cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
ឃុំអន្លង់រាប
ប្រវត្តិសាលាបឋមសិក្សាអន្លង់រាប(២០២៣)
នៅក្នុងឆ្នាំ ២០១៨
នៅក្នុង ២០១៩
នៅក្នុងឆ្នាំ ២០២០
នៅ ក្នុងឆ្នាំ ២០២១ ដោយមានការសហការរវាង គណៈកម្មការទ្រទ្រង់សាលា លោកគ្រូអ្នកគ្រូ និងប្រជាពលរដ្ឋក្នុងសហគមន៍ បានចាក់សាបទីធ្លាមុខថ្នាក់រៀនដើម្បីឱ្យកុមារបានរត់លេង។
នៅ ក្នុងឆ្នាំ ២០២២  សាលារៀនបានធ្វើរូបសំណាក់ សម្តេចព្រះរាជសង្ឃរាជ ជួន ណាត ក្រោមការឧបត្ថម្ភពីសប្បុរសជន ចំណាយទឹកប្រាក់ ចំនួន ១៦០០$។
នៅ ក្នុងឆ្នាំ ២០២២  សាលារៀនបានធ្វើរូបសំណាក់ លោកតា ក្រមង៉ុយ ក្រោមការឧបត្ថម្ភពីសប្បុរសជន ចំណាយទឹកប្រាក់ ចំនួន ១៤៦០$
នៅ ក្នុងឆ្នាំ ២០២២  សាលារៀនបានធ្វើរូបសំណាក់ ព្រះពុទ្ធរូប១អង្គ ក្រោមការឧបត្ថម្ភពីសប្បុរសជន ចំណាយទឹកប្រាក់ ចំនួន ១000$
នៅ ក្នុងឆ្នាំ ២០២២ សាលារៀនបានធ្វើរូបសំណាក់ សម្តេចព្រះរាជសង្ឃរាជ ជួន ណាត ក្រោមការឧបត្ថម្ភពីសប្បុរសជន ចំណាយទឹកប្រាក់ ចំនួន ១៦០០$
នៅ ក្នុងឆ្នាំ ២០២២  សាលារៀនបានធ្វើបំពាក់ ភ្លើងសូឡាចំនួន ៤ បង្គោល ក្រោមការឧបត្ថម្ភពីសប្បុរសជន ចំណាយទឹកប្រាក់ ចំនួន ២៦០$
នៅ ក្នុងឆ្នាំ ២០២៣  សាលារៀន បានសាងសង់ រោងដោល ១ ខ្នង ១ បន្ទប់ ក្រោមការឧបត្ថម្ភពីសប្បុរសជន ចំណាយទឹកប្រាក់ ចំនួន 2600
នៅ ក្នុងឆ្នាំ ២០២៣  សាលារៀន បានសាងសង់ រោងដោល ១ ខ្នង ៣ បន្ទប់ ទទឹង ៨ម៉ែត្រ បណ្តោយ ២៤ ម៉ែត្រ  ក្រោមការឧបត្ថម្ភពីសប្បុរសជន ចំណាយទឹកប្រាក់ ចំនួន 26000៛
នៅ ក្នុងឆ្នាំ ២០២៣  សាលារៀន បានសាងសង់ ក្លោងទ្វា ក្រោមការឧបត្ថម្ភរបស់ ក្រសួងអប់រំ ឆ្នាំ២០២៣
ក្នុងនេះដែរអាជ្ញាធរ សហគមន៏រួមជាមួយសាលារៀនបានកែលំអរ បរិស្ថាន ចាក់ដីទីធ្លានិងលើកផ្លូវចូលសាលា
ស្ថានភាពទូទៅ
•	ការលំហូរសិស្សពីមួយឆ្នាំទៅមួយឆ្នាំមានការកើនឡើងជាបន្តរបន្ទាប់ដោយមានការយល់ដឹងពីសេវាអប់រំនិងសារសំខាន់នៃការសិក្សារបស់ប្រជាជនភាគច្រើនបានបញ្ជូនកូនឧិ្យមករៀនជាប្រចាំ។
•	ដំណាំយុទ្ធសាស្រ្ត ស្វាយ ក្រូច ម្រេច កៅស៊ូ……………….
ស៊ូដង់
ឯកសារយោង
ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:សាធារណរដ្ឋសហព័ន្ធ ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:រដ្ឋសមាជិកនៃសហភាពអាហ្វ្រិក ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:រដ្ឋសមាជិកនៃសម្ព័ន្ធអារ៉ាប់ ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:រដ្ឋសមាជិកនៃអង្គការសហប្រតិបត្តិការឥស្លាម ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:រដ្ឋសមាជិកនៃអង្គការសហប្រជាជាតិ ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ប្រទេសសាហារ៉ា ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ប្រទេសនៅអាហ្វ្រិក ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ប្រទេសអាហ្វ្រិកខាងកើត
ធម្មរាជាទី១
ធម្មរាជាទី១ (អង់គ្លេស: Dhamma Reachea I) (ប្រ.ស|គ.ស ០០០០-១៣៨៥) រជ្ជកាលគ្រងរាជ (គ.ស ១៣៧៣-១៣៨៥) ព្រះអង្គជាព្រះរាជបុត្រទី២ របស់ ព្រះស្រីសុរិយោវង្ស ទ្រង់ឡើងសោយរាជសម្បត្តិក្នុងឆ្នាំឆ្លូវ បញ្ចស័ក ព.សករាជ ១៩១៦ ត្រូវនិង គ.សករាជ ១៣៧៣ ត្រូវនិង មហាសករាជ ១២៩៥ ទ្រង់មានព្រះនាមហៅថា "ព្រះរាជឱង្ការ ព្រះធម្មាសោករាជ" ទ្រង់បានឡើងសោយរាជបន្តពីព្រះជេស្ឋា (បង) របស់ខ្លួនគឺ ព្រះបរមរាមាទី១ រហូតដល់សៀមលើកទ័ពវាយប្រហាររាជធានីអង្គរជាលើកទី២ ក្នុងឆ្នាំ ១៣៨៥ នៃគ.សករាជ ។
សៀមវាយប្រហារក្រុងអង្គរ ៧ខែ
Siam attacks Angkor city seven months
ក្នុងឆ្នាំដែល ធម្មរាជាទី១ ឡើងគ្រងរាជ សៀមបានវាយ យកបណ្ដារស្រុកភាគខាងលិច បានជាបន្តបន្ទាប់ រហូតដល់ក្នុងឆ្នាំ ១៣៨៥ ស្ដេចសៀមនាម ចៅបរមរាជា បានចាត់ឱ្យ "ពញ្ញាព្រែក" ដែលជាបុត្ររបស់ខ្លួន លើកទ័ព ១០០,០០០ (១សែននាក់) និង ប្រើប្រាសដំរីចម្បាំង ៣៦០ ក្បាល ហើយបានបំពាក់កាំភ្លើងធំ នៅពីលើខ្នងដំរីផងដែរ បូករួមជាមួយនិង រទេះសឹកចម្បាំង ៥ពាន់គ្រឿង វាយប្រហារចូលក្រុងអង្គរ គ្រានោះ ដោយសារតែជញ្ជាំងក្រុងអង្គរពីមុនខូតខាតស្ទើរទាំងស្រុង ធម្មរាជាទី១ ក៏ចាត់ឱ្យលោក មហាឧបរាជ ចៅហ៊្វាលោហៈ សង់ជញ្ជាំងក្រុងអង្គរឡើងវិញ ធ្វើពីឬស្សីកម្ពស់ ២២ហត្ថ ដោយស្មើនិងកម្ពស់ ១១ម៉ែត្រ និង ប្រមូលកងទ័ព ចំនួន ៨០,០០០ (៨មុឺននាក់) ជាមួយនិង ដំរីចម្បាំង ២៤០ ក្បាល នៅចាំការពារក្រុងអង្គរ ។ មេទ័ពសៀម ពញ្ញាព្រែក បានលើកទ័ព ព័ទ្ធជុំវិញក្រុងអង្គរទាំង ៤ទិស និងបានបញ្ជារឱ្យកងទ័ពដាក់ជណ្ដើរឬស្សី ឡើងវាយប្រហារចូលក្រុងអង្គរ និង បានប្រើឈើធំស្រួចរុញបំបុកទ្វារក្រុងអង្គរទាំង ៤ច្រក ដោយសារតែទ្វារក្រុងអង្គរធ្វើពីបន្ទះដែក លាយសំរិទ្ធ ទើបកងទ័ពសៀមពិបាកវាយសម្រុកចូល ។ ក្នុងពេលដែលទ័ពសៀម វាយសម្រុកចូល ធម្មរាជាទី១ បានចាត់ឱ្យ ពញ្ញាកែវ ការពារច្រកទ្វារខាងលិច ពញ្ញាទ័យ ការពារច្រកទ្វារខាងជើង ពញ្ញាយ៉ាត ការពារច្រកទ្វារខាងត្បូង និង ចៅហ៊្វាលោហៈ ការពារច្រកទ្វារខាងកើត ទ័ពសៀមវាយសម្រុកចូល ដោយការឡើងជណ្ដើរឬស្សី ក៏ត្រូវទ័ពខ្មែរបាញ់ព្រួញធ្លាក់ស្លាប់អស់ច្រើន សម្លេងកាំភ្លើងធំបាញ់ប្រហារគ្នាទៅមក លាន់លឺពេញសមរភូមិអង្គរ ដោយកាំភ្លើងធំខ្មែរនៅទីខ្ពស់ ហើយមានព្រៀបជាងបានបាញ់បំបែកទ័ពសៀមខ្ចាត់ខ្ចាយជាបន្តបន្ទាប់ សៀមបានវាយឡោមព័ទ្ធក្រុងអង្គរអស់រយៈពេល៧ខែ តែនៅតែមិនអាចបំបែកក្រុងអង្គរបាន ទើបពញ្ញាព្រែក ផ្ញើសំបុត្រទៅបិតាខ្លួន ចៅបរមរាជា ឱ្យរកយុទ្ធសាស្ត្រវាយបំបែកក្រុងអង្គរជាបន្តទៀត ។
ជ័យជំនះសៀម មកលើក្រុងអង្គរ
Siamese victory over Angkor city
ចំណារពន្យល់
នេះជាអត្ថបទប្រវត្តិសាស្ត្រពិតកម្ពុជា ដែលបានរកឃើញសំណៅឯកសារ ដែលសរសេរដោយប្រវត្តិវិទូរជនជាតិហូឡង់ក្នុងឆ្នាំ (1871) អត្ថបទទាំងមូលសរសេរជាភាសាហូឡង់ផងដែរ ក្រុមបុរាណាចារ្យ បានធ្វើការផ្ទៀងផ្ទាត់និង ឯកសារ មហាបុរសខ្មែរ ឆ្នាំ (1969) ដែលផ្ដិតយកតែឆ្នាំ ដែលមានភាពពាក់ព័ន្ធទៅនិង ព្រឹត្តិការណ៍ពិតប៉ុនណោះ រាល់ខ្លឹមសារដែលទាក់ទងនិងរឿងភាគនិទាន ដែលគេសរសេរច្របល់ក្នុង ឯកសារ មហាបុរសខ្មែរ មិនត្រូវបានយកមកសរសេរនោះទេ ។
ហឝ៌វម៌្មទី១
វ្រះបាទហឝ៌វម៌្មទី១ រឺ ហស៌ពម៌ទី១ រជ្ជកាល (៩១០-៩២២) ព្រះនាមសោយរាជ្យ ទេវវ្រះបាទធូលិជេង អញឝ្រិហឝ៌វម៌្មទេវ (ទេពព្រះបាទធូលីជើង អញស្រីហស៌ពម៌ទេព) និងព្រះមរណនាម វ្រះបាទរុទ្រលោក (ព្រះបាទរុទ្ទលោក)។ 	ព្រះអង្គកសាងប្រាសាទបក្សីចាំក្រុង និងចារឹកកំណាព្យសំស្ក្រឹត យ៉ាងវែងនៅលើស៊ុំទ្វារ ដែលពិពណ៌នាអំពីព្រះរាជវង្សានុវង្សព្រះឥសីកម្វុ-ទេពអប្សរមេរាជាក្សត្រខាងសូរ្យវង្ស និងព្រះកៅណ្ឌិន្យ-សោមាជាក្សត្រខាងសោមវង្ស។ រាជបុរោហិតនាម កុមារស្វាមិ ដែលត្រូវជាក្មួយកម្រងតេងឝិវាស្រម។ ក្រោយ​ពី​វ្រះបាទ​យឝោវម៌្មទី១ ទ្រង់​ចូល​ទិវង្គត​ទៅ ព្រះរាជ​បុត្រ​ច្បង​របស់​ព្រះអង្គ​ព្រះ​នាម ហឝ៌វម៌្មទី១ ទ្រង់​ឡើង​គ្រងរាជ្យ​បន្ត​ពី​ព្រះ​បិតា​នៅ​ឆ្នាំ​ ៩០០ នៃ​គ្រិស្ដសករាជ។ តែ​ឯកសារ​ខ្លះ​ថា​នៅ​ឆ្នាំ​ ៩០៨ ឬ ៩១០ ទៅ​វិញ។ ព្រះអង្គ​ទ្រង់​គង់​នៅ​រាជធានី​យឝោធបុរ គឺ​ក្រុង​អង្គរ​ដដែល ហើយ​ទ្រង់​បាន​កសាង​ប្រាសាទ​ភ្នំ​តូច​មួយ គឺ​ប្រាសាទ​បក្សី​ចាំ​ក្រុង នៅ​ក្បែរ​ជើង​ភ្នំ​បាខែង ជា​ភ្នំ​កណ្ដាល​នៃ​រាជធានី។ គេ​មិន​បាន​ដឹង​ពិត​ប្រាកដ​ថា តើ​ព្រះអង្គ​ទ្រង់​សោយ​ទិវង្គត​នៅ​ឆ្នាំ​ណា​ទេ គេ​គ្រាន់​តែ​ប៉ាន់ស្មាន​ថា ព្រះអង្គ​ប្រហែល​ជា​ចូល​ទិវង្គត​នៅ​ក្រោយ​ឆ្នាំ​ ៩២២ តែ​ប៉ុណ្ណោះ ដោយ​ទ្រង់​បាន​ទទួល​ព្រះមរណនាម​ថា រុទ្រលោក។ ក្រោយ​ពី​វ្រះបាទ​ហឝ៌វម៌្មទី១ ទ្រង់​សោយ​ទិវង្គត​ទៅ ព្រះអនុជ​របស់​ព្រះអង្គ​ទ្រង់​ឡើង​សោយរាជ្យ​ស្នង​នៅ​ឆ្នាំ​ ៩២៥ នៃ​គ្រិស្ដសករាជ ដែល​មាន​ព្រះ​នាម​ក្នុង​រាជ្យ​ថា វ្រះបាទ​ឦឝានវម៌្មទី២។ ទ្រង់ត្រូវបានវែកញែកដោយលោកដាវីដ-ផ.ឈែនដ្លឺរ ដែលជាអ្នកប្រាជ្ញមួយរូបក្នុងចំណោមអ្នកប្រាជ្ញលោកខាងលិចដំបូងគេបង្អស់ដែលសរសេរអំពីប្រវត្តិសាស្ត្រទំនើបរបស់កម្ពុជា។
ព្រះរាជវង្ស
ហឝ៌វម៌្មត្រូវជារាជបុត្រានៃវ្រះបាទយឝោវម៌្មទី១ និងព្រះមហេសីរបស់ទ្រង់ ដែលត្រូវជាព្រះភិគនេយ្យមួយអង្គរបស់ជយវម៌្មទី៤។
ព្រះអយ្យកោអយ្យការបស់វ្រះបាទហឝ៌វម៌្មគឺជាវ្រះបាទឥន្ទ្រវម៌្មទី១ និងព្រះមហេសីទ្រង់ព្រះនាងឥន្ទ្រទេវី។
ព្រះមហេសីរបស់ទ្រង់គឺព្រះនាងកម្វុជរាជលក្ឝ្មី។ ពួកទ្រង់គឺជាអយ្យកាអយ្យកោនៃជយវម៌្មទី៧។
ព្រះនត្តារបស់ទ្រង់គឺយជ្ញវរាហ។ ទ្រង់គឺជាគ្រូមានវិជ្ជាជ្រៅជ្រះ។ មួយអង្គទៀតព្រះនាម វិឝ្ណុកុមារ នត្តាក្សត្រី ជហវី
ព្រះរាជជីវប្បវត្តិ
បន្តបន្ទាប់ពីការសោយទិវង្គតរបស់យឝោវម៌្មទី១ ទ្រង់បានឡើងសោយរាជ្យបន្ត។
រជ្ជកាលនៃហឝ៌វម៌្ម និងព្រះអនុជទ្រង់បានកត់សំគាល់ឱ្យដឹងនូវសម័យអស្ថេរភាពនៃកម្វុជទេឝ។ ព្រះភាតាទាំងពីរអង្គមានការពាក់ព័ន្ធគ្នាក្នុងការដណ្ដើមអំណាចគ្នា ជាមួយព្រះបិតុច្ឆារបស់ពួកទ្រង់ ជយវម៌្មទី៤ ការប៉ះទង្គិចគ្នាមួួយដែលបានបន្តពេញមួយរជ្ជកាលរបស់ហឝ៌វម៌្ម។ ជយវម៌្មត្រូវរុញច្រានឱ្យឃ្លាតចេញពីអង្គរ រួចហើយក៏បង្កើតឡើងរាជធានីផ្ទាល់របស់ទ្រង់ប្រហែលចំងាយ ១០០ គ.ម ពីរាជធានីកំឡុងរជ្ជកាលឦឝានវម៌្ម។
គ្មានអ្វីប្លែកដែលគេត្រូវបានដឹងពីហឝ៌វម៌្មឡើយក្រៅពីតែទ្រង់បានកសាងប្រាសាទភ្នំតូចមួយ បក្សីចាំក្រុងនៅជើងភ្នំបាខែង
ព្រះអង្គបានសោយទិវង្គតនៅឆ្នាំ៩២៣ និងត្រូវបានស្នងរាជ្យបន្តដោយឦឝានវម៌្ម។
កម្វុ
ប្រវត្តិ
នាម កម្ពុ ត្រូវបានគេថ្លែងថាគឺជាកំហុសនៃនាម កម្ពោជ ជាភាសាសំស្ក្រឹតដែលត្រូវតាមក្បួនខ្នាត។ ពួកអ្នកប្រាជ្ញដូចជា លោកស៊ី-ឡាស្សិន, អេស-ឡេវី, អេម-វិតហ្សេល, ជេ-ឆាភេនធៀរ, អេ-ហផ្វមែន, អេប៊ី-ខេត, អា-អ៊ែ-មែខដូនេល្ល, ហ.វ.បេលី និង អ្នកប្រាជ្ញជាច្រើនទៀតបានតាមដាននាមជនជាតិ កម្ពោជ ក្នុងព្រះនាមស្ដេច កម្ពុជិយ៉ា ក្នុងសិលាចារឹកពែរ្ស៍បុរាណ (ឃែមប៊ីសេស/កាំប៊ុសេស ដោយពួកក្រិក)។ ប៉ាស្កា-ហ្គ្រីហាមសុត្រាមបានប្រកបពាក្យ កម្ពោជ ជាធម្មតាជា កម្ពុជ។ មាក៌ណ្ឌេយបុរាណ (៨.១-៦) ក៏ដូចក្នុង ឝ្រីមទទេវីភាគវតបុរាណ (៥.២៨.១-១២)។ល។ សំដៅ ពួកកម្ពោជ ជាគោត្រ កម្ពុ។ បញ្ញត្តិថ្មរបស់ព្រះបាទអឝោកទី៥ និង ទី១៣ដែលស្ថិតនៅ បុរឝបុរ សរសេរ កម្ពោជ ជា កម្ពោយ រឺ កម្ពោ។ តាមរយៈលោក ជេ.វ.ម៉ខ់ឃ្រិនដល កម្ពោជ (=អាហ្កានីស្ថាន) គឺ ខាវហ៊្វូ (កម្ពុ) ដោយព្រះតេជគុណសៀនហ្សាង (ថាងចេង) តថាគតគភ៌សូត្រនៃពុទ្ធសាសនាប្រើប្រាស់ពាក្យ ឃៀវភ្វៀវ (ឧ. ខាវហ៊្វូ របស់សៀនហ្សាង) សម្រាប់ពាក្យ កម្ពោជ។ សេចក្ដីយោងនៃ ឃៀវផ្វៀវ នៃតថាគតគភ៌សូត្រជំនួសដោយបកប្រែផ្សេងៗជា កាមប៉ូចេ កាមប៉ូឈិហ និង កាមប៉ូតសេ ។ល។ ក្នុងអត្ថបទសាសនាទីបេ។
សំណេរនៃមូស៊្លីមមួយចំនួននៅមជ្ឈិមសម័យប្រកបនាមគោត្រ កម្ពោជ ជា កាមប៊ូ ដូចគ្នានឹង កាមបូ ដែរ។ ប្រាកដណាស់ បច្ចេកសព្ទ កាមប៊ូ/កាមបូ ទាំងនេះគឺជាទម្រង់ខុសនៃ កម្ពុជ/កម្ពោជ និងមានទំនាក់ទំនងទៅនឹង កម្ពោជ នៃអត្ថបទនិងសិលាចារឹកជាភាសាសំស្ក្រឹត និងបាលីពីបុរាណ។ កម្ពោជ ជាភាសាសំស្ក្រឹតនេះ លេចឡើងជា កបអ៊ុជិអ៊យ កាបុជិយ៉ា រឺ ប្រហែលជា កាបាអ៊ុជិយ៉ា / កាប៊ូជិយ៉ា និង កាមប៊ូជិយ៉ា រឺ ប្រហែល កាមបាអ៊ុជិយ៉ា (រឺ ដែលមាន -ន- ជំនួសអោយ -ម- ជា កានប៊ុជិយ៉ា រឺ កានបាអ៊ុជិយ៉ា) នៃសិលាចារឹកពែរ្ស៍បុរាណ និង កាមប៊ីសេស ក្នុងសំណេរក្រិក។ នាមដដែលនេះលេចឡើងជា ច-ន-ប-ន-ហ្ស-អ៊ី ជាភាសាអរ៉ម់, កាមប៊ុហ៊្សៀ ជាភាសាអាសេរី, កាមប៊ីថេត ជាភាសាអេហ៊្សីប, កាមប៊ុហ៊្សីយ៉ា រឺ កាអាមប៊ុហ៊្សីយ៉ា ជាភាសាអាកាឌី, កានប៊ុហ៊្សីអៀ រឺ កានប៊ុស៊ីយ៉ា ជាអេឡាមីត និង កានពុហ៊្សីយ៉ា ជាភាសាស៊ូសា (បធ: កម្ពោជបុរាណ នៅអ៊ីរ៉ង់ និង ឥស្លាម ទំ.៦៩ បត អេក.វ.បេលី)។
ជនជាតិខ្មែរ
ទឹកដី​កម្ពុជា​ស្ថិត​នៅ​ក្រោម​ការ​ត្រួត​ត្រា​របស់​នគរភ្វូណាន​អស់​រយៈពេល​ ដ៏​យូរ​ ហើយ​ដែល​ត្រូវ​នាំ​សួយសាអាករ​ជា​វត្ថុ​ប្រណិតៗ​ ទៅ​ថ្វាយ​ស្ដេច​នគរភ្វូណាន។ តែ​ទោះ​ជា​យ៉ាង​ដូចនេះ​ក៏ដោយ​ ក៏​ពួក​ខ្មែរ​ខាង​ជើង ​ឬ​កម្ពុជ​មាន​ទំនាក់ទំនង​ទូលំទូលាយ​ តាម​រយៈ​នគរភ្វូណាន​ ជា​មួយ​និង​ភូមិភាគ​ផ្សេងៗ​ទៀត​ ហើយ​និង​បាន​ទទួល​ឥទ្ធិពល​នៃ​អរិយធម៌​ឥណ្ឌា​ដែរ ពិសេស​តួ​អក្សរ​ឥណ្ឌា​។ ចាប់​ពី​ពេល​នោះ​មក ពួក​ខ្មែរ​ខាង​ជើង​ឬ​កម្ពុជបាន​កែច្នៃ​បង្កើត​ជា​តួ​អក្សរ​ផ្ទាល់​ខ្លួន​ គឺ​អក្សរ​ខ្មែរ​បុរាណ​។ នេះ​ជា​វីរភាព​ដ៏​ខ្ពង់ខ្ពស់​ថ្លៃថ្លា​បំផុត​របស់​បុព្វបុរស​យើង ក្នុង​ការ​បង្កើត​វប្បធម៌​របស់​ខ្លួន​ក្នុង​សម័យ​នោះ​។ ក្រោយ​មក​ នគរភ្វូណានបាន​ត្រូវ​ចុះ​ខ្សោយ​។ ពួក​ខ្មែរ​ខាង​ជើង​ក៏​បាន​ក្រោក​ឡើង​ប្រឆាំង​នគរភ្វូណាន​ ហើយ​បង្កើត​ជា​រដ្ឋ​ឯករាជ្យ​មួយ​។ ​ស្ដេច​ភវវម៌្មទី១​បាន​ឡើង​សោយរាជ្យ ហើយ​បាន​ប្រសិទ្ធិ​នាម​ប្រទេស​របស់​ព្រះអង្គថា​ “ភវបុរ”​។ បណ្ដា​ស្ដេច​ដែល​បាន​សោយរាជ្យ​បន្តបន្ទាប់​ បាន​បញ្ជូន​កងទ័ព​ឲ្យ​ចុះ​មក​ទិស​ខាង​ត្បូង ដើម្បី​បង្ក្រាប​នគរភ្វូណាន​ ហើយ​បាន​វាយ​ដណ្ដើម​យក​ទឹកដីដែល​នគរ​ភ្វូណាន​ធ្លាប់​ត្រួតត្រា​ទាំងអស់​ មក​ដាក់​ជា​ចំណុះ​ភវបុរវិញ​។ បន្ទាប់​ពីបាន​ក្លាយ​ទៅ​ជា​រដ្ឋ​ខ្លាំង​ពូកែ​មួយ ដែល​មាន​អធិបតេយ្យ​ភាព​លើ​ភូមិ​ភាគដ៏​ធំធេង​មក ស្ដេចភវបុរក៏​បាន​ផ្ទេរ​រាជធានី​មក​តាំង​នៅ​សម្បូរណ៍​ព្រៃគុហ៍​ដែល​ស្ថិត​ នៅ​តាម​មាត់​ស្ទឹងសែន​ ក្នុង​ខេត្ត​កំពង់ធំ​សព្វថ្ងៃ​នេះ​។ រាជធានី​សម្បូរណ៍​ព្រៃគុហ៍​មាន​មនុស្ស​រស់នៅ​រាប់ពាន់​គ្រួសារ​។
ឈ្មោះប្រទេស
បន្តិចម្តងៗ ឈ្មោះរបស់តាមហាឥសីកម្វុនេះ បានក្លាយទៅជា ឈ្មោះរបស់ប្រទេសខ្មែរគឺ កម្វុទេឝ ដែលត្រូវគេស្គាល់ជាផ្លូវការ តាមរយៈសិលាចារឹក K.៤០០ មានកាលបរិច្ឆេទ ឆ្នាំ ៨៦៨ នៅបអ៊ីកា ក្នុងចង្វាតនគររាជសីមា ប្រទេសថៃបច្ចុប្បន្ន។ ការដាក់ឈ្មោះ កម្វុទេឝ បែបនេះនាសម័យចេនឡា ឬជួនកាលទៀត កម្វុជទេឝ ដូចករណីសិលាចារឹកនាសម័យអង្គរ ចារនៅវត្តសំរោង ស្រុកបាភ្នំ ខេត្តតាកែវ ក៏ដើម្បីរំលឹកដល់ប្រវត្តិនៃការកកើត នៃប្រទេសខ្មែរដែរ ពោលគឺការរួមសង្វាសរវាងសមាសធាតុឥណ្ឌាតំណាងដោយតាមហាឥសី កម្វុ (កម្ពុ) និងខ្មែរ តំណាង ដោយព្រះនាងមេរា ឬនាងនាគ ដែលជាម្ចាស់ទឹកម្ចាស់ដី។ មានន័យថា ទឹកដីខ្មែរ គឺជាទឹកដីដែល ត្រូវបានបង្កើតឡើងដោយព្រះហស្ថរបស់តាមហាឥសី កម្វុ(កម្ពុ) និងព្រះនាងមេរា ដើម្បីទុកជាកេរ្តិ៍ដល់ កុលបុត្រ កុលធីតា ខ្មែរដែលជាកូនចៅ។ ម្ល៉ោះហើយ បានជាមានការប្រើពាក្យខ្មែរជាពន្ធុនាម ជាលើកដំបូងបង្អស់ នៅក្នុងសិលាចារឹក K.២២៧ ក្នុងន័យជាកូនចៅរបស់ មហាឥសីកម្ពុ និងព្រះនាងមេរា ដែលបានក្លាយជា ស្ថាននាម យ៉ាងប្រាកដ។
បើតាមការស្រាវជ្រាវ យើងក៏ដឹងទៀតថា ពាក្យចក្រភពកម្វុជទេឝ (ប្រទេសខ្មែរដែលជាចក្រភព ឬ មហាប្រទេស) ទើបតែត្រូវបាននិយម ប្រើប្រាស់នៅក្នុងរាជ្យរបស់ស្តេច ព្រះបាទជយវម៌្មទី២ ( ៨០២-៨៥០ គ.ស) ដែលជាស្តេចចក្រវរ្តិន។ កុំភ្លេចថា ស្តេចដ៏ខ្លាំងពូកែអង្គនេះ បានផ្តើម ការបង្រួបបង្រួមដែនដី ចេនឡាទឹក និង ចេនឡាគោក ឲ្យក្លាយជាធ្លុង ឬជាទឹកដីតែមួយ។ ស្របនឹងទិន្នន័យ សិលាចារឹកនេះដែរ ដែលបានបញ្ជាក់ន័យនៃពាក្យ កម្វុជ យ៉ាងច្បស់លាស់នៅមានកត្តាផ្សេងៗ មួយចំនួន ក្នុងនោះរួមមានជំនឿរបស់ប្រជាជនខ្មែរ នាសម័យនគរភ្វូណាន ក្នុងអំឡុងស.តទី៦ នៃគ.ស ផងដែរ។
ខ្លឹមសារនៃសិលាចារឹកពីសម័យបុរេអង្គរដល់សម័យអង្គរគឺជាភស្តុតាង យ៉ាងសំខាន់ពាក់ព័ន្ធទៅនឹងការប្រើពាក្យ កម្វុជ ដើម្បីហៅប្រទេសខ្មែរ ក្នុងន័យដែលថាប្រទេសបង្កើតឡើងដោយមហាឥសី កម្វុ ឬជាប្រទេសរបស់ពួកកម្វុ។ ដូចនេះយើងអាចនិយាយបានថា ពាក្យ កម្វុជ ក្នុងសង្គមបុរាណ ជាពាក្យ មួយបង្កប់ទៅដោយអត្ថន័យដ៏ពិសិដ្ឋ ដោយហេតុថា ជាទឹកដីរបស់មហាឥសីដ៏មានមហិទ្ធិឫទ្ធិអស្ចារ្យ។ ជាឧទាហរណ៍ក្នុងសិលាចារឹក ស្តុកកក់ធំចារនៅឆ្នាំ ១០៥២ នៃ គ.ស (K.៩៣៥) នៅចង្វាតស្រះកែវ ក្នុងប្រទេសថៃបច្ចុប្បន្ន តែជាអតីតទឹកដីខ្មែរពីមុនគេឃើញមានការប្រើពាក្យ ព្រះកម្វុជទេឝ។
អាស្រ័យហេតុនេះហើយបានជាយើងអាចនិយាយបានថាជាប្រពៃណី រាល់ជនជាតិសុទ្ធសឹងតែ ដាក់ឈ្មោះ ទឹកដី ស្រុកភូមិកំណើត ឬប្រទេស ដែលបានឲ្យកំណើតឲ្យខ្លួន យ៉ាងណាមិញ ជនជាតិខ្មែរ ក្នុងអតីតកាលក៏ដូច្នោះដែរ។ ដូច្នេះការដាក់ឈ្មោះប្រទេស របស់ខ្លួនមានសារៈសំខាន់ណាស់សម្រាប់ ជាតិនីមួយៗ ប៉ុន្តែទោះជាយ៉ាងណាក៏ដោយ ការដាក់ឈ្មោះ កម្វុជទេឝ ឬ ប្រទេសកម្ពុជាខាងលើនេះ មានលក្ខណៈជាប្រវត្តិសាស្ត្រ គួរឲ្យយើងយកមកវិភាគ ស៊ីជម្រៅ។
នៅទីនេះ យើងចង់និយាយថា ការដាក់ឈ្មោះ កម្វុជ ទំនងជាជំនួសឈ្មោះគោកធ្លក (សក្កទ្វីប) ដែលត្រូវបាន អនុម័តឡើងនាសម័យ នគរភ្វូណាន និង ត្រូវបានធ្វើឡើងដោយឈរលើគោលការណ៍ដ៏ជាក់ច្បាស់ ដោយសមហេតុផលជាទីបំផុត។
បដិមាសាស្ត្រ
ភស្តុតាងជាក់ស្ដែងអំពីពាក្យ ហរិកម្វុជេន្ទ្រ ដែលជាឈ្មោះព្រះអាទិទេពចម្បងសំខាន់ជាងគេបំផុត នៅលើប្រាសាទភ្នំដានាសម័យនគរភ្វូណាន ដែលជា ប្រាសាទរាជនៃព្រះរាជធានីអង្គរបុរី ឬវ្យាធបុរក្នុងខេត្តតាកែវ បច្ចុប្បន្ន។
សូមរំលឹកថា ក្នុងចំណោមចំលាក់ទេវរូប ហរិកម្វុជេន្ទ្រ ដែលតំណាងព្រះវិស្ណុទៅក្នុងសម័យបុរាណ ចំលាក់នៅប្រាសាទខាងលើមានទំហំធំជាងគេបំផុត ដោយមានកំពស់ទៅដល់ ២,៩០ មាត្រ ដែល សព្វថ្ងៃតម្កល់ទុកនៅសារមន្ទីរជាតិភ្នំពេញ។ ការស្ថាបនានូវចំលាក់ថ្ម ដ៏សម្បើមនេះ ដែលក្នុង ប្រវត្តិសាស្ត្រខ្មែរ គេមិនធ្លាប់ជួបប្រទះនោះអាចនឹងធ្វើឡើងទៅបាន លុះត្រាតែមានជាងជំនាញៗដ៏ច្រើននិងមានភាពស្ទាត់ជំនាញទាំងបច្ចេកទេស ទាំងបញ្ញាញ្ញាណ។
ជុំវិញចំលាក់ព្រះវិឝ្ណុកម្វុជេន្ទ្រ ដូចលោកសាស្ត្រចារ្យឡុង-សៀមដែរ យើងមានយោបល់ថាពាក្យនេះគឺជាពាក្យតំណាងឲ្យទេវនាមនិង ស្ថាននាម។ ឧទាហរណ៍ជាក់ស្តែង តាមសិលាចារឹក K.២៧២ នាសម័យបុរេអង្គរ យើងអាចយល់អំពីបំណង និង អត្ថន័យ ដែលខ្មែរពេញនិយម ចំពោះពាក្យ កម្វុរាជលក្ឝ្មី និងពាក្យ កម្វុបុរី ឬទីក្រុងកម្វុក្នុងសិលាចារឹកនាសម័យអង្គរ K.២៨៣។
ការបង្ហាញនេះ ថ្វីត្បិតតែមានសភាពជាសេចក្តីខ្លី ក៏ប៉ុន្តែយើងក៏មិនត្រូវមើលរំលងនូវអត្តន័យស៊ីជម្រៅ នៃពាក្យ ទាំងនោះដែរ។ ចំពោះយើង យើងមានយោបល់ថា ការយកឈ្មោះទេវៈមកភ្ជាប់នឹងស្ថាននាម គឺប្រទេស (កម្វុជ) បែបនេះ គឺធ្វើឡើងដើម្បីបង្ហាញភាពដ៏រឹងមាំ ឬភាពអមតៈនៃប្រទេសកម្ពុជា មានន័យថាដរាបណាព្រះបដិមានេះដែលជាព្រះអាទិទេព នៃព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា នៅគង់វង្សស្ថិតស្ថេរដរាបនោះ ប្រទេសខ្មែរក៏នៅស្ថិតស្ថេរដដែលដែរ។
ជាការពិតណាស់ សម្រាប់សាសនិកជនខ្មែរ នាជំនាន់នោះ ការហៅពាក្យ វិឝ្ណុកម្វុជេន្ទ្រ នេះដែលកវី បណ្ឌិតបានបង្កើតដោយគោលការណ៍និយម យ៉ាងច្បាស់លាស់នាសម័យបុរេអង្គរ បានបង្កប់នូវរូបារម្មណ៍ដ៏ជ្រាលជ្រៅ និងដ៏ឧត្តុង្គឧត្តមបំផុត។ ក្រៅពីអំណាចពិសិដ្ឋ អំណាចសីលធម៌ និងគុណធម៌ ឥតត្រើយត្រាណ ព្រះវិឝ្ណុកម្វុជេន្ទ្រ ក៏បំពេញ ក្នុងអតីតនូវតួនាទី ជាអត្ថិភាពមួយទៀត គឺការផ្សះផ្សា បង្រួបបង្រួមជាតិតាមរយៈជំនឿ។ គោលបំណង ចម្បងគឺ ក៏ដើម្បីធ្វើឲ្យឈ្មោះនេះ ប្រកបដោយ ភាពខ្ទរខ្ទារ ទូទាំងចក្រភពខ្មែរ ដោយធ្វើឲ្យគេគោរពកោតខ្លាច រំភើបញាប់ញ័រ កាលបើស្តាប់ឬ ឮពាក្យនេះ។ ប្រសិនបើយើងរស់នៅក្នុងរង្វង់សហគមន៍មនុស្សនាជំនាន់នោះ យើងពិតជាមានអារម្មណ៍ដូច្នេះពុំខាន ដោយរកឃើញថាសង្គមវប្បធម៌តម្រូវឲ្យមានជំនឿបែបនេះ។ ទាំងនេះមិនគ្រាន់តែបានធ្វើឲ្យកូនចៅ កម្ពុជ ឬខ្មែរ គ្រប់រូបមានទឹកចិត្តជ្រះថ្លា មានសីលធម៌ និង គុណសម្បត្តិខ្ពស់ ដោយមាន ជំនឿទុកចិត្តលើខ្លួនឯង និងលើជាតិឯង ក្នុងនាមជាកម្ពុជា ឬជាខ្មែរតែប៉ុណ្ណោះទេ លើសពីនេះទៀត ភាពសាមគ្គី រវាងគ្នានឹងគ្នា ដោយសារតែចំណងជំនឿប្រពៃណី បានចងជាប់ពួកគេឲ្យរួមរស់ជាធ្លុងមួយ។ នេះជា និមិត្តរូបមួយយ៉ាងសំខាន់ ដែលការគោរពបូជាព្រះវិស្ណុលើកំពូលភ្នំដា បានផ្តល់ឲ្យក្នុងអតីតកាល ដ៏យូរលង់។ បើនិយាយម្យ៉ាងទៀត វត្តមានរបស់ចំលាក់នេះ គឺជានិមិត្តរូបនៃការប្រមូលផ្តុំកំលាំង របស់ជាតិខ្មែរទាំងមូល តាមរយៈ ជំនឿសាសនា។ ម្យ៉ាងទៀត ឆន្ទៈនេះក៏អាចគូសបញ្ជាក់ ដូចទើបពោលតាមរយៈនៃទំហំនៃព្រះបដិមាបុរាណនេះ ដែលពុំធ្លាប់មានក្នុងប្រវត្តិសាស្ត្រខ្មែរឡើយ។ កុំភ្លេចថាអត្ថន័យនៃការគោរពបូជា គឺជាចលនាបួងសួងឲ្យប្រទេសជាតិ ឬ មនុស្សខ្មែរគ្រប់រូបបានតែសេចក្តីសុខ សេចក្តីរុងរឿង ថ្កើនថ្កាន។ ក៏ប៉ុន្តែទន្ទឹមនឹងនេះ ធ្វើឲ្យមានសាមគ្គីភាព រវាងប្រជានុរាស្ត្រ និង ប្រមុខដឹកនាំជាតិគឺព្រះមហាក្សត្រ និងសព្វនាម៉ឺន មន្ត្រី ដែលជាមេស្ថាប័ន ឬជាអ្នកដឹកនាំជាតិ។ បើនិយាយម្យ៉ាងទៀត ព្រះវិឝ្ណុកម្វុជេន្ទ្រ បានបំពេញ តួនាទីមួយយ៉ាងសំខាន់ គឺការពង្រឹងពង្រីក ស្ថាប័នអំណាចរបស់ព្រះមហាក្សត្ររាជេន្ទ្រវម៌្មទី១ តាមរយៈរូបចំលាក់ដែលមានព្រះនាមរបស់ទ្រង់គឺ វិឝ្ណុកម្វុជេន្ទ្រ។ ខាងលើនេះក៏ជាឧបករណ៍មួយដ៏កម្រ បង្ហាញនូវទេពកោសល្យ និងបញ្ញាញ្ញាណ ដ៏ខ្ពង់ខ្ពស់ ក្នុងការបង្កើតពាក្យមួយដែលមិនគ្រាន់តែតំណាងឲ្យប្រទេសតែប៉ុណ្ណោះ ក៏ប៉ុន្តែតំណាងឲ្យព្រះអាទិទេពដ៏មានមហិទ្ធិរិទ្ធិ ព្រមទាំងព្រះមហាក្សត្រគ្រប់គ្រងអំណាចផងដែរ។ រួមសេចក្តីមក ព្រះវិឝ្ណុកម្វុជេន្ទ្រ ខាងលើគូសបញ្ជាក់ឲ្យយើងឃើញនូវលក្ខណៈ ពិសិដ្ឋ ដ៏ឧត្តុង្គឧត្តម និងសក្ដានុពល នៃកំលាំងពិសិដ្ឋ សក្តិសិទ្ធិ របស់ប្រទេសខ្មែរ ដែលជាទឹកដីរបស់ព្រះ ( មហាឥសីកម្វុ និងនាងមេរា)។ កុំភ្លេចថាពាក្យកម្វុជេន្ទ្រ ពិតជាបង្ហាញពីការបង្រួបបង្រួមជាតិខ្មែរ យើងវិញជុំវិញព្រះអាទិទេព នៃព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា ក្រោមរូបភាព នៃព្រះវិស្ណុ ដែលគេតម្កល់នៅក្នុងប្រាសាទឥដ្ឋភ្នំដាក្នុងអំឡុង ស.តទី ៦ នៃគ.ស។
ឯកសារយោង
ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ក្សត្រនៃកម្វុជចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ក្សត្រនៃជយាទិត្យបុរ
ឃុំតាអង
ព្រំប្រទល់នៃ ៉ Boundary East	ឃុំកាចាញ​ស្រុកបានលុង​ឃុំល្បាំង១​ស្រុកលំផាត់​និង​ឃុំចាអ៊ុង​ស្រុកអូរជុំ West	ឃុំតឺន​ស្រុកកូនមុំ South	ឃុំតឺន​ស្រុកកូនមុំ​និង​ឃុំល្បាំង១​ស្រុកលំផាត់ North	ឃុំហាត់ម៉ក់​ឃុំភ្នុំកុក​ស្រុកវើនសៃ​និង​ឃុំចាអ៊ុង​ស្រុកអូរជុំ
ឃុំអូរសោម
ដែនរដ្ឋបាលស្ថិតនៅក្នុង ស្រុក ខេត្ត  មានរដ្ឋបាលចំណុះ ភូមិ÷
ភវវម៌្ម (ទ្វារវតី)
ព្រះបាទភវវម៌្ម នៃទ្វារវតី? (គ.ស សម័យជយវម៌្មទី១) រជ្ជកាល (ទំនងជាក្នុងសម័យនៃជយវម៌្មទី១ ដែរ) តាមសិលាចារឹកដែលត្រូវបានទិញមកដោយអ្នកប្រមូលពន្ធម្នាក់នៅបាងកក និងប្រភពដើមរបស់វាមិនបានបង្កជាចំណោទឡើយ។ យ៉ាងហោចណាស់ វាផុសចេញពីស្ថានីយ៍មួយនៅថៃ ហើយលោកហ្សាក់ផ្ដល់យោបល់ថា វាប្រហែលជាមកពីតំបន់ឧទង។ នាមនៃពួកមនុស្សដែលឧទ្ទិសដល់មនុស្សដែលសិលាចារឹកបានឧទ្ទិសដល់មិនមានវត្តមានក្នុងផ្នែកណាមួយដែលមានក្នុងអត្ថបទឡើយ ប៉ុន្តែពង្សាវលីត្រូវបានគេផ្ដល់អោយ។ អ្នកទាំងនោះគឺជាកូននៃព្រាហ្មណ៍ជាតិឥណ្ឌាម្នាក់ បើតាមលោកហ្សាក់យល់ថា ជាព្រាហ្មណ៍មកពីចិទម្ពរម ដែលស្ថិតនៅឥណ្ឌាខាងត្បូង និងព្រះភគិនីរបស់ព្រះបានជយវម៌្មទី១។ ជយវម៌្មទី១ បានពិភាក្សាថាគឺជាអ្នកស្នងរាជ្យបន្តពីព្រះបានភវវម៌្មទី២ ជាធម្មតាត្រូវបានគេចាត់ទុកដោយយល់ច្រឡំថាជាបុត្ររបស់ព្រះបានភវវម៌្មទី២។ លោកហ្សាក់បច្ចុប្បន្នស្នើថាផ្អែកលើ K. ១១៤២ ជយវម៌្មទី១ជាបុត្រនៃបុត្រីរបស់កូនទីបីនៃព្រះបានឦឝានវម៌្មទី១ គឺព្រះយុវរាជ និងអ្នកគ្រប់គ្រងតូចមួយដែលមាននាមថាចន្ទ្រវម៌្ម។ វានាំអោយជយវម៌្មទី១ក្លាយជាបុត្រានៃក្មួយស្រីរបស់ព្រះបានភវវម៌្មទី២ និងត្រូវជាចៅទួតនៃព្រះបានឦឝានវម៌្មទី១។ លោកហ្សាក់បានឈានមកដល់សេចក្ដីសន្និដ្ឋាននេះដោយសារការប្រៀបធៀបពង្សាវលី ក្នុង K. ១១៤២ ទៅនឹងឈ្មោះដែលបានផ្ដល់អោយក្នុងសិលាចារឹកពីរដែលគេស្គាល់ស្រាប់មកពីភាគខាងត្បូងកម្ពុជា (K. ៤៨៣ និង K.២១) ដោយគេបានកំណត់ថាព្រះបាទភវវម៌្ម[ទី២] ដោយមានការជំទាស់ថាក្សត្រនេះប្រហែលត្រូវបានជំនួសដោយក្សត្រដែលមិនត្រូវបានវែកញែកពីមុន ដែលមិនមែនភវវម៌្មទី២ និងដោយហេតុនោះហើយគឺព្រះបាទភវវម៌្ម[ទី៣] ប្រាកដជាម្ចាស់នៃសិលាចារឹក K.១១៤២​ នេះដែរ។ ចំពោះយើង មកដល់ត្រង់នេះ ព្រះបានភវវម៌្ម[ទី៣] គឺជាខ្មែរ និងក៏ជាក្មួយប្រុសនៃព្រះបាទជយវម៌្មទី១ផងដែរ ដែលកំពុងសោយរាជ្យនៅថៃ ប្រហែលនៅឧទង ពេលណាមួយក្នុងពាក់កណ្ដាលទីពីរនៃសតវត្សទីប្រាំពីរ។ សិលាចារឹកចានស្ពាន់ដ៏ល្បីល្បាញមកពីឧទង (K. ៩៦៤) ដែលវែកញែកអំពីស្ដេចមួយអង្គព្រះនាមហឝ៌វម៌្ម ជាព្រះនត្តានៃព្រះបានឦសានវម៌្មទី១ ដោយមានការរំលឹកដល់ព្រះកិត្តិនាមដ៏អស្ចារ្យរបស់ព្រះអង្គ វាពិតជាសំខាន់ណាស់ដើម្បីកត់សំគាល់ត្រង់នេះ លោកហ្សាក់យល់ថាហឝ៌វម៌្មគឺជាជាតិខ្មែរ។ សរុបមក យើងមានស្ដេចខ្មែរពីរអង្គដែលពាក់ព័ន្ធដោយផ្ទាល់ទៅនឹងរាជវង្សសំខាន់បំផុតៗដែលកំពុងគ្រប់គ្រងនៅកម្ពុជា និងរាជវង្សមួយទៀតកំពុងគ្រប់គ្រងនៅថៃកណ្ដាល (ទ្វារវតី) នៅពាក់កណ្ដាល និង ពាក់កណ្ដាលទីពីរនៃសតវត្សទីប្រាំពីរ។
ឃុំអូរសោម
ព្រំប្រទល់
=អប់រំ=
អនុវិទ្យាល័យ
=សាសនា=
ភវវម៌្ម (ទ្វារវតី)
ឯកសារយោង
Early Civilization of Southeast Asia
ឃុំអូរសោម
វត្ត
=ផ្សារ= =រមណីដ្ឋាន= =មើលផងដែរ=
ហឝ៌វម៌្ម (ទ្វារវតី)
ព្រះបាទហឝ៌វម៌្ម (គ.ស ប្រ.សតវត្សទី៧-ដើមសតវត្សទី៨) អក្សរចារឹករិក្តស្ពាន់ដ៏ល្បីល្បាញមកពីឧទង (K.៩៦៤) ដែលវែកញែកស្ដេចមួយអង្គនាម ហឝ៌វម៌្ម ជាព្រះនត្តានៃព្រះបាទឦឝានវម៌្មដែលគេបានរំលឹកដល់ព្រះកិត្តិនាមរបស់ព្រះអង្គ វាពិតជាសំខាន់ណាស់ដើម្បីកត់សំគាល់នៅទីនេះដោយលោកហ្សាក់ថាព្រះបានហឝ៌វម៌្មគឺជាជាតិខ្មែរម្នាក់។
ប្រវត្តិតាមអក្សរចារឹករិក្តស្ពាន់
មួយក្នុងចំណោមបុរាណវត្ថុដ៏សំខាន់ៗដែលបានរកឃើញនៅឧទងគឺជារិក្តស្ពាន់ដែលគេបានចារិក (លោកសឺដេស ១៩៥៨)។ បុរាណវត្ថុនេះផ្ដល់ឱ្យយើងនូវចំណាប់អារម្មណ៍យ៉ាងជ្រៅចូលទៅក្នុងបរិយាកាសសង្គមនយោបាយនៅឧទងនៅរង្វង់សតវត្សទី៧ និង ទី៨ នៃគ.ស។ ការចារលើស្ពាន់ត្រូវបានគេអនុវត្តយ៉ាងទូលំទូលាយនៅពេលនោះនៅឥណ្ឌាភាគខាងត្បូង ប៉ុន្តែវាក៏ត្រូវគេបានរកឃើញដូចគ្នាដោយចៃដន្យនៅអាស៊ីអាគ្នេយ៍ដីគោកដែរ។ អក្សរចារឹកដើមដំបូងបំផុតនៅអាងចៅព្រះញាត្រូវបានសរសេរជាភាសាបល្លវ ប៉ុន្តែរិក្តស្ពាន់នៅឧទងត្រូវបានសរសេរដោយរចនាបទផ្សេងប្លែកពីភាសាបល្លវ។ វាត្រូវបានធ្វើអោយក្លាយជាតួអក្សរល្អស្អាតបំផុតជាង អក្សរសម័យក្រោយបល្លវ គឺជារចនាបថមួយដែលត្រូវបានកែប្រែសម្រួលដោយអ្នកស្រុកក្នុងតំបន់ (ធិទ ១៩៩៩, ៩៩)។
រិក្តស្ពាន់កត់ត្រានូវវិភាគទាននៃលិង្គមួយដោយព្រះបានឝ្រីហឝ៌វម៌្ម ដែលតាមរយៈអក្សរចារឹកនេះ ទ្រង់គឺជាព្រះនត្តានៃព្រះបានឝ្រីឦឝានវម៌្មទី១។ ការប្រើប្រាស់ព្រះនាមក្សតមានបច្ច័យបទ -វម៌្ម គឺជាចំណាប់អារម្មណ៍ដ៏ខ្លាំងមួយ និងហាក់ដូចជាបង្ហាញនូវវត្តមាននៃបណ្ដាក្សត្រព្រហ្មញ្ញសាសនានៅឧទង។ កាន់តែសំខាន់ជាងនេះក្នុងទិដ្ឋភាពខ្លះគឺវាអាចទៅរួចដែលថាក្សត្រអង្គទាំងនោះក៏មានព្រះនាមដូចគ្នាដូចក្សត្រដែលសោយរាជ្យនៅចេនឡាដ៏ឆ្ងាយ (កម្ពុជា) និងវៀតណាមតាមឆ្នេរសមុទ្រ។ មានបញ្ហាខ្លះក្នុងការកំណត់អត្តសញ្ញាណហឝ៌វម៌្មជាមួយចេនឡា ក៏ដូចជាបណ្ដាក្សត្រដែលមានព្រះនាមដូចនេះដែលបានគ្រងរាជ្យនៅកម្ពុជាអញ្ជឹងដែរ ក្រោយកាលបរិច្ឆេទបានកំណត់លើអក្សរចារឹកនេះ (លោកប្រោន ១៩៩៦, ៤៩)។ យ៉ាងណាក៏ដោយវាអាចទៅរួចដែលថាព្រះបានឦឝានវម៌្មដែលត្រូវបានវែកញែកគឺជាក្សត្រដែលបានសោយរាជ្យនៅឦឝានបុរ (សម្បូរព្រៃគុហ៍) កំឡុងសតវត្សទី៧។ វាបានឱ្យយើងដឹងថាព្រះបាទឦឝានវម៌្មមានបុត្រមួយអង្គព្រះនាមឝិវទត្ត ដែលត្រូវបានគេគិតថាបានគ្រប់គ្រងនៅជ្យេស្ថបុរ ទីក្រុងមួយដែលនៅកៀកនឹងឧទង។ លោកហ្សាក់ (១៩៨៦) បានស្នើថាហឝ៌វម៌្មក្នុងអក្សរចារឹកគឺជាបុត្រារបស់ឝិវទត្ត។ មានការបកប្រែដែលអាចទៅរួចមួយចំនួនអំពីអក្សរចារឹកនេះ។ ហឝ៌វម៌្មប្រហែលជាក្សត្រអង្គមុនដែលគេមិនស្គាល់នៅចេនឡាកាលពីសតវត្សទី៧ រឺ ព្រះអង្គប្រហែលជាព្រះអង្គម្ចាស់មួយអង្គដែលត្រូវបានគេតែងតាំងជាស្វាមិននៃប៉ែក រឺ ក៏ស្វាមិននៃអាងទន្លេចៅព្រះញា។ ផ្ទុយទៅវិញ ព្រះអង្គអាចមិនមានទំនាក់ទំនងទៅនឹងចេនឡា ហើយទ្រង់គឺជាក្សត្រជនជាតិដើមនៃទ្វារវតីនេះតែម្ដងក៏មិនដឹង។ ជាចុងក្រោយពិតជាសមរម្យណាស់ ដែលលោកវិតលី (១៩៨៣) បានបង្ហាញ ដែលបដិសេធចំពោះការពន្យល់ថាមានរាជបញ្ជាដ៏ឆ្ងាយពីចេនឡាឱ្យចារិកអក្សរលើវត្ថុធាតុដែលគេកម្រប្រើប្រាស់ក្នុងរដ្ឋនោះណាស់។ ឥទ្ធិពលមន អក្សរ សម័យក្រោយបល្លវ នាំឱ្យគេលើកឡើងថារិក្តស្ពាន់នេះត្រូវបានចារិកនៅស៊ីទូ (លោកសឺដេស ១៩៥៨)។
ដើមកំណើតនៃរិក្តស្ពាន់នេះ និងអត្តសញ្ញាណនៃបណ្ដាព្រះមហាក្សត្រដែលបានវែកញែកវាពិតជាសំខាន់ណាស់សម្រាប់ការស្វែងយល់អំពីទ្វារវតីរបស់យើង។ គឺជារដ្ឋដែលទន់ខ្សោយនៅសតវត្សទី៧ បានដឹកនាំដោយបណ្ដាក្សត្រចេនឡា លោកប្រោន (១៩៩៦) ជឿជាក់ថា ហឝ៌វម៌្មមិនមែនក្សត្រចេនឡាឡើយ ប៉ុន្តែផ្ទុយទៅវិញ ទ្រង់ជាក្សត្រនៃឧទងទៅវិញ ដែលទ្រង់ជាប់សាច់សារលោហិតទៅនឹងក្សតចេនឡា។ លោកគាំទ្រយ៉ាងខ្លាំងលើការកត់សំគាល់នៃអង្គនយោបាយទាំងពីរក្នុងតំបន់នេះជាមួយទំនាក់ទំនងជំពាក់វាក់វិនរវាងវង្សត្រកូលក្សត្រនីមួយៗ ដោយលើកឡើងថារដ្ឋទាំងពីរនេះ គឺជាមណ្ឌលអន្តរទំនាក់ទំនង (លោកប្រោន ១៩៩៦, ៥០)។
រិក្តស្ពាន់ឧទងសង្កត់ទៅលើការបដិបត្តិព្រហ្មញ្ញសាសនាដោយគ្មានមន្ទិល និង រាជភាពគឺជាព្រហ្មញ្ញសាសនិកយ៉ាងជាក់ជាមិនខាន ដោយប្រើប្រាស់នូវបច្ច័យបទនៃឈ្មោះថា -វម៌្ម រឺ អ្នកការពារ។ យ៉ាងណាក៏ដោយ ក្រោយមកគេដឹងថាស្ថានីយ៍នេះ ឃើញថាមានការតាំងនៅនៃពុទ្ធសាសនិកដ៏ច្រើនកុះករទៅវិញ។ វាលេចឡើងនូវពេលកិត្យានុភាពរបស់ឧទងបានចុះដុនដាប និងប្រហែលវាបានធ្វើឱ្យ នគរបឋម លេចឡើងនៅកំឡុងពាក់កណ្ដាលនៃកន្លះសតវត្សទី៧ (លោកវេល ១៩៦៩)។
ឯកសារយោង
The Dvaravati Wheels of the Law and the Indianization of South East Asia
Early Civilization of Southeast Asia
ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ក្សត្រនៃទ្វារវតីចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ញាតិវង្សនៃកម្វុជចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:រាជវង្សកៅណ្ឌិន្យវម៌្ម
ធាតុកថា
ព្រះត្រ័យបិដក > អភិធម្មបិដក > ធាតុកថា
ធាតុកថា
ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ព្រះពុទ្ធសាសនា ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ព្រះត្រៃបិដក
មហាវិភង្គ
ព្រះត្រៃបិដក > វិន័យបិដក > មហាវិភង្គ
វេរញ្ជកណ្ឌ
សៀវភៅ​លេខ ១ - សំដែង​អំពី​វេរញ្ជព្រាហ្មណ៍​ពោល​បង្កាច់​ព្រះ​ដ៏​មាន​ព្រះ​ភាគ ទំព័រ ៣ - សំដែង​អំពី​សេចក្តី​ប្រៀបធៀប​ដោយ​កូន​មាន់​ ទំព័រ​ ១១ - សំដែង​អំពី​ត្រៃវិជ្ជា​ ទំព័រ ១៣ - សំដែង​អំពី​ស្រុក​វេរញ្ជាអត់​បាយ ទំព័រ ១៩ - សំដែង​អំពី​ព្រហ្មចរិយធម៌​មិន​ស្ថិន​នៅ​យូរ​ ទំព័រ ២៣ - ពាក្យ​ពោល​ប្រារព្ធ​នូវ​សេចក្តី​បញ្ញត្តិ​សិក្ខាបទ ទំព័រ​ ២៧ - សំដែង​អំពី​ពុទ្ធដំណើរ​ទៅ​កាន់​ផ្ទះ​វេរញ្ជព្រាហ្មណ៍ ទំព័រ​ ៣១
បារាជិកកណ្ឌ​សិក្ខាបទ​ទី ១
សៀវភៅ​​ព្រះត្រៃបិដកភាគ១ - និទាន​សុទិន្នភិក្ខុ ទំព័រ ៣៥ - សេចក្តី​បញ្ញត្តិ​ជា​ដំបូង ទំព័រ​ ៥៩ - សេចក្តី​បញ្ញត្តិ​ជា​បន្ទាប់ ទី ១ និទាន​មេស្វា ទំព័រ ៦៥ - សេចក្តី​បញ្ញត្តិ​ជា​បន្ទាប់​ ទី ២ និទាន​វជ្ជីបុត្តកភិក្ខុ​ ទំព័រ ៧១ - ចំណែក​សិក្ខាបទ ទំព័រ ៧៣ - លក្ខណៈ​មិន​ពោល​លា​សិក្ខា ទំព័រ​ ៧៥ - លក្ខណៈ​ពោល​លា​សិក្ខា ទំព័រ ៨៣ - លក្ខណៈ​មិន​ពោល​លា​សិក្ខា ទំព័រ ៨៧ - របៀប​សំដែង​អំពី​អង្គជាតិ​ និង ទ្វារ​មគ្គ​ឥត​ស្រោម​ទ្រនាប់ ទំព័រ ៩១ - របៀប​សំដែង​អំពី​អង្គជាតិ និង ទ្វារ​មគ្គ​មាន​ស្រោម​ទ្រនាប់ ទំព័រ ១០៧ - វិនីតវត្ថុ រឿង​ភិក្ខុ​មិន​បាន​ពោល​លា​សិក្ខា​ជា​ដើម ទំព័រ ១១៣
បារាជិកកណ្ឌ​សិក្ខាបទ​ទី ២
សៀវភៅ​​ព្រះត្រៃបិដកភាគ១ - និទាន​ធនិយភិក្ខុ ទំព័រ ១៣៥ - សេចក្តី​បញ្ញត្តិ​ជា​ដំបូង ទំព័រ​ ១៤៧ - សេចក្តី​បញ្ញត្តិ​ជា​បន្ទាប់ ទំព័រ ១៤៧ - ចំណែក​សិក្ខាបទ ទំព័រ ១៥១ - និយាយ​អំពី​ទ្រព្យ​ដែល​ស្ថិត​នៅ​ក្នុង​ផែនដី ទំព័រ​ ១៥៥ - និយាយ​អំពី​ប្រយោគ​បង្គាប់​ ទំព័រ​ ១៧៣ - អាការ​នៃ​អវហារ ទំព័រ​ ១៧៥ - វិនីតវត្ថុ រឿង​ភិក្ខុ​ត្រេច​ទៅ​បិណ្ឌបាត​ជា​ដើម​ ទំព័រ​ ១៨៥
បារាជិកកណ្ឌ​សិក្ខាបទ​ទី ៣
សៀវភៅ​​ព្រះត្រៃបិដកភាគ១ - និទាន​​ក្នុង​សេចក្តី​បញ្ញត្តិ​ជា​ដំបូង ទំព័រ ២២២ - និយាយ​អំពី​អានាបានស្សតិសមាធិ ទំព័រ​ ២២៩ - និទាន​ក្នុង​សេចក្តី​បញ្ញត្តិ​ជា​បន្ទាប់ ទំព័រ ២៣៣ - ចំណែក​សិក្ខាបទ ទំព័រ ២៣៩ - និយាយ​អំពី​ប្រយោគ​បង្គាប់​ ទំព័រ​ ២៤៣ - និយាយ​អំពី​ពណ៌នា​សេចក្តី​ស្លាប់ ទំព័រ​ ២៤៧ - និយាយ​អំពី​ដំណើរ​សម្លាប់​ដោយ​រូប​ជា​ដើម ទំព័រ​ ២៥១ - និយាយ​អំពី​ដំណើរ​បង្គាប់​ឲ្យ​ស្លាប់​ជា​ដើម ទំព័រ​ ២៥៥ - វិនីតវត្ថុ រឿង​ភិក្ខុ​ពណ៌នា​សេចក្តី​ស្លាប់​ជា​ដើម ទំព័រ​ ២៥៧
បារាជិកកណ្ឌ​សិក្ខាបទ​ទី ៤
សៀវភៅ​​ព្រះត្រៃបិដកភាគ១ ទំព័រ ២៨៥ - រឿង​ភិក្ខុ​ពោល​អួត​ឧត្តរិមនុស្សធម្ម ទំព័រ ២៨៧ - រឿង​ពួក​ភិក្ខុ​នៅ​ទៀប​ឆ្នេរ​ស្ទឹង​វត្តុមុទា ទំព័រ​ ២៨៩ - និយាយ​អំពី​មហាចោរ ៥ ពួក ទំព័រ ២៩៣ - សេចក្តី​បញ្ញត្តិ​ជា​ដំបូង ទំព័រ ២៩៧ - សេចក្តី​បញ្ញត្តិ​ជា​បន្ទាប់ ទំព័រ​ ២៩៧ - ចំណែក​សិក្ខាបទ ទំព័រ​ ២៩៩ - និយាយ​អំពី​ឧត្តរិមនុស្សធម្ម​មាន​ឈាន​ជា​ដើម ទំព័រ​ ៣០៣ - និយាយ​អំពីសុទ្ធិកជ្ឈាន ទំព័រ​ ៣១១ - និយាយ​អំពី​មគ្គ​ជា​ដើម ទំព័រ​ ៣១៣ - និយាយ​អំពី​ខណ្ឌចក្ក ទំព័រ​ ៣១៩ - និយាយ​អំពី​ពុទ្ធចក្ក ទំព័រ​ ៣២៥ - និយាយ​អំពី​បេយ្យាល ១៥ ទំព័រ​ ៣៣៩ - វិនីតវត្ថុ និយាយ​អំពី​សេចក្តី​តាំង​ចិត្ត​ជា​ដើម ទំព័រ​ ៣៤៧ - វិនីតវត្ថុ និទាន​អដ្ឋិសង្ខលិកប្រេត​ជា​ដើម ទំព័រ​ ៣៦១
សង្ឃាទិសេសទី ១
សូម​ចុច​លើ​ចំណង​ជើង​ជំពូក​នេះ​ដើម្បី​ចូល​ទៅ​អាន​សេចក្តី​ពិស្តារ
សង្ឃាទិសេស​ទី ២
សូម​ចុច​លើ​ចំណង​ជើង​ជំពូក​នេះ​ដើម្បី​ចូល​ទៅ​អាន​សេចក្តី​ពិស្តារ
សង្ឃាទិសេស​ទី ៣
សូម​ចុច​លើ​ចំណង​ជើង​ជំពូក​នេះ​ដើម្បី​ចូល​ទៅ​អាន​សេចក្តី​ពិស្តារ
សង្ឃាទិសេស​ទី ៤
សូម​ចុច​លើ​ចំណង​ជើង​ជំពូក​នេះ​ដើម្បី​ចូល​ទៅ​អាន​សេចក្តី​ពិស្តារ
សង្ឃាទិសេស​ទី ៥
សូម​ចុច​លើ​ចំណង​ជើង​ជំពូក​នេះ​ដើម្បី​ចូល​ទៅ​អាន​សេចក្តី​ពិស្តារ
សង្ឃាទិសេស​ទី ៦
សូម​ចុច​លើ​ចំណង​ជើង​ជំពូក​នេះ​ដើម្បី​ចូល​ទៅ​អាន​សេចក្តី​ពិស្តារ
សង្ឃាទិសេស​ទី ៧
សូម​ចុច​លើ​ចំណង​ជើង​ជំពូក​នេះ​ដើម្បី​ចូល​ទៅ​អាន​សេចក្តី​ពិស្តារ
សង្ឃាទិសេស​ទី ៨
សូម​ចុច​លើ​ចំណង​ជើង​ជំពូក​នេះ​ដើម្បី​ចូល​ទៅ​អាន​សេចក្តី​ពិស្តារ
សង្ឃាទិសេស​ទី ៩
សូម​ចុច​លើ​ចំណង​ជើង​ជំពូក​នេះ​ដើម្បី​ចូល​ទៅ​អាន​សេចក្តី​ពិស្តារ
សង្ឃាទិសេស​ទី ១២
សូម​ចុច​លើ​ចំណង​ជើង​ជំពូក​នេះ​ដើម្បី​ចូល​ទៅ​អាន​សេចក្តី​ពិស្តារ
សង្ឃាទិសេស​ទី ១៣
សូម​ចុច​លើ​ចំណង​ជើង​ជំពូក​នេះ​ដើម្បី​ចូល​ទៅ​អាន​សេចក្តី​ពិស្តារ
បាចិត្តិយកណ្ឌ​ទី ២
សូម​ចុច​លើ​ចំណង​ជើង​ជំពូក​នេះ​ដើម្បី​ចូល​ទៅ​អាន​សេចក្តី​ពិស្តារ
ពិព័រណ៍អាណានិគមប៉ារីស
រូបភាពតូច| ពិធីសម្ពោធ សារមន្ទីរដេស អាណានិគម កំឡុងពេលតាំងពិព័រណ៍ រូបភាពតូច| ទិដ្ឋភាពភ្នែករបស់បក្សីនៃកន្លែងតាំងពិព័រណ៍ ស្តាំ|រូបភាពតូច| រូបចម្លងប្រាសាទខ្មែរនៅ[[ប្រាសាទអង្គរវត្ត|អង្គរវត្ត]] ពិព័រណ៍អាណានិគមទីក្រុងប៉ារីស (ឬ " ការតាំងពិពណ៌អាណានិគមអន្តរជាតិ " ពិព័រណ៍អាណានិគមអន្តរជាតិ) គឺជាការតាំងពិពណ៌អាណានិគមរយៈពេលប្រាំមួយខែដែលបានប្រារព្ធឡើងនៅ ទីក្រុងប៉ារីស ប្រទេសបារាំង ក្នុងឆ្នាំ១៩៣១ ដែលព្យាយាមបង្ហាញវប្បធម៌ចម្រុះ និងធនធានដ៏ធំសម្បើមនៃកម្មសិទ្ធិអាណានិគមរបស់បារាំង ។
ប្រវត្តិសាស្ត្រ
ធ្វេង|រូបភាពតូច| កូនសៀវភៅបង្ហាញការរួមចំណែករបស់ជនជាតិព័រទុយហ្គាល់ចំពោះការតាំងបង្ហាញ ការតាំងពិព័រណ៍នេះបានបើកនៅថ្ងៃទី 6 ខែឧសភា ឆ្នាំ១៩៣១ នៅ បូ៊ស ដឺវីនសេន នៅជាយក្រុងប៉ារីសភាគខាងកើត។ មាត្រដ្ឋានគឺធំសម្បើម។ តាមការប៉ាន់ប្រមាណថា ភ្ញៀវមកពី ៧ ទៅ ៩ លាននាក់មកពីជុំវិញពិភពលោក។ រដ្ឋាភិបាលបារាំងបាននាំប្រជាជនពីអាណានិគមមកទីក្រុងប៉ារីស ហើយបានឱ្យពួកគេបង្កើតសិល្បៈ និងសិប្បកម្មដើមកំណើត ហើយសម្តែងក្នុងទ្រង់ទ្រាយធំនៃរចនាប័ទ្មស្ថាបត្យកម្មដើមរបស់ពួកគេដូចជាខ្ទម ឬប្រាសាទជាដើម។ ប្រទេស​ផ្សេង​ទៀត​បាន​ចូល​រួម​ក្នុង​ព្រឹត្តិការណ៍​នេះ​រួម​មាន ហូឡង់ បែលហ្សិក អ៊ីតាលី ( មាន​ព្រះពន្លា​ដែល​រចនា​ដោយ អាម៉ាន់ដូ ប្រាស៊ីនី ) ជប៉ុន ព័រទុយហ្គាល់ ចក្រភព​អង់គ្លេស និង ​សហរដ្ឋ​អាមេរិក ។
តាមនយោបាយ បារាំងសង្ឃឹមថា ការដាក់តាំងបង្ហាញនឹងលាបពណ៌អាណានិគមរបស់ខ្លួនក្នុងពន្លឺដ៏មានអត្ថប្រយោជន៍ បង្ហាញពីការផ្លាស់ប្តូរវប្បធម៌ទៅវិញទៅមក និងអត្ថប្រយោជន៍នៃកិច្ចខិតខំប្រឹងប្រែងរបស់បារាំងនៅក្រៅប្រទេស។ នេះ​នឹង​បដិសេធ​ការ​រិះគន់របស់អាល្លឺម៉ង់ ​ដែល​ថា​បារាំង​ជា​ " អ្នក​កេងប្រវ័ញ្ច ​នៃ​សង្គម​អាណានិគម​ [និង​] ភ្នាក់ងារ​នៃ ​ភាព​ខុសឆ្គង ​និង ​ការ​ធ្លាក់ចុះ "។ ការតាំងពិព័រណ៍នេះបានរំលេចនូវវប្បធម៌អនាធិបតេយ្យនៃអាណានិគម និងបានបន្ទាបបន្ថោកកិច្ចខិតខំប្រឹងប្រែងរបស់បារាំងក្នុងការផ្សព្វផ្សាយភាសា និងវប្បធម៌របស់ខ្លួននៅបរទេស ដូច្នេះជំរុញឱ្យមានការយល់ឃើញថា ប្រទេសបារាំងកំពុងភ្ជាប់ជាមួយសង្គមអាណានិគម មិនមែន ការបង្រួបបង្រួម ពួកគេ។
ពិព័រណ៍អាណានិគមបានផ្តល់វេទិកាសម្រាប់ការពិភាក្សាអំពីអាណានិគមនិយមជាទូទៅ និងអំពីអាណានិគមបារាំងជាពិសេស។ អាជ្ញាធរបារាំងបានបោះពុម្ពរបាយការណ៍ជាង៣ ០០០ ក្នុងអំឡុងពេលប្រាំមួយខែ និងបានធ្វើសមាជជាង១០០។ ការតាំងពិព័រណ៍នេះបានបម្រើជាយានជំនិះសម្រាប់អ្នកនិពន្ធអាណានិគមក្នុងការផ្សព្វផ្សាយស្នាដៃរបស់ពួកគេ ហើយវាបានបង្កើតទីផ្សារមួយក្នុងទីក្រុងប៉ារីសសម្រាប់មុខម្ហូបជនជាតិផ្សេងៗ ជាពិសេស អាហ្រ្វិកខាងជើង និង វៀតណាម ។ ផលិតករភាពយន្តបានជ្រើសរើសអាណានិគមបារាំងជាកម្មវត្ថុនៃស្នាដៃរបស់ពួកគេ។ សារមន្ទីរអាណានិគមអចិន្ត្រៃយ៍ (ថ្ងៃនេះ Cité nationale de l'histoire de l'immigration) បានបើកនៅចុងបញ្ចប់នៃការតាំងពិព័រណ៍។ សេវាកម្មអាណានិគមបានជួបប្រទះការជំរុញកម្មវិធី។
ទឹកដីចំនួន២៦ នៃចក្រភពបានចូលរួមក្នុង ការតាំងពិពណ៌អាណានិគមបញ្ហា តែមប្រៃសណីយ៍ ដែលចេញដោយភ្ជាប់ជាមួយពិព័រណ៍។
ហេតុការណ៍អគ្គីភ័យឆាបឆេះអគារអាណានិគមហូឡង់
មានតែវត្ថុបុរាណមួយចំនួនប៉ុណ្ណោះដែលអាចត្រូវបានរក្សាទុក រួមទាំងរូបសំណាក ព្រះសិវៈ សំរិទ្ធបុរាណរបស់ជនជាតិជ្វា ដែលឥឡូវនេះត្រូវបានរក្សាទុកនៅក្នុងសារមន្ទីរជាតិនៃប្រទេសឥណ្ឌូនេស៊ី ។ មូលហេតុនៃការឆេះដ៏ធំនេះ មិនត្រូវបានស្គាល់អត្តសញ្ញាណនោះទេ ហើយនៅពេលនោះ មានការសន្និដ្ឋានថា ប្រហែលជាបណ្តាលមកពីទុស្សេខ្សែភ្លើង ដោយសម្ភារៈសំណង់ដែលងាយឆេះ ដែលជាគ្រោះថ្នាក់ភ្លើង ឬដោយសារការដុតបំផ្លាញ។ ការខាតបង់សម្ភារៈ និងវប្បធម៌ត្រូវបានគេប៉ាន់ប្រមាណថាមានប្រហែលជិត ៨០ លានហ្វ្រង់។ វាត្រូវបានគេនិយាយថារដ្ឋាភិបាលបារាំងបានបង់ប្រាក់ឱ្យរដ្ឋាភិបាលអាណានិគមរបស់ហូឡង់ ឥណ្ឌា សម្រាប់ការខាតបង់របស់ខ្លួន។ លុយនោះត្រូវបានប្រើប្រាស់សម្រាប់ការពង្រីកសារមន្ទីរ Bataviaasch Genootschap ។
ពិព័រណ៍ប្រឆាំងកុម្មុយនិស្ត
តាមសំណើរបស់អ្នកសម្របសម្រួល ការតាំងពិព័រណ៍តូចជាងដែលមានចំណងជើងថា The Truth on the Colonies ដែលរៀបចំដោយ បក្សកុម្មុយនិស្ត និង CGTU បានទាក់ទាញអ្នកទស្សនាតិចតួចណាស់ (៥០០០ នាក់ក្នុងរយៈពេល ៨ ខែ) ។ ផ្នែកទី១ ត្រូវបានឧទ្ទិសដល់ការរំលោភបំពានដែលបានប្រព្រឹត្តក្នុងអំឡុងពេលការសញ្ជ័យអាណានិគមហើយបានដកស្រង់ការរិះគន់របស់ អាល់ប៊ឺត ឡុដ៍រ៉េស និង អង់ដ្រេ ហ្គីដ ចំពោះ ការបង្ខំឱ្យធ្វើការ នៅក្នុងអាណានិគមខណៈពេលដែលផ្នែកទីពីរបានធ្វើការប្រៀបធៀប គោលនយោបាយ "ជាតិសាសន៍ " របស់សូវៀតទៅនឹង " អាណានិគមនិយម ចក្រពត្តិនិយម " ។
បុគ្គលបញ្ញត្តិ
ព្រះត្រ័យបិដក > អភិធម្មបិដក > បុគ្គលបញ្ញត្តិ
បុគ្គលបញ្ញត្តិ
ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ព្រះពុទ្ធសាសនា ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ព្រះត្រៃបិដក
ខេត្តនៃឡាវ
ប្រទេសឡាវចែកចេញជា១៨ខេត្ត ឬ ខ្វែង (ແຂວງ, ប្រកប: ខ្វែង) និងមួយខេត្ត(ជារាជធានី) គឺនគរហ្លួងវៀងច័ន្ទន៍ (ນະຄອນຫຼວງ, ប្រកប: ណាក់ខនហ្លួង) តំបន់រដ្ឋបាលពិសេស ឬខេត្តពិសេស (ເຂດພິເສດ, ប្រកប: ខេតភីសេត) គឺជ័យសម្បូរណ៍ បង្កើតឆ្នាំ១៩៩៤ ត្រូវបានរំលាយនៅថ្ងៃទី ១៣ ខែមករាឆ្នាំ ២០០៦ ក្នុងឆ្នាំ២០១៣ ផ្នែកខ្លះនៃអតីតតំបន់រដ្ឋបាលពិសេសត្រូវបានបង្កើតឡើងវិញជាខេត្តជ័យសម្បូរណ៍
ឯកសារយោង
ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ខេត្តនៅប្រទេសឡាវ
គ្រីស វូ
វូ យីហ្វាន (កើតនៅថ្ងៃទី៦ ខែវិច្ឆិកា ឆ្នាំ១៩៩០) ដែលត្រូវបានគេស្គាល់ថាជា គ្រីស វូ គឺជា តារារ៉េប តារាចម្រៀង តារាសម្តែង និងជាតារាម៉ូដដែលជនជាតិកាណាដា។ គាត់គឺជាអតីតសមាជិកក្រុមចម្រៀងបុរសជនជាតិកូរ៉េខាងត្បូង-ចិន Exoនិងក្រុមរងរបស់ខ្លួនExo-Mនៅក្រោម ផលិតកម្ម SM Entertainment មុនពេលចាកចេញពីក្រុមនៅក្នុងឆ្នាំ២០១៤ ។
លោកវូ សកម្មជាសិល្បករទោល និងជាតារាសម្ដែងនៅក្នុងប្រទេសចិនដីគោក ហើយបានសម្ដែងក្នុងរឿងជាច្រើនដែលស្ថិតក្នុងចំណោមរឿងខ្ពស់បំផុត ។ ភាពយន្តចិនដែលរកចំណូលបានគ្រប់ពេលនៅប្រទេសចិន។ គាត់បានបង្ហាញខ្លួនជាលើកដំបូងហូលីវូដរបស់គាត់នៅក្នុងឆ្នាំ២០១៧ ។
នៅថ្ងៃទី៣១ ខែកក្កដា ឆ្នាំ២០២១ លោកវូ ត្រូវបានប៉ូលីសក្រុងប៉េកាំងឃាត់ខ្លួនពីបទរំលោភសេពសន្ថវៈ ។ នៅខែសីហា ឆ្នាំ២០២១ ព្រះរាជអាជ្ញាប្រជាជននៃសង្កាត់ចាវយ៉ាង នៃទីក្រុងប៉េកាំង បានអនុម័តការចាប់ខ្លួនគាត់ ពីបទសង្ស័យពីបទរំលោភសេពសន្ថវៈ។
ឯកសារយោង
ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:បុគ្គលនៅរស់ ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:បុគ្គលដែលកើតនៅឆ្នាំ ​១៩៩០ ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:អត្ថបទដែលមានពាក្យជាភាសាចិន ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:អត្ថបទមានកាតអេក ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:អត្ថបទជាមួយនឹងការពិពណ៌នាខ្លី
វិភង្គ
ព្រះត្រ័យបិដក > អភិធម្មបិដក > វិភង្គ
សុត្តន្តភាជនីយ៍
វេទនាខន្ធ
សញ្ញាខន្ធ
សង្ខារខន្ធ
វិញ្ញាណក្ខន្ធ
អភិធម្មភាជនីយ៍
រូបខន្ធ
សញ្ញាខន្ធ
សង្ខារខន្ធ
វិញ្ញាណក្ខន្ធ
បញ្ហាបុច្ឆកៈ
ខន្ធ​៥
តិកមាតិកាបុច្ឆា ទុកមាតិកាបុច្ឆា
តិកមាតិកាវិសជនា ទុកមាតិកាវិសជនា
សុត្តន្តភាជនីយ៍
បដិសម្ភិទា ៤
បភេទវារ ៥
សច្ចវារ
ហេតុវារ
ធម្មវារ
បច្ចយាការវារ
បរិយត្តិធម្មវារ
អភិធម្មភាជនីយ៍
ចេកបដិសម្ភិទា​ ៤ ដោយកាមាវចរកុសលចិត្ត ៨
ចេកបដិសម្ភិទា​ ៤ ដោយរូបាវចរកុសលចិត្ត
ចេកបដិសម្ភិទា​ ៤ ដោយអរូបាវចរកុសលចិត្ត
ចេកបដិសម្ភិទា​ ៤ ដោយលោកុត្តរកុសលចិត្ត
ចេកបដិសម្ភិទា​ ៤ ដោយអកុសលចិត្ត ១២
ចេកបដិសម្ភិទា​ ៣ ដោយអហេតុកកុសលចិត្ត ៨
ចេកបដិសម្ភិទា​ ៣ ដោយកាមាវចរវិបាកចិត្ត ៨
ចេកបដិសម្ភិទា​ ៣ ដោយរូបាវចរវិបាកចិត្ត
ចេកបដិសម្ភិទា​ ៣ ដោយអរូបាវចរវិបាកចិត្ត
ចេកបដិសម្ភិទា​ ៣ ដោយលោកុត្តរវិបាកចិត្ត
ចេកបដិសម្ភិទា​ ៣ ដោយអកុសលវិបាកចិត្ត ៧
ចេកបដិសម្ភិទា​ ៣ ដោយអហេតុកកិរិយាចិត្ត ៣
ចេកបដិសម្ភិទា​ ៣ ដោយកិរិយាចិត្ត ៣ ប្រភេទ
បញ្ហាបុច្ឆកៈ
បដិសម្ភិទា ៤
តិកមាតិកាបុច្ឆា-ទុកមាតិកាបុច្ឆា
តិកមាតិកាវិសជ្ជនា
ទុកមាតិកាវិសជ្ជនា
មាតិកា
ឯកកមាតិកា
ទុកមាតិកា
តិកមាតិកា
ចតុកមាតិកា
បញ្ចក-ឆក្ក-សត្តក-អដ្ឋក-នវកមាតិកា
ទសកមាតិកា
សម្លកកូរ
សម្លកកូរ គឺជាសម្លបែបប្រពៃណីរបស់កម្ពុជា។ សម្លនេះ​ត្រូវ​បាន​គេ​ចាត់​ទុក​ជា​មុខ​ម្ហូប​មួយចំណោមសម្លផ្សេងៗទៀត​របស់​ជាតិខ្មែរ​ផង​ដែរ។
ខុសពីមុខម្ហូបខ្មែរផ្សេងទៀត ម្ហូបនេះអាចធ្វើជាម្ហូបមួយចានបាន ព្រោះវាជាអាហារដែលមានតុល្យភាពល្អដោយខ្លួនឯង។ អ្នកខ្លះពេញនិយមចូលចិត្តសម្លកកូរដែលជាម្ហូបមានឱជារសជាតិឆ្ងាញ់ពិសា ។ សម្លកកូរមានគ្រឿងផ្សំច្រើនបន្តិចតែសុទ្ធតែជាបន្លែធម្មជាតិ និងប្រើរយៈពេលយូរបន្តិចក្នុងការចម្អិនម្ហូបបែបនេះ។ សម្លកកូរជាអាហារបែបធម្មជាតិភាគច្រើនផ្តល់នូវអត្ថប្រយោជន៍ដល់សុខភាពបានល្អប្រសើរនៅពេលបរិភោគអាហារនេះ។
វិភង្គ
និទេស
ទុកនិទេស
តិកនិទេស
ចតុកនិទេស
បញ្ចកនិទេស
ឆក្កនិទេស
សត្តកនិទេស
អដ្ឋកនិទេស
ទសកនិទេស
មាតិការ
ឯកកមាតិកា
ទុកមាតិកា
តិកមាតិកា
ចតុកមាតិកា
បញ្ចកមាតិកា
សត្តកមាតិកា
អដ្ឋកមាតិកា
នវកមាតិកា
ទសកមាតិកា
ឯកកនិទេសជាដើម
ឯកកនិទេស
ទុកនិទេស
តិកនិទេស
ចតុកនិទេស
បញ្ចកនិទេស
ឆក្កនិទេស
អដ្ឋនិទេស
នវកនិទេស
ទិដ្ឋិ ៦២
១៨. ធម្មហទយវិភង្គ
សព្វសង្គាហិកវា
ឧប្បត្តានុបត្តិវារ
បរិយាបន្នាបរិយាបន្នវារ
វិជ្ជមានាវិជ្ជមានវារ
ភុម្មន្តរវារ
ឧប្បាទកម្មអាយុបមាណវារ
អភិញញេយ្យាទិវារ
អារម្មណវារ
ទិដ្ឋាទិវារ
កុសលតិកវារ
វេទនាតិកវារ
វិបាកតិកវារ
ឧបាទិននុបាទានិយតិកវារ
វិតក្កតិកវារ
ឧបាទិន្នុបាទានិយតិកវារ
បរមចន្ទារពិសេស
អ្នកព្រះបរមចន្ទារពិសេស រជ្ជកាលស្ដេចព្រះស្រីរាជា បិតាឱកញាឱង។ ឯព្រះបាទសម្ដេចស្រីរាជានោះ អ្នកព្រះបរមចន្ទារពិសេសសម្ភព ព្រះរាជបុត្រាមួយព្រះអង្គ ទ្រង់ព្រះនាមចៅពញាអុងរាជា ក្នុងឆ្នាំជូត ទោស័ក។ លុះដល់ឆ្នាំកុរ ឯកស័កក្រោយដែលបានធ្វើសង្គ្រាម ៣ ឆ្នាំហើយនោះព្រះបាទសម្ដេចព្រះស្រីរាជា ស្ដេចត្រាស់បង្គាប់ឲ្យតទូក កេណ្ឌរេហ៍ពល ហ្វឹកហ្វឺនហាត់សេនាទាហានប្រុងប្រៀបស្បៀងអាហារ គ្រឿងសស្ត្រាវុធ នឹងលើកទ័ពទៅវាយសម្ដេចព្រះស្រីសុរិយោទ័យម្ដងទៀត។
ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:អ្នកព្រះសម័យចតុមុខចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:រាជវង្សអង្គជ័យ ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ក្សត្រីនៃកម្វុជទេឝ
វិភង្គ
១៨. ធម្មហទយវិភង្គ
រូបទុកវារ
លោកិយទុកវារ
ឯកសារយោង
ព្រះត្រៃបិដក > វិនយបិដក
ព្រះត្រៃបិដក > សុត្តន្តបិដក
ព្រះត្រៃបិដក > អភិធម្មបិដក ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ព្រះពុទ្ធសាសនា ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ព្រះត្រៃបិដក
ឃុំតាសួស(ស្រុកស្វាយជ្រុំ)
ឃុំ ស្រុកស្វាយជ្រំ ខេត្តស្វាយរៀង =រដ្ឋបាល=
ឃុំដងទង់(ស្រុកស្មាច់មានជ័យ)
( Dang Tong Commune) ជាដែនរដ្ឋបាលស្ថិតនៅក្នុង ស្រុកស្មាច់មានជ័យ(ក្រុងខេមរភូមិន្ទ) ខេត្តកោះកុង មានរដ្ឋបាលចំណុះ ០៤ភូមិ÷ ត្រូវបានប្តូរឃុំដងទង់ទៅជា សង្កាត់ដងទង់ និង ប្រកាសលេខ ៤៩៣ ប្រ.ក របស់ក្រសួងមហាផ្ )ទៃ។
ឃុំប្រម៉ោយ
=រដ្ឋបាល= ឃុំ មាន ភូមិ
ព្រំប្រទល់
=អប់រំ=
អនុវិទ្យាល័យ
=សាសនា=
វត្ត
=ផ្សារ=ប្រម៉ោយ
=រមណីដ្ឋាន= =មើលផងដែរ=
បាគូ (bacou)
បាគូ(bacou)គឺជាក្រុមហ៊ុនពាណិជ្ជកម្មអេឡិចត្រូនិចរបស់ កម្ពុជាមួយដែលត្រូវបានបង្កើតឡើងក្នុងឆ្នាំ ខែមេសា ២០២០ និងបានដាក់ឱ្យដំណើរការសាកល្បងប្រើប្រាស់ជាលើកដំបូងនូវ ការបញ្ជារទិញទំនិញនៅក្នុងប្រទេសកម្ពុជា តាមរយៈវេបសាយ និងកម្មវិធីទូរសព្ទដៃ នៅខែ ។ ដែលផ្តល់សេវាកម្មជូនអតិថិជន តាមរយៈ វេបសាយ កម្មវិធីនៅលើទូរសព្ទដៃ ទំាងលើប្រព័ន្ធ អេនដ្រយ(Android)របស់ហ្គូហ្គល និង អាយអូអេស(IOS) របស់ក្រុមហ៊ុនផ្លែប៉ោម។ ប្រតិបត្តិការនៃការលក់របស់ បាគូគឺ មានទាំងទំនិញដែលលក់ដោយ បាគូ ផ្ទាល់និង ទំនិញដែលត្រូវបានដាក់ លក់ដោយ អជីវករ ផ្សេងទៀត ដែលបានចុះឈ្មោះលក់ជាមួយនឹងបាគូ។ ដោយឈរលើមូលដ្ឋាន សុចរិតភាព សេវាកម្មផ្តាច់គេ និង តម្លៃ បាគូបាននិងកំពុងខិតខំប្រឹងប្រែងរិះរក មធ្យោបាយដើម្បីអាចធានានូវ សុវត្តិភាពចំពោះការទិញ ទំនិញ និងគុណភាពនៃទំនិញ ក៏ដូចជាផ្តល់នូវភាពកក់ក្តៅ ជូនអតិជន តាមរយៈ សេវាកម្មនិងផលិតផលរបស់បាគូ និងការលក់ជូននូវទំនិញដែលមានតម្លៃសមរម្យ។
សមុដ្ឋាន
សូមនមស្ការថ្វាយបង្គំ ចំពោះព្រះមានព្រះភាគ ជាអរហន្តសម្មាសម្ពុទ្ធព្រះអង្គនោះ។
សមុដ្ឋាន
[៣១៣] អាបត្តិដែលភិក្ខុមិនមានចិត្តគិត ហើយត្រូវ មានចិត្តគិត ហើយចេញចាកអាបត្តិក៏មាន អាបត្តិដែលភិក្ខុមានចិត្តគិត ហើយត្រូវ មិនមានចិត្តគិត ហើយចេញចាកអាបត្តិនោះក៏មាន អាបត្តិដែលភិក្ខុមិនមានចិត្តគិត ហើយត្រូវ មិនមានចិត្តគិត ហើយចេញចាកអាបត្តិនោះក៏មាន អាបត្តិដែលភិក្ខុមានចិត្តគិត ហើយត្រូវ មានចិត្តគិត ហើយចេញចាកអាបត្តិនោះក៏មាន។ អាបត្តិដែលភិក្ខុមានកុសលចិត្ត ហើយត្រូវ មានកុសលចិត្ត ហើយចេញចាកអាបត្តិនោះក៏មាន អាបត្តិដែលភិក្ខុមានកុសលចិត្ត ហើយត្រូវ មានអកុសលចិត្ត ហើយចេញចាកអាបត្តិនោះក៏មាន អាបត្តិដែលភិក្ខុមានកុសលចិត្ត ហើយត្រូវ មានអព្យាកតចិត្ត ហើយចេញចាកអាបត្តិនោះក៏មាន អាបត្តិដែលភិក្ខុមានអកុសលចិត្ត ហើយត្រូវ មានកុសលចិត្ត ហើយចេញចាកអាបត្តិនោះក៏មាន អាបត្តិដែលភិក្ខុមានអកុសលចិត្ត ហើយត្រូវ មានអកុសលចិត្ត ហើយចេញចាកអាបត្តិនោះក៏មាន អាបត្តិដែលភិក្ខុមានអកុសលចិត្ត ហើយត្រូវ មានអព្យាកតចិត្ត ហើយចេញចាកអាបត្តិនោះក៏មាន។ អាបត្តិដែលភិក្ខុមានអព្យាកតចិត្ត ហើយត្រូវ មានកុសលចិត្ត ហើយចេញចាកអាបត្តិនោះក៏មាន អាបត្តិដែលភិក្ខុមានអព្យាកតចិត្ត ហើយត្រូវ មានអកុសលចិត្ត ហើយចេញចាកអាបត្តិនោះក៏មាន អាបត្តិដែលភិក្ខុមានអព្យាកតចិត្ត ហើយត្រូវ មានអព្យាកតចិត្ត ហើយចេញចាកអាបត្តិនោះក៏មាន។
[៣១៤] បឋមបារាជិក តាំងឡើងអំពីសមុដ្ឋានប៉ុន្មាន។ បឋមបារាជិក តាំងឡើងអំពីសមុដ្ឋាន១ គឺតាំងឡើងអំពីកាយ និងចិត្ត មិនតាំងឡើងអំពីវាចា។ ទុតិយបារាជិក តាំងឡើងអំពីសមុដ្ឋានប៉ុន្មាន។ ទុតិយបារាជិក តាំងឡើងអំពីសមុដ្ឋាន៣ គឺតាំងឡើងអំពីកាយ និងចិត្ត មិនបានតាំងឡើងអំពីវាចាក៏មាន តាំងឡើងអំពីវាចា និងចិត្ត មិនបានតាំងឡើងអំពីកាយក៏មាន តាំងឡើងអំពីកាយ និងវាចា និងចិត្តក៏មាន។ តតិយបារាជិក តាំងឡើងអំពីសមុដ្ឋានប៉ុន្មាន។ តតិយបារាជិក តាំងឡើងអំពីសមុដ្ឋាន៣ គឺតាំងឡើងអំពីកាយ និងចិត្ត មិនបានតាំងឡើងអំពីវាចាក៏មាន តាំងឡើងអំពីវាចា និងចិត្ត មិនបានតាំងឡើងអំពីកាយក៏មាន តាំងឡើងអំពីកាយ និងវាចា និងចិត្តក៏មាន។ ចតុត្ថបារាជិក តាំងឡើងអំពីសមុដ្ឋានប៉ុន្មាន។ ចតុត្ថបារាជិក តាំងឡើងអំពីសមុដ្ឋាន៣ គឺតាំងឡើងអំពីកាយ និងចិត្ត មិនបានតាំងឡើងអំពីវាចាក៏មាន តាំងឡើងអំពីវាចា និងចិត្ត មិនបានតាំងឡើងអំពីកាយក៏មាន តាំងឡើងអំពីកាយ និងវាចា និងចិត្តក៏មាន។
ចប់ បារាជិក៤។
ចប់ សង្ឃាទិសេស ១៣។
[៣១៦] ។បេ។ អាបត្តិទុក្កដរបស់ភិក្ខុដែលអាស្រ័យសេចក្តីមិនអើពើបន្ទោបង់ឧច្ចារៈក្តី បស្សាវៈក្តី ស្តោះទឹកមាត់ក្តីក្នុងទឹក តាំងឡើងអំពីសមុដ្ឋានប៉ុន្មាន។ អាបត្តិទុក្កដរបស់ភិក្ខុដែលអាស្រ័យសេចក្តីមិនអើពើ បន្ទោបង់ឧច្ចារៈក្តី បស្សាវៈក្តី ស្តោះទឹកមាត់ក្តី ក្នុងទឹក តាំងឡើងអំពីសមុដ្ឋាន១ គឺតាំងឡើងអំពីកាយ និងចិត្ត មិនបានតាំងឡើងអំពីវាចា។
ចប់ សេក្ខិយៈ។
[៣១៧] បារាជិកទាំង៤ តាំងឡើងអំពីសមុដ្ឋានប៉ុន្មាន។ បារាជិកទាំង៤ តាំងឡើងអំពីសមុដ្ឋាន៣ គឺតាំងឡើងអំពីកាយ និងចិត្ត មិនបានតាំងឡើងអំពីវាចាក៏មាន តាំងឡើងអំពីវាចា និងចិត្ត មិនបានតាំងឡើងអំពីកាយក៏មាន តាំងឡើងអំពីកាយ និងវាចា និងចិត្តក៏មាន។
[៣១៩] អនិយតៈទាំង២ តាំងឡើងអំពីសមុដ្ឋានប៉ុន្មាន។ អនិយតៈទាំង២ តាំងឡើងអំពីសមុដ្ឋាន៣ គឺតាំងឡើងអំពីកាយ និងចិត្ត មិនបានតាំងឡើងអំពីវាចាក៏មាន តាំងឡើងអំពីវាចា និងចិត្ត មិនបានតាំងឡើងអំពីកាយក៏មាន តាំងឡើងអំពីកាយ និងវាចា និងចិត្តក៏មាន។
[៣២០] និស្សគ្គិយៈបាចិត្តិយៈទាំង៣០ តាំងឡើងអំពីសមុដ្ឋានប៉ុន្មាន។ និស្សគ្គិយបាចិត្តិយៈទាំង៣០ តាំងឡើងអំពីសមុដ្ឋាន៦ គឺតាំងឡើងអំពីកាយ មិនបានតាំងឡើងអំពីវាចា និងចិត្តក៏មាន តាំងឡើងអំពីវាចា មិនបានតាំងឡើងអំពីកាយ និងចិត្តក៏មាន តាំងឡើងអំពីកាយ និងវាចា មិនបានតាំងឡើងអំពីចិត្តក៏មាន តាំងឡើងអំពីកាយ និងចិត្ត មិនបានតាំងឡើងអំពីវាចាក៏មាន តាំងឡើងអំពីវាចា និងចិត្ត មិនបានតាំងឡើងអំពីកាយក៏មាន តាំងឡើងអំពីកាយ និងវាចា និងចិត្តក៏មាន។
[៣២១] បាចិត្តិយៈទាំង៩២ តាំងឡើងអំពីសមុដ្ឋានប៉ុន្មាន។ បាចិត្តិយៈទាំង៩២ តាំងឡើងអំពីសមុដ្ឋាន៦ គឺតាំងឡើងអំពីកាយ មិនបានតាំងឡើងអំពីវាចា និងចិត្តក៏មាន តាំងឡើងអំពីវាចា មិនបានតាំងឡើងអំពីកាយ និងចិត្តក៏មាន តាំងឡើងអំពីកាយ និងវាចា មិនបានតាំងឡើងអំពីចិត្តក៏មាន តាំងឡើងអំពីកាយ និងចិត្ត មិនបានតាំងឡើងអំពីវាចាក៏មាន តាំងឡើងអំពីវាចា និងចិត្ត មិនបានតាំងឡើងអំពីកាយក៏មាន តាំងឡើងអំពីកាយ និងវាចា និងចិត្តក៏មាន។
[៣២២] បាដិទេសនីយៈទាំង៤ តាំងឡើងអំពីសមុដ្ឋានប៉ុន្មាន។ បាដិទេសនីយៈទាំង៤ តាំងឡើងអំពីសមុដ្ឋាន៤ គឺតាំងឡើងអំពីកាយ មិនបានតាំងឡើងអំពីវាចា និងចិត្តក៏មាន តាំងឡើងអំពីកាយ និងវាចា មិនបានតាំងឡើងអំពីចិត្តក៏មាន តាំងឡើងអំពីកាយ និងចិត្ត មិនបានតាំងឡើងអំពីវាចាក៏មាន តាំងឡើងអំពីកាយ និងវាចា និងចិត្តក៏មាន។
[៣២៣] សេក្ខិយៈទាំង៧៥ តាំងឡើងអំពីសមុដ្ឋានប៉ុន្មាន។ សេក្ខិយៈទាំង៧៥ តាំងឡើងអំពីសមុដ្ឋាន៣ គឺតាំងឡើងអំពីកាយ និងចិត្ត មិនបានតាំងឡើងអំពីវាចាក៏មាន តាំងឡើងអំពីវាចា និងចិត្ត មិនបានតាំងឡើងអំពីកាយក៏មាន តាំងឡើងអំពីកាយ និងវាចា និងចិត្តក៏មាន។ ចប់ សមុដ្ឋាន តែប៉ុណ្ណេះ។ ឧទ្ទាន គឺបញ្ជីរឿងនៃសមុដ្ឋាននោះដូច្នេះ
[៣២៤] និយាយអំពីអាបត្តិ ដែលភិក្ខុមិនមានចិត្តគិត១ មានកុសលចិត្ត១ និយាយអំពីសមុដ្ឋាន នៃអាបត្តិទាំងអស់១ អ្នកទាំងឡាយ ចូរដឹងសមុដ្ឋានដោយបញ្ញាដ៏សមគួរដល់អាបត្តិចុះ។
ពិធីទេវរាជ
ពេលដំបូងព្រះអង្គបានយាងទៅគង់នៅឥន្ទ្របុរៈ(បន្ទាយព្រៃនគរ ខេត្តត្បូងឃ្មុំ)ព្រះអង្គបានជួបជាមួយព្រាហ្មណ៍ សិវកៃវល្យចូលធ្វើជារាជបុរោហិតរបស់ព្រះអង្គ។ មុននិងសោយរាជ្យព្រះអង្គឡើងសោយរាជ្យព្រះអង្គបានធ្វើការបង្រួបបង្រួមទឹកដីឱ្យបានមួយភាគសិន ដូច្នេះហើយបានជាព្រះអង្គបានផ្លាស់ប្តូររាជធានីជាញឹកញាប់ណាស់។ បន្ទាប់ពីឥន្ទ្របុរៈព្រះអង្គបានទៅគង់នៅមុំខាងជើងបឹងទន្លេសាបនៅត្រង់កុតិ(ប្រាសាទបន្ទាយក្តី)រួចទៅហរិហរាល័យក្នុងស្រុករលួសប្រមាណជា ១៥គីឡូម៉ែត្រពីក្រុងសៀមរាប។ បន្ទាប់មកទៅអមរេន្ទ្របុរៈ ដែលទំនងជានៅត្រង់ទំនប់ខាងលិចនៃបារាយណ៍ទឹកថ្លា។ ចុងក្រោយបង្អស់ព្រះអង្គគង់នៅមហេន្ទ្របវ៌តគឺភ្នំគូលែន ហើយព្រាហ្មណ៍សិវកៃវល្យក៏និមន្តទៅជាមួយព្រះអង្គទៀត។ គឺនៅលើកំពូលភ្នំគូលែន ដែលព្រះបាទជ័យវរ្ម័នទី២ ទ្រង់ប្រារព្ធពិធីធំមួយហៅថា «ពិធីលេហ» និងប្រតិស្ថានព្រះគម្ដែងជគតដ៏រាជ​ បួងសួងឱ្យប្រទេសខ្មែរ(កម្វុជទេស)កុំស្ថិតក្រោមចំណុះជ្វា និងឱ្យមានតែស្ដេចផែនដី(គឺព្រះអង្គ)មួយអង្គគត់ជាស្ដេចចក្រពត្តិ។ គ្រានោះព្រះអង្គបានបញ្ជាឱ្យគេនិមន្តព្រាហ្មណ៍ម្នាក់ឈ្មោះ ហរិណ្យទាមដែលមានចំណេះវិជ្ជាយ៉ាងច្រើនខាងមន្តអាគមន៍នៅស្រុកជនបទ។ ព្រាហ្មណ៍នោះបានធ្វើពិធីមួយតាមគម្ពីវិនាសិខ ហើយអភិសេកព្រះបាទជ័យវរ្ម័នទី២ នៅគ.ស៨០២ ឱ្យមានឋានៈជាទេវរាជ(ស្តេចអាទិទេព) ពាក្យបុរាណហៅថា កម្រងតេងជគតតរាជ្យ(ស្តេចដែលជាម្ចាស់នៃចក្រវាល)។ ព្រាហ្មណ៍សិវតៃវល្យក៏បានរៀនពីព្រាហ្មណ៍ ហរិណ្យទាមនូវគម្ពីបួនគឺ វិនាសិខ នយោត្តរសម្មោហ និងសិរច្ឆេទព្រមទាំងរបៀបប្រារព្ធពិធីទេវរាជទៀតផង។ ព្រះរាជាព្រមទាំងព្រាហ្មណ៍ហរិណ្យទាមបាបធ្វើសច្ចាថាអំណើះតទៅមានតែសមាជិកគ្រួសារនៃព្រាហ្មណ៍សិវកៃវល្យទេ ដែលអាចប្រារព្ធទេវរាជ្យនេះបាន ។
ជ័យវរ្ម័នទី៤
ជ័យវរ្ម័នទី៤ (អង់គ្លេស: Jeyvaraman IV) (សំស្ក្រឹត: Jayavarman IV) (ប្រ.ស|គ.ស ០០០-៩៤២) រជ្ជកាលគ្រងរាជ (គ.ស ៩២៨-៩៤២) ព្រះបាទ ជ័យវរ្ម័នទី៤ ទ្រង់មានបុត្រា ២អង្គព្រះនាម ហស៌វរ្ម័នទី២ ជាបុត្រច្បង និង រាជេន្ទ្រវរ្ម័នទី២ ។ ក្នុងឆ្នាំ ៩២១ នៃគ.សករាជ ព្រះបាទ​ជ័យវរ្ម័នទី៤ បានភៀសព្រះកាយ ពីក្មួយរបស់ទ្រង់គឺព្រះបាទ ឥសានវរ្ម័នទី២ ទៅបោះបន្ទាយថ្មីមួយនៅភាគខាងជើងចម្ងាយពីទីក្រុង យសោធរៈបុរៈ ប្រមាណជាជាង ១០០ គីឡូម៉ែត្រ ក្នុងតំបន់ "ឆកគគី" ដើម្បីស្ថាបនាទីក្រុងថ្មីមួយឡើងឈ្មោះថា "រាជធានី​កោះកេរ្តិ៍​" ដើម្បីយកទីនោះធ្វើមូលដ្ឋានរបស់ខ្លួន ក្នុងការដណ្ដើមរាជ្យពីព្រះបាទឥសានវរ្ម័នទី២ ។
ការផ្ដើមរាជធានី​កោះកេរ្តិ៍
រាជធានី​កោះកេរ្តិ៍ (កោះកេរ្តិ៍ អានថា៖ កោះកេតិរៈ) បានកសាងឡើងក្នុងរាជ ព្រះបាទ ជ័យវរ្ម័នទី៤ ក្នុងឆ្នាំ​៩២៨ នៃគ​.សករាជ ដែលមានទីតាំងស្ថិតនៅ ​នៅ​ភូមិ​ស្រយ៉ង់​ជើង​ ​ឃុំ​ស្រយង់​ ​ស្រុក​គូលេន មាន​ចម្ងាយ​៧៤​ គីឡូ​ម៉ែត្រ​ពី​ទី​រួមខេត្ត​ព្រះវិហារ​ និង មានចម្ងាយ ១២០ គីឡូម៉ែត្រ ពីរាជធានី យសោធរៈបុរៈ នៃតំបន់អង្គរ ។ ក្រុម​ប្រាសាទ នៃរាជធានីកោះកេរ្តិ៍​ ​ដែល​រក​ឃើញ​សព្វ​ថ្ងៃ​មាន​ចំនួន​ ​៩៦​ ​ប្រាសាទ​ ដែល​សាង​សង់​លើ​ផ្ទៃដី​ ​៩​ ​គីឡូ​ម៉ែត្រ​បួន​ជ្រុង​ ​ប៉ុន្តែ​ប្រាសាទ​ទាំង​នោះ​ ​ពុំ​បាន​សង់​ជិត​ៗ​គ្នា​ទេ​ ​គឺ​នៅ​ដាច់​ៗ​ពី​គ្នា​ ​១​ គីឡូ​ម៉ែត្រ​ ​ទៅ ៤​ គីឡូ​ម៉ែត្រ​ ​បា្រសាទ​ទាំង​នេះ​ក៍​បាន​ខូច​ខាត​បាត់​រូប​រាង​ និង​ខ្លះ​បាន​កប់​នៅ​ក្នុង​ដី​ ហើយ​បច្ចុប្បន្ន​បាន​ក្លាយ​ទៅ​ជា​រមណីដ្ឋាន​វប្បធម៌​ប្រវត្តិសាស្ត្រ​ដ៍​ល្បី​ល្បាញ​មួយ​របស់​ខេត្ត​ ព្រះវិហារ​ ។ នៅក្នុងរាជធានីកោះកេរ្តិ៍ មានប្រាសាទមួយឈ្មោះថា "ប្រាសាទកោះកេរ្តិ៍" ដែលសាងសង់ដោយព្រះបាទជ័យវរ្ម័នទី៤ ក្នុងឆ្នាំ ៩២៨ នៃគ.សករាជ ដើម្បីឧទ្ទិសថ្វាយ ដល់អាទិទេព៣អង្គ ព្រះវិស្ណុ ព្រះព្រហ្ម និង ព្រះ​សិវៈ ដែលត្រូវបាន ទ្រង់ប្រសិទ្ធនាម ជាឈ្មោះតែមួយថា "ត្រីភូវនាស្វារៈ" ហើយបានសាងរូបសំណាក "លិង្គៈបុរៈ" មួយដាក់ដម្កល់នៅលើប្រាសាទមួយនេះ ហើយនៅផ្ទាំងសិលាចរឹក បានសរសេរទទ្ទិសថ្វាយជូនដល់ "កម្រៈតេង​ជ័យកុដ្តរាជ" ដែលជាឈ្មោះមរណៈនាមរបស់ព្រះបាទ ជ័យវរ្ម័នទី៣ ផងដែរ ដូចនេះទ្រង់ត្រូវបានគេសន្មត់ថាជាសន្តិវង្សដែលមានពង្សាវតាជាមួយព្រះបាទ ជ័យវរ្ម័នទី៣ ដែលទ្រង់ត្រូវបានប្រវត្តិវិទូលើកឡើងថា ទ្រង់មានព្រះមហេសី ត្រូវជាប្អូនស្រីរបស់ព្រះបាទ "យសោវរ្ម័នទី១" ទើបការឡើងសោយរាជសម្បត្តិរបស់អង្គគឺស្របច្បាប់ ។
សិល្បៈ​នៃរចនាបថ កោះកេរ្តិ៍
រចនាបថ (អង់គ្លេស: Style) គឺ​សំដៅ​ទៅលើ​សិល្បៈ​ក្នុងការ​សាងសង់ ឬ​តាក់តែង​លំអរ​តាម​គំនិត​របស់​ព្រះមហាក្សត្រ​ក្នុងការ​ស្ថាបនា​ប្រាសាទ​បុរាណ ដែលយើងហៅថា "ស្តាយ" (Style) ក្នុង​រចនាបថ​នីមួយៗ មានការ​កសាង​និងផ្ដោតទៅលើលក្ខណៈ​ពិសេស​ខុសគ្នា​ៗ ទៅតាមការប្រែប្រួលនា​សម័យ​កាល​ដែលស្ដេចមួយចំនួនបានគ្រប់គ្រង ។​ រចនាបថ ក្នុងសិល្បៈស្ថាបត្យកម្ម នៃក្រុមប្រាសាទកោះកេរ្តិ៍ មានការរចនាមូដ ដោយភាពបុិនប្រសប មានទំហំធំៗ ដែលត្រូវបាន​បានបង្ហាញថា ជាកម្រិតនៃការរចនាសិល្បៈ ដ៏លេចធ្លោក្នុងសិល្បៈស្ថាបត្យកម្មខ្មែរ ។
សេចក្ដីជំរាប
មានមតិរបស់លោកបណ្ឌិតផ្នែកសិលាចរិកមួយ លើកឡើងថា «វម៌្ម» មាននៅលើសិលាចារឹកភាសាខ្មែរយ៉ាងច្រើន អ្នកប្រាជ្ញបារាំងបានអានថា varmma ដែរ។ ប៉ុន្តែ នៅពេលគេបកប្រែ ឬពន្យល់ជា ភាសាបារាំង គេសរសេរជា varman វម៌ន/ វរ្ម័ន វិញ។ បើយើងលើកតម្កើងឯកសារក្នុងស្រុក ហេតុអ្វីបានមិនគាំទ្រ សំណេររបស់ដូនតាថា «...វម៌្ម»?
ពាក្យ (វរ្ម័ន) ត្រូវបានក្រុមសិក្សាពាក្យសំស្ក្រឹត ជាន់ខ្ពស់ នៃក្រុមបុរាណាចារ្យ យកមកប្រើ ជាឈ្មោះផ្លូវការណ៍ នៃការសិក្សាទូទៅ ដោយទទួលស្គាល់ដោយក្រុម ប្រវិត្តវិទូខ្មែរជាន់ខ្ពស់ របស់សាលាបារាំងចុងបូព៌ា (École Française d'Extrême-Orient) ដែលហៅកាត់ថា (E.F.E.O) ដែលយកលំនាំតាមឈ្មោះព្រះបាទនរោត្តម ដែលមានព្រះនាមសរសេរថា "នរោត្ដមវរ្ម័ន" ដែលសរសេរឡើងក្នុងឆ្នាំ 1903 ដោយបែបនេះហើយទើបពាក្យ (វរ្ម័ន) មានប្រើប្រាសរហូតមកដល់បច្ចុប្បន្ននេះ ដែលមានសរសេរក្នុងក្រាំងសៀវភៅនានា ក្រោយសង្គ្រាមលោកលើកទី២ ហើយពាក្យ (វរ្ម័ន) ត្រូវបានបញ្ចូលក្នុងវចនានុក្រមខ្មែរ ដោយសម្ដេចសង្ឃរាជជួនណាត មកដល់បច្ចុប្បន្ននេះ គួរបញ្ចាក់ផងដែរថា មុនការចេះអានសំស្ក្រឹតរបស់លោកបណ្ឌិត កម្ពុជាមានក្រុមសិក្សាជាន់ខ្ពស់នៃភាសាសំស្ក្រឹតរួចទៅហើយ ម៉្យាងវិញទៀត អ្នកសិក្សាជន់ខ្ពស់ពីមុនៗ មានដូចជា៖ ក្រុមជំុនំទំនៀមទម្លាប់ខ្មែរ នៃក្រុមបុរាណាចារ្យ លោក កេងវ៉ាន់សាក់, លោក ត្រឹងងា ដែលសុទ្ធតែជាអ្នកសឹក្សាជាន់ខ្ពស់ មិនដែលតិះទាន និងលើកការអនុម័ត សំរេចការយល់ឃើញណាមួយ ដោយមិនមានការបោះឆ្នោតឯកភាព ក្នុងអង្គប្រជុំនៃបណ្ឌិតសភាអក្សរសាស្ត្ររបស់កម្ពុជានោះទេ ។
ដូចនេះ ៖ ប្រហែលជាលោក បណ្ឌិតមានការយល់ច្រឡំ រវាងការប្រើតួអក្សរ សំស្ក្រឹត និង តួអក្សរខ្មែរ បញ្ចុប្បន្ន ដែលមានន័យថា បើលោកបណ្ឌិត ចង់ឱ្យមានការប្រើពាក្យ (វម្ម៌) ជាពាក្យប្រើប្រាសទូទៅផ្លូវការណ៍ លោកបណ្ឌិត ត្រូវស្នើសុំសភាអក្សរសាស្ត្រជាតិកម្ពុជា លប់អក្សរក្រមកម្ពុជា ដែលមានព្យញ្ជនៈ ៣៣តួ ពី ក ដល់ អ និង ស្រៈ ទាំងអស់ចេញ ពីកម្មវិធីសិក្សារបស់រដ្ឋជាមុនសិន បន្ទាប់មកត្រូវស្នើសុំអង្គព្រះមហាក្សត្រ និង នាយករដ្ឋមន្ត្រីកម្ពុជា ទាត់ចោលនូវស្នាដៃរបស់អ្នកចងក្រងពីមុន ជាមុនសិន ទើបលោកបណ្ឌិតអាចយក ព្យញ្ជនៈ និង ស្រៈ នៃពាក្យសំស្ក្រឹតទាំងអស់ មកជំនួស ព្យញ្ជនៈ និង ស្រៈ នៃពាក្យ ខេមរៈភាសាបាន ហើយលោកបណ្ឌិត ត្រូវពន្យល់ពីរបៀបប្រកបពាក្យចំនួនរាប់លាន ដែលបានចងក្រងដោយ សម្ដេចសង្ឃរាជជួនណាត ក្នុងទម្រង់ជាសំស្ក្រឹត បន្ទាប់មក លោកបណ្ឌិត ត្រូវបង្កើតការប្រកបទាក់ទង និង ពាក្យចំនួនរាប់លានទៀត នៃក្រុមពាក្យរបស់ជនជាតិភាគតិចកម្ពុជា ដែលមានដូចជា៖ កួយ ភ្នង ចារាយ ល-។ មានសព្វគ្រប់ដូចការរៀបរាប់ខាងលើនេះហើយ ទើបលោកបណ្ឌិតអាចធ្វើការផ្លាសប្ដូរ នូវអ្វីដែលលោកបណ្ឌិតយល់ឃើញនេះ ។
បុរាណាចារ្យ លោកតែងលើកឡើងនៃពាក្យមួយថា (ពេក) ។