cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
ប្រវត្តិសាស្ត្រខ្មែរដំបូង
កម្វុជទេឝ
ប្រហែលជានៅឃ្លាតពីគ្នារវាងព្រះអង្គនិងពួកជ្វានៅតាមសមុទ្រ ព្រះបាទជយវម៌្មទី៣ គង់នៅខាងជើងនៃបឹងទន្លេសាប។ ព្រះអង្គបានកសាងរាជធានីជាច្រើនមុនពេលបង្កើតរាជធានីមួយ នៅហរិហរាល័យ ក្បែររមណីយដ្ឋានមួយដែលសំណង់ប្រាសាទសម័យអង្គរត្រូវបានសាងសង់ឡើងនៅទីនោះ។ ឥន្ទ្រវម៌្មទី១ (៨៧៧-៨៨៩) បានពង្រីកអំណាចខ្មែរឆ្ងាយមកភាគខាងលិចនៃខ្ពង់រាបគោរាជ (គោរាជ) នៅក្នុងប្រទេសថៃ ហើយព្រះអង្គបានចេញរាជបញ្ជាឲ្យមានការកសាងជលដ្ឋានដ៏ធំ នៅខាងជើងនៃរាជធានីដើម្បីផ្ដល់នូវការបង្ហូរទឹកសំរាប់ការដាំស្រូវលិចទឹក។ ព្រះរាជបុត្ររបស់ព្រះអង្គយឝោវម៌្មទី១ (៨៨៩-៩០០) បានសាងបារាយណ៍ខាងកើត (ជលដ្ឋាន រឺ អាងទឹក) ជាភស្តុតាងបន្សល់មកដល់សម័យបច្ចុប្បន្ននេះ។ ទំនប់របស់បារាយណ៍នេះ គេអាចមើលឃើញសព្វថ្ងៃនេះ គឺមានប្រវែង វែងជាង ៦ សហាតិមាត្រ និង ទទឹង ១,៦ សហាតិមាត្រ។ ប្រព័ន្ធប្រឡាយទឹកខ្វាត់ខ្វែង និងជលដ្ឋានបានសាងឡើងក្រោមស្នាព្រះហស្ថរបស់ព្រះបាទឥន្ទ្រវម៌្មទី១ និងព្រះមហាក្សត្របន្តបន្ទាប់ពីព្រះអង្គ ជាគន្លឹះឈានទៅដល់ភាពរុងរឿងអស់រយៈកាលកន្លះសហសវត្ស។ អ្នកស្រែចំការលែងពឹងផ្អែកលើខ្យល់មូសុងរដូវ ពួកគាត់បានធ្វើឲ្យមាន បដិវត្តន៍បៃតង នៅពេលដំបូងបានផ្ដល់ឲ្យប្រទេសនេះមានស្រូវដ៏ច្រើនលើសលប់។ កាធ្លាក់ចុះនៃកម្ពោជអំឡុងសតវត្សទី១៣ និង១៤ ប្រហែលជាត្រូវបានជំរុញយ៉ាងលឿនដោយការខូចខាតនៃប្រព័ន្ធបង្ហូរទឹក។ ការវាយលុកពីសៀម និងប្រជាជាតិបរទេសដទៃ និងជំលោះផ្ទៃក្នុងបង្កដោយសត្រូវនៃរាជវង្សបានបង្វែរឲ្យធនធានមនុស្សជាច្រើនលែងមានក្នុងការថែរក្សាប្រព័ន្ធបញ្ចេញបញ្ចូលទឹកនេះ និងធ្វើឲ្យប្រព័ន្ធនេះចុះទ្រុឌទ្រោមបន្តិចម្ដងៗ។
ព្រះបាទសូយ៌្យវម៌្មទី២ (១១១៣-១១៥០) ជាស្ដេចមួយអង្គក្នុងចំណោមព្រះមហាវីរក្សត្រអង្គរ បានពង្រីកទឹកដីនគររបស់ព្រះអង្គ នៅក្នុងសង្គ្រាមជ័យជាបន្តបន្ទាប់ប្រឆាំងនឹងនគរចាម្ប៉ានៅភាគកណ្ដាលវៀតណាម និងរដ្ឋបុរីមនតូចៗមកភាគខាងលិចឆ្ងាយមក ដល់ទន្លេឥរាវតីនៃភូមា។ ព្រះអង្គបានបន្ធូរបន្ថយដល់ចំណុះភាពប្រជាជាតិសៀម ដែលបានធ្វើអន្តោប្រវេសន៍មកកាន់អាស៊ីអាគ្នេយ៍ពីតំបន់យូណាននៃភាគខាងត្បូងប្រទេសចិន និងបង្កើតឥទ្ធិពលរបស់ទ្រង់លើផ្នែកខាងជើងនៃឧបទ្វីបម៉ាឡេទៀត។ ការសំរេចដ៏មហិមាបំផុតរបស់ព្រះអង្គគឺសំណង់ នៃអាគារទីក្រុងចាក់ស្រេះស្មុគស្មាញរបស់ប្រាសាទអង្គរវត្ត។ មហាគ្រឹះសាសនាដ៏ធំមហិមានៅក្នុងលោក គឺអង្គរវត្តត្រូវបានចាត់ទុកថាជាស្នាដៃ នៃស្ថាបត្យកម្មដ៏អស្ចារ្យបំផុតតែមួយគត់នៅអាស៊ីអាគ្នេយ៍។ យ៉ាងណាក៏ដោយ ការពង្រីកទឹកដីបានបញ្ឈប់នៅពេល ដែលព្រះបាទសូរ្យវម៌្មទី២ត្រូវសុគតក្នុងសមរភូមិដោយកិច្ចខិតខំដើម្បីលុកចូលដាយវៀត។ ជាមួយនិងការឧបត្ថម្ភរបស់ដាយវៀត ពួកចាម ក៏បានរុញច្រានខ្មែរយ៉ាងលឿនចេញពីទឹកដីចាម្ប៉ា។ រជ្ជកាលរបស់ព្រះបាទសូរ្យវម៌្មទី២ គឺមិនបានគាប់ល្អសោះ ក្រោយមកទៀតបន្តដោយភាពចលាចលរាជវង្សសាមសិបឆ្នាំ និងការលុកលុយសងសឹកដោយចាមជិតខាង ដែលបំផ្លិចបំផ្លាញទីក្រុងអង្គរនៅក្នុងឆ្នាំ១១៧៧នៃគ.ស។
ពួកចាមនៅទីបំផុតត្រូវបានរុញច្រានចេញពីទឹកដីខ្មែរដោយព្រះបាទជយវម៌្មទី៨ ដែលក្នុងរជ្ជកាលរបស់ទ្រង់ (១១៨១-រ.១២១៨) បានកត់សំគាល់ឃើញនូវចំនុចកំពូលនៃអំណាចរបស់កម្ពុជា។ មិនដូចរាជ្យស្ដេចពីមុនទ្រង់ទេ ដែលជាអ្នកគោរពលើលទ្ធិទេវរាជបែបព្រហ្មញ្ញ ព្រះបាទជយវម៌្មទី៨គឺជាអ្នកទំនុកបំរុងយ៉ាងក្លៀវក្លា លើព្រះពុទ្ធសាសនាមហាយាន។ ដោយឆ្លាក់ខ្លួនព្រះអង្គជាពោធិសត្វ ព្រះអង្គបានដាក់រាជបញ្ជា ឱ្យសកម្មភាពសំណង់មានភាពមមាញឹក ដែលរួមបញ្ចូលសំណង់ដ៏ស្មុគស្មាញនៃអង្គរធំ និងបាយ័នជាប្រាសាទមួយដែលគួរឲ្យកត់សំគាល់នូវប្រាង្គថ្មជាច្រើន របស់ប្រាសាទបានពិពណ៌នាអំពីព្រះភក្ត្រនៃព្រះពុទ្ធ ទេវ និងព្រះរាជា។ ទ្រង់ក៏បានសាងដែរនូវសាលាសំណាក់ ២០០ និងមន្ទីរពេទ្យទូទាំងព្រះរាជាណាចក្ររបស់ព្រះអង្គ។ ដូចព្រះចៅអធិរាជរ៉ូមដែរ ព្រះអង្គបានថែរក្សាទុកនូវប្រព័ន្ធផ្លូវរវាងរាជធានី និងទីរួមខេត្តនានារបស់ព្រះអង្គ ។ តាមរយៈប្រវត្តិវិទូហ្សក-សឺដេស គ្មានស្ដេចខ្មែងអង្គផ្សេងណា បានអះអាងអំពីការរំកិលថ្មដ៏ច្រើនដូច្នេះទេ។ ជារឿយៗ គុណភាពនៃទំហំ និងសំណង់យ៉ាងលឿននៅពេលនោះបានធ្វើឱ្យមានការព្រួយបារម្ភ ដោយហេតុនោះទើបប្រាសាទបាយ័នសាងសង់មិនសូវបានស្អាតល្អ។
បន្ទាប់ពីការចូលទិវង្គតរបស់ព្រះបាទជយវម៌្មទី៨មក កម្ពុជាបានឈានចូលដល់សម័យនៃការធ្លាក់ចុះដ៏យូរអង្វែង ដែលបាននាំទៅដល់ការបែកបាក់គ្នានៅទីបំផុត។ ពួកសៀមគឺជាការគំរាមកំហែងមួយកំពុងតែរីកធំឡើងនៅតាមព្រំដែនខាងលិចនៃអាណាចក្រ។ ការរីករាលដាលនៃពុទ្ធសាសនាថេរវាទ ដែលបានមកដល់កម្ពុជាផ្ដើមចេញពីប្រទេសស្រីលង្កាតាមផ្លូវមកកាន់ព្រះនគរ ហើយក៏បានប្រជែងគ្នានឹងព្រហ្មញ្ញសាសនាដែលជាសាសនារបស់ស្ដេច (ហិណ្ឌូ) និងលទ្ធិពុទ្ធសាសនាមហាយាន។ ដោយផ្សព្វផ្សាយនូវការបដិបត្តិតឹងរឹង និងការជួយខ្លួនឯងតាមរយៈការខិតខំព្យាយាមដោយខ្លួនឯង ពុទ្ធសាសនាថេរវាទមិនបានផ្ដល់នូវការគាំទ្រដល់លទ្ធិសង្គមមួយគ្រប់គ្រង ដោយការបង្កើនភាពស្ដុកស្ដម្ភទៅដល់ព្រះរាជា ដែលបានទ្រទ្រង់ដោយរបបទាសភាពដ៏ច្រើនសន្ធឹកសន្ធាប់។
នៅឆ្នាំ១៣៥៣កងទ័ពសៀមបានកាន់កាប់ក្រុងអង្គរ។ អង្គរត្រូវបានកាន់កាប់ឡើងវិញដោយខ្មែរ ក៏ប៉ុន្តែសង្គ្រាមនៅតែបន្ត និងរាជធានីត្រូវបានលួចប្លន់ឆក់ជាច្រើនលើកច្រើនសា។ កំឡុងពេលដូចគ្នានោះ ទឹកដីខ្មែរភាគខាងជើងនៃព្រំដែនលាវបច្ចុប្បន្ននេះ គឺត្រូវបានបាត់បង់ទៅនគរលាវលានជាង។ ក្នុងឆ្នាំ១៤៣១ ពួកសៀមបានកាន់កាប់អង្គរធំ។ តាំងពីពេលនោះមក តំបន់អង្គរក៏មិនត្រូវបានគេដាក់ជារាជធានីម្ដងទៀតនោះទេ។
ឯកសារយោង
ថៃ) បឹងកកព.ស. ២៥១២ គ.ស. ១៩៦៨។ ចន្ទ គ.ស. ១៩៦៧។ Annales de Laos-Luang Prabang- vein tiane Tranninh et Bassac, Publiées la 22e année du régne de S.M. Sisavang Vong du Luang Prabang.1926
ន្ឫបតីន្ទ្រទេវី (រាជិនី)
ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ទំព័រត្រូវលុបចោល
ឃុំមេទឹក
($ Commune) ស្ថិតនៅក្នុង ស្រុកបាកាន ខេត្តពោធិ៍សាត់ មាន ភូមិ ។ ÷
ព្រំប្រទល់នៃ =រដ្ឋបាល= ឃុំ មាន ភូមិ
ព្រំប្រទល់
=អប់រំ=
អនុវិទ្យាល័យ
=សាសនា=
វត្ត
វត្ត ទួលលៀប វត្ត កោះខ្សាច់ វត្ត ត្រាង វត្ត ក្តាត
=ផ្សារ= [[ផ្សារ |មេទឹក]
=រមណីដ្ឋាន= =មើលផងដែរ=
គោធិកសូត្រ
គោធិកសូត្រ ទី៣
[៤៩២] ខ្ញុំ​បាន​ស្ដាប់​មក​យ៉ាង​នេះ​។ សម័យ​មួយ​ ​ព្រះ​មាន​ព្រះ​ភាគ ស្តេចគង់​នៅ​ក្នុង​វត្ត​វេឡុវ័ន ជាកលន្ទកនិវាបស្ថាន ទៀប​ក្រុង​រាជគ្រឹះ។ សម័យ​នោះ​ឯង ​ព្រះ​គោធិកៈ​មាន​អាយុ ​នៅ​ក្នុង​កាឡសិលា ខាងភ្នំឥសិគិលិ។
[៤៩៣] គ្រា​នោះ​ឯង ​ព្រះ​គោធិកៈ​មាន​អាយុ ជា​អ្នក​មិន​ប្រមាទ ​មាន​ព្យាយាម​ដុតកំដៅកិលេស ​មាន​ចិត្តបញ្ជូន​ទៅ​កាន់​ព្រះ​និព្វាន ​ហើយ​បាន​នូវ​ចេតោវិមុត្តិ ប្រកប​តាមកាលវេលា។ លំដាប់​នោះ​ឯង ​ព្រះ​គោធិកៈ​មាន​អាយុ សាបសូន្យចាកចេតោវិមុត្តិ ​ដែល​ប្រកប​តាមកាលវេលា​នោះ​។ ​ព្រះ​គោធិកៈ​មាន​អាយុ ជា​អ្នក​មិន​ប្រមាទ ​មាន​ព្យាយាម​ដុតកំដៅកិលេស ​មាន​ចិត្តបញ្ជូន​ទៅ​កាន់​ព្រះ​និព្វាន ​ហើយ​ក៏​បាន​នូវ​ចេតោវិមុត្តិ ប្រកប​តាមកាលវេលា អស់វារៈ ជាគម្រប់ពីរដង។ ​ព្រះ​គោធិកៈ​មាន​អាយុ សាបសូន្យ ចាកចេតោវិមុត្តិ ប្រកបតាម​កាលវេលា​នោះ​ អស់វារៈ​ជាគម្រប់​ពីរដងទៀត។ ​ព្រះ​គោធិកៈ​មាន​អាយុ ជា​អ្នក​មិន​ប្រមាទ ​មាន​ព្យាយាម​ដុតកំដៅ​កិលេស ​មាន​ចិត្តបញ្ជូន​ទៅ​កាន់​ព្រះ​និព្វាន ​ហើយ​បាន​នូវ​ចេតោវិមុត្តិ ប្រកប​តាមកាល​វេលា អស់វារៈ ជាគម្រប់បីដង។ ​ព្រះ​គោធិកៈ​មាន​អាយុ។បេ។ សាបសូន្យ ចាកចេតោវិមុត្តិ​នោះ​ អស់វារៈជាគម្រប់បីដង។ ​ព្រះ​គោធិកៈ​មាន​អាយុ ជា​អ្នក​មិន​ប្រមាទ។បេ។ ​បាន​នូវ​ចេតោវិមុត្តិ អស់វារៈជាគម្រប់៤ដង។ ​ព្រះ​គោធិកៈ​មាន​អាយុ។បេ។ សាបសូន្យចាកចេតោវិមុត្តិ​នោះ​ អស់វារៈ​ជាគម្រប់៤ដង។ ​ព្រះ​គោធិកៈ​មាន​អាយុ។បេ។ ​បាន​នូវ​ចេតោវិមុត្តិ អស់វារៈ ជាគម្រប់៥ដង។ ​ព្រះ​គោធិកៈ​មាន​អាយុ។បេ។ សាបសូន្យចាកចេតោវិមុត្តិ អស់វារៈ​ជាគម្រប់៥ដង។ ​ព្រះ​គោធិកៈ​មាន​អាយុ ជា​អ្នក​មិន​ប្រមាទ ​មាន​ព្យាយាម​ដុតកំដៅកិលេស ​មាន​ចិត្តបញ្ជូន​ទៅ​កាន់​ព្រះ​និព្វាន ​ហើយ​បាន​នូវ​ចេតោវិមុត្តិ ប្រកប​តាមកាលវេលា អស់​វារៈ​ជាគម្រប់​៦ដង។ ​ព្រះ​គោធិកៈ​មាន​អាយុ សាបសូន្យចាកចេតោវិមុត្តិ ប្រកប​តាមកាលវេលា​នោះ​ អស់វារៈ ជាគម្រប់​៦ដងទៀត។ ​ព្រះ​គោធិកៈ​មាន​អាយុ ជា​អ្នក​មិន​ប្រមាទ ​មាន​ព្យាយាម​ដុតកំដៅកិលេស ​មាន​ចិត្តបញ្ជូន​ទៅ​កាន់​ព្រះ​និព្វាន ​ហើយ​ក៏​បាន​នូវ​ចេតោវិមុត្តិ ប្រកប​តាមកាលវេលា អស់វារៈ​ជាគម្រប់៧ដង។ គ្រា​នោះ​ឯង ​ព្រះ​គោធិកៈ​មាន​អាយុ ​ក៏​មាន​សេចក្ដី​ត្រិះរិះ ​យ៉ាង​នេះ​ថា អាត្មាអញ សាបសូន្យចាកចេតោវិមុត្តិ ប្រកប​តាមកាល ដរាបអស់​វារៈ​ជាគម្រប់​៦ដង​ហើយ​ បើដូច្នោះ គួរតែអាត្មាអញ យកកាំបិតមក។
[៤៩៤] គ្រា​នោះ​ឯង មារ​មាន​ចិត្តបាប ​បាន​ដឹង​នូវ​បរិវិតក្កៈ ​ក្នុង​ចិត្ត​របស់​ព្រះ​គោធិកៈ​មាន​អាយុ ​ដោយ​ចិត្ត (​របស់​ខ្លួន​) ​ក៏​ចូល​ទៅ​រក​ព្រះ​មាន​ព្រះ​ភាគ ​លុះ​ចូល​ទៅ​ដល់​ហើយ​ ទើប​ពោល​នឹង​ព្រះ​មាន​ព្រះ​ភាគ ​ដោយ​គាថាទាំងឡាយ​ថា
បពិត្រ​ព្រះ​អង្គ ​អ្នក​មាន​ព្យាយាមធំ ​មាន​ប្រាជ្ញាច្រើន រុងរឿង​ដោយ​ឫទ្ធិ ​និង​យស កន្លងបង់​នូវ​ពៀរ ​និង​ភ័យគ្រប់​ប្រការ​ ​ទ្រង់​មាន​ចក្ខុ ខ្ញុំ​ព្រះ​អង្គ សូម​ក្រាប​ថ្វាយ​បង្គំ​ព្រះ​បាទា ​បពិត្រ​ព្រះ​អង្គ ​អ្នក​មាន​ព្យាយាមធំ សាវ័ក​របស់​ព្រះ​អង្គ ត្រូវ​សេចក្ដី​ស្លាប់គ្របសង្កត់ ប្រាថ្នាគិត​នូវ​សេចក្ដី​ស្លាប់ ​បពិត្រ​ព្រះ​អង្គ ​អ្នក​ទ្រ​ទ្រង់​នូវ​អានុភាព សូម​ព្រះ​អង្គឃាត់ ​នូវ​សាវ័ក​នោះ​ ​បពិត្រ​ព្រះ​មាន​ព្រះ​ភាគ ​អ្នក​ល្បី​ក្នុង​ប្រជុំជន សាវ័ក​របស់​ព្រះ​អង្គ ជាសេក្ខ​បុគ្គល​ ​មាន​បំណង​មិន​ទាន់​សម្រេច ​នៅ​ត្រេក​អរ​ក្នុង​សាសនា ​គប្បី​ធ្វើ​មរណកាល​ដូច​ម្ដេច​បាន​។
សម័យ​នោះ​ឯង ​ព្រះ​គោធិកៈ​មាន​អាយុ ​ក៏​យកកាំបិតមក។
ពិត​មែន​ ​អ្នក​ប្រាជ្ញទាំងឡាយ ​តែង​ធ្វើ​យ៉ាង​នេះ​ឯង រមែង​មិន​នឹកស្តាយ​ ​នូវ​ជីវិត គោធិកភិក្ខុ ​បាន​ដកតណ្ហា ព្រមទាំង​ឫស បរិនិព្វាន​ហើយ​។
[៤៩៦] គ្រា​នោះ​ឯង ​ព្រះ​មាន​ព្រះ​ភាគ ​ទ្រង់​ត្រាស់​ហៅភិក្ខុទាំងឡាយមកថា ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ មក យើង​នឹង​ចូល​ទៅ​ឯ កាឡសិលា ខាងភ្នំឥសិគិលិ ដ្បិត​គោធិកកុលបុត្រ យកកាំបិតមក​ហើយ​។ ​ពួក​ភិក្ខុទាំង​នោះ​ ​បាន​ទទួល​ព្រះ​ពុទ្ធដីកា ​របស់​ព្រះ​មាន​ព្រះ​ភាគ ថា ​ព្រះ​ករុណា ​ព្រះ​អង្គ។ ទើប​ព្រះ​មាន​ព្រះ​ភាគ ​ទ្រង់​ស្តេច​ចូល​ទៅ​កាន់កាឡសិលា ខាងភ្នំឥសិគិលិ ​មួយ​អន្លើ ​ដោយ​ពួក​ភិក្ខុច្រើនរូប។ ​ព្រះ​មាន​ព្រះ​ភាគ ​ក៏​បាន​ឃើញ​គោធិកៈ​មាន​អាយុ កំពុងដេកផ្ងារ ផ្ងើយ-ក លើគ្រែ ​អំពី​ចម្ងាយលឹមៗ។ សម័យ​នោះ​ឯង ផ្សែង ​និង​អ័ព្ទ ​ក៏​បក់​ទៅ​កាន់ទិសខាងកើតខ្លះ បក់​ទៅ​កាន់ទិសខាងលិចខ្លះ បក់​ទៅ​កាន់ទិសខាងជើងខ្លះ បក់​ទៅ​កាន់ទិសខាងត្បូង​ខ្លះ បក់​ទៅ​កាន់ទិសខាងលើខ្លះ បក់​ទៅ​កាន់ទិសខាងក្រោមខ្លះ បក់​ទៅ​កាន់ទិសតូច​ខ្លះ។
ខ្ញុំ​ព្រះ​អង្គ ​បាន​ស្វែងរក (វិញ្ញាណ) ​របស់​គោធិកកុលបុត្ត ​ក្នុង​ទិសខាងលើ​ផង​ ខាងក្រោម​ផង​ ទិសទទឹង​ផង​ ទិស​ធំ ទិសតូច​ផង​ ​មិន​បាន​ចួបប្រទះសោះឡើយ ចុះ​គោធិកៈ​នោះ​ ​ទៅ​ក្នុង​ទីណា។
[៤៩៩] ​ព្រះ​អង្គ​ត្រាស់​តបថា គោធិកភិក្ខុ ​ជា​អ្នក​ប្រាជ្ញ បរិបូណ៌​ដោយ​ប្រាជ្ញា ​ជា​អ្នក​មាន​ឈាន ​អ្នក​ត្រេកអរ​ក្នុង​ឈាន សព្វកាល ខំប្រឹងប្រែងទាំងថ្ងៃ ទាំងយប់ ​មិន​គិតស្តាយជីវិត ​បាន​ឈ្នះសេនា​របស់​មច្ចុ ​មិន​មកកាន់​ភពថ្មីទៀត ដកតណ្ហា ព្រមទាំង​ឫស បរិនិព្វាន​ហើយ​។ កាលមារ​នោះ​ កំពុងត្រូវ​សោកគ្របសង្កត់ ពិណ​ក៏​របូត​ចេញ​អំពី​ក្លៀក តពី​នោះ​មក យក្ខ​នោះ​ ​ក៏​មាន​សេចក្ដី​តូចចិត្ត ​ហើយ​ក៏​បាត់ចាកទី​នោះ​ទៅ​។
ឯកសារយោង
ព្រះត្រៃបិដក > សុត្តន្តបិដក > សំយុត្តនិកាយ > សគាថវគ្គ > សម្ពហុលវគ្គ > កោសលសំយុត្ត > គោធិកសូត្រ (សៀវភៅ​ភាគ​ ២៩ ទំព័រទី ៣២៨)
Godhikasutta SN 4.23 (Saṁyutta Nikāya, Connected Discourses with Mara)
พระไตรปิฎก เล่มที่ ๑๕ > พระสุตตันตปิฎก เล่มที่ ๗ > สังยุตตนิกาย > สคาถวรรค > โคธิกสูตรที่ ๓
បក្សកុម្មុយនីស្តកម្ពុជា
បក្សកុម្មុយនីស្តកម្ពុជា (ហៅកាត់ថា ប.ក.ក.) ឬអាចហៅម្យ៉ាងទៀតថា បក្សកុម្មុយនីស្តខ្មែរ (ភាសាបារាំង៖ Parti communiste du Kampuchéa) គឺជាគណបក្សកុម្មុយនីស្តមួយនៅប្រទេសកម្ពុជា។ មេដឹកនាំបក្ស (ឬប្រធានបក្ស) គឺប៉ុល ពត ចំណែកឯអ្នកគាំទ្របក្សវិញគឺត្រូវបានគេស្គាល់ឈ្មោះជាទូទៅថាខ្មែរក្រហម។ បង្កើតឡើងដំបូងនៅឆ្នាំ១៩៥១ សមាជិកគណបក្សនេះត្រូវបានបែងចែកទៅជាបក្សពួកនិយមចិន និងនិយមសូវៀតនៅអំឡុងឆ្នាំ១៩៦២។ ប.ក.ក. បានចាត់ទុកថ្ងៃទី៣០ ខែកញ្ញា ឆ្នាំ១៩៦០ ជាកាលបរិច្ឆេទបង្កើតបក្សខ្លួនឡើងដោយកាលនុះមានឈ្មោះថា គណបក្សពលករកម្ពុជា (បារាំង៖ Parti ouvrier du Kampuchéa) ហើយដល់ឆ្នាំ១៩៦៦ ទើបបានប្តូរឈ្មោះមក"បក្សកុម្មុយនីស្ត"។
ក្រោយពីបានបង្កើតឡើងមក បក្សមួយនេះគឺបានដំណើរការជាគណបក្សនយោបាយសម្ងាត់ ហើយបានឡើងគ្រប់គ្រងប្រទេសកម្ពុជានៅក្នុងឆ្នាំ១៩៧៥ និងប្តូរឈ្មោះប្រទេសមកកម្ពុជាប្រជាធិបតេយ្យ។ បក្សនេះត្រូវបាត់បង់អំណាចទៅវិញនៅក្នុងឆ្នាំ១៩៧៩ ដោយសារតែសមាជិកឆ្វេងនិយមរបស់ខ្លួនមួយចំនួនមិនពេញចិត្តទៅនឹងគោលនយោបាយរបស់ប៉ុល ពត និងដោយសារការចូលធ្វើអន្តរាគមន៍ឈ្លានពានពីកងកម្លាំងយោធាវៀតណាម ហើយជាលទ្ធផល របបសាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតកម្ពុជាក៏លេចឡើង។ គណបក្សនេះត្រូវបានរំលាយចោលជាផ្លូវការនៅឆ្នាំ១៩៨១ ដោយមានគណបក្សកម្ពុជាប្រជាធិបតេយ្យជាគណបក្សស្នងបន្ត។
ការបង្កើត និងការបែងចែក
គណបក្សកុម្មុយនីស្តកម្ពុជាត្រូវបានបង្កើតឡើងនៅក្នុងឆ្នាំ១៩៥១ នៅពេលដែលគណបក្សកុម្មុយនិស្តឥណ្ឌូចិន (គកឥ) បានបំបែកទៅជាគណបក្សកុម្មុយនីស្តផ្សេងៗគ្នាទៅក្នុងប្រទេសកម្ពុជា, ឡាវ និងវៀតណាម។ ការសម្រេចក្នុងការបង្កើតគណបក្សកុម្មុយនីស្តនៅក្នុងប្រទេសកម្ពុជាត្រូវបានធ្វើឡើងនៅឯសមាជ គកឥ ក្នុងឆ្នាំដដែរនោះ។ លោកសឺន ង៉ុកមិញត្រូវបានគេតែងតាងជាប្រធានស្តីទីគណបក្ស។ នៅក្នុងសមាជប្រជុំបក្សនេះ គេមិនបានធ្វើការបោះឆ្នោតជ្រើសរើសគណៈកម្មាធិការមជ្ឈឹមបក្សទេប៉ុន្តែផ្ទុយទៅវិញគេបែរជាចាប់តាំងគណៈកម្មាធិការឃោសនា និងគណៈកម្មាធិការនិម្មិតកម្ម។ នៅពេលរៀបចំធ្វើនិម្មិតកម្ម, គណបក្សមួយនេះមានឈ្មោះថាគណបក្សបដិវត្តន៍ប្រជាជនខ្មែរ (គបបខ)។ គកឥ នាពេលនោះបានកំពុងមានឥទ្ធិពលយ៉ាងខ្លាំងនៅក្នុងប្រទេសវៀតណាម ហើយក្នុងអំឡុងពេលអត្ថិភាពដំបូងៗរបស់ គបបខ, បក្សនេះត្រូវបានគាំទ្រឥតឈប់ឈរពីបក្សកុម្មុយនីស្តវៀតណាម។ គបបខ បានពឹងផ្អែកលើជំនួយគាំទ្រពីបក្សកុម្មុយនីស្តវៀតណាមក្នុងការតស៊ូរួមគ្នាប្រឆាំងនឹងពួកអាណានិគមបារាំងតែប្រវត្តិសំខាន់ៗរបស់បក្សគឺចាប់ផ្តើមឡើងនៅឆ្នាំ១៩៦០ គឺជាវេលាដែលគណបក្សនេះបានចាប់ផ្តើមបោះជំហានបន្តិចម្តងៗឈានទៅរកការកាន់កាប់អំណាច។
យោងទៅតាមប្រវត្តិនៃគណបក្សនេះនៅក្នុងអត្ថបទកម្ពុជាប្រជាធិបតេយ្យ, ភាពបរាជ័យរបស់វៀតមិញក្នុងការចរចាពីតួនាទីនយោបាយរបស់ គបបខ នៅឯសមាជក្រុងហ្សឺណែវ ត្រូវបានចាត់ទុកជាការក្បត់ដោយចលនាកុម្មុយនីស្តកម្ពុជាដែលពេលនោះកំពុងកាន់កាប់តំបន់ជនបទមួយភាគធំដោយមានកងកម្លាំងយ៉ាងតិច ៥,០០០ នាក់។ ក្រោយពីកិច្ចប្រជុំសមាជនោះហើយ សមាជិកបក្ស គបបខ ប្រហែលជាង ១,០០០ នាក់រួមមានលោកសឺន ង៉ុកមិញបាននាំគ្នាធ្វើនិរទេសរត់ទៅវៀតណាមខាងជើង។ នៅចុងឆ្នាំ១៩៥៤ សមាជិកបក្សដែលមានវត្តមាននៅក្នុងប្រទេសកម្ពុជាបាននាំគ្នាទៅបង្កើតគណបក្សនយោបាយស្របច្បាប់មួយហៅថាក្រុមប្រជាជន ដែលបានចូលរួមក្នុងការបោះឆ្នោតជ្រើសរើសតំណាងរាស្រ្តឆ្នាំ១៩៥៥ និងឆ្នាំ១៩៥៨។ ក្នុងការបោះឆ្នោតខែកញ្ញា ឆ្នាំ១៩៥៥ ក្រុមប្រជាជនបានទទួលសម្លេងគាំទ្រប្រមាណ ៤% ក៏ប៉ុន្តែមិនបានឈ្នះអាសនៈអ្វីនោះទេនៅក្នុងអង្គនីតិបញត្តិកម្ពុជា។ សមាជិកក្រុមប្រជាជនត្រូវរងនូវការរិះគុណដ៏អាក្រក់អាគ្រែងហើយត្រូវបានប្រកាស់ចាប់ខ្លួនព្រោះដោយសារតែក្រុមប្រជាជនជាគណបក្សនៅក្រៅវង្វង់អង្គការសង្គមរាស្រ្តនិយមរបស់ព្រះបាទនរោត្តម សីហនុ។ ការជិះជាន់របស់រដ្ឋាភិបាលបានរារាំងក្រុមប្រជាជនមិនឱ្យចូលរួមក្នុងការបោះឆ្នោតឆ្នាំ១៩៦២ ហើយបានធ្វើឱ្យបក្សនេះក្លាយជាគណបក្សនយោបាយសម្ងាត់ (គ្មានសិទ្ធិចូលរួមឈរឈ្មោះបោះឆ្នោត)។ ការពិចារណាក្នុងការសម្រេចដាក់ពាក្យជ្រើសរើសអ្នកឈរឈ្មោះបោះឆ្នោតមិនត្រូវបានធ្វើឡើងនោះទេហើយពួកគេក៏សម្រេចប្តូរឈ្មោះបក្សមកគណបក្សពលករកម្ពុជា (គកក) វិញ។ ព្រះបាទនរោត្តម សីហនុបានសម្តៅទៅលើពួកឆ្វេងនិយមក្នុងស្រុកថា"ខ្មែរក្រហម" ដែលក្រោមមកបានក្លាយជាឈ្មោះតំណាងឱ្យអ្នកគាំទ្រ បកក និងរដ្ឋកម្ពុជាប្រជាធិបតេយ្យ។
ក្រុមនិស្សិតនៅប៉ារីស
នៅអំឡុងទស្សវត្តឆ្នាំ១៩៥០ និស្សិតជនជាតិខ្មែរមួយចំនួននៅទីក្រុងប៉ារីសបានប្រមូលគ្នារៀបចំបង្កើតចលនាកុម្មុយនីស្តផ្ទាល់ខ្លួនដោយយកគំរូតាមបក្សកុម្មុយនីស្តបារាំង។ ក្នុងចំណោមសិស្សទាំងអស់នោះមានខ្លះបានត្រឡប់មកប្រទេសកម្ពុជាវិញដើម្បីទទួលបញ្ជាការបរិធានអង្ការបក្សនៅអំឡុងទស្សវត្តទី៦០ ដោយអ្នកទាំងនោះបានដឹកនាំកុបកម្មដ៏មានប្រសឹទ្ធភាពប្រឆាំងនឹងសម្តេចសីហនុនិងលោកលន់ នល់ពីឆ្នាំ១៩៦៨ រហូតដល់ឆ្នាំ១៩៧៥ ហើយក្រោយមកបានបង្កើតចេញជារបបកម្ពុជាប្រជាធិបតេយ្យ។
ប៉ុល-ពតបានក្លាយជាមេដឹកនាំចលនាកុម្មុយនីស្តខ្មែរនៅអំឡុងទស្សវត្តឆ្នាំ១៩៦០។ លោកបានកើតនៅក្នុងឆ្នាំ១៩២៨ (ប្រភពខ្លះបានអះអាងថាឆ្នាំ១៩២៥) នៅខេត្តកំពង់ធំ។ គាត់បានចូលរៀនក្នុងសាលាបច្ចេកទេសនៅរាជធានីភ្នំពេញហើយបានចេញទៅរៀនអេឡិចត្រូនិចវិទ្យុនៅឯទីក្រុងប៉ារីស ប្រទេសបារាំងក្នុងឆ្នាំ១៩៤៩។
សមាជិកម្នាក់ទៀតនៃក្រុមនិស្សិតទីក្រុងប៉ារីសគឺលោកអៀង សារី លោកមានសញ្ជាតិខ្មែរនិងចិនហើយកើតនៅឆ្នាំ១៩៣០ ក្នុងប្រទេសវៀតណាម (ភាគខាងត្បូង)។ លោកបានចូលរៀននៅវិទ្យាល័យព្រះស៊ីសុវត្ថិនៅឯទីក្រុងភ្នំពេញមុនពេលចាប់ផ្តើមរៀនវិជ្ជាជីវៈខាងពាណិជ្ជកម្មនិងនយោបាយនៅឯវិទ្យាស្ថានសិក្សានយោបាយទីក្រុងប៉ារីស (ឬអាចហៅជាភាសាអង់គ្លេសថា Science Po)។ លោកខៀវ សំផន ពេលនោះត្រូវបានគេចាត់ទុកថាជា"បញ្ញាវន្តដ៏អស្ចារ្យបំផុតក្នុងជំនាន់របស់គាត់" លោកជំនាញខាងផ្នែកសេដ្ឋកិច្ចនិងនយោបាយក្នុងអំឡុងពេលកំពុងស្នាក់នៅទីក្រុងប៉ារីស។ បើនិយាយពីទេពកោសល្យ លោកត្រូវក្លាយជាគូប្រជែងនឹងលោកហ៊ូ យន់ (កើតក្នុងឆ្នាំ១៩៣០) យន់បានរៀនវិជ្ជាខាងផ្នែកសេដ្ឋកិច្ចនិងច្បាប់, លោកសុន សេន (កើតឆ្នាំ១៩៣០) រៀនផ្នែកអប់រំនិងអក្សរសាស្រ្ត និងលោកហ៊ូ នឹម (កើតឆ្នាំ១៩៣២) រៀនផ្នែកច្បាប់។
សមាជិកក្រុមនិស្សិតទីក្រុងប៉ារីសភាគច្រើនគឺមកពីគ្រួសារម្ចាស់ដីធ្លីនិងគ្រួសារមន្រ្តីរាជការ។ ក្រុមនិស្សិតប៉ារីសបីក្រុមបានបង្កើតចំណងជាមួយគ្នាដែលចំណងនេះនឹងត្រូវបានឆ្លងកាត់វេលាឆ្នាំនៃចលនាបដិវត្តន៍និងចលនាតស៊ូដ៏យូរ។ ប៉ុល-ពតត្រូវរៀបការជាមួយខៀវ ពណ្ណារី ហើយលោកអៀង សារីត្រូវបានរៀបការជាមួយខៀវ ធីរិទ្ធ (អាចហៅគាត់បានថាអៀង ធីរិទ្ធ), គេបានយល់ឃើញថានារីទាំងពីរអ្នកនេះត្រូវជាបងប្អូនរបស់លោកខៀវ សំផន។ ស្រ្តីទាំងពីរអ្នកខាងលើនេះក៏បានដើរតួនាទីយ៉ាងសំខាន់ដែរនៅក្នុងរបបប្រល័យពូជសាសន៌កម្ពុជាប្រជាធិបតេយ្យ។
នៅចន្លោះពីឆ្នាំ១៩៤៩ និងឆ្នាំ១៩៥១, ប៉ុលពត និងអៀង សារីបានចូលគាំទ្របក្សកុម្មុយនីស្តបារាំង។ នៅឆ្នាំ១៩៥១ អ្នកទាំងពីរបានធ្វើដំណើរទៅទីក្រុងប៊ែរឡាំងខាងកើតដើម្បីចូលរួមក្នុងទិវាយុវជនពិភពលោក។ បទពិសោធន៍ក្នុងការចូលរួមពិធីបុណ្យនេះត្រូវបានចាត់ទុកថាជាការផ្លាស់ប្តូរគំនិតមនោគមវិជ្ជារបស់ពួកគេ។ ការបានជួបជាមួយនឹងជនជាតិខ្មែរដែលពួកគេធ្លាប់ប្រយុទ្ធជាមួយនឹងវៀតមិញ បានធ្វើឱ្យប៉ុលពតនិងអៀង សារីយល់ឃើញថាមានតែការរៀបចំបង្កើតគណបក្សនយោបាយតឹងរឹង និងការត្រៀមខ្លួនសម្រាប់ចលនាតស៊ូប្រដាប់អាវុធទេទើបអាចនាំឱ្យមានបដិវត្តន៍ជោគជ័យកើតឡើងបាន។ ពួកគេបានធ្វើកំណែកែប្រែសមាគមនិស្សិតខ្មែរ (ភាសាអង់គ្លេស៖ Khmer Student's Association - KSA) ដែលមានសិស្សានុសិស្សខ្មែរយ៉ាងច្រើនប្រហែល ២០០ នាក់ជាសមាជិកទៅជាអង្គការគំនិតជាតិនិយមនិងគំនិតឆ្វេងនិយមមួយ។ មានអង្គការថ្មីមួយត្រូវបានបង្កើតឡើងជាសម្ងាត់ក្រោមឈ្មោះ KSA ដែលគេដាក់ឈ្មោះជាភាសាបារាំងថា Cercle Marxiste ឬប្រែថារង្វង់ម៉ាក្ស។ សមាគម KSA មានសមាជិកតែបីទៅប្រាំមួយនាក់តែប៉ុណ្ណោះដែលយល់ដឹងពីគោលដៅរបស់អង្គការខ្លួន ដោយសមាជិកទាំងប៉ុន្មានភាគច្រើនមិនសូវដឹងពីរចនាសម្ព័ន្ធនិងគោលដៅរបស់អង្គការនោះទេ។ នៅឆ្នាំ១៩៥២ លោកប៉ុលពត ហ៊ូ យន់ អៀង សារី និងពួកឆ្វេងនិយមដទៃទៀតត្រូវបានប្រជាជនខ្មែរដឹងឮស្ទើរគ្រប់គ្នាតាមរយៈការសរសេរលិខិតម្យ៉ាងផ្ញើរមកឱ្យសម្តេចសីហនុដោយរិះគុណព្រះអង្គថា"ព្រះអង្គជាមនុស្សល្ងង់ខ្លៅ និងមិនសូវដឹងអ្វីពីលទ្ធិប្រជាធិបតេយ្យនោះទេ"។ មួយឆ្នាំក្រោយមក អាជ្ញាធរបារាំងបានបិតសមាគម KSA ក៏ប៉ុន្តែលោកហ៊ូ យន់ និងខៀវ សំផនបានបង្កើតក្រុមនិស្សិតថ្មីមួយទៀតក្នុងឆ្នាំ១៩៥៦ ដែលមានឈ្មោះថាសហភាពនិស្សិតខ្មែរ។ ក្រុមថ្មីនេះត្រូវបានគ្រប់គ្រងដឹកនាំដោយអតីតសមាជិក Cercle Marxiste ដដែរ។
និក្ខេបបទបណ្ឌិតដែលបានសរសេរដោយលោកហ៊ូ យន់ និងខៀវ សំផននាពេលនោះបានបង្ហាញពីមូលដ្ឋានគ្រឹះមួយដែលក្រោយមកបានក្លាយជាគ្រឹះនៃគោលនយោបាយក្នុងរបបកម្ពុជាប្រជាធិបតេយ្យ។ លោកហ៊ូ យន់បាននិពន្ធរៀបរាប់ពីតួនាទីសំខាន់ៗរបស់ពួកកសិករក្នុងការអភិវឌ្ឍន៍ប្រទេសជាតិនៅក្នុងនិក្ខេបបទមួយរបស់លោកនាឆ្នាំ១៩៥៥ ដែលមានចំណងជើងថា "Les paysans cambodgiens et leurs perspectives de modernisation" (ភាសាខ្មែរ៖ កសិករខ្មែរនិងទស្សនវិស័យរបស់ពួកគេក្នុងការធ្វើទំនើបកម្ម) និក្ខេបបទនេះបានជំទាស់នឹងទស្សនៈជាទូទៅថា នគររូបនីយកម្មនិងឧស្សាហូបនីយកម្មគឺជាកត្តាចាំបាច់នៃការអភិវឌ្ឍន៍ប្រទេសជាតិ។ នៅក្នុងនិក្ខេបបទឆ្នាំ១៩៥៩ របស់លោកខៀវ សំផន ឈ្មោះសេដ្ឋកិច្ចកម្ពុជានិងការអភិវឌ្ឍឧស្សាហកម្ម បានរៀបរាប់ថា ប្រទេសកម្ពុជាត្រូវតែពឹងផ្អែកលើខ្លួនឯងនិងត្រូវតែបញ្ឈប់ភាពអាស្រ័យសេដ្ឋកិច្ចខ្លួនលើប្រទេសអភិវឌ្ឍ។ នៅក្នុងវណ្ណវង្សទូទៅ, កិច្ចការងាររបស់លោកខៀវ សំផនបានឆ្លុះបញ្ចាំងពីឥទ្ធិពលនៃវិស័យ"ទ្រឹស្តីអនិស្សរភាព" ដែលបានចោទថា កង្វះនៃការអភិវឌ្ឍន៍នៅតាមប្រទេសលោកទីបីគឺបណ្តាលមកពី ការពឹងផ្អែកទៅលើវិស័យឧស្សាហកម្មដើម្បីអភិវឌ្ឍន៍សេដ្ឋកិច្ច។
អទិភាពសម្ងាត់នៅទីក្រុងភ្នំពេញ
បន្ទាប់ពីបានវិលត្រឡប់មកប្រទេសកម្ពុជាវិញក្នុងឆ្នាំ១៩៥៣, ប៉ុល ពតបានសម្រេចចុះចូលជាមួយចលនាកុម្មុយនីស្តភ្លាមៗ។ ដំបូង គាត់បានចូលទៅក្នុងកងកម្លាំងដែលជាប់សម្ព័ន្ធមិត្តជាមួយកងកម្លាំងវៀតមិញដែលកំពុងធ្វើប្រតិបត្តិការនៅតាមទីជនបទក្នុងខេត្តកំពង់ចាម។ បន្ទាប់ពីបញ្ចប់សង្គ្រាមប៉ះបោរជាមួយបារាំង គាត់បានធ្វើដំណើរមកក្រុងភ្នំពេញហើយចូលជាមួយ"គណៈកម្មាធិការប្រជុំជន"ដែលដឹកនាំដោយទូ សាមុត នៅទីនោះហើយដែលប៉ុល-ពតបានឡើងឋានៈក្លាយជាបុគ្គលដ៏សំខាន់ម្នាក់នៅក្នុងការភ្ជាប់ទំនាក់ទំនងរវាងគណបក្សឆ្វេងនិយមនិងចលនាកុម្មុយនីស្តសម្ងាត់។ សមមិត្តរបស់ប៉ុល-ពតគឺអៀង សារី និងហ៊ូ យន់បានក្លាយជាគ្រូបង្រៀននៅសាលាឯកជនថ្មីមួយគឺវិទ្យាល័យកម្ពុជបុត្រ។ លោកខៀវ សំផនបានត្រឡប់មកប្រទេសកម្ពុជាវិញក្នុងឆ្នាំ១៩៥៩ ហើយបានបង្រៀនជាសាស្ត្រាចារ្យផ្នែកច្បាប់នៅសកលវិទ្យាល័យភ្នំពេញ និងបានឆ្លៀតពេលបង្កើតក្រុមហ៊ុនបោះពុម្ភកាសែតផ្សាយជាភាសាបារាំងមួយដែលមានឈ្មោះថា L'Observateur (ភាសាខ្មែរ៖ ឡុបស៊ែរវ៉ាទ័រ)។ មិនយូរប៉ុន្មាន កាសែតនេះក៏ទទួលបាននូវកិត្តិសព្ទនៅក្នុងបណ្ឌិតសភាតូចមួយនៅភ្នំពេញ។ នៅឆ្នាំបន្ទាប់ កាសែតឡុបស៊ែរវ៉ាទ័រត្រូវបានបិទ ហើយកងកម្លាំងរាជរដ្ឋាភិបាលសង្គមរាស្រ្តនិយមរបស់សីហនុបានធ្វើបាបលោកខៀវ សំផនដោយវាយតប់ជាន់ធាក់ ហើយអ្វីដែលគួរឱ្យជ្រុលហួសហេតុនោះ គឺពួកគេបានចាប់ដោះសម្លៀកបំពាក់លោកខៀវ សំផននៅទីសាធារណៈ។ ទោះជាយ៉ាងណាក្តី បទពិសោធន៍នេះមិនបានបញ្ឈប់លោកសំផនក្នុងការគាំទ្រកិច្ចសហប្រតិបត្តិការជាមួយសីហនុឡើយ ការធ្វើបែបនេះគឺចង់បង្កើតកម្លាំងរណសិរ្សប្រឆាំងនឹងសកម្មភាពរបស់សហរដ្ឋអាមេរិកនៅវៀតណាមខាងត្បូង។ ដូចជាបានរៀបរាប់ខាងលើអញ្ចឹង លោកខៀវ សំផន ហ៊ូ យន់ និងហ៊ូ នឹមត្រូវតែបង្ខំខ្លួនបម្រើសេវាឱ្យរបបសង្គមរាស្រ្តនិយមរបស់សីហនុនិងទទួលយកតំណែងក្នុងជួររដ្ឋាភិបាលរបស់ព្រះអង្គ។
នៅថ្ងៃទី២៨ ដល់ថ្ងៃទី៣០ ខែកញ្ញា ឆ្នាំ១៩៦០ ក្រុមមេដឹកនាំ ២៥ រូបនៃ គបបខ បានរៀបចំធ្វើសមាជប្រជុំសម្ងាត់មួយនៅក្បែរស្ថានីយរថភ្លើងក្រុងភ្នំពេញ។ នៅក្នុងកិច្ចប្រជុំនេះមានប្រតិភូចំនួន ១៤ រូបជាតំណាងខាងក្រុមជនបទ និង ១៧ រូបជាតំណាងក្រុមទីប្រជុំជន។ ព្រឹត្តិការណ៍ដ៏សំខាន់មួយនេះគឺនូវតែជាអាថ៌កំបាំងពីព្រោះលទ្ធផលនៃកិច្ចប្រជុំនេះបានធ្វើឱ្យកើតមានជម្លោះរវាងក្រុមកុម្មុយនីស្តនិយមគាំទ្រវៀណាមនិងក្រុមកុម្មុយនីស្តប្រឆាំងវៀតណាម។ នៅក្នុងកិច្ចប្រជុំនេះផងដែរ គបបខ ត្រូវប្តូរឈ្មោះមកគណបក្សពលករកម្ពុជា។ សំណួរទាក់ទងនឹងការធ្វើកិច្ចសហប្រតិបត្តិការជាមួយឬការតស៊ូចូលរបបសង្គមត្រូវបានគេលើកយកមកពិភាក្សាយ៉ាងហ្មត់ចត់។ រចនាសម្ព័ន្ធថ្មីនៅក្នុងគណបក្សត្រូវបានអនុម័តឡើងនិងជាលើកដំបូង គណៈកម្មាធិការកណ្តាលអចិន្ត្រៃយ៍ត្រូវបានតែងតាំង ដោយមានលោកទូ សាមុត (ជាអ្នកដែលបានរៀបចំគោលនយោបាយសហប្រតិបត្តិការជាមួយសង្គម) ជាអង្គលេខាធិការបក្ស។ សម្ព័ន្ធមិត្តលោកសាមុត គឺលោកនួន ជាដែលគេខ្លះស្គាល់ថារុងឡឺត ត្រូវបានតែងតាំងជាអង្គលេខាធិការបក្សរង ខណៈដែលប៉ុល-ពតនិងអៀង សារីត្រូវបានតែងតាំងជាគណៈកម្មាធិការមជ្ឈឹមបក្សដែលជាតំណែងទីបីនិងទីប្រាំនៃតំណែងខ្ពស់ជាងគេនៅក្នុងឋានានុក្រមបក្ស។ សមាជិកគណៈកម្មាធិការមួយរូបទៀតគឺអ្នកកុម្មុយនីស្តជើងចាស់ម្នាក់ឈ្នោះថាកែវ មាស។ នៅក្នុងរបបកម្ពុជាប្រជាធិបតេយ្យ វេលាប្រជុំនេះត្រូវបានចាត់ទុកថាជាថ្ងៃបង្កើតបក្សកុម្មុយនីស្តកម្ពុជាឡើងនិងជាផ្នែកមួយដ៏សំខាន់នៅក្នុងប្រវត្តិសាស្ត្រកុម្មុយនីស្តនៃប្រទេសកម្ពុជា។
នៅថ្ងៃទី២០ ខែកក្កដា ឆ្នាំ១៩៦២ លោកទូ សាមុតត្រូវបាន"រដ្ឋាភិបាលកម្ពុជាធ្វើឃាត"។ នៅក្នុងកិច្ចប្រជុំសមាជលើកទីពីររបស់ គកក នៅក្នុងខែកុម្ភៈ ឆ្នាំ១៩៦៣៖ គេបានតែងតាងប៉ុល-ពតឱ្យបន្តស្នងតំណែងពីសាមុតជាអង្គលេខាធិការបក្ស។ សម្ព័ន្ធមិត្តរបស់លោកសាមុត មានដូចជាលោកនួន ជា និងកែវ មាសត្រូវបានដកចេញពីតំណែងជាគណៈកម្មាធិការកណ្តាលហើយត្រូវជំនួសដោយលោកសុន សេននិងវ៉ន វេតវិញ។ ចាប់តាំងពីពេលនោះមក ប៉ុល-ពតនិងសមមិត្តស្មោះស្ម័គ្ររបស់គាត់ដែលធ្លាប់ជាមិត្តជិតស្និតជាមួយគ្នានៅប៉ារីសបានទទួលមានសិទ្ធិគ្រប់គ្រងនិងដឹកនាំគណបក្សទាំងមូលដោយសមាជិកជើសចាស់ទាំងប៉ុន្មានត្រូវប៉ុលពតដកចោលដោយគិតថាពួកគេទាំងនោះជាអ្នកគាំទ្រកុម្មុយនីស្តវៀតណាមជ្រុលហួស។
កុបកម្មនៅតាមជនបទប្រទេសកម្ពុជា
នៅខែកក្កដា ឆ្នាំ១៩៦៣ ប៉ុល-ពតនិងគណៈកម្មាធិការបក្សមួយចំនួនធំបានចាកចេញពីរាជធានីភ្នំពេញទៅតំបន់ភាគឥសាន្តនៃខេត្តរតនគិរីដើម្បីបង្កើតមូលដ្ឋានកុបកម្មនៅទីនោះ។ ប៉ុល-ពតត្រូវបានគេដាក់ឈ្មោះលោកនៅក្នុងបញ្ជីពួកឆ្វេងនិយមចំនួន ៣៤ រូបដែលត្រូវចុះចូលជាមួយរាជរដ្ឋាភិបាលសម្តេចនរោត្តម សីហនុហើយអ្នកទាំងនោះនឹងត្រូវការចុះហត្ថលេខាលើសេចក្តីថ្លែងការមួយចំនួនដែលថ្លែងថាព្រះអង្គនរោត្តម សីហនុគឺជាមេដឹកនាំតែមួយគត់ដែលអាចដឹកនាំកម្ពុជាឆ្ពោះទៅរកការអភិវឌ្ឍន៍បាន។ មានតែប៉ុល ពតនិងលោកជូ ជេតប៉ុណ្ណោះដែលជាអ្នកឆ្វេងនិយមពីររូបក្នុងចំណោម ៣៤ រូបផ្សេងទៀតដែលបានរត់គេចខ្លួនរួច។ ឯអ្នកឆ្វេងនិយមចំនួន ៣២ រូបទៀតបានបង្ខំយល់ព្រមសហការជាមួយរដ្ឋាភិបាលសម្តេចសីហនុហើយត្រូវបានរងការឃ្លាំមើលដោយក្រុមនគរបាលរយៈពេល ២៤ ម៉ោងរៀងរាល់ថ្ងៃ។
នៅពាក់កណ្តាលទស្សវត្តទី៦០ ក្រសួងការបរទេសសហរដ្ឋអាមេរិកបានប៉ាន់ស្មានថាគណបក្សថ្មីនេះមានសមាជិកភាពរហូតទៅដល់ ១០០ នាក់។
បកមកតំបន់ដែលប៉ុល-ពតនិងសមាជិកបក្សទៅបង្កើតកម្លាំងកុបកម្មនោះ វាគឺជាតំបន់ដែលកុលសម្ព័ន្ធជនជាតិភាគតិចរស់នៅហៅជនជាតិខ្មែរលើ ពួកគេត្រូវបានក្រុមប៉ុល-ពតធ្វើបាបយ៉ាងឃោរឃៅហើយត្រូវបង្ខំឱ្យចូលធ្វើជាទាហានទ័ពព្រៃថែមទៀតផង។ នៅឆ្នាំ១៩៦៥ ប៉ុល-ពតបានធ្វើដំណើរទស្សនកិច្ចនៅប្រទេសវៀតណាមខាងជើងនិងប្រទេសចិនអស់រយៈពេលជាច្រើនខែ។ ខ្លះបានថាគាត់ប្រហែលជាទទួលបានការបង្ហាត់បង្រៀននៅប្រទេសចិនហើយដែលជាហេតុដែលនាំឱ្យកិត្យានុភាពរបស់គាត់កើនឡើងនៅពេលដែលបានត្រឡប់មកប្រទេសកម្ពុជាវិញ។ ទោះបីជាប៉ុល-ពតនៅមានទំនាក់ទំនងល្អជាមួយសម្តេចនរោត្តម សីហនុក្តីតែការធ្វើដំណើរទៅបរទេសនេះត្រូវបានលាក់បាំងពីព្រះអង្គយ៉ាងជិត។ នៅឆ្នាំ១៩៧១ គពក របស់ប៉ុល-ពតបានប្តូរឈ្មោះមកជាបក្សកុម្មុយនីស្តកម្ពុជាឬហៅកាត់ថា 'បកក'។ លក្ខន្តិកៈរបស់បក្សដែលបានផ្សព្វផ្សាយឡើងនៅពាក់កណ្តាលទស្សវត្តឆ្នាំ១៩៧០ បានអះអាងថាការប្តូរឈ្មោះរបស់បក្សនេះត្រូវបានធ្វើឡើងនៅក្នុងសមាជប្រជុំគណបក្សចាប់តាំងពីឆ្នាំ១៩៧១ មកម្លេះ។ ការប្លាស់ប្តូរឈ្មោះគណបក្សនេះត្រូវបានគេលាក់ការណ៍ទុកយ៉ាងសម្ងាត់សូម្បីតែសមាជិកជាន់ទាបនិងសមាជិកបក្សទូទៅក៏មិនបានដឹងឮពីការប្តូរឈ្មោះនេះដែរទាន់តែពីរបីឆ្នាំក្រោយមកបានពួកគេដឹងពីការផ្លាស់ប្តូរឈ្មោះរបស់បក្ស។ ថ្នាក់ដឹកនាំ បកក តែងតែគាំទ្រចលនាតស៊ូប្រដាប់អាវុធប្រឆាំងនឹងរាជរដ្ឋាភិបាលសង្គមរាស្រ្តនិយមជានិច្ច។ នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៦៧ បក្សកុម្មុយនីស្តកម្ពុជា (បកក) បានងើបឡើងធ្វើកុបកម្មតូចៗចំនួនពីរបីលើកប្រឆាំងនឹងរាជរដ្ឋាភិបាលកម្ពុជាប៉ុន្តែមិនសូវបានទទួលផលមកវិញច្រើននោះទេ។
ដោយមិនសូវទទួលបានជោគជ័យ ចលនាខ្មែរក្រហមក៏ចាប់ផ្តើមពង្រឹងវិស័យយោធារបស់ខ្លួនហើយត្រឹមឆ្នាំ១៩៦៨ ពួកខ្មែរក្រហមក៏បានផ្តើមកុបកម្មទ្រង់ទ្រាយធំមួយ (កុបកម្មជាតិ) នៅទូទាំងប្រទេសកម្ពុជា។ ទោះបីជាវៀតណាមខាងជើងមិនទាន់បានសម្រេចចិត្តឱ្យខ្មែរក្រហមធ្វើកុបកម្មជាតិក៏ដោយក៏កងកម្លាំងវៀតណាមខាងជើងនូវតែផ្តល់ទីជម្រកនិងគ្រឿងប្រដាប់អាវុធជាជំនួយដក់ចលនាខ្មែរក្រហម។ កងកម្លាំងទ័ពព្រៃខ្មែរក្រហមត្រូវបានគេឱ្យឈ្មោះថាកងទ័ពបដិវត្តន៍ប្រជាជនកម្ពុជា។ សកម្មភាពគាំទ្ររបស់វៀតណាមមកលើការធ្វើកុបកម្មនេះបានធ្វើឱ្យមានភាពលំបាកបន្ថែមសម្រាប់កងទ័ពជើងគោកកម្ពុជាក្នុងការបង្រ្កាបកងកម្លាំងខ្មែរក្រហម។
ការឡើងកាន់កាប់អំណាច
ប្រជាប្រិយភាពនៃនយោបាយខ្មែរក្រហមបានកើនឡើងនៅពេលដែលសម្តេចសីហនុត្រូវគេធ្វើរដ្ឋប្រហារទម្លាក់ពីតំណែងជាព្រះប្រមុខរដ្ឋនៅក្នុងឆ្នាំ១៩៧០។ លោកឧត្តមសេនីយ៍លន់ នល់ដែលមានការគាំទ្រពីរដ្ឋសភាបានធ្វើរដ្ឋប្រហារទម្លាក់សម្តេចសីហនុ។ សីហនុដែលបានធ្វើនិរទេសខ្លួនទៅទីក្រុងប៉េកាំង បានចងសម្ព័ន្ធភាពជាមួយបក្សកុម្មុយនីស្តកម្ពុជា ហើយទ្រង់ក៏បានក្លាយជាព្រះប្រមុខរដ្ឋរបស់ខ្មែរក្រហមទាំងនៅក្រៅប្រទេស (គេបានស្គាល់ឈ្មោះសម្ព័ន្ធភាពនេះថារាជរដ្ឋាភិបាលរួបរួមជាតិកម្ពុជា) ដែលគាំទ្រដោយសាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតចិន។ ការចូលគាំទ្រសីហនុពីសំណាក់ប្រជាពលរដ្ឋនៅតាមទីជនបទប្រទេសកម្ពុជាបានពង្រីកអំណាចនិងឥទ្ធិពលខ្មែរក្រហមរហូតដល់ថ្នាក់នៅឆ្នាំ១៩៧៣ ពួកខ្មែរក្រហមបានគ្រប់គ្រងតំបន់មួយភាគធំនៃទឹកដីប្រទេសកម្ពុជារួចទៅហើយ។
ទំនាក់ទំនងរវាងសកម្មភាពទម្លាក់គ្រាប់បែកមកលើទឹកដីកម្ពុជាដោយសហរដ្ឋអាមេរិកនិងកំណើនឥទ្ធិពលរបស់ខ្មែរក្រហមបានក្លាយជារឿងរ៉ាវដ៏គួរឱ្យចាប់អារម្មណ៍មួយសម្រាប់ប្រវត្តិវិទូទាំងក្នុងនិងក្រៅប្រទេស។ ប្រវត្តិវិទូមួយចំនួនដូចជាលោក Michael Ignatieff លោកអាដាំ ចូនស៍ និង Greg Gradins បានលើកឡើងថាការធ្វើអន្តរាគមន៍និងយុទ្ធនាការទម្លាក់គ្រាប់បែកដោយអាមេរិក (ពីឆ្នាំ១៩៦៥ ដល់ឆ្នាំ១៩៧៣) គឺជាកត្តាដ៏សំខាន់មួយដែលនាំឱ្យការគាំទ្រខ្មែរក្រហមកាន់តែរីកធំឡើងៗជាពិសេសគឺពីប្រជាកសិករខ្មែរ។ យោងតាមលោក Ben Kiernan បានឱ្យដឹងថា ពួកខ្មែរក្រហម"ក៏នឹងមិនបានឡើងកាន់កាប់អំណាចដែរបើគ្មានវិបត្តិអស្ថិរភាពនៃកងកម្លាំងយោធាសាធារណរដ្ឋខ្មែរ ឬគ្មានការទម្លាក់គ្រប់បែកពីអាមេរិកនោះ...ពួកខ្មែរក្រហមបានលើកយកហេតុការណ៍ទម្លាក់គ្រាប់បែកនិងការសម្លាប់រង្គាលនៃជនស៊ីវិលដោយអាមេរិកជាការឃោសនាប្រមូលកម្លាំងគាំទ្រនិងជាលេសសម្រាប់អំពើឃោឃៅនិងគោលនយោបាយមូលវិវដ្តរបស់ពួកគេហើយដើម្បីកំចាត់មជ្ឈន្តិកជនកុម្មុយនីស្តនិងបក្សពួកសីហនុនិយមចោលទៀតផង"។ អ្នកសរសេរជីវប្រវត្តិប៉ុល-ពត ឈ្មោះ David P. Chandler បានបញ្ជាក់ថា ការទម្លាក់គ្រប់បែកនោះ"ពិតជាបានផលដូចអ្វីដែលអាមេរិកចង់បានមែន – វាបានបំបែកបណ្តាញពួកកុម្មុយនីស្តនៅឯទីក្រុងភ្នំពេញ" ប៉ុន្តែវាក៏បាននាំឱ្យមានការបែកបាក់នៃប្រព័ន្ធសង្គមទាំងមូលផងដែរ។  ចំណែកឯលោក Peter Rodman និង Michael Lind បានអះអាងថាការចូលធ្វើអន្តរាគមន៍របស់អាមេរិកបានជួយរបបសាធារណរដ្ឋរបស់លន់ នល់ពីការដួលរលំនៅក្នុងឆ្នាំ១៩៧០ និងក្នុងឆ្នាំ១៩៧៣។  លោក Craig Etcheson បានទទួលស្គាល់ថាការធ្វើអន្តរាគមន៍របស់អាមេរិកពិតជាបានធ្វើឱ្យពួកខ្មែរក្រហមកាន់តែទទួលបានអំណាចពិតមែនតែបានជំទាស់ថាការធ្វើអន្តរាគមន៍របស់អាមេរិកមិនមែនជាបុព្វហេតុចម្បងនៃជ័យជម្នះរបស់ពួកខ្មែរក្រហមនោះឡើយ។ លោក William Shawcross បានសរសេររៀបរាប់ថាការទម្លាក់គ្រាប់បែកនិងការលុកលុយរបស់សហរដ្ឋអាមេរិកបានធ្វើឱ្យកម្ពុជាធ្លាក់មកនៅក្រោមស្ថានភាពវឹកវរដែលសីហនុខំប្រឹងចៀសវាងអស់រយៈពេលជាយូរណាស់មកហើយ។
ការគាំទ្ររបស់វៀតណាមមកលើពួកខ្មែរក្រហមបានកាត់បន្ថយយ៉ាងខ្លាំងនៅក្នុងឆ្នាំ១៩៧៣។ ចិនក៏ក្លាយជាប្រទេសដែលផ្គត់ផ្គង់គ្រឿងប្រដាប់អាវុធផ្តាច់មុខឱ្យខ្មែរក្រហមនៅក្នុងសង្គ្រាមស៊ីវិលកម្ពុជានិងឆ្នាំបន្តបន្ទាប់ទៀត។
នៅពេលដែលសភាសហរដ្ឋអាមេរិកបានបញ្ឈប់ការផ្តល់ជំនួយយោធាមកឱ្យរដ្ឋាភិបាលលន់នល់នៅឆ្នាំ១៩៧៣ ពួកខ្មែរក្រហមបានទទួលបាននូវភាពរីកចម្រើនយ៉ាងខ្លាំងនៅក្នុងប្រទេសដោយមានកម្លាំងទាហានច្រើនជាងកងទ័ពប្រដាប់អាវុធជាតិខ្មែររបស់លន់ នល់ទៅទៀត។ នៅថ្ងៃទី១៧ ខែមេសា ឆ្នាំ១៩៧៥ ពួកខ្មែរក្រហមបានចូលកាន់កាប់ទីក្រុងភ្នំពេញនិងផ្តួលរលំរបបសាធារណរដ្ឋខ្មែរ រួចហើយក៏ចាប់ប្រហារជីវិតមន្រ្តីរបបសាធារណរដ្ឋចោល។
ការកាន់កាប់អំណាចរបស់ខ្មែរក្រហម
ថ្នាក់ដឹកនាំខ្មែរក្រហមគឺមិនសូវមានការផ្លាស់ប្តូរធំដុំអ្វីទេនៅចន្លោះទសវត្សឆ្នាំ១៩៦០ ដល់ពាក់កណ្តាល់ទសវត្សឆ្នាំ១៩៩០។ មេដឹកនាំខ្មែរក្រហមភាគច្រើនគឺសុទ្ធតែមកពីគ្រួសារវណ្ណៈកណ្តាល (មានជីវភាពធូរធារ) ហើយបានទទួលនូវការអប់រំបណ្តុះបណ្តាលនៅតាមសាកលវិទ្យាល័យនៅប្រទេសបារាំងថែមទៀតផង។
គណៈកម្មាធិការអចិន្ត្រៃយ៍នៃគណៈកម្មាធិការបជ្ឈឹមបក្សកុម្មុយនីស្តកម្ពុជានៅអំឡុងពេលកាន់អំណាចមាន៖
ក្នុងអំឡុងពេលកាន់អំណាច ខ្មែរក្រហមបានអនុវត្តកម្មវិធីនយោបាយមូលវិវដ្តដែលមានដូចជា ការប្រកាន់យកនយោបាយឯកោរ (គ្មានទំនាក់ទំនងជាមួយបរទេស) បិទសាលារៀន មន្ទីរពេទ្យ និងរោងចក្រ លុបបំបាត់ធនាគារ រូបិយវត្ថុ និងហិរញ្ញវត្ថុ គំទិចវត្តអារាមនិងចាត់ទុកការអនុវត្តតាមជំនឿសាសនាជាអំពើខុសនឹងច្បាប់ រឹបអូសទ្រព្យសម្បត្តិឯកជន និងបណ្តេញប្រជាជនចេញពីទីក្រុងឱ្យទៅរស់នៅទីជនបទ។ គោលបំណងនៃគោលនយោបាយនេះគឺដើម្បីកែប្រែអ្នកក្រុង ឬអ្នកជំនាញវិជ្ជាជីវៈ ឬអាចហៅថា"ប្រជាជនថ្មី"តាមរយៈការចាត់ឱ្យធ្វើការងារកសិកម្មនិងពលកម្មធ្ងន់ៗដោយមានការត្រួតពិនិត្យពី"ប្រជាជនចាស់"។ គោលដៅចម្បងរបស់ពួកគេគឺអភិវឌ្ឍន៍សេដ្ឋកិច្ចជាតិដោយផ្អែកលើការនាំចេញនូវដំណាំស្រូវជាមុន មុននឹងចាប់ផ្តើមអភិវឌ្ឍន៍វិស័យឧស្សាហកម្ម។ បក្សនេះបានប្រកាន់យកពាក្យស្លោកមួយថា"បើយើងមានអង្ករ នោះយើងមានអ្វីៗទាំងអស់!"។ សកម្មភាពនិងគោលនយោបាយខាងលើបានបណ្តាលឱ្យមនុស្សស្លាប់ជាច្រើននាក់ដោយសារការប្រហារជីវិត (មិនព្រមធ្វើការ ឬមិនស្តាប់តាមបញ្ជាអង្គការ) ភាពទ្រត់ទ្រោមដោយសារធ្វើការងារពលកម្មហួសកំណត់ ជំងឺរាតត្បាត និងការអត់ឃ្លានជាដើម។
ពេលផ្តួលរំលំរបបសាធារណរដ្ឋខ្មែរបានសម្រេច ពួកខ្មែរក្រហមបានប្រាប់ប្រជាជននៅទីក្រុងភ្នំពេញនិងនៅតាមទីប្រជុំជនដទៃទៀតថាពួកគេនឹងត្រូវផ្លាស់ប្តូរទីលំនៅ"ចម្ងាយពីពីរទៅបីគីឡូម៉ែត្រ"ពីទីក្រុងនឹងត្រូវត្រឡប់ចូលក្រុងវិញក្នុងរយៈពេលតែ"ពីរទៅបីថ្ងៃ"ប៉ុណ្ណោះ។ ជនដែលបានជៀសផុតពីការកាប់សម្លាប់នៅក្នុងរបបប្រល័យពូជសាសន៍ប៉ុល-ពតបាននិយាយប្រាប់ឱ្យដឹងថា ប្រជាជននៅគ្រប់ទីប្រជុំជនត្រូវបានទាហានខ្មែរក្រហមណែនាំឱ្យចេញពីទីក្រុងដោយប្រើលេសថា"អាមេរិកនឹងមកទម្លាក់គ្រាប់បែកដល់ទីប្រជុំជននៅប្រទេសកម្ពុជា"ហើយថែមទាំងផ្តាំអ្នកទាំងនោះថាមិនចាំបាច់ចាក់សោរផ្ទះរបស់ពួកគេទេព្រោះថាខ្មែរក្រហមនឹង"មើលថែរក្សាអ្វីៗគ្រប់យ៉ាង"រហូតទាន់តែពួកគេបានវិលត្រឡប់មកវិញ។ ទាំងនេះមិនមែនជាការជម្លៀសប្រជាជនចេញពីទីប្រជុំជនជាលើកដំបូងដោយពួកខ្មែរក្រហមទេ។ ការជម្លៀសប្រជាពលរដ្ឋចេញពីទីក្រុងបានចាប់ផ្តើមតាំងពីដើមទសវត្សឆ្នាំ១៩៧០ មកម្លេះគ្រាន់តែការជម្លៀសដំបូងៗនោះជាការជម្លៀសប្រជាជនលក្ខណៈខ្នាតតូច។
ខ្មែរក្រហមបានប៉ុនប៉ងចង់ប្រែក្លាយប្រទេសកម្ពុជាទៅជាប្រទេសដែលមិនប្រកាន់វណ្ណៈដោយជម្លៀសប្រជាជនចេញពីទីក្រុងហើយបង្ខំពួកគេឱ្យធ្វើការងារពលកម្មធ្ងន់ៗដោយប្រើអំណាចផ្តាច់ការមកសង្កត់ពីលើ។ ប្រជាពលរដ្ឋទូទាំងប្រទេសត្រូវបានបង្ខំឱ្យប្រកបរបរជាកសិករធ្វើស្រែតាមជំរុំពលកម្មនីមួយៗ។ ប្រជាជនទាំងនោះត្រូវទទួលធ្វើការងារហួសកម្រិតហើយត្រូវស្រែកឃ្លានដោយគ្មានអាហារគ្រប់គ្រាន់សម្រាប់ទ្រទ្រង់កម្លាំងពលកម្មរបស់ពួកគេ។ ខ្មែរក្រហមបានប្រហារជីវិតមនុស្សមួយចំនួនដែលគេគិតថាមានសក្តានុភាពផ្តល់ផលប៉ះពាល់ដល់របបរបស់ពួកគេ (ជាពិសេសគឺបញ្ញាវន្ត) និងសម្លាប់អ្នកណាដែលប្រព្រឹត្តិអំពើខុសនឹងច្បាប់ទោះបីជារឿងតូចតាចក៏ដោយ។
ពេញមួយទស្សវត្តឆ្នាំ១៩៧០ និងជាពិសេសបន្ទាប់ពីពាក់កណ្តាលឆ្នាំ១៩៧៥ បក្សមួយនេះបានចាប់ផ្តើមក្តីព្រួយបារម្ភយ៉ាងខ្លាំងជាមួយសត្រូវផ្ទៃក្នុងហើយភាពបរាជ័យដែលបណ្តាលមកពីគោលនយោបាយកសិកម្មរបស់ខ្លួនត្រូវបានទម្លាក់ទៅលើសត្រូវខាងក្រៅ (ជាទូទៅគឺ សេអ៊ីអានិងវៀតណាម) និងជនក្បត់នៅក្នុងស្រុក។ ការ"បោសសំអាត"បក្សបានឈានមកដល់ចំណុចកំពូលនៅអំឡុងឆ្នាំ១៩៧៧ ហើយនៅឆ្នាំ១៩៧៨ សមាជិកកំពូលបក្សរាប់ពាន់នាក់បូករួមទាំងមេដឹកនាំមួយចំនួនត្រូវបានចាប់យកទៅប្រហារជីវិតចោល។ សមាជិកបក្សជើងចាស់ដែលគេសង្ស័យថាមានទំនាក់ទំនងជាមួយនឹងយួន តែងតែត្រូវបានឃ្លាំមើលជានិច្ចពីអង្គការ (មនុស្សរបស់ប៉ុល-ពត)។
អង្គការ
ជាងរយៈពេលពីរឆ្នាំបន្ទាប់ពី បកក បានឡើងកាន់កាប់អំណាច បក្សនេះតែងតែសម្តៅហៅខ្លួនឯងថាអង្គការ។ នៅថ្ងៃទី២៩ ខែកញ្ញា ឆ្នាំ១៩៧៧ ប៉ុល-ពតបានប្រកាសជាសាធារណៈពីអត្ថិភាពនៃ បកក នៅក្នុងសុន្ទរកថាមួយរយៈពេល ៥ ម៉ោង។ នៅក្នុងសុន្ទរកថានេះ ប៉ុល-ពតបានប្រកាសបង្ហាញពីគោលការណ៍ពិតប្រាកដនៃអំណាចផ្តាច់ការរបស់លោកមកលើប្រទេសកម្ពុជាទាំងមូលដែលជាស្ថាប័នគ្រប់គ្រងមិនច្បាស់លាស់ដែលត្រូវបានរក្សាទុកជាការសម្ងាត់។
គោលគំនិតនិងគោលការណ៍មួយចំនួនត្រូវបានលាក់បាំងយ៉ាងសម្ងាត់ក្នុងមួយអត្ថិភាពរបស់បក្សមួយនេះ។ មុនឆ្នាំ១៩៧៥ ភាពសម្ងាត់គឺជារឿងដ៏ចាំបាច់មួយដើម្បីពង្រឹងអំណាចរបស់បក្សជាពិសេសគឺប៉ុល ពតនិងសហការីរបស់លោកដែលបានពឹងផ្អែកលើការសម្ងាត់នេះជាយូរលង់ណាស់មកហើយដើម្បីបង្រួបបង្រួមគោលចំហរពួកគេប្រឆាំងនឹងអ្នកដែលពួកគេគិតថាជាសត្រូវផ្ទៃក្នុង (ជនបង្កប់) នៅអំឡុងពេលពីរឆ្នាំដំបូងនៃការកាន់អំណាច។ អត្ថិភាពរបស់ បកក ត្រូវបានលាតត្រដាងឡើងភ្លាមៗមុនពេលប៉ុល ពតបានធ្វើដំណើរទៅទីក្រុងប៉េកាំងដែលជាលទ្ធផលនៃការដាក់សម្ពាធពីចិនច្រើនពេកមកលើមេដឹកនាំខ្មែរក្រហមនីមួយៗដើម្បីឱ្យពួកគេទទួលស្គាល់នូវអត្តសញ្ញាណនយោបាយពិតរបស់ពួកគេ នាពេលនោះដែរមេដឹកនាំខ្មែរក្រហមត្រូវពឹងផ្អែកលើជំនួយរបស់ចិនកាន់តែខ្លាំងឡើងៗដើម្បីប្រឆាំងនឹងការគំរាមកំហែងពីវៀតណាម។ តាមមតិរបស់ប៉ុល ពតនៅក្នុងសុន្ទកថារបស់លោកបានអះអាងថា បកក បានបង្កើតឡើងនៅអំឡុងឆ្នាំ១៩៦០ ហើយលោកបានសង្កត់សម្លេងថាបក្សនេះមានអត្តសញ្ញាណខុសគ្នាដាច់ពីបក្សកុម្មុយនីស្តវៀតណាម។ អត្តសញ្ញាណពិតរបស់បក្សត្រូវបានបន្តជាអាថ៌កំបាំងទោះបីជា បកក ត្រូវបានទទួលជោគជ័យក្នុងការឡើងកាន់កាប់អំណាចក៏ដោយ។ ខុសពីមេដឹកនាំផ្តាច់ការផ្សេងទៀត ប៉ុល ពតមិនមានបំណងចង់បង្ហាញអត្តសញ្ញាណខ្លួនពិតទៅដល់ប្រជាជនខ្មែរឬឱ្យពិភពលោកបានស្គាល់ឡើយ។ អស់ជាងរយៈពេលជិតមួយឆ្នាំបន្ទាប់ពីការឡើងកាន់កាប់អំណាច ទើបពួកគេសម្រេចបញ្ជាក់បានថាសាឡុត សគឺជាឈ្មោះកំណើតរបស់ប៉ុល ពតហើយមានតំណែងជាលេខាធិការបក្សកុម្មុយនីស្តកម្ពុជា។
ការដួលរលំនៃរបបខ្មែរក្រហម
ទំនាក់ទំនងកម្ពុជា-វៀតណាមបានធ្លាក់ចុះយ៉ាប់យ៉ឺនយ៉ាងខ្លាំងដោយសារតែជម្លោះនៅតាមព្រំដែននិងដោយជនភៀសខ្លួនជាច្រើនបានរត់ចេញពីប្រទេសកម្ពុជាចូលទៅប្រទេសវៀតណាម។ ដោយខ្លាចមានការវាយប្រហារពីប្រទេសវៀតណាម លោកប៉ុល-ពតបានបញ្ជាឱ្យទាហានខ្មែរក្រហមមួយចំនួនចូលទៅលុកលុយប្រទេសវៀតណាមនៅថ្ងៃទី១៨ ខែមេសា ឆ្នាំ១៩៧៨។ ទ័ពខ្មែរក្រហមបានឆ្លងព្រំដែនយួននិងប្លន់ទ្រ័ពសម្បត្តិក្នុងភូមិក្បែរៗនោះបានដោយជោគជ័យ។ ទោះបីមានជំនួយពីចិនក្តី មិនយូរប៉ុន្មានកងកម្លាំងខ្មែរក្រហមក៏ត្រូវបានទាហានវៀតណាមរុញច្រានចូលព្រំដែនកម្ពុជាវិញ។
នៅដើមឆ្នាំ១៩៧៩ ក្រុមគាំទ្រវៀតណាមនិងជាបក្សពួកក្រុមប្រឆាំងនឹង បកក ដែលដឹកនាំដោយលោកប៉ែន សុវណ្ណបានធ្វើការប្រជុំសមាជមួយនៅជិតព្រំដែនប្រទេសវៀតណាម។ ជាមួយនឹងលោកហេង សំរិន ប៉ែន សុវណ្ណគឺជាសមាជិកស្ថាបនិកនៃរណសិរ្សសាមគ្គីសង្គ្រោះជាតិកម្ពុជា (រសសជក) ដំបូងគេបង្អស់ ក្រោយពីមិនពេញចិត្តនឹងគោលនយោបាយរបស់ខ្មែរក្រហម។ ដូចនេះ បកក ក៏ត្រូវបែកជាពីរបក្សពួកផ្សេងៗគ្នាដែលក្នុងនោះមួយក្រុមត្រូវបានដឹកនាំដោយលោកប៉ែន សុវណ្ណដែលលោកបានដាក់ឈ្មោះថ្មីថា គណបក្សបដិវត្តន៍ប្រជាជនកម្ពុជា (ដែលសព្វគឺជាគណបក្សប្រជាជន) និងមួយក្រុមទៀតគឺក្រុមរបស់ប៉ុល-ពត។
កងកម្លាំងទាហានវៀតណាមរួមជាមួយនឹង រសសជក បានចូលវាយលុកប្រទេសកម្ពុជាហើយដណ្តើមបានទីក្រុងភ្នំពេញវិញនៅថ្ងៃទី៧ ខែមករា ឆ្នាំ១៩៧៩។ គណបក្សដែលដឹកនាំដោយលោកប៉ែន សុវណ្ណត្រូវបានតម្លើងក្លាយជាគណបក្សដឹកនាំនៃរបបសាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតកម្ពុជាថ្មី។ ចំណែកឯ បកក ដែលដឹកនាំដោយប៉ុល ពតបានដងថយកងកម្លាំងរបស់ខ្លួនទៅទិសខាងលិចឆ្ពោះទៅតំបន់ក្បែរព្រំដែនប្រទេសថៃ។ ដោយមានការការពារមិនជាផ្លូវការពីកងកម្លាំងថៃ បក្សកុម្មុយនីស្តប៉ុល ពតក៏ចាប់ផ្តើមបង្កើតទ័ពព្រៃប្រឆាំងនឹងរដ្ឋាភិបាលនៃរបបសាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតកម្ពុជា (សបក)។ បក្សរបស់ប៉ុល ពតបានបង្កើតរណសិរ្សរួបរួមជាតិមួយឈ្មោះថារណសិរ្សប្រជាធិបតេយ្យស្នេហាជាតិនៃមហាសាមគ្គីជាតិកម្ពុជានៅខែកញ្ញា ឆ្នាំ១៩៧៩ ដើម្បីប្រឆាំងតបទល់នឹងវៀតណាមនិង សបក វិញហើយរណសិរ្សមួយនេះដែរត្រូវបានដឹកនាំដោយលោកខៀវ សំផន។ នៅខែធ្នូ ឆ្នាំ១៩៧៩ កងកម្លាំងប្រដាប់អាវុធដែលបម្រើការឱ្យបក្សដែលពីមុនធ្លាប់ហៅថាកងកម្លាំងប្រដាប់អាវុធរំដោះជាតិប្រជាជនកម្ពុជាបានផ្លាស់ប្តូរឈ្មោះមកជាកងទ័ពជាតិកម្ពុជាប្រជាធិបតេយ្យ។ នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៨១ បក្សកុម្មុយនីស្តកម្ពុជាត្រូវបានរំលាយចោលជាផ្លូវការនិងត្រូវស្នងជំនួសដោយគណបក្សកម្ពុជាប្រជាធិបតេយ្យ។
តំណភ្ជាប់ក្រៅ
ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ខ្មែរក្រហម ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:កម្ពុជាប្រជាធិបតេយ្យ ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:គណបក្សកុម្មុយនីស្តនៅកម្ពុជា ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ក្រុមឧទ្ទាមនៅកម្ពុជា
បទុមរាគ
បទុម​រាគ  ( ន. ) [ប៉ៈទុមៈរាក]   ( បា., សំ. ) (បទ្មរាគ) កែវ​មណី​សម្បុរ​ក្រហម, ត្បូង​ទទឹម : ត្បូង​បទុមរាគ ។
ប៉ាន់ សុធី
ស្នាដៃ
-រឿងកាលណោះបដិវត្តន៍មួយ(ទស្សវត្សឆ្នាំ១៩៧០)
-សង្គមសាស្ត្រនៃអំពើពុករលួយ(ទសវត្សឆ្នាំ១៩៧០)
សង្កាត់ស្រយ៉ូវ
($ Sangkeat) ដែនរដ្ឋបាលស្ថិតនៅក្នុង ក្រុងស្ទឹងសែន ខេត្តកំពង់ធំ មាន ១៣ភូមិ÷
East 	ឃុំត្បូងក្រពើ ស្រុកស្ទឹងសែន និងឃុំកកោះ ស្រុកស្ទុក ខេត្តកំពង់ធំ West 	សង្កាត់អូរកន្ទរ ក្រុងស្ទឹងសែន និងឃុំកំពង់គោ ស្រុកកំពង់ស្វាយ South 	ស្រុសន្ទុក និងខេត្តកំពង់ឆ្នាំង North 	សង្កាត់ដំរីជាន់ខ្លា ក្រុងស្ទឹងសែន និងឃុំព្រៃគុយ ស្រុកស្ទឹងសែន
នរេសួរ
តំណ​ភ្ជាប់​ខាងក្រៅ
ចំនាត់ថ្នាក់ក្រុម:ព្រះមហាក្សត្រថៃ
ព្រះមហាកាល
រូបភាពតូច| [[ទេវរូបព្រះកាលា សិល្បៈទីបេ.]]
ព្រះមហាកាលា ( ​ Mahakala, พระมหากาฬமகாகாலன் ) គឺ ព្រះកាលទេពនិង ព្រះពុទ្ធសាសនានិកាយវជរយាន។. ព្រះអង្គ គឺ ទេវតានៃព្រហ្មញ្ញ សាសនា ហិណ្ឌូសាសនា ព្រះវេទនិងទេវតាទេពភេទបុរសរក្សាពិភពលោកក្នុង​នៅសកលលោក.៕  ជាភាសាសំស្រ្កឹត ដែលមានន័យថាពេលវេលា។.
សង្កាត់អាចារ្យលាក់
(Achar Leak Sangkeat) ដែនរដ្ឋបាលស្ថិតនៅក្នុង ក្រុងស្ទឹងសែន ខេត្តកំពង់ធំ មាន ៣ភូមិ÷
East 	ឃុំព្រៃគុយ ស្រុកស្ទឹងសែន West 	សង្កាត់ព្រៃតាហ៊ូ ក្រុងស្ទឹងសែន South 	សង្កាត់កំពង់ក្របៅ ក្រុងស្ទឹងសែន North 	ឃុំត្រពាំងឫស្សី ស្រុកកំពង់ស្វាយ
សង្កាត់ព្រៃតាហ៊ូ
(Prey Ta Hu Sangkeat) ដែនរដ្ឋបាលស្ថិតនៅក្នុង ក្រុងស្ទឹងសែន ខេត្តកំពង់ធំ មានរដ្ឋបាលភូមិចំណុះ÷
East 	សង្កាត់អាចារ្យលាក់ ក្រុងស្ទឹងសែន West 	ឃុំក្ដីដូង ស្រុកស្ទឹងសែន South 	សង្កាត់កំពង់ក្របៅ ក្រុងស្ទឹងសែន North 	ឃុំត្រពាំងឫស្សី ស្រុកកំពង់ស្វាយ
​ស្មសាន
(សំ.),(បា.) (ស្មៈសាន) (ឝ្មឝាន; សុសាន) ព្រៃ​ខ្មោច, ប៉ាឆា : ព្រៃ​ស្មសាន​ឋាន​ស្ងាត់ (តាម​ទម្លាប់, ច្រើន​និយាយ​ថា សំសាន ប៉ុន្តែ​សរសេរ​ជា ស្មសាន ដូច​ដែល ។ ម. ព. សុសាន ទៀត​ផង) ។
ឃុំអូរតាប៉ោង
($ Commune) ស្ថិតនៅក្នុង ស្រុកបាកាន ខេត្តពោធិ៍សាត់ មាន ភូមិ ។ ÷
ព្រំប្រទល់នៃ
=អប់រំ=
អនុវិទ្យាល័យ
=សាសនា=
ជយេន្ទ្រភា
ឯកសារយោង
ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ក្សត្រីនៃកម្វុជទឹកចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ក្សត្រីនៃឝម្ភុបុរចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:រាជវង្សឝម្ភុបុរ
ប្រតិកម្មគីមី
ប្រតិកម្មគីមី​ គឺជា ដំណាលនៃបំលាស់ប្តូរអង្គធាតុមួយទៅអង្គធាតុមួយទៀត ដោយឆ្លងកាត់ការផ្លាស់ប្តូរ​នូវ​ការ​តម្រៀប​នៃ​អាតូម ​ឬការបន្ថែម​ ឬការដកចេញនូវ​អាតូម​របស់​ម៉ូលេគុលនោះ​។ ដោយសារបច្ចុប្បន្ននេះ​​ការសិក្សាទៅលើ​បរមាណូ​មាន​ការរីកចម្រើនខ្លាំង ​គីមីវិទូចាត់ទុកដំណាលដែលធ្វើឲ្យមានការផ្លាស់ប្តូរនូវ​ទម្រង់ណ្វៃយូ (nucleus) ជាប្រតិកម្មបរមាណូ​ ឬ ប្រតិកម្មនុយក្លេអែរ ​។​ ប្រតិកម្មគីមីអាចចែកចេញ​ជាច្រើនប្រភេទ ​តែអ្នកប្រាជ្ញគីមី​ចែក​វាដោយគិតពីធម្មជាតិ​ទាក់ទង​នឹង​កំដៅ​នៃ​ប្រតិកម្ម​ ឬ​លក្ខណៈប្រតិកម្ម ។ បើមើលធម្មជាតិនៃកំដៅរបស់ប្រតិកម្ម យើង​អាចចែក​ប្រតិកម្ម​គីមីជា ៣ ៖
ប្រវត្តិ
សមីការ Pu + se=> cm + n
3 Elementary reactions
ឃុំរំលេច
សំដៅទៅដល់៖
ប្រតិកម្មគីមី
Reactions in organic chemistry
9.2 Addition and elimination
9.3 Other organic reaction mechanisms
ពិណ
ពិណ (Pin) គឺជា​ឧបករណ៍​ភ្លេងបុរាណ​ខ្មែរ​មួយ​ប្រភេទ​ ។​ “​ពិណ​”​ មាន​វត្ត​មាននៅ​ក្នុងប្រទេស​កម្ពុជា​​ តាំងពី​សតវត្ស​រ៍ទី​៧ ​មកម៉្លេះ​ដែលមានរូបរាង្គនិងតឹកតាងច្បាស់លាស់ ក្នងចម្លាក់នាប្រាសាទកម្ពុជាមួយចំនួន ពិណ ជាឧបករណ៍ខ្សែកេះ ឬដេញដោយប្រើម្រាមដៃទាំងដប់ ឧបករណ៍នេះប្រើរួមជាមួយនឹងឧបករណ៍ដ៏ទៃទៀត សម្រាបការប្រគំជូនការរាំច្រៀងថ្វាយអាទិទេពក្នុង ព្រហ្មញ្ញសាសនា។ ឧបករណ៍នេះបានផ្ទេរឈ្មោះរបស់ខ្លួនរហូតដល់សព្វថ្ងៃឱ្យទៅជាវង់ភ្លេងមួយហៅថាវង់ភ្លេងពិណពាទ្យ គឺជាវង់ភ្លេង ដែលមានឧបករណ៍ពិណដឹកមុខកាលពីសម័យបុរាណ ។
ឥន្ទ្រលោក
វ្រះបាទឥន្ទ្រលោក ប្រវត្តិក្សត្រអង្គនេះគឺជាស្ដេចដែលគេដឹងត្រួសៗ តាមរយៈសិលាចារឹក K. ១២៤ ចុះកាលបរិច្ឆេទ ៨០៣/០៤ ថាមានស្ដេចមួយអង្គ វ្រះបាទឥន្ទ្រលោក ហើយព្រះមហាក្សត្រីស្នងរាជ្យបន្តបន្ទាប់បីអង្គទៀតគឺ ន្ឫបតីន្ទ្រទេវីទី២ ជយេន្ទ្រភា និង ជ្យេស្ថាយ៌ា។ សិលាចារឹកពីរផ្ទាំងបញ្ជាក់ថាមានក្សត្រមួយអង្គព្រះនាមថាជយវម៌្ម៖ សិលាចារឹកទី១ K. ១០៣ មកពីព្រះធាតុព្រះស្រីភាគខាងត្បូងកំពង់ចាម ចុះកាលបរិច្ឆេទ ២០ មេសា ឆ្នាំ ៧៧០ សិលាចារឹកទីពីរមកពីល្បុកស្រុត នៅបរិវេណក្រចេះក្បែរឝម្ភុបុរ (K. ១៣៤) ចុះកាលបរិច្ឆេទ ៧៨១ )។ លោកសឺដេសបានហៅទ្រង់ថាវ្រះបាទជយវម៌្ម(ស្ទួន ៧៧០-៧៨១) ប៉ុន្តែទំនងជាព្រះអង្គមិនប្លែកគ្នាជាមួយនិងវ្រះបាទជយវម៌្មទី២ បិតាស្ថាបនិកអាណាចក្រអង្គរទេ តាមលោកវីខ្ខឺរីបានគូសបង្ហាញ៖ វ្រះបាទជយវម៌្មទី២មិនមែនត្រឹមតែមកពី​ភាគខាងត្បូងប៉ុណ្ណឹងនោះទេ ច្រើនជាងអ្វីដែលយើងបានដឹងពីព្រះរាជាអង្គនេះទៅទៀត ទ្រង់មានខ្សែស្រឡាយជិតស្និទជាពិសេសជាមួយរាជវង្សនៅវ្យាធបុរ។
ឡានមុីអ៊ែរឡាញ
ឡានម៉ីអ៊ែរឡាញ (ខេមបូឌា) ខូអិលធីឌី ( ឡានម៉ីអ៊ែរឡាញ ) ជាក្រុមហ៊ុនអាកាសចរណ៍កូនកាត់ដែលបានចុះបញ្ជីក្នុង ប្រទេសកម្ពុជា ។
ក្រុមហ៊ុនអាកាសចរណ៍ឡានម៉ីអ៊ែរឡាញ និង ខេបូឌា អឹមជេ អ៊ែរឡាញ បានចុះហត្ថលេខាលើកិច្ចព្រមព្រៀងសហប្រតិបត្តិការជាយុទ្ធសាស្ត្រមួយកាលពីខែវិច្ឆិកា ឆ្នាំ២០១៨។
ប្រវត្តិសាស្ត្រ
មានមូលដ្ឋាននៅទីក្រុងភ្នំពេញ និងខេត្តសៀមរាប ក្រុមហ៊ុនឡានម៉ីអ៊ែរឡាញ គឺជាក្រុមហ៊ុនដឹកជញ្ជូនតាមផ្លូវអាកាសក្នុងស្រុករបស់កម្ពុជា។ «ឡានម៉ី» ជាអក្សរកាត់សម្រាប់ទន្លេឡានឆាង-មេគង្គ។ ទន្លេឡានឆាង មានដើមកំណើតនៅភាគនិរតីនៃប្រទេសចិន ហើយត្រូវបានគេស្គាល់ថាជា មេគង្គ ដោយសារវាហូរកាត់ប្រទេសភូមា ឡាវ ថៃ កម្ពុជា និងវៀតណាម ហើយចូលទៅក្នុងសមុទ្រចិនខាងត្បូង។
ឯកសារយោង
ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:អត្ថបទដែលមានពាក្យជាភាសាចិន
ហ្គោគូរ្យ៉ូ
រួមជាមួយនឹងអាណាចក្របែកជេនិងស៊ីលឡា អាណាចក្រហ្គោគូរ្យ៉ូគឺជាផ្នែកមួយរបស់រាជាណាចក្របីនៃកូរ៉េ គឺជាអ្នកចូលរួមយ៉ាងសកម្មក្នុងការតស៊ូអំណាចដើម្បីគ្រប់គ្រងឧបទ្វីបកូរ៉េនិងត្រូវបានផ្សារភ្ជាប់ជាមួយនឹងកិច្ចការបរទេសនៃនយោបាយជិតខាងនៅក្នុងប្រទេសចិន និងជប៉ុនផងដែរ
សាមគុកសាគី (Samguk Sagi) អត្ថបទនៃសតវត្សទី 12 ពីហ្គោរ្យ៉ូ បង្ហាញថាហ្គោគូរ្យ៉ូត្រូវបានបង្កើតឡើងក្នុងឆ្នាំ ៣៧ មុនគ.ស ដោយជូម៉ុង ព្រះអង្គម្ចាស់ពីអាណាចក្រប៊ូយ៉រ ដែលត្រូវបានតែងតាំងឡើងសោយរាជ្យជាដុងម្យុង
អាណាចក្រហ្គោគូរ្យ៉ូគឺជាមហាអំណាចមួយនៅអាស៊ីបូព៌ា  រហូតដល់ការបរាជ័យរបស់ខ្លួនដោយសម្ព័ន្ធភាពស៊ីលឡា-ថាងក្នុងឆ្នាំ 668 បន្ទាប់ពីការហត់នឿយយូរ​ និងជម្លោះផ្ទៃក្នុងដែលបណ្តាលមកពីការស្លាប់របស់យ៉ន គែសូមុន បន្ទាប់ពីការដួលរលំ ទឹកដីរបស់អាណាចក្រហ្គោគូរ្យ៉ូត្រូវបានបែងចែករវាងរាជវង្សថាង អាណាចក្រស៊ីលឡាក្រោយ និងអាណាចក្របាល់ហែ។
ជ្យេស្ថាយ៌ា
ព្រះនាងជ្យេស្ថាយ៌ា ប្រវត្តិក្សត្រីអង្គនេះគឺជាស្ដេចដែលគេដឹងត្រួសៗ តាមរយៈសិលាចារឹក K. ១២៤ ចុះកាលបរិច្ឆេទ ៨០៣/០៤ ថាមានស្ដេចមួយអង្គ វ្រះបាទឥន្ទ្រលោក ហើយព្រះមហាក្សត្រីស្នងរាជ្យបន្តបន្ទាប់បីអង្គទៀតគឺ ន្ឫបតីន្ទ្រទេវីទី២ ជយេន្ទ្រភា និង ជ្យេស្ថាយ៌ា។ សិលាចារឹកពីរផ្ទាំងបញ្ជាក់ថាមានក្សត្រមួយអង្គព្រះនាមថាជយវម៌្ម៖ សិលាចារឹកទី១ K. ១០៣ មកពីព្រះធាតុព្រះស្រីភាគខាងត្បូងកំពង់ចាម ចុះកាលបរិច្ឆេទ ២០ មេសា ឆ្នាំ ៧៧០ សិលាចារឹកទីពីរមកពីល្បុកស្រុត នៅបរិវេណក្រចេះក្បែរឝម្ភុបុរ (K. ១៣៤) ចុះកាលបរិច្ឆេទ ៧៨១ )។ លោកសឺដេសបានហៅទ្រង់ថាវ្រះបាទជយវម៌្ម(ស្ទួន ៧៧០-៧៨១) ប៉ុន្តែទំនងជាព្រះអង្គមិនប្លែកគ្នាជាមួយនិងវ្រះបាទជយវម៌្មទី២ បិតាស្ថាបនិកអាណាចក្រអង្គរទេ តាមលោកវីខ្ខឺរីបានគូសបង្ហាញ៖វ្រះបាទជយវម៌្មទី២មិនមែនត្រឹមតែមកពី​ភាគខាងត្បូងប៉ុណ្ណឹងនោះទេ ច្រើនជាងអ្វីដែលយើងបានដឹងពីព្រះរាជាអង្គនេះទៅទៀត ទ្រង់មានខ្សែស្រឡាយជិតស្និទជាពិសេសជាមួយរាជវង្សនៅវ្យាធបុរ។
ឯកសារយោង
ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ក្សត្រីនៃកម្វុជទឹកចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ក្សត្រីនៃឝម្ភុបុរចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:រាជវង្សឝម្ភុបុរ
ស្រេស្ឋបុរ
ជារាជធានីដែលចាប់ផ្ដើមកសាងឡើងនៅឆ្នាំ៥០០ ដល់ ឆ្នាំ៥៨០។
មានព្រះរាជាគ្រងរាជ្យ៖
សង្កាត់កំពង់ក្របៅ
($ Sangkeat) ដែនរដ្ឋបាលស្ថិតនៅក្នុង ក្រុងស្ទឹងសែន ខេត្តកំពង់ធំ មានរដ្ឋបាលភូមិចំណុះ÷
East 	ឃុំព្រៃគុយ ស្រុកស្ទឹងសែន West 	សង្កាត់អូរកន្ធរ ក្រុងស្ទឹងសែន និងឃុំក្ដីដូង ស្រុកស្ទឹងសែន South 	ស្ទឹងសែន (សង្កាត់កំពង់រទេះ សង្កាក់កំពង់ធំ សង្កាត់ដំរីជាន់ខ្លា ក្រុងស្ទឹងសែន) North 	ឃុំក្ដីដូង ស្រុកស្ទឹងសែន និងសង្កាត់ព្រៃតាហ៊ូ សង្កាត់អារ្យលាក់ ក្រុងស្ទឹងសែន
ភវបុរ
ដែលមានព្រះរាជាគ្រងរាជ្យ÷
សង្កាត់អូរកន្ធរ
(Ou Kanthor Sangkeat) ដែនរដ្ឋបាលស្ថិតនៅក្នុង ក្រុងស្ទឹងសែន ខេត្តកំពង់ធំ មាន ៤ភូមិ÷
​ East 	សង្កាត់កំពង់ក្របៅ សង្កាត់កំពង់រទេះ ក្រុងស្ទឹងសែន West 	ឃុំក្ដីដូង ស្រុកស្ទឹងសែន និងឃុំកំពង់គោ ស្រុកកំពង់ស្វាយ South 	សង្កាត់ស្រយ៉ូវ ក្រុងស្ទឹងសែន North 	ឃុំក្ដីដូង ស្រុកស្ទឹងសែន
សំណើ
ពាក្យថា សំណើ (proposition) មានការប្រើប្រាស់ទូលំទូលាយនៅក្នុង ទស្សនវិជ្ជាបច្ចុប្បន្ន ។ វាត្រូវបានប្រើដើម្បីសំដៅទៅលើផ្នែកខ្លះឬផ្នែកទាំង ៗឥអស់ដូចខាងក្រោម៖ the primary bearers នៃតម្លៃពិត វត្ថុនៃជំនឿ and other "អាកប្បកិរិយាតាមសំណើ" (ឧ. អ្វីដែលគេជឿ ឬ សង្ស័យ ៘) ការយោងនៃ that-clauses និងអត្ថន័យនៃប្រយោគប្រកាស ។ សំណើគឺជាវត្ថុដែលអាចចែករំលែកបាននៃអាកប្បកិរិយានិងអ្នកនាំមុខនៃសេចក្តីពិតនិងភាពក្លែងក្លាយ ។ សេចក្តីសន្និដ្ឋាននេះច្រានចោលបេក្ខជនមួយចំនួនសម្រាប់សំណើ រួមទាំនិមិត្តសញ្ញាគំនិត និងនិមិត្តសញ្ញានិយាយ ដែលមិនអាចចែករំលែកបាន និងព្រឹត្តិការណ៍ជាក់ស្តែងឬការពិត ដែលមិនអាចមិនពិតបាន ។
ដោយអារីសស្ដូថូល
Aristotelian logic identifies a proposition as a sentence which affirms or denies a predicate of a subject. An Aristotelian proposition may take the form "All men are mortal" or "Socrates is a man." In the first example the subject is "All men" and the predicate "are mortal." In the second example the subject is "Socrates" and the predicate is "is a man."
My Hero Academia
My Hero Academia (ម៉ាយ ហេរ៉ូ អាខាឌើមៀ 僕のヒーローアカデミア Romanji: Boku no Hīrō Akademia) គឺជារូបថ្លុករបស់ប្រទេសជប៉ុន សរសេរដោយ ហូរីខូស៊ី ខូហេ ចាប់ផ្តើមបោះពុម្ពផ្សាយនៅក្នុងទស្សនាវដ្តី Weekly Shōnen Jump ចាប់តាំងពីខែកក្កដាប្រមូល ឆ្នាំ ២០១៤ បច្ចុប្បន្នមានសៀវភៅចំនួន ២៥ ក្បាល (ជប៉ុន) ហើយក្រោយមកបានបង្កើតជាអានីមេ ដែលបានចាប់ផ្តើមចាក់ផ្សាយក្នុងខែមេសា ឆ្នាំ ​២០១៦ ផលិតដោយ Studio Bones
សំណើ
By the logical positivists
Often propositions are related to closed sentences to distinguish them from what is expressed by an open sentence. In this sense, propositions are "statements" that are truth-bearers. This conception of a proposition was supported by the philosophical school of logical positivism.
Some philosophers argue that some (or all) kinds of speech or actions besides the declarative ones also have propositional content. For example, yes–no questions present propositions, being inquiries into the truth value of them. On the other hand, some signs can be declarative assertions of propositions without forming a sentence nor even being linguistic, e.g. traffic signs convey definite meaning which is either true or false.
Propositions are also spoken of as the content of beliefs and similar intentional attitudes such as desires, preferences, and hopes. For example, "I desire that I have a new car," or "I wonder whether it will snow" (or, whether it is the case that "it will snow"). Desire, belief, and so on, are thus called propositional attitudes when they take this sort of content.
ដោយរ័សុល
ប៊ឺតរ៉ង់ រ័សុល បានប្រារព្ធឡើងថាសំណើត្រូវបានរៀបចំរចនាសម្ព័ន្ធជាមួយវត្ថុនិងលក្ខណៈដែលជាធាតុផ្សំ ។ វ៊ីតហ្គេនស្តែង (Wittgenstein) បានប្រារព្ធឡើងថាសំណើមួយគឺជាសំណុំនៃពិភពលោក ឬសេចក្តីថ្លែងការណ៍ដែលអាចធ្វើទៅបានដែលវាពិត ។   ភាពខុសគ្នាដ៏សំខាន់មួយរវាងទស្សនៈទាំងនេះគឺថានៅលើកំណត់ត្រារបស់រ័សុលលីន សំណើពីរដែលពិតនៅក្នុងសេចក្តីថ្លែងការណ៍ដូចគ្នាទាំងអស់នៅតែអាចមានភាពខុសគ្នា ។  ឧទាហរណ៍ ៖ សំនុំដែលថាពីរបូកពីរស្មើបួនខុសគ្នាពីនៅលើកំណត់ត្រារបស់រ័សុលលីនដែលថាបីបូកបីស្មើប្រាំមួយ ។ If propositions are sets of possible worlds, however, then all mathematical truths (and all other necessary truths) are the same set (the set of all possible worlds).
Relation to the mind
In relation to the mind, propositions are discussed primarily as they fit into propositional attitudes. Propositional attitudes are simply attitudes characteristic of folk psychology (belief, desire, etc.) that one can take toward a proposition (e.g. 'it is raining,' 'snow is white,' etc.). In English, propositions usually follow folk psychological attitudes by a "that clause" (e.g. "Jane believes that it is raining"). In philosophy of mind and psychology, mental states are often taken to primarily consist in propositional attitudes. The propositions are usually said to be the "mental content" of the attitude. For example, if Jane has a mental state of believing that it is raining, her mental content is the proposition 'it is raining.' Furthermore, since such mental states are about something (namely propositions), they are said to be intentional mental states. Philosophical debates surrounding propositions as they relate to propositional attitudes have also recently centered on whether they are internal or external to the agent or whether they are mind-dependent or mind-independent entities (see the entry on internalism and externalism in philosophy of mind).
Treatment in logic
As noted above, in Aristotelian logic a proposition is a particular kind of sentence, one which affirms or denies a predicate of a subject. Aristotelian propositions take forms like "All men are mortal" and "Socrates is a man."
Propositions show up in modern formal logic as objects of a formal language. A formal language begins with different types of symbols. These types can include variables, operators, function symbols, predicate (or relation) symbols, quantifiers, and propositional constants. (Grouping symbols are often added for convenience in using the language but do not play a logical role.) Symbols are concatenated together according to recursive rules in order to construct strings to which truth-values will be assigned. The rules specify how the operators, function and predicate symbols, and quantifiers are to be concatenated with other strings. A proposition is then a string with a specific form. The form that a proposition takes depends on the type of logic.
The type of logic called propositional, sentential, or statement logic includes only operators and propositional constants as symbols in its language. The propositions in this language are propositional constants, which are considered atomic propositions, and composite propositions, which are composed by recursively applying operators to propositions. Application here is simply a short way of saying that the corresponding concatenation rule has been applied.
The types of logics called predicate, quantificational, or n-order logic include variables, operators, predicate and function symbols, and quantifiers as symbols in their languages. The propositions in these logics are more complex. First, terms must be defined. A term is (i) a variable or (ii) a function symbol applied to the number of terms required by the function symbol's arity. For example, if + is a binary function symbol and x, y, and z are variables, then x+(y+z) is a term, which might be written with the symbols in various orders. A proposition is (i) a predicate symbol applied to the number of terms required by its arity, (ii) an operator applied to the number of propositions required by its arity, or (iii) a quantifier applied to a proposition. For example, if = is a binary predicate symbol and ∀ is a quantifier, then ∀x,y,z [(x = y) → (x+z = y+z)] is a proposition. This more complex structure of propositions allows these logics to make finer distinctions between inferences, i.e., to have greater expressive power.