cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
អាណាចក្ររតនកោសិន្ទ្រ៍
សេដ្ឋកិច្ច វប្បធម៌ និងសាសនា
រាមាទី១ ទ្រង់បានធ្វើកំណែទម្រង់សំខាន់ៗខាងសាសនាមានដូចជា ការស្តារនូវវិន័យសីលធម៌សម្រាប់ព្រះសង្ឃឡើងវិញព្រោះថាចាប់តាំងពីនគរអយុធ្យាបានដួលរលំមក វិន័យសីលធម៌របស់ព្រះសង្ឃបានចាប់ផ្តើមចុះខ្សោយបន្តិចម្តងៗ។ ពេលដែលទ្រង់បានឡើងសោយរាជ្យ ព្រះសង្ឃថៃភាគច្រើនគឺមិនសូវមានស្មារតីជឿលើជំនឿអ្វីទៀតឡើយ។ ដូច្នេះ ព្រះបាទរាមាទី១ បានបង្កើតច្បាប់មួយដែលតម្រូវឱ្យព្រះសង្ឃណាដែលមានបំណងចង់និមន្តទៅរៀនបន្ថែមនៅក្រុងបុរីផ្សេង ព្រះសង្ឃនោះនឹងត្រូវមានវិញ្ញាបនប័ត្រផ្ទាល់របស់ខ្លួនដើម្បីបញ្ជាក់ថាពួកគេបានបួសត្រឹមត្រូវនិងនៅមានជំនឿដិតជាប់ជាមួយនឹងសាសនាព្រះពុទ្ធ។
ព្រះរាជាទ្រង់បានតែងតាំងសម្តេចសង្ឃរាជដំបូងបង្អស់សម្រាប់សាសនាព្រះពុទ្ធហើយសម្តេចមានទំនួលខុសត្រូវដូចជា ធានាថាច្បាប់របស់ព្រះមហាក្សត្រនឹងរក្សាជាប់ជាមួយនឹងព្រះសង្ឃពុទ្ធសាសនា។ រាមាទី១ គឺជាអ្នកដែលជម្រុញឱ្យមានការបកប្រែភាសាបាលីបុរាណនិងគម្ពីរព្រះត្រៃបិដកទាំងប៉ុន្មានដែលបានបាត់បង់ទៅដោយសារការលុកលុយរបស់ភូមាមកជាភាសាសៀមឡើងវិញ។ ព្រះអង្គក៏បាននិពន្ធរឿងរាមកេរ្តិ៍តាមទៅបែបវប្បធម៌និងប្រពៃណីថៃផងដែរ។
រាមាទី១ បានបង្កើតទំនាក់ទំនងសារជាថ្មីជាមួយនឹងពួកវ៉ាទីកង់និងគ្រិស្តសាសនិក។ អ្នកផ្សព្វផ្សាយសាសនាដែលត្រូវបានគេបណ្តេញចេញនៅក្នុងរជ្ជកាលតាកស៊ីនត្រូវបានគេអញ្ជើញឱ្យត្រឡប់មកប្រទេសសៀមវិញ ហើយសកម្មភាពអ្នកឃោសនាសាសនាកាតូលិកក៏បានបន្តនៅប្រទេសថៃ។ ចំនួនអ្នកកាន់សាសនាកាតូលិកក្នុងតំបន់បានកើនឡើងជាលំដាប់រហូតដល់រាប់ពាន់នាក់បន្ទាប់ពីព្រះវិហាររបស់ពួកគេបានទទួលការការពារនិងសេរីភាពនៅក្នុងការផ្សព្វផ្សាយជំនឿម្តងទៀត។
សន្តិភាព (១៨០៩–១៨២៤)
នៅក្នុងរជ្ជកាលរបស់ព្រះបាទពុទ្ធលើសឡានភាល័យ (រាមាទី២) ដែលទ្រង់ត្រូវជាបុត្ររបស់រាមាទី១ គឺមិនសូវមានព្រឹត្តិការណ៍អ្វីធំដុំកើតឡើងនោះទេ។ ក្នុងពេលនោះ គ្រួសាររាជវង្សចក្រីគឺមានអំណាចគ្រប់គ្រងលើគ្រប់វិស័យដែលមានទំនាក់ទំនងជាមួយរដ្ឋាភិបាល — ទាំងអស់នេះគឺដោយសារតែព្រះបាទរាមាទី១ មានរាជបច្ឆាញាតិរហូតដល់ទៅ ៤២ អង្គហើយប្អូនប្រុសរបស់ទ្រង់ (ព្រះឧបរាជ) មាន ៤៣ អង្គ ចំណែកឯរាមាទី២ វិញគឺមានរហូតដល់ទៅ ៧៣ អង្គ។ រាជបច្ឆាញាតិភាគច្រើនគឺត្រូវជាកូនចៅរបស់ស្រីស្នំព្រះរាជា (ពោលគឺគ្មានឈាមរាជវង្ស) ដែលជាហេតុនាំឱ្យពួកគេគ្មានសិទ្ធិទទួលមរតករាជបល្ល័ង្ក ដូច្នេះ ព្រះរាជាក៏ចាត់ឱ្យពួកគេចូលធ្វើការក្នុងវិស័យរដ្ឋាភិបាល។ ក្នុងរជ្ជកាលរបស់សម្តេចព្រះរាមាទី២ នេះដែរ ប្រទេសសៀមក៏ចាប់កើតមានជម្លោះបន្តិចបន្តួចជាមួយនឹងវៀតណាមក្រោយពីវៀតណាមបានលេបត្របាក់ទឹកដីមួយផ្នែកធំនៃកម្ពុជាហើយលេចឡើងជាមហាអំណាចថ្មីនៅតំបន់អាស៊ីអាគ្នេយ៍។ ក្នុងរយៈកាលនេះ ឥទ្ធិពលលោកខាងលិចក៏ជ្រាបចូលបន្តិចម្តងៗចូលក្នុងប្រទេសសៀមដែរ។
នៅក្នុងឆ្នាំ១៧៨៦ ក្រុមហ៊ុនឥណ្ឌាខាងលិចប្រឺតាញបានសម្រេចកាន់កាប់តំបន់ប៉េណាំង (ភាគខាងត្បូងប្រទេសសៀម) ហើយក្នុងឆ្នាំ១៨១៩ ពួកគេក៏ស្ថាបនាក្រុងសិង្ហបុរី។ មិនយូរប៉ុន្មាន ពួកអង់គ្លេសក៏ក្លាយមហាអំណាចលោកខាងលិចថ្មីដែលមានឥទ្ធិពលច្រើនជាគេនៅប្រទេសសៀមជំនួសឱ្យពួកព័រទុយកាល់និងហុល្លង់។ អង់គ្លេសក៏ចាប់ប្រឆាំងនឹងប្រព័ន្ធសេដ្ឋកិច្ចរបស់សៀមដែលក្នុងនោះ៖ អាជីវកម្មផ្តាច់មុខត្រូវបានកាន់កាប់ដោយសមាជិកគ្រួសាររាជវង្សនិងមុខជំនួញនានាត្រូវស្ថិតក្រោមការយកពន្ធតាមអំពើចិត្ត។ នៅឆ្នាំ១៨២១ ក្រុមហ៊ុនឥណ្ឌាខាងលិចបានបញ្ជូនអ្នកតំណាងម្នាក់ឈ្មោះចន ក្រលហ្វឺតទៅចរចាកិច្ចព្រមព្រៀងពាណិជ្ជកម្មថ្មីជាមួយនឹងប្រទេសសៀម។
សិល្បៈ និងអក្សរសាស្ត្រ
រាមាទី២ គឺជាអង្គក្សត្រដែលស្រឡាញ់វិជ្ជាសិល្បៈនិងអក្សរសាស្ត្រ។ ព្រះអង្គគឺជាកវីដ៏ឆ្នើមមួយរូបហើយមានសមត្ថភាពសរសេរកំណាព្យល្អៗជាច្រើន។ ដូច្នេះហើយបានជាគេដាក់រហសនាមឱ្យព្រះអង្គថា"ស្តេចកំណាព្យ"។ ដោយសារតែបរិបាលភាពរបស់រាមាទី២ កវីដ៏ពូកែម្នាក់ឈ្មោះស៊ុនថន ភូក៏ត្រូវព្រះអង្គតែងតាំងពីឋានៈជា"ឃុន"ទៅ"ព្រះ" (ប្រា ឬ បូជាចារ្យ (พระ))។ ស៊ុនថនគឺជាអ្នកដែលនិពន្ធកំណាព្យថៃដ៏ប្រជាប្រិយមួយចំណងជើងថាព្រះអភ័យមនី (พระอภัยมณี)។
រាមាទី២ បាននិពន្ធឡើងវិញនូវអក្សរសិល្ប៍ប្រជាប្រិយជាច្រើនពីរជ្ជកាលព្រះបាទរាមាទី១។ ស្នាដៃនិពន្ធរបស់ព្រះអង្គត្រូវបានប្រជាជនថៃជាច្រើនកោតសរសើរ ឧទាហរណ៍៖ រឿងរាមកេរ្តិ៍ (ថៃ) និងរបាំល្ខោនមួយចំនួន...។ ព្រះអង្គក៏ជាវាទកៈ (អ្នកលេងភ្លេង) ដ៏ប្រពៃម្នាក់ផងដែរ ជាពិសេសគឺឧបករណ៍ភ្លេងដែលមានខ្សែ (ឧទាហរណ៍៖ ទ្រ)។ មិនតែប៉ុណ្ណោះ ទ្រង់ថែមទាំងមានវិជ្ជាជាអ្នកចម្លាក់ទៀតផង រូបសំណាក់ព្រះពុទ្ធមួយអង្គនៅវត្តអរុណ (ផ្នែកមុខ) គឺត្រូវបានឆ្លាក់ដោយព្រះបាទរាមាទី២ ផ្ទាល់។ ដោយសារតែស្នាព្រះហស្ថខាងផ្នែកសិល្បៈដ៏អស្ចារ្យរបស់ទ្រង់ គេក៏បានចាត់ទុកថ្ងៃចម្រើនជន្មាយុព្រះអង្គជា"ទិវាសិល្បៈជាតិ" ដែលប្រារព្ធធ្វើឡើងដើម្បីជាការគោរពរំលឹកដល់សិល្បករទាំងឡាយដែលបានចូលរួមចំណែកក្នុងការថែរក្សាបេតិកភណ្ឌវប្បធម៌នៃរាជអាណាចក្រថៃ។
ការបង្រួបបង្រួម (១៨២៤–១៨៥១)
នៅឆ្នាំ១៨២៥ ពួកអង់គ្លេសនៅឥណ្ឌាបានបញ្ជូនបេសកជនមួយរូបទៀតឈ្មោះហិនរី ប៊ឺនីមកទីក្រុងបាងកក។ អង់គ្លេសនាពេលនោះបានដាក់បញ្ចូលភូមាក្រោមអាណានិគមរបស់ខ្លួនរួចទៅហើយ និងកំពុងពង្រីកការគ្រប់គ្រងរបស់ពួកគេនៅតំបន់ម៉ាឡេ។ ព្រះរាជាសៀមមានភាពស្ទាក់ស្ទើរជាខ្លាំងក្នុងការទទួលយកសេចក្តីទាមទាររបស់អង់គ្លេសអំពីរឿងពាណិជ្ជកម្ម ប៉ុន្តែឱវាទរបស់ព្រះអង្គបានទូន្មានប្រាប់ទ្រង់ថា ព្រះអង្គត្រូវតែទទួលនិងធ្វើម្តេចឱ្យពួកអង់គ្លេសវាពេញចិត្ត បើមិនអញ្ចឹងទេនោះ អាណាចក្រសៀមនឹងមានវាសនាដូចគ្នានឹងប្រទេសភូមាដែរ។ ដូច្នេះហើយ នៅក្នុងឆ្នាំ១៨២៦ សៀមបានចុះលើសន្ធិសញ្ញាពាណិជ្ជកម្មដំបូងបង្អស់ជាមួយនឹងមហាអំណាចលោកខាងលិចដែលគេតែងហៅថាសន្ធិសញ្ញាប៊ឺនី។ នៅក្រោមសន្ធិសញ្ញាប៊ឺនីនេះ សៀមបានយល់ព្រមបង្កើតប្រព័ន្ធពន្ធដារដូចលោកខាងលិច កាត់បន្ថយពន្ធលើពាណិជ្ជកម្មបរទេស និងលុបចោលនូវឯកាធិភាពមួយចំនួនរបស់គ្រួសាររាជវង្ស។ ជាលទ្ធផល វិស័យពាណិជ្ជកម្មរបស់សៀមបានកើនឡើងយ៉ាងឆាប់រហ័សហើយជនបរទេសជាច្រើនបានមកតាំងទីលំនៅថ្មីនៅទីក្រុងបាងកក ចំណែកឯឥទ្ធិពលវប្បធម៌លោកខាងលិចក៏កើនរាលដាលជាលំដាប់ផងដែរ។ អាណាចក្រសៀមក៏ក្លាយជារដ្ឋដ៏ទំនើបមួយនៅអាស៊ីអាគ្នេយ៍ ហើយបានទទួលនូវគ្រឿងសព្វាវុធទាន់សម័យច្រើនជាងមុន។
ការបះបោរមួយនៅឡាវដែលដឹកនាំដោយចៅអនុវង្សត្រូវសៀមបង្ក្រាបនៅក្នុងឆ្នាំ១៨២៧ ដែលជាដើមហេតុបណ្តាលឱ្យសៀមចូលវាយបំផ្លាញនគរវៀងចន្ទន៍។ មិនតែប៉ុណ្ណោះ សៀមបានបង្ខំប្រជាជននៅនគរវៀងចន្ទន៍ឱ្យផ្លាស់ទីលំនៅមកតំបន់ឥសាន្ត ហើយបានបែងចែកមឿង (ស្រុក) ឡាវជាក្រុមតូចៗដើម្បីកុំឱ្យកើតមានឧទ្ទាមកម្មនៅពេលខាងមុខទៀត។ ពីឆ្នាំ១៨៤២ ដល់ឆ្នាំ១៨៤៥ សៀមបានយកឈ្នះនៅក្នុងសង្គ្រាមមួយជាមួយនឹងវៀតណាមដែលធ្វើឱ្យការគ្រប់គ្រងរបស់សៀមនៅកម្ពុជាកាន់តែតឹងណែនបន្ថែម។ ស្នាព្រះហស្ថដ៏មានតម្លៃអស្ចារ្យរបស់ព្រះរាមាទី៣ នៅទីក្រុងបាងកក គឺការពង្រីកបរិវេណវត្តផូ និងទុកជាទីសក្ការៈថ្មី។
ព្រះរាមាទី៣ តែងចាត់ទុកប្អូនប្រុសរបស់ព្រះអង្គព្រះនាម'មង្កុដ'ជាអ្នកឡើងស្នងរាជសម្បត្តិបន្តទោះបីជាដឹងថាព្រះសង្ឃមិនអាចកាន់តំណែងជាស្តេចបានក៏ដោយ ហើយម៉្យាងទៀតនោះ មង្កុដគឺមានប្រជាប្រិយភាពខ្លាំងចំពោះពួកអង់គ្លេស។ ព្រះអង្គមង្កុដបានប្រើការសំចតជាព្រះសង្ឃរបស់ទ្រង់ដើម្បីទទួលចំណេះដឹងបែបលោកខាងលិចពីអ្នកផ្សព្វផ្សាយសាសនាជនជាតិបារាំងនិងអាមេរិក ហើយនិងអ្នកជំនួញអង់គ្លេស។ មង្កុដត្រូវបានគេចាត់ទុកថាជាជនជាតិសៀមដំបូងបង្អស់ដែលទទួលការអប់រំពីលោកខាងលិច។ ព្រះអង្គបានរៀនភាសាអង់គ្លេសនិងអក្សរឡាតាំង ហើយខាងវិជ្ជាវិញគឺព្រះអង្គបានសិក្សាពីវិទ្យាសាស្ត្រនិងគណិតសាស្ត្រ។ អ្នកផ្សព្វផ្សាយសាសនាដែលបង្រៀនព្រះអង្គទាំងនោះបានសង្ឃឹមថាទ្រង់នឹងបរិវត្តទៅជាគ្រិស្តសាសនិកប៉ុន្តែបានទទួលបរាជ័យព្រោះថាមង្កុដគឺជាបុគ្គលដែលប្រកាន់សាសនាព្រះពុទ្ធយ៉ាងតឹងរឹងនិងជាអ្នកជាតិនិយមសៀមមួយរូប។ មង្កុដបានប្រើប្រាស់ចំណេះដឹងដែលរៀនសូត្រពីលោកខាងលិចមកដើម្បីពង្រឹងនិងអភិវឌ្ឍន៍ជាតិសៀមនៅពេលដែលព្រះអង្គមានឱកាសបានឡើងគ្រងរាជ្យ។
តាំងពីបានស្ថាបនាចេញមក សេដ្ឋកិច្ចនៃអាណាចក្ររតនកោសិន្ទ្រ៍បានទទួលបានការរីកចម្រើនយ៉ាងខ្លាំងដោយសារតែគោលនយោបាយដំបូងរបស់តាកស៊ីនដែលអនុញ្ញាត្តឱ្យពួកឈ្មួញចិនចូលមកធ្វើសេដ្ឋកិច្ចជាមួយ។ ក្រៅពីឈ្មួញ កសិករចិនក៏បានធ្វើដំណើរមកប្រទេសសៀមដើម្បីបន្តប្រកបរបរកសិកម្មរបស់ពួកគេផងដែរ អ្នកដឹកនាំប្រទេសសៀមគ្រប់ជាន់ថ្នាក់គឺតែងតែស្វាគមន៍ជនអន្តោប្រវេសន៍ចិនជានិច្ច។ ឈ្មួញចិនមួយចំនួនត្រូវបានតែងតាំងឋានៈជាមន្រ្តីតុលាការសៀមក៏មានផង វប្បធម៌ចិនត្រូវបានទទួលស្គាល់និងផ្សព្វផ្សាយ ស្នាដៃរបស់ជនជាតិចិនជាច្រើនត្រូវបានបកប្រែដោយឥស្សរជនតុលាការជាប់សញ្ជាតិចិន។ ទំនាក់ទំនងរវាងសៀមនឹងចិនគឺមានសភាពល្អប្រសើរខ្លាំង ហើយទំនាក់ទំនងរវាងប្រទេសទាំងពីរត្រូវបានបន្តរហូតដល់រជ្ជកាលព្រះរាមាទី៤។
សម័យត្រាស់ដឹង (បំភ្លឺ) (១៨៥១–១៨៦៨)
មង្កុដបានឡើងសោយរាជ្យជាព្រះបាទរាមាទី៤ នៅក្នុងឆ្នាំ១៨៥១។ ព្រះអង្គបានប្តេជ្ញាចិត្តថានឹងការពារសៀមកុំឱ្យធ្លាក់ក្រោមការគ្រប់គ្រងរបស់ក្រុមមហាអំណាចអាណានិគមអឺរ៉ុបដោយបង្ខំធ្វើទំនើបកម្មខាងវិជ្ជានិងវិស័យទាំងឡាយណាដែលសៀមខ្សោយខ្លាំង។ ក្រោមទ្រឹស្តី មង្កុដគឺត្រូវជាព្រះមហាក្សត្រផ្តាច់ការ ក៏ប៉ុន្តែអំណាចរបស់ព្រះអង្គគឺមានការកំណត់។ សកម្មភាពដំបូងរបស់ព្រះអង្គក្នុងនាមជាព្រះមហាក្សត្រគឺការប៉ុនប៉ងធ្វើកំណែទម្រង់បង្កើតប្រព័ន្ធរដ្ឋបាលទំនើបនិងលើកតម្កើងជីវភាពទាសករបំណុល ប៉ុន្តែលទ្ធផលគឺមិនបានដូចការំពឹងទុកឡើយ។
ព្រះរាមាទី៤ គឺជាក្សត្រដែលតែងតែស្វាគមន៍ពួកលោកខាងលិចជានិច្ច ជាពិសេសគឺពួកអង់គ្លេស។ ការណ៍នេះត្រូវបានបញ្ជាក់យ៉ាងស្តែងនៅឆ្នាំ១៨៥៥៖ នៅពេលដែលអភិបាលទឹកដីហុងកុងលោកចន បោរីងជាមួយនឹងកងកម្លាំងជើកទឹកបានមកដល់ក្រុងបាងកកហើយទាមទារឱ្យមានការផ្លាស់ប្តូរទម្រង់ពាណិជ្ជកម្មសៀមភ្លាមៗ។ ព្រះរាជាសៀមបានយល់ព្រមទៅនឹងការទាមទាររបស់អង់គ្លេសភ្លាមដោយចុះព្រះហត្ថលេខាលើសន្ធិសញ្ញាមួយហៅថាសន្ធិសញ្ញាបោរីង។ សន្ធិសញ្ញានេះបានបន្តឹងពន្ធនាំចូលឱ្យឡើងចំនួន ៣ ភាគរយ លុបចោលនូវភាពផ្តាច់មុខរបស់គ្រួសាររាជវង្សលើវិស័យពាណិជ្ជកម្ម និងផ្តល់ទឹកដីមួយភាគតូចទៅអង់គ្លេស។ ដោយឃើញបែបនេះ មហាអំណាចលោកខាងលិចផ្សេងៗទៀតក៏បានយកត្រាប់តាមអង់គ្លេសហើយទទួលបាននូវលទ្ធផលស្រដៀងៗគ្នា។
អ្នកកំណែទម្រង់ (១៨៦៨–១៩១០)
ព្រះរាមាទី៤ បានចូលទិវង្គតនៅក្នុងឆ្នាំ១៨៦៨ ហើយត្រូវបានស្នងរាជ្យបន្តដោយបុត្រាវ័យ ១៥ វស្សារបស់ទ្រង់ព្រះនាមថាស្តេចចុល្លាង្ករណ៍ (ព្រះរាមាទី៥)។ ព្រះរាមាទី៥ គឺជាអង្គក្សត្រសៀមដំបូងបង្អស់ដែលទទួលបានការអប់រំពេញលេញបែបលោកខាងលិច ព្រះអង្គត្រូវបានបង្រៀនដោយទេសាភិបាលជនជាតិអង់គ្លេសម្នាក់គឺលោកស្រីអែនណា លីអូណូវេន។ ក្នុងរជ្ជកាលដំបូងរបស់ព្រះអង្គ កិច្ចការទាំងឡាយត្រូវបានកាន់កាប់ជំនួសដោយរាជានុសិទ្ធិមួយរូបឈ្មោះស្រីសុរិយ៉ាវង្សស៍។ នៅឆ្នាំ១៨៧៣ កិច្ចការទាំងនោះក៏ត្រូវធ្លាក់ក្រោមការកាន់កាប់របស់ព្រះចុល្លាង្ករណ៍វិញ។ ពេលបានកាន់អំណាចពេញលេញ ព្រះរាមាទី៥ ក៏ចាប់បង្កើតក្រុមប្រឹក្សាឯកជននិងក្រុមប្រឹក្សារដ្ឋ ប្រព័ន្ធតុលាការផ្លូវការ ហើយនិងការិយាល័យសមុច្ច័យ។ ព្រះអង្គបានប្រកាសលុបបំបាត់ចោលជាបណ្តើរៗនូវទាសភាពនិងលក្ខខ័ណ្ឌបន្តឹងបំណុល។
ដំបូងឡើយ អង្គក្សត្រសៀមនិងអ្នកអភិរក្សនិយមជើងចាស់ទាំងឡាយបានសម្រេចក្នុងការហាមឃាត់ព្រះរាជាដ៏វ័យក្មេងពីការធ្វើកំណែទម្រង់ទាំងនោះ ប៉ុន្តែយូរៗទៅ អ្នកទាំងអស់នោះត្រូវបានជំនួសដោយអ្នកថ្មីដែលសុទ្ធតែទទួលបានការអប់រំតាមលោកខាងលិច។ ដោយមានអ្នកថ្មីអមសងខាងព្រះអង្គបែបនេះ កំណែទម្រង់របស់ទ្រង់ក៏ប្រព្រឹត្តិទៅបានសម្រេចដូចបំណងប្រាថ្នា។ នៅឆ្នាំ១៨៨៧ បងប្អូនសាច់ថ្លៃព្រះអង្គព្រះនាមតេវ៉ាវង្ស៍បានធ្វើទស្សនកិច្ចទៅសិក្សាប្រព័ន្ធរដ្ឋាភិបាលនៅអឺរ៉ុប។ តាមអនុសាសន៍របស់តេវ៉ាវង្ស៍ ព្រះរាជាក៏យល់ព្រមបង្កើតគណៈរដ្ឋមន្រ្តីរដ្ឋាភិបាល ការិយាល័យសវនកម្ម និងនាយកដ្ឋានអប់រំ។ តំបន់ឈៀងម៉ៃត្រូវបានដាក់បញ្ចូលជាទឹកដីថៃជាផ្លូវការ វិស័យយោធាត្រូវបានរៀបចំឡើងវិញនិងធ្វើទំនើបកម្ម។
នៅឆ្នាំ១៨៩៣ អាជ្ញាធរបារាំងនៅឥណ្ឌូចិនបានប្រើជម្លោះព្រំដែនខ្នាតតូចដើម្បីបង្កឱ្យមានវិបត្តិធំកើតឡើង។ នាវាចម្បាំងរបស់បារាំងក៏លេចខ្លួនឡើងនៅទីក្រុងបាងកកដោយទាមទារឱ្យសៀមចូលប្រគល់ទឹកដីឡាវនៅខាងកើតនៃទន្លេមេគង្គ។ ព្រះរាមាទី៥ បានទៅអំពាវនាវដល់ចក្រភពអង់គ្លេស ប៉ុន្តែរដ្ឋមន្រ្តីអង់គ្លេសបានប្រាប់ព្រះអង្គឱ្យដោះស្រាយរឿងនោះទៅតាមលក្ខខ័ណ្ឌអ្វីដែលទ្រង់មាន។ កាលណាគ្មានជម្រើស ព្រះរាមាទី៥ ក៏ទទួលយល់ព្រម។ វីរកម្មតែមួយគត់របស់អង់គ្លេសគឺកិច្ចព្រមព្រៀងជាមួយបារាំងក្នុងការរក្សានូវទឹកដីដើមរបស់ថៃ។ ជាលទ្ធផល សៀមត្រូវបោះបង់តំបន់សានដែលស្ថិតនៅភាគឥសាន្តនៃប្រទេសភូមាសព្វថ្ងៃទៅឱ្យចក្រភពអង់គ្លេស។
ទោះជាយ៉ាងណាក្តី បារាំងនូវតែបន្តដាក់សម្ពាធមកលើសៀមហើយនៅរវាងឆ្នាំ១៩០៦–១៩០៧ បារាំងក៏បានបង្កើតជម្លោះវិបត្តិទឹកដីម្តងទៀត។ លើកនេះ សៀមត្រូវប្រគល់តំបន់ច្រាំងខាងលិចទន្លេមេគង្គ តំបន់ចម្ប៉ាសាក់នៅភាគខាងត្បូងប្រទេសឡាវ និងភាគខាងលិចប្រទេសកម្ពុជាមកឱ្យបារាំង។ ចក្រភពអង់គ្លេសក៏ចូលធ្វើអន្តរាគមន៍ដើម្បីកុំឱ្យបារាំងដាក់សម្ពាធបន្ថែមទៀតមកលើសៀមប៉ុន្តែជាការតបស្នងគុណអង់គ្លេសវិញ សៀមត្រូវប្រគល់តំបន់កេដា ភឺលីស កេឡានតាន និងតេរេងហ្កានូមកឱ្យអង់គ្លេសនៅក្រោមសន្ធិសញ្ញាអង់គ្លេស–សៀម ឆ្នាំ១៩០៩។ ទឹកដីដែលបានបាត់បង់ទាំងអស់នេះគឺសុទ្ធតែស្ថិតនៅជាយដែននៃឥទ្ធិពលរបស់អាណាចក្រសៀមនិងមិនដែលស្ថិតនៅក្រោមការគ្រប់គ្រងរបស់ពួកគេផ្ទាល់នោះទេ។ ការបង្ខំឱ្យបោះបង់ចោលទឹកដីទាំងអស់នោះដោយមហាអំណាចអាណានិគមគឺជារឿងដ៏គួរឱ្យអាម៉ាស់បំផុតសម្រាប់ព្រះមហាក្សត្រនិងប្រជាជាតិថៃទាំងមូល។
ទន្ទឹមនឹងនេះដែរ ការធ្វើកំណែទម្រង់ប្រទេសជាតិនូវតែបន្តឥតឈប់ឥតឈរដែលជាហេតុនាំឱ្យសៀមដែលធ្លាប់ជារដ្ឋពឹងផ្អែកលើរបបរាជាធិបតេយ្យផ្តាច់ការទាំងស្រុងទៅជាប្រទេសជាតិទំនើបទាន់សម័យមួយ។ ដំណើរនេះបានកើនឡើងជាលំដាប់នៅក្នុងរជ្ជកាលបុត្រារបស់ព្រះរាមាទី៥។ ផ្លូវដែកនិងប្រព័ន្ធគមនាគមន៍ត្រូវបានភ្ជាប់ទៅគ្រប់ទិសទីនៃប្រទេសថៃ។ ដុំមាសត្រូវបានដាក់ឱ្យប្រើជារូបិយវត្ថុ ហើយការប្រើកម្លាំងពលកម្មជាទម្ងន់ត្រូវបានជំនួសមកវិញនូវប្រព័ន្ធពន្ធដារសម័យ។ បញ្ហាដ៏ធំបំផុតគឺកង្វះមន្រ្តីរាជការដែលប្រកបដោយសីលធម៌និងចំណេះដឹងទូទៅ ដោយហេតុនេះហើយទើបសៀមត្រូវប្រគល់តំណែងទាំងនោះទៅជនបរទេសជាបណ្តោះអាសន្នសិន។ សៀមក៏ចាប់កសាងវិទ្យាស្ថានអប់រំនិងសាលារៀននៅទូទាំងផ្ទៃប្រទេសហើយបន្ទាប់មកត្រូវរងចាំនិស្សិតពួកគេរៀនចប់អស់សិនទើបនិស្សិតទាំងនោះអាចឡើងបន្តជាមន្រ្តីរាជការជំនួសឱ្យបរទេសបាន។ ត្រឹមឆ្នាំ១៩១០ និងជាឆ្នាំដែលព្រះរាមាទី៥ ត្រូវចូលព្រះទិវង្គត ប្រទេសសៀមក៏បានក្លាយជាប្រទេសជាតិដ៏ទំនើបមួយនៅក្នុងចំណោមរដ្ឋប្រទេសអធិបតេយ្យទាំងប៉ុន្មាននៅលើពិភពលោក។
ដំណាក់កាលក្លាយជារដ្ឋទាន់សម័យ (១៩១០–១៩២៥)
កំណែទម្រង់មួយរបស់ព្រះរាមាទី៥ គឺការណែនាំនូវច្បាប់ឡើងស្នងរាជ្យតាមបែបបស្ចិមប្រទេស ដូច្នេះនៅឆ្នាំ១៩១០ ព្រះអង្គត្រូវបានបុត្រារបស់ទ្រង់ឡើងស្នងរាជ្យជាសន្តិវិធីដោយមាននាមថាសម្តេចព្រះបាទរាមាទី៦។ រជិរាវុធ ឬរាមាទី៦ បានទទួលការអប់រំនៅឯសាលាយោធាសានហឺសត៍ និងនៅសកលវិទ្យាល័យអកស៍ហ្វត។ គេបានចាត់ទុកព្រះអង្គគឺជាសភាពបុរសម្នាក់នៅសម័យអែដវើដនៃចក្រភពអង់គ្លេស។
នៅក្នុងរជ្ជកាលព្រះរាមាទី៦ ក៏មានកំណែទម្រង់ខ្លះៗផងដែរក៏ប៉ុន្តែ ទ្រង់គឺនូវតែជាព្រះមហាក្សត្រផ្តាច់ការដែលដើរតួជាប្រមុខគណៈរដ្ឋមន្រ្តីនិងកាន់កាប់ទីភ្នាក់ងារទាំងអស់របស់រដ្ឋជាមួយនឹងសាច់ញាតិរបស់ព្រះអង្គ។ ដោយទទួលបានការអប់រំនិងចំណេះដឹងពីលោកខាងលិច រជិរាវុធដឹងថាប្រទេសជាតិ"ថ្មី"របស់ទ្រង់គឺមិនអាចគម្លៀតចេញពីអំណាចរដ្ឋាភិបាលទាំងស្រុងបានទេ ហើយព្រះអង្គមានជំនឿថា ប្រទេសសៀមគឺនឹងមិនងាយទទួលបាននូវលទ្ធិប្រជាធិបតេយ្យពេញលេញស្រួលៗនោះទេ។ តែទោះជាយ៉ាងណា ទ្រង់នូវតែធ្វើទំនើបកម្មជាតិបន្តពីព្រះបិតា។
ទីក្រុងបាងកកក៏ក្លាយជារាជធានីផ្លូវការនៃប្រជាជាតិថ្មីរបស់រជិរាវុធ។ រដ្ឋាភិបាលរបស់ទ្រង់បានចាប់ផ្តើមគម្រោងអភិវឌ្ឍន៍ជាច្រើននៅទូទាំងប្រទេសទោះបីជាមានបញ្ហាខាងហិរញ្ញវត្ថុជាតិក្តី។ ផ្លូវថ្នល់ ស្ពាន ផ្លូវដែក មន្ទីរពេទ្យ និងសាលារៀនត្រូវបានលេចចេញឡើងនៅគ្រប់ជ្រង់ជ្រោយនៃប្រទេសថៃ។
ព្រះរាជាទ្រង់បានបង្កើតកងអង្គទ័ពខ្លាព្រៃ (กองเสือป่า) ដែលជាយោធាប្រតិព័ន្ធមួយរបស់សៀមក្នុងគោលបំណងចង់ដោះស្រាយបុព្វហេតុជាតិ។ ព្រះអង្គថែមទាំងបានបង្កើតអង្គការកាយរិទ្ធជាតិថៃទៀតផងដែលនៅមានអត្ថិភាពរហូតមកដល់សព្វថ្ងៃ។ ព្រះរាជាបានចំណាយពេលភាគច្រើនធ្វើកិច្ចការទាំងនេះព្រោះទ្រង់ដឹងថាវាជាឱកាសតែមួយគត់ដែលទ្រង់អាចបង្កើតចំណងរវាងខ្លួនព្រះអង្គនឹងពលរដ្ឋដ៏ស្មោះត្រង់របស់ទ្រង់ផ្ទាល់។
ចលនាយោធាប្រតិព័ន្ធរបស់រជិរាវុធបានបាត់ឥទ្ធិពលបន្តិចម្តងៗនៅត្រឹមឆ្នាំ១៩២៧ ប៉ុន្តែត្រូវលើកឡើងមកវិញហើយវិវត្តទៅជាកងអង្គទ័ពអ្នកស្ម័គ្រចិត្តការពារ ឬអាចហៅថា"កាយរិទ្ធភូមិ" (ลูกเสือบ้าน)។
របៀបរបបដឹកនាំរបស់រជិរាវុធគឺមានលក្ខណៈខុសគ្នាពីព្រះបិតារបស់ទ្រង់។ ជាជាងលើកឡើងនូវក្រុមដឹកនាំថ្មី រជិរាវុធនូវតែបន្តសហការណ៍ជាមួយក្រុមអ្នកដឹកនាំចាស់ៗ (ពោលក្រុមដឹកនាំរបស់ព្រះបិតាទ្រង់) នៅក្នុងរជ្ជកាលដំបូងៗរបស់ព្រះអង្គ។ កិច្ចការងារប្រចាំថ្ងៃភាគច្រើនគឺបានចាត់ឱ្យអ្នកមានបទពិសោធន៍និងអ្នកមានសមត្ថភាពធ្វើ។ សម្រាប់អ្នកទាំងនោះនិងព្រះរាជាផ្ទាល់ សៀមនូវមានកង្វះការអភិវឌ្ឍន៍ផែនការជាតិដូចជាផ្តល់នូវការអប់រំជូនប្រជាជនទាំងមូល ការបង្កើតគ្លីនិកដើម្បីផ្តាល់ថ្នាំវ៉ាក់សាំងដោយឥតគិតថ្លៃដើម្បីបង្ការជំងឺអុតធំ និងការពង្រីកប្រព័ន្ធផ្លូវដែក។
មិនយូរប៉ុន្មាន អ្នកដែលកាន់តំណែងជាន់ខ្ពស់ជើងចាស់ទាំងនោះក៏ត្រូវជំនួសមកវិញដោយសមាជិកថ្មីៗ ហើយគិតត្រឹមឆ្នាំ១៩១៥ សមាជិកគណៈរដ្ឋមន្រ្តីជាងពាក់កណ្តាលគឺសុទ្ធតែជាអ្នកមកថ្មីទាំងអស់។
កំណែទម្រង់វិស័យអប់រំ
ព្រះរាមាទី៦ គឺជាស្តេចសៀមដំបូងគេបង្អស់ដែលបានបង្កើតនូវគំរូរដ្ឋធម្មនុញ្ញ។ ព្រះអង្គចង់ដឹងថាតើប្រទេសសៀមនឹងដើរទៅមុខដូចម្តេចនៅក្រោមប្រព័ន្ធគ្រប់គ្រងបែបបស្ចឹមលោក។ ព្រះអង្គក៏បានប្រទះឃើញនូវគុណសម្បត្តិនៅក្នុងប្រព័ន្ធនោះហើយគិតថាសៀមអាចឈានទៅមុខបន្តិចម្តងៗបាន ប៉ុន្តែមិនអាចទទួលយកបានភ្លាមៗនោះទេ ព្រោះថាប្រជាជនខ្លួនភាគច្រើនមិនមានចំណេះដឹងគ្រប់គ្រាន់ដើម្បីយល់ពីបម្លាស់ប្តូរបែបនេះនោះឡើយ។ នៅក្នុងឆ្នាំ១៩១៦ វិស័យអប់រំជាន់ខ្ពស់ក៏ចាប់ដំណើរការនៅប្រទេសសៀម។ ព្រះរាមាទី៦ បានបើកមហាវិទ្យាល័យរជិរាវុធ ហើយនិងសកលវិទ្យាល័យដំបូងគេបង្អស់នៅប្រទេសថៃគឺសកលវិទ្យាល័យចុល្លាង្ករណ៍។
សង្គ្រាមលោកលើកទី១
ដើម្បីធ្វើឱ្យទំនាក់ទំនងសៀមនឹងអង់គ្លេសកាន់តែជិតស្និទ, នៅក្នុងឆ្នាំ១៩១៧ ប្រទេសសៀមក៏បានប្រកាសសង្គ្រាមលើប្រទេសអាល្លឺម៉ង់ និងអូទ្រីស-ហុងគ្រី។ ការចូលរួមរបស់សៀមនៅក្នុងសង្គ្រាមលោកលើកទី១ បានបណ្តាលឱ្យសៀមទទួលបានអាសនៈមួយនៅឯសន្និសីទសន្តិភាពទីក្រុងវែសៃ។ រដ្ឋមន្រ្តីការបរទេសរបស់សៀមឈ្មោះតេវ៉ាវង្ស៍បានប្រើឱកាសនេះដើម្បីបដិសេដទៅនឹងសន្ធិសញ្ញាទាំងប៉ុន្មានដែលសៀមបានចុះនាសតវត្សទី១៩ និងការស្តារអធិបតេយ្យភាពរបស់សៀមទាំងស្រុងឡើងវិញ។ សហរដ្ឋអាមេរិកក៏បានយល់ស្របទៅនឹងសំណើរបស់សៀមនៅឆ្នាំ១៩២០ ហើយក្រោយមក បារាំងនិងអង់គ្លេសនៅឆ្នាំ១៩២៥។ ជ័យជម្នះរបស់សៀមនៅក្នុងសង្គ្រាមលោកនោះបានផ្តល់នូវប្រជាប្រិយភាពជាខ្លាំងដល់ព្រះរាជា ប៉ុន្តែមិនយូរប៉ុន្មាន វាក៏រំសាយទៅវិញដោយសារតែបញ្ហាផ្សេងៗទៀតមានដូចជា ការចំណាយប្រាក់ចំណូលជាតិហួសប្រមាណទៅលើសង្គ្រាមលោកដែលជាហេតុនាំឱ្យកើតមានវិបត្តិសេដ្ឋកិច្ចនៅក្នុងឆ្នាំ១៩១៩។ ជាតិសៀមក៏កើតមានការព្រួយបារម្ភមួយទៀតបន្ទាប់ពីបានដឹងឮថាព្រះរាជាគឺពុំមានបុត្រាស្នងតំណែង។ រឿងនេះបានបណ្តាលឱ្យមានអស្ថេរភាពដល់រាជាធិបតេយ្យសៀមនាពេលនោះព្រោះតែអវត្តមាននៃរជ្ជទាយាទ។
រជារិវុធ (ព្រះរាមាទី៦) ក៏ចូលព្រះទិវង្គតនៅឆ្នាំ១៩២៥ ក្នុងព្រះជន្មាយុត្រឹម ៤៤ ព្រះវស្សា។ ការចូលទិវង្គតរបស់ព្រះអង្គបានធ្វើឱ្យរាជាធិបតេយ្យនៅប្រទេសសៀមមានភាពចុះខ្សោយជាខ្លាំង។ តែទោះបីជាយ៉ាងណា រជារិវុធត្រូវបានប្អូនប្រុសរបស់ព្រះអង្គ ព្រះនាមប្រជាធិផុកឡើងស្នងរាជ្យសម្បត្តិបន្តពីទ្រង់។
ទីបញ្ចប់នៃរាជាធិបតេយ្យផ្តាច់ការ (១៩២៥–១៩៣២)
ទោះជាមិនបានត្រៀមខ្លួនឡើងសោយរាជ្យជាមុនមែន តែព្រះបាទប្រជាធិផុកទ្រង់មានគុណសម្បត្តិច្រើនដូចជា៖ មានប្រាជ្ញាឈ្លាសវៃ មានភាពប៉ិនប្រសប់ខាងការទូតទំនាក់ទំនងជាមួយនឹងបរទេស មានភាពរម្យទមនិងមានឆន្ទៈឧស្សាហ៍ព្យាយាមរៀនសូត្រ។
ខុសពីអង្គក្សត្រមុនៗ ព្រះរាមាទី៧ គឺតែងតែអានរាល់ឯកសាររដ្ឋដែលបញ្ជូនមកទ្រង់ ទាំងសេចក្តីប្រតិបាទន៍របស់រដ្ឋមន្រ្តីនិងបដ្ឋាលិខិតរបស់ប្រជាពលរដ្ឋ។ ត្រឹមតែរយៈពេលកន្លះឆ្នាំចូលក្នុងរជ្ជកាលរបស់ព្រះអង្គប៉ុណ្ណោះ រដ្ឋមន្រ្តីរបស់អតីតអង្គក្សត្រវជិរាវុធតែចំនួន ៣ នាក់ទេដែលនូវរក្សាតំណែងរបស់ពួកគេបាន ចំណែកឯ ៩ រូបទៀតត្រូវបានជំនួសដោយសមាជិកគ្រួសាររាជវង្សទាំងអស់។ សកម្មភាពនេះបានផ្តល់ទាំងផលប្រយោជន៍និងគុណប្រយោជន៍។ សម្រាប់ផលប្រយោជន៍ កិច្ចការរបស់រដ្ឋាភិបាលនឹងត្រូវអនុវត្តដោយបុគ្គលដែលមានសមត្ថភាពខ្ពស់និងបទពិសោធន៍ច្រើន តែសម្រាប់គុណប្រយោជន៍វិញ វាគឺជាសញ្ញាបង្ហាញពីការវិលត្រឡប់មកវិញនៃអប្បជនាធិបតេយ្យ។ វាពិតជាច្បាស់ណាស់ថា ព្រះបាទប្រជាធិផុកមានគោលបំណងចង់បណ្តេញសមាជិករដ្ឋាភិបាលរបស់វជិរាវុធទាំងអស់ចោលហើយបុគ្គលដែលត្រូវជំនួសតំណែងរបស់អ្នកទាំងនោះវិញគឺជាក្រុមសមាជិកនៃគ្រួសាររាជវង្សចក្រី ពោលគឺព្រះបាទប្រជាធិផុក ទ្រង់ចង់ឱ្យរដ្ឋាភិបាលរបស់ព្រះអង្គមានលក្ខណៈដូចនឹងរដ្ឋាភិបាលរបស់ព្រះបាទចុល្លាង្ករណ៍ (ព្រះរាមាទី៥)។
ដោយមានជំនួយពីក្រុមប្រឹក្សានោះ ព្រះមហាក្សត្រក៏ទទួលបានសម្រេចក្នុងការស្តារស្ថេរភាពសេដ្ឋកិច្ចជាតិឡើងវិញ ប៉ុន្តែក្នុងដំណើរនេះ មន្រ្តីស៊ីវិលមួយចំនួនធំត្រូវបានដកចេញពីតំណែងហើយចំណែកឯអ្នកដែលនៅសល់គឺត្រូវបានរដ្ឋាភិបាលកាត់ប្រាក់ខែអស់ជាច្រើន។ សកម្មភាពនេះគឺទទួលបាននូវការមិនពេញចិត្តជាខ្លាំងពីសំណាក់ក្រុមមន្រ្តីទាំងនោះហើយវាគឺជាកត្តាមួយដែលបង្កឱ្យមានរដ្ឋប្រហារនៃឆ្នាំ១៩៣២ កើតឡើង។
ក្រោយមក សម្តេចប្រជាធិផុកក៏បានបង្វែរចំណាប់អារម្មណ៍របស់ទ្រង់មកលើសំណួរនយោបាយនាពេលអនាគតនៅក្នុងប្រទេសសៀម។ ដោយយកគំរូតាមចក្រភពអង់គ្លេស ព្រះអង្គចង់ឱ្យប្រជាជនសាមញ្ញៗមានសម្លេងនៅក្នុងកិច្ចការប្រទេសជាតិ ដូច្នេះទ្រង់ក៏បានរៀបគម្រោងបង្កើតសភាឡើង។ រដ្ឋធម្មនុញ្ញដែលបានស្នើឡើងត្រូវបានព្រះរាជាបញ្ជាឱ្យមានការត្រួតពិនិត្យមើលយ៉ាងផ្ទៀងផ្ទាត់ ប៉ុន្តែវាត្រូវបានបដិសេដដោយទីប្រឹក្សារបស់ព្រះអង្គផ្ទាល់ដោយគេយល់ឃើញថាប្រជាជនថៃគឺមិនទាន់បានត្រៀមខ្លួនសម្រាប់លទ្ធិប្រជាធិបតេយ្យនៅឡើយទេ។
បដិវត្តន៍
នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៣២ ដោយសារតែប្រទេសសៀមកំពុងមានវិបត្តិសេដ្ឋកិច្ចធ្ងន់ធ្ងរ ឧត្តមក្រុមប្រឹក្សាក៏ចេញសេចក្តីសម្រេចកាត់បន្ថយការចំណាយរបស់ជាតិហើយក្នុងនោះរួមមានទាំងថវិកាយោធាផងដែរ។ ប្រជាធិផុកទ្រង់ដឹងថាការប្រកាន់គោលនយោបាយបែបនេះនឹងបង្កើតការមិនពេញចិត្តច្រើន ជាពិសេសគឺនៅក្នុងជួរកងទ័ព។ ដូច្នេះហើយបានជាព្រះអង្គបានកោះប្រជុំក្រុមមន្រ្តីពិសេសដើម្បីពន្យល់ពិភាក្សាអំពីមូលហេតុអ្វីបានជាការកាត់បន្ថយការចំណាយនោះគឺជារឿងចាំបាច់និងសំខាន់។ នៅក្នុងសុន្ទរកថារបស់ព្រះអង្គ ទ្រង់បានថ្លែងថា៖ "ខ្លួនខ្ញុំនេះផ្ទាល់គឺមិនដឹងអ្វីអំពីរឿងហិរញ្ញវត្ថុនោះទេ ខ្ញុំគ្រាន់តែស្តាប់តាមយោបល់របស់អ្នកដទៃហើយជ្រើសយកជម្រើសដែលខ្ញុំគិតថាល្អជាងគេប៉ុណ្ណោះ...ប្រសិនបើខ្ញុំរើសជម្រើសណាខុសនោះ ខ្ញុំពិតជាសមនឹងទទួលបានការលើកលែងទោសពីប្រជាជនសៀមណាស់។"
គ្មានស្តេចសៀមអង្គណាដែលធ្លាប់ថ្លែងសេចក្តីចេញមកបែបនេះនោះទេតាំងពីរដ្ឋសៀមទំនើបកើតចេញមក។ មនុស្សមួយចំនួនបាននាំគ្នាបកស្រាយថា សុន្ទរកថាដែលបានថ្លែងដោយប្រជាធិផុកនោះគឺមិនដូចអ្វីដែលទ្រង់ស្មាន់នោះទេ វាគឺជាការអំពាវនាវត្រង់ៗឱ្យប្រជាជនថៃមានការយោគយល់និងចូលធ្វើសហប្រតិបត្តិការជាមួយនឹងរដ្ឋាភិបាលទ្រង់។ ពួកអ្នកទាំងនោះយល់ឃើញវាថាជាសញ្ញានៃភាពទន់ខ្សោយនិងជាភ័ស្តុតាងបញ្ជាក់ថាប្រព័ន្ធគ្រប់គ្រងរបស់សៀមក្រោមព្រះបាទប្រជាធិផុកដែលនូវតែបន្តរក្សារបបអត្ថាធិបតេយ្យនេះគួរតែលុបបំបាត់ចោលភ្លាម។ ភាពចលាចលផ្នែកនយោបាយនៅឯរាជធានីក៏កើតមានឡើងហើយនៅក្នុងខែមេសា ព្រះរាជាក៏បានយល់ព្រមក្នុងការណែនាំនូវរដ្ឋធម្មនុញ្ញមួយដែលតម្រូវឱ្យទ្រង់ចែករំលែកអំណាចជាមួយនឹងនាយករដ្ឋមន្ត្រី។ តែទោះបីជាយ៉ាងណា វាគឺនូវតែមិនគ្រប់គ្រាន់សម្រាប់ពួកមូលវិវដ្តនៅក្នុងជួរយោធា។ នៅថ្ងៃទី២៤ ខែមិថុនា ឆ្នាំ១៩៣២ ខណៈពេលដែលព្រះរាជាយាងទៅលេងមាត់សមុទ្រ កងពលទីក្រុងបាងកកក៏ចាប់ផ្តើមធ្វើការបះបោរហើយក៏ដណ្តើមអំណាចបានពីព្រះរាជា។ ការបះបោរនោះគឺបានដឹកនាំដោយក្រុមមន្រ្តីចំនួន ៤៩ រូបដែលត្រូវបានគេស្គាល់ថា"គណរដ្ឋសាដន" (ឬបកប្រែមកថា គណបក្សប្រជាជន)។ រាជាធិបតេយ្យផ្តាច់ការនៅថៃដែលមានអាយុកាលជាង ៨០០ ឆ្នាំក៏ត្រូវបានបញ្ចប់នៅថ្ងៃនោះ។
ដើមរតនកោសិន្ទ្រ៍
ដូចនឹងសម័យអយុធ្យាដែរ ទាំងប្រុសទាំងស្រីគឺស្លៀកសំពត់ចងចង្កេះដែរគេតែងហៅថាសំពត់ចងក្បិន។ សម្រាប់បុរសៗសំពត់ចងក្បិនគឺគេពាក់វាពីត្រឹមចង្កេះរហូតទៅដល់ភ្លៅហើយចំណែកឯស្រ្តីវិញគឺពាក់វាបិតបាំងពីដើមទ្រូងហូរទៅដល់ក្រោមជង្គង់។ ការស្លៀកពាក់បង្ហាញទ្រូងឬជើងក៏ត្រូវបានគេទទួលស្គាល់ផងដែរថាជាផ្នែកមួយនៃច្បាប់នៃការស្លៀកពាក់ផ្លូវការរបស់ថៃ។ ក្រោយពីនគរអយុធ្យាត្រូវបានដួលរលំទាំងស្រុង ស្ត្រីជនជាតិថៃក៏បាននាំគ្នាកាត់សក់ខ្លីហើយក្រោយមកវាក៏ក្លាយជាម៉ូដសក់ដ៏និយមមួយសម្រាប់ស្ត្រីៗរហូតដល់សតវត្សទី២០។ មុនសតវត្សទី២០ ដើម្បីមើលសម្គាល់មនុស្សទៅតាមវណ្ណៈ គឺគេមើលតាមស្បែកក្រណាត់នៃសម្លៀកបំពាក់មានដូចជា ក្រណាត់កប្បាស និងក្រណាត់សូត្រជាដើម។
រតនកោសិន្ទ្រ៍សម័យ
នៅកំឡុងទស្សវត្តឆ្នាំ១៨៦០ សមាជិករាជវង្សសៀមក៏ជ្រើសយកម៉ូតសម្លៀកបំពាក់តាមជនជាតិអង់គ្លេស។" សម្លៀកបំពាក់ដែលពាក់នៅក្នុងរាជវាំងនិងឯកសណ្ឋានសម្រាប់ពាក់នៅក្នុងពិធីបុណ្យផ្សេងៗគឺសុទ្ធតែច្នៃបង្កើតឡើងនៅក្នុងរជ្ជកាលព្រះបាទចុល្លាង្ករណ៍ទាំងអស់។ ការស្លៀកពាក់បែបពួកបស្ចឹមបូព៌ាក៏ចាប់ផ្តើមមានប្រជាប្រិយភាពខ្លាំងសម្រាប់អ្នករស់នៅឯទីក្រុងបាងកក។ នៅដើមទស្សវត្តឆ្នាំ១៩០០ ស្តេចវជិរាវុធបានចេញយុទ្ធនាការជម្រុញឱ្យនារីថៃចូលទុកសក់ឱ្យវែងហើយស្លៀកសារ៉ុងជំនួសឱ្យសំពត់ចងក្បិនវិញ។
ឯកសារយោង
ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:អាណាចក្ររតនកោសិន្ទ្រ៍ ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ប្រវត្តិសាស្ត្រខ្មែរ ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ប្រវត្តិសាស្ត្រថៃ ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ប្រវត្តិសាស្ត្រឡាវ ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ប្រវត្តិសាស្ត្រម៉ាឡេស៊ី
និទានសុន្ទរីនន្ទាភិក្ខុនី
(សៀវភៅលេខ ៥ ទំព័រទី ១៧)
[១៣] ត្រង់ពាក្យថា ភិក្ខុនីណាមួយ មានសេចក្តីដូចគ្នានឹងសិក្ខាបទទី ១ នៃបារាជិកកណ្ឌនេះ ។ ដែលហៅថា ដឹង គឺ​ភិក្ខុនី​ដឹង​ខ្លួនឯងក្តី មានពួកអ្នកដទៃមកប្រាប់ដល់ភិក្ខុនីនោះក្តី ភិក្ខុនីដែលត្រូវបារាជិកនោះប្រាប់ក្តី ។ ពាក្យថា ត្រូវ​អាបត្តិ​បារាជិក អធិប្បាយ​ថា បណ្តាបារាជិកទាំង ៨ (ដឹងថា) ត្រូវបារាជិកណាមួយ ។ ពាក្យថា មិនចោទដោយខ្លួនឯង គឺមិនប្តឹង (ជំនុំសង្ឃ) នឹង​ខ្លួន​ឯង ។ ពាក្យថា មិនប្រាប់ដល់ពួកគណៈ គឺមិនប្រាប់ដល់ពួកភិក្ខុនីឯទឿត ។
[១៤] ត្រង់ពាក្យថា កាលណាបើភិក្ខុនីនោះស្ថិតនៅក្តី គឺដែលហៅថា ស្ថិតនៅបានដល់ភិក្ខុនីស្ថិតនៅក្នុងភេទនៃ​ខ្លួន​ដដែល ។ ដែលហៅថា ច្យុត គឺធ្វើកាលកិរិយាស្លាប់ទៅហើយ ។ សឹកខ្លួនឯងក្តី ពួកភិក្ខុនីឯទៀតឲ្យវិនាសក្តី ហៅថា វិនាស​ហើយ ។ ចៀសទៅកាន់លទ្ធិតិរ្ថិយ ហៅថា ចៀសទៅកាន់លទ្ធិដទៃ ។
[១៥] ត្រង់ពាក្យថា ទោះភិក្ខុនីដែលដឹងរឿងនោះនិយាយយ៉ាងនេះក្នុងកាលជាខាងក្រោយថា បពិត្រលោកម្ចាស់ ខ្ញុំបានដឹង (រឿង) ភិក្ខុនីនោះថា នាងនេះមានសភាពយ៉ាងនេះមួយ យ៉ាងនេះមួយ ក្នុងកាលមុនដែរ ប៉ុន្តែខ្ញុំមិនបានចោទចំពោះខ្លួនឯង សេចក្តី​ថា ខ្ញុំមិនបានប្តឹង (ជំនុំសង្ឃ) នឹងខ្លួនឯង ។ ពាក្យថា ខ្ញុំមិនបានប្រាប់ដល់ពួកគណៈ អធិប្បាយថា ខ្ញុំ​មិន​ប្រាប់​ដល់​ពួក​ភិក្ខុ​ដទៃ​ឡើយ ។
[១៦] ត្រង់ពាក្យថា ភិក្ខុនីនេះក្តី តថាគតពោលប្រៀបផ្ទឹមនឹងពួកភិក្ខុនីដែលត្រូវ​អាបត្តិ​បារាជិកមុនៗ ។ ពាក្យ​ថា​ ត្រូវ​អាបត្តិ​បារាជិក អធិប្បាយថា ធម្មតាស្លឹកឈើទុំដែលជ្រុះផុតអំពីទងហើយ មិនគួរលូតលាស់ឡើងវិញបាន មាន​គួរនា​យ៉ាងណាមិញ ភិក្ខុនីដែលដឹងថា ភិក្ខុនីផងគ្នាត្រូវ​អាបត្តិ​បារាជិកហើយ គ្រាន់តែដាក់ធុរៈថា អញ​មិន​ចោទ​ចំពោះ​ខ្លួន​ឯង អញមិនប្រាប់ដល់ពួកគណៈដូច្នេះ ក៏មិនមែនជាសមណី មិនមែនជាធីតារបស់ព្រះពុទ្ធជាសក្យត្រកូល​ឡើយ ព្រោះហេតុនោះ ភិក្ខុនីនោះបានជាតថាគតហៅថា ត្រូវ​អាបត្តិ​បារាជិក ។ ពាក្យថា មិន​មាន​សំវាស​ អធិប្បាយថា ដែលហៅថា សំវាស (នោះ) គឺ សង្ឃកម្មជាមួយ​គ្នាឧទ្ទេសជាមួយគ្នា សភាព​ជា​បុគ្គល​មានសិក្ខាស្មើគ្នា នេះហៅថា សំវាស សំវាសនោះ​មិន​មាន​ជា​មួយ​​នឹង​ភិក្ខុនី​នោះ ព្រោះហេតុដូច្នោះ បាន​ជាតថាគត ហៅថា ជាភិក្ខុនីមិនមានសំវាស ។
ឃុនឆាង ឃុនផែន
ឃុនឆាង ឃុនផែន ( Khun Chang Khun Phaen, ขุนช้างขุนแผน , Khun Chang Khun Phaen ) គឺ ប្រវត្តិនៃចេតិយឃុនឆាងឃុនផែន ជាប់ទាក់ទិននឹងរឿងព្រេងមួយដែលដំណាលពីស្នេហារបស់ កម្លោះ២នាក់ ឈ្មោះឃុនឆាង ឃុនផែន  តាមស្រលាញ់នារីម្នាក់ឈ្មោះភឹម។ ស្នេហាត្រីកោណមួយនេះ បានធ្វើឲ្យនារីឈ្មោះភឹមបាត់បង់ជីវិត ហើយឃុនឆាងក៏បានសាងសង់ចេតិយបញ្ចុះសព្វនាងភឹម នៅត្រើយ ខាងលិចដើម្បីបញ្ជាក់ពីសេចក្ដីស្រលាញ់ ហើយឃុនឆាងក៏បានយកទង់ព្រលឹងនាងដោត នៅត្រើយខាងកើត ដើម្បីឲ្យនាងឆាប់បានចាប់ជាតិជាថ្មី។ ក្រោយមកនៅទីនោះក៏បានជាប់ឈ្មោះ ថាភូមិដងទង់ ចំណែក ត្រើយខាងលិចកន្លែងដែលបញ្ចុះសព្វនាងភឹមត្រូវបានជាប់ឈ្មោះថា ភូមិចេតិយ រហូតដល់សព្វថ្ងៃនេះ។
សម្តេច
សម្តេច មានន័យថាលោកអ្នកមានតេជះច្រើន, លោកអ្នកមានបុណ្យមានអំណាចធំ ។ គុ. ខ្ពង់ខ្ពស់, ឧដុង្គឧត្ដម, ថ្កើងស័ក្ដិ ថ្កើងអំណាច, ថ្កើងថ្កាន( សមតែនឹងយល់ថាក្លាយមកពី បា. សំ + តេជ ឬ សំ. សំតេជស៑ "ដែលមានតេជះខ្លាំង" ព្រោះខ្មែរបុរាណសរសេរជា សម្ដេជ ក៏មាន ) ។ ពាក្យសម្រាប់ប្រើបន្ថែមលើព្រះនាម ឬលើឋានន្ដរក្សត្រិយ៍ មន្រ្តីស័ក្តិខ្ពស់ : ព្រះបាទសម្ដេចព្រះហរិរក្សរាមាឥស្សរាធិបតី..., សម្ដេចព្រះមហាក្សត្រិយានី; សម្ដេចព្រះឧបយុវរាជ; សម្ដេចព្រះឧភយោរាជ; សម្ដេចព្រះវររាជជននី; សម្ដេចព្រះមហាឧបរាជ; សម្ដេចព្រះសង្ឃរាជ; សម្ដេចព្រះរៀម; សម្ដេចព្រះអនុជ ។ ល ។ សម្ដេចចៅពញា ឋានន្ដរសេនាបតីទី ១ សម្រាប់ទោ ( មានតែពីក្នុងសម័យបុរាណ ) ។ ល ។
សម្តេច គឺជាកិត្តិយសរបស់ខ្មែរដែលត្រូវបានព្រះមហាក្សត្រខ្មែរ ប្រគល់ជូនដល់បុគ្គលនានា ដែលចាត់ទុកថាបានរួមចំណែកយ៉ាងសំខាន់ដល់ប្រទេសជាតិ។ ជារឿយៗវាត្រូវបានអមដោយចំណងជើងវែងជាង។ ឧទាហរណ៍ ចំណងជើងពេញរបស់នាយករដ្ឋមន្ត្រី ហ៊ុន សែន គឺសម្តេចអគ្គមហាសេនាបតីតេជោ ហ៊ុន សែន។ សមាជិក​រាជវង្ស និង​មេ​ដឹក​នាំសាសនា​មួយ​ចំនួន​ក៏​មាន " សម្តេច " ជា​ផ្នែក​នៃ​ឋានៈ​របស់​ពួក​គេ​ដែរ។ នៅខែកក្កដាឆ្នាំ ២០១៦ រដ្ឋាភិបាលបានបញ្ជាឱ្យប្រព័ន្ធផ្សព្វផ្សាយប្រើប្រាស់ចំណងជើងពេញរបស់មេដឹកនាំ។
ងារ​នេះ​ធ្លាប់​ជា​កម្រមាន​ដូច​ក្នុងរជ្ជកាល​ព្រះបាទ ​នរោត្តម សីហនុ មាន​អ្នក​នយោបាយ​តែ​បួន​រូប​ប៉ុណ្ណោះ​ដែល​បាន​ទទួល​ងារ​នោះ​រួម​មាន ប៉ែន នុត លោក ញឹក ជូឡុង លោក សឺន សាន និង​លោក ចៅ សែន កុសលឈុំ ដែល​សុទ្ធ​សឹង​បាន​ធ្វើ​ជា​នាយក​រដ្ឋមន្ត្រី។
ភិក្ខុនី
ភិក្ខុនី គឺស្ត្រីដែលបានបួសក្នុងព្រះពុទ្ធសាសនា។ ចំណែកបុរសដែលចូលបួសក្នុងព្រះពុទ្ធសាសនា ហៅថា ភិក្ខុ។ ភិក្ខុនី គឺជាអ្នកចេញចាកផ្ទះ ចូលមកបួស ហើយរស់នៅ​ក្នុង​អារាម​របស់ភិក្ខុនី ប្រតិបត្តិតាម​ពុទ្ធ​ឱវាទ ដើម្បីការ​ចេញ​ចាក​ទុក្ខ។ ព្រះសម្មាសម្ពុទ្ធ ទ្រង់បាន​បញ្ញត្តិ​សិក្ខាបទ ៣១១ ដល់ភិក្ខុនី ដើម្បីសេចក្តីនៅសប្បាយដល់ពួកនាង និងដើម្បីការ​មិនវិវាទគ្នាក្នុងសំណាក់ឧភតោសង្ឃ គឺសង្ឃទាំងពីរចំណែក មាន ពួកភិក្ខុ និងពួកភិក្ខុនី។ សព្វថ្ងៃនេះ ភិក្ខុនីមានតែនៅក្នុងព្រះពុទ្ធសាសនាមហាយាន ដែលគេឃើញមាននៅ​ក្នុងប្រទេស​ ដូចជា កូរ៉េ វៀតណាម ចិន តៃវ៉ាន់ ជាដើម។ នៅក្នុងព្រះពុទ្ធសាសនា ស្ត្រី ក៏អាចសម្តេច​ព្រះអរហត្ត ដូច​បុរសដែរ។ ដោយឃើញអំណាច​ប្រយោជន៍​នៃបព្វជ្ជានេះ ព្រះនាងមហាបជាបតិគោតមី ដែលជា​ព្រះមាតុច្ឆា (ម្តាយមីង ខាងព្រះមាតា) បានសូមបព្វជ្ជា ឧប្បសម្បទា ជាភិក្ខុនីដំបូងបំផុត ក្នុង​ព្រះពុទ្ធសាសនា។ មុននឹងឲ្យឧបសម្បទា ដល់ពួកភិក្ខុនី ព្រះពុទ្ធជាម្ចាស់ ទ្រង់ក៏បានបញ្ញត្តនូវគរុធម៌៨ប្រការ ដល់ភិក្ខុនីផងដែរ។ ក្រោយពីបានបព្វជ្ជា ឧបសម្បទា ពួកភិក្ខុនីចំនួនច្រើន បានសម្រេច​បដិសម្ភិទា មានអភិញ្ញា ហើយបានពោលនូវគាថាមួយចំនួន អំពីការត្រាស់ដឹង ដែលមានចែងក្នុងគម្ពីរ ថេរីគាថា។ ថេររីគាថា ជាផ្នែកមួយ មាននៅក្នុងខុទ្ទកនិកាយ ដែលព្រះអរហន្តទាំងឡាយ បានសង្គាយនា ចងក្រងទុករហូតមកដល់សព្វថ្ងៃ។​ ព្រះគាថា ជា​ពាក្យកាព្យបាលី ដែលក្នុងមួយគាថា មាន៤បាទ ក្នុងមួយបាទ មាន៨ម៉ាត់។ ទោះបីជានៅក្នុងប្រទេសដែលកាន់​ពុទ្ធសាសនាជាច្រើន មិនមានភិក្ខុនីទៀត តែស្ត្រីដែលមានចិត្តជ្រះថ្លា ចង់បួស អាចបួសក្នុងភាពជាដូនជី ថៃហៅថា ម៉ែជី។ នៅក្នុងប្រទេសកម្ពុជា អ្នកបួសបែបនេះ គឺមានសម្លៀកបំពាក់ស ពានាស កោរសក់ រស់​នៅ​ក្នុងវត្តអារាម។ ឯនៅក្នុងប្រទេសភូមាវិញ គេឃើញមានសម្លៀកបំពាក់ពណ៌ផ្កាឈូកស្រាល។
ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ព្រះពុទ្ធសាសនា ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:សាវ័កព្រះពុទ្ធ
ប្រាសាទភ្នំបាសិទ្ធ
ទីតាំងភូមិសាស្រ្ត
ប្រាសាទភ្នំបាសិទ្ធ ឬភ្នំប្រសិទ្ធិមានទីតាំងស្ថិតនៅភូមិតាពេជ្រ ឃុំឈ្វាំង ស្រុកពញាឭ ខេត្តកណ្តាល និងចម្ងាយ ២៨គីឡូម៉ែត្រពីរាជធានីភ្នំពេញតាមផ្លូវជាតិលេខ៥ ដល់ផ្សារព្រែកព្នៅបត់ឆ្វេងតាមថ្នល់កៅស៊ូដែលនាំយើងរហូតដល់ក្លោងទ្វារវត្តភ្នំប្រសិទ្ធិត្រៃត្រឹង្ស ដែលស្ថិតនៅខាងស្តាំដៃ។ យើងអាចបន្តដំណើរដោយតាមផ្លូវចាក់ស៊ីម៉ង់ទៅដល់វត្តនៅលើកំពូលភ្នំ។ ភ្នំប្រសិទ្ធិមានបណ្តាយ ៣គីឡូម៉ែត្រគុណ ១គីឡូម៉ែត្រ កម្ពស់ប្រមាណ១៣៨ម៉ែត្រ ។ ពេលលោកអ្នកបន្តដំណើរបានចម្ងាយប្រមាណ ១គីឡូម៉ែត្រលោកអ្នកនិងជួបផ្លូវបំបែកពី រួចបន្តដំណើរតាមផ្លូវឡើងអមដោយបង្កាន់ដៃរូបនាគគឺនាំលោកអ្នកទៅដល់កំពូលត្រៃត្រឹង។ រួចបត់ឆ្វេងដៃ យើងនិងឃើញរោងធំមួយប្រក់សង្កសី ដែលជាកន្លែងព្រះពុទ្ធចូលនិពា្វន។ បដិមាននេះធ្វើអំពីថ្មគឺដាប់ថ្មភ្នំមានបណ្តោយប្រវែង ២៤ម៉ែត្រ។ ព្រះភ័ក្រ្តព្រះអង្គ ត្រូវបែកបាក់នៅសម័យខ្មែរក្រហមហើយត្រូវបានធ្វើសារជាថ្មីឡើងនៅឆ្នាំ១៩៨៦។ នៅផ្នែកខាងកើតត្រង់ព្រះកេសព្រះអង្គ គេបានរៀបថ្មបាយក្រៀមផ្ទប់ទៅនឹងថ្មភ្នំ។ បើយើងមើលពីព្រះពុទ្ធចូលនិព្វានទៅខាងក្រោមចង្កេះភ្នំខាងជើងយើងនិងឃើញប្រាសាទស្រីគ្រប់លក្ខណ៍។ នៅជិតអ្នកតាម្ចាស់ស្រុកប្រមាណ២០ម៉ែត្រយើងឃើញតួប៉មប្រាសាទស្រីគ្រប់លក្ខណ៍ ផ្នែកខាងក្រោមលំអដោយទ្វារបញ្ឆោត ដែលមានការបែកបាក់យ៉ាងដំណំ។
ស្ថាបត្យកម្ម
តួប៉មប្រាសាទនេះសង់អំពីឥដ្ឋតាន់ដែលមានផ្តែរទ្វារធ្វើអំពីថ្មភក់សាងសង់ឡើងដោយ ព្រះបាទឥសានវរ្ម័នទី១ ក្នុងសតវត្សទី៧ ក្នុងរចនាបថសម្បូណ៍។ នៅគ្រប់ជ្រុងនៃប្រាសាទមានលំអដោយរូបចម្លាក់ប្រាសាទអណ្តែត ដែលនៅក្នុងប្រាសាទអណ្តែតនោះមានរូបទេវៈបីអង្គគឺព្រះសិវគង់នៅកណ្តាលស្រ្តីពីនាក់គឺ នាងឧមា និងព្រះម៉ែគង្គា។ ទិដ្ឋភាពនៅក្នុងជញ្ជាំងខាងជើងខូចខាតយ៉ាងខ្លាំង ដោយត្រង់ផ្នែកកណ្តាលបាក់បែកស្ទើគ្មានសល់។ ជ្រុងខាងត្បូងបាក់បែកត្រង់ផ្នែកកណ្តាលដូចគ្នានិងជ្រុងខាងជើង។
សិលាចារឹក
តាមសិលាចារឹកលេខ K-៧១០ ប្រាសាទភ្នំបាសិទ្ធមានឈ្មោះដើមថា សិទ្ធេស្វរៈ ជាភាសាបាលី ឬសំស្រ្តឹតមានន័យថា ទេពប្រកបដោយសេចក្តីសម្រេចគឺជាឈ្មោះរបស់ព្រះសិវៈ ស្ថាបនានៅសតវត្សរ៍ទី៧ ក្នុងរាជ្យព្រះបាទជ័យវរ្ម័នទី១ ។
ឯកសារយោង
ភ្នំបាសិទ្ធ
ឃុំសន្លុង(ស្រុកកណ្ដៀង)
=រដ្ឋបាល= ឃុំ មាន ភូមិ
ព្រំប្រទល់
=អប់រំ=
អនុវិទ្យាល័យ
=សាសនា=
វត្ត
=ផ្សារ= =រមណីដ្ឋាន= =មើលផងដែរ=
សុខ ចាន់រស្មី
សុខ ចាន់រស្មី (Sok Chanraksmey) (កើតនៅថ្ងៃទី១០ មករា ១៩៩២) គឺជាកីឡាករបាល់ទាត់កម្ពុជាដែលលេងជាខ្សែប្រយុទ្ធឲ្យក្រុមបាល់ទាត់ Cambodia Tiger ។
បឹងតេជោ
ព្រះបាទពញ៉ាយ៉ាត ទ្រង់​ត្រាស់​បញ្ជា​ចៅពញា​តេជោ ចៅហ្វាយ​ស្រុក​ខេត្តសំរោងទង អោយ​កេណ្ឌ​រាស្ត្រ​ទៅ​លើក​ដី​ចាក់​បំពេញ​តំបន់​ជុំវិញ​វត្ត​ភ្នំ​អោយ​បាន​ខ្ពស់ ហើយ​រាប​ស្មើ កុំ​អោយ​ទឹក​លិច។ ឯ​ទី​ដែល​ចៅពញា​តេជោ អោយ​រាស្ត្រ​ជីក​យក​អាចម៍​ដី​នោះ ក៏​ក្លាយ​ទៅ​ជា​បឹង​មួយ​ធំ​ជាប់​ឈ្មោះ​ជា​បឹង​តេជោ ត​រៀង​មក។
ឃុំខ្ជាយខាងជើង
ព្រំប្រទល់នៃ
យិងលក្សណ៍ ជិនវ័ត្រ
យិងលក្សណ៍ ជិនវ័ត្រ (ยิ่งลักษณ์ ชินวัตร, អានថា: យិង-ឡាក់ ឈីន-ណៈ-វ៉ាត់, កើត 21 មិថុនា 1967) ជានាយករដ្ឋមន្ត្រីថៃទី ២៨ និងនាយករដ្ឋមន្ត្រីស្ត្រីដំបូងរបស់ប្រទេសថៃ នៅអាយុ ៤៤​ ឆ្នាំ នាងជា​នាយក​រដ្ឋមន្ត្រី​ក្មេង​បំផុត​ក្នុង​រយៈពេល​ជាង​ ៦០​ ឆ្នាំ លើស​ពី​នេះ​ទៀត នាងក៏ជាអតីតរដ្ឋមន្ត្រីរដ្ឋមន្ត្រីក្រសួងការពារជាតិ សមាជិកសភាតំណាងរាស្រ្ត​របស់​គណបក្សសម្រាប់ថៃ (พรรคเพื่อไทย, ផាក់ភឿថៃ) នាយកនិងលេខាធិការនៃមូលនិធិថៃគម ។ លោកស្រីបានកើតនៅថ្ងៃទី ២១ ខែ មិថុនា ឆ្នាំ ១៩៦៧ នៅ ឈៀងម៉ៃ ប្រទេសថៃ នាងបានកើតនៅក្នុងគ្រួសារដែលមានដើមកំណើត ចិន ហាក់កា ។ លោកស្រី ត្រូវបានគេដកហូតដំណែងថ្ងៃទី ៧ ខែ ឧសភា ឆ្នាំ២០១៤ ។
ស្ពានតាអោង
ប្រវត្តិស្ពាន
ស្ពានតាអោងមានទីតាំងស្ថិតនៅក្នុងភូមិកំបោរអ ឃំុខ្វាវ ស្រុកជីក្រែង ខេត្តសៀមរាប។ ស្ពានតាអោងមានអាយុកាលប្រហែលជាង៩០០ឆ្នាំហេីយ ដែលមនុស្សម្នាមិននឹកស្មានថាវាស្ពានបុរាណមួយ ទោះជាយ៉ាងណាក៏ដោយ វាជាស្ពានដ៏ធំហេីយវែងជាងគេក្នុងចំណោមស្ពានទាំង២៣ ដែលស្ថិតតាមបណ្តោយមាគា៌ទៅកាន់ទីក្រុងព្រះខ័នកំពង់ស្វាយ។ ស្ពានដែលបានស្ថាបនៅខ្សែខាងលេីនៃស្ទឹងជីក្រែង ដែលមានបណ្តោយ ៧៧ម៉ែត្រ និងទទឹង ១៣ម៉ែត្រនិងមានរន្ធតាដេវ (ប្រឡោះបង្ហូរទឹក) ចំនួន១៥ កំពស់៦ម៉ែត្រ ទទឹង២ម៉ែត្រ ដែលស្ថាបនាអំពីថ្មបាយក្រៀម។ នៅខាងលេីស្ពានសងខាងវាត្រូវបានអមដោយភ្នាក់ដៃនាគរាជដែលមានក្បាល៩ និងមានរូបសំណាកព្រះពុទ្ធគង់តាំងសមាធិធម៌ចំកណ្តាលនៃក្បាលនាគ។ ចំណុចចាប់ចិត្តដិតអារម្មណ៏តាមបណ្តោយផ្លូវបុរាណទៅកាន់ស្ពានបុរាណនេះ ចាប់ពីប្រាសាទបេងមាលាទៅទិសខាងកេីតអាចដល់ចំណុចភូមិចាន់ហៀរ ភូមិទ័ពជ័យ បុរាណដ្ឋាន ឡផលិតកុលាលភាជណ៏ និងស្ពានតូចៗជាច្រេីនទៀត បន្ទាប់ មកបន្តដំណេីរមួយស្របក់ទៀតទេីបដល់ភូមិកំបោរអ និងស្ពានចំណាស់នេះ ។
ការជួសជុលស្ពាន
ស្ពានតាអោងគឺជាស្ពានបុរាណវែងជាងគេក្នុងចំណោមស្ពានបុរាណចំនួន២៣លើដងផ្លូវបុរាណពីរាជធានីអង្គរទៅបាកាណ(បាកាណព្រះខ័នកំពង់ស្វាយ)។ ស្ពាននេះមានប្រវែង៧០ម៉ែត្រ ទទឹង១៣ម៉ែត្រ និងមានរន្ធត្រដេវចំនួន១៤។ រន្ធត្រដេវនីមួយមានទទឹង២ម់ែត្រ និងមានកំពស់៦ម៉ែត្រ។ ស្ពាននេះធ្វើអំពីថ្មបាយក្រៀម លំអដោយបង្កាន់ដៃនាគក្បាលប្រាំបួន និងមានព្រះពុទ្ធសមាធិនៅចំកណ្តាលក្បាលនាគធ្វើអំពីថ្មភក់ចំពោះកាលបរិច្ឆេទនៃស្ពាននេះគេពុំដឹងច្បាស់ថាវាចាប់ផ្តើមកសាងនៅក្នុងរាជណាទេ គ្រាន់តែដឹងថាស្ពាននេះកសាងឡើងនៅក្នុងសម័យអង្គរ ប៉ុន្តែបើមើលទៅចម្លាក់បង្កាន់ដៃនាគកសាងឡើងនៅក្នុងរចនាបថបាយ័នឆ្នាំ១១៨១ ដល់ឆ្នាំ ១២២០នៃគ.ស។ ស្ពាននេះមានសភាពទ្រុឌទ្រោមយ៉ាងខ្លាំង ដែលបង្កឡើងពីកត្តាមនុស្ស និងកត្តាធម្មជាតិ។ ផ្នែកជាច្រើននៃស្ពានបុរាណនេះបានប្រះញែកចេញពីគ្នាជាខ្លាំងដោយនៅផ្នែកកណ្តាលតួស្ពានសង្ខាងថ្មមួយចំនួនត្រូវបានរលុះធ្លាក់ និងផ្នែកផ្សេងទៀតកំពុងប្រឈមនឹងការរលុះធ្លាក់ផងដែរ។ ក្រោយពីសិក្សាអំពីផែនទីហានិភ័យរួចនៅឆ្នាំ២០១៧ អាជ្ញាធរជាតិអប្សរាបានលើកគម្រោងជួសជុលដំណាក់កាលទី១ ចំនួន២ចំណុចសំខាន់ៗ នៅជញ្ជាំងស្ពានផ្នែកខាងជើង ដែលបានរលុះធ្លាក់ និងមានការរហែកធំចេញក្រោប្រឈមការធ្លាក់។ ដំណើរការនៃការជួសជុលនេះមានដូចជា ធ្វើសម្រង់ប្លង់ ការចុះបញ្ជីថ្ម ការជួសជុលថ្ម ការពង្រឹងជើងសសររលុះធ្លាក់ឡើងវិញ ការបង្ហាប់ដី
ឯកសារយោង
ស្ពានតាអោង
សង្កាត់ស្ទឹងមានជ័យ
សង្កាត់ស្ទឹងមានជ័យ (ឡាតាំង: Stueng Mean Chey រឺ Khan Stueng Mean Chey) អតីតសង្កាត់ ដែនរដ្ឋបាលស្ថិតនៅក្នុង ខណ្ឌមានជ័យ រាជធានីភ្នំពេញ មានរដ្ឋបាលភូមិចំណុះចំនួន ១៦ ភូមិ។ យោងតាម អនុក្រឹត្យ លេខ ១៤៥ អនក្រ.បក ចុះថ្ងៃទី១៨ ខែកក្កដា ឆ្នាំ២០១៦ ស្ដីពីការបំបែកសង្កាត់ស្ទឹងមានជ័យ នៃខណ្ឌមានជ័យ រាជធានីភ្នំពេញ សង្កាត់ស្ទឹងមានជ័យត្រូវបំបែកជាបី សង្កាត់គឺ សង្កាត់ស្ទឹងមានជ័យទី១ សង្កាត់ស្ទឹងមានជ័យទី២ និងសង្កាត់ស្ទឹងមានជ័យទី៣។
និរុត្តិសាស្ត្រ
ឈ្មោះសង្កាត់នេះយកតាមឈ្មោះ ស្ទឹងមានជ័យ។ ប្រហែលបច្ចុប្បន្ន ជាប្រឡាយទឹកសំអុយ ក្រោមស្ពានស្ទឹងមានជ័យសព្វថ្ងៃ។
សម្ដេចចៅពញាកែ
សម្ដេចចៅពញាកែ លោកគឺជាចៅហ្វាទឡ្ហៈ ក្នុងរជ្ជកាលព្រះបាទស្រីសុរិយោពណ៌ទី២។ លោកត្រូវបានព្រះបាទពញយ៉ាតទ្រង់ត្រាស់បង្គាប់និង ឧកញ៉ាហោរាធិបតីខៀវ ព្រមដោយមន្ត្រីឯទៀតខ្លះផងអោយ ទៅពិនិត្យមើលទីដីដែលស្ថិតនៅជិតៗភ្នំដូនពេញ។ លុះទៅធ្វើការពិនិត្យក្បួនតំរាសព្វគ្រប់ហើយ មន្ត្រីទាំងនោះក៏ថ្វាយដំណឹងទៅព្រះរាជាវិញថា តំបន់ដែលស្ថិតនៅទិសអាគ្នេយ៍នៃភ្នំដូនពេញ មានជ័យភូមិល្អល្មមស្ថាបនារាជធានីបាន។ ដូច្នេះទ្រង់ក៏នាំគ្នាកសាងក្រុងចតុមុខនៅឯភ្នំពេញ។
ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:សម្ដេចចៅពញាសម័យចតុមុខចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ចៅហ្វាទឡ្ហៈសម័យចតុមុខ
កោះត្រល់
កោះត្រល់ (Koh Trol / Koh Tral) ឬឈ្មោះជាភាសាវៀតណាម ហ្វូក្វូក (Phú Quốc) ដែលមាន​ចម្ងាយ ៤ គ.ម ពី កោះសេះ ប្រមាណ ១៣ គ.ម ពីឆ្នេរសមុទ្រកម្ពុជា ជាស្រុកចំណុះអោយ ខេត្តក្រមួនស និង​ មានចម្ងាយប្រហែល ៤៥ គ.មពី ខេត្តពាម កម្ពុជាក្រោម (ប្រទេសវៀណាមសព្វថ្ងៃ)​។ កោះនេះមានផ្ទៃក្រឡា ៥៧៤ គ.មការ៉េ ហើយមានទំហំជិតប៉ុនប្រទេសសង្ហបូរី នៅលើកោះមានប្រជាជនប្រម៉ាណជា៥សែនអ្នកក្នុងនោះមានប្រជាជនខ្មែរប្រហែលជា ២០០គ្រួសារ រួមបញ្ចូលទាំងខ្មែរកម្ពុជាក្រោម និងខ្មែរដែលមកពីខេត្តកំពត ក្រៅពីនោះសុទ្ធសឹងតែជាប្រជាជនយួន ហើយប្រជាជនវៀតណាមបាននៅទីនោះយូរជាងគេចាប់តាំងពីឆ្នាំ ១៧៧០ ។
កោះត្រល់មានឆ្នេរសមុទ្រសរុបជាង១០០គម ហើយមានឆ្នេរស្អាតៗជាច្រើន តែគួរឲ្យស្តាយណាស់កោះនេះមិនមាននៅសេះសល់ឈ្មោះខ្មែរសួម្បីតែមួយម៉ាត់បើនិយាយពីរមណីយដ្ឋាននៅទីនោះ រួមមាន ទឹកឆាឬ ទឹកធ្លាក់ មាន២កន្លែង ១ រមណីយដ្ឋានទឹកឆា គំនូរ (SUOI TRANH) ២ រមណីយដ្ឋានទឹកឆា ថ្មតុក (SUOI DA BAN) មានឆ្នេរស្អាត់ៗជាច្រើនទៀតដូចជា ១ ឆ្នេរផ្កាយ (BAI SAO) ២ ឆ្នេរ ធំ (BAI THOM) ៣ ឆ្នេរ វែង (BAI DAY) នឹងឆ្នេរមួយចំនួនធំទៀតដែលមិនបានរៀបរាប់អស់នៅក្នុងអត្ថបទនេះ។ កោះនេះមានឆ្នេរចំនួន២ប្រភេទឆ្នេរមួយប្រភេទដែលនៅខាងត្បូងកោះជាឆ្នេរមួយដែលអំណោយផលដល់វិស័យទេសចរណ៍សម្រាប់ជិះទូកលើរលក នឹងជិះទូកប្រដេញខ្យល់យ៉ាងសប្បាយ ព្រោះឆ្នេរនេះមានខ្យល់ខ្លាំងហើយរលកធំៗដែលអំណោយផលទៅដល់ទេសចរណ៍ប្រភេទនេះ ចំណែកឆ្នេរខាងជើងកោះជាឆ្នេរស្ងប់ខ្យល់ដូចនៅក្រុងព្រះសីហនុ ដោយសារស្ងប់ខ្យល់នេះហើយវាអំណោយផលដល់ការងូតទឹកកម្សាន្តរបស់ភ្ញៀវទេសចរ ហើយឆ្នេរនេះមានខ្សាច់សក្បុសស្អាត់ហួសនឹងថ្លែង។
កោះត្រល់មានហេដ្ឋារចនាសម្ព័ន្ធដូចជា ស្ពាន ថ្នល់ អាកាសយានដ្ឋាន និងរមណីយដ្ឋា សណ្ឋាគារ ផ្ទះសំណាក់ ទីផ្សា ផ្សារាត្រីលក់គ្រឿងសមុទ្រស្រស់ ៗ នឹងវត្ថុអានុស្សាវរីយ៍ក្នុងតំបន់។
ភូមិទួលសាលា(ឃុំជ្រុងពពេល)
pov tola tuolsala
អរិយសច្ចៈ៤
អរិយសច្ចៈទាំង៤ គឺសំដៅទៅលើភាពពិតជាក់ស្ដែងទាំង៤ រួមមាន៖
សង្គ្រាមភូមា-សៀម (១៧៦៥-១៧៦៧)
សង្គ្រាមភូមា-សៀម (១៧៦៥-១៧៦៧) ( ယိုးဒယား-မြန်မာစစ် (၁၇၆၅–၁၇၆၇)  ; สงครามคราวเสียกรุงศรีอยุธยาครั้งที่สอง  , វាគឺជា "សង្រ្គាមនៃការដួលរលំទីពីរនៃអយុធ្យា") ដែលត្រូវបានគេស្គាល់ថាជា ការដួលរលំនៃ អយុធ្យា  គឺជា ជម្លោះកងទ័ព លើកទីពីររវាង រាជវង្សកូបោន នៃ ប្រទេសភូមា ( មីយ៉ាន់ម៉ា ) និង រាជវង្ស Ban Phlu Luang នៃ ព្រះរាជាណាចក្រអយុធ្យា នៃ សៀម និង សង្គ្រាម​ដែល​បាន​បញ្ចប់​អាណាចក្រ​អយុធ្យា​ដែល​មាន​អាយុ​កាល ៤១៧ ឆ្នាំ។ ទោះជាយ៉ាងណាក៏ដោយ មិនយូរប៉ុន្មាន ជនជាតិភូមាត្រូវបានបង្ខំឱ្យបោះបង់ការឈ្នះដ៏លំបាករបស់ពួកគេ នៅពេលដែល ការឈ្លានពានរបស់ចិនលើ ទឹកដីកំណើតរបស់ពួកគេបានបង្ខំឱ្យមានការដកថយទាំងស្រុងនៅចុងឆ្នាំ 1767 ។ រាជវង្ស​សៀម​ថ្មី​មួយ​ដែល ​រាជានិយម​ថៃ​បច្ចុប្បន្ន​តាម ​ដាន​ដើម​កំណើត​នោះ​បាន​ងើប​ឡើង​ដើម្បី ​បង្រួបបង្រួម​សៀម​នៅ​ឆ្នាំ ១៧៧១ ។
សង្រ្គាមនេះគឺជាការបន្តនៃ សង្រ្គាម 1759-60 ។ Casus belli នៃសង្រ្គាមនេះក៏ជាការគ្រប់គ្រងនៃ ឆ្នេរសមុទ្រ Tenasserim និងពាណិជ្ជកម្មរបស់វា និងការគាំទ្ររបស់សៀមសម្រាប់ពួកឧទ្ទាមនៅតំបន់ព្រំដែនភូមា។ សង្រ្គាមបានចាប់ផ្តើមនៅខែសីហាឆ្នាំ 1765 នៅពេលដែល កងទ័ពភូមា ភាគខាងជើងដែលមានកម្លាំង 20,000 នាក់បានលុកលុយ សៀម ភាគខាងជើង ហើយត្រូវបានចូលរួមដោយកងទ័ពភាគខាងត្បូងបីនាក់ដែលមានជាង 20,000 នៅក្នុងខែតុលានៅក្នុង ចលនាមួយ នៅលើ អយុធ្យា ។ នៅចុងខែមករា ឆ្នាំ ១៧៦៦ កងទ័ពភូមាបានយកឈ្នះលើការការពារសៀមជាលេខ ប៉ុន្តែសម្របសម្រួលខ្សោយ ហើយបានបង្រួបបង្រួមនៅមុខរាជធានីសៀម។
ការឡោមព័ទ្ធនៃរាជធានីអយុធ្យាបានចាប់ផ្ដើមក្នុងអំឡុងការឈ្លានពានរបស់ចិនលើកដំបូងលើភូមា។ សៀម​មាន​ជំនឿ​ថា បើ​អាច​ទប់​ដល់​រដូវ​វស្សា ទឹក​ជំនន់​តាម​រដូវ​នៃ​វាលទំនាប​កណ្តាល​សៀម​នឹង​បង្ខំ​ឱ្យ​ដក​ថយ។ ប៉ុន្តែ ស្តេច Hsinbyushin នៃប្រទេសភូមា ជឿថាសង្រ្គាមចិនគឺជាជម្លោះព្រំដែនតូចតាច ហើយបានបន្តការឡោមព័ទ្ធ។ ក្នុងរដូវវស្សាឆ្នាំ ១៧៦៦ (មិថុនា ដល់ តុលា) សមរភូមិបានរំកិលទៅដល់ទឹកនៃវាលទំនាបលិចទឹក ប៉ុន្តែបានបរាជ័យក្នុងការផ្លាស់ប្តូរស្ថានភាព។ នៅពេលដែលរដូវប្រាំងមកដល់ ចិនបានបើកការឈ្លានពានកាន់តែធំ ប៉ុន្តែ Hsinbyushin នៅតែបដិសេធមិនរំលឹកកងទ័ព។ នៅ​ខែ​មិនា ឆ្នាំ ១៧៦៧ ព្រះបាទ​ឯកកថាត​នៃ​សៀម ​បាន​ថ្វាយ​ខ្លួន​ជា​ដៃ​ទន្លេ ប៉ុន្តែ​ភូមា​បាន​ទាមទារ ​ចុះចាញ់​ដោយ​គ្មាន​លក្ខខណ្ឌ ។  នៅថ្ងៃទី 7 ខែមេសា ឆ្នាំ 1767 ភូមាបានបណ្តេញចេញពីទីក្រុងដែលស្រេកឃ្លានជាលើកទីពីរក្នុងប្រវត្តិសាស្ត្ររបស់ខ្លួន ដោយបានប្រព្រឹត្តអំពើឃោរឃៅដែលបានបន្សល់ទុកនូវស្លាកស្នាមខ្មៅដ៏ធំមួយលើទំនាក់ទំនងភូមា និងថៃរហូតមកដល់បច្ចុប្បន្ន។ ឈ្លើយសៀមរាប់ពាន់នាក់ត្រូវបានផ្លាស់ទីលំនៅទៅភូមា។
ការកាន់កាប់របស់ភូមាមានរយៈពេលខ្លី។ នៅខែវិច្ឆិកា ឆ្នាំ 1767 ចិនបានឈ្លានពានម្តងទៀតជាមួយនឹងកម្លាំងដ៏ធំបំផុតរបស់ពួកគេ ទីបំផុតបានបញ្ចុះបញ្ចូល Hsinbyushin ឱ្យដកទ័ពរបស់គាត់ចេញពីសៀម។ នៅក្នុង សង្រ្គាមស៊ីវិលជាបន្តបន្ទាប់នៅ សៀម រដ្ឋសៀមនៃ ធនបុរី ដែលដឹកនាំដោយ តាកស៊ីន បានលេចចេញនូវជ័យជំនះ ដោយកម្ចាត់រដ្ឋសៀមដែលបែកបាក់ផ្សេងទៀតទាំងអស់ និងលុបបំបាត់ការគំរាមកំហែងទាំងអស់ចំពោះការគ្រប់គ្រងថ្មីរបស់គាត់នៅឆ្នាំ 1771 ជនជាតិភូមា គ្រប់ពេលទាំងអស់ត្រូវបានជាប់គាំងក្នុងការកម្ចាត់ការឈ្លានពានរបស់ចិនលើកទីបួនលើភូមានៅខែធ្នូ ឆ្នាំ 1769 ។
នៅពេលនោះ ភាពជាប់គាំងថ្មីមួយបានកាន់កាប់។ ភូមាបានបញ្ចូលតំបន់ឆ្នេរ Tenasserim ខាងក្រោម ប៉ុន្តែម្តងទៀតបានបរាជ័យក្នុងការលុបបំបាត់សៀម ក្នុងនាមជាអ្នកឧបត្ថម្ភការបះបោរនៅព្រំដែនភាគខាងកើត និងខាងត្បូងរបស់នាង។ ក្នុងឆ្នាំបន្តបន្ទាប់ ស៊ីនប៊ីយូស៊ីនត្រូវបានកាន់កាប់ដោយការគំរាមកំហែងរបស់ចិន ហើយមិនបានបន្តសង្រ្គាមសៀមរហូតដល់ឆ្នាំ 1775 - លុះត្រាតែ ឡានណា បានបះបោរម្តងទៀតជាមួយនឹងការគាំទ្រពីសៀម។ ការដឹកនាំរបស់សៀមក្រោយអយុធ្យា នៅ ធនបុរី និងក្រោយ រតនៈកោស្រិន្ទ៍ ( បាងកក ) បានបង្ហាញសមត្ថភាពលើសពីសមត្ថភាព។ ពួកគេបានកម្ចាត់ការលុកលុយរបស់ភូមាពីរលើកបន្ទាប់ ( ១៧៧៥–១៧៧៦ និង ១៧៨៥–១៧៨៦ ) ហើយបានបញ្ចូល ឡានណា ក្នុងដំណើរការ។
ឯកសារយោង
ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:Pages with unreviewed translations
មិត្រ ឆៃបាញ់ឆា
មិត្រ ឆៃបាញ់ឆា (มิตร ชัยบัญชา ២៨ មករា គ.ស.១៩៣៤ - ៨ តុលា គ.ស.១៩៧០) គឺជាតារាសម្តែងភាពយន្តថៃក្នុងឆ្នាំ ១៩៥៧ - ១៩៧០ ចាប់ផ្តើមចូលប្រឡូកក្នុងវិស័យកំសាន្តនៅចុងឆ្នាំ ១៩៥៦ ការសម្តែងឆ្នើមប្រចាំឆ្នាំ ១៩៥៨ - ១៩៧៤ ដែលជាយុគសម័យរីកដុះដាលនៃខ្សែភាពយន្ត ១៦ Mm. មានការងារចំនួន ២៦៦ នៅពេលនោះ ក្នុងចំណោមរឿងសរុបចំនួន ៣០០ រឿង
ការងារខ្សែភាពយន្តដំបូងគឺរឿង សភាវគតិខ្លា (ชาติเสือ) ខ្សែភាពយន្តទី ២ ដែលត្រូវបានចេញផ្សាយគឺរឿង ក្មេងទំនើងព្រះអម្ចាស់ (จ้าวนักเลง) ធ្វើឱ្យមិត្រ ឆៃបាញ់ឆាមានភាពល្បីល្បាញខ្លាំង រកលុយបានជាងមួយលានបាត មិត្រ ឆៃបាញ់ឆា មានការតាំងពិព័រណ៍ឆ្នើមនិងប្លែកៗជាច្រើន ការប្រយុទ្ធទាំងមូល ស្នេហា កំប្លែង ឬជីវិតសោកសៅ
ថ្ងៃទី ៨ ​ខៃតុលា ឆ្នាំ ១៩៧០ បានស្លាប់ពេលកំពុងថតឈុតឆាកឡើងកាំជណ្ដើរខ្សែពួរឧទ្ធម្ភាគចក្រ ពីខ្សែភាពយន្តរឿង ឥន្ទ្រី​មាស (อินทรีทอง) នៅចំកណ្តាលភាពវេទនាសាធារណៈ វាត្រូវបានគេចាត់ទុកថាជាមនុស្សធម្មជាតិដែលមានអ្នកចូលរួមបុណ្យសពច្រើនបំផុតក្នុងប្រវត្តិសាស្ត្រ ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:តារាសម្តែងថៃ
កែវមរកត
​​ កែវមរកត  ឬ មរកត (Emerald) គឺ មៈរៈកត់ សំ. ( ន. ) ឈ្មោះ​កែវ​ឬ​ត្បូង​សម្បុរ​ខៀវ​ខ្ចី ឬ បៃតង : កែវ​មរកត, ត្បូង​មរកត ។.។ ៚
បឹងកេត F.C.
បឹងកេត F.C. ឬ ក្លឹបបាល់ទាត់ បឹងកេត (អង់គ្លេស: Boeung Ket Football Club) ហៅកាត់ថា (BKFC) គឺជាក្លឹបបាល់ទាត់អជីបដែលមានមូលដ្ឋាននៅ សង្កាត់និរោធ ខណ្ឌច្បារអំពៅ ក្រុងភ្នំពេញ ប្រទេសកម្ពុជា ដែលចូលរួមប្រកួតប្រជែងក្នុង ខេមបូឌានព្រីមៀរលីគ (Cambodian Premier League) ដែលជាក្របខ័ណ្ឌលីគកំពូល នៃបាល់ទាត់កម្ពុជា ។ (BK) ដែលមានរហ័ស្សនាមថា "នាគខៀវ" (Blue Dragon) ក្លឹបនេះត្រូវបានបង្កើតឡើងជាក្លឹបបាល់ទាត់ បឹងកេត រ៉ាប់បឺហ្វៀល F.C. (Boeung Ket Rubber Field F.C.) ក្នុងឆ្នាំ 2008 និង បានប្ដូរឈ្មោះជា បឹងកេតអង្គរ F.C. (Boeung Ket Angkor F.C.) ក្នុងឆ្នាំ 2012 និងការប្ដូរឈ្មោះចុងក្រោយជា បឹងកេត F.C. (Boeung Ket F.C.) ក្នុងឆ្នាំ 2018 រហូតមកដល់បច្ចុប្បន្ននេះ ។
ប្រវត្តិក្លឹប
Club History
ក្លឹបបាល់ទាត់ បឹងកេត F.C. ត្រូវបានបង្កើតឡើងក្នុងឆ្នាំ 2008 ជាក្លឹបបាល់ទាត់ បឹងកេត រ៉ាប់បឺហ្វៀល F.C. (Boeung Ket Rubber Field F.C.) ដែលមានមូលដ្ឋានដំបូងនៅ ខេត្តកំពង់ចាម ដែលគេស្គាល់ថា ក្លឹបចំការកៅស៊ូបឹងកេត ដែលលេងនៅលីគ Division របស់កម្ពុជា ត្រឹមរយៈពេល នៃការបង្កើតក្លឹបបានពីរឆ្នាំ បឹងកេត បានឈ្នះពានកម្រិត Division A2 នៅឆ្នាំ 2010 និងត្រូវបានឡើងទៅលេងនៅលីគលំដាប់ទី ២ Division A1 នៅរដូវកាលឆ្នាំ 2011 ជាមួយនិងលទ្ធផល ម្ចាស់រងជើងឯក គួរឱ្យកត់សម្គាល់ ដោយពួកគេបានឈ្នះកៅអី លីគកំពូលកម្ពុជា (MCL) ក្នុងឆ្នាំ 2012 ផងដែរ ។
ការផ្លាស់ប្ដូរឈ្មោះថ្មី (2012)
New name change (2012)
ក្នុងឆ្នាំ 2012 បឹងកេត រ៉ាប់បឺហ្វៀល F.C. បានផ្លាសប្ដូរឈ្មោះក្លឹបថ្មីរបស់ខ្លួន ក្រោយរកបានដៃគូរឧប្ថម្ភថ្មី ពីក្រុមហ៊ុន ស្រាបៀរអង្គរ (Angkor Beer) ដែលបានប្ដូរឈ្មោះក្លឹបជា បឹងកេតអង្គរ F.C. (Boeung Ket Angkor F.C.) ទាំងការទទួលបានកៅអីលេងនៅលីគកំពូលកម្ពុជា MCL ទាំងការទទួលបាននូវការឧប្ថម្ភថ្មី ភាពជោគជ័យរបស់ក្លឹប បាននាំមកនូវការឈ្នះពាន លីគកំពូលកម្ពុជា លើកដំបូងរបស់ពួកគេ ក៏ដូចជា កំណត់ត្រាប្រវត្តិសាស្ត្ររបស់ក្លឹប នេះតែម្ដង ដោយយកឈ្នះក្រុម ណាហ្គាខប F.C. ក្នុងលទ្ធផល ៣ ទល់និង ១ នាកាប្រកួតវគ្គផ្ដាច់ព្រ័ត្យ នៃពានរង្វន់ លីគកំពូលកម្ពុជា (MCL) ក្នុងឆ្នាំ 2012 ហើយវាជាជំហានដំបូងរបស់ ក្រុម បឹងកេតអង្គរ ដែលតំណាងឱ្យកម្ពុជាលេងនៅក្រខ័ណ្ឌអន្តរជាតិ សម្រាប់​ព្រឹត្តិការណ៍ AFC President's Cup ផងដែរ ។
ការធ្វើឃាតរបស់លោកស៊ីនហ្សូ អាបេ
នៅថ្ងៃទី ៨ ខែកក្កដា ឆ្នាំ ២០២២ លោកស៊ីនហ្សូ អាបេ អតីតនាយករដ្ឋមន្ត្រីជប៉ុន និងបម្រើសមាជិកសភាតំណាងរាស្រ្ត ត្រូវបានគេធ្វើឃាតពេលថ្លែងក្នុងព្រឹត្តិការណ៍នយោបាយនៅខាងក្រៅស្ថានីយ៍យ៉ាម៉ាតុ-សៃដៃជី នៅក្នុងទីក្រុងណារ៉ា ខេត្តណារ៉ា ប្រទេសជប៉ុន នៅ​ម៉ោង​ប្រហែល ១១:៣០ ម៉ោងស្តង់ដារជប៉ុន (JST) (UTC+09:00) នៅពេលថ្លែងសុន្ទរកថាយុទ្ធនាការដើម្បីបេក្ខជនគណបក្សប្រជាធិបតេយ្យសេរី លោកអាបេត្រូវបានគេបាញ់ពីខាងក្រោយនៅចម្ងាយជិតដោយអាវុធផលិតនៅផ្ទះ ជនសង្ស័យម្នាក់ តេត្ស៊ឹយ៉ា យ៉ាម៉ាហ្គាមី ត្រូវបានចាប់ខ្លួននៅកន្លែងកើតហេតុ លោកអាបេត្រូវបានដឹកតាមឧទ្ធម្ភាគចក្រពេទ្យទៅកាន់មន្ទីរពេទ្យសាកលវិទ្យាល័យវេជ្ជសាស្ត្រណារ៉ា​ កន្លែងដែលលោកត្រូវបានគេប្រកាសថាបានស្លាប់នៅម៉ោង ១៧:០៣ ម៉ោងស្តង់ដារជប៉ុន (JST) ៥​ ម៉ោងកន្លះបន្ទាប់ពីការបាញ់ប្រហារ
មេដឹកនាំមកពីប្រទេសជាច្រើនបានសរសើរសមិទ្ធិផលរបស់គាត់ ខណៈពេលដែលបង្ហាញពីភាពតក់ស្លុត និងសោកសៅចំពោះមរណភាពរបស់លោកអាបេ ​ ការ​ធ្វើ​ឃាត​របស់​លោក​គឺ​ជា​លើក​ដំបូង​របស់សៃតូ ម៉ាកូតុ និង​តាកាហាស៊ិ កូរ៉េគិយ៉ុ អតីត​នាយក​រដ្ឋមន្ត្រីជប៉ុន ក្នុង​អំឡុង​ពេល​ឧប្បត្តិហេតុថ្ងៃទី ២៦ ខែកុម្ភៈ ឆ្នាំ ១៩៣៦ ក៏ដូចជាអតីតមេដឹកនាំក្រុមប្រទេសទាំងប្រាំពីរជាលើកដំបូងចាប់តាំងពីលោកអាល់ដូ ម៉ូរ៉ូរបស់ប្រទេសអ៊ីតាលីក្នុងឆ្នាំ ១៩៧៨
កំណត់ចំណាំ
<references group="lower-alpha" />
ឯកសារយោង
ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ឧក្រិដ្ឋកម្មនៅប្រទេសជប៉ុន ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ការធ្វើឃាតនៅប្រទេសជប៉ុន ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ស្លាប់ដោយអាវុធនៅជប៉ុន ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ការស្លាប់ដោយមនុស្សនៅជប៉ុន
ក្រុងឡូវែល រដ្ឋម៉ាស្សាឈូស៊ែត
ក្រុងឡូវែល (Lowell) គឺជាទីក្រុងមួយដែលស្ថិតនៅក្នុង Middlesex County, រដ្ឋម៉ាស្សាឈូស៊ែត, សហរដ្ឋអាមេរិក។ យោងទៅតាមជំរឿនឆ្នាំ២០១០ ទីក្រុងនេះមានចំនួនប្រជាជនជាង ១០៦,៥១៩នាក់ ដែលជាទីក្រុងធំជាងគេទី៤ នៅក្នុងរដ្ឋម៉ាស្សាឈូស៊ែត។ ក្រុងឡូវែល និងក្រុង Cambridge ធ្លាប់ជា county seat នៃMiddlesex County មុននឹងរបបរដ្ឋាភិបាល county ត្រូវបានបោះបង់ចោលនៅក្នុងឆ្នាំ១៩៩៧។
ក្រុងឡូវែល ត្រូវបានគេស្គាល់ថាជាទីដែលបដិវត្ដន៍ឧស្សាហកម្មនៅសហរដ្ឋអាមេរិកបានចាប់កំណើតឡើង ហើយតំបន់ប្រវត្តិសាស្ត្រជាច្រើននៅក្នុងទីក្រុងនេះត្រូវបានអភិរក្សដោយ National Park Service ។
ហោរាធិបតីខៀវ
ឧកញ៉ាហោរាធិបតីខៀវ លោកគឺជាហោរាធំប្រចាំរាជវាំង ក្នុងរជ្ជកាលព្រះបាទស្រីសុរិយោពណ៌ទី២។ លោកត្រូវបានព្រះបាទពញយ៉ាតទ្រង់ត្រាស់បង្គាប់និង សម្ដេចចៅហ្វាទឡ្ហៈកែ ព្រមដោយមន្ត្រីឯទៀតខ្លះផងអោយ ទៅពិនិត្យមើលទីដីដែលស្ថិតនៅជិតៗភ្នំដូនពេញ។ លុះទៅធ្វើការពិនិត្យក្បួនតំរាសព្វគ្រប់ហើយ មន្ត្រីទាំងនោះក៏ថ្វាយដំណឹងទៅព្រះរាជាវិញថា តំបន់ដែលស្ថិតនៅទិសអាគ្នេយ៍នៃភ្នំដូនពេញ មានជ័យភូមិល្អល្មមស្ថាបនារាជធានីបាន។ ដូច្នេះទ្រង់ក៏នាំគ្នាកសាងក្រុងចតុមុខនៅឯភ្នំពេញ។
ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ឧកញ៉ាសម័យចតុមុខចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ហោរាធិបតីសម័យចតុមុខ
ប្រាសាទអុងម៉ុង
រូបភាពតូច ប្រាសាទអុងម៉ុងមានទីតាំងស្ថិតនៅក្នុងភូមិស្រះស្រង់ខាងជើង (ខាងក្រោយសាលារៀន) សង្កាត់នគរធំ ខេត្តសៀមរាប។ប្រាសាទបានកសាងឡើងនៅក្នុងចុងសតវត្សរ៍ទី១០។ ប្រាសាទនេះមានចម្ងាយប្រហែល ១០០ម៉ែត្រ ពីស្រះស្រង់តាមផ្លូវត្រង់ តាមផ្លូវវាងប្រហែល២០០ម៉ែត្រ ។
ឯកសារយោង
អុងម៉ុក
ខេត្តស្រីសឈរ
ប្រវត្តិស្រុកស្រីសន្ធរ ឬស្រីសឈរ នាង "ស" គឺជាកូនស្រីរបស់ "ព្រះពិជ័យនាគ" ជាមន្ត្រីធំក្នុងខេត្តបាសាន និងនាង "បាន" ជាពលព្រះស្រីរតនត្រ័យ (ពល គឺពួកជនពូជសូទ្រៈ ជាវណ្ណៈទី៤ ឬពលព្រះរតនត្រ័យ គឺពលដែលមានមុខងារជាអ្នកថែរក្សាវត្តអារាម)។ នាងស មានបងប្អូនបង្កើត ២នាក់ គឺនាងជាបងស្រី និងនាយ "កន"ជាប្អូនប្រុស។ ថ្ងៃមួយ ព្រះស្រីសុគន្ធបទ ស្ដេចយាងទៅថ្វាយបង្គំព្រះនៅវត្ត ស្ដេចទ្រង់បានទតឃើញស្រីម្នាក់ ស ឈរនៅលើខឿនព្រះវិហារនោះ ជាកូនព្រះពិជ័យនាគ និងមេបាន មានរូបរាងល្អប្រពៃ។ ស្ដេចទតម្ដងហើយម្ដងទៀត។ ខណៈនោះ ព្រះពិជ័យនាគ ស្គាល់ច្បាស់ព្រះរាជហឫទ័យ ទើបក្រោយមកក៏ចូលទៅ ក្រាបថ្វាយបង្គំព្រះបរមបពិត្រ ថ្វាយកូនស្រីនោះ ជាខ្ញុំបម្រើល្អងធូលីព្រះបាទតរៀងទៅ។ព្រះស្រីសុគន្ធបទ ទ្រង់ព្រះសោមនស្សណាស់ ក៏បានតែងតាំងនាង ស ជាអ្នកព្រះម្នាង កេសរបុប្ផា ព្រះស្នំឯក។ ដោយទ្រង់ព្រះមានចិន្តាថា នាងនេះ រូបក៏ល្អសមសួន ចរិតឫកពាឥរិយាក៏ថ្លៃថ្លាលើសពីស្រីទាំងពួង គួរគប្បីនឹងយកនាមនាងនេះ តាងនាមព្រះនគរ កុំឲ្យបាត់ឈ្មោះតទៅ។ តាំងពីថ្ងៃនោះរៀងមក ទ្រង់ព្រះបញ្ញាត្តឲ្យលើកលែងហៅ ស្រុកបាសាន ឲ្យហៅថា ស្រុកស្រី ស ឈរ ឬ ខេត្តស្រី ស ឈរ វិញ តែពាក្យនេះយូរៗមក ក៏ប្រែក្លាយជាស្រុក "ស្រីសន្ធរ" រហូតមកដល់សព្វថ្ងៃនេះ។ ចំណែកបិតាមាតា អ្នកព្រះម្នាង កេសរបុប្ផា នោះទ្រង់លើកយកឲ្យខ្ពស់ឡើង។ បិតាឲ្យហៅថា អ្នកព្រះបិតា ពិជ័យនាគ មាតា ឲ្យហៅថា អ្នកព្រះមាតា មេបាន។ ហើយ កន ដែលជាប្អូនអ្នកព្រះស្នំឯក ក៏ទ្រង់ប្រោសប្រទានឲ្យហៅនាយ កន នៅក្នុងតំណែងមហាតលិក។ លុះយូរបន្តិចមក ព្រះបរមបពិត្រ ទ្រង់ប្រោសតាំង នាយ កន ជាឧកញ៉ាម៉ឺនស្នេហាចមចិត្តផងដែរ និងក្រោយមកបានក្លាយជាព្រះស្ដេចកន។
វត្ត មហាធាតុ(ព្រះនរគស្រីអយុធ្យា)
រូបភាពតូច| ប្រាង្គ និងរូបបដិមា [[ព្រះពុទ្ធ វត្តមហាធាតុ ក្រុងអយុធ្យា]] រូបភាពតូច| វត្តព្រះមហាធាតុ ក្រុងអយុធ្យា រូបភាពតូច| ព្រះកេសព្រះពុទ្ធដុះពាសពេញដោយដើមឧទុម្ពរក្នុងវត្តមហាធាតុ ឧទ្យានប្រវត្តិសាស្ត្រអយុធ្យា រូបភាពតូច| ផែន​ការ​ប្រាសាទ​វត្ត​មហា​ធាតុ ក្រុង​អយុធ្យា វត្តមហាធាតុ ឬ វត្តមហាធាតុព្រះនរគស្រីអយុធ្យា ( ភាសាថៃ : วัดมหาธาตุ พระนครศรีอยุธยา Temple of the Great Relic ) គឺជាប្រាសាទពុទ្ធសាសនានៅ អយុធ្យា ភាគកណ្តាលប្រទេសថៃ ។
ទីតាំង
វត្តមហាធាតុ អយុធ្យា គឺស្ថិតនៅចំកណ្តាលនៃអយុធ្យាចាស់ ចន្លោះផ្លូវជីគុន និងផ្លូវណារេ៉សួន នៅជ្រុងឦសាននៃឧទ្យានព្រះរាម។
យសោវរ្ម័នទី២
យសោវរ្ម័នទី២ (អង់គ្លេស: Yasovarman II) (ប្រ.ស|គ.ស ០០០-១១៦៥) រជ្ជកាលគ្រងរាជ (គ.ស ១១៦០-១១៦៥) ក្រោយគ្រងរាជសម្បត្តិផ្លូវការណ៍ក្នុងឆ្នាំ ១១៦០ នៃគ.សករាជ ទ្រង់មាន ព្រះបរមនាមថា "វ្រះបាទឝ្រីយឝោវម៌្មទេវ" ប្រែជាខេមរៈភាសា "ព្រះបាទស្រីយសោវរ្ម័នទេវៈ" ទ្រង់ត្រូវជាបងប្អូនជីដូនមួយ ជាមួយនឹងព្រះបាទ ធរណីន្ទ្រវរ្ម័នទី២ តាមការសន្និដ្ឋាន ទ្រង់ទំនងជាឡើងសោយរាជដោយការធ្វើរាជប្រហារនៅអំឡុងពេលនោះ ។
ការដណ្ដើមរាជ
Royal takeover
នៅក្នុងរាជរបស់ព្រះបាទ យសោវរ្ម័នទី២ មិនមានកំណត់ត្រាច្រើនអំពីព្រះអង្គនោះទេ អវត្ដមាននៃសិលាចារឹក អំពីព្រះបាទយសោវរ្ម័នទី២ និង ការឡើងសោយរាជដោយ មិនមានភាពស្របច្បាប់ដែលអាចសង្ស័យបានអំពីការគ្រប់គ្រងរបស់ទ្រង់ បង្ហាញថា នេះគឺជារយៈពេលមួយនៃភាពចលាចល និង ការខ្វែងគំនិតគ្នា នៅក្នុងជម្លោះរាជវង្ស វាហាក់បីដូចជាព្រះបាទ យសោវរ្ម័នទី២ បានឈានដល់ទីបញ្ចប់ដោយហឹង្សា នៃការធ្វើរដ្ឋប្រហារដណ្ដើមរាជពីក្រុមមន្ត្រីជំនិតរបស់ខ្លួននាម ត្រីភូវនាទិត្យវរ្ម័ន នៅរវាងឆ្នាំ ១១៦៥ នៃគ.សករាជ ។
សេចក្ដីជំរាប
មានមតិរបស់លោកបណ្ឌិតផ្នែកសិលាចរិកមួយ លើកឡើងថា «វម៌្ម» មាននៅលើសិលាចារឹកភាសាខ្មែរយ៉ាងច្រើន អ្នកប្រាជ្ញបារាំងបានអានថា varmma ដែរ។ ប៉ុន្តែ នៅពេលគេបកប្រែ ឬពន្យល់ជា ភាសាបារាំង គេសរសេរជា varman វម៌ន/ វរ្ម័ន វិញ។ បើយើងលើកតម្កើងឯកសារក្នុងស្រុក ហេតុអ្វីបានមិនគាំទ្រ សំណេររបស់ដូនតាថា «...វម៌្ម»?
ពាក្យ (វរ្ម័ន) ត្រូវបានក្រុមសិក្សាពាក្យសំស្ក្រឹត ជាន់ខ្ពស់ នៃក្រុមបុរាណាចារ្យ យកមកប្រើ ជាឈ្មោះផ្លូវការណ៍ នៃការសិក្សាទូទៅ ដោយទទួលស្គាល់ដោយក្រុម ប្រវិត្តវិទូខ្មែរជាន់ខ្ពស់ របស់សាលាបារាំងចុងបូព៌ា (École Française d'Extrême-Orient) ដែលហៅកាត់ថា (E.F.E.O) ដែលយកលំនាំតាមឈ្មោះព្រះបាទនរោត្តម ដែលមានព្រះនាមសរសេរថា "នរោត្ដមវរ្ម័ន" ដែលសរសេរឡើងក្នុងឆ្នាំ 1903 ដោយបែបនេះហើយទើបពាក្យ (វរ្ម័ន) មានប្រើប្រាសរហូតមកដល់បច្ចុប្បន្ននេះ ដែលមានសរសេរក្នុងក្រាំងសៀវភៅនានា ក្រោយសង្គ្រាមលោកលើកទី២ ហើយពាក្យ (វរ្ម័ន) ត្រូវបានបញ្ចូលក្នុងវចនានុក្រមខ្មែរ ដោយសម្ដេចសង្ឃរាជជួនណាត មកដល់បច្ចុប្បន្ននេះ គួរបញ្ចាក់ផងដែរថា មុនការចេះអានសំស្ក្រឹតរបស់លោកបណ្ឌិត កម្ពុជាមានក្រុមសិក្សាជាន់ខ្ពស់នៃភាសាសំស្ក្រឹតរួចទៅហើយ ម៉្យាងវិញទៀត អ្នកសិក្សាជន់ខ្ពស់ពីមុនៗ មានដូចជា៖ ក្រុមជំុនំទំនៀមទម្លាប់ខ្មែរ នៃក្រុមបុរាណាចារ្យ លោក កេងវ៉ាន់សាក់, លោក ត្រឹងងា ដែលសុទ្ធតែជាអ្នកសឹក្សាជាន់ខ្ពស់ មិនដែលតិះទាន និងលើកការអនុម័ត សំរេចការយល់ឃើញណាមួយ ដោយមិនមានការបោះឆ្នោតឯកភាព ក្នុងអង្គប្រជុំនៃបណ្ឌិតសភាអក្សរសាស្ត្ររបស់កម្ពុជានោះទេ ។