cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
គម្ពីរវិមុត្តិមគ្គ
ការបន្ធូរបន្ថយក្នុងការសមាទានធុតង្គ
វិ        បើសិនជាក្នុងខណ:ដែលកំពុងឆាន់ក្នុងពេលដែលសមគួរ ស្រាប់តែភិក្ខុអង្គនោះឃើញដំរី សេះ គោ ក្របី  ឬពស់ ឬបើសិនជាភ្លៀងធ្លាក់ ឬភិក្ខុអង្គនោះឃើញព្រះឧបជ្ឈាយ៍ឬឤចារ្យ ឬភិក្ខុឤគន្តុក: ហើយក៏ងើប ឈរ ដោយគិតថាសមគួរនោះ ហើយបន្ទាប់មកក៏ឆាន់ជាបន្តទៀត ភិក្ខុនោះនឹងមិនដាច់ចាកការសមាទាន     ឯកាសនិកង្គធុតង្គ ទេ។      សំរាប់បច្ឆាភត្តិកង្គធុតង្គ និងខលុបច្ឆាភត្តិកង្គធុតង្គ មិនមានការប្រៀនប្រដៅ ដែលពោលដល់ការបន្ធូរ បន្ថយក្នុងការសមាទានទេ។
តេជោកសិណ
បុ       អ្វីគឺតេជោកសិណ? អ្វីគឺការបដិបត្ដិ? អ្វីជាលក្ខណ: ជារស និងជាបទដ្ឋាន? អ្វីជាឤនិសង្ស? យោគី កំណត់ និមិត្ដបានដូចម្តេច?
ដោយបុគ្គល
[2] A. I, 41:  នៅក្នុងវិសុទ្ធិមគ្គ មិនប្រើឤកាស និង វិញ្ញាណទេ តែប្រើជា ឤលោក និង បរិច្ឆិន្នាកាសកសីណ វិញ
បកិណ្ណកកថា
វិ        យោគីគប្បីដឹងថា បឋវីសញ្ញានេះគ្រាន់តែជាសញ្ញាប៉ុណ្ណោះ។ សញ្ញានេះមិនខុសពីសញ្ញាវិបល្លាសទាំង៤ យ៉ាងទេ ព្រោះហេតុនេះហើយទើបមិនបានធ្វើវិបល្លាសឲ្យដល់ព្រម[xlii]។ ពាក្យថា“វុដ្ឋាន:” មានន័យថា ការ ចេញចាកឈាន ឤស្រ័យហេតុ៥ប្រការជាលក្ខខណ្ឌគឺ ការមិនស្រួលក្នុងឥរិយាបថ មានចំណងពាក់ព័ន្ធ ច្រើនពេក ការកើតឡើងនៃនីវរណធម៌ ភាពស្ទាត់ជំនាញមិនស្មើភាគគ្នា និងការទោរទន់។
[35] A.III, 305-6: យ្វាយំ ភិក្ខវេ ភិក្ខុ ឯវំ មរណសតឹ ភាវេតិ “អហោ វតាហំ រត្ដិន្ទិវំ ជីវេយ្យំ ភគវតោ សាសនំ មនសិការេយ្យំ ពហុ វត មេ កតំ អស្សាតិ យោ ចាយំ ភិក្ខវេ ភិក្ខុ ឯវំ មរណសតឹ ភាវេតិ អហោ វតាហំ ទិវសំ ជីវេយ្យំ ភគវតោ សាសនំ មនសិការេយ្យំ ពហុ វ តមេ កតំ អស្សា តិ យោ ចាយំ ភិក្ខវេ ភិក្ខុ ឯវំ មរណសតឹ ភាវេតិ អហោ វតាហំ តទន្ដរំ ជីវេយ្យំ យទន្ដរំ ឯកំ បិណ្ឌបាតំ ភុញ្ផាមិ ភគវតោ សាសនំ មនសិការេយ្យំ ពហុ វត មេ កតំ អស្សាតិ យោ ចាយំ ភិក្ខវេ ភិក្ខុ ឯវំ មរណសតឹ ភាវេតិ អហោ វតាហំ តទន្ដរំ ជីវេយ្យំ យទន្ដរំ ចត្ដារោ បញ្ច អលោបេ សង្ខាទិត្វា អជ្ឈោហរាមិ ភគវតោ សាសនំ មនសិការេយ្យំ ពហុ វត មេ កតំ អស្សា តិ។ ឥមេ វុច្ចន្ដី ភិក្ខវេ ភិក្ខូ បមត្ដា វិហរន្ដិ ទន្ធំ មរណសតឹ ភាវេតិ អសវានំ ខយាយ។
ឤលោកសិណ
[xlviii]  ក្នុងវិសុទ្ធិមគ្គ(១៧៦)មានតែ៣ ទេ។
តតិយជ្ឈាន
ឤចក្តីនឹងពិចារណាទោសរបស់ទុតិយជ្ឈាន ដូចតទៅ៖
១. បង្សុកុលិកង្គធុតង្គ
វិ        សំពត់បង្សុកូលមាន២ប្រភេទគឺ សំពត់បង្សុកូលដែលមិនមានម្ចាស់១ និងសំពត់បង្សុកូលដែលអ្នកស្រុក បោះបង់ចោល១។
អធិប្បាយធុតង្គ១៣ ដោយសង្ខេប
បុ       ការសមាទានសោសានិកង្គ: មានន័យដូចម្ដេច?
ឤលោកសិណ
[liii] រាប់ឃើញតែ ៧
លក្ខណ:៧ប្រការរបស់ចរិយា
បុគ្គលមោហចរិតគួរគ្រងចីវរតាមដែលឤចរកបានចុះ(តាមមានតាមបាន)។
កម្មដ្ឋាន៣៨ប្រការ
-   ចតុធាតុវវដ្ឋាន ១
ឤលោកសិណ
[xxxi] (a) D.III, 237:  បញ្ចសុទ្ធវាស: អវិហា អតប្បា សុទស្សា សុទស្សី អកនិដ្ឋា
ប្រភេទរបស់បឋវី (ដី)
បុ          យោគីគួរពិចារណាទោសរបស់កាម ដូចម្តេច?
ពោជ្ឈង្គ:៧
បុ        វិមុត្តិនិងវិជ្ជាឈ្មោះថា បុគ្គលបានបំពេញហើយដោយការបដិបត្តិពោជ្ឈង្គ:៧ យ៉ាងដូចម្តេច?
៦-ទេវតានុស្សតិ
[xlvii] គុណទាំង៦ចុងក្រោយនេះមិនដូចសុទ្ធសាធទៅនឹងអត្ថបទជាភាសាបាលី ឬសំសស្ក្រឹតទេ។ ក្នុងទីនេះ អត្ថបទហាក់ដូចជាពុំ សូវច្បាស់លាស់។
ឈានដែលមានចំណែកនៃការអន់ថយ ការរឹងមាំ គុណវិសេស និងការដឹងច្បាស់
[lxiii] មិនមានន័យច្បាស់លាស់ឡើយ
ចរិតទាំង១៤ បំព្រួញមកនៅត្រឹមតែ៧
៣-        មោហចរិត និងវិតក្កចរិត រួមមកនៅតែមួយ
ធុត: ១៣
ដែលទាក់ទងនឹងរឿងបិណ្ឌបាត្រមាន៥ប្រភេទគឺ: បិណ្ឌបាតិកង្គ: (ការប្រកាន់យកការបិណ្ឌបាត្រជា ប្រក្រតី) សបទានចារិកង្គ:(ការប្រកាន់យកការបិណ្ឌបាត្រតាមលំដាប់ផ្ទះជាប្រក្រតី) ឯកាសនិកង្គ:(ការប្រកាន់ យកការឆាន់ឤហារនៅនឹងឤសន:តែមួយជាប្រក្រតី) បត្ដបិណ្ឌិកង្គ:(ការប្រកាន់យកការឆាន់ក្នុងបិណ្ឌបាត្រជា ប្រក្រតី) និង ខលុបច្ឆាភត្ដិកង្គ:(ការប្រកាន់យកការហាមនូវភត្ដដែលប្រគេនក្រោយពេលជាប្រក្រតី)។
៩. រុក្ខមូលិកង្គធុតង្គ
បុ        តើ “ការឤស្រ័យនៅក្រោមដើមរុក្ខជាតិ” មានឤនិសង្សដូចម្ដេចខ្លះ?
អធិប្បាយធុតង្គ១៣ ដោយសង្ខេប
បុ            ការសមាទានតេចីវរវិកង្គ: មានន័យដូចម្ដេច?
វិធីបដិបត្តិ
“អ្វីជាវិធីបដិបត្តិ” មានសេចក្ដីថា៖ យោគីដែលទើបបដិបត្ដិថ្មី ពេលបានទៅដល់ព្រៃ ទីគល់ឈើ ឬទី ដែលស្រឡះហើយ គប្បីអង្គុយពែនភ្នែន តាំងកាយឲ្យត្រង់់ តម្កល់ស្មារតីឲ្យឆ្ពោះត្រង់ទៅមុខ។ យោគីនោះមានសតិ ក្នុងការដកដង្ហើមចូលចេញ៖
ដោយបុគ្គល
បុគ្គលដែលមានសទ្ធាចរិតគួរគប្បីបដិបត្តិអនុស្សតិ៦ ដោយចាប់ផ្តើ់មពីពុទ្ធានុស្សតិទៅ។ កាលបើបដិបត្តិ យ៉ាងនោះហើយ សទ្ធារបស់គេរមែងតាំងមាំ។
វិធីទាំង១០យ៉ាង
១០) ដោយការបង្អោនចិត្តទៅរកអប្បនាសមាធិ មានន័យថា យោគីនោះតែងតែគោរព រីករាយ និងបដិបត្តិ សមាធិនោះដោយច្រើននិងជាប់ជាប្រចាំ ដូចជាជំរៅដែលជ្រៅជាទីបំផុត ដូចជាទឹកផុសដែលផុសមកជានិច្ច និង ដូចជាកូនឈើដែលនៅខ្ចី។
បកិណ្ណកកថា
[xvii] Pts. II, 209-10 យាវ ព្រហ្មលោកា បិ កាយេន វសំ វត្តេតីតិ។ សចេ សោ ឥទ្ធិមា ចេតោវសិប្បត្តោ ព្រហ្មលោកំ គន្តុកាមោ ហោតិ ទូរេ បិ សន្តិកេ អធិដ្ឋាតិ សន្តិកេ ហោតូតិ សន្តិកេ ហោតិ សន្តិកេ បិ ទូរេ អធិដ្ឋាតិ ឌូរេ ហោតូតិ ទូរេ ហោតិ ពហុកំ បិ ថោកំ អធិដ្ឋាតិ ……បេ……   សចេ សោ ឥទ្ធិមា បញ្ហំ បុច្ឆតិ និម្មិតោ បិ តត្ថ បញ្ហំ បុច្ឆតិ។ សចេ សោ ឥទ្ធិមា បញ្ហំ បុដ្ឋោ វិស្សជ្ជេតិ និម្មិតោ បិ តត្ថ បញ្ហំ បុដ្ឋោ វិស្សជ្ជេតិ។សចេ សោ ឥទ្ធិមា តេន ព្រាហ្មុនា សុទ្ធឹ សន្តិដ្ឋាតិ សល្លបតិ សាកច្ឆំ សមាបជ្ជតិ ។ យញ្ញទវ ហិ សោ ឥទ្ធិមា ករោតិ តន្តទេវ ហិ សោ និម្មិតោ ករោតិ។ អយំ អធិដ្ឋានា ឥទ្ធិ។
១០-អដ្ឋិកសញ្ញា
បុ       អ្វីគឺ “អដ្ឋិក:”? អ្វីគឺការបដិបត្ដិ? អ្វីជាលក្ខណ: ជារស និងជាបទដ្ឋាន? អ្វីជាឤនិសង្ស? យោគីកំណត់និមិត្ដ បានដូចម្តេច?
វិធីហ្វឹកហាត់
បុគ្គលមានរាគទោសចរិត ហ្វឹកហាត់បានរហ័សព្រោះងាយស្រួលក្នុងការណែនាំ មានសទ្ធានិងបញ្ញា មាំមួន និងមិនសូវមានមោហ:និងវិតក្ក:។
វិញ្ញាណញ្ចាយតនឈាន
យោគីនោះកាលបើសម្លឹងឃើញនូវមហន្តទោសរបស់អាកាសានញ្ចាយតនឈាន និងឤនិសង្សរបស់ វិញ្ញាណញ្ចាយតនឈានហើយ ក៏គួរគប្បីពិចារណាវិញ្ញាណញ្ចាយតន:ថា មានលក្ខណ:“ស្ងប់” និងដាក់ចិត្តដោយ មាំដល់ការកើតឡើងនៃវិញ្ញាណដែលរីកសាយទូទាំងឤកាសដោយគិតថា“វិញ្ញាណពុំមានទីបំផុត”។ ដោយឤការ: យ៉ាងនេះ ចិត្តយោគីនោះរមែងតាំងជាប់នៅក្នុងវិញ្ញាណញ្ចាយតន:។ យោគីនោះចំរើនកម្មដ្ឋានបានមិនយូរប៉ុន្មាន ក៏មានចិត្តឆ្លងផុតនូវឤកាសានញ្ចាយតនសញ្ញា ហើយចូលទៅកាន់វិញ្ញាណញ្ចាយតន:។ នៅក្នុងវិញ្ញាណញ្ចាយ តនសញ្ញានេះ ចិត្តរមែងបានសំរេចនូវអប្បនាសមាធិ។ ដូចនេះ ពេលយោគីបានឈានផុតដោយអស់រលីងពីឤកា សានញ្ចាយតន:ហើយ ក៏គិតថា“វិញ្ញាណពុំមានទីបញ្ចប់” ហើយក៏ឤស្រ័យនៅក្នុងវិញ្ញាណញ្ចាយតន:នោះទៅ។
ធម៌ដែលជាឧបសគ្គដល់ការធ្វើសមាធិ
ធម៌ដែលជាឧបសគ្គដល់ការចំរើនសមាធិមានប៉ុន្មាន? មាន៨យ៉ាងគឺ: សេចក្តីត្រេកត្រឤលចំពោះកាម សេចក្តីប្រទូស្ត សេចក្តីសោះអង្គើយ សេចក្តីរឹងត្អឹង សេចក្តីរាយមាយ សេចក្តីសង្ស័យ សេចក្តីវង្វេង ការប្រាស ចាក សេចក្តីត្រេកអរនិងសេចក្តីសុខ[xiv] ។ អកុសលធម៌ផ្សេងៗទៀត ក៏ជាឧបសគ្គដល់ការចំរើនសមាធិដែរ [xv]។
ចតុត្ថជ្ឈាន
យោគីនោះ “សម្រេចបាននិងឤស្រ័យនៅក្នុងចតុត្ថជ្ឈាន ពុំមានទុក្ខ ពុំមានសុខ មានតែភាពបរិសុទ្ធនៃ សតិ ដែលកើតពីឧបេក្ខា[xxii] ព្រោះតែលះនូវសុខនិងទុក្ខ និងទុកចោលនូវសោមនស្សនិងទោមនស្សដែលមានពី មុនមកនេះ ជាឤនិសង្សរបស់បឋវីកសិណ។
បុ       លោកបានពោលទុកថា “ព្រោះបានលះនូវសុខនិងទុក្ខ ទុកចោលនូវទោមនស្ស” តើធម៌ទាំងនេះ លះ និង ទុកចោល ក្នុងទីណា?
វិ        ធម៌ទាំងនេះត្រូវបានលះ និងទុកចោល ក្នុងខណ:ដែលចូលដល់ឧបចារឈាន។ ព្រះដ៏មានព្រះភាគ ទ្រង់ សំដែងអំពីការកំចាត់ទោមនស្សនេះ ទុកក្នុងចតុត្ថជ្ឈាន។
កិច្ចរបស់អ្នកដែលទើបនឹងចាប់ផ្ដើមសិក្សា
បើយោគីប្រាថ្នានឹងឲ្យបុគ្គលដទៃរៀននូវព្រះធម៌មុនខ្លួន   គប្បីពិនិត្យមើលទីស្នាក់ឤស្រ័យរបស់ខ្លួន និងរៀបទុកដាក់បាត្រនិងចីវរឲ្យស្រួល។ បន្ទាប់ពីនោះមក កាលបើដល់ពេលដែលសមគួរហើយ  គប្បីចូលទៅរក លោកជាឤចារ្យកម្មដ្ឋាន ហើយសំដែងការគោរពលោកដោយល្អ នៅស្ងៀមមួយស្របក់ហើយសឹមអង្គុយចុះ។
ការបន្ធូរបន្ថយក្នុងការសមាទានធុតង្គ
បុ        អ្វីគឺការប្រៀនប្រដៅដែលពោលដល់ការបន្ធូរបន្ថយក្នុងការសមាទានឤរញ្ញិកង្គធុតង្គ?
ដោយបុគ្គល
[3] Pts. I, 49
ការបន្ធូរបន្ថយក្នុងការសមាទានធុតង្គ
វិ        បើសិនជាភិក្ខុនិមន្តចូលទៅកាន់ភូមិដើម្បីឲ្យអ្នកភូមិសមាទានសីល ដើម្បីសំដែងឤបត្តិ ដើម្បីស្តាប់ធម៌ ដើម្បីធ្វើឧបោសថកម្ម បវារណាកម្ម ព្រោះមានឤពាធ ដើម្បីព្យាបាលអ្នកជម្ងឺ ដើម្បីសាកសួរសេចក្តី សង្ស័យក្នុងចិត្តក្នុងបញ្ហាធម៌ជាដើម ភិក្ខុនោះនឹងមិនដាច់ចាកការសមាទានឤរញ្ញិកង្គធុតង្គ ទេ។
បកិណ្ណកកថា
កាលបើយោគីចូលអរូបឈាន លោករមែងមិនចេញ(ពីឈាន) ព្រោះតែ“មានចំណងពាក់ព័ន្ធច្រើន” នោះទេ ព្រោះលោកឤស្រ័យនៅក្នុងឈានដោយពុំមានរំភើបនឹងអ្វីឡើយ។ បើសិនជាយោគីចូលនិរោធសមាបត្ដិ និងផល សមាបត្ដិវិញ លោកឤចចេញបាន ព្រោះធ្លាប់បានធ្វើបុព្វកម្មទុកពីមុនមក[xliii]  មិនមែនចេញមកបានព្រោះ ហេតុដទៃឡើយ។ ពាក្យថា “សមតិក្កម:” (ការកន្លងផុត) មាន២យ៉ាងគឺ “អង្គសមតិក្កម:”(ការកន្លងផុតអង្គ) និង “ឤរម្មណសមតិក្កម:”(ការកន្លងផុតឤរម្មណ៍)។ ការឆ្លងពីរូបឈានទៅកាន់រូបឈាន(ដែលខ្ពស់ឡើង) ហៅថា អង្គសមតិក្កម: ។ ការឆ្លងពីរូបឈានទៅកាន់អរូបឈាន និងការឆ្លងពីអរូបឈានទៅកាន់អរូបឈាន(ដែលខ្ពស់ឡើង) ហៅថា“ឤរម្មណសមតិក្កម:”។ ពាក្យថា“ឧបចារ:” គឺការចូលជិតឈានគ្រប់ប្រភេទ។ ការចូលជិតនោះ ប្រកប ដោយអង្គ៥។ ពាក្យថា“វិតក្ក:” មានន័យថា ព្រោះតែការគ្របសង្កត់ជាបន្តបន្ទាប់នៅក្នុងទុតិយជ្ឈាន និងឈាន ដទៃៗទៀត សភាវ:ដែលប្រាសចាកវិតក្ក:និងវិចារ: ត្រូវបានធ្វើឲ្យព្រមឡើង។ ពាក្យថា“វេទនា” បានន័យថា ព្រោះ ការគ្របសង្កត់ជាបន្តបន្ទាប់នៅក្នុង ចតុត្ថជ្ឈាននិងឈានដទៃៗទៀត ឧបេក្ខាក៏កើតឡើងដោយប្រាសចាក អន្ដធម៌ ទាំងឡាយ។ ពាក្យថា“វិចិកិច្ឆា” បានន័យថា ដោយសារវិចិកិច្ឆានេះហើយទើបយោគីនោះមិនឤចកំចាត់ កាម ឆន្ទនីវរណ: និងនីវរណ:ដទៃៗទៀតបាន ហើយក៏ឤស្រ័យនៅក្នុងនេវសញ្ញានាសញ្ញាយតន: នោះទៅ។ នេះ ហៅ ថា “នៅមានសំណល់” ដែលមានឧបមាដូចជាបុរស ដែលត្រូវរត់ឡើងដើមឈើព្រោះខ្លាចសត្វពស់ដែលមានពិស ដូច្នោះដែរ។
យោ  ច ខ្វាយំ ភិក្ខវេ ភិក្ខុ ឯវំ មរណសតឹ ភាវេតិ “អហោ វតាហំ តទន្ដរំ ជីវេយ្យំ យទន្ដរំ ឯកំ អលោបំ សង្ខាទិត្វា អជ្ឈោហរាមិ ភគវតោ សាសនំ មនសិការេយ្យំ ពហុ វត មេ កតំ អស្សា តិ ។ យោ ចាយំ ភិក្ខវេ ភិក្ខុ ឯវំ មរណសតឹ ភាវេតិ អហោ វតាហំ តទន្ដរំ ជីវេយ្យំ យទន្ដរំ អស្សសិត្វា វា បស្សសាមិ បស្សសិត្វា វា អស្សសាមិ ភគវតោ សាសនំ មនសិការេយ្យំ ពហុ វ តមេ កតំ អស្សា តិ។ ឥមេ វុច្ចន្ដិ ភិក្ខវេ ភិក្ខូ អប្បមត្ដា វិហរន្ដិ តិក្ខំ មរណសតឹ ភាវេន្ដិ អសវានំ ខយាយ។ តស្មា តិ ហ ភិក្ខវេ ឯវំ សិក្ខិតព្វន្តិ។
ឤលោកសិណ
[xlix] ខ្មែរប្រែថាដើមធ្លះ
៩-កាយគតាសតិ
-         ក្នុងសប្ដាហ៍ទី២០ មានរន្ធទាំង៩ កកើតឡើង
បកិណ្ណកកថា
ឈាន យោគី បានឮសម្លេងតែមិនឤចនិយាយបាន ព្រោះការស្តាប់ឮ់និងការនិយាយ មិនបានចូលរួមគ្នាទេ។ កាល បើយោគីចូល ក្នុងរូបឈាន សម្លេងនៅតែជារបស់ដែលរំខាន។ ដូច្នេះហើយបានជាព្រះសម្មាសម្ពុទ្ធទ្រង់ត្រាស់ថា “យោគីដែល ចូលឈាន តែងមានសម្លេងជាបន្លា”[xli] ។  ពាក្យថា“វិបល្លាស” មានន័យថា កាលបើយោគីដែលធ្វើ សមាធិនឹងបឋវីកសិណ នឹងធ្វើឲ្យកើតឡើងនូវបឋវីសញ្ញា ដោយឤស្រ័យវត្ថុដែលពុំមែនជាបឋវីសញ្ញា។
កម្មដ្ឋាន៣៨ប្រការ
-   ឤហារេបដិកូលសញ្ញា ១
លក្ខណ:៧ប្រការរបស់ចរិយា
ម៉្យាងវិញទៀតក្នុងពេលបរិភោគ បុគ្គលរាគចរិតត្រូវការឤហារក្នុងបរិមាណតែសមល្មម ពូតជាដុំមូល មិនធំពេកមិនតូចពេកសមល្មមមួយម៉ាត់ ហើយបរិភោគសន្សឹមៗ បរិភោគដោយពេញចិត្ដនឹងរសជាតិរបស់ ឤហារ។ បើទោះបីជាមិនសូវឆ្ងាញ់ ក៏ពេញចិត្ដនឹងឤហារនោះដែរ។
ទុក្ខនិរោធគាមិនីបដិបទាអរិយសច្ច:
លក្ខណ:របស់អរិយសច្ច:ទាំងឡាយនេះ បណ្ឌិតគប្បីយល់ដោយវិធី១១ប្រការគឺ[10]: ដោយអត្ថន័យ[11] ដោយលក្ខណ: ដោយលំដាប់ ដោយសង្ខេប[12] ដោយឧបមា ដោយការវែកញែក ដោយការរាយឈ្មោះ ដោយភាពដូចគ្នា ដោយភាពផ្សេងគ្នា ដោយជំពូកៗ[13] និងដោយការសង្គ្រោះ។
លក្ខណ:៧ប្រការរបស់ចរិយា
បុគ្គលរាគចរិត គួរដេកនិងអង្ដុយក្រោមម្លប់ឈើ, ក្បែរមាត់ទឹក, ទីតូចដែលជាព្រៃរបោះ នៅដាច់ពីគេ, ក្នុងវិហារដែលកសាងមិនទាន់ហើយ ឬនៅកន្លែងដែលមិនមានគ្រែ។ បុគ្គលគួរដេកនិងអង្ដុយក្នុងទីបែបនោះចុះ។
៦-ទេវតានុស្សតិ
[xxvi] Cp. (a) It. 123: ទន្ដោ ទមយតំ សេដ្ឋោ សន្ដោ សមយតំ ឥសិ មុត្ដោ មោចយតំ អគ្គោ តិណ្ណោ តារយតំ វរោ។
វិធី៣យ៉ាងដើម្បីចាប់យកនិម្មិត
បើសិនជាចិត្តរបស់យោគីស្ថិតនៅក្នុងសភាវ:នៃការល្អក់ចិត្ដ យោគីឤចយកឈ្នះនិងលះបង់នូវការល្អក់ ចិត្ដនោះមួយរំពេចបាន ឤស្រ័យដោយកម្លាំងសតិនិងសមាធិ។ បើចិត្តរបស់យោគីស្ថិតក្នុងសភាវ:នៃការប្រមាទ យោគីនោះគួរយកឈ្នះនិងលះបង់នូវសភាវ:ប្រមាទនោះបានដោយកំលាំងនៃសតិនិងវិវិយ:។ បើយោគីមានចិត្តរវើ រវាយហើយធ្លាក់ទៅក្នុងរាគភាវ: លោកគប្បីលះបង់នូវរាគភាវ:នោះភ្លាម។ បើយោគីធ្លាក់ទឹកចិត្ដនិងស្ថិតនៅក្នុង សភាវ:ក្រេវក្រោធ លោកគប្បីលះបង់នូវសេចក្ដីក្រោធនោះភ្លាម។ ក្នុងទីតាំងទាំង៤ស្ថាននេះឯង ដែលយោគីសំរេច បាន និងធ្វើឲ្យចិត្តរបស់ខ្លួនឆ្ពោះទៅរកទិសដៅតែមួយ ហើយបើចិត្តរបស់យោគីឆ្ពោះទៅរកទិសដៅតែមួយហើយ នោះ យោគីនោះក៏នឹងឤចធ្វើនិមិត្ដឲ្យកើតឡើងបានជាពុំខានដែរ។
៦-ទេវតានុស្សតិ
[xlviii] M. I, 71: ចត្ដារិមានិ សារីបុត្ដ តថាគតស្ស វេសារជ្ជានិ Cp. Vis. Mag. 524
[xlix] D. II, 39: អបារុតា តេសំ អមតស្ស ទ្វារា។GVruta etsM Gmts§ TÃara.
១- ឧទ្ធុមាតកសញ្ញា
“ដោយព្រំដែន” គឺកំណត់(ព្រំដែននៃរាងកាយ) ពីក្បាលរហូតដល់ជើង ពីខាងក្រោមរហូតដល់ ក្បាលនិងជុំ វិញលលាដ៍ និងដោយការយល់ថា រាងកាយទាំងមូលនេះឧបមាដូចជាប្រជុំនៃលាមក។
បកិណ្ណកកថា
[4] S. V, 311-12: ឥធ ភិក្ខវេ ភិក្ខុ អរញ្ញគតោ វា រុក្ខមូលគតោ វា សុញ្ញាគារគតោ វា និសីទតិ បល្លំកំ ឤភុជិត្វា ឧជុំ កាយំ បណិធាយ បរិមុខំ សតឹ ឧបដ្ឋបេត្វា សោ សតោ វ អស្សសតិ សតោ បស្សសតិ ។ ទីឃំ វា អស្សសន្ដោ ទីឃំ អស្សសាមីតិ បជានាតិ ទីឃំ វា បស្សសន្ដោ ទីឃំ បស្សសាមីតិ បជានាតិ។ រស្សំ វា អស្សសន្ដោ រស្សំ អស្សសាមីតិ បជានាតិ រស្សំ វា បស្សសន្ដោ រស្សំ បស្សសាមីតិ បជានាតិ។ សព្វកាយបដិសំវេទី អស្សសាមីតិ សិក្ខតិ សព្វកាយបដិសំវេទី បស្សសាមីតិ សិក្ខតិ។ បស្សម្ភយំ កាយសង្ខារំ អស្សសាមីតិ សិក្ខតិ បស្សម្ភយំ កាយសង្ខារំ បស្សសាមីតិ សិក្ខតិ។ បីតិបដិសំវេទី អស្សសាមីតិ សិក្ខតិ បីតិបដិសំវេទី បស្សសាមីតិ សិក្ខតិ។ សុខបដិសំវេទី អស្សសាមីតិ សិក្ខតិ សុខបដិសំវេទី បស្សសាមីតិ សិក្ខតិ។ ចិត្ដសង្ខារបដិសំវេទី អស្សសាមីតិ សិក្ខតិ ចិត្ដសង្ខារបដិសំវេទី បស្សសាមីតិ សិក្ខតិ។ បស្សម្ភយំ ចិត្ដសង្ខារំ អស្សសាមីតិ សិក្ខតិ បស្សម្ភយំ ចិត្ដសង្ខារំ បស្សសាមីតិ សិក្ខតិ។ ចិត្ដបដិសំវេទី អស្សសាមីតិ សិក្ខតិ ចិត្ដបដិសំវេទី បស្សសាមីតិ សិក្ខតិ។ អភិប្បមោទយំ អស្សសាមីតិ សិក្ខតិ អភិប្បមោទយំ បស្សសាមីតិ សិក្ខតិ។ សមាទហំ ចិត្ដំ អស្សសាមីតិ សិក្ខតិ សមាទហំ ចិត្ដំ បស្សសាមីតិ សិក្ខតិ។ វិមោចយំ ចិត្ដំ អស្សសាមីតិ សិក្ខតិ វិមោចយំ ចិត្ដំ បស្សសាមីតិ សិក្ខតិ។ អនិច្ចានុបស្សី អស្សសាមីតិ សិក្ខតិ អនិច្ចានុបស្សី បស្សសាមីតិ សិក្ខតិ។ វិរាគានុបស្សី អស្សសាមីតិ សិក្ខតិ វិរាគានុបស្សី បស្សសាមីតិ សិក្ខតិ។ និរោធានុបស្សី អស្សសាមីតិ សិក្ខតិ និរោធានុបស្សី បស្សសាមីតិ សិក្ខតិ។ បដិនិស្សគ្គានុបស្សី អស្សសាមីតិ សិក្ខតិ បដិនិស្សគ្គានុបស្សី បស្សសាមីតិ សិក្ខតិ។
ប្រភេទរបស់បឋវី (ដី)
១-កាមប្រៀបដូចជាឆ្អឹង ព្រោះធ្វើឲ្យកើតសេចក្តីត្រេកអរស្ដួចស្ដើង; ២-កាមប្រៀបដូចជាចំរៀកសាច់ ព្រោះត្រូវតាមជាប់ដោយទុក្ខដ៏ច្រើន; ៣-កាមប្រៀបដូចជាគប់ភ្លើងដែលឆេះសន្ធោរសន្ធៅ ដែលបុគ្គលកាន់ដើរ បញ្ច្រាសខ្យល់ ពីព្រោះវានឹងឆេះដល់បុគ្គលនោះ; ៤-កាមប្រៀបដូចនឹងរណ្តៅឡធ្យូងដែលកំពុងឆេះ ពីព្រោះតែធំ និងតូច(?); ៥-កាមប្រៀបដូចជាយល់សប្តិ៍ ព្រោះវានឹងរលប់បាត់ទៅយ៉ាងឆាប់រហ័ស; ៦-កាមប្រៀបដូចជារបស់ ដែលខ្ចីគេ ព្រោះបុគ្គលមិនឤចរីករាយនឹងវាបានយូរទេ; ៧-កាមប្រៀបដូចជាដើមឈើឲ្យផ្លែ ព្រោះវានឹងត្រូវ មនុស្សគ្រប់រូបចូលទៅកាប់គល់ជានិច្ច; ៨-កាមប្រៀបដូចជាដាវ ព្រោះវានឹងកាប់(វត្ថុដទៃ); ៩-កាមប្រៀបដូចជា ម្ជុលដែលស្រួចមុត ព្រោះវានឹងចាក់ដោត(វត្ថុដទៃ); ១០-កាមប្រៀបដូចជាក្បាលពស់មានពិស ព្រោះវាគួរឲ្យខ្លាច; ១១-កាមប្រៀបដូចជាសំឡីកប្បាសដែលត្រូវខ្យល់បក់បោកឲ្យរសាត់ឆ្ងាយទៅ ព្រោះមិនមានអ្វីសំរាប់ទប់ទល់ពី ធម្មជាតិ; ១២-កាមប្រៀបដូចជារូបភាពបោកប្រាស់ ព្រោះវាធ្វើឲ្យមនុស្សល្ងង់ឈ្លក់វង្វេង; ១៣-កាមប្រៀបដូចជា ភាពងងឹត ព្រោះវាធ្វើឲ្យមើលមិនឃើញ; ១៤-កាមប្រៀបដូចជាគ្រឿងរារាំង ព្រោះវារារាំងផ្លូវនៃអំពើល្អ[vi]; ១៥-កាម ប្រៀបដូចជាការងប់ងល់នឹងអ្វីមួយ ព្រោះវាធ្វើឲ្យបាត់បង់សម្មាសតិ; ១៦-កាមប្រៀបដូចជាភាពទុំជោរ ព្រោះវានឹង ជ្រុះបាត់ទៅជាធម្មតា; ១៧-កាមប្រៀបដូចជាចំណងទន្លីង ព្រោះវាចងពីមនុស្សម្នាក់ទៅម្នាក់ទៀត[vii]; ១៨-កាម ប្រៀបដូចជាមហាចោរ ព្រោះវាលួចគុណនៃបុណ្យ; ១៩-កាមប្រៀបដូចជាសំបុករបស់ទោស: ព្រោះវាធ្វើឲ្យកើត ការឈ្លោះវិវាទ; ២០-កាមផ្ទុកពេញប្រៀបទៅដោយទុក្ខ ព្រោះវាធ្វើឲ្យកើតការកាត់ទោស ដែលមានចំនួនប្រមាណ មិនបាន។ កាលបើពិចារណាឃើញទោសរបស់កាមហើយ យោគីគួរពិចារណាពីឤនិសង្ស(ប្រយោជន៍) របស់ ការ វៀរចាកកាមដោយប្រការដូចតទៅនេះ៖
៩-កាយគតាសតិ
-         ក្នុងសប្ដាហ៍ទី១ កលល: កកើតឡើង
៣-វិបុព្វកសញ្ញា
វិ        ពាក្យថា “វិបុព្វក:” មានន័យថា ក្រោយពីស្លាប់ទៅបាន២ឬ៣យប់ រាងកាយនោះក៏មានទឹកខ្ទុះរងៃកើត ឡើង និងហូរចេញពីរាងកាយនោះមកដូចជាទឹកដោះគោជូររាវដែលគេចាក់ចោល។ នេះគឺជាទឹកខ្ទុះរងៃ
ឈាន៤ និងឈាន៥
សមាធិបរិច្ឆេទ ចប់ [i] សន្ដុដ្ឋី
អធិប្បាយធុតង្គ១៣ ដោយសង្ខេប
វិ              គឺការមិនប្រើអតិរេកចីវរ។
ធុត: ១៣
ធុត: ទាំងអស់នោះគឺអ្វីខ្លះ? ធុត: មាន១៣ប្រភេទ[i]:
វិធីបដិបត្តិ
យោគីនោះមានសតិកំណត់ដឹងថា៖
១-    កាលបើដកដង្ហើមចេញវែង ក៏ដឹងថា“ឤត្មាអញដកដង្ហើមចេញវែង”; កាលបើដកដង្ហើមចូលវែង ក៏ ដឹងថា “ឤត្មាអញដកដង្ហើមចូលវែង”
២-    កាលបើដកដង្ហើមចូលខ្លី ក៏ដឹងថា“ឤត្មាអញដកដង្ហើមចូលខ្លី”; កាលបើដកដង្ហើមចេញខ្លី ក៏ដឹងថា “ឤត្មា អញដកដង្ហើមចេញខ្លី”
យោគីនោះគប្បីសិក្សា(ហ្វឹកហ្វឺន)ខ្លួនដូច្នេះថា[4]៖
ចតុក្ក: ន័យទី៥
វិ          គឺសភាពដែលមិនជាប់ជំពាក់នឹងកីឡាហឹង្សា សភាពដែលមិនស្រវឹង និងសភាពដែលមិនរវីរវល់នឹងលំអ ឬ សម្រស់ផ្ទាល់ខ្លួន។ ទាំងអស់នេះហៅថា ការពិចារណានូវអ្វីដែលគួរលះបង់។
អធិដ្ឋានឥទ្ធិ
ពាក្យថា “ទៅបានដោយមិនជាប់ស្ទះ” “ឤចជ្រែកដី ងើបឡើងចេញពីដី ដូចជានៅក្នុងទឹក” មានន័យ ដូចម្តេច? យោគីនោះចម្រើនឤបោកណិណ ហើយក៏ចូលកាន់ចតុត្ថជ្ឈាន។ ពេលចេញពីឈាននោះដោយស្ងប់ ហើយក៏កំណត់យក ផែនដីមួយចំណែក ហើយក៏អធិដ្ឋានដោយញាណថា៖ “សុំឲ្យកន្លែងនោះក្លាយជាទឹក”។ យោគីនោះក៏ឤចជ្រែកដីចូលទៅ ហើយនិងងើបចេញពីដីវិញ ដូចជានៅក្នុងទឹកដូច្នោះដែរ[xv]។
បកិណ្ណកកថា
[xviii]  ឫទ្ធិ៍ដែលឤចប្រែក្រឡាជារូបផ្សេងៗបាន
ឤលោកសិណ
[xl] D.III, 266: ចតុត្ដជ្ឈានំ សមាបន្នស្ស អស្សាសាបស្សាសា និរុទ្ធា ហោន្ដិ។
សេចក្តីពន្យល់ (អត្ថៈ) របស់សីល
បុ        ហេតុអ្វីទើបពោលថា សីលជាក្បាល?
តតិយជ្ឈាន
វិ        ការរលឹកបានជាលក្ខណ: ការមិនភ្លេចជារស ការថែរក្សាជាបច្ចុបដ្ឋាន និងសតិបដ្ឋាន៤ជាបទដ្ឋានរបស់ សតិ។
វិធីហ្វឹកហាត់
បុគ្គលមានរាគមោហចរិត មិនងាយហ្វឹកហាត់បា់នព្រោះលំបាកក្នុងការណែនាំ មិនមានសទ្ធា និងសម្បូរ ទៅដោយមោហ:និងវិតក្ក:។
វិញ្ញាណញ្ចាយតនឈាន
ពាក្យថា“ដោយអស់រលីង” គឺពុំមានសេសសល់អ្វី។ ប្រការដែលថា“ឈានផុតពីឤកាសានញ្ចាយតន:” មានន័យថា ឈានផុតពីឤកាសានញ្ចាយតន: នោះឯង។ ពាក្យថា “ឈានផុតពី” មានន័យថា ទៅចំពីលើ។ នេះ ហៅ ថា “ឈានផុតពីឤកាសានញ្ចាយតន:ដោយអស់រលីង”។ ពាក្យថា “ឤកាសានញ្ច:” គឺយោគីនោះបានដល់ នូវវិញ្ញាណ នោះ ដែលពេញទៅដោយឤកាសពុំមានទីបញ្ចប់។
ធម៌ដែលជាឧបសគ្គដល់ការធ្វើសមាធិ
ធម៌ដែលជាហេតុឲ្យកើតសមាធិ
វិញ្ញាណញ្ចាយតនឈាន
បុ        រវាង រូបាវចរ:និងអរូបាវចរ: នោះ មួយណាជាអនន្ត:(ពុំមានទីបំផុត)?
វិធីហ្វឹកហាត់
បុគ្គលមានទោសមោហចរិត មិនងាយហ្វឹកហាត់បា់នព្រោះលំបាកក្នុងការណែនាំ ខ្វះបញ្ញា និងសម្បូរ ទៅដោយមោហ:និងវិតក្ក:។
ការចូលកាន់ទុតិយជ្ឈាន
ម៉្យាងទៀត នៅក្នុងសភាវ:ដែលប្រាសចាកវិតក្ក:និងវិចារ:នោះ មានបែងចែកជាពីរចំណែកទៅទៀតគឺ: ទី១) សភាវ:ដែលប្រាសចាកវិតក្ក:និងវិចារ: ដែលមិនកើតមកពីការរម្ងាប់ទៅនៃវិតក្ក:និងវិចារ:; ទី២)សភាវ:ដែល ប្រាសចាក វិតក្ក:និងវិចារ: ដែលកើតមកពីការរម្ងាប់ទៅនៃវិតក្ក:និងវិចារ:។ ដូច្នេះ ព្រោះពុំមាននូវការរម្ងាប់ទៅនៃ វិតក្ក:និងវិចារ: នេះឯង ទើបអភិញ្ញា៥ និងតតិយជ្ឈាន ពុំមានវិតក្ក:និងវិចារ:។ ទុតិយជ្ឈានពុំមាននូវវិតក្ក:និងវិចារ: ទេ ព្រោះការចាក ចេញទៅដ៏វៃឆ្លាតនិងការរម្ងាប់ទៅនៃវិតក្ក:និងវិចារ:។ ចំណែកទាំងពីរនេះ មានសេចក្ដីអធិប្បាយ ដោយប្រការដូច្នេះ ឯង។
ការបន្ធូរបន្ថយក្នុងការសមាទានធុតង្គ
បុ             អ្វីគឺការប្រៀនប្រដៅដែលពោលដល់ការបន្ធូរបន្ថយក្នុងការសមាទានរុក្ខមូលិកង្គធុតង្គ?
ឤលោកសិណ
[xliii] Cp. Vis. Mag. 705: តថា ឤកិញ្ចញ្ញាយតនំ សមាបជ្ចិត្វា វុត្ថាយ ចតុព្វិធំ បុព្វកិច្ចំ ករោតិ: នានាពទ្ធវិកោបនំ សង្ខបដិមាននំ សត្ថុ បកោសនំ អទ្ធានបរិច្ឆេទំ តិ។
៦-ទេវតានុស្សតិ
ន័យលក្ខណ:តាមលេខយោង
បកិណ្ណកកថា
បុគ្គលដែលមិនឤចចូលទៅកាន់ឈានបានមាន៤ប្រភេទ។ ប្រាកដណាស់ដែលថា បុគ្គលទាំងនោះ រមែង នឹងទៅកើតក្នុងអបាយភូមិជាមិនខាន។  បុគ្គលទាំងនោះនឹងធ្វើនូវអនន្ដរិយកម្ម[xliv]ឲ្យកើតឡើង។ បុគ្គលទាំង នោះជា អ្នកមានទិដ្ឋិវិបល្លាស។
ឤលោកសិណ
[liv]តាមគម្ពីរ សាស្ដ្រ: ដែលបានឤងពីលើរួចមកហើយនោះ អភិភាយតន:ទី ៧ ដែលទាក់ទងទៅនឹងអភិភាយតន:ស គឺ​ឱសាធិតារកា ប្រែមកថា ផ្កាយព្រឹក:  D. II, 111បានបញ្ជាក់ពីរឿងនេះដូចតទៅ: សេយ្យថាបិ នាម ឱសាធិតារកា ឱទាតា ឱទាតាវណ្ណា ឱទាតានិទស្សនា ឱទាតានិភាសា។
៤-សីលានុស្សតិ
“អ្វីជាវិធីបដិបត្តិ”? យោគីដែលទើបចាប់ផ្ដើមថ្មី គប្បីធ្វើដំណើរទៅកាន់ទីដែលស្ងាត់ និងរក្សាចិត្ត របស់ ខ្លួនមិន ឲ្យរវើរវាយ។ ពេលចិត្តគ្មានអ្វីមករុកកួនហើយ យោគីគប្បីរំលឹកថា៖ “សីលរបស់ឤត្មាអញមិនដាច់ទេ មិនធ្លុះទេ មិនពពាលទេ មិនសៅហ្មងទេ រួចរំដោះហើយ ជាទីកោតសរសើរនៃបណ្ឌិត មិនប្រឡាក់ដោយ មន្ទិល កើតឡើង ដើម្បីសមាធិ”[lvi] ។
បញ្ញា៤ប្រភេទ ពួកទី១០
(d) D. II, 313:កតមោ ច ភិក្ខវេ សម្មាសមាធិ? ឥធ ភិក្ខវេ ភិក្ខុ វិវិច្ចេវ កាមេហិ វិវិច្ច អកុសលេហិ ធម្មេហិ សវិតក្កំ សវិចារំ វិវេកជំ បីតិសុខំ បឋមជ្ឈានំ ឧបសម្បជ្ជ វិហរតិ។ វិតក្កវិចារានំ វូបសមាអជ្ឈត្តំ សម្បសាទនំ ចេតសោ ឯកោទិភាវំ អវិតក្កំ អវិចារំ សមាធិជំ បីតិសុខំ ទុតិយជ្ឈានំ ឧបសម្បជ្ជ វិហរតិ។ បិតិយា ច វិរាគា ឧបេក្ខកោ វិហរតិ សតោ ច សម្បជានោ សុខញ្ច កាយេន បដិសំវេទេតិ យន្តំ អរិយា ឤចិក្ខន្តិ: ឧបេក្ខកោ សតិមា សុខវិហារី តិ តតិយជ្ឈានំ ឧបសម្បជ្ជ វិហរតិ។ សុខស្ស ច បហានា ទុក្ខស្ស ច បហា បុព្វេវ សោមនស្សទោមនស្សានំ អត្ថគមា អទុក្ខំ អសុខំ ឧបេក្ខាសតិបារិសុទ្ធឹ ចតុត្ថជ្ឈានំ ឧបសម្បជ្ជ វិហរតិ។ អយំ វុច្ចតិ ភិក្ខវេ សម្មាសមាធិ។
ដោយហេតុ
កម្មដ្ឋានដែលជាហេតុនាំឲ្យកើតអភិញ្ញា។  កម្មដ្ឋាន៣០ដែលនៅសល់ពុំមែនជាហេតុនាំឲ្យកើតអភិញ្ញាទេ។ កម្មដ្ឋាន៣៧ ជាហេតុនៃវិបស្សនាទាំង អស់ លើកលែងតែនេវសញ្ញានាសញ្ញាយតន:ចេញ[6]។ ម៉្យាងទៀត កម្មដ្ឋាន១ គឺនេវសញ្ញានាសញ្ញាយតន: ពុំមែនជាហេតុនៃវិបស្សនាទេ។
កម្មដ្ឋាន៣៨ប្រការ
-   ឤកិញ្ចញ្ញាយតន: ១
-   នេវសញ្ញានាសញ្ញាយតន: ១
៩-កាយគតាសតិ
-         ក្នុងសប្ដាហ៍ទី២៦ រាងកាយមានភាពរឹងមាំ
តតិយជ្ឈាន
ឥឡូវនេះយោគីដែលបានបំពេញទុតិយជ្ឈាននិងបានទទួលនូវជំនាញក្នុងទុតិយជ្ឈាននោះហើយ ក៏គិត ដូច្នេះថា៖ “ទុតិយជ្ឈាននោះគ្រោតគ្រាត រីឯតតិយជ្ឈានវិញល្អិតល្អ”។ កាលបើឃើញទោសរបស់ទុតិយជ្ឈាន និង
៦-ទេវតានុស្សតិ
[l] D. I, 212 ff.; III, 220: តីណិ បាដិហារិយានិ ឥទ្ធិបាដិហារិយំ ឤទេសនាបាដិហារិយំ អនុសាសនិបាដិហារិយំ។ ឥមេ ខោ ឤវុសោ តេន ភគវតា ជានតា បស្សតា…… តយោ ធម្មា សម្មទក្ខាតា។ តត្ថ សព្វេវ សង្គាយិតព្វំ ន វិវទិតព្វំ……បេ……  អត្ថាយ ហិតាយ សុខាយ ទេវមនុស្សានំ។
បកិណ្ណកកថា
[5] Mp. III, 202; Spk. I, 238: បរិមុខំ សតឹ ឧបដ្ឋបេត្វា តិ កម្មដ្ឋានាភិមុខំ សតឹ ឋបយិត្វា មុខសមីបេ វា កត្វា តិ អត្ថោ។ តេនេវ វិភង្គេ “អយំ សតិ ឧបដ្ឋិតា ហោតិ សុបដ្ឋិតា នាសិកគ្គេ វា មុខនិមិត្ដេ វា។ តេន វុច្ចតិ បរិមុខំ សតឹ ឧបដ្ឋបេត្វា” (Vbh. 252) តិ។
៨-មរណនុស្សតិ
ម៉្យាងវិញទៀត បុរាណាចារ្យលោកបានសំដែងវិធីបដិបត្តិមរណនុស្សតិ ទុកចំនួន៨វិធី[32]  គឺ:
ធុត: ១៣
ដែលទាក់ទងនឹងរឿងសេនាសន:មាន៥ប្រភេទគឺ: ឤរញ្ញិកង្គ:(ការប្រកាន់យកការរស់នៅក្នុងព្រៃជា ប្រក្រតី) រុក្ខមូលិកង្គ:(ការប្រកាន់យកការរស់នៅក្រោមដើមឈើជាប្រក្រតី) អព្ភោកាលិកង្គ:        (ការប្រកាន់យក ការរស់នៅកណ្ដាលវាលជាប្រក្រតី) សោសានិកង្គ:(ការប្រកាន់យកការរស់នៅក្នុងព្រៃខ្មោចជាប្រក្រតី) និង យថាសន្ថិកង្គ: (ការប្រកាន់យកការរស់នៅតាមមានតាមបានជាប្រក្រតី)។
៤. សបទានចារិកង្គធុតង្គ
វិ        គឺយោគីគិតដល់ការធ្វើប្រយោជន៍ឲ្យដល់សព្វសត្វដោយស្មើៗគ្នា កំចាត់ចោលនូវទោសនៃការឆ្ងាញ់ពិសារ ចេញ មិនរីករាយនឹងការនិមន្ដ មិនរីករាយនឹងពាក្យអង្វរករ និងមិនចូលសាកសួរសុខទុក្ខដល់ទាយកទេ។ យោគីមិនដើរដោយប្រញាប់ប្រញាល់ទេ។ ព្រះចន្ទពេញវង់មិនងាយនឹងមានយ៉ាងណា យោគីក៏មិនងាយ នឹងបង្ហាញខ្លួនដូច្នោះដែរ(តែនៅពេលដែលបង្ហាញខ្លួនហើយ) ក៏នឹងទទួលនូវការកោតសរសើរ និងការ គោរពពី(ទាយក) និងឈ្មោះថាជាគំរូដែលសប្បុរសទាំងឡាយដើរតាម។ ការបដិបត្ដិនេះមិនមានចំណុច ដែលគួរឲ្យសង្ស័យទេ។
លក្ខណ:៧ប្រការរបស់ចរិយា
បុគ្គលទោសចរិត គួរដេកនិងអង្ដុយក្រោមម្លប់ឈើ, ក្បែរមាត់ទឹ់ក, កន្លែងដែលរាបស្មើ, ក្នុងវិហារដែល កសាងរួចរាល់ហើ់យ ឬទីដែលមានគ្រែនិងកំរាលសំរាប់ដេក។
ចរិតទាំង១៤ បំព្រួញមកនៅត្រឹមតែ៧
៤-         រាគទោសចរិត និងសទ្ធាពុទ្ធិចរិត រួមមកនៅតែមួយ
ឈាន៤ និងឈាន៥
[ii]ឥន្ទ្រីយសំវរ:
បកិណ្ណកកថា
១២- “បំពេញឈានដោយកំរិតនូវឤរម្មណ៍” គឺយោគីចូលទៅកាន់ឈានទាំង៨យ៉ាង ដោយឤស្រ័យ កសិណ ៣យ៉ាង។
ធុត: ១៣
ដែលទាក់ទងនឹងរឿងចីវរមាន២ប្រភេទគឺ៖ បង្សុកុលិកង្គ:(ការប្រកាន់យកសំពត់បង្សុកូលជាប្រក្រតី) និង តេចីវរវិកង្គ:(ការប្រកាន់យកត្រៃចីវរជាប្រក្រតី)។
អធិប្បាយធុតង្គ១៣ ដោយសង្ខេប
បុ            ការសមាទានបិណ្ឌបាតិកង្គ: មានន័យដូចម្ដេច?
១០-អដ្ឋិកសញ្ញា
វិ        អ្វីគឺ “អដ្ឋិក:”? គឺសភាពរបស់ឆ្អឹងដែលបន្តជាប់គ្នាដូចជាច្រវ៉ាក់ដោយសារសាច់ ដោយសារឈាម និង សរសៃ ឬដោយសារតែសរសៃដែលពុំមានសាច់និងឈាម ឬពុំមានទាំងសាច់និងឈាម ហៅថាអដ្ឋិក:[xiv]។ ការយល់ពី អដ្ឋិក:នេះដោយបញ្ញាដ៏ត្រឹមត្រូវ ហៅថាអដ្ឋិកសញ្ញា។ ការស្ងប់នៃចិត្តក្នុងនិមិត្ដនោះដោយពុំ មានអ្វីមករំខាន គឺការបដិបត្ដិ។ ការពិចារណាអដ្ឋិកនិមិត្ដគឺជាលក្ខណ:។ ការសំគាល់ថាជាវត្ថុមិនគួរឲ្យ ពេញចិត្តជារស។ ការ គិតអំពីភាពមិនស្អាតនោះជាបទដ្ឋាន។ ឯឤនិសង្សរបស់អ់ដ្ឋិកសញ្ញា ដូចុគ្នាទៅនឹង ឤនិសង្សរបស់ឧទ្ធុមាតកសញ្ញាដែរ។
ចតុក្ក: ន័យទី៥
ពិចារណា “ដើម្បីថែរក្សារាងកាយនេះឲ្យស្ថិតស្ថេរ ដើម្បីរំងាប់នូវការឃ្លាននិងការស្រេក ដើម្បី សមាទានជីវិតជាព្រហ្មចារី” ទាំងអស់នេះហៅថា ការពិចារណាអំពីការពិត។ “ឤត្មាអញនឹងកំចាត់នូវវេទនាចាស់ និងមិនឲ្យវេទនាថ្មីកើតឡើងបាន” នេះហៅថា ការពិចារណាអំពីការពេញចិត្ដតែនឹងរបស់តិច។ “ឤត្មាអញគួរពេញ ចិត្ដតែនឹងរបស់បន្ដិចបន្ដួច ដែលមិនមានទោស និងរស់នៅដោយផាសុខភាព” ទាំងនេះហៅថា ការពិចារណាអំពី ការទទួលតិច។
៩. រុក្ខមូលិកង្គធុតង្គ
វិ        ភិក្ខុឤស្រ័យនៅលើទីកន្លែងដែលខ្លួនចូលចិត្ដ មិនបាច់មានសម្ព័ន្ធភាពជាមួយពិភពលោក រមែងរីករាយ ព្រោះមានឥស្សរភាពពីការងារគ្រប់ប្រភេទ ឈ្មោះថារស់នៅជាមួយទេពទាំងឡាយ  កំចាត់បង់នូវសេចក្ដី ក្ដៅក្រហាយដែលកើតពីការមានទីស្នាក់ឤស្រ័យ និងប្រាសចាកនូវការប្រកាន់ខ្ជាប់។ នេះគឺជាការសមា ទាន របស់សប្បុរសទាំងឡាយ។ ការសមាទាននេះមិនមានចំណុចដែលគួរឲ្យសង្ស័យឡើយ។
អធិដ្ឋានឥទ្ធិ
ពាក្យថា “ឤចដើរលើទឹកបានដូចដើរលើដី” ដោយមិនមានឧបសគ្គ បានសេចក្តីថា យោគីនោះចម្រើន បឋវីកសិណ ហើយ ក៏ចូលកាន់ចតុត្ថជ្ឈាន។ យោគីចេញពីឈាននោះដោយស្ងប់ហើយ ក៏កំណត់យកទឹកនៅ កន្លែងណាមួយ ហើយក៏ អធិដ្ឋានដោយញាណថា “សុំឲ្យកន្លែងនេះក្លាយទៅជាដី”។ ពេលធ្វើឲ្យទៅជាដីហើយ យោគីនោះក៏ឤចធ្វើចលនាទៅមកបាន នៅលើទឹក បានដោយមិនលំបាកដូចជានៅលើដីដែរ។
ពាក្យថា “ធ្វើចលនាទៅមកក្នុងឤកាសបានដូច បក្សី” ក្នុងទីនេះ ពាក្យថាចលនាទៅមក មាន៣យ៉ាងគឺ៖ ចលនាទៅ មកដោយជើង ចលនាទៅមកនៅលើឤកាស និងចលនាទៅមកដោយចិត្ត។ យោគីនោះចម្រើនបឋវី កសិណ ហើយអធិដ្ឋាន ដោយញាណសុំឲ្យមានផ្លូវដើរនៅលើឤកាស ហើយក៏ចលនាទៅមកដោយជើងបាន។ ឬ បើសិនជាយោគីចម្រើនវាយោ កសិណ យោគីក៏អធិដ្ឋាននឹងឤកាស ហើយក៏ចលនាទៅមកលើឤកាសបានដូចជា ដុំសំឡី។ ឬយោគីធ្វើកាយនិងចិត្តឲ្យ ពោរពេញ ទៅដោយចលនាទៅមកដោយចិត្ត។ ការទទួលដឹងសភាវ:សុខ និង សភាវ:ស្រាល រមែងតោងជាប់ជាមួយកាយ របស់យោគី ដូច្នោះកាយរបស់យោគីនោះក៏ស្រាល ហើយឤចចលនា ទៅមកដោយចិត្តដូចជាបក្សីដែលហើរដោយស្លាប ដូច្នោះដែរ។ យោគីធ្វើចលនាទៅមកដោយចិត្ត ដោយប្រការ យ៉ាងនេះឯង។
ពាក្យថា “ដោយ(ឤនុភាពរបស់)ឥទ្ធិវិធានិងអំណាចជាទិព្វ ឤចស្ទាបអង្អែលដួងព្រះឤទិត្យនិងដួងព្រះ ច័ន្ទបាន” បានសេចក្តីថា ពេលបានឥទ្ធិវិធាហើយ យោគីនោះក៏ឤចគ្រប់គ្រងចិត្តបាន។ ដោយការហ្វឹកហាត់ចិត្ត របស់ខ្លួនបាន យោគី នោះក៏ចូលកាន់ចតុត្ថជ្ឈាន ហើយចេញពីឈាននោះដោយស្ងប់ ហើយក៏ចូលទៅស្ទាបអង្អែល
វិញ្ញាណញ្ចាយតនឈាន
វិ        មានតែអរូបាវចរ:ប៉ុណ្ណោះដែលជាអនន្ត: ព្រោះពុំមានព្រំដែនទេសំរាប់អរូបាវចរ: និងពីព្រោះថាអរូបាវចរ: ទាំងនោះមិនឤចចាប់បាន។ ម៉្យាងវិញទៀត ឤកាសពុំមានទីបំផុតទេ ព្រោះហេតុនេះទើបហៅថាអនន្ត:។ ពាក្យថា“អនន្ត:” ប្រែថាពុំមានទីបំផុត ដូច្នេះហើយ ទើបលោកប្រើពាក្យថាអនន្ត:។  ឯពាក្យថាវិញ្ញាណ ក៏ មានសេចក្តីដូចគ្នាដូច្នេះដែរ។
ដោយបុគ្គល
បុគ្គលដែលមានពុទ្ធិចរិតគួរគប្បីបដិបត្តិចតុធាតុវវដ្ឋាន ឤហារេបដិកូលសញ្ញា មរណានុស្សតិ និង ឧបសមានុស្សតិ ពីព្រោះគេជាអ្នកមានចិត្តល្អិតល្អន់ស៊ីជំរៅ។
៦-ទេវតានុស្សតិ
[xxx] J. No. 313
វិធីហ្វឹកហាត់
បុគ្គលដែលមានចរិតបីស្មើគ្នា(បុគ្គលដែលមានរាគទោសមោហចរិត និងបុគ្គលដែលមានសទ្ធាពុទ្ធិវិតក្ក ចរិត) មិនងាយហ្វឹកហាត់បានព្រោះលំបាកក្នុងការណែនាំ មិនមានបញ្ញា និងសម្បូរទៅដោយមោហ:និងវិតក្ក:។
ការបន្ធូរបន្ថយក្នុងការសមាទានធុតង្គ
វិ        បើសិនជាមានភ្លៀងធ្លាក់ហើយភិក្ខុរូបនោះចូលទៅក្រោមទីដែលមានដំបូល ហើយត្រឡប់មកវិញនៅ ពេល ដែលមេឃស្រឡះហើយនោះ ភិក្ខុនោះនឹងមិនដាច់ចាកការសមាទានរុក្ខមូលិកង្គធុតង្គ ទេ។
ការចូលកាន់ទុតិយជ្ឈាន
ពាក្យថា “កើតពីសមាធិ” បានដល់សមាធិ។ បឋមជ្ឈានកើតចេញពីសតិ ឯទុតិយជ្ឈានកើតពីបឋមជ្ឈាន។ ម៉្យាងទៀត “សមាធិ” មានន័យថា ទុតិយជ្ឈានកើតឡើងព្រមជាមួយនឹងចិត្ដដែលរួមគ្នាតែមួយ[viii] ។
កិច្ចរបស់អ្នកដែលទើបនឹងចាប់ផ្ដើមសិក្សា
កាលបើដល់ពេលចេញបិណ្ឌបាត្រហើយ យោគីគួរសុំអនុញ្ញាតពីលោកជាឤចារ្យ និងបដិបត្ដិទៅតាម កិច្ចវត្តជាប្រក្រតីចុះ។
ការចូលកាន់ទុតិយជ្ឈាន
ពាក្យថា “បីតិនិងសុខ: ដែលកើតពីសមាធិ ” បានអធិប្បាយរួចរាល់មកហើយ។
ចតុត្ថជ្ឈាន
បុ        ទុក្ខិន្ទ្រីយ៍ ដែលកើតឡើងហើយ រលត់ឈឹងក្នុងទីណា?
ការចូលកាន់ទុតិយជ្ឈាន
ពាក្យថា“បានសំរេចទុតិយជ្ឈាន” អធិប្បាយថា យោគីនោះបានចូលទៅដល់ទុតិយជ្ឈាន។
វិធីបដិបត្តិ
១៦-  ឤត្មាអញនឹងជាអ្នកឃើញរឿយៗនូវធម៌ជាគ្រឿងដែលលះចោលនូវកិលេស ទើបដកដង្ហើមចូល; ឤត្មា អញនឹងជាអ្នកឃើញរឿយៗនូវធម៌ជាគ្រឿងដែលលះចោលនូវកិលេស ទើបដកដង្ហើមចេញ;
ឤលោកសិណ
[xliv] Vbh. 378:  តត្ថ កតមានិ បញ្ច កម្មានិ ឤនន្ដរិកានិ? មាតា ជីវិតា វោរោបេតា ហោតិ បិតា ជីវិតា វោរោបេតា ហោតិ អរហា ជីវិតា វោរោបេតា ហោតិ ទុដ្ឋេន ចិត្ដេន តថាគតស្ស លោហិតំ ឧប្បាទិតំ ហោតិ សង្ឃោ ភិន្នោ ហោតិ: ឥមានិ បញ្ច កម្មានិ ឤនន្ដរិកានិ។
[xlv] ក្នុងសំនួរដែលសួរ លោកសួរថាអ្វីជាបច្ចុប្បដ្ឋាន តែដល់ជាចម្លើយ លោកឆ្លើយថាជា បទដ្ឋាន។
១. បង្សុកុលិកង្គធុតង្គ
សំពត់ដែលយោគីរើសពីកន្លែងកប់ខ្មោច ពីគំនរសំរាម ពីក្នុងផ្លូវ ឬតាមចិញ្ចើមផ្លូវ  ហើយនាំមកកាត់  ជ្រលក់ដេរភ្ជាប់គ្នា រហូតសម្រេចដោយបរិបូណ៌ហើយនាំមកប្រើ ហៅថាសំពត់បង្សុកូលដែលមិនមានម្ចាស់។  សំពត់រហែក សំពត់ដែលត្រូវគោវាត់ដាច់រហែកទៅជាបំណែកតូចៗ សំពត់ដែលកណ្ដុរកកេរ ឬត្រូវភ្លើងឆេះ ហើយគេគ្រវាត់ចោល សំពត់ស្នបខ្មោច និងសំពត់ដែលអ្នកបួសទាំងឡាយគ្រវាត់ចោល ហៅថាសំពត់បង្សុកូល ដែលអ្នកស្រុកបោះបង់ចោល។
តេជោកសិណ
វិ        ការគិតដែលកើតឡើងព្រោះឤស្រ័យភ្លើងជានិមិត្ដ ហៅថា“តេជោកសិណ”។ ការស្ងប់ឈឹងនៃចិត្តដោយ ពុំមានអ្វីមករំខានហៅថាការបដិបត្ដិ។ ការបញ្ជូនចិត្ដទៅរកតេជោនិមិត្ដគឺជាលក្ខណ:។ ការមិនលះបង់ ចោលនូវតេជោសញ្ញាគឺជារស។ ការគិតដែលមិនរវើរវាយគឺជាបទដ្ឋាន។
៤-សីលានុស្សតិ
បើសីលនោះមិនដាច់ សីលនោះក៏មិនធ្លុះដែរ។ បើសីលនោះមិនធ្លុះ សីលនោះក៏មិនពពាលដែរ។ ប្រការ ដទៃ ទៀតក្រៅពីនេះ គប្បីជ្រាបក្នុងទំនងដូចគ្នានេះចុះ។
តតិយជ្ឈាន
វិ        ព្រោះក្នុងតតិយជ្ឈាននេះ បីតិនិងអង្គឈានផ្សេងៗទៀតដែលគ្រោតគ្រាតទាំងអស់ ត្រូវបានរម្ងាប់ហើយ។ សមាធិក្លាយជាធម្មជាតិដ៏ហ្មត់ហ្មង ចូលដល់សភាពល្អល្អិត ហើយឤស្រ័យដោយសម្បជញ្ញ: សមាធិក៏នឹង ថ្កល់ក្នុងតតិយជ្ឈាន។​ ដូច្នេះហើយទើបយោគីនោះបានទទួលនូវភាពងាយស្រួល ក្នុងការបដិបត្តិអង្គ ឈាន។
វិធី៣យ៉ាងដើម្បីចាប់យកនិម្មិត
បុ        អ្វីគឺការព្យាយាមដែលប្រញាប់ប្រញាល់ហួសពេក?
ធម៌ដែលជាបច្ច័យជួយដល់សមាធិ
ធម៌ដែលជាបច្ច័យជួយដល់សមាធិមានប៉ុន្មាន? ធម៌ដែលជាបច្ច័យជួយដល់សមាធិមាន៧យ៉ាងគឺ: សីល ការសន្តោស[i] ការសំរួមក្នុងឥន្ទ្រីយ៍[ii] ភាវ:ស្គាល់ប្រមាណក្នុងភោជនាហារ [iii] ការមិនលង់លក់ក្នុងពេលបឋម យាម មជ្ឈិមយាម និងបច្ឆិមយាម ជាអ្នកប្រកបដោយបញ្ញា និងទីស្នាក់ឤស្រ័យដែលស្ងប់ស្ងាត់។
៥. ឯកាសនិកង្គធុតង្គ
បុ        ការសមាទានឯកាសនិកង្គធុតង្គ មានឤនិសង្សដូចម្ដេចខ្លះ?
បកិណ្ណកកថា
អប្បមត្ដា វិហរិស្សាមា តិក្ខំ មរណសតឹ  ភាវេស្សាម ឤសវានំ ខយាយា តិ។               ឯវំ ហិ វោ ភិក្ខវេ សិក្ខតព្វន្តិ។
ប្រភេទរបស់បឋវី (ដី)
នេក្ខម: និងឤនិសង្សរបស់នេក្ខម:
តតិយជ្ឈាន
ឃើញនូវផលប្រយោជន៍របស់តតិយជ្ឈានហើយ យោគីនោះរមែងធ្វើតតិយជ្ឈាននោះឲ្យកើតឡើង។
អ្វីគឺទោសរបស់ទុតិយជ្ឈាន? ឈាននេះ មានវិតក្ក:និងវិចារ:ជាសត្រូវដែលនៅជិត។ ឈាននេះ មាន បីតិតាមជាមួយ ទើបជាឈានគ្រោតគ្រាត។ ចិត្តត្រេកអរក្នុងការមានបីតិ ទើបមិនឤចធ្វើអង្គឈានដទៃទៀតឲ្យ
បកិណ្ណកកថា
[6] Cp. Pts. 165: អស្សាសាទិមជ្ឈបរិយោសានំ សតិយា អនុគច្ឆតោ អជ្ឈត្ដំ វិក្ខេបគតេន ចិត្ដេន កាយោ បិ ចិត្ដំ បិ សារទ្ធា ច ហោន្ដិ ឥញ្ផិតា ច ផន្ទិតា ច បស្សាសាទិមជ្ឈបរិយោសានំ សតិយា អនុគច្ឆតោ ពហិទ្ធា វិក្ខេបគតេន ចិត្ដេន កាយោ បិ…… បេ…… ផន្ទិតា ច។
៦-ទេវតានុស្សតិ
(b) D. III, 54-55: ពុទ្ធោ សោ ភគវា ពោធាយ ធម្មំ ទេសេតិ ទន្ដោ សោ ភគវា ទមថាយ ធម្មំ ទេសេតិ សន្ដោ សោ ភគវា សមថាយ ធម្មំ ទេសេតិ តិណ្ណោ សោ ភគវា តរណាយ ធម្មំ ទេសេតិ បរិនិព្វុតោ សោ ភគវា បរិនិព្វានាយ ធម្មំ ទេសេតីតិ។
លក្ខណ:៧ប្រការរបស់ចរិយា
បុគ្គលរាគចរិត គួរប្រកាន់យកនូវឥរិយាបថឈរឬដើរទៅមក។
បុគ្គលទោសចរិត គួរប្រកាន់យកនូវឥរិយាបថអង្ដុយឬដេក។
១- ឧទ្ធុមាតកសញ្ញា
“ដោយប្រហោង”  គឺកំណត់ថា មាត់នោះបើកឬបិទ ភ្នែកនោះបិទឬបើក កំណត់ចំណែកដែលផតរបស់ ដៃ និងចំណែកដែលផតរបស់ជើង។
វិធីទាំង១០យ៉ាង
ដោយឤស្រ័យគោលបដិបត្តិទាំង១០យ៉ាងនេះ អប្បនាឈាន រមែងបានសំរេច។
បកិណ្ណកកថា
បុ        បើដូច្នោះមែន តើយោគីនោះ មិនបានធ្វើវិបល្លាសឲ្យដល់ព្រមទេឬ?
មូលរបស់ចរិយា
បុ          អ្វីជាហេតុរបស់ចរិយាទាំង៣ប្រភេទនេះ? ធ្វើដូចម្ដេចទើបនឹងដឹងថាបុគ្គលនេះជារាគចរិត, បុគ្គលនោះ ជាទោសចរិត និងបុគ្គលម្នាក់ទៀតនោះជាមោហចរិត[iv]? តើគេឤចសំគាល់បុគ្គលទាំងនោះតាមការ ស្លៀកពាក់ ឤហារ ទីកន្លែងដេក កន្លែងស្នាក់នៅ និងឥរិយាបថ បានឬទេ?
ការកំណត់ដឹងបានដោយឈាន
បុ          លក្ខណ: “កំណត់ដឹងបានដោយឈាន” ដូចម្តេច?
ចរិតទាំង១៤ បំព្រួញមកនៅត្រឹមតែ៧
៥-         រាគមោហចរិត និងសទ្ធាវិតក្កចរិត រួមមកនៅតែមួយ
អធិប្បាយធុតង្គ១៣ ដោយសង្ខេប
វិ        គឺការមិនទទួលនិមន្ដទៅឆាន់តាមផ្ទះ។
ធុត: ១៣
ដែលទាក់ទងនឹងរឿងអង្គុយយ៉ាងឧក្រឹដ្ឋមាន១ប្រភេទគឺ: នេសជ្ជិកង្គ:(ការប្រកាន់យកការអង្គុយតែ ម៉្យាង ដោយមិនព្រមដេកជាប្រក្រតី)។
អធិប្បាយធុតង្គ១៣ ដោយសង្ខេប
បុ       ការសមាទានសបទានចារិកង្គ: មានន័យដូចម្ដេច?
ចតុក្ក: ន័យទី៥
ទាំងអស់នេះហៅថាការពិចារណា៤យ៉ាង។ ការពិចារណា៤យ៉ាងនេះ ឤចសង្ខេបឲ្យមកនៅត្រឹមតែ ៣យ៉ាងគឺ ពិចារណាអំពីការលះបង់ ពិចារណាអំពីភាពល្មម និងពិចារណាពីភាពសម្បូណ៌។
ឧគ្គហនិមិត្ដ (និមិត្ដជាប់នឹងភ្នែក)
និមិត្ដមាន២យ៉ាងគឺ ឧគ្គហនិមិត្ដ និងបដិភាគនិមិត្ដ។ អ្វីគឺឧគ្គហនិម្មិត? កាលបើយោគីសម្លឹងមណ្ឌល: ដោយចិត្តមិនរវើរវើយ ក៏នឹងកើតមណ្ឌលសញ្ញា និងមើលឃើញមណ្ឌល:នោះហាក់ដូចជាអណ្តែតក្នុងឤកាស ជួន ក៏នៅឆ្ងាយជួនក៏នៅជិត ជួនកាលនៅខាងឆ្វេងជួនកាលនៅខាងស្តាំ ជួនក៏មានខ្នាតធំជួនក៏មានខ្នាតតូច ជួនកាល មានលក្ខណ:គួរឲ្យស្អប់ ជួនកាលមានលក្ខណ:គួរឲ្យស្រឡាញ់។ ជួនកាលមើលឃើញដូចជាបែងភាគចេញជា ចំនួនច្រើន ជួនកាលមើលឃើញដូចបែងភាគចេញជាចំនួនតិច។ ដោយមិនចាំបាច់ពិនិត្យពិច័យនូវមណ្ឌល:នោះ យោគីក៏ធ្វើឧគ្គហនិមិត្ដឲ្យកើតឡើងបានដោយឤស្រ័យការសម្លឹងយ៉ាងជំនាញ។ នេះហៅថាឧគ្គហនិម្មិត។
៨-មរណនុស្សតិ
-ដោយការប្រទល់មុខជាមួយនឹងឃាតករ(វធកបច្ចុបដ្ឋាន)
លោហិតកសិណ
បុ       អ្វីគឺ លោហិតកសិណ? អ្វីគឺការបដិបត្ដិ? អ្វីជាលក្ខណ: ជារស និងជាបទដ្ឋាន? អ្វីជាឤនិសង្ស? យោគី កំណត់និមិត្ដបានដូចម្តេច?
៩. រុក្ខមូលិកង្គធុតង្គ
បុ       តើភិក្ខុគួឤស្រ័យក្រោមដើមឈើប្រភេទណា? ឈើប្រភេទណាដែលគួរជៀសវាង? អ្វីគឺការសមាទាន? តើយោគីដាច់សមាទានដូចម្ដេច?
អធិដ្ឋានឥទ្ធិ
ពាក្យថា “ពង្រីករូបឲ្យធំរហូតដល់ស្ថានព្រហ្មលោក” បានសេចក្តីថា ពេលបានឥទ្ធិវិធាហើយ យោគី នោះក៏ឤច គ្រប់គ្រងចិត្តបាន ហើយក៏ឤចទៅដល់ព្រហ្មលោកបានយ៉ាងងាយស្រួល។ នេះគឺជាឥទ្ធិវិធាទាំង៤ យ៉ាង។
៦-ទេវតានុស្សតិ
[xxxi] J. No. 537. C. Pit. 101-1
លក្ខណ:៧ប្រការរបស់ចរិយា
បុគ្គលមោហចរិត គួរនៅក្បែរគ្រូបាឤចារ្យ ដើម្បីបានឤស្រ័យជាទីពឹងពំនាក់។
៦-ទេវតានុស្សតិ
[xxxii] Temiya J. No. 538, C. Pit. 96
ទុក្ខនិរោធគាមិនីបដិបទាអរិយសច្ច:
បុ        តើអរិយសច្ច: “ដោយអត្ថន័យរបស់ពាក្យ” ដូចម្តេច ?
បញ្ញា៤ប្រភេទ ពួកទី១០
(e) Vis Mag. 438: កានស្សា លក្ខណារសបច្ចុបដ្ឋានបទដ្ឋានានី តិ។ ឯត្ថ បន ធម្មសភាវបដិវេធលក្ខណា បញ្ញា ធម្មានំ សភាវបដិច្ឆាទកមោហន្ធការវិទ្ធំ សណរសា អសម្មោហបច្ចុបដ្ឋានា សមាហិតោ យថាភូតំ ជានាតិ បស្សតី តិ វចនតោ បន សមាធិ តស្សា បទដ្ឋានំ។
បដិច្ចសមុប្បាទឧបាយ
ម៉្យាងទៀត បដិច្ចសមុប្បាទនេះគប្បីនឹងយល់បានដោយ៧វិធីគឺ ដោយសន្ធិ៣ ដោយការចែកជា៤ក្រុម
តតិយជ្ឈាន
ម៉្យាងទៀតចិត្តដែលលង់វង្វេង តែងប្រាថ្នាក្នុងសេចក្តីសប្បាយនិងវិលទៅរកសេចក្ដីសុខក្នុងឈាននេះ វិញ បានយ៉ាងងាយ ព្រោះតែការដែលចិត្ដមានសេចក្តីសុខហួសពេកនេះ ឈ្មោះថាការស្រើបស្រាល។ ដូចនេះ (ព្រោះសតិ និងសម្បជញ្ញ:) ទើបយោគីឤចកំចាត់នូ់វបីតិ និងទទួលបាននូវការងាយស្រួលក្នុងឈាននេះ។
សេចក្ដីឧបមាទៅនឹងកូនគោ
ម៉្យាងទៀត បីតិនិងសុខ: មានការស្និទ្ធស្នាលនឹងគ្នា។ ដូចនេះ ដោយការយល់ពីសតិនិងសម្បជញ្ញ:  យោគី រមែងឤស្រ័យនៅក្នុងឤរម្មណ៍នៃសុខ: ដែលបំបែកចេញពីបីតិ។ ប្រៀបឧបមាដូចជាកូនគោដែលដើរតាម មេគោ បើ បុគ្គលមិនទាញត្រចៀកវាឲ្យត្រឡប់មកទេ កូនគោនោះក៏នឹងដើរតាមមេវា ដោយយកក្បាលដាក់អែប ទៅនឹងពោះមេ ជានិច្ច។ យោគីអ្នកយល់ពីសុខ:ដែលបំបែកចេញពីបីតិ ប្រកបដោយសតិនិងសម្បជញ្ញ: រមែង ឤស្រ័យនៅក្នុង ឤរម្មណ៍នៃសមាធិ[xix]។ ផ្ទុយទៅវិញ បើយោគីមិនយល់ទេ យោគីនោះរមែងត្រឡប់ទៅរកបីតិវិញ និងមានចំណែកនៃ ការអន់ថយក្នុងឈាន។ សតិនិងសម្បជញ្ញ:ត្រូវបានសំដែង ប្រយោជន៍ដើម្បីឲ្យយោគីឤច ធ្វើជាអធិបតីលើអង្គរបស់ ឈានបាន។ ឧបេក្ខា សតិ និងសម្បជញ្ញ: ឈ្មោះថាយោគីធ្វើឲ្យសំរេចហើយ ព្រោះ ហេតុនេះហើយទើបបានជាលោក ពោលថា “ឤស្រ័យនៅក្នុងឧបេក្ខាដែលប្រកបដោយសតិនិងសម្បជញ្ញ: សោយ សុខដោយកាយ”។
បុ        អ្វីគឺសុខផ្លូវចិត្ត?
វិធីបដិបត្តិ
៣-   ឤត្មាអញនឹងជាអ្នកដឹងច្បាស់នូវកាយ(គឺដង្ហើមចូលទាំងអស់ឲ្យប្រាកដ) ទើបដកដង្ហើមចូល; ឤត្មា អញនឹង ជាអ្នកដឹងច្បាស់នូវកាយ(គឺដង្ហើមចេញទាំងអស់ឲ្យប្រាកដ) ទើបដកដង្ហើមចេញ
សមាធិ មាន២ ប្រភេទ ដល់ ៥ប្រភេទ
បុ          តើសមាធិមានប៉ុន្មានប្រភេទ ?
សមាធិ ២ប្រភេទ
វិ         សមាធិមាន២ប្រភេទគឺ លោកិយសមាធិ និង លោកុត្ដរសមាធិ។ ការបាននូវអរិយផលហៅថាលោកុត្ដរ សមាធិ។ រីឯសមាធិដទៃពីនេះហៅថាលោកិយសមាធិ។ លោកិយសមាធិនៅមានលាយឡំនៅឡើយដោយ ធម៌ថោកទាប ជាប់ជំពាក់ដោយចំណង និងការហ៊ុំព័ទ្ធ។ លោកិយសមាធិនេះ មានលក្ខណ:ដូចជាទឹក ជំនន់ ជាចំណង[iv] ជាបលិពោធ ធ្វើឲ្យសីលនិងទិដ្ឋិធ្លាក់ចុះ ជាឧបាទាន ជាកិលេសឤសវ:។ ទាំងអស់នេះ ជា គុណសម្បត្ដិរបស់លោកិយសមាធិ។ ធម៌ដែលផ្ទុយអំពីនេះ ជាគុណសម្បត្ដិរបស់លោកុត្ដរសមាធិ។
ឤលោកសិណ
[l] តាមគម្ពីរ សាស្ដ្រ: ដែលបានឤងពីខាងលើមកហើយនោះ អភិភាយតន:ទី៦ ខុសពីអភិភាយតន:ទី៥ ត្រង់ពណ៌ និង ប្រភេទផ្កា ព្រោះអធិប្បាយផ្កា កណិការ ជំនួសផ្កាឧម្មក:។ D. II, 111 មានបាលីជាគ្រឿងអះឤងដូចតទៅនេះ: សេយ្យថាបិ នាមកណ្ណិការ​បុប្ជំ បីតំ បីតវណ្ណំ បីតនិទស្សនំ បីតនិភាសំ។
៤-សីលានុស្សតិ
ម៉្យាងទៀត កាលបើសីលនោះបរិសុទ្ធ សីលទាំងនោះរមែងជាកន្លែងរួមនៃអំពើល្អទាំងអស់ ទើបសីលទាំង នោះ លោកហៅថាមិនដាច់មិនធ្លុះ។ មកពីសីលទាំងនោះសាងកិត្តិយសឲ្យបរិស័ទ ទើបលោកហៅថា មិនពពាល មិនសៅ ហ្មង។ មកពីសីលទាំងនោះធ្វើឲ្យកើតបីតិចំពោះព្រះអរហន្ត និងពុំមានសេចក្ដីទុក្ខព្រួយ ទើប លោកហៅថា ជាទីកោត សរសើរនៃបណ្ឌិត។ មកពីសីលទាំងនេះមិនត្រូវប៉ះពាល់ដោយទិដ្ឋិ ទើបលោកហៅថាមិន ប្រឡាក់ ដោយមន្ទិល។ ព្រោះសីលទាំងអស់នេះនាំឲ្យឋានរឹងមាំ ទើបលោកហៅថា នាំទៅកាន់សមាធិ។
លក្ខណ:៧ប្រការរបស់ចរិយា
បុគ្គលមោហចរិត គួរប្រកាន់យកនូវឥរិយាបថដើរ ។
៦-ទេវតានុស្សតិ
[xxvii] J. No. 316. C. Pit. 82-3
១- ឧទ្ធុមាតកសញ្ញា
“ដោយចំណែកខាងទាបនិងដោយចំណែកខាងខ្ពស់” គឺកំណត់ថា តើអសុភនិមិត្ដនោះនៅក្នុងកន្លែង ទាបឬ ខ្ពស់ ម៉្យាងទៀតកំណត់ថា “ឤត្មាអញនៅក្នុងកន្លែងទាប អសុភនិមិត្ដនៅក្នុងកន្លែងខ្ពស់ ឬអសុភនិមិត្ដនៅ ក្នុងកន្លែង ទាប ឤត្មាអញនៅក្នុងកន្លែងខ្ពស់”។
វិធីវិនិច្ឆ័យគុណលក្ខណ:
ទាំងអស់(ដែលបានពោលមកខាងលើនេះ)ជាកម្មដ្ឋាន៣៨ប្រការ។ កម្មដ្ឋានទាំង៣៨ប្រការនេះមាន លក្ខណ: ពិសេសដែលឤចកំណត់ដឹងបាន: ១)ដោយឈាន; ២)ដោយការកន្លងផុត; ៣)ដោយការបង្កើន; ៤)ដោយហេតុ; ៥)ដោយឤរម្មណ៍; ៦)ដោយវិសេសភាព; ៧)ដោយភូមិ; ៨)ដោយការចាប់យក ៩)ដោយបុគ្គល។[5]
បកិណ្ណកកថា
[7] Cp. Pts. I, 171: សេយ្យថាបិ រុក្ខោ សមេ ភូមិភាគេ និក្ខិត្ដោ តមេនំ បុរិសោ កកចេន ឆិន្ទេយ្យ រុក្ខេ ផុដ្ឋកកចទន្ដានំ វសេន បុរិសស្ស សតិ ឧបដ្ឋិតា ហោតិ ន ឤគតេ វា គតេ វា កកចទន្ដេ មនសិករោតិ ន ឤគតា វា គតា វា កកចទន្ដា អវិទិតា ហោន្ដិ បធានញ្ច បញ្ញាយតិ បយោគញ្ច សាធេតិ វិសេសំ អធិគច្ឆតិ: យថា រុក្ខោ សមេ ភូមិភាគេ និក្ខិត្ដោ ឯវំ ឧបនិពន្ធនា និមិត្ដំ យថា កកចទន្ដា ឯវំ អស្សាសបស្សាសា យថា រុក្ខេ ផុដ្ឋកកចទន្ដានំ វសេន បុរិសស្ស សតិ ឧបដ្ឋិតា ហោតិ ន ឤគតេ វា គតេ វា កកចទន្ដេ មនសិករោតិ ន ឤគតា វា គតា វា កកចទន្ដា អវិទិតា ហោន្ដិ បធានញ្ច បញ្ញាយតិ បយោគញ្ច សាធេតិ វិសេសំ អធិគច្ឆតិ ឯវមេវំ ភិក្ខូ នាសិកគ្គេ វា មុខនិមិត្ដេ វា សតឹ ឧបដ្ឋបេត្វា និសិន្នោ ហោតិ ន ឤគតេ វា គតេ វា អស្សាសបស្សាសេ មនសិករោតិ ន ឤគតា វា គតា វា អស្សាសបស្សាសា អវិទិតា ហោន្ដិ បធានញ្ច បញ្ញាយតិ បយោគញ្ច សាធេតិ វិសេសំ អធិគច្ឆតិ។
ការកំណត់ដឹងបានដោយឈាន
វិ          ពោលគឺ កម្មដ្ឋាន១០រមែងនាំឲ្យសំរេចបាននូវឧបចារសមាធិ, កម្មដ្ឋាន១១រមែងនាំឲ្យសំរេចបាននូវ បឋមជ្ឈាន, កម្មដ្ឋាន៣រមែងនាំឲ្យសំរេចបាននូវឈានមានអង្គ៣។
ចរិតទាំង១៤ បំព្រួញមកនៅត្រឹមតែ៧
៦-         ទោសមោហចរិត និងពុទ្ធិវិតក្កចរិត រួមមកនៅតែមួយ
ការកំណត់ដឹងបានដោយឈាន
បុ          កម្មដ្ឋាន១០ណាខ្លះ រមែងនាំឲ្យសំរេចបាននូវឧបចារសមាធិ?
វិ          លើកលែងតែឤនាបាណស្សតិនិងកាយគតានុស្សតិចេញ អនុស្សតិ៨ដែលនៅសល់, ចតុធាតុវវដ្ឋាន១ និងឤហារេបដិកូលសញ្ញា១ ជាគំរប់១០ រមែងនាំឲ្យសំរេចបាននូវឧបចារសមាធិ។
បុ          កម្មដ្ឋាន១១ណាខ្លះ ដែលនាំឲ្យសំរេចបាននូវបឋមជ្ឈាន?
វិ        បានដល់អសុភសញ្ញា១០ និងកាយគតានុស្សតិ១ ដែលនាំឲ្យសំរេចបាននូវបឋមជ្ឈាន។
១០-អដ្ឋិកសញ្ញា
“យោគីកំណត់និមិត្តបានយ៉ាងដូចម្តេច”? នេះ គឺដូចគ្នាទៅនឹងអត្ថន័យដែលបានសំដែងទុកដោយ ពិស្តារ ពីខាងដើមរួចមកហើយ។
ចតុក្ក: ន័យទី៥
បុគ្គលលះបង់ការជាប់ជំពាក់ក្នុងកាមវត្ថុដោយពិចារណាអំពីការលះបង់ ដូចជាកំចាត់ការឃ្លាននិង ស្រេក, កំចាត់វេទនាចាស់និងមិនបង្កវេទនាថ្មីឲ្យកើតឡើង។ ម៉្យាងទៀត ដោយការពិចារណានេះ បុគ្គលក៏កំចាត់ កម្មដែលធ្វើឲ្យនឿយហត់ដល់រាងកាយបាន។ ការពិចារណាដទៃទៀត គួរបដិបត្ដិដោយការពិចារណាអំពីភាពល្មម និងដោយការពិចារណាពីភាពសម្បូណ៌ចុះ។
ហើយនៅពេលបុគ្គលពិចារណាអំពីចីវរ គប្បីយល់ថាចីវរទាំងអស់នោះប្រើសំរាប់ការពារខ្យល់ ការពារ ត្រជាក់-ក្ដៅ មូស សុច និងស្រមោច និងដើម្បីបិទបាំងអវយវ:ដែលជាកេរ្ដី៍ខ្មាស។ ធ្វើយ៉ាងនេះឈ្មោះហៅថា “បដិបត្ដិដោយការពិចារណាភាពសម្បូណ៌”[xxxiii]។
បដិភាគនិមិត្ដ (និមិត្ដប្រៀបធៀប)
ព្រោះកំណត់នូវឧគ្គហនិមិត្ដនោះម្ដងហើយម្ដងទៀតច្រើនដង បដិភាគនិមិត្ដក៏កើតឡើង។ បដិភាគនិមិត្ដ
សេចក្ដីឧបមាទៅនឹងកូនគោ
វិ        ក្នុងតតិយជ្ឈាន ឥន្ទ្រីយ៍របស់សុខ:ត្រូវបានកំចាត់ហើយ សមដូចព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់សំដែងថា “ក្នុង តតិយជ្ឈាន សុខិន្ទ្រីយ៍ត្រូវបានកំចាត់ហើយ”។
អធិប្បាយធុតង្គ១៣ ដោយសង្ខេប
វិ        គឺការលះបង់នូវការបិណ្ឌបាត្រឤហាររំលងផ្ទះ។
សេចក្ដីឧបមាទៅនឹងកូនគោ
គប្បីវិនិច្ឆ័យក្នុងពាក្យថា “សុខដែលព្រះអរិយបុគ្គលទាំងឡាយពោលទុក” ដូច្នេះ៖ ពាក្យថា“ព្រះអរិយ បុគ្គល ទាំងឡាយ” បានដល់ព្រះសម្មាសម្ពុទ្ធនិងព្រះសាវ័កទាំងឡាយ។ ពាក្យថា “ពោលទុក” បានដល់បង្ហាញ បញ្ញត្តិ អធិប្បាយ ចង្អុលបង្ហាញ។ បណ្ឌិតគប្បីជ្រាបនូវពាក្យថា “សុខដែលព្រះអរិយបុគ្គលទាំងឡាយពោលទុក” ដោយ ន័យ ដូចបានពោលមកនេះចុះ។
អធិប្បាយធុតង្គ១៣ ដោយសង្ខេប
វិ        គឺការមិនអង្គុយឆាន់ម្ដងទៀត។
សេចក្ដីឧបមាទៅនឹងកូនគោ
បុ        ហេតុអ្វីបានជាព្រះអរិយបុគ្គលទាំងឡាយសរសើរតែសភាវ:ខាងកាយ មិនសរសើរសភាវ:ដទៃទៀត?
អធិប្បាយធុតង្គ១៣ ដោយសង្ខេប
បុ       ការសមាទានបត្ដបិណ្ឌិកង្គ: មានន័យដូចម្ដេច?
ដោយបុគ្គល
[4] Lit. អប្បមាណាចិត្ត Cp. D.III, 223-4: ចតស្សោ អប្បមញ្ញាយោមេត្តា ករុណា មុទិតា ឧបេក្ខា
វិញ្ញាណញ្ចាយតនឈាន
ពាក្យថា“ឤស្រ័យនៅក្នុងឤយតន:” មានន័យថា ឤស្រ័យនៅក្នុងវិញ្ញាណញ្ចាយតន:(វិញ្ញាណដែល ពុំមាន ទីបំផុត)។ ចិត្តនិងចេតសិកហៅថា វិញ្ញាណញ្ចាយតន:។ អ្វីទៅគឺ វិញ្ញាណញ្ចាយតន:? គឺវិញ្ញាណដែល ប្រាសចាក ព្រំដែន។ នេះហៅថា“វិញ្ញាណញ្ចាយតន:”។ ខណ:ដែលឤស្រ័យនៅក្នុងស្ថានសួគ៌ ហៅថាស្ថានសួគ៌ យ៉ាងណា ដូចគ្នានេះដែរការដែលឤស្រ័យនៅក្នុងវិញ្ញាណញ្ចាយតនឈាន ក៏ហៅថាវិញ្ញាណញ្ចាយតន: ដែរ។ ពេលដែលវិញ្ញាណនេះស្ថិតនៅក្នុងឈាន ក៏ហៅថាវិញ្ញាណញ្ចាយតន:។ ពាក្យថា “ចូលដល់និងឤស្រ័យនៅក្នុង វិញ្ញាណញ្ចាយតន:” មានន័យថា យោគីនោះឈានផុតពីឤរម្មណ៍ដែលជាឤកាសនៅក្នុងវិញ្ញាណញ្ចាយតនឈាន នោះ។ យោគីនោះធ្វើអង្គ៣ កុសល៣ លក្ខណ:១០ ឲ្យបរិបូណ៌ឡើង និងប្រកបដោយឤនិសង្ស២២ ហើយក៏ ឤស្រ័យនៅដោយស្ងប់ សោយផលដែលកើតចេញពីការបំពេញឈាន។ ព្រោះគុណសម្បត្តិទាំងនេះ យោគីនោះ នឹងទៅកើតក្នុងវិញ្ញាណញ្ចាយតនភូមិ។ ប្រការនេះលោកបានសំដែងទុកយ៉ាងបរិបូណ៌រួចហើយពីខាងដើម។ ឤនិសង្សរបស់ការបំពេញវិញ្ញាណញ្ចាយតនឈានមានដោយប្រការដូចនេះឯង។ បុគ្គលអ្នកបានបំពេញ វិញ្ញាណ ញ្ចាយតនឈាន ក្រោយពីមរណ:ទៅនឹងកើតក្នុងវិញ្ញាណញ្ចាយតនភូមិ មានឤយុប្រមាណ៤០០០កប្ប[xxxvii]។
ឤលោកសិណ
(b) Vbh. 425: ចតុន្នំ ឈានំ ភាវេត្វា… អប្បេកច្ចេ អវិហានំ ទេវានំ សហវ្យតំ ឧប្បជ្ជន្ដិ…  អប្បេកច្ចេ អតប្បានំ ទេវានំ… អប្បេកច្ចេ សុទស្សានំ ទេវានំ… អប្បេកច្ចេ សុទស្សីនំ ទេវានំ សហវ្យតំ ឧប្បជ្ជន្តិ…  អប្បេកច្ចេ អកនិដ្ឋានំ ទេវានំ សហវ្យតំ ឧប្បជ្ជន្ដិ។
ចតុត្ថជ្ឈាន
វិ        ព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់សំដែងដល់ភិក្ខុទាំងឡាយដូច្នេះថា៖ “នៅក្នុងបឋមជ្ឈាន យោគីបានធ្វើឲ្យសំរេច ហើយនូវការរំលៀកចេញពីកាម។ ក្នុងបឋមជ្ឈាននោះ ទុក្ខិន្ទ្រីយ៍ដែលកើតឡើងហើយ ក៏រលត់ទៅដោយ មិនមានសេសសល់[xxiii] ។
កិច្ចរបស់អ្នកដែលទើបនឹងចាប់ផ្ដើមសិក្សា
កាលបើដល់ពេលឆាន់ឤហារហើយ យោគីគប្បីលាងសំឤតជើងលោកជាឤចារ្យ រៀបចំកន្លែងអង្គុយ ប្រគេនលោក ប្រគេនបាត្រទៅលោក ហើយជំរាបសួរលោកថា តើលោកត្រូវការអ្វីពីបាត្ររបស់ខ្លួនដែរឬទេ។ ចំណែកដែលនៅសល់អំពីសេចក្តីត្រូវការរបស់ខ្លួន យោគីក៏គួរគប្បីបញ្ផូនទៅឲ្យភិក្ខុដែលតិចវស្សាជាងចុះ។ ការ បដិបត្តិដូច្នេះ នឹងនាំឲ្យយោគីចៀសវាងពីការវិវាទបាន។
៦-វិក្ខិត្តកសញ្ញា
ចប់ វិក្ខិត្តកសញ្ញា
៦-ទេវតានុស្សតិ
[xxxiii] J. No. 31
សេចក្តីពន្យល់ (អត្ថៈ) របស់សីល
វិ         បើសិនជាបុគ្គលម្នាក់ពុំមានក្បាល បុគ្គលនោះក៏មិនឤចបោសធូលីគឺកិលេសអំពីឥន្ទ្រីយ៍របស់គេបាន ឡើយ  ព្រោះឤការ:បែបនេះហៅថាស្លាប់។ ដូច្នេះ សីលរបស់ ភិក្ខុក៏គឺជាក្បាលនោះឯង។ ពេលដែលបាត់ ក្បាល ភិក្ខុនោះ ក៏បាត់បង់នូវគុណគឺសេចក្ដីល្អទាំងពួង។ ក្នុងសាសនារបស់ព្រះសម្មាសម្ពុទ្ធ ឤការ:បែប នេះហៅ ថាសេចក្ដីស្លាប់។ នេះគឺន័យរបស់ពាក្យសីល ដែលប្រែថាក្បាល។
បកិណ្ណកកថា
១៣- “បំពេញឈានដោយកំរិតទាំងអង្គឈាននិងទាំងឤរម្មណ៍” គឺយោគីចូលទៅកាន់ឈាន២យ៉ាង ដោយ ឤស្រ័យ កសិណ១យ៉ាង។
បញ្ញា៤ប្រភេទ ពួកទី១០
[2] Distinguishing: lit. Excellent Characteristic: ក្នុងន័យថា លក្ខណ:ដ៏វិសេសបំផុត
សេចក្ដីឧបមាទៅនឹងកូនគោ
វិ        សុខដែលបុគ្គលសោយខាងផ្លូវចិត្ត ឈ្មោះថាសុខផ្លូវចិត្ត។ សុខនេះ ជាសុខដែលកើតមកពីការមានផស្ស: តាមផ្លូវចិត្ត។ នេះគឺអត្ថន័យរបស់ពាក្យថា “សុខខាងផ្លូវចិត្ត ”។ នេះហៅថា“សុខ:”។
បដិច្ចសមុប្បាទឧបាយ
ដោយឤការ:២០ ដោយចក្រ ដោយលំដាប់ ដោយការពិចារណា និងដោយការសង្គ្រោះ។
ឤលោកសិណ
[xli] A. V, 134-5: សទ្ទកណ្ឋកា ហិ ភិក្ខវេ ឈានា វុត្ដា មាយា… បឋមស្ស ឈានស្ស សទ្ទោ កណ្ឋកោ
៦-ទេវតានុស្សតិ
[li] A. III, 285: យស្មឹ មហានាម សមយេ អរិយសាវកោ តថាគតំ អនុស្សរតិ នេវស្ស តស្មឹ សមយេ រាគបរិយុដ្ឋិតំ ចិត្ដំ ហោតិ ន ទោសបរិយុដ្ឋិតំ ចិត្ដំ ហោតិ ន មោសបរិយុដ្ឋិតំ ចិត្ដំ ហោតិ ឧជុគតំ ឯវស្ស តស្មឹ សមយេ ចិត្ដំ ហោតិ តថាគតំ ឤរព្ភ។ ឧជុគតចិត្ដោ ខោ បន មហានាម អរិយសាវកោ លភតិ អត្ថវេទំ លភតិ ធម្មវេទំ លភតិ ធម្មូបសំហិតំ បាមុជ្ផំ បមុទិតស្ស បីតិ ជាយតិ បីតិមនស្ស កាយោ បស្សម្ភតិ បស្សទ្ធកាយោ សុខំ វេទិយាតិ សុខិនោ ចិត្ដំ សមាធិយាតិ។ (= បមុទិតស្ស តិ ទុវិធេន បីតិបាមុជ្ផេន បមុទិតស្ស បីតិ ជាយតី តិ បញ្ចវិធា បីតិ និព្វត្ដតិ កាយោ បស្សម្ភតីតិ នាមកាយោ ច ករជកាយោ ច ទរថបដិប្បស្សធិយា បដិប្បស្សម្ភតិ សុខន្ដិ កាយិកចេតសិកំ សុខំ សមាធិយាតី តិ ឤរម្មណេ សម្មា ឋាបិតំ ហោតិ។ – Comy. (Mp.) III, 337.).
សមាធិ ២ប្រភេទ
សមាធិមាន២ប្រភេទទៀតគឺ មិច្ឆាសមាធិ និង សម្មាសមាធិ:      អ្វីជាមិច្ឆាសមាធិ? ឯកគ្គតារបស់ចិ់ត្ដ ដែលជាអកុសលហៅថា“មិច្ឆាសមាធិ”។ ឯកគ្គតារបស់ចិ់ត្ដដែលជាកុសលហៅថា“សម្មាសមាធិ”។ មិច្ឆាសមាធិ ជាសមាធិដែលគប្បីលះបង់ចេញ ឯសម្មាសមាធិគប្បីប្រឹងប្រែងបំពេញ ។
ទុក្ខនិរោធគាមិនីបដិបទាអរិយសច្ច:
ដោយលក្ខណ:
តេជោកសិណ
អ្វីជាឤនិសង្សរបស់តេជោកសិណ? ឤនិសង្សពិសេសដែលកើតពីការបដិបត្ដិតេជោកសិណមាន៥យ៉ាង គឺ៖យោគីនោះឤចធ្វើឲ្យកើតជាផ្សែងនិងអណ្ដាតភ្លើងបាន; ឤចបង្ហាញរបស់ទាំងឡាយឲ្យឃើញច្បាស់បានដោយ ការធ្វើពន្លឺឲ្យកើតឡើង; ឤចធ្វើឲ្យពន្លឺរបស់រូបទាំងឡាយរលាយបាត់ទៅ; ឤចដុតកំទេចនូវអ្វី ដែលខ្លួនចូលចិត្ដ បាន[xlvi]; ឤចដឹងនូវភ្លើងតាមរយ:ពន្លឺដែលកើតឡើង។ ឤនិសង្សដទៃទៀតរបស់តេជោកសិណ ដូចគ្នាទៅនឹង ឤនិសង្សរបស់បឋវីកសិណដែរ។ បុគ្គលដែលបដិបត្តិតេជោកសិណដោយល្អ រមែងមើលឃើញភ្លើង គ្រប់ទីកន្លែង។
ដោយហេតុ
លក្ខណ: “កំណត់ដឹងបានដោយហេតុ” គប្បីដឹងដោយប្រការដូច្នេះចុះ។
បកិណ្ណកកថា(កថារាយរង)
នៅក្នុងទីនេះ មានពាក្យប្រៀនប្រដៅរាយរងជាច្រើនទៀតគឺ:  បុគ្គលរាគចរិតឤចកើតសទ្ធាបាន ព្រោះមានឤរម្មណ៍ដែលជាទីស្រឡាញ់។ បុគ្គលទោសចរិតឤចកើតសទ្ធាបាន ព្រោះជួបនូវឤរម្មណ៍ដែលមិនជា ទីពេញចិត្ត។ បុគ្គលមោហចរិតឤចកើតសទ្ធាបាន ដោយការមិនបាច់ពិនិត្យពិច័យ។
៣-វិបុព្វកសញ្ញា
របស់រាងកាយ។ ការយល់ដឹងពីនិមិត្ដនេះដោយបញ្ញាដ៏ត្រឹមត្រូវ ហៅថា“វិបុព្វកសញ្ញា”[vii] ។ ការស្ងប់នៃចិត្ត ក្នុងនិមិត្ដនោះដោយពុំមានអ្វីមករំខានហៅថាការបដិបត្ដិ។ ការពិចារណានិមិត្ដដែលជាទឹកខ្ទុះរងៃនោះ គឺជាលក្ខណ:។ ការសំគាល់ថាជាវត្ថុមិនគួរឲ្យពេញចិត្តជារស។ ការគិតដែលទាក់ទងទៅនឹងការមិនស្ថិត ស្ថេរជាបទដ្ឋាន។ ឯឤនិសង្សរបស់វិ់បុព្វកសញ្ញា ដូចុគ្នាទៅនឹងឤនិសង្សរបស់ឧទ្ធុមាតកសញ្ញាដែរ។ ឯវិធីកំណត់ និមិត្ដ ក៏បានសំដែងទុកយ៉ាងពិស្តារក្នុងវគ្គខាងដើមហើយ។
វិធីទាំង១០យ៉ាង
បុ          យោគីបង្កើតភាពឆ្លៀវឆ្លាសដ៏ល្អក្នុងអប្បនាឈាន ដោយការតាំងចិត្តដ៏មាំមួន(អធិដ្ឋាន) ដូចម្តេច?
៥. ឯកាសនិកង្គធុតង្គ
វិ        យោគីឆាន់ឤហារតែល្មម មិនច្រើនមិនតិច មិនល្មោភក្នុងឤហារដែលគេប្រគេនដោយមិនសមគួរ មិនសូវ មានការលំបាកព្រោះជំងឺច្រើនយ៉ាង មិនលំបាកក្នុងការចិញ្ចឹមជីវិត និងមានសេចក្ដីសុខ។ នេះគឺជាការ បដិបត្ដិរបស់សប្បុរស។ ការបដិបត្ដិនេះមិនមានចំណុចដែលគួរឲ្យសង្ស័យទេ។
វិធី៣យ៉ាងដើម្បីចាប់យកនិម្មិត
វិ        គឺការបដិបត្តិដែលប្រញាប់ប្រញាល់ ដោយយោគីជាអ្នកខ្វះការអត់ធន់។ យោគីអង្គុយកម្មដ្ឋានតាំងតែពី ព្រឹក លុះដល់ពេលល្ងាចទើបឈប់សំរាក ព្រោះការនឿយហត់របស់រាងកាយ។ នេះជាការធ្វើកម្មដ្ឋាន ដោយ ប្រញាប់ប្រញាល់។
នេវសញ្ញានាសញ្ញាយតនឈាន
បុ        ហេតុអ្វីបានជាហៅថា “នេវសញ្ញានាសញ្ញាយតន:”? ម្តេចក៏មិនហៅថា “វិញ្ញាណញ្ចាយតន:” វិញ?
ឤលោកសិណ
[xxxiv] D. II, 130-31: ភូតបុព្វំ ភន្ដេ ឤឡារោ កាលាមោ អទ្ធានមគ្គបដិបន្នោ មគ្គា ឱក្កម្ម អវិទូរេ អញ្ញតរស្មឹ រុក្ខមូលេ ទិវាវិហារេ និសីទិ អថខោ ភន្ដេ បញ្ចមត្ដានិ សកដសតានិ ឤឡារំ កាលាមំ និស្សាយ និស្សាយ អតិក្កមឹសុ អថខោ ភន្ដេ អញ្ញតរោ បុរិសោ តស្ស សកដសត្ថស្ស បិដ្ឋិតោ ឤគច្ឆន្ដោ យេន ឤឡារោ កាលាមោ តេនុបសង្កមិ ឧបសង្កមិត្វា ឤឡារំ កាលាមំ ឯត ទវោច:
តតិយជ្ឈាន
កើតឡើងបាន។ ការប្រកាន់ខ្ជាប់ក្នុងបីតិគឺជាការខុសឆ្គង ហើយបើយោគីយល់អំពីប្រការខុសឆ្គងនេះ ក៏រមែងរួច ចាកផុតពីប្រការខុសឆ្គងនេះបាន។ យោគីនោះមិនឤចបានសំរេចអភិញ្ញាទេ(បើនៅតែប្រកាន់ខ្ជាប់នឹងបីតិ) ហើយ បើទោះជាបានដល់នូវទុតិយជ្ឈានក្ដី ក៏មិនឤចមានចំណែកនៃគុណវិសេសបានឡើយ។  ដូច្នេះ យោគីគួរយល់នូវ ទោសរបស់ទុតិយជ្ឈាននោះ។ ប្រយោជន៍របស់ទុតិយជ្ឈានស្ថិតនៅលើការគ្របសង្កត់នូវទោសទាំងនេះ។ កាលបើ យោគីនោះពិចារណាឃើញទោសរបស់ទុតិយជ្ឈាននិងប្រយោជន៍របស់តតិយជ្ឈានហើយ ក៏រមែងឤចកំចាត់បីតិ បានដោយឤស្រ័យឈានដែលមានកសិណនិមិត្ដជាឤរម្មណ៍ និងនៅជាសុខព្រោះតែការរួចផុតពីបីតិ។ ដោយការ ពិចារណាដូច្នេះ មិនយូរប៉ុន្មាន យោគីក៏ឤចដល់នូវអប្បនាសមាធិ ព្រោះមានសុខ:ដែលបានរួចផុតពីបីតិហើយ។
បរិច្ឆិន្នាកាសកសិណ
បុ       អ្វីគឺ បរិច្ឆិន្នាកាសកសិណ? អ្វីគឺការបដិបត្ដិ? អ្វីជាលក្ខណ: ជារស និងជាបទដ្ឋាន? អ្វីជាឤនិសង្ស? យោគីកំណត់និមិត្ដបានដូចម្តេច?
១០-អដ្ឋិកសញ្ញា
ចប់ អដ្ឋិកសញ្ញា
បកិណ្ណកកថា
[36] តាមគម្ពីរ Abhidhammakosa, Fascicle 12 បានបរិយាយទុកដូច្នេះ:
៦-ទេវតានុស្សតិ
[xxviii] J. No. 524, C. Pit. 91
លក្ខណ:៧ប្រការរបស់ចរិយា
បុគ្គលទោសចរិត បរិភោគមួយម៉ាត់ៗធំៗ នូវឤហារដែលមិនពូតជាដុំមូល និងធំពេក។ បើឤហារមាន រសជាតិមិនសូវឆ្ងាញ់ ក៏មិនពេញចិត្ដនឹងឤហារនោះឡើយ។
លោហិតកសិណ
វិ        ការគិតដែលកើតឡើងព្រោះឤស្រ័យពណ៌ក្រហមជានិមិត្ដ ហៅថា“លោហិតកសិណ”។ ការហ្វឹកហាត់និង ការស្ងប់នៃចិត្តដោយពុំមានអ្វីមករំខានហៅថាការបដិបត្ដិ។ ការបញ្ជូនចិត្ដទៅរកលោហិតនិមិត្ដគឺជា លក្ខណ: ការមិនលះបង់ចោលនូវលោហិតសញ្ញាគឺជារស។ ការគិតដែលមិនរវើរវាយគឺជាបទដ្ឋាន។
ចតុត្ថជ្ឈាន
បុ       បើទុក្ខិន្ទ្រីយ៍ សុខិន្ទ្រីយ៍ និងទោមនស្សិន្ទ្រីយ៍ ត្រូវកំចាត់ទៅហើយក្នុងតតិយជ្ឈាន ព្រោះហេតុអ្វីទើបការ អស់ទៅនៃធម៌ទាំងនេះ នៅតែសំដែងទុកក្នុងចតុត្ថជ្ឈានទៀត?
វិ        ក្នុងតតិយជ្ឈាន ឥន្ទ្រីយ៍ទាំងនោះត្រូវកំចាត់ហើយ តតិយជ្ឈាននោះជាផ្លូវនាំទៅកាន់ចតុត្ថជ្ឈាន។ ក្នុង តតិយជ្ឈាន ឥន្ទ្រីយ៍ទាំងនេះកើតឡើង ហើយរលត់ទៅ។ ព្រោះហេតុនេះ  ទើបការកំចាត់នូវឥន្ទ្រីយ៍ទាំង នោះ ត្រូវលោកសំដែងទុកក្នុងចតុត្ថជ្ឈានទៀត។
ម៉្យាងទៀត ពាក្យថា “បានសម្រេច” និងពាក្យថា “មិនមានទុក្ខមិនមានសុខ” បានដល់ការឆ្លងផុតនូវ ទុក្ខ និងសុខ[xxvii]។ ព្រោះហេតុនេះ ការឆ្លងផុតនូវទុក្ខនិងសុខ ទើបលោកសំដែងទុកថាជាការចូលដល់នូ់វភាពមិនទុក្ខ មិន សុខ ព្រោះថាក្នុងចតុត្ថជ្ឈាន ការសំរេចនិងការឈ្នះកើតឡើងព្រមគ្នា។ ម៉្យាងទៀត ឧបេក្ខារមែងកំចាត់កិលេស ទាំងឡាយ ភ្លាមនិងអស់រលីង។ ការចូលដល់ភាពមិនទុក្ខមិនសុខ មានន័យថា ចិត្តមិនបានព្រមទទួល និងមិនបាន បដិសេធទេ នេះហៅថា ការចូលដល់ភាពមិនទុក្ខមិនសុខ។
ការបន្ធូរបន្ថយក្នុងការសមាទានធុតង្គ
សំរាប់ការសមាទានអព្ភោកាលិកង្គធុតង្គ សោសានិកង្គធុតង្គ និងយថាសន្ថិកង្គធុតង្គ ក៏មានន័យ អធិប្បាយដូចគ្នានឹងរុក្ខមូលិកង្គធុតង្គដែរ គឺភិក្ខុឤចស្នាក់នៅកន្លែងដទៃ(ជាបណ្តោះឤសន្ន)បាន។