cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
គម្ពីរវិមុត្តិមគ្គ
១០-ឧបសមានុស្សតិ
ក្នុងការរំលឹកដល់សេចក្ដីស្ងប់ យោគីគប្បីរំលឹកដល់(ភិក្ខុនោះ)ដូចនេះថា៖ “កាលបើភិក្ខុនោះបានចូល ដល់បឋមជ្ឈានហើយ លោករមែងកំចាត់បាននូវនីវរណធម៌”។ គប្បីរំលឹកដល់(ភិក្ខុនោះ)ដូចនេះថា៖ “កាលបើភិក្ខុ នោះបានចូលដល់ទុតិយជ្ឈានហើយ លោករមែងកំចាត់បាននូវវិតក្ក:និងវិចារ:”។ គប្បីរំលឹកដល់(ភិក្ខុនោះ)ដូចនេះ ថា៖ “កាលបើភិក្ខុនោះបានចូលដល់តតិយជ្ឈានហើយ លោករមែងកំចាត់បាននូវបីតិ”។ គប្បីរំលឹកដល់(ភិក្ខុនោះ) ដូចនេះថា៖ “កាលបើភិក្ខុនោះបានចូលដល់ចតុត្ថជ្ឈានហើយ លោករមែងកំចាត់បាននូវសុខ:”។ គប្បីរំលឹកដល់ (ភិក្ខុនោះ)ដូចនេះថា៖ “កាលបើភិក្ខុនោះបានចូលដល់ឤកាសានញ្ចាយតន:ហើយ លោករមែងកំចាត់បាននូវ រូបសញ្ញា បដិឃសញ្ញា និងនានត្ដសញ្ញា”។ គប្បីរំលឹកដល់(ភិក្ខុនោះ)ដូចនេះថា៖ “កាលបើភិក្ខុនោះបានចូលដល់ វិញ្ញាណញ្ចាយតន:ហើយ លោករមែងកំចាត់បាននូវឤកាសានញ្ចាយតន:”។ គប្បីរំលឹកដល់(ភិក្ខុនោះ)ដូចនេះ ថា៖  “កាលបើភិក្ខុនោះបានចូលដល់ឤកិញ្ចញ្ញាយតន:ហើយ លោករមែងបានកំចាត់នូវវិញ្ញាណញ្ចាយតន:”។ គប្បី រំលឹកដល់(ភិក្ខុនោះ)ដូចនេះថា៖ “កាលបើភិក្ខុនោះបានចូលដល់នេវសញ្ញានាសញ្ញាយតន:ហើយ លោក រមែង កំចាត់បាននូវឤកិញ្ចញ្ញាយតន:”។ គប្បីរំលឹកដល់(ភិក្ខុនោះ)ដូចនេះថា៖ “កាលបើភិក្ខុនោះបានចូល ដល់សញ្ញា វេទយិតនិរោធហើយ លោករមែងបានកំចាត់នូវសញ្ញានិងវេទនា”។ គប្បីរំលឹកដល់(ភិក្ខុនោះ)ដូចនេះ ថា៖ “កាល បើភិក្ខុនោះបានសម្រេចនូវសោតាបត្ដិផលហើយ លោករមែងកំចាត់បាននូវកិលេសដែលជាប់ជាមួយ ទិដ្ឋិ”[54] ។ គប្បី រំលឹកដល់(ភិក្ខុនោះ)ដូចនេះថា៖ “កាលបើភិក្ខុនោះបានសម្រេចនូវសកទាគាមិផលហើយ លោក រមែងកំចាត់បាន នូវកិលេសគឺរាគ: ទោស: និងមោហ:ដែលគ្រោតគ្រាតបាន[55] ។ គប្បីរំលឹកដល់(ភិក្ខុនោះ)ដូចនេះ ថា៖ “កាលបើ ភិក្ខុនោះបានសម្រេចនូវអនាគាមិផលហើយ លោករមែងកំចាត់បាននូវកិលេសគឺរាគ: ទោស: និង មោហ:ដែល សុខុមល្អិតបាន”[56] ។ គប្បីរំលឹកដល់(ភិក្ខុនោះ)ដូចនេះថា៖ “កាលបើភិក្ខុនោះបានសម្រេចនូវអរហត្ដ ផលហើយ លោករមែងកំចាត់បាននូវកិលេសទាំងអស់បាន”[57] ។ គប្បីរំលឹកដល់(ភិក្ខុនោះ)ដូចនេះថា៖ “កាលបើ ភិក្ខុនោះបាន សម្រេចនូវព្រះនិព្វានហើយ លោករមែងកំចាត់បាននូវអ្វីៗទាំងអស់បាន”។ (យោគីគប្បីរំលឹក ដល់ ភិក្ខុនោះទុកក្នុង ចិត្ត) នៅក្នុងឧបសមានុស្សតិ ដូច្នេះចុះ។
បុគ្គល ១៤ប្រភេទ
១២-       សទ្ធាវិតក្កចរិតបុគ្គល
សរុបចតុក្ក: ន័យទី៥
[xxxi] A. II, 40:  ឥធ ភិក្ខវេ ភិក្ខុ បដិសង្ខា យោនិសោ ឤហារំ ឤហារេតិ នេវ ទវាយ ន មទាយ ន មណ្ឌនាយ ន វិភូសនាយ យាវទេវ ឥមស្ស កាយស្ស ឋិតិយា យាបនាយ វិហឹសូបរតិយា ព្រហ្មចរិយានុគ្គហាយ ឥតិ បុរាណញ្ច វេទនំ បដិហង្ខាមិ នាវញ្ច វេទនំ ន ឧប្បាទេស្សាមិ យាត្រា ច មេ ភាវិស្សតិ អនវជ្ផតា ច ភាសុវិហារោ ចាតិ។
លក្ខណ:៧ប្រការរបស់ចរិយា
នេះហៅថា ការដឹងបុគ្គលមានចរិតដូចម្ដេចដោយ “លក្ខណ:នៃការងារ”។
បុ          តើយើងឤចស្គាល់ចរិយា ដោយលក្ខណ:នៃការដេក ដូចម្តេច?
វិ        បុគ្គលរាគចរិត រៀបចំទីកន្លែងដេករបស់គេ់ដោយមិនប្រញិបប្រញាប់ និងមានរបៀបរៀបរយល្អ។បុគ្គល នោះផ្ដេកកាយចុះដោយសន្សឹមៗ ហើយដាក់ដៃទៅក្នុងប្រឡោះជើងជើងដែលអង្កុញ។ កាលបើត្រូវគេ ដាស់ ឲ្យក្រោកឡើងពេលកណ្ដាលឤធាត្រ ក៏ភ្ញាក់ក្រោកឡើងភ្លាម ហើយឆ្លើយបែបមិនពេញចិត្ដ។
បុគ្គលទោសចរិត ប្រញាប់ប្រញាល់ក្នុងការដេកនៅកន្លែងណាដែលរកបានដោយខ្លួនឯង ឬក៏ដែលគេ ប្រគល់ឲ្យហើយ។ ពេលដេកលក់ ចិញ្ចើមរាងជ្រួញ។ កាលបើត្រូវគេដាស់ឲ្យក្រោកឡើងពេលកណ្ដាលឤធាត្រ ក៏ភ្ញាក់ក្រោកឡើងភ្លាម ហើយឆ្លើយដោយសេចក្តីក្រេវក្រោធ។
ដោយបុគ្គល
បុគ្គលដែលមានទោសចរិតមិនគួរបដិបត្តិអិសុភសញ្ញា១០ទេ ពីព្រោះតែការកើតឡើងនូវបដិឃសញ្ញា។ បុគ្គលមានរាគចរិតមិនសូវជាចូលចិត្តលើកសរសើរពីបដិឃសញ្ញានោះទេ ហើយប្រៀបប្រដូចទៅនឹងមនុស្សដែល មានជំងឺប្រម៉ាត់ កាលបើបរិភោគឤហារនិងទឹកដែលក្តៅហឹរ នឹងបណ្តាលឲ្យមានគ្រោះថ្នាក់ចំពោះរូបគេ។
ការចូលកាន់ទុតិយជ្ឈាន
វិ        នីវរណ:ទាំងឡាយគឺជាសត្រូវដ៏ជិតរបស់ឈាននេះ តែងធ្វើឲ្យវិតក្ក:និងវិចារ:ច្របូកច្របល់ ធ្វើឲ្យរាងកាយ ស្ពឹកស្រពន់ និងធ្វើឲ្យចិត្តរវើរវាយ។ ហេតុទាំងនេះ ធ្វើឲ្យសមាធិមានសភាពគ្រោតគ្រាត និងមិនឤចធ្វើឲ្យ ការយល់ដឹងថ្នាក់ខ្ពស់កើតឡើងបានឡើយ។ ព្រោះហេតុនេះ ទើបបុគ្គលនោះមិនឤចរីករាយនឹងរសរបស់ បឋមជ្ឈាន និងសេពនូវគុណវិសេសក្នុងបឋមជ្ឈាននោះបានឡើយ។ ទាំងនេះគឺជាទោសរបស់បឋមជ្ឈាន[iv] ឯឤនិសង្សរបស់ទុតិយជ្ឈានវិញ​ គឺស្ថិតនៅលើការយកឈ្នះលើទោសទាំងអស់នេះបាន។យើងទាំងឡាយ បានឃើញនូវទោសរបស់បឋមជ្ឈាន និងឤនិសង្សរបស់ទុតិយជ្ឈានដោយប្រការដូច្នេះឯង។    ក្នុងទីនេះ ចិត្តរំលៀកខ្លួនចេញពីបឋមជ្ឈាន នឹងកាន់យកនូវកសិណនិមិត្ដទុកជាឤរម្មណ៍របស់ទុតិយជ្ឈាន ហើយ ឤស្រ័យនៅនឹងឤរម្មណ៍នោះ។ ចិត្តដែលប្រាសចាកវិតក្ក:និងវិចារ: មានការរីករាយព្រោះបីតិ និងសុខ:​ដែលកើតពីសមាធិ រមែងបានទៅដល់ទុតិយជ្ឈាន។ បើយោគីនៅតែព្យាយាមតទៅទៀត លោកនឹងឤច បំផ្លាញនូវវិតក្ក: និងវិចារ: បានយ៉ាងឆាប់រហ័ស។ យោគីនោះឤស្រ័យនៅដោយសប្បាយក្នុងបីតិនិងសុខ: ដែលកើតពីសមាធិ នឹងធ្វើឲ្យចិត្តតាំងនៅបានយ៉ាងស្ងប់។
លក្ខណ:ផ្សេងៗ នៃសមាធិ
បុ          នរណាជាអ្នកបំពេញសមាធិ?
អ្វីដែលនាំឲ្យសីលបរិសុទ្ធ
បុ          អ្វីជាលក្ខណ:សីលវិសុទ្ធិ?
ឤលោកសិណ
[xxxvii] ត្រង់នេះ គួរតែជា បួនម៉ឺនកប្ប(៤០០០០) ទើបត្រូវ ឤចមកពីចម្លងខុស Vbh. 425; A, I, 267: វិញ្ញាណញ្ចាយតននូបគានំ ភិក្ខវេ ទេវានំ ចត្តារីសំ កប្បសហស្សានិ ឤយុប្បមាណំ។
បកិណ្ណកកថា
វិ        បើយោគីបាននូវការស្ទាត់ជំនាញក្នុងនិមិត្ដណាមួយហើយ និមិត្ដដទៃទៀតក៏រមែងតាមមកដែរ។ បើ យោគី បានស្ទាត់ជំនាញក្នុងបឋមជ្ឈានដោយឤស្រ័យកសិណណាមួយនោះ យោគីនោះក៏រមែងឤច បាននូវការ ស្ទាត់ជំនាញដោយឤស្រ័យកសិណដទៃទៀតដូចគ្នា ហើយរមែងឤចធ្វើឲ្យទុតិយជ្ឈាន កើតឡើងបាន ក្នុងទំនងដូចគ្នានេះដែរ។ បើបានស្ទាត់ជំនាញក្នុងទុតិយជ្ឈានហើយ ក៏រមែងធ្វើ តតិយជ្ឈានឲ្យកើតឡើង បើបានស្ទាត់ជំនាញក្នុងតតិយជ្ឈានហើយ ក៏រមែងធ្វើចតុត្ថជ្ឈានឲ្យកើតឡើង បានដែរ។
៣. បិណ្ឌបាតិកង្គធុតង្គ
បុ             ភិក្ខុសមាទានបិណ្ឌបាតិកង្គធុតង្គ ដូចម្ដេច?
ទុក្ខនិរោធគាមិនីបដិបទាអរិយសច្ច:
វិ        បានដល់“អរិយមគ្គមានអង្គ៨”គឺ សម្មាទិដ្ឋិ(ការយល់ត្រូវ) សម្មាសង្កប្ប:(ការត្រិះរិះត្រូវ) សម្មាវាចា (សម្តីត្រូវ) សម្មាកម្មន្ត:(ការងារត្រូវ) សម្មាឤជីវ:(ការចិញ្ចឹមជីវិតត្រូវ) សម្មាវាយាម:(ការព្យាយាមត្រូវ) សម្មាសតិ (សេចក្តីរឭកត្រូវ) និងសម្មាសមាធិ(ការតម្កល់ចិត្តឲ្យនឹងត្រូវ)។ សម្មាទិដ្ឋិបានដល់ការយល់ត្រូវក្នុងអរិយ សច្ច:៤។ សម្មាសង្កប្ប:បានដល់ការត្រិះរិះដែលជាកុសល៣ប្រការ។ សម្មាវាចាគឺការមិនពោល ពាក្យដែល ជាវចីទុច្ចរិត៤ប្រការ។ សម្មាកម្មន្ត:គឺការវៀរចាកកាយទុច្ចរិត៣ប្រការ។ សម្មាឤជីវ:គឺការវៀរចាកមិច្ឆា ឤជីវ:។ សម្មាវាយាម:បានដល់ការព្យាយាមត្រូវ៤ប្រការ។ សម្មាសតិគឺ សតិបដ្ឋាន៤ប្រការ។ សម្មាសមាធិគឺ ឈាន៤ប្រការ[8]។ម៉្យាងទៀត ប្រសិនបើបុគ្គលបដិបត្តិនូវអរិយមគ្គ ហើយបានឃើញច្បាស់នូវនិព្វាននោះ ហៅថាសម្មាទិដ្ឋិ។ ជាអ្នកភ្ញាក់ហើយតែក្នុងនិព្វាន ហៅថាសម្មាសង្កប្ប:។ ជាអ្នកលះបង់ហើយនូវវចីទុច្ចរិត ហៅថាសម្មាវាចា។ ជាអ្នកវៀរចាកនូវការប្រព្រឹត្តិអំពើឤក្រក់ដោយកាយ ហៅថាសម្មាកម្មន្ត:។ ជាអ្នក ឈប់ប្រកបមិច្ឆាឤជីវ: ហៅថាសម្មាឤជីវ:។ ជាអ្នកឈប់ហើយនូវការព្យាយាមខុស ហៅថា សម្មាវាយាម:។ ជាអ្នករឭកនឹកដល់និព្វានជាឤរម្មណ៍ជានិច្ច ហៅថាសម្មាសតិ។ ជាអ្នកដម្កល់ចិត្តឆ្ពោះទៅនិព្វាន ជា ឤរម្មណ៍ជានិច្ច ហៅថាសម្មាសមាធិ។ ក្នុងទីនេះ បញ្ញិន្ទ្រីយ៍ បញ្ញាពល: វិមង្សា ឥទ្ធិបាទ: និង ធម្មវិចយ សម្ពោជ្ឈង្គ: រាប់បញ្ចូលក្នុងសម្មាទិដ្ឋិ។ វិរិយិន្ទ្រីយ: វិរិយពល: វិរិយឥទ្ធិបាទ: ឆន្ទឥទ្ធិបាទ: វិរិយសម្ពោជ្ឈង្គ: និងសម្មប្បធាន៤ រាប់បញ្ចូលក្នុងសម្មាវាយាម:។ សតិន្ទ្រីយ: សតិពល: សតិសម្ពោជ្ឈង្គ: សតិបដ្ឋាន៤ រាប់ បញ្ចូលក្នុងសម្មាសតិ។ សមាធិន្ទ្រីយ: សមាធិពល: ចិត្តឥទ្ធិបាទ សទ្ធិន្ទ្រីយ: សទ្ធាពល: សមាធិសម្ពោជ្ឈង្គ: បីតិ សម្ពោជ្ឈង្គ: បស្សទ្ធិសម្ពោជ្ឈង្គ: ឧបេក្ខាសម្ពោជ្ឈង្គ: រាប់បញ្ចូលក្នុងសម្មាសមាធិ។ ពោធិបក្ខិយធម៌ ទាំង៣៧ប្រការនេះ រាប់បញ្ចូលក្នុងអរិយមគ្គមានអង្គ៨។ បុគ្គលគប្បីយល់ពីទុក្ខនិរោធគាមិនីបដិបទាអរិយ សច្ច: ដូចបានពោលមក នេះចុះ។ បុគ្គលគប្បីយល់ពី អរិយសច្ច:៤ ដោយប្រការដូច្នេះចុះ។
ឈានដែលមានចំណែកនៃការអន់ថយ ការរឹងមាំ គុណវិសេស និងការដឹងច្បាស់
[lv] Th. 904:                បញ្ចបញ្ញាស វស្សានិ យតោ នេសជ្ផិកោ អហំ
ហេតុដែលធ្វើឲ្យបុគ្គលរស់នៅក្នុងសីល
បុ          បុគ្គលរស់នៅក្នុងសីលដោយហេតុប៉ុន្មានប្រការ?
៩-កាយគតាសតិ
-         ក្នុងសប្ដាហ៍ទី១៧ មានស្បែក កកើតឡើង
ឈាន៤ និងឈាន៥
៣- សមាធិនេះជាសុខដែលកើតពីការស្ងាត់ និងការបានសំរេចនូវសេចក្ដីស្ងប់។ ទោះបីជាសមាធិនេះធ្វើ ឲ្យបានសំរេចនូវផលដ៏ប្រសើរបំផុតក្ដី ប៉ុន្ដែក៏នៅតែមិនឤចយកឈ្នះលើការកើតនិងការស្លាប់បានដែរ ។
៩-កាយគតាសតិ
-         ក្នុងសប្ដាហ៍ទី១៨ មានពណ៏ស្បែក កកើតឡើង
៦-ទេវតានុស្សតិ
[xxi] M. I, 22-4: សោ ឯវំ សមាហិតេ ចិត្ដេ បរិសុទ្ធេ បរិយោទាតេ អនង្គមេ វិគតូបក្កិលេសេ មុទុភូតេ កម្មនិយេ ឋិតេ ឤនេជ្ជប្បត្ដេ បុព្វេនិវាសានុស្សតិ ញាណាយ ចិត្ដំ អភិនិន្នាមេសឹ។ សោ អនេកវិហិតំ បុព្វេនិវាសំ អនុស្សរាមិ សេយ្យថីទំ: ឯកម្បិ ជាតឹ ទ្វេ បិ ជាតិយោ…… សោ ឯវំ សមាហិតេ ចិត្ដេ…… ឤនេជ្ជប្បត្ដេ សត្ដានំ ចុតូបបាតញាណាយ ចិត្ដំ អភិនិន្នាមេសឹ។ សោ ទិព្វេន ចក្ខុនា វិសុទ្ធេន អតិក្កន្ដមានុសកេន សត្ដេ បស្សាមិ ចវមានេ ឧបាបជ្ជមានេ…… សោ ឯវំ សមាហិតេ ចិត្ដេ……ឤនេជ្ជប្បត្ដេ ឤសវានំ ខយញាណាយ ចិត្ដំ អភិនិន្នាមេសឹ។ សោ ឥទំ ទុក្ខន្ដិ យថាភូតំ អភ្ភញ្ញាសឹ……
ការចូលកាន់ទុតិយជ្ឈាន
ភិក្ខុគប្បីហ្វឹកហាត់នូវឤវជ្ជនាវសី សមាបជ្ជនាវសី អធិដ្ឋានវសី វុដ្ឋានវសី និងបច្ចវេក្ខណវសី[iii] ទាំងមុន និងក្រោយឤហារ ទាំងក្នុងុបឋមយាមនិងបច្ចិមយាម តាមការប្រាថ្នារបស់លោក។ បើសិនជាលោកចូលឈាន ជាញឹកញាប់ ចេញពីឈានជាញឹកញាប់ ហើយនិងទទួលបាននូវសេចក្ដីងាយស្រួលក្នុងការបដិបត្ដិបឋមជ្ឈាននោះ ភិក្ខុនោះនឹងឤចទទួលបាននូវសុខ:នៃភាពងាយស្រួល ធ្វើទុតិយជ្ឈានឲ្យកើតឡើង និងឈានផុតពីបឋមជ្ឈាន។
បកិណ្ណកកថា(កថារាយរង)
[vii] Cp. Vis. Mag. 104 ff:            ឥរិយាបថោ កិច្ចា ភោជនា ទស្សនាទិតោ
ធម្មប្បវត្តិតោ ចេវ ចរិយាយោ វិភាវយេ តិi
[viii] ¨ត្រង់នេះគួរតែជា មោហចរិត ទើបត្រូវ ទំនងជាច្រឡំហើយ
១- ឧទ្ធុមាតកសញ្ញា
“ដោយភេទ” គឺកំណត់ថាជារាងកាយរបស់បុរស ឬរបស់ស្ដ្រី ជារាងកាយរបស់មនុស្សក្មេង ពេញវ័យ ឬមនុស្ស ចាស់។ ការកំណត់ គឺកំណត់ចំណែកដែលវែងថាវែង ចំណែកដែលខ្លីថាខ្លី ចំណែកដែលធាត់ថាធាត់ ចំណែកដែលតូច ថាតូច។
ឤកាសានញ្ចាយតនឈាន
“ដោយកុសលសម្បត្តិទាំងនេះ យោគីនោះនឹងទៅកើតក្នុងឤកាសានញ្ចាយតនភូមិ”នោះ មានន័យថា ក្រោយពីស្លាប់ទៅ អ្នកដែលបដិបត្តិឤកាសានញ្ចាយតនឈាននឹងទៅកើតក្នុងឤកាសានញ្ចាយតនភូមិ មាន ឤយុ ប្រមាណ២០០០កប្ប[xxxvi]។
៩-កាយគតាសតិ
បុ        យោគីគួរលំឤេននឹកដល់លក្ខណ:របស់កាយដោយវិធី “បច្ច័យ” យ៉ាងដូចម្ដេច?
វិញ្ញាណញ្ចាយតនឈាន
ឤចក្តីនឹងពិចារណានូវទោសរបស់ឤកាសានញ្ចាយតនឈាន ដូចតទៅ៖
៩. រុក្ខមូលិកង្គធុតង្គ
បុ        ភិក្ខុសមាទានរុក្ខមូលិកង្គធុតង្គ ដូចម្ដេច?
អធិដ្ឋានឥទ្ធិ
ពាក្យថា “បង្រួមពីមនុស្សច្រើនគ្នាឲ្យក្លាយមកជាមនុស្សម្នាក់វិញ” បានសេចក្តីថា ពេលដែលយោគី ប្រាថ្នា នឹងផ្លាស់ប្តូរពីមនុស្សច្រើនគ្នាឲ្យមកជាមនុស្សម្នាក់វិញនោះ យោគីក៏អធិដ្ឋានដោយញាណថា៖ “សុំឲ្យឤត្មា អញក្លាយ ពីច្រើនគ្នាមកជាមនុស្សម្នាក់វិញ” គឺដូចគ្នាទៅនឹងព្រះអរហន្តព្រះនាមចូឡបន្ថក: ដែរ [xiv]។
១. បង្សុកុលិកង្គធុតង្គ
បុ            យោគីសមាទានបង្សុកុលិកង្គធុតង្គ ដូចម្ដេច?
៩-កាយគតាសតិ
វិ        កាយនេះ មិនមែនចិញ្ចឹមបីបាច់ដោយមាស ដោយប្រាក់ ឬរតនវត្ថុទេ ហើយក៏មិនបានចំរើនធំធាត់ឡើង ដោយឤស្រ័យខ្លឹមច័ន្ទ ឬក្រឹស្នា ជាដើមនោះដែរ។ កាយនេះចំរើនធំឡើងក្នុងគ៌ភរបស់មាតាដែលប្រកប ទៅដោយទឹកសំបោរ ទឹកមាត់ និងទឹកភ្នែកដែលមាតាលេបចូលទៅ។ រាងកាយនេះត្រូវចិញ្ចឹមដោយ ឤស្រ័យ ឤហារនិងទឹកដែលមានក្លិនស្អុយ មិនស្អាត ដែលផលិតឡើងនៅក្នុងផ្ទៃរបស់មាតា។ បាយ ទឹកដោះ សណ្ដែក ទឹកសម្បោរ ទឹកមាត់ និងស្លេស្ម៍ ដែលមាតាលេបចូលទៅ បានបង្កើតជាចំណែកនៃ រាងកាយ នេះ។ ដូច្នេះ កាយនេះត្រូវបានចិញ្ចឹមឲ្យធំធាត់ឡើងដោយឤស្រ័យវត្ថុរាវដែលមានក្លិនស្អុយ និងមិនស្អាត។  យោគីគួរលំឤេននឹកដល់ល់ក្ខណ:របស់កាយដោយវិធី(ពិចារណាជាបែប) “បច្ច័យ” យ៉ាងនេះចុះ។
ចតុក្ក: ន័យទី៥
ពាក្យថា “ដោយមិនមានទោស” បានដល់ការធ្វើឲ្យរាងកាយមានផាសុខភាពដោយការបរិភោគតិច។ ដោយវិធីនេះ បុគ្គលធ្វើឲ្យរាងកាយមិនមានទោស និងគេចផុតពីការទិតៀនរបស់បណ្ឌិត។ ព្រោះហេតុនេះ ទើប ឈ្មោះថាបរិភោគ(ឤហារនិងទឹក)ដោយមិនមានទោស និងរស់នៅដោយផាសុខភាព ។
៩-កាយគតាសតិ
-         ក្នុងសប្ដាហ៍ទី២ អព្វុទ: កកើតឡើង
ការចូលកាន់ទុតិយជ្ឈាន
ពាក្យថា “សេចក្ដីស្ងប់ខាងក្នុង និងសភាវ:ចិត្តដែលជាអធិកភាព” មានសេចក្ដីអធិប្បាយថា មកពីមាន រលកទើបធ្វើឲ្យទឹកល្អក់កករ មិនឤចឆ្លុះឃើញនូវស្រមោលអ្វីៗទាំងអស់ ធ្វើឲ្យស្រមោលនោះរលាយបាត់ទៅ យ៉ាងណាម៉ិញ ក្នុងបឋមជ្ឈានក៏ដូចគ្នាឥចឹងដែរ ព្រោះតែភាពល្អក់ដែលបណ្តាលមកពីរលកនៃវិតក្ក:និងវិចារ:នេះ ឯង ទើបសេចក្ដីស្ងប់ខាងក្នុង និងសភាវ:ចិត្តដែលជាអធិកភាព មិនច្បាស់លាស់។ ព្រោះហេតុនេះឯង ទើបធម៌ ទាំងនោះមិនរួមចូលនៅក្នុងបឋមជ្ឈាន។
៩-កាយគតាសតិ
-         ក្នុងសប្ដាហ៍ទី៣ បេសិ កកើតឡើង
អធិប្បាយធុតង្គ១៣ ដោយសង្ខេប
បុ        ការសមាទានឤរញ្ញិកង្គ: មានន័យដូចម្ដេច?
៩-កាយគតាសតិ
-         ក្នុងសប្ដាហ៍ទី៤ ឃន: កកើតឡើង
យោគីនោះ បដិបត្ដិកាយគតាសតិដោយវិធីទាំងនេះ។ ព្រោះបានទទួលការស្ទាត់ជំនាញក្នុងសតិ និងបញ្ញា ចិត្ដរបស់យោគីនោះក៏គ្មានអ្វីមករុកកួន។ កាលបើចិត្ដគ្មានអ្វីមករុកកួនហើយ យោគីនោះរមែងឤច បំផ្លាញ នូវនីវរណ:ទាំងឡាយបាន ធ្វើអង្គឈានឲ្យកើតឡើង និងបានដល់គុណវិសេសដែលប៉ងប្រាថ្នាបាន។
អានិសង្សរបស់សីល
[iii] Cp. Th. 615: សីលំ វិលេបនំ សេដ្ឋំ
៩-កាយគតាសតិ
វិ        ព្រោះឤស្រ័យស្រះទើបផ្កាកើតឡើង។ ព្រោះឤស្រ័យចំការទើបផ្លែឈើកើតឡើងបាន។ ក្នុងលក្ខណ: ដូច គ្នានេះដែរ ព្រោះឤស្រ័យកាយនេះទើបភាពកខ្វក់និងរោគទាំងឡាយកើតឡើងបាន ដូចជារោគ ភ្នែក រោគ ត្រចៀក រោគច្រមុះ រោគអណ្ដាត រោគក្នុងកាយ រោគក្បាល រោគមាត់និងរោគធ្មេញ ឤការ: ឈឺក ឤការ: ស្ទះខ្យល់ដង្ហើម ឤការ:ក្ដៅនិងរងារ ឤការ:ឈឺក្នុងពោះ រោគបេះដូង រោគឆ្កួតជ្រូក រោគ ឆ្អល់ពោះ រោគរាក រូសនិងឤការ:ក្អួត រោគឃ្លង់ រោគពកក រោគក្អួតឈាម រោគរមាស់ រោគអុត រោគ ស្បែក រោគចុករោយ រោគឆ្លង រោគប្រមេះ រោគញាក់ និងរោគផ្សេងៗទៀត  ធ្វើឲ្យកាយនេះមានការ លំបាកគ្មានទីបញ្ចប់។ យោគី គួរលំឤេននឹកដល់លក្ខណ:របស់កាយនេះដោយវិធី(ពិចារណាលើ)“ ការពឹងឤស្រ័យគ្នា” យ៉ាងដូច្នេះចុះ។
កិច្ចរបស់អ្នកដែលទើបនឹងចាប់ផ្ដើមសិក្សា
បើយោគីនោះជាមនុស្សល្អ យោគីនោះក៏ចាប់ផ្តើមសិក្សាយ៉ាងហ្មត់ចត់ លើកតម្កើងគ្រូឤចារ្យដោយ អស់ពីចិត្តគ្រប់ពេលវេលា ពុំមែនធ្វើតែម្ដងម្កាលនោះទេ។ បើយោគីប្រើតែវាចាដែលទន់ភ្លន់ និងសំរួមរក្សាកាយ កម្មនិងវចីកម្មនោះ យោគីនោះប្រាកដជានឹងឤចយល់ដឹង និងបំពេញការបដិបត្ដិបិនាបរិបូណ៌ជាពុំខាន។
បុគ្គល ១៤ប្រភេទ
១៣-      ពុទ្ធិវិតក្កចរិតបុគ្គល
១-ពុទ្ធានុស្សតិ
“អវត្ដមាននៃការប្រញាប់” មានន័យថា ចរិតរបស់ព្រះអង្គប្រាសចាកការប្រញាប់ប្រញាល់បង្ខំ។
“ចរណ:” មានន័យថា ជាអ្នកដែលប្រកបដោយសីលនិងសមាធិ។ ពាក្យថា“សីល” មានន័យថា ព្រោះ “ប្រកប ដោយកុសលធម៌គ្រប់យ៉ាង” ទើបព្រះអង្គបានទទួលព្រះនាមថា វិជ្ជាចរណសម្បន្នោ។ ពាក្យថា “សម្បន្នោ” មានន័យថា៖ ព្រោះ“ប្រកបដោយឫទ្ធិលើសពីធម្មតា(អភិញ្ញា)” ទើបព្រះអង្គបានទទួលព្រះនាមថា វិជ្ជាចរណ សម្បន្នោ។ ម៉្យាងទៀត ពាក្យថា “សម្បន្នោ” មានន័យថា ជាម្ចាស់កម្មសិទ្ធិ៍របស់សមាធិទាំងឡាយ”។
បកិណ្ណកកថា
បុ        កសិណមួយណា ដែលល្អជាងគេបំផុតក្នុងបណ្តាកសិណទាំងអស់?
ចប់កណ្ឌទី៧ ន័យលក្ខណ:តាមលេខយោង
៨-មរណនុស្សតិ
អ្វីជាវិធីបដិបត្តិ? យោគីដែលទើបបដិបត្ដិថ្មី គប្បីចូលទៅរកទីស្ងាត់ រក្សាចិត្តរបស់ខ្លួនទុក មានចិត្តមិន រវើរវាយ ពិចារណាសេចក្តីស្លាប់របស់សត្វទាំងឡាយយ៉ាងនេះថា៖ “ឤត្មាអញប្រាកដជាស្លាប់ ឤត្មាអញប្រាកដ ជាចូលដល់ឤណាចក្រនៃសេចក្តីស្លាប់ ឤត្មាអញប្រាកដជាមិនរួចពីស្លាប់ទេ” ដូចដែលលោកបានសំដែងទុកនៅ ក្នុងនេត្តិបទសូត្រ[30]ថា៖ “បើបុគ្គលត្រូវការចំរើនកម្មដ្ឋានដោយការពិចារណាសេចក្តីស្លាប់នោះ​ គួរគប្បីសម្លឹងមើល បុគ្គលដែលកំពុងតែត្រូវគេសម្លាប់ និងគួរដឹងឲ្យច្បាស់នូវហេតុនៃសេចក្តីស្លាប់នោះ”។
នីលកសិណ
“អ្វីជាឤនិសង្សរបស់នីលកសិណ”? ឤនិសង្សពិសេសដែលកើតពីការបដិបត្ដិនីលកសិណ មាន ៥យ៉ាង គឺ៖ យោគីរមែងបានសំរេចនូវការរួចចាកផុតពីវត្ថុដែលស្អាតឆើតឆាយ(សុភវិមោក្ខ) បានទទួលនូវឋាន:ជាធំ (អភិភាយតន) នៃពណ៌ខៀវ ដូចជាផ្កាពណ៌ខៀវ[xlvii] ។ ឤចប្តូរអ្វីគ្រប់យ៉ាងឲ្យទៅជាពណ៌ខៀវបាន។ សម្លឹងឃើញ ពណ៌ខៀវគ្រប់ ទីកន្លែង ដោយឤស្រ័យការបដិបត្តិនីលកសិណ[xlviii] ។
ហេតុដែលធ្វើឲ្យបុគ្គលរស់នៅក្នុងសីល
[ii] Vis, Mag, 54: និរាសោ សទ្ធម្មេ ចណ្ឌាលកុមារិកោ វិយ រជ្ជេ
ទុក្ខនិរោធគាមិនីបដិបទាអរិយសច្ច:
បុ       តើព្រោះហេតុអ្វី ទើបព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់ត្រាស់បង្រៀនអរិយសច្ច:៤តែមិនត្រាស់បង្រៀនអរិយសច្ច: ៣ ឬអរិយសច្ច:៥ផង?
ហេតុដែលធ្វើឲ្យបុគ្គលរស់នៅក្នុងសីល
វិ          បុគ្គលរស់នៅក្នុងសីលដោយហេតុ២ប្រការគឺ (១)ពិចារណាទោសនៃការប្រព្រឹត្ដល្មើសសីល និង(២) ពិចារណាពីឤនិសង្សរបស់សីល។
៦-វិក្ខិត្តកសញ្ញា
បុ       អ្វីគឺ វិក្ខិត្តក:? អ្វីគឺការបដិបត្ដិ? អ្វីជាលក្ខណ: ជារស និងជាបទដ្ឋាន? អ្វីជាឤនិសង្ស? យោគីកំណត់ និមិត្ដ បានដូចម្តេច?
បញ្ញា៤ប្រភេទ ពួកទី១០
ន័យលក្ខណ:តាមលេខយោង
វិធីបដិបត្តិ
ត្រៃសិក្ខា
លក្ខណ:ផ្សេងៗ នៃសមាធិ
វិ          បុគ្គលឯណាដែលជាអ្នកតំរង់ចិ់ត្ដនិងចេតសិកក្នុងសេចក្ដីស្ងប់ បុគ្គលនោះឈ្មោះថាជាអ្នកបំពេញ សមាធិ មានឧបមាហាក់ដូចជាដៃដែលកាន់ជញ្ជីងដ៏មានលំនឹងយ៉ាងដូច្នោះដែរ។ សូម្បីតែការ ចំរើនសតិ និងវិរិយ: ក៏ជាសមាធិដែរ មានឧបមាប្រៀបដូចជាផ្ទៃរាបស្មើរបស់ប្រេង នៅក្នុងចានប្រេងដូច្នេះដែរ។ ចិត្ដដែល ស្មើរាប ក៏ជាសមាធិដែរ ឧបមាដូចជាកំលាំងដែលរត់ដ៏ស្មើគ្នារបស់សត្វសេះទាំង៤ក្បាលដែលយកទៅទឹម រទេះ។
សមាធិប្រៀបដូចជានាយខ្មាន់ធ្នូដែលតាំងចិត្ដតំរង់ព្រួញយ៉ាងផ្ចិតផ្ចង់ ឬដូចជាឱសថសំរាប់ទប់ទល់ទៅនឹង ឥទ្ធិពល នៃជាតិពិស ព្រោះវាឤចកំចាត់នូវទុក្ខទោម្នេញបាន។ ក្នុងព្រះអភិធម្មលោកបានសំដែងទុកថា៖ “[ii]…………… …គឺជាន័យនៃពាក្យថាសមាធិ ការអធិប្បាយអំពីសមាធិ មានប្រការដូច្នេះឯង។
ពាក្យថាឈាន បានដល់ឈាន៤ គឺ បឋមជ្ឈាន ទុតិយជ្ឈាន តតិយជ្ឈាន និង ចតុត្ថជ្ឈាន។
ពាក្យថាវិមោក្ខ គឺវិមោក្ខទាំង៨ គឺបុគ្គលមានរូបសញ្ញាខាងក្នុងពិចារណារូបខាងក្រៅ ជាដើម[iii]។
ពាក្យថាសមាធិ បានដល់សមាធិ៣ប្រភេទ គឺ សមាធិដែលមានវិតក្ក: វិចារ: ជាដើម។​ពាក្យថាការសមាទានដ៏ត្រឹមត្រូវ បានដល់ការសមាទានអនុបុព្វវិហារ ៩យ៉ាង[iv]។
បកិណ្ណកកថា
[xiv] Cp. (a) A. I, 24: ឯតទគ្គំ ភិក្ខវេ មម សាវកានំ ភិក្ខូនំ មនោមយំ កាយំ អភិនិម្មិនន្តានំ យទិទំ ចុល្លបន្ថកោ (= សោ ញាណបរិបាកំ ឤគម្ម តត្ថ ខយវយំ បដ្ឋបេត្វា ចិន្តេសិ: ឥទំ ចូឡខណ្ឌំ បកតិយា បណ្ឌរំ បរិសុទ្ធំ ឧបាទិណ្ណកសរីរំ និស្សាយ កិលិដ្ឋំ ជាតំ ចិត្តំ បិ ឯវំគតិកំ ឯវា តិ។ សមាធឹ ភាវេត្វា ចត្តារិ រូបាវចរជ្ឈានានិ បទកានិ កត្វា សហ បដិសម្ភិទាហិ អរហត្តំ បាបុណិ។ សោ មនោមយញាណលាភី ហុត្វា ឯកោ ហុត្វា ពហុធា ពហុធា ហុត្វា ឯកោ ភវិតុំ សមត្ថោ អហោសិ។ –Mp. I, 216)
លក្ខណ:ផ្សេងៗ នៃសមាធិ
វិ        បានដល់ការសំលឹងមើលនូវសច្ចធម៌  ដើម្បីបន្ទោរបង់ចេញនូវទុក្ខទោមនស្ស ដើម្បីធ្វើឲ្យចិត្តបាននូវសេចក្តី សុខ ដើម្បីកំចាត់ចោលចេញនូវនីវរណ: ដើម្បីការរួចផុត ដើម្បីធ្វើឲ្យចិត្តរាបស្មើ ដើម្បីឲ្យសមាធិកើតឡើង ងាយ ដើម្បីចិត្តដែលមិនមានការជាប់ជំពាក់  ដើម្បីឤស្រ័យនៅក្នុងអនុបុព្វវិហារធម៌  ដើម្បីឲ្យកើតនូវ សមាធិ និងដើម្បីបានសំរេចនូវការរួចផុតពីកិលេស។
បរិច្ឆេទទី៧៖ កម្មដ្ឋានបរិច្ឆេទ[i]
[i] Cp. Vis. Mag. 110ff.
លក្ខណ:ផ្សេងៗ នៃសមាធិ
ឤនិសង្សដែលកើតពីការបំពេញសមាធិមានប៉ុន្មាន? ការបំពេញសមាធិ ធ្វើឲ្យកើតឤនិសង្ស៤យ៉ាង។ តើឤនិសង្ស៤យ៉ាងនោះមានអ្វីខ្លះ? គឺការរស់នៅ់យ៉ាងរីករាយក្នុងសេចក្តីសុខនៃធម៌ក្នុងជីវិតបច្ចុប្បន្ន ជាឤនិសង្ស ទី១; ការរីករាយក្នុងការសោយនូវឤរម្មណ៍ទាំងឡាយដោយការត្រិះរិះពិចារណា ជាឤនិសង្សទី២; ការបានទទួល នូវអភិញ្ញាជាលោកិយ: ជាឤនិសង្សទី៣; និងការបានសំរេចនូវមគ្គផល ជាឤនិសង្សទី៤។
លក្ខណ:៧ប្រការរបស់ចរិយា
បុគ្គលមោហចិត្ត មិនបានរៀបចំទីកន្លែងដេកឲ្យបានរៀបរយទេ ពេលដេកលក់ដៃជើងសន្ធឹង នៅសល់ តែដងខ្លួនដែលគ្របដណ្តប់។ កាលបើត្រូវគេដាស់ឲ្យក្រោកឡើងពេលកណ្ដាលឤធាត្រ មានការរអ៊ូរទាំយ៉ាងយូរ ទើបបានឆ្លើយ។            នេះហៅថា ការដឹងបុគ្គលមានចរិតដូចម្ដេចដោយ “លក្ខណ:នៃការដេក”។
៣. បិណ្ឌបាតិកង្គធុតង្គ
បុ        ការសមាទានបិណ្ឌបាតិកង្គធុតង្គ មានឤនិសង្សអ្វីខ្លះ?
វិ        គឺយោគីមានសេរីភាពក្នុងការទៅឬការស្នាក់នៅតាមតែចិត្ដប្រាថ្នា មិនលំបាកក្នុងការត្រៀមឤហារ កំចាត់ ចោលនូវការអៀនខ្មាសនិងការប្រកាន់ខ្លួន មិនល្មោភក្នុងឤហារដែលប្រណីត ផ្ដល់ឱកាសឲ្យភិក្ខុដទៃបាន ទទួលប្រយោជន៍ និងមិនមានការជាប់ជំពាក់ទៅនឹងទីកន្លែងណាមួយឡើយ និងឈ្មោះថាជាគំរូដែល សប្បុរសទាំងឡាយដើរតាម។ ការបដិបត្ដិនេះមិនមានចំណុចដែលគួរឲ្យសង្ស័យទេ។
បុ            តើការនិមន្ដមានប៉ុន្មានយ៉ាង? អ្វីគឺការសមាទាន? តើយោគីដាច់ការសមាទាន ដូចម្ដេច?
វិ        ការនិមន្ដមាន៣យ៉ាងគឺ ការនិមន្ដទូទៅ១ ការនិមន្ដដើម្បីទៅសួរសុខទុក្ខ១ និងការនិមន្ដជាប្រចាំ១[i]។
ចតុក្ក: ន័យទី៥
បើបានឤហារដែលសមល្មម បុគ្គលនឹងមិនមានឤរម្មណ៍ហត់នឿយ ហើយបុគ្គលនឹងមិនដេកនៅក្នុង បឋមយាម មជ្ឈិមយាម និងបច្ឆិមយាមឡើយ។ ដោយវិធីនេះ បុគ្គលនោះរមែងបាននូវសេចក្ដីស្ងប់។ ព្រោះហេតុ នេះ ទើបមានឈ្មោះថាបុគ្គលពិចារណាដោយឆ្លាតក្នុងការទទួលឤហារបិណ្ឌបាត្រដោយវិធី៨យ៉ាង។ ព្រោះហេតុ ដូច្នេះទើបមានឈ្មោះថា បុគ្គលគួរទទួលឤហារ។
ពោជ្ឈង្គ:៧
បុ        តើបុគ្គលបំពេញពោជ្ឈង្គ:៧ ដោយការបដិបត្តិសតិបដ្ឋាន៤យ៉ាងដូចម្តេច?
អធិប្បាយធុតង្គ១៣ ដោយសង្ខេប
វិ        គឺការលះបង់មិនគង់នៅក្នុងភូមិ។
ឈានដែលមានចំណែកនៃការអន់ថយ ការរឹងមាំ គុណវិសេស និងការដឹងច្បាស់
បញ្ចវីសតិ វស្សានិ យតោ មិទ្ធំ សមូហតំ
(ក្នុងសៀវភៅលោក Bapat ពាក្យថា “កាល” ក្នុងទីនេះ ប្រែជាបាលីថា ឧតុ ទៅវិញ គឺបានដល់ឤកាសធាតុ
ការចូលកាន់ទុតិយជ្ឈាន
ឥឡូវនេះ ឤចក្តីនឹងសំដែងនូវអង្គ៤របស់បឋមជ្ឈាន ដូចតទៅ៖   យោគីនោះបានសំរេចនិងឤស្រ័យនៅ ក្នុងទុតិយជ្ឈានហើយ ក៏ធ្វើឲ្យចំរើនឡើងនូវសេចក្ដីស្ងប់ខាងក្នុង និងសភាវ:ចិត្តដែលជាអធិកភាព[v] ព្រោះការរម្ងាប់ ទៅនៃវិតក្ក:និងវិចារ: និងព្រោះមិនមានវិតក្ក:និងវិចារ:នេះ ក៏កើត ឡើងនូវសមាធិដែលពោរពេញទៅដោយបីតិ និង សុខ:[vi] ។ នេះជាឤនិសង្សរបស់បឋវីកសិណ។ ការធ្វើវិតក្ក: និងវិចារ:ឲ្យរម្ងាប់ទៅនោះ ជាការធ្វើឲ្យរម្ងាប់ទៅដោយ ឤស្រ័យការយល់ច្បាស់។ ហើយនេះឯងដែលហៅថាទីបញ្ចប់។
តតិយជ្ឈាន
ឧបេក្ខាមាន៨យ៉ាងគឺ វេទនូបេក្ខា វិរិយុបេក្ខា វិបស្សនូបេក្ខា ពោជ្ឈង្គុបេក្ខា អប្បមានុបេក្ខា ឆឡង្គុបេក្ខា ឈានុបេក្ខា និងបរិសុទ្ធុបេក្ខា[xvii] ។ វេទនូបេក្ខា គឺភាពជាកណ្តាលនៃឥន្ទ្រីយ៍ទាំង៥។ ការត្រិះរិះក្នុងនិម្មិតនៃឧបេក្ខា យូរៗម្ដង គឺវិរិយុបេក្ខា។ កាលបើបុគ្គលនិយាយថា“យើងនឹងកំចាត់ហេតុនៃទុក្ខ” រួចហើយក៏បានដល់នូវឧបេក្ខា ហៅថា វិបស្សនូបេក្ខា។ ពោជ្ឈង្គុបេក្ខា គឺការបដិបត្តិតាមអង្គនៃការត្រាស់ដឹងទាំងឡាយ។ មេត្តា  ករុណា មុទិតា និងឧបេក្ខា គឺជាអប្បមានុបេក្ខា។
កាលបើបុគ្គលឃើញនូវរូប ហើយចិត្ដបុគ្គលនោះពុំរីករាយឬពុំសោកសៅ សភាវ:បែបនេះហៅថា ឆឡង្គុ បេក្ខា។ ការតម្កល់នៅខ្ជាប់ក្នុងភាពជាកណ្តាលព្រោះវិរាគ:(ប្រាសចាករាគ:) ហៅថាឈានុបេក្ខា។ បរិសុទ្ធិ បេក្ខា គឺភាព បរិសុទ្ធនៃសតិដែលកើតពីឧបេក្ខា។
អានិសង្សរបស់សីល
[ix]   មិនមាននៅក្នុងវិសុ.ទេ
៩-កាយគតាសតិ
-         ក្នុងសប្ដាហ៍ទី១៩ ខ្យល់ដែលកើតពីកម្ម បក់ទៅពេញរាងកាយ
វិធីបដិបត្តិ
(៨)-“យោគីហ្វឹកហ្វឺនខ្លួនដូច្នេះថា ឤត្មាអញនឹងជាអ្នករម្ងាប់នូវចិត្ដសង្ខារទើបដកដង្ហើមចូល” មាន អធិប្បាយថា ចិត្តសង្ខារនេះ បានដល់សញ្ញានិងវេទនា។ យោគីនោះរម្ងាប់ចិត្តសង្ខារដែលគ្រោតគ្រាត ហើយហ្វឹក ហ្វឺនខ្លួន។ សេចក្ដីពណ៌នាលំអិតដែលសល់ពីនេះ បានសំដែងទុកដោយពិស្តាររួចហើយក្នុងវគ្គខាងដើម។
៩-កាយគតាសតិ
បុ        យោគីគួរលំឤេននឹកដល់លក្ខណ:របស់កាយដោយវិធី “ការមិនចេះតបស្នងសងគុណ” យ៉ាងដូចម្ដេច?
វិ        រាល់ថ្ងៃនេះ បុគ្គលត្រៀមឤហារដែលមានរសជាតិឆ្ងាញ់និងភេសជ្ជៈ ហើយបរិភោគវត្ថុទាំងនោះដើម្បីជា ប្រយោជន៍ដល់រាងកាយរបស់ខ្លួន។ គេមុជទឹក ប្រោះព្រំរាងកាយដោយទឹកអប់ ហើយបិទបាំងរាងកាយ ដើម្បីដេកនិងអង្គុយ។ គេចាំបំរើរាងកាយរបស់ខ្លួនយ៉ាងដូច្នេះ។ តែផ្ទុយទៅវិញ កាយនេះប្រៀបដូចជា ដើម ឈើដែលមានពិស ត្រឡប់ជាមិនដឹងបុណ្យគុណ បែរជាដើរទៅកាន់ភាពជរា ជម្ងឺ និងសេចក្ដីស្លាប់ ទៅ វិញ។ កាយនេះប្រៀបដូចជាសម្លាញ់ដ៏ជិតស្និទ្ធដែលពុំចេះតបស្នងសងគុណ។ យោគីគួរលំឤេន នឹកដល់ លក្ខណ:របស់កាយដោយវិធី(ប្រៀបធៀបទៅនឹង) “ការមិនចេះតបស្នងសងគុណ” យ៉ាងដូច្នេះ ចុះ។
ពោជ្ឈង្គ:៧
វិ        ព្រោះថា “ការប៉ះនឹងខ្យល់”នេះ ធ្វើឲ្យចិត្តស្ងប់ ប្រៀបដូចជាការធ្វើឲ្យចិត្តរបស់តន្ត្រីករក្នុងសួគ៌ា(គន្ធព្វ)ស្ងប់ បាន ដោយសារសម្លេងដែលពិរោះដូច្នោះដែរ។ ការគិតដែលប្រុង“ឃ្លាតចេញពីគន្លង” រមែងត្រូវរម្ងាប់ ដោយការប៉ះនេះ។ ម៉្យាងទៀត ប្រៀបដូចជា បុគ្គល ដែលដើរទៅតាមច្រាំងទន្លេ ចិត្តរបស់គេរមែងតាំងមាំ ឆ្ពោះទៅកាន់ឤរម្មណ៍តែមួយ មិនរវើរវាយ ឥចឹងដែរ។ ព្រោះហេតុនេះហើយទើបបានជាលោកសំដែង អំពីការរលត់ទៅនៃវិតក្ក:ទុក នៅ ក្នុងឤនាបា ណស្សតិ[29] ។
១-ពុទ្ធានុស្សតិ
“អវត្ដមាននៃសភាវ:ដែលមិនដឹង” មានន័យថាព្រះអង្គមានសតិដ៏បរិបូណ៌ចំពោះដំណើរនៃចិត្តរបស់ព្រះ អង្គផ្ទាល់។
៦-ទេវតានុស្សតិ
[lviii] A. III 287: បុន ច បរំ មហានាម អរិយសាវកោ ទេវតានុស្សាតឹ ភាវេតិ សន្ដិ ទេវា ចាតុម្មហារាជិកា សន្ដិ ទេវា តាវតឹង្សា សន្ដិ ទេវា យាមា សន្ដិ ទេវា តុសិតា សន្ដិ ទេវា និម្មានរតិនោ សន្ដិ ទេវា បរនិម្មិតវសវត្ដិនោ សន្ដិ ទេវា ព្រហ្មកាយិកា សន្ដិ ទេវា តទុត្ដរិ; យថារូបាយ សទ្ធាយ សមន្នាគតា តា ទេវតា ឥតោ ចុតា តត្ថ ឧប្បន្នា មយ្ហម្បិ តថារូបា សទ្ធា សំវិជ្ជតិ; យថារូបេន សីលេន សមន្នាគតា តា ទេវតា ឥតោ ចុតា តត្ថ ឧបន្នា មយ្ហម្បិ តថារូបំ សីលំ សំវិជ្ជតិ ; យថារូបេន សុតេន សមន្នាគតា តា ទេវតា តតោ ចុតា តត្ថ ឧបន្នា មយ្ហម្បិ តថារូបំ សុតំ សំវិជ្ជតិ; យថារូបេន ចាគេន សមន្នាគតា តា ទេវតា ឥតោ ចុតា តត្ថ ឧប្បន្នា មយ្ហម្បិ តថារូបោ ចាគោ សំវិជ្ជតិ; យថារូបាយ បញ្ញាយ សមន្នាគតា តា ទេវតា ឥតោ ចុតា តត្ថ ឧប្បន្នា មយ្ហម្បិ តថារូបា បញ្ញាសំវិជ្ជតីតិ។
១. បង្សុកុលិកង្គធុតង្គ
វិ        យោគីឃើញទោសនៃការសុំអ្នកស្រុកនូវចីវរទាំងឡាយ និងឃើញឤនិសង្សរបស់សំពត់បង្សុកូល (ទើប សមាទានថា) “ឤត្មាអញបដិសេធការប្រគេនរបស់អ្នកស្រុក និងសមាទាន(ដោយតឹងតែងដោយការប្រើ ប្រាស់) តែសំពត់បង្សុកូល”។
បកិណ្ណកកថា
[30] នេត្រិបទសូត្រ នេះ ប្រហែលជា នេត្រិបទសាស្ដ្រ: នៃ ឧបគុប្ដ: ដែលបានឤងនៅក្នុង អភិធម្មកោសសាស្ដ្រ: ហើយមើលទៅ។
សរុបចតុក្ក: ន័យទី៥
[xxxii] S. II, 98. Also Th. 445: ឧបជ្ផេ ចេ រសេ តណ្ហា បុត្ដមំសូបមំ សរ។
សេចក្ដីឧបមាទៅនឹងស្រះឈូក
ផលរបស់ការបំពេញតតិយជ្ឈានមានដូចតទៅនេះ៖ យោគីនោះរមែងទៅកើតនៅក្នុងសុភកិណ្ហព្រហ្ម ដែល មានកំណើត៣ថ្នាក់គឺ ថ្នាក់ទាប ថ្នាក់កណ្តាល និងថ្នាក់ខ្ពស់។ យោគីអ្នកបំពេញឈានថ្នាក់ទាប ក្រោយពី ស្លាប់ទៅ នឹងទៅកើតនៅក្នុងបរិត្តសុភាព្រហ្ម មានឤយុប្រមាណ១៦កប្ប។ បើបំពេញឈានថ្នាក់កណ្តាល ក្រោយ ពីស្លាប់ទៅ នឹងទៅកើតក្នុងអប្បមាណសុភាព្រហ្ម មានឤយុប្រមាណ៣២កប្ប។ បើបំពេញឈានថ្នាក់ខ្ពស់ ក្រោយ ពីស្លាប់ទៅ នឹងទៅកើតក្នុងសុភកិណ្ហព្រហ្ម មានឤយុប្រមាណ៦៤កប្ប[xxi] ។
កណ្ឌទី២
រចនាដោយ ព្រះអរហន្ត ឧបតិស្សៈ ដែលបានទទួលព្រះនាមថាជា មហាឱកាសក្នុងប្រទេសរីយ៉ូ បកប្រែក្នុងប្រទេស រីយ៉ូ ដោយព្រះតិបិកសង្ឃវរ្ម័ន នៃនគរហ្វូណន។
ទុក្ខនិរោធគាមិនីបដិបទាអរិយសច្ច:
វិ        (បើសិនជាត្រាស់អរិយសច្ច:៣ឬអរិយសច្ច:៥នោះ) ឤចនឹងធ្វើឲ្យកើតសេចក្តីសង្ស័យជាពុំខាន ព្រោះ អរិយសច្ច:នេះជាផលនិងជាហេតុនៃលោកិយធម៌និងលោកុត្តរធម៌ ព្រោះដូច្នេះហើយទើបបានជាអរិយ សច្ច:មាន តែ៤។
ឈាន៤ និងឈាន៥
៤- សមាធិនេះជាធម៌ដែលបង្កឲ្យកើតសេចក្ដីសុខ និងសេចក្ដីស្ងប់បានច្រើនជាទីបំផុត។ ជាធម៌ដែល ប្រកបដោយបស្សទ្ធិ(សេចក្ដីស្ងប់) តែក៏នៅមិនឤចឈ្នះលើការដែលយល់ឃើញថា នេះជាខ្លួនអញ(អត្ដទិដ្ធិ) ដែលជាហេតុនាំឲ្យមានការកើតនិងការស្លាប់ដែរ។
៨-លោហិតកសញ្ញា
ចប់ លោហិតកសញ្ញា
បញ្ញា៤ប្រភេទ ពួកទី១០
[1] យថាភូតាញាណទស្សន—Cp. (a) S. III, 13: សមាធឹ ភិក្ខវេ ភាវេថ សមាហិតោ ភិក្ខវេ ភិក្ខុ យថាភូតំ បជានាតិ។
វិធីបដិបត្តិ
១១-  ឤត្មាអញនឹងដំកល់ចិត្ដឲ្យស្មើក្នុងឤរម្មណ៍ ទើបដកដង្ហើមចូល; ឤត្មាអញនឹងដំកល់ចិត្ដឲ្យស្មើក្នុង ឤរម្មណ៍ ទើបដកដង្ហើមចេញ;
បកិណ្ណកកថា
(b) Pts. II, 207: ឯកោ បិ ហុត្វា ភូធា ហោតីតិ។ បកតិយា ឯកោ ពហុលំ ឤវជ្ជតិ សតំ វា សហស្សំ វា សតសហស្សំ វា ឤវជ្ជតិ។ ឤវជ្ជិត្វា ញាណេន អធិដ្ឋាតិ ពហុលោ ហោមីតិ ពហុលោ ហោតិ។ យថាយស្មា ចុល្លបន្ថកោ ឯកោ បិ ហុត្វា ពហុធា ហោតិ ឯវមេវំ សោ ឥទ្ធិមា ចេតោ វសិប្បត្តោ ឯកោ បិ ហុត្វា ពហុធា ហោតិ។ “ពហុធា បិ ហុត្វា ឯកោ ហោតីតិ” បកតិយា ពហុលោ ឯកំ ឤវជ្ជតិ។ ឤវជ្ជិត្វា ញាណេន អធិដ្ឋាតិ ឯកោ ហោមីតិ ឯកោ ហោតិ។ យថាយស្មា ចុល្លបន្ថកោ ពហុធា បិ ហុត្វា ឯកោ ហោតិ ឯវមេវំ សោ ឥទ្ធិមា ចេតោវសិប្បត្តោ ពហុធា បិ ហុត្វា ឯកោ ហោតិ។
អ្វីដែលនាំឲ្យសីលបរិសុទ្ធ
វិ          ការឤចគ្រប់គ្រងកិលេស បំផ្លាញចោលនូវថីន:(ចិត្ដដែលរួញរា) និងធ្វើសមាធិឲ្យកើតឡើង ឈ្មោះថាជា លក្ខណ:របស់សីលវិសុទ្ធិ។
បកិណ្ណកកថា
បឋវិយា បិ ឧម្មុជ្ជនិមុជ្ជំ ករោតិ សេយ្យថាបិ ឧទកេ តិ។ បកតិយា ឤបោកសិណសមាបត្តិយា លាភី ហោតិ បឋវឹ ឤវជ្ជតិ ឤវជ្ជិត្វា ញាណេន អធិដ្ឋាតិ ឧទកំ ហោតូតិ ឧទកំ ហោតិ។ សោ បឋវិយា ឧម្មុជ្ជនិមុជ្ជំ ករោតិ។ យថា មនុស្សា បកតិយា អនិទ្ធិមន្តោ ឧទកេ ឧម្មុជ្ជនិមុជ្ជំ ករោន្តិ ឯវមេវំ សោ ឥទ្ធិមា ចេតោវសិប្បត្តោ បឋវិយា ឧម្មុជ្ជនិមុជ្ជំ ករោតិ សេយ្យថាបិ ឧទកេ។
[xvi] Pts. II, 208-9: ឧទកេ បិ អភិជ្ជមានេ គច្ឆតិ សេយ្យថាបិ បឋវិយន្តិ។ បកតិយា បឋវីកសិណសមាបត្តិយា  លាភី ហោតិ ឧទកំ ឤវជ្ជតិ ឤវជ្ជិត្វា ញាណេន អធិដ្ឋាតិ បឋវី ហោតូតិ បឋវី ហោតិ។ សោ អភិជ្ជមានេ ឧទកេ គច្ឆតិិ។ យថា មនុស្សា បកតិយា អនិទ្ធិមន្តោ អភិជ្ជមានាយ បឋវិយា គច្ឆន្តិ ឯវមេវំ សោ ឥទ្ធិមា ចេតោវសិប្បត្តោ បឋវិយា អភិជ្ជមានេ ឧទកេ គច្ឆតិ សេយ្យថាបិ បឋវិយំ។
ចរិតទាំង១៤ បំព្រួញមកនៅត្រឹមតែ៧
ចំពោះចរិតដទៃក្រៅពីនេះ ក៏គប្បីប្រៀបធៀបឲ្យឃើញបានក្នុងទំនងដូចគ្នានេះដែរចុះ។ បុគ្គលទាំងអស់ បំព្រួញមកនៅសល់តែបុគ្គល៧ចរិត ដោយប្រការដូច្នេះឯង។
លក្ខណ:៧ប្រការរបស់ចរិយា
បុគ្គលទោសចរិត មានឤការ:គ្រងចីវរដូចតទៅ៖ គ្រងចីវរដោយប្រញ៉ាប់ប្រញ៉ាល់ ជាយចីវរលើក ខ្ពស់ពេកមិនជាបរិមណ្ឌល  មិនសមសួន និងមិនគួរឲ្យពិចពិលរមិលមើលទេ។ បុគ្គលមោហចរិត មានឤការ:គ្រង ចីវរដូចតទៅ៖ គ្រងចីវរយឺតៗ មិនជាបរិមណ្ឌល មិនសមសួន និងមិនគួរឲ្យពិចពិលរមិលមើលឡើយ។ នេះហៅថា ការដឹងបុគ្គលមានចរិតដូចម្ដេច ដោយ“លក្ខណ:នៃការគ្រងចីវរ” របស់បុគ្គលនោះ។
៦-ទេវតានុស្សតិ
[xxii] Cp. (a) D. I, 100: កតមំ បន តំ ភោ គោតម ចរណំ កតមា សា វិជ្ជា តិ? ឥធ អម្ពដ្ឋ តថាគតោ លោកេ ឧប្បជ្ជតិ អរហំ សម្មសម្ពុទ្ធោ… បេ…  ឯវំ ខោ អម្ពដ្ឋ ភិក្ខុ សីលសម្បន្នោ ហោតិ។ ……បឋមជ្ឈានំ ឧបសម្បជ្ជ វិហរតិ ឥទំ បិស្ស ហោតិ ចរណស្មឹ…… បេ…… ចតុត្ថជ្ឈានំ ឧបសម្បជ្ជ វិហរតិ ឥទំ បិស្ស ហោតិ ចរណស្មឹ ឥទំ ខោ តំ អម្ពដ្ឋ ចរណំ។ …… បេ…… ញាណទស្សនាយ ចិត្ដំ អភិនីហរតិ អភិនិន្នាមេតិ…… បេ…… ឥទំ បិស្ស ហោតិ វិជ្ជាយ បេ នាបរំ ឥត្ថត្ដាយាតិ បជានាតិ។ ឥទំ បិស្ស ហោតិ វិជ្ជាយ។ អយំ ខោ សា អម្ពដ្ឋវិជ្ជា។ អយំ វុច្ចតិ អម្ពដ្ឋ ភិក្ខុ វិជ្ជាសម្បន្នោ ឥតិ បិ ចរណសម្បន្នោ ឥតិ បិ វិជ្ជាចរណសម្បន្នោ ឥតិ បិ។ ឥមាយ ច អម្ពដ្ឋ វិជ្ជាចរណសម្បទាយ អញ្ញ វិជ្ជាសម្បទា ចរណសម្បទា ឧត្ដរិតរា វា បណីតតរា វា នត្ថិ។
ឈានដែលមានចំណែកនៃការអន់ថយ ការរឹងមាំ គុណវិសេស និងការដឹងច្បាស់
[lvi] S.I. 135: យថា ហិ អង្គសម្ភារា ហោតិ សទ្ទោ រថោ ឥតិ។
តតិយជ្ឈាន
ម៉្យាងទៀត ឧបេក្ខាមាន៣យ៉ាងគឺ ឧបេក្ខាដែលសំគាល់ទុកដូចជាយាននៃសមាធិ ឧបេក្ខាដែលសំគាល់ ទុក ដូចជាសភាវ:នៃសកម្មភាពតូចៗ និងឧបេក្ខាដែលសំគាល់ទុកដូចជាអកម្ម។ ការឆ្លាតវាងវៃជាកណ្តាលដែល កើត មាន ឡើងនៅក្នុងឈានទាំងអស់ ដែលមិនប្រញាប់ប្រញាល់និងមិនយឺតយូរពេក គឺជា “ឧបេក្ខាដែលសំគាល់ ទុកដូចជា យាននៃសមាធិ”។ ឧបេក្ខាដែលអន់ថយនេះ ស្ថិតនៅក្បែរនឹងទុតិយជ្ឈាន និងមានតួនាទីកំចាត់នូវ សេចក្តីត្រេកអរហួសរបស់ចិត្ត។ បើសិនជាចិត្តនោះពុំសកម្មទេ ឧបេក្ខានោះហៅថា “ឧបេក្ខាដែលសំគាល់ទុកដូចជា សភាវ:នៃសកម្មភាពតូចៗ”។ ឧបេក្ខានេះស្ថិតនៅក្បែរនឹងតតិយជ្ឈាន និងមានតួនាទីកំចាត់បង់នូវសេចក្តីត្រេកអរ ហួសរបស់ចិត្ត។បើចិត្តរបស់បុគ្គលនោះមិនសកម្មជាមួយនិងឤរម្មណ៍ទេ ព្រោះការមិនរំភើបញាប់ញ័រនៃចិត្តនិង កាយ ហៅថា “ឧបេក្ខាដែលសំគាល់ទុកដូចជាអកម្ម”។ ឧបេក្ខានេះស្ថិតនៅក្បែរនឹងចតុត្ថជ្ឈាន។
៦-វិក្ខិត្តកសញ្ញា
វិ        សភាពនៃអវយវ:ដែលនៅរាត់រាយទៅខាងនេះខ្លះ ទៅខាងនោះខ្លះ ហៅថា“វិក្ខិត្តក:[x] ” ។ ការយល់ពី វិក្ខិត្តក: នេះដោយបញ្ញាដ៏ត្រឹមត្រូវ ហៅថាវិក្ខិត្តកសញ្ញា។ ការស្ងប់នៃចិត្តក្នុងនិមិត្ដនោះដោយពុំមានអ្វីមក រំខានគឺការ បដិបត្ដិ។ ការពិចារណាវិក្ខិត្តកនិមិត្ដគឺជាលក្ខណ:។ ការសំគាល់ថាជាវត្ថុមិនគួរឲ្យពេញចិត្ត ជារស។ ការគិតអំពីភាពមិនស្អាតនោះជាបទដ្ឋាន។ ឯឤនិសង្សរបស់វិ់ក្ខិត្តកសញ្ញា ដូចុគ្នាទៅនឹង ឤនិសង្ស របស់ឧទ្ធុមាតកសញ្ញាដែរ។
វិធីបដិបត្តិ
“យោគីនោះគប្បីសិក្សា(ហ្វឹកហ្វឺន)ខ្លួនដូច្នេះ” បានដល់សិក្ខា៣ប្រការគឺ អធិសីលសិក្ខា អធិចិត្តសិក្ខា និងអធិបញ្ញាសិក្ខា[16]។ សីលដែលពិតប្រាកដហៅថាអធិសីលសិក្ខា។ សមាធិដែលពិតប្រាកដហៅថាអធិចិត្ដសិក្ខា។ បញ្ញាដែលពិតប្រាកដហៅថាអធិបញ្ញាសិក្ខា។ យោគីនោះកំណត់ឤរម្មណ៍ រំលឹកដល់ឤរម្មណ៍ និងហ្វឹកហ្វឺន ខ្លួនឯង ដោយសិក្ខា៣ប្រការនេះ។ យោគីនោះបដិបត្តិជាប្រចាំ។ នេះគឺអត្ថន័យរបស់ពាក្យថា “យោគី នោះគប្បីហ្វឹកហ្វឺនខ្លួន”
ដោយបុគ្គល
បុគ្គលដែលមានមោហចរិត ដែលមិនទាន់បានអប់រំនូវបញ្ញា មិនគួរបដិបត្តិនូវកម្មដ្ឋានណាៗទាំងអស់ ពីព្រោះតែការខ្វះខាតនូវជំនាញ។ កាលបើបុគ្គលនោះមិនទាន់ចេះនូវជំនាញទេ សេចក្តីព្យាយាមរបស់គេនោះរមែង គ្មានប្រយោជន៍ឡើយ ប្រៀបដូចជាអ្នកជិះដំរីដែលគ្មានកង្វេរនៅក្នុងដៃ។
១-ពុទ្ធានុស្សតិ
“អវត្ដមាននៃឧបេក្ខាដែលកំចាត់ចេញដោយការពិចារណា” មានន័យថា ពុំមានឧបេក្ខភាវ:ណារបស់ ព្រះអង្គ ដែលប្រាកដឡើងដោយព្រះអង្គពុំបានដឹងនោះទេ។
ពោជ្ឈង្គ:៧
ចប់ ឤនាបាណស្សតិ
៨-មរណនុស្សតិ
បុ       អ្វីគឺ “មរណនុស្សតិ”? អ្វីគឺការបដិបត្ដិ? អ្វីជាលក្ខណ: ជារស និងជាបទដ្ឋាន? អ្វីជាឤនិសង្ស? អ្វីជាវិធី (បដិបត្ដិ)?
១- ឧទ្ធុមាតកសញ្ញា
ចប់ ឧទ្ធុមាតកសញ្ញា។
បដិច្ចសមុប្បាទឧបាយ
បុ        តើសភាវធម៌ទាំង២យ៉ាងនេះ ផ្សេងគ្នាដូចម្តេច?
បកិណ្ណកកថា
ឤចក្តីនឹងពិពណ៌នាបន្ថែមទៀតលើអត្ថន័យរបស់ពាក្យពីខាងដើម ដូចតទៅ៖
អធិប្បាយធុតង្គ១៣ ដោយសង្ខេប
បុ        ការសមាទានរុក្ខមូលិកង្គ: មានន័យដូចម្ដេច?
ឤកិញ្ចញ្ញាយតនឈាន
យោគីនោះ កាលបើបាននូវភាពស្ទាត់ជំនាញក្នុងការបំពេញវិញ្ញាណញ្ចាយតនឈានហើយ ក៏ប្រាថ្នានឹង ធ្វើឲ្យឤកិញ្ចញ្ញាយតនឈានកើតឡើង នឹងឈានផុតពីវិញ្ញាណញ្ចាយតន:នោះ។
ភាពបរិបូណ៍នៃមជ្ឈិមាបដិបទា
និទានកថា ចប់ [i] Cp. A. IV, 381: បុន ច បរំ សារិបុត្ត ឥធឯកច្ចោ បុគ្គលោ សីលេសុ បរិបូរការី ហោតិ សមាធិស្មឹ មត្តសោការី បញ្ញាយ មត្តសោការី ។ សោ តិណ្ណំ សំយោជនានំ បរិក្ខយា សត្តក្ខត្តុបរមោ ហោតិ ។
ហេតុដែលធ្វើឲ្យបុគ្គលរស់នៅក្នុងសីល
តើការពិចារណានូវទោស ដូចម្ដេច? បើបុគ្គលណាប្រព្រឹត្ដល្មើសសីល បុគ្គលនោះឈ្មោះថាធ្វើបាប និងរៀបចំទុគ្គតិភពសម្រាប់ខ្លួនឯងរួចជាស្រេច។ បុគ្គលនោះមានចិត្ដខ្លាចបរិស័ទទាំង៤ ហើយមានការសង្ស័យថា បណ្ឌិតទាំងឡាយនឹងតិះដៀលខ្លួន[i]។ អ្នកដែលមានសីលគេនឹងមិនរាប់រកបុគ្គលនោះ មិនមានអ្នកណាបង្ហាត់ សមាធិឲ្យ ទេវតាទាំងឡាយរមែងស្អប់ខ្ពើម អ្នកផងរមែងស្អប់និងមើលងាយមើលថោក។ ពេលបុគ្គលនោះបានឮ អ្នកផងសរសើរឤនិសង្សរបស់អ្នកមានសីល គេរមែងមានការសោកស្ដាយ តែគេមិនជឿ(នូវឤនិសង្សរបស់ អ្នកមានសីលនោះទេ)។ បុគ្គលនោះរមែងមានទោស:ជានិច្ច ពេលដែលស្ថិតនៅក្នុងចំណោមបរិស័ទទាំង៤។ បុគ្គលនោះស្អប់និងមិនចូលចិត្ដកល្យាណមិត្ដទេ រមែងតែងតែប្រឆាំងនឹងអ្នកណាដែលមានសីល ព្រមទាំងចូលជា បក្សពួកនឹងអ្នកដែលមិនមានសីលដូចគ្នាទៀតផង។
៤-សីលានុស្សតិ
បុ       អ្វីគឺ “សីលានុស្សតិ”? អ្វីគឺការបដិបត្ដិ? អ្វីជាលក្ខណ: ជារស និងជាបទដ្ឋាន? អ្វីជាឤនិសង្ស? អ្វីជាវិធី បដិបត្ដិ?
១-ពុទ្ធានុស្សតិ
ព្រះដ៏មានព្រះភាគព្រះអង្គមានមហាករុណាទិគុណនិងមហាមុទិតាគុណ ពីព្រោះព្រះអង្គជាសព្វញ្ញូ និង ព្រោះព្រះអង្គមានវិជ្ជា៣និងចរណ:។ ព្រះអង្គបាននូវវិជ្ជាទាំងនោះដោយងាយស្រួល ពីព្រោះបានបំពេញ ប្រយោជន៍ ដល់ពិភពលោក។ ព្រះអង្គបានបើកផ្លូវនៃសាស្ត្រ ពីព្រោះព្រះអង្គបានដឹងនូវវិស័យគ្រប់យ៉ាងនៃ សាស្ត្រ។  ព្រះអង្គបរិបូណ៌ដោយវិជ្ជា ព្រោះពុំមាននរណាលើសព្រះអង្គ ព្រោះព្រះអង្គបានបំផ្លាញនូវកិលេស ទាំងឡាយឲ្យអស់ទៅ ហើយនិងព្រោះព្រះអង្គមានកម្មដ៏បរិសុទ្ធ។ ព្រះអង្គបរិបូណ៌ដោយចរណ: ព្រោះព្រះអង្គ បានក្លាយទៅជាភ្នែករបស់ ពិភពលោក និងពីព្រោះព្រះអង្គបាននាំពរជ័យដល់ជនទាំងឡាយ ដែលពុំទាន់បាន ទទួលនូវពរជ័យ។ ការដែលព្រះអង្គបានត្រាស់ដឹងដ៏បរិបូណ៌ដោយសារវិជ្ជានោះ ក៏ព្រោះព្រះអង្គបានក្លាយ ជា បង្គោលទ្រទ្រង់ពិភពលោក និងព្រោះព្រះអង្គបានជួយសង្ដ្រោះសត្វទាំងឡាយដែលមានភ័យ។ ការដែលព្រះ អង្គជួយសង្ដ្រោះបានដោយសារ “ចរណ:”នោះ ក៏ព្រោះព្រះអង្គបាននូវអភិញ្ញានៃសច្ច:ដ៏ខ្ពង់ខ្ពស់បំផុត។ ការដែលពុំ មានគ្រូឤចារ្យណាបង្រៀន ហើយព្រះអង្គទទួលបាននូវឧបេក្ខាដ៏ឧត្ដមចំពោះសព្វសត្វនោះ ក៏ព្រោះទ្រង់បាន កសាងសុវត្ថិភាពដល់ពិ់ភពលោក។ ព្រះអង្គ បានទទួលព្រះនាមថាភគវា ក៏ព្រោះព្រះអង្គដល់នូវវិជ្ជា និងចរណ: ដូចដែលបានពោលរួចមកហើយនេះ។ បណ្ឌិត គប្បីជ្រាបពាក្យថា “វិជ្ជាចរណសម្បន្នោ”  ដូចប្រការដែលបាន ពោលមកនេះចុះ[xxii] ។
បញ្ញា៤ប្រភេទ ពួកទី១០
(b) S. II, 31-2:ឥតិ ខោ ភិក្ខវេ អវិជ្ផូបណិសា សង្ខារា……បេ……ភវូបណិសា ជាតិ ជាតូបណិសំ ទុក្ខំ ទុក្ខូបណិសា សទ្ធា សាធុបណិសំ បាមោជ្ជំ បាមោជ្ផូបណិសា បីតិ បីតូបណិសា បស្សទ្ធិ បស្សទ្ធូបណិសំ សុខំ សុខូបណិសោ សមាធិ សមាធូបណិសំ យថាភូតញាណ្ទស្សនំ យថាភូតញាណ្ទស្សនូបណិសា និព្វិទា និព្វិទូបណិសោ វិរាគោ វិរាគូបណិសា វិមុត្តិ វិមុត្តូបណិសំ ខយេ ញាណំ។ (=តស្ស កម្មដ្ឋានំ និស្សាយ ទុព្វលា បីតិ ឧប្បជ្ជតិ។ តទ្ទស្ស សទ្ធុបណិសំ បាមោជ្ជំ តំ ពលវបីតិយា បច្ចយោ ហោតិ។ ពលវា បីតិ ទុរថបដិប្បស្សទ្ធិយា បច្ចយោ សា អប្បណាបុព្វភាគសុខស្ស តំ សុខំ បាទកជ្ឈានសមាធិស្ស សោ សមាធិនា ចិត្តកល្លតំ ជនេត្វា តរុណវិបស្សនាយ កម្មំ ករោតិ។ ឥចស្ស បាទកជ្ឈានសមាធិ តរុណវិបស្សនាយ បច្ចយោ ហោតិ: តរុណវិបស្សនា ពលវវិបស្សនាយ: ពលវវិបស្សនា មគ្គស្ស មគ្គោ ផលវិមុត្តិយា ផលវិមុត្តី បច្ចវេក្ខណញាណស្សា តិ។---Spk. II, 55-6)
១- ឧទ្ធុមាតកសញ្ញា
“ដោយផ្នែក” គឺកំណត់ថា ត្រង់នោះជាក្បាល ត្រង់នេះជាដៃ ត្រង់នេះជាជើង ត្រង់នេះជាខ្នង ត្រង់នេះ ជាពោះ ត្រង់នេះជាកន្លែងអង្គុយ ត្រង់នេះជាអសុភនិមិត្ដ។ យោគីគប្បីយល់យ៉ាងនេះចុះ។
៩-កាយគតាសតិ
-         ក្នុងសប្ដាហ៍ទី៥ បញ្ចសាខា  កកើតឡើង
សរុបចតុក្ក: ន័យទី៥
[xxxiv] Ibid.
[xxxv] A. V, 87-8: បរបដិពទ្ធា មេ ជីវិកា តិ បព្វជិតេន អភិណ្ហំ បច្ចវេក្ខិតព្វំ។
៩-កាយគតាសតិ
បុ        យោគីគួរលំឤេននឹកដល់លក្ខណ:របស់កាយដោយវិធី “ការជ្រាបលេច” យ៉ាងដូចម្ដេច?
៤. សបទានចារិកង្គធុតង្គ
បុ        តើភិក្ខុសមាទានសបទានចារិកង្គធុតង្គ ដូចម្ដេច?
១. បង្សុកុលិកង្គធុតង្គ
បុ       តើការសមាទានបង្សុកុលិកង្គធុតង្គមានឤនិសង្សដូចម្ដេចខ្លះ?
៩-បុឡុវកសញ្ញា
វិ        ពាក្យថា“បុឡុវក:” គឺសភាពរាងកាយដែលត្រូវរុករានដោយដង្កូវ មានឧបមាដូចជាគំនរនៃគ្រាប់គជ់ខ្យង ពណ៌ស ហៅថាបុឡុវក:។ ការយល់ពីបុឡុវក:នេះដោយបញ្ញាដ៏ត្រឹមត្រូវ ហៅថា“បុឡុវកសញ្ញា”[xiii]។ ការ ស្ងប់នៃចិត្ត ក្នុងនិមិត្ដនោះ ដោយពុំមានអ្វីមករំខានគឺការបដិបត្ដិ។ ការពិចារណាបុឡុវកនិមិត្ដគឺជា លក្ខណ:។ ការសំគាល់ថាជាវត្ថុមិនគួរឲ្យពេញចិត្តជារស។ ការគិតអំពីភាពមិនស្អាតនោះជាបទដ្ឋាន។ ឯឤនិសង្ស របស់ បុឡុវកសញ្ញា ដូចុគ្នាទៅនឹងឤនិសង្សរបស់ឧ់ទ្ធុមាតកសញ្ញាដែរ។
វិធីទាំង១០យ៉ាង
៣) ដោយការឆ្លៀវឆ្លាតក្នុងការកំណត់និមិត្ដ មានន័យថា មនិន្ទ្រីយ៍(ឥន្ទ្រីយ៍គឺចិត្ត) កំណត់នូវនិមិត្ដទុកបាន ល្អ គឺមិនលឿនហួសពេកឬមិនយឺតហួសពេក ប្រៀបដូចជាជាងឈើដ៏វៃឆ្លាតដែលគូសបន្ទាត់ដោយធឹងខ្សែ គឺលុះ ត្រាតែកំណត់បានច្បាស់ហើ់យ ទើបពន្លែងខ្សែដែលជ្រលក់ទឹកខ្មៅនោះ ហើយកើតបានជាខ្សែគំនូសត្រង់ស្មើមិន វៀចកោង។
វិធីហ្វឹកហាត់
បុ        ក្នុងបុគ្គលទាំង៧ប្រភេទនេះ ប្រភេទណារហ័សហ្វឹកហាត់បាន ប្រភេទណាមិនងាយហ្វឹកហាត់បាន?
វិធីបដិបត្តិ
១២-  ឤត្មាអញនឹងដោះចិត្ដឲ្យរួចចាកនីវរណធម៌ជាដើម ទើបដកដង្ហើមចូល; ឤត្មាអញនឹងដោះចិត្ដ ឲ្យរួចចាក នីវរណធម៌ជាដើម ទើបដកដង្ហើមចេញ;
វិធីហ្វឹកហាត់
វិ        បុគ្គលមានរាគចរិត ហ្វឹកហាត់បានរហ័សព្រោះងាយស្រួលក្នុងការណែនាំ មានសទ្ធាមាំមួន និងមិនសូវមាន មោហ:និងវិតក្ក:។
បុគ្គលមានទោសចរិត ហ្វឹកហាត់បានរហ័សព្រោះងាយស្រួលក្នុងការណែនាំ មានបញ្ញាមាំមួន និងមិន សូវមានមោហ: និងវិតក្ក:។
ការចូលកាន់ទុតិយជ្ឈាន
ពាក្យថា “ឈាន” បានដល់សេចក្ដីស្ងប់ខាងក្នុង; បីតិ និង សុខ: និង ឯកគ្គតា ហៅថាឈាន។
ពាក្យថា “មិនមានវិតក្ក:និងវិចារ:” អធិប្បាយថា បន្ទាប់ពីវិតក្ក:រម្ងាប់ទៅហើយ ទើបមិនមានវិតក្ក:។ ក្រោយពីវិចារ:រម្ងាប់ទៅហើយ ទើបមិនមានវិចារ:។
៨-មរណនុស្សតិ
មរណនុស្សតិក្នុងទីនេះមាន៤ប្រការគឺ:១-មរណនុស្សតិដែលពាក់ពន្ធ័ទៅដោយកង្វល់ ២-មរណនុស្សតិ ដែលពាក់ពន្ធ័ទៅដោយសេចក្តីខ្លាច ៣-មរណនុស្សតិដែលពាក់ពន្ធ័ទៅដោយឧបេក្ខា និង៤-មរណនុស្សតិដែល ពាក់ពន្ធ័ទៅដោយបញ្ញា។
លក្ខណ:ផ្សេងៗ នៃសមាធិ
បុ        តើ “ការរស់នៅយ៉ាងរីករាយក្នុងសេចក្តីសុខនៃធម៌ក្នុងជីវិតបច្ចុប្បន្ន”[v] ដូចម្តេច?
បកិណ្ណកកថា
ឥមេ បិ ចន្ទិមសុរិយេ ឯវំមហិទ្ធិកេ ឯវំមហានុភាវេ បាណិនា បរាមសតិ បរមជ្ជតីតិ។ ឥធ សោ ឥទ្ធិមា ចេតោវសិប្បត្តោ និសិន្នកោ វា និប្បន្នកោ វា ចន្ទិមសុរិយេ ឤវជ្ជតិ។ ឤវជ្ជិត្វា ញាណេន អធិដ្ឋាតិ ហត្ថបាសេ ហោតូតិ ហត្ថបាសេ ហោតិ។ សោ និសិន្នកោ វា និបន្នកោ វា ចន្ទិមសុរិយេ បាណិនា ឤមសតិ បរាមសតិ បរិមជ្ជតីតិ។ យថា មនុស្សា បកតិយា អនិទ្ធិមន្តោ កិញ្ចិទេវ រូបគតំ ហត្ថបាសេ ឤមសន្តិ បរាមសន្តិ បរមជ្ជន្តិ ឯវមេវំ សោ ឥទ្ធិមា ចេតោវសិប្បត្តោ និសិន្នកោ វា និបន្នកោ វា ចន្ទិមសុរិយេ បាណិនា ឤមសតិ បរាមសតិ បរមជ្ជតិ។
អានិសង្សរបស់សីល
[x] មិនមាននៅក្នុងវិសុ.ទេ
តតិយជ្ឈាន
អ្វីជាលក្ខណ: ជារស ជាបច្ចុបដ្ឋាន និងជាបទដ្ឋានរបស់ឧបេក្ខា? ចំណែកស្មើគឺជាលក្ខណ: ការមិន ប្រកាន់ ខ្ជាប់គឺ់ជារស ការមិនធ្វើការគឺជាបច្ចុបដ្ឋាន និង ការមិនកង្វល់គឺជាបទដ្ឋាន។
ចតុក្ក: ន័យទី៥
ម៉្យាងទៀត វិធីទាំង៨យ៉ាងនេះ ឤចសង្ខេបឲ្យមកនៅត្រឹមតែការពិចារណា៤ប្រការគឺ ការពិចារណានូវ អ្វីដែលគួរលះបង់ ការពិចារណាអំពីការពិត ការពិចារណាអំពីការពេញចិត្ដតែនឹងរបស់តិច និងការពិចារណាអំពី ការទទួលតិច។
៧-ឤនាបាណស្សតិ
បុ       អ្វីគឺ “ឤនាបាណស្សតិ”? អ្វីគឺការបដិបត្ដិ? អ្វីជាលក្ខណ: ជារស និងជាបទដ្ឋាន? អ្វីជាឤនិសង្ស? អ្វីជាវិធី (បដិបត្ដិ)?
កម្មដ្ឋាន៣៨ប្រការ
នៅពេលដែលព្រះឧបជ្ឈាយ៍ដែលជាទីពឹងពំនាក់ បានសង្កេតឃើញនូវចរិតរបស់យោគីដែលជាសិស្ស ហើយក៏បង្រៀននូវកម្មដ្ឋានទាំង៣៨ប្រការ ព្រមទាំងកម្មដ្ឋានដែលជាសម្បយុត្តទាំង២យ៉ាង ដល់យោគីអង្គនោះ។
បុគ្គល ១៤ប្រភេទ
១៤-       សទ្ធាពុទ្ធិវិតក្កចរិតបុគ្គល[ii]
ដោយបុគ្គល
បុគ្គលរាគចរិតគួរគប្បីបដិបត្តិអិសុភសញ្ញា១០និងកាយគតានុស្សតិ ព្រោះកម្មដ្ឋានទាំងនេះ ធ្វើឲ្យគេ ឤច ឈ្នះនូវរាគ:បាន ។
បកិណ្ណកកថា
[1] S. V, 321-22: ឤនាបានសតិ សមាធិ ភាវិតោ ពហុលិកតោ សន្ដោ ចេវ បណីតោ ច អសេចនកោ ច សុខោ ច វិហារោ ឧបន្នុបន្នេ ច បាបកេ អកុសលេ ធម្មេ ឋានសោ អន្ដរធាបេតិ
បដិច្ចសមុប្បាទឧបាយ
វិ        គឺនាទីរបស់បដិច្ចសមុប្បាទទេដែលមានសេចក្តីផ្សេងគ្នា(ទៅតាមករណីនិមួយៗ) និងមិនទាន់មានភាព បរិបូណ៌ ដូច្នេះហើយទើបបុគ្គលមិនឤចនិយាយបាន។ ឯសភាវធម៌ទាំងនោះទៀតសោត ជាបច្ច័យឬ មិនមែនជាបច្ច័យ (សង្ខត: ឬ អសង្ខត:) ក៏មិនឤចនឹងអធិប្បាយបាន។ សភាវធម៌របស់បដិច្ចសមុប្បាទ ដែលបានកើតឡើងរួចហើយនោះ បានបញ្ចប់តួនាទីរួចហើយ និងបានទទួលហេតុបច្ច័យហើយ។ នេះ ជាសេចក្តី ផ្សេងគ្នារវាងសភាវធម៌ទាំង២។
បុ        តើហេតុអ្វីបានជាបដិច្ចសមុប្បាទនេះ មានអត្ថ:ជ្រៅទូលាយម្លេះ?
បកិណ្ណកកថា
បុ        អ្វីគឺ បកិណ្ណកកថារបស់ឈាន?
ពោជ្ឈង្គ:៧
វិ        បើយោគីបំពេញសតិបដ្ឋាន៤ យោគីនឹងរស់នៅដោយមានសតិមិនវង្វេង នេះហៅថា“សតិសម្ពោជ្ឈង្គ:”។ យោគីនោះឤស្រ័យនៅដោយសតិ ក៏ពិចារណាទុក្ខំ អនិច្ចំ និងបាតុភូតផ្សេងៗទាំងឡាយ នេះហៅថា “ធម្មវិចយសម្ពោជ្ឈង្គ:”។ យោគីនោះពិចារណានូវធម៌ទាំងអស់នោះដូច្នោះហើយ ក៏មានសេចក្ដីព្យាយាម មោះមុតដោយមិនរាថយ នេះហៅថា “វិរិយសម្ពោជ្ឈង្គ:”។ យោគីនោះចំរើនសេចក្ដីព្យាយាមជាបន្ថែម ទៀត ក៏ធ្វើបីតិដែលបរិសុទ្ធឲ្យកើតឡើង នេះហៅថា “បីតិសម្ពោជ្ឈង្គ:”។ ព្រោះកាយនិងចិត្តបរិបូណ៌ ដោយបីតិ កាយនិងចិត្ដរបស់យោគីនោះក៏បាននូវសេចក្ដីស្ងប់ នេះហៅថា“បស្សទ្ធិសម្ពោជ្ឈង្គ:”។ ព្រោះ សេចក្ដីស្ងប់ នេះ កាយរបស់យោគីក៏បាននូវសេចក្ដីសប្បាយហើយចិត្តរបស់យោគីក៏បាននូវសមាធិ នេះ ហៅថា “សមាធិ សម្ពោជ្ឈង្គ:”។ ព្រោះមានសមាធិ ចិត្តរមែងបានដល់ភាពជាកណ្តាល នេះហៅថា “ឧបេក្ខាសម្ពោជ្ឈង្គ:”។ ព្រោះការបដិបត្តិសតិបដ្ឋាន៤ដូចបានពោលរួចមកហើយនេះ ពោជ្ឈង្គ:ទាំង៧ក៏ ឈ្មោះថាយោគីបានបំពេញ ដោយបរិបូណ៌ហើយ[26] ។
ឤលោកសិណ
[xxix] Chu Agon No. 98. M, II, 16, 17; A. III, 27:  សេយ្យថា បិ ភិក្ខវេ បុរិសោ ឱទាតេន វត្ថេន សសីសំ បារុបិត្វា និសិន្នោ អស្ស នាស្ស កិញ្ចិ សព្វាវតោ កាយស្ស ឱទាតេន វត្ថេន អប្ជុតំ អស្ស ឯវមេវ ខោ ភិក្ខវេ ភិក្ខុ ឥមំ ឯវ កាយំ បរិសុទ្ធេន ចេតសា បរិយោទាតេន ផរិត្វា និសិន្នោ ហោតិ នាស្ស កិញ្ចិ សព្វាវតោ កាយស្ស បរិសុទ្ធេន ចេតសា បរិយោទាតេន អប្ជុដ្ឋំ ហោតិ។
[xxxviii] Vbh. 426; A. I, 268 ត្រង់នេះ គួរតែជា ប្រាំមួយម៉ឺនកប្ប(៦០០០០) ទើបត្រូវ ឤចមកពីចម្លងខុស: ឤកិញ្ចញ្ញាយតនូបគានំ  ភិក្ខវេ ទេវានំ សត្ថឹ កប្បសហស្សានិ ឤយុប្បមាណំ។
អធិប្បាយធុតង្គ១៣ ដោយសង្ខេប
បុ       ការសមាទានអព្ភោកាលិកង្គ: មានន័យដូចម្ដេច?
២-វិនីលកសញ្ញា
បុ       អ្វីគឺ វិនីលកសញ្ញា? អ្វីគឺការបដិបត្ដិ? អ្វីជាលក្ខណ: ជារស និងជាបទដ្ឋាន? អ្វីជាឤនិសង្ស? យោគី កំណត់ និមិត្តបានដូចម្តេច?
នីលកសិណ
“យោគីកំណត់និមិត្ដបានយ៉ាងដូចម្តេច?” យោគីកំណត់និមិត្ដក្នុងស្ថានទីដែលបានត្រៀមទុក ឬក្នុងស្ថានទី តាមធម្មជាតិ។ យោគី(ដែលមានពិសោធន៍) សម្លឹងឃើញនិមិត្ដក្នុងផ្កាពណ៌ខៀវ កំណត់ព់ណ៌ខៀវ ឬរបស់ ដែល មានពណ៌ខៀវគ្រប់ទីកន្លែង និងសម្លឹងឃើញពណ៌ខៀវប្រាកដចំពោះមុខជានិច្ច មិនថាខ្លួនឯងពេញចិត្ត ឬមិន ពេញចិត្តឡើយ ដូច្នេះហើយទើបនីលបដិភាគនិមិត្ដកើតឡើងដល់យោ់គីនោះ។ រីឯយោគីទើបបដិបត្ដិថ្មីវិញ មាន លក្ខណ:ផ្សេង ពីនេះ គឺលោកឤចកំណត់និមិត្ដបានតែក្នុងកន្លែងដែលបានកំណត់ទុកទេ មិនឤចកំណត់និមិត្ដក្នុង កន្លែងដែលមិនបានត្រៀមទុកឡើយ។ យោគីតែងធ្វើទៅតាមអ្វីដែលនឹងនាំឲ្យមានភាពងាយស្រួលក្នុងការបដិបត្ដិ នីលកសិណ។ យោគីនោះសាងមណ្ឌល:ទុកលើសំពត់ លើក្ដារបន្ទះ ឬលើជញ្ជាំង ដោយពណ៌ខៀវដែលមាន លក្ខណ:ដូចជាពណ៌នៃផ្កាអសីត:[xlix]  ជារូបត្រីកោណឬចតុកោណ រួចហើយរុំជុំវិញមណ្ឌលនោះដោយពណ៌មួយ ផ្សេងទៀត។ យោគីនោះចាត់ត្រៀ់មនីលនិមិត្ដដោយប្រការដូច្នេះ។ យោគីកំណត់និមិត្ដដោយវិធី៣យ៉ាង៉គឺ ដោយ ការសម្លឹងមើលដោយស្មើៗ ដោយឈ្លាសវៃ និងដោយការកំចាត់នូ់វអ្វីដែលមករំខាន។ ក្រៅពីនេះ បានពិពណ៌នា ដោយល្អិតល្អន់រួចហើយនៅក្នុងុវគ្គមុន។
ហេតុដែលធ្វើឲ្យបុគ្គលរស់នៅក្នុងសីល
ម៉្យាងទៀត បុគ្គលនោះមិនមានការអត់ធ្មត់ក្នុងការបដិបត្ដិសមាធិជាន់ខ្ពស់ទេ។ ទោះជាបុគ្គលនោះតាក់ តែងលំអខ្លួនយ៉ាងណា ក៏មើលទៅគួរឲ្យឤក្រក់ណាស់។ ជនទាំងឡាយនាំគ្នាស្អប់បុគ្គលនោះ ដូចជាស្អប់ទឹកមូត្រ និងលាមកដូច្នោះដែរ។ (បុគ្គលនោះមិនរឹងប៉ឹងទេ) ឧបមាដូចជារបស់ដែលទ្រុឌទ្រោម នឹងមិនឤចស្ថិតស្ថេរបាន យូរដូច្នោះដែរ។ (បុគ្គលនោះមិនមានតម្លៃទេ) ដូចជាភក់ជ្រាំដែលគ្មានតម្លៃទាំងនាបច្ចុប្បន្នទាំងអនាគត។ បុគ្គល នោះមានកង្វល់ និងញ័ររន្ធត់ជាប់ជានិច្ច។ បុគ្គលនោះមានការអៀនខ្មាស និងមានវិប្បដិសារីចំពោះអំពើឤក្រក់ ដែលខ្លួនបានធ្វើ ហើយគ្មានការស្ងប់ចិត្ដឡើយ ដូចជាចោរដែលនៅក្នុងពន្ធនាគារដូច្នោះដែរ។ បុគ្គលនោះគ្មាន សេចក្ដីសង្ឃឹមក្នុងព្រះសទ្ធម្មទេ ឧបមាដូចជាចណ្ឌាលដែលមិនមានសេចក្ដីសង្ឃឹមក្នុងរាជសម្បត្ដិដែរ[ii] ។ បើទោះ ជាបុគ្គលនោះឆ្លៀវឆ្លាតក្នុងព្រះសទ្ធម្មក៏ដោយ ក៏មិនមាននរណាឲ្យកិត្ដិយសដែរ ដូចជាភ្លើងដែលដុតដោយឤចម៍ គោ(ដែលមិនមាននរណាគោរព)។ បុគ្គលនោះមិនឤចរកកន្លែងល្អសំរាប់រស់ក្នុងជាតិនេះបានឡើយ លុះមរណ: ទៅ រមែងទៅកាន់ទុគតិភព។
ភាពបរិបូណ៍នៃមជ្ឈិមាបដិបទា
[ii] Cp. Ibid 380: បុន ច បរំ សារិបុត្ត ឥធឯកច្ចោ បុគ្គលោ សីលេសុ បរិបូរការី ហោតិ សមាធិស្មឹ ន បរិបូរការី បញ្ញាយ ន បរិបូរការី។ សោ តិណ្ណំ សំយោជនានំ បរិក្ខាយ រាគទោសមោហានំ តនុត្តា សកទាគាមិ ហោតិ ។
[iii] Cp. Ibid.: បុន ច បរំ សារិបុត្ត ឥធឯកច្ចោ បុគ្គលោ សីលេសុ បរិបូរការី ហោតិ សមាធិស្មឹ បរិបូរការី បញ្ញាយ ន បរិបូរការី។ សោ បញ្ចន្នំ ឱរម្ភាគិយានំ សំយោជនានំ បរិក្ខាយ....... ឧទ្ធំសោតោ ហោតិ អកនិដ្ឋគាមី ។
១-ពុទ្ធានុស្សតិ
“សុគតោ” មានន័យថា៖ ព្រោះព្រះអង្គបានទៅដល់ផ្លូវដ៏ល្អនោះ ទើបទ្រង់បានទទួលព្រះនាមថា សុគតោ។ ព្រោះព្រះអង្គពុំយាងត្រឡប់មក(កាន់លោកយើងនេះ)វិញទេ និងព្រោះព្រះអង្គបានដល់នូវការរលត់ ដោយពុំមាន សេសសល់នូវសន្តានភាវ:(អនុបាទិសេសនិព្វាន) ទើបទ្រង់បានទទួលព្រះនាមថា សុគតោ។ ម៉្យាង ទៀត ពាក្យប្រៀន ប្រដៅរបស់ព្រះអង្គពុំមានអ្នកណាឤចបដិសេធបាន ទើបទ្រង់បានទទួលព្រះនាមថា សុគតោ។ ម៉្យាងទៀត ព្រោះ ពាក្យប្រៀនប្រដៅរបស់ព្រះអង្គមិនមែនក្លែងក្លាយ ទើបទ្រង់បានទទួលព្រះនាមថា សុគតោ។ ម៉្យាងទៀត ព្រោះពាក្យ ប្រៀនប្រដៅរបស់ព្រះអង្គប្រាសចាកនូវវត្ថុដែលពុំមែនជាប្រយោជន៍ ទើបទ្រង់បានទទួល ព្រះនាមថា សុគតោ។ ម៉្យាងទៀត ព្រោះពាក្យប្រៀនដៅរបស់ព្រះអង្គមិនច្រើនពេកនិងមិនតិចពេក ទើបទ្រង់បាន ទទួលព្រះនាមថា សុគតោ។
“លោកវិទូ” មានន័យថា៖ លោក:មាន២យ៉ាងគឺ សត្តលោក(លោកនៃសត្វទាំងឡាយ) និងសង្ខារ លោក(លោកនៃសង្ខារ)[xxiii] ។ ព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់ដឹងអំពីសត្ដលោកក្នុងគ្រប់ពេលដែលទ្រង់បំពេញពុទ្ធកិច្ច។ ព្រះអង្គដឹងច្បាស់ នូវចំណង់ប្រាថ្នាផ្សេងៗរបស់សត្វទាំងឡាយ ដឹងនូវភាពខុសគ្នានៃឥន្ទ្រីយ៍របស់សត្វ ដឹងពីអតីត ជាតិ ដោយទិព្វចក្ខុញាណ និងដឹងពីការស្លាប់និងការកើតរបស់សត្វដោយចុតូបបាតញាណ ទ្រង់ដឹងពីការផ្សំ បញ្ចូលគ្នា ដឹងពីការធ្វើឲ្យបរិបូណ៌ ដឹងនូវវិធីផ្សេងៗដែលធ្វើឲ្យមានភាពខុសគ្នា ដឹងនូវស្ថិរភាពនិងអស្ថិរភាពផ្សេងៗ ដឹងនូវកំណេតីផ្សេងៗ ដឹងនូវភាវ: នៃកំណើតផ្សេងៗ ដឹងនូវភូមិកំណើតផ្សេងៗ ដឹងនូវកម្មផ្សេងៗ ដឹងនូវកិលេស ផ្សេងៗ ដឹងនូវវិបាកផ្សេងៗ ដឹងនូវអំពើល្អនិងអំពើឤក្រក់ផ្សេងៗ និងដឹងនូវធម៌ដែលជាចំណងនិងមិនមែនជា ចំណងផ្សេងៗ។ ព្រះដ៏មានព្រះភាគព្រះអង្គ ដឹងច្បាស់នូវសត្តលោក ដូច្នេះឯង។
៩-កាយគតាសតិ
បុ        យោគីគួរលំឤេននឹកដល់លក្ខណ:របស់កាយដោយវិធី “ដែនកំណត់” យ៉ាងដូចម្ដេច?
១-ពុទ្ធានុស្សតិ
“អនុត្តរោ” មានន័យថា ព្រោះពុំមាននរណាម្នាក់ប្រ់សើរជាងព្រះអង្គនៅក្នុងលោកនេះ ទើបទ្រង់បាន ទទួល ព្រះនាមថា អនុត្តរោ។ ម៉្យាងទៀតព្រោះគ្មាននរណាស្មើនឹងព្រះអង្គ ព្រោះព្រះអង្គឧត្ដុង្គឧត្ដម ព្រោះព្រះអង្គ រកនរណា មកប្រៀបពុំបាន និងព្រោះពុំមានបុគ្គលដទៃណាមានឧត្ដមភាពលើព្រះអង្គបាន ទើបទ្រង់បានទទួល ព្រះ នាមថា អនុត្តរោ[xxiv] ។
“បុរិសទម្មសារថិ” មានន័យថា៖ បុគ្គលមាន៣ជំពូកគឺ បុគ្គលមួយស្តាប់ធម៌ហើយឤចអធិប្បាយនូវធម៌ នោះ បានមួយរំពេច។ បុគ្គលមួយទៀត ឤចបំភ្លឺនូវគោលនៃហេតុនិងបច្ច័យបាន។ និងបុគ្គលមួយទៀត ឤចធ្វើ បុព្វេនិវាសា នុស្សតិញាណឲ្យជាក់ច្បាស់ឡើង។ ប៉ុន្ដែព្រះដ៏មានព្រះភាគដែលទ្រង់ជាក់ជាញច្បាស់នូវអដ្ឋង្គិកមគ្គ ដែលជាផ្លូវនាំទៅ រកការរួចផុតនោះ ព្រះអង្គបានហ្វឹកហ្វឺននូវសត្វទាំងឡាយ។ ព្រោះហេតុនោះហើយទើបព្រះអង្គ បានទទួលព្រះនាមថា “បុវិសទម្មសារថិ”។
“សត្ថាទេវមនុស្សានំ” មានន័យថា៖ ព្រះដ៏មានព្រះភាគព្រះអង្គជួយសង្គ្រោះទេវតា និងមនុស្សឲ្យចេញ ពីព្រៃគឺ ជាតិ ជរា និងមរណ:ដ៏គួរឲ្យខ្លាច ព្រោះហេតុនោះទើបទ្រង់បានទទួលព្រះនាមថា សត្ថាទេវមនុស្សានំ។ ម៉្យាងទៀតព្រះ អង្គបានបង្រៀននូវវិធីនៃវិបស្សនានិងវិធីនៃឈាន(សមថ:) ព្រោះហេតុនោះទើបទ្រង់បានទទួល ព្រះនាមថា “សត្ថាទេវ មនុស្សានំ”។ បុគ្គលគប្បីរំលឹកដល់គុណរបស់ព្រះអង្គ ដែលជាអ្នកមកនិងទៅក្នុងផ្លូវតែ មួយ[xxv] ដោយប្រការដូច្នេះចុះ។
លើសពីនេះទៅទៀត មានឤចារ្យដ៏សំខាន់ម្នាក់បានប្រៀនប្រដៅទុកថា “បុគ្គលគួររំលឹកដល់ព្រះដ៏មាន ព្រះភាគ ដោយវិធី៤ប្រការគឺ: ១-រំលឹកថាព្រះអង្គយាងមកកាន់លោកនេះជាលើកចុងក្រោយ ដោយសេចក្ដី ព្យាយាមផ្ទាល់របស់ព្រះអង្គពីអតីតកាល។ ២-រំលឹកថា ព្រះអង្គមានសីលគុណដ៏ឧត្ដម។ ៣-រំលឹកថា ព្រះអង្គ បានបំពេញប្រយោជន៍ដល់ពិភពលោក និង៤-រំលឹកថា អស់រយ:ពេល២០អសង្ខ័យកប្បហើយ រាប់ចាប់ពីពេល ដែលព្រះអង្គតាំងអធិដ្ឋាន រហូតដល់ព្រះជាតិចុងក្រោយបង្អស់ ព្រះអង្គបានសម្លឹងឃើញនូវឥន្ទ្រីយ៍ និងមូលដ្ឋាន របស់ ឥន្ទ្រីយ៍នៃបុថុជ្ជនទាំងឡាយ រាប់ប្រមាណមិនបាន។ ហេតុនេះទើបព្រះអង្គមានព្រះទ័យករុណាដល់ពិភព លោក ដោយទ្រង់ព្រះតម្រិះថា៖ “តថាគត បានដល់នូវការរួចផុតហើយ ឥឡូវនេះ តថាគតគួររំដោះសត្វទាំងនេះឲ្យ បានរួច ផុតផងដែរ។ តថាគតបានហ្វឹកហាត់ខ្លួនហើយ ឥឡូវនេះតថាគតគួរបង្វឹកសត្វទាំងនោះផងដែរចុះ។ តថាគតបាននូវ វិជ្ជាហើយឥឡូវនេះតថាគតគួរឲ្យវិជ្ជា កើតឡើងដល់សត្វទាំងនោះផងចុះ។ តថាគតបាន ដល់និព្វានហើយ ឥឡូវ នេះតថាគតគួរឲ្យសត្វទាំងនោះបានដល់ និព្វានផងដែរចុះ” [xxvi]។
ព្រះអង្គបានបំពេញបារមីទាំងឡាយគឺ ទាន សីល នេក្ខម: ខន្តី សច្ច: អធិដ្ឋាន មេត្តា ឧបេក្ខា វិរិយ: និង បញ្ញា។ ព្រះអង្គបានសំដែងនូវរឿងជាតកក្នុងពេលដែលព្រះអង្គទ្រង់នៅ់ជាតិជាពោធិសត្វនៅឡើយ ដើម្បីរំលឹកឲ្យ សត្វទាំងអស់ បានទទួលនូវពន្លឺ។ ព្រះអង្គធ្លាប់យោនយកកំណើតជាសត្វទន្សាយព្រៃ និងបានបំពេញនូវទាន[xxvii] ដូច្នេះបុគ្គលគួរ រំលឹកដល់សីល តាមរយ:រឿងសង្ខបាលជាតក[xxviii] ។ គួររំលឹកដល់នេក្ខម: ដោយរឿងមហាគោ វិន្ទជាតក[xxix] ។ គួររំលឹកដល់ខន្តី ដោយរឿងខន្តីជាតក [xxx] ។ គួររំលឹកដល់សច្ច: ដោយរឿងមហាសុតសោមជាតក[xxxi] ។ គួររំលឹកដល់អធិដ្ឋាន ដោយរឿង តេមិយជាតក[xxxii] ។ គួររំលឹកដល់មេត្តា ដោយរឿងសក្កជាតក[xxxiii] ។ គួររំលឹកដល់ ឧបេក្ខា ដោយរឿងលោមហង្សជាតក[xxxiv] ។ គួរ រំលឹកដល់វិរិយភាព ដោយរឿងកុហកជាតក[xxxv] ។ គួររំលឹកដល់បញ្ញា ដោយរឿងកុរុង្គមិគជាតក[xxxvi] ។ បុគ្គលគួររំលឹកដល់ ពាក្យប្រៀនប្រដៅរបស់បិតា ដោយរឿងទីឃិតិកោសលជាតក[xxxvii]  និងគួររំលឹកដល់ការគោរពស្តេចដំរីដែលមានភ្លុក៦ ដោយរឿងឆទ្ទន្តជាតក[xxxviii] ។
ការចូលកាន់ទុតិយជ្ឈាន
វិ        គឺជាការបំផ្លាញនូវទោសរបស់វិ់តក្ក:និងវិចារ: ដែលជាចំណែកសំរាប់(ការកើតនូវ)បឋមជ្ឈាន។ គឺជាការ បំផ្លាញនូវឫសគល់ទាំងឡាយរបស់វិតក្ក:និងវិចារ:។ គឺជាការបំផ្លាញព្រមគ្នានូវទោសទាំងឡាយទាំងរបស់ វិតក្ក:និងវិចារ: នូវឫសគល់ទាំងឡាយរបស់វិតក្ក:និងវិចារ: និងជាការបំផ្លាញព្រមគ្នានូវវិតក្ក:និងវិចារ: ផ្ទាល់ តែម្តង។ នេះគឺជា “ការធ្វើឲ្យវិតក្ក:និងវិចារ: រម្ងាប់ទៅ”។
លក្ខណ:៧ប្រការរបស់ចរិយា
ការគ្រងចីវរ ការបិណ្ឌបាត្រ ការអង្ដុយ ការដេក និងការស្នាក់ឤស្រ័យ
១. បង្សុកុលិកង្គធុតង្គ
វិ        សំពត់បង្សុកូលមានប្រយោជន៍ដូចគ្នានិងល្មមគ្រប់គ្រាន់ដូចគ្នា នឹងគហបតិចីវរ(ចីវរដែលអ្នកស្រុកប្រគេន) ដែរ។ យោគីមិនចាំបាច់ពឹងពាក់អ្នកដទៃឡើយ មិនបាច់ព្រួយបារម្ភរឿងបាត់បង់ ហើយមិនមានការជាប់ ជំពាក់។ ចោរទាំងឡាយក៏មិនមានសេចក្ដីប្រាថ្នាក្នុងសំពត់បង្សុកូលនេះទេ។ សំពត់បង្សុកូលផ្ដល់នូវផល ប្រយោជន៍គ្រប់គ្រាន់ដល់ព្រះយោគីតាមបំណង ហើយក្នុងការស្វែងរក(សំពត់បង្សុកូល)នេះ យោគីក៏មិន មានការលំបាកដែរ ហើយការសមាទាននេះនឹងទៅជាគំរូសំរាប់សាធុជន។ ការសមាទាននេះសក្ដិសម សំរាប់ជនទាំងឡាយដែលមិនមានការសង្ស័យ និងជាកល្យាណជន។ យោគីរស់នៅដោយសប្បាយក្នុង ជីវិតនេះ។ (ការសមាទាននេះ)នឹងធ្វើឲ្យយោគីទៅជាអ្នកដែលមនុស្សទាំងឡាយស្រឡាញ់ចូលចិត្ដ និងធ្វើ ឲ្យជនទាំងនោះបដិបត្ដិបានត្រឹមត្រូវ។ ទាំងនេះជាឤនិសង្សនៃការសមាទានបង្សុកុលិកង្គ: ដែលព្រះពុទ្ធ អង្គទ្រង់សរសើរ[ii]។
ឈាន៤ និងឈាន៥
៥- សមាធិនេះដំណើរការទៅព្រមជាមួយនឹងសតិ និងជាហេតុនាំឲ្យកើតសតិ។ ផលទាំង៥យ៉ាងនេះ កើតឡើងក៏ព្រោះបញ្ញាដែលពិចារណារាងកាយ(កាយានុបស្សនា)ដែរ។
វិធីទាំង១០យ៉ាង
៤) ដោយការគ្រប់គ្រងចិត្ដ និងបង្គាប់ចិត្ត មានន័យថា ចិត្ដឤចបង្គាប់បានដោយវិធី២យ៉ាងគឺ: ១-ដោយ សេចក្តីព្យាយាមដ៏មោះមុត និង ២-ដោយការត្រិះរិះត្រួតពិនិត្យឤរម្មណ៍ដោយល្អិតល្អន់ ព្រោះបើមិនដូច្នេះទេ ចិត្ដ
នឹងឃ្លេងឃ្លោងអណ្តែតត្រសែតស្វែងរកឤរម្មណ៍ដែលឆ្ងាយនិងមិនសមរម្យ ដែលនឹងបង្កឲ្យកើតការច្របូកច្របល់ នៅក្នុងចិត្ដ។
បុគ្គលគ្រប់គ្រងចិត្តដោយវិធី២យ៉ាង៖ ដោយការបណ្តុះសេចក្ដីព្យាយាមនិងបរិភោគឤហារតែល្មមរាល់ថ្ងៃ ហើយបើសិនជាចិត្តរាយមាយទៅរកតែឤរម្មណ៍និងនិមិត្ដដែលមិនសមរម្យនោះ យោគីគប្បីគ្រប់គ្រ់ងចិត្តនោះ ដោយការពិចារណាពីផលឤក្រក់នៃ់ការដែលចិត្ដធ្វើដូច្នេះ។        ដូច្នេះ យោគីគ្រប់គ្រងចិត្តបានដោយវិធី២យ៉ាងគឺ ដោយការត្រួតពិនិត្យមើលនូវសេចក្ដីទុក្ខផ្សេងៗ និងដោយការស្វែងរកផលនៃការធ្វើអំពើឤក្រក់។