូបង្រៀនធុតង្គផងនោះ បានដល់ព្រះអរហន្តដែលបានបដិបត្តិ ធុតង្គដោយបរិបូណ៌ហើយ។
បដិច្ចសមុប្បាទឧបាយ
[28] D. III, 215: តិស្សោ អកុសលសញ្ញា កាមសញ្ញា វ្យាបាទសញ្ញា វិហឹសសញ្ញា តិស្សោ កុសលសញ្ញា នេក្ខម្មសញ្ញា អវ្យាបាទសញ្ញា អវិហឹសសញ្ញា។
អង្គ៥
បុ        ហេតុអ្វីទើបលោកសំដែងតែអង្គ៥ មិនសំដែងធម៌ដទៃៗទៀត មានសតិ និង វិរិយ: ជាដើម?
៨-មរណនុស្សតិ
បុ        យោគីគួរបដិបត្ដិមរណនុស្សតិដោយវិធី “អទ្ធានបរិច្ឆេទ” ដូចម្ដេច?
អង្គ៥
ធ្វើឈានឲ្យសំរេចបាន។
ឤលោកសិណ
[vii] ចេតសោ ឯកោទិភាវ
កល្យាណតា ៣
កល្យាណតា(សេចក្ដីល្អ) មាន៣យ៉ាងគឺ សេចក្ដីល្អថ្នាក់ដំបូង សេចក្ដីល្អថ្នាក់កណ្តាល និងសេចក្ដីល្អ ថ្នាក់ចុងក្រោយ។ សេចក្ដីបរិសុទ្ធនៃការបដិបត្តិ(បដិបទាវិសុទ្ធិ)ជាថ្នាក់ដំបូង ការរីកចំរើននៃឧបេក្ខាជាថ្នាក់កណ្តាល ការរីករាយជាថ្នាក់ចុងក្រោយ[lix] ។ សេចក្ដីបរិសុទ្ធក្នុងការបដិបត្តិគឺអ្វី? គឺជាមូលដ្ឋាននៃសេចក្ដីល្អទាំងអស់។ ការរីក ចំរើននៃឧបេក្ខា គឺអ្វី? គឺជាអប្បនាសមាធិ។ ការរីករាយ គឺអ្វី? គឺជាបច្ចវេក្ខណ:[lx] ។ ដូចនេះ ក្នុងបឋមជ្ឈាន មាន កល្យាណធម៌ទាំង៣យ៉ាង នេះឯង។
សមាធិ ៤ ប្រភេទ
ម៉្យាងទៀត សមាធិមានបដិបទា(ការបដិបត្ដិ) ៤យ៉ាងគឺ ទុក្ខាបដិបទា ទន្ធាភិញ្ញា(បដិបត្ដិលំបាក ហើយ ត្រាស់ដឹងក៏យឺត) ទុក្ខាបដិបទា ខិប្បាភិញ្ញា(បដិបត្ដិលំបាកតែត្រាស់ដឹងដោយរហ័ស) សុខាបដិបទា ទន្ធាភិញ្ញា (បដិបត្ដិស្រួល ត្រាស់ដឹងដោយយឺត) សុខាបដិបទា ខិប្បាភិញ្ញា(បដិបត្ដិស្រួល ត្រាស់ដឹងដោយរហ័ស) [vi]។
ទុក្ខនិរោធគាមិនីបដិបទាអរិយសច្ច:
វិ          ទុក្ខ: គប្បីមើលឲ្យឃើញថាដូចជាដើមឈើដែលមានជាតិពុល។ សមុទយ: ទុកដូចជាគ្រាប់ពូជរបស់ដើម ឈើដែលពុលនោះ។ និរោធ: ទុកដូចជាការដុតគ្រាប់ពូជនោះឲ្យឆេះអស់ទៅ។ មគ្គ: ទុកដូចជាភ្លើង។
កល្យាណតា ៣
គប្បីជ្រាបនិងវិនិច្ឆ័យពាក្យថា “ការធ្វើលក្ខណ:១០យ៉ាងឲ្យបរិបូណ៌” ដូច្នេះថា: លក្ខណ:១០យ៉ាងនេះ រួមមាន លក្ខណ:៣យ៉ាងនៃសេចក្ដីបរិសុទ្ធក្នុងការបដិបត្ដិ លក្ខណ:៣យ៉ាងនៃការរីកចំរើនក្នុងឧបេក្ខា និងលក្ខណ: ៤យ៉ាងនៃការរីករាយ[lxi] ។
៨-មរណនុស្សតិ
ក្នុងអនាគតពុំមានអ្វីកើតឡើងទេ បុគ្គលមានជីវិតរស់នៅតែក្នុងបច្ចុប្បន្ន
ការឤស្រ័យនៅរបស់អនាគារិក
[xvii]  សត្ដារម្មណ។-Cp. Mp. II, 41: ឥមេ បន ចត្តារោ ព្រហ្មវិហារា វដ្តា ហោន្តិ វដ្ដបាទា ហោន្តិ វិបស្សនាបាទា ហោន្តិ ទិដ្ឋធម្មសុខវិហារា ហោន្តិ អភិញ្ញាបាទា វា និរោធបាទា វា លោកុត្តរា បន នា ហោន្តិ។ កស្មា? សត្តារម្មណត្តា តិ។.
[xviii] Cp. Sv. II, 428:អថ មហាសត្តោ ...... បញ្ចមហាវិលោកនំ នាម វិលោកេសិ។
កិច្ចរបស់អ្នកដែលទើបនឹងចាប់ផ្ដើមសិក្សា
លោកបានកំចាត់បង់ហើយនូវអកុសលចិត្ត និងកោសជ្ជៈ។
ឈានដែលមានចំណែកនៃការអន់ថយ ការរឹងមាំ គុណវិសេស និងការដឹងច្បាស់
[vi] A.III, 63: កាមច្ឆន្ទោ ភិក្ខវេ ឤវរណោ នីវរណោ
គប្បីជ្រាបសេចក្ដី អំពី វិតក្ក: និងវិចារ: ដូចតទៅនេះ៖
វិ        ការត្រិះរិះក្រោយការពិចារណាជាលក្ខណ:របស់វិ់ចារ: ការធ្វើចិត្តឲ្យជាក់ច្បាស់ជារសរបស់វិចារ: ការឃើញដែលកើតតាមក្រោយវិតក្ក: ជាបទដ្ឋានរបស់វិចារ:។
បកិណ្ណកកថា
ភូតបុព្វំ ភិក្ខវេ ឥមស្ស វេបុល្លស្ស បព្វតស្ស វំកកោ ត្វេវ សមញ្ញា ឧទបាទិ។ តេន ខោ បន ភិក្ខវេ សមយេន មនុស្សានំ រោហិតស្ស ត្វេវ សមញ្ញា ឧទបាទិ។ រោហិតស្សានំ ភិក្ខវេ មនុស្សានំ តឹសវស្សសហស្សានិ ឤយុប្បមានំ អហោសិ។ រោហិតស្សា ភិក្ខវេ មនុស្សា វំកកំ បព្វតំ តីហេន ឤរោហន្តិ តីហេន ឱរោហន្តិ។
គប្បីជ្រាបសេចក្ដី អំពី វិតក្ក: និងវិចារ: ដូចតទៅនេះ៖
វិនិច្ឆ័យវិតក្ក: និងវិចារ:
បុ          អ្វីជាការខុសប្លែកគ្នារវាងវិតក្ក: និងវិចារ:?
លក្ខណ:៧ប្រការរបស់ចរិយា
(បុគ្គលមានចរិតដូចម្ដេចនោះ) យើងឤចដឹងបានឤស្រ័យលើលក្ខណ:ចរិយា៧ប្រការ ពោលគឺដោយ លក្ខណ:នៃការសម្លឹងមើលរូប(វត្ថុ) កិលេស លក្ខណ:នៃការដើរ លក្ខណ:នៃការរគ្រងចីវរ លក្ខណ:នៃការ បរិភោគ ការងារ និងលក្ខណ:នៃការដេក[vii]។
ឤលោកសិណ
[xvi] ក្នុងច្បាប់ភាសាអង់គ្លេស ពុំមានភាសាបាលីនៅក្នុងវង់ក្រចកទេ នេះគឺមាននៅក្នុងច្បាប់ប្រែជាភាសាថៃ។
គាថាជាបទពាក្យ៧[8]
[3] បរមកល្យាណមិត្ត
បដិច្ចសមុប្បាទឧបាយ
តំតំ ករិស្សាមិ យថា អតន្ទិតោ          ពិឡារភស្តំ វា យថា សុមទ្ទិតំ។
បកិណ្ណកកថា
តេន ខោ បន ភិក្ខវេ សមយេន កស្សបោ ភគវតោ អរហំ សម្មាសម្ពុទ្ធោ លោកេ ឧប្បន្នោ ហោតិ……បេ……
បីតិ និងសុខ:
បុ        បីតិកើតពីសមាធិ ដូចម្តេច?
ឈានដែលមានចំណែកនៃការអន់ថយ ការរឹងមាំ គុណវិសេស និងការដឹងច្បាស់
[xiv] A. III. 375: អច្ចារទ្ធវិរិយំ ឧទ្ធច្ចាយ សំវត្ដតិ អតិលីនវិរិយំ កោសជ្ផាយ សំវត្ដតិ។ តស្ម តិ ហ ត្វំ សោណ វិរិយសមតំ អធិដ្ឋាហ ឥន្ទ្រិយានញ្ច សមតំ បដិវិជ្ឈ តត្ថ ច និមិត្ដំ គណ្ហាហី តិ។
ឤកាសានញ្ចាយតនឈាន
វិ        បុគ្គលនោះពុំចូលចិត្តរូបទេ ព្រោះហេតុនេះ ទើបគេពុំទាន់កំចាត់សញ្ញាទាំងនោះនៅក្នុងឈាននេះ សម ដូចព្រះសម្មាសម្ពុទ្ធទ្រង់ត្រាស់ទុកថា៖ “មកពីមិនកំចាត់សញ្ញាទាំងនេះ(បដិឃសញ្ញា)ក្នុងឈាននោះ (រូប ឈាន) ទើបសម្លេងនៅតែជាបន្លាដល់បុគ្គលអ្នកចូលដល់បឋមជ្ឈាន[xxxiii]។ ដូច្នេះ ដោយការមិនពេញចិត្ដ នឹងរូប ទើបយោគីនោះបន្ដទៅមុខទៀត ហើយកំចាត់សញ្ញាទាំងអស់នោះនៅក្នុងឈាននេះ។ ព្រោះហេតុ នេះ យោគីឈ្មោះថាបានសំរេចដល់ការមិនរញ្ផួយញាប់ញ័រនៃអរូបសមាបត្តិ និងការស្ងប់ដែលកើតមកពី ការរួចផុត។ ឤឡារតាបស កាលាមតាបស និងឧទ្ទករាមបុត្រតាបស កាលបើលោកចូលដល់អរូប សមាបត្តិ(អរូបឈាន) ហើយសូម្បីតែមានរទេះ៥០០បរកាត់ទៅវិញទៅមកយ៉ាងណាក្ដី ក៏លោកមើលពុំ ឃើញ ឬពុំឮសំលេងរទេះ ទាំង៥០០នោះដែរ[xxxiv]  ព្រោះហេតុនោះ អរូបសមាបត្តិនេះលោកពោលទុកថា មានលក្ខណ:ដូច ជាការបំផ្លាញ ឤយតន: ដូច្នោះដែរ។ ដូច្នេះ ការឈានផុតពីរូបសញ្ញាទាំងអស់ លោក ពោលទុកថាមាន លក្ខណ:ដូចជា “ការបំផ្លាញភាវរូប និងបដិឃសញ្ញា”។
បកិណ្ណកកថា
កថំ បដិក្កូលេ ច អបដិក្កូលេ ច អបដិក្កូលេសញ្ញី វិហរតិ? អនិត្ថស្មឺ ច ឥត្ថស្មឹ ច វត្ថុស្មឹ មេត្តាយ វា ផរតិ ធាតុតោ វា ឧបសំហរតិ។ ឯវំ បដិក្កូលេ ច អបដិក្កូលេ ច អបដិក្កូលេសញ្ញី វិហរតិ។
ឈានដែលមានចំណែកនៃការអន់ថយ ការរឹងមាំ គុណវិសេស និងការដឹងច្បាស់
[xxiv] S.IV. 176; M.III, 97; A.III, 28: សេយ្យថាបិ ភិក្ខវេ សុភូមិយំ ចាតុម្ហាបថេ ឤជញ្ញរថោ យុត្ដោ អស្ស ថិតោ ឱធស្ដបតោទោ តំ ឯនំ ទក្ខោ យោគ្គាចរិយោ អស្សទម្មសារថិ អភិរូហិត្វា វាមេន ហត្ថេន រស្មិយោ គហេត្វា ទក្ខិណេន ហត្ថេន បាតោទំ គហេត្វា យេនិច្ឆកំ យទិច្ឆកំ សារេយ្យ បិ បច្ចាសារេយ្យ បិ។
ចតុក្ក: ន័យទី៥
នេមិត្ដិកតា ដូចម្ដេច? ភិក្ខុសំដែងធម៌ចំពោះគហបតីមានទ្រព្យ ព្រោះប្រាថ្នាបានទទួលនូវការឧបត្ថម្ភ។ ភិក្ខុនោះចង់បានផលប្រយោជន៍ តែមិនបានព្យាយាមនឹងយកឈ្នះចិត្ដរបស់ខ្លួនឯងទេ។ នេះហៅថា នេមិត្ដិកតា។
ទុក្ខនិរោធគាមិនីបដិបទាអរិយសច្ច:
តត្ថ កតមា មរណំ? យា តេសំ តេសំ សត្តានំ តម្ហិ តម្ហិ សត្តនិកាយេ ចុតិ ចវណតា ភេទោ អន្តរធានំ មច្ចុ មរណំ កាលកិរិយា ខន្ធានំ ភេទោ កឡេវរស្ស និក្ខេបោ ជីវិតិន្ទ្រិយស្ស ឧបច្ឆេទោ ឥទំ វុច្ចតិ មរណំ។ ពាក្យអធិបាយខាងដើមនេះហាក់ដូចជាខុសគ្នាខ្លាំងណាស់។
១-     សន្តាវុសោ សត្តា នានត្តកាយា នាត្តសញ្ញិនោ សេយ្យថាបិ មនុស្សា ឯកច្ចេ ច ទេវា ឯកច្ចេ ច វិនិបាតិតា អយំ បឋមា វិញ្ញាណដ្ឋិតិ។
ការឤស្រ័យនៅរបស់អនាគារិក
[xlviii] 10 Go = 1 Sho = 1.588 quart, 0.48 standard gallon, 1.804 litres
ឈាន៤ និងឈាន៥
[xii]  ភវសម្បត្តិ
វិធី៤យ៉ាងក្នុងការកំណត់តេជោធាតុ(ធាតុភ្លើង)
ផ្ទៃទឹកទាំងអស់មានទំហំ៤៨០,០០០ នហុត:
ឈាន៤ និងឈាន៥
[xiii] A. II. 126: ឥធ ភិក្ខវេ ឯកច្ចោ បុគ្គលោ វិវិច្ចេវ កាមេហិ វិវិច្ច អកុសលេហិ ធម្មេហិ បឋមជ្ឈានំ ឧបសម្បជ្ជ វិហរតិ។ សោ តទស្សាទេតិ តំ និកាមេតិ តេន ច វិត្តឹ ឤបជ្ជតិ តត្ថ ឋិតោ តទធិមុត្តោ តព្វហុលវិហារិ អបរិហិនោ កាលំ កុរុមានោ ព្រហ្មកាយិកានំ ទេវានំ សហវ្យតំ ឧប្បជ្ជតិ។
ទុក្ខនិរោធគាមិនីបដិបទាអរិយសច្ច:
[44] Pts. I, 86: នវ យោនិសោ មនសិការមូលកា ធម្មា:--- អនិច្ចតោ យោនិសោ មនសិករោតោ បាមោជ្ផំ ជាយតិ បមុទិតស្ស បីតិ ជាយតិ បីតិមនស្ស កាយោ បស្សម្ភតិ បស្សទ្ធកាយោ សុខំ វេទេតិ សុខិនោ ចិត្តំ សមាធិយតិ សមាហិតេន ចិត្តេន “ឥទំ ទុក្ខន្តិ យថាភូតំ បជានាតិ “អយំ ទុក្ខសមុទយោ តិ យថាភូតំ បជានាតិ “អយំ ទុក្ខនិរោធោ តិ យថាភូតំ បជានាតិ “អយំ ទុក្ខនិរោធគាមិនី បដិបទា តិ យថាភូតំ បជានាតិ ទុក្ខតោ យោនិសោ មនសិករោតោ បាមោជ្ផំ ជាយតិ បមុទិតស្ស បីតិ ជាយតិ ។បេ។ សុខិនោ ចិត្តំ សមាធិយតិ សមាហិតេន ចិត្តេន “ឥទំ ទុក្ខន្តិ យថាភូតំ បជានាតិ អយំ  ទុក្ខសមុទយោតិ យថាភូតំ បជានាតិ អយំ ទុក្ខនិរោធោតិ យថាភូតំ បជានាតិ “អយំ ទុក្ខនិរោធគាមិនី បដិបទាតិ យថាភូតំ បជានាតិ អនត្តតោ យោនិសោ មនសិករោតោ បាមោជ្ផំ ជាយតិ ។បេ។   រូបំ អនិច្ចតោ យោនិសោ មនសិករោតោ បាមោជ្ផំ ជាយតិ  ។បេ។   រូបំ ទុក្ខតោ យោនិសោ មនសិករោតោ បាមោជ្ផំ ជាយតិ ។បេ។ រូបំ អនត្តតោ យោនិសោ មនសិករោតោ បាមោជ្ផំ ជាយតិ   ។បេ។  វេទនំ សញ្ញំ សង្ខារេ វិញ្ញាណំ ចក្ខុ  ។បេ។   ជរាមរណំ អនិច្ចតោ យោនិសោ មនសិករោតោ បាមោជ្ផំ ជាយតិ ។បេ។ ជរាមរណំ ទុក្ខតោ យោនិសោ មនសិករោតោ បាមោជ្ផំ ជាយតិ ។បេ។ វេទនំ សញ្ញំ សង្ខារេ វិញ្ញាណំ ចក្ខុំ ។បេ។ ជរាមរណំ អនត្តតោ យោនិសោ មនសិករោតោ បាមោជ្ផំ ជាយតិ   ។បេ។   សុខិនោ ចិត្តំ សមាធិយតិ សមាហិតេន ចិត្តេន “ឥទំ ទុក្ខន្តិ យថាភូតំ បជានាតិ “អយំ ទុក្ខសមុទយោតិ យថាភូតំ បជានាតិ “អយំ ទុក្ខនិរោធោតិ យថាភូតំ បជានាតិ “អយំ ទុក្ខនិរោធគាមិនី បដិបទាតិ យថាភូតំ បជានាតិ ឥមេ នវយោនិសោ មនសិការមូលកា ធម្មា។
ប្រភេទរបស់បឋវី (ដី)
វិ          ផ្ទៃដីដែលប្រាសចាកសំរាម គ្មានឫសឈើឬកញ្ចុំស្មៅ ស្ថិតនៅរយ:ចំងាយដែលឤចមើលឃើញ និងជួយ ជំរុញឲ្យកើតនូវការគិតថា “នេះហៅថាបឋវីសញ្ញា” បាននោះ ហៅថាដីដែលមិនបានត្រៀមទុក។
៧. ខលុបច្ឆាភត្ដិកង្គធុតង្គ
វិ          ភិក្ខុលះបង់សេចក្ដីល្មោភ និងរីករាយជាមួយសេចក្ដីសុខដែលកើតពីការសំរួមខ្លួន។ លោកការពារខ្លួន និង ជៀសវាងមិនទទួលឤហារទុកជាមុន មិនប៉ងប្រាថ្នា មិនសុំវត្ថុផ្សេងៗពីអ្នកដទៃ មិនធ្លាក់ទៅក្នុងសេចក្ដី លំអៀង។ នេះគឺជាបដិបទារបស់សប្បុរសទាំងឡាយ។ ការសមាទាននេះមិនមានចំណុចដែលគួរឲ្យ សង្ស័យឡើយ។
ទុក្ខនិរោធគាមិនីបដិបទាអរិយសច្ច:
៥-     សន្តាវុសោ សត្តា សព្វសោ រូបសញ្ញានំ សមតិក្កមា បដិឃសញ្ញានំ អត្ថគមា នានត្តសញ្ញានំ អមនសិការា អនន្តោ ឤកាសោ តិ ឤកាសានញ្ចាយតនូបគា អយំ បញ្ចមី វិញ្ញាណដ្ឋិតិ។
៦-     សន្តាវុសោ សត្តា សព្វសោ ឤកាសានញ្ចាយតនំ សមតិក្កម្ម  អនន្តំ វិញ្ញាណន្តិ វិញ្ញាណញ្ចាយតនូបគា អយំ ឆដ្ឋី វិញ្ញាណដ្ឋិតិ។
៧-    សន្តាវុសោ សត្តា សព្វសោ វិញ្ញាណញ្ចាយតនំ សមតិក្កម្ម  នត្ថិ កិញ្ចីតិ ឤកិញ្ចញ្ញាយតនូបគា អយំ សត្តមី វិញ្ញាណដ្ឋិតិ។
បដិច្ចសមុប្បាទឧបាយ
[63] Ud. 1; S. II, 1: អវិជ្ជាបច្ចយា ភិក្ខវេ សង្ខារា; សង្ខារបច្ចយា វិញ្ញាណំ; វិញ្ញាណបច្ចយា នាមរូបំ; នាមរូបបច្ចយា សឡាយតនំ; សឡាយតនបច្ចយា ផស្សោ; ផស្សបច្ចយា វេទនា; វេទនាបច្ចយា តណ្ហា; តណ្ហាបច្ចយា ឧបាទានំ; ឧបាទានបច្ចយា ភវោ; ភវបច្ចយា ជាតិ; ជាតិបច្ចយា ជរាមរណំ សោកបរិទេវ ទុក្ខទោមនស្សុបាយាសា សម្ភវន្តិ។ ឯវមេតស្ស កេវលស្ស ទុក្ខក្ខន្ធស្ស សមុទយោ ហោតិ។
១១-បកិណ្ណកថា
“ទាយាទរបស់ព្រះសម្មាសម្ពុទ្ធ
អង្គ៥
ម៉្យាងទៀត បុគ្គលកំចាត់នូវនីវរណ:ទាំងឡាយបានព្រោះបរិបូណ៌ដោយអង្គ៥។ ការកំចាត់បាននូវ នីវរណ:ទី១(កាមឆន្ទ:)បាន ហៅថាបឋមជ្ឈាន។ ដូចនេះហើយទើបបានជាការកំចាត់នូវនីវរណ:ទាំង៥យ៉ាងបាន មានផលឲ្យកើតនូវឈានទាំង៥។ ក្នុងបឋមជ្ឈាន វិតក្ក:ជាអង្គពិសេស ព្រោះឤស្រ័យវិតក្ក:នេះឯង ទើបបុគ្គលលះ នូវកាមឆន្ទ:បាន។ បើវិតក្ក:ចូលទៅកាន់សម្មាសមាធិហើយ អង្គផ្សេងៗទៀតរមែងត្រូវដាស់ឲ្យភ្ញាក់ឡើង។ ក្នុង ចំណោមអង្គទាំង៥នេះ វិចារ:ជាការចាប់ផ្តើមរបស់ទុតិយជ្ឈាន។ បីតិជាការចាប់ផ្តើមរបស់តតិយជ្ឈាន។ សុខ:ជា ការចាប់ផ្តើមរបស់ចតុត្ថជ្ឈាន ហើយឯកគ្គតាជាការចាប់ផ្តើមរបស់បញ្ចមជ្ឈាន។ ទាំងអស់នេះ ជាអង្គពិសេស របស់ឈាន។
បុព្វេនិវាសានុស្សតិញាណ
ពាក្យថា “ការរំលឹកជាតិបានច្រើនជាតិ” បានសេចក្តីថា ការរំលឹកជាតិបានពីអតីតកើតឡើងបានដោយ វិធី៤យ៉ាង គឺ៖ ដោយការធ្វើនិមិត្តឲ្យបានល្អ ដោយការកំណត់និមិត្តតាមផ្លូវចិត្ត ដោយការធ្វើឥន្ទ្រីយ៍ឲ្យស្ងប់ និង ដោយការធ្វើឲ្យសមត្ថ ភាពនោះចម្រើនឡើង។ វិធីទាំង៤នេះធ្វើឲ្យកើតការរំលឹកជាតិពីអតីតបាន។ បណ្តាការរំលឹក ជាតិពីអតីតនេះ ការរំលឹកជាតិ ពីអតីតបានច្រើនបំផុតនោះ គឺ៧ជាតិ។
ឤលោកសិណ
[viii]  ច្បាប់ភាសាថៃដាក់ពាក្យបាលីថា ចិត្តស្សេកគ្ដតា
[ix] B. Phat: ទុវង្គ វិប្បហិនំ; ទុវង្គ សមន្នាគតំ; តិវិទ្ធ កល្យាណំ; ទសលក្ខណ សម្បន្នំ; តេវិសតិ គុណភិយុត្តំ
៨-មរណនុស្សតិ
កាលបើចិត្ដរលត់ ពិភពលោក [38]ក៏បែករលត់ទៅដែរ។ “ទីបំផុតនៃលោក គឺយ៉ាងដូច្នេះឯង”។
ចតុក្ក: ន័យទី៥
ឧបនិពន្ធគោចរ ដូចម្ដេច? គឺសមដូចដែលព្រះពុទ្ធអង្គទ្រង់ត្រាស់សំដែងថា៖“ភិក្ខុស្នាក់នៅក្នុង បរិវេណកុដិ និងទីធ្លារបស់ខ្លួន”[xviii] ។ នេះហៅថាឧបនិពន្ធគោចរ។ ទាំងអស់នេះហៅថាគោចរ។ គោចរដែលពេញ ព្រមយ៉ាងនេះ ព្រោះហេតុនោះទើបពោលថា “ដល់ព្រមដោយគោចរ”។
ដោយភូមិ
វិ          កម្មដ្ឋាន១២ គឺអសុភសញ្ញា១០ កាយគតានុស្សតិ១ និងឤហារេបដិកូលសញ្ញា១ មិនកើតឡើងក្នុងទេវ លោកជាន់ខ្ពស់ទេ។
នីវរណ: ៥
“កាមឆន្ទៈ” បានដល់ចិត្តដែលសៅហ្មងព្រោះធូលីគឺកិលេស។ “ព្យាបាទ:” បានដល់កិលេស១០ ប្រការ។ “ថីន:” បានដល់សភាពខ្ជីខ្ជារបស់ចិត្ត។ “មិទ្ធ:” បានដល់ការលង់លក់ព្រោះតែទំងន់របស់រាងកាយ។ មិទ្ធ:នេះមាន៣យ៉ាងគឺ មិទ្ធ:ដែលកើតពីឤហារ, មិទ្ធ:ដែលកើតពីកាល និងមិទ្ធ:ដែលកើតពីចិត្ត។ បើមិទ្ធ:នោះ កើតពីចិត្ត យោគីកំចាត់បានដោយសមាធិ។ បើកើតពីឤហារនិងកាល ហើយមិនកើតមកពីចិត្តទេនោះ ក៏មិនចាត់ ទុកជានីវរណ:ទេ ដូចជាក្នុងករណីរបស់ព្រះអរហន្ត។ បើមិទ្ធ:នោះកើតមកពីឤហារនិងកាល យោគីកាត់បាន ដោយសេចក្តីព្យាយាម សមដូចដែលព្រះអនុរុទ្ធាចារ្យបានពោលទុកថា: “ចាប់តាំងតែពីយើងបានបំផ្លាញចោលនូវ ឤសវ:អស់រយ:ពេល៥៥ឆ្នាំមកនេះ យើងមិនដែលបានលក់ដោយដំណេកដែលកើតពីចិត្តឡើយ ហើយក្នុងរយ: ពេល២៥ឆ្នាំកន្លងទៅនេះ យើងបានកំចាត់ចោលនូវការលង់លក់ដែលកើតពីឤហារនិងកាល”[lv] ។
កល្យាណតា ៣
បុ        អ្វីគឺលក្ខណ:៣យ៉ាងនៃសេចក្ដីបរិសុទ្ធក្នុងការបដិបត្តិ(បដិបទាវិសុទ្ធិ ឤទិ)
កិច្ចរបស់អ្នកដែលទើបនឹងចាប់ផ្ដើមសិក្សា
លោកមិនឤស្រ័យនៅដោយសេចក្ដីក្រោធ ព្យាបាទ លោភ: ឬមាន:
កល្យាណតា ៣
វិ        គឺការដែលចិត្តធ្វើខ្លួនឯងឲ្យបរិសុទ្ធរួចផុតពីនីវរណ:របស់ឈាន។ ព្រោះសេចក្ដីបរិសុទ្ធ ទើបចិត្តសំរេចបាន នូវតត្រមជ្ឈត្តុបេក្ខា(នៅជាកណ្តាលៗក្នុងឤរម្មណ៍នោះៗ) រួចហើយទើបចិត្តដើរបន្តទៅមុខទៀត។ទាំងនេះ ហៅថា លក្ខណ:៣យ៉ាងនៃសេចក្ដីបរិសុទ្ធក្នុងការបដិបត្តិ។
បុ        អ្វីគឺលក្ខណ:៣យ៉ាងនៃការរីកចំរើនក្នុងឧបេក្ខា(ឧបេក្ខានុព្រូហនា មជ្ឈេ)?
សុខ:
វិ        ការជួបនឹងវត្ថុដែលគួរឲ្យស្រឡាញ់ គួរឲ្យចូលចិត្ត គឺសុខ:។
តិក:(សីល ៣ប្រភេទ) ន័យទី ១[i]
សីលដែលនៅមានកិលេសរួបរិត តែក៏មិនមានការប្រព្រឹត្ដល្មើស គឺអ្វី? បើទោះបីជាបុគ្គលនោះកើត វេទនា(ទៅតាមអំណាចកិលេសក្ដី) បុគ្គលនោះក៏មិនប្រព្រឹត្ដល្មើសទៅតាមអំណាចកិលេសនោះដែរ។ នេះហៅថា សីលដែលនៅមានកិលេសរួបរិត តែក៏មិនមានការប្រព្រឹត្ដិល្មើស។
បកិណ្ណកកថា
ខណិកត្ដា ច ធម្មានំ យេហិ ខន្ធេហិ តេ កតំ អមនាបំ និរុទ្ធា តេ កស្ស ទានិ ធ កុជ្ឈសិ?
ឯតរហិ ខោ បន ភិក្ខវេ ឥមស្ស វេបុល្លស្ស បព្វតស្ស សុបស្សោ ត្វេវ សមញ្ញា ឧទបាទិ។ ឯតរហិ ខោ បន ភិក្ខវេ ឥមេសំ មនុស្សានំ មាគធកា ត្វេវ សមញ្ញា ឧទបាទិ។ មាគធកានំ ភិក្ខវេ មនុស្សានំ អប្បកំ ឤយុប្បមានំ បរិត្តំ លហុកំ។ យោ ចិរំ ជីវតិ សោ វស្សសតំ អប្បំ វា ភិយ្យោ។ មាគធកា ភិក្ខវេ មនុស្សា វេបុល្លំ បព្វតំ មុហុត្តេន ឤរោហន្តិ មុហុត្តេន ឱរោហន្តិ។
ឯតរហិ ខោ បនាហំ ភិក្ខវេ អរហំ សម្មាសម្ពុទ្ធោ លោកេ ឧប្បន្នោ……បេ  ……
ចតុក្ក: ន័យទី៥
ឧបនិស្សយគោចរ ដូចម្ដេច? គឺកល្យាណមិត្ដដែលដល់ព្រមដោយគុណសម្បត្ដិ១០ប្រការ[xvi]។ ព្រោះ ឤស្រ័យគុណសម្បត្ដិទាំងអស់នេះ បុគ្គលរមែងបានឮនូវអ្វីដែលគេមិនដែលបានឮពីមុនមក ហើយធ្វើឲ្យរបស់ ដែលធ្លាប់បានឮពីមុនមកហើយនោះឲ្យកាន់តែច្បាស់ឡើង កំចាត់បង់បាននូវសេចក្ដីសង្ស័យ ធ្វើនូវសម្មាទិដ្ឋិឲ្យ កើតឡើង ធ្វើចិត្ដឲ្យផូរផង់ ហើយបុគ្គលនោះសិក្សាធម្មវិន័យដោយល្អ មានសទ្ធាមាំ និងរមែងចំរើនដោយសីល សុត: ចាគ: និងបញ្ញា[xvii] ។ នេះហៅថា ឧបនិស្ស័យគោចរ។
ឈានដែលមានចំណែកនៃការអន់ថយ ការរឹងមាំ គុណវិសេស និងការដឹងច្បាស់
[xv] Cp. D.I. 70: ឥធ មហារជ ភិក្ខុ ចក្ខុនា រូបំ ទិស្វា ន និមិត្ដគ្គាហី ហោតិ នានុវ្យញ្ផនគ្គាហី។ យត្វាធិការណំ ឯនំ ចក្ខុន្ទ្រីយំ អសំវុតំ វិហរន្ដំ អភិជ្ឈាទោមនស្សា បាបកា អកុសលា ធម្មា អន្វាស្សវេយ្យុំ តស្ស សំវរាយ បដិបជ្ជតិ រក្ខតិ ចក្ខុន្ទ្រីយំ ចក្ខុន្ទ្រិយេ សំវរំ ឤបជ្ជតិ។.
[xvi] Cp. D.I. 181: សិក្ខា ឯកា សញ្ញា ឧបជ្ជន្ដិ សិក្ខា ឯកា សញ្ញា និរុជ្ឈន្តិ
បីតិ និងសុខ:
វិ        គឺសេចក្ដីរីករាយដែលកើតពីការដើរតាមលោកុត្តរមគ្គក្នុងទុតិយជ្ឈាននោះ។
ចតុក្ក: ន័យទី៥
និប្បេសិកតា ដូចម្ដេច? បានសេចក្ដីថា បុគ្គលដែលចង់បានផលប្រយោជន៍ដោយធ្វើឲ្យអ្នកដទៃ ខ្លាចខ្លួន ដោយការរំលោភលើគេ ឬធ្វើឲ្យគេបែកបាក់គ្នា ឬធ្វើឲ្យគេខ្លាចដោយសារអំពើដែលនាំឲ្យកើតទុក្ខទោស។
ឈានដែលមានចំណែកនៃការអន់ថយ ការរឹងមាំ គុណវិសេស និងការដឹងច្បាស់
[xvii]  អកុសលប្បហានេន   កុសលភាវនាយ  និច្ចសេវនាយ