cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
លីលាវតី
ក្រុមល្ខោនចល័ត
"ពួកខ្ញុំកណាជាក្រុមសម្តែងល្ខោនមកពីក្រុងបាដលីបុត្រ ដើរចច្រប់អារ៉ប់សម្តែងល្ខោនរកលុយទៅតាម​និគមជនបទផ្សេងៗ ចុះព្រះគុណម្ចាស់និមន្តមកពីណាដែរ?"
"ព្រោះមនុស្សម្តុំនេះមិនចេះសម្របសម្រួលខ្លួនឲ្យចូលនឹងស្ថានភាពរបស់នគរនោះ ។ ពីមុនធ្លាប់ប្រព្រឹត្ត​យ៉ាងណា លុះទៅរស់នៅក្នុងនគរនោះ ក៏ប្រព្រឹត្តយ៉ាងនោះដដែល ។ គេ​បាន​នាំ​យក​អត្តទត្ថភាព សេចក្តី​ល្មោភលោលោភកូដោបាយកេងប្រវ័ញ្ច និង និស្ស័យអាក្រក់ផ្សេងៗទៀតទៅជាមួយ ។ ទីបំផុត ទើបរស់នៅ​មិនបាន ហេតុដូច្នេះ បើ​ញោម​ចង់​ទៅ​រស់នៅ​ក្នុង​នគរសន្តិភាព​នោះ ដំបូង​ញោម​ត្រូវ​កែប្រែ​ខ្លួនឲ្យបានល្អជា​មុនសិន ។ ត្រូវកម្ចាត់ចោលនូវ​ការ​គិត​តែ​​ប្រយោជន៍​ផ្ទាល់​ខ្លួន​ចេញពីចិត្តសន្តាន ហើយកុំសាងសេចក្តីសុខឲ្យ ដល់​ខ្លួនឯង​ដោយ​វិធី​បង្ក​ទុក្ខក្តៅក្រហាយឲ្យដល់អ្នកដទៃ ។ បើញោមធ្វើបានដូច្នេះ ញោមមិនបាច់ទៅរស់នៅ​ក្នុងនគរសន្តិភាពឯណាទេ ព្រោះគ្រប់ស្រុកទេសដែលបរិបូរដោយបុគ្គលបែបនេះ នឹងក្លាយជា នគរសន្តិភាព ទាំងអស់"
បុរសនោះសម្លឹងមើលខ្ញុំព្រះករុណាដោយពិភាល់សង្ស័យ ហើយសួរថា ៖ "ចុះព្រះគុណម្ចាស់និមន្តមកតែមួយ​អង្គ​ឯងឬមានមិត្ររួមដំណើរមកជាមួយដែរ ខ្ញុំកណាសង្កេតឃើញ ព្រះគុណម្ចាស់គង់នៅទីនេះតែមួយ​អង្គ​ឯងទេ"
"អាត្មាមកតែមួយ​អង្គ​ឯងទេ ឧបាសក !" ខ្ញុំព្រះករុណាឆ្លើយ "បើដូច្នោះក្រុមល្ខោនរបស់ព្រះគុណម្ចាស់មានតែម្នាក់ទេឬ? ព្រះគុណម្ចាស់សម្តែងល្ខោនម្នាក់ឯងបាន​យ៉ាងដូចម្តេច ខ្ញុំកណាដូចជាឆ្ងល់មែនទែន"
"ល្ខោនរបស់អាត្មាអាចនឹងខុសប្លែកពីល្ខោនរបស់ញោមខ្លះៗ អាត្មាសូមសួរបន្តិចថា វិធីការសម្តែងល្ខោន​របស់ញោមយ៉ាងដូចម្តេចទៅ ដើម្បី​នឹង​ប្រៀបធៀប​ជាមួយ​នឹង​វិធីការ​សម្តែង​ល្ខោន​របស់​អាត្មា"
ធម៌អហិង្សា
"បាបដែរ" ខ្ញុំព្រះករុណាអះអាង
ក្រុមល្ខោនចល័ត
"លោកសមណៈនេះប្រហែលជាមិនដែលមើលល្ខោនទេដឹង ខ្ញុំកណានឹងសម្តែងឲ្យស្តាប់" គាត់និយាយយ៉ាងមោទនភាព "ពេលនឹងសម្តែងល្ខោនទីណា ពួកខ្ញុំ​កណា​ក៏​ជួយគ្នា​ធ្វើរោង​ទុក​ជា​មុន​សិន រួចហើយក៏យកក្រណាត់វាំងននមកបាំងរាំងត្រង់កណ្តាល​រោង ខ័ណ្ឌរោងជា ២ ផ្នែក គឺ ផ្នែកខាងមុខសម្រាប់សម្តែងល្ខោន ហើយផ្នែកខាងក្រោយសម្រាប់ជា​ទីសម្រាក ។ លុះ​ប្រឹក្សា​ព្រមព្រៀងគ្នាថានឹងសម្តែងរឿងអ្វីហើយក៏ដាក់ចំណងជើងរឿង រួចក៏មានការតែង​តាំងគ្នាជាក្សត្រខ្លះ ជារាជិនីខ្លះ ជាសេនាបតីខ្លះ ជាបុរោហិតាចារ្យខ្លះ ជាមេទ័ពខ្លះ ជាចោរខ្លះ តាមសាច់​រឿង ។ បន្ទាប់មកក៏ចេញមកសម្តែងបង្ហាញខ្លួននៅលើវេទិកាមុខ នៅចំពោះមុខទស្សនិកជនជាច្រើនតាម​មុខបាឋរបស់ខ្លួន" ។
"ពិតប្រាកដណាស់ ឧបាសក ! អ្នកដែលមើលឃើញប្រយោជន៍ផ្ទាល់ខ្លួន (អត្តទត្ថបុគ្គល) ឬ ប្រយោជន៍បក្ស​ពួករបស់ខ្លួន (បក្ខទត្ថបុគ្គល) មិនអាចសម្តែងល្ខោនបែបនេះបានទេ ។ តោងតែជាមានចិត្តទូលាយក្លាហាន មុះមត់ ទាំងមានចិត្តមេត្តាករុណាប្រចាំចិត្តជានិច្ច ។ តោងតែគិតគូរដល់អ្នកដទៃមុនខ្លួនឯង នៅពេលមាន​ផលប្រយោជន៍កើតឡើង ត្រូវ​គិតគូរ​ដល់​អ្នកដទៃ​បានទទួលផលប្រយោជន៍នោះមុនខ្លួនឯង ។ ប៉ុន្តែនៅពេល​សេចក្តីទុក្ខលំបាកកើតឡើង តោង​តែ​ឲ្យ​ខ្លួន​ឯង​បាន​ទទួល​​ទុក្ខ​លំបាក​នោះ​មុន​អ្នក​ដទៃ" ។
ផែនការគម្រក់របស់សុវឌ្ឍនកុមារ
លីលាវតីសូមក្រាបលាលោកបងចូលកាន់ពិធីមង្គលការក្នុងដំណាច់ខែនេះ ការដែលលីលាវតីសម្រេចចិត្តដោះដៃចោលលោកបងទៅទទួលយកសុវឌ្ឍនកុមារព្រោះហេតុផលតែម្យ៉ាង គឺ ឧបការគុណរបស់អ្នកម៉ាក់ ជីវិតរាងកាយនេះលីលាវតីបានមកពីអ្នកម៉ាក់ ជាសម្បត្តិរបស់អ្នកម៉ាក់ ហេតុ នេះបានជាលីលាវតីប្រគល់ឲ្យគាត់ចាត់ការតាមបំណងចុះ ប៉ុន្តែ​ចំណែក​ដួង​ចិត្ត​វិញ​នោះ​ជា​របស់ លីលាវតី ទាំងស្រុង ហើយលីលាវតីសូមបូជាឲ្យលោកបងតែម្នាក់ប៉ុណ្ណោះ សូមឲ្យអភ័យទោសចំពោះ លីលាវតីផងសម្រាប់រឿងអតីតកាលកន្លងមក សូម​ឲ្យចាត់ទុករឿងនោះថាជាក្តីសុបិនទៅចុះ ធម្មតា ការសុបិនរមែងមានទាំងល្អ និង អាក្រក់ ពេលនេះយើងភ្ញាក់ឡើងហើយ ចូរបំភ្លេចវាចោលទៅ លីលាវតី កើតមកជាតិនេះមានកម្ម ទើបសុំលោកបងសងកម្មសិនលុះត្រាតែអស់កម្ម ក្នុងជាតិនេះស្នេហារបស់យើង មានតែឧបសគ្គមិនសមបំណង ក្នុងជាតិខាងមុខ សូម​ឲ្យ​យើង​បាន​ជួប​គ្នា​ទៀត​ហើយ​សូម​ឲ្យ​ស្នេហា​របស់​យើង​រលូតរលូនរាបទាបប្រាសចាកឧបសគ្គរារាំងណាៗ បើការបំភ្លេចលីលាវតីចោលនឹងធ្វើឲ្យលោកបងធូរស្បើយចិត្ត ក៏ចូរបំភ្លេចលីលាវតីទៅចុះ គិតថាលីលាវតី បាន​លា​ចាក​លោក​នេះ​ទៅ​ហើយ សូមក្រាបលាលោកបងម្តងទៀតជាគ្រាចុងក្រោយ សូមឲ្យលោកបង ប្រកបដោយសេចក្តីសុខ និង សេចក្តីចម្រើនក្រោមម្លប់កាសាវពស្ត្រជារៀងរហូតទៅ ។
ដោយសេចក្តីស្រឡាញ់ និង គោរពយ៉ាងខ្ពង់ខ្ពស់
ឆ្នេរស្ទឹងនេរញ្ជរា
"ក្រោយមក កម្លាចក៏បាត់ទៅ ប៉ុន្តែទម្រាំនឹងបាត់ខ្លាច ស៊ីពេលអស់ជាច្រើនឆ្នាំ"
ធម៌អហិង្សា
"បាបយ៉ាងម៉េច អាត្មាមិនដែលគិតសន្ទិះសង្ស័យថាជាបាបទេ"
ក្រុមល្ខោនចល័ត
"បើអញ្ចឹង ល្ខោនរបស់ញោមជារឿងឆបោកយ៉ាងក្តែងៗនោះឯង" ខ្ញុំព្រះករុណានិយាយជំទាស់ទាំង​កណ្តាលគោកនាំឲ្យបុរសនោះសម្លឹងមើលខ្ញុំព្រះករុណាដោយសេចក្តីមិនពេញចិត្តភ្លាម ។ "បោកប្រាស់ដូចម្តេច ? លោកសមណៈ !" គាត់សួរ
ដំណើរចរចាកកោកិលាគ្រាម
ម្នាលឧបាសក ! អាត្មា​ជា​មនុស្សប្រភេទក្រោយនេះ ករបរិភោគអាហារក្នុងគ្រាវិកាលជាការបំពារបំពាន​វិនយប្បញ្តត្តិរបស់ព្រះបរមសាស្តា ហេតុនោះបានជាអាត្មាមិនអាចធ្វើបានទេ ។ តាម​ការ​ពិត អាត្មាហេវខ្លាំង​ណាស់ ប៉ុន្តែសុខចិត្តជ្រើសរើសយកសេចក្តីស្លាប់ មិនព្រមចុះចាញ់សេចក្តីស្រេកឃ្លានទេ ព្រោះនឹងធ្វើឲ្យប្រព្រឹត្តកន្លងវិនយប្បញ្ញត្តិរបស់ព្រះបរមសាស្តា" ។
ពេទ្យក្រអឺតក្រអោង
"ព្យាបាលរោគផ្សេងៗទៀតដូចជា រោគឈឺក្បាល ឈឺពោះ ឈឺធ្មេញ ជាដើម" ។
ដំណើរចរចាកកោកិលាគ្រាម
"ម្នាលឧបាសក ! មនុស្សក្នុងលោកនេះមាន ២ ប្រភេទ ប្រភេទទី ១ ទាញយករបៀបវិន័យមករកខ្លួន​ ប្រកាន់​យកខ្លួនជារឿងសំខាន់ជាងរបៀបវិន័យ ។ កាលបើខ្លួនប្រាថ្នាចង់ធ្វើអ្វី ក៏ធ្វើទៅដោយឥតបើគិតដល់របៀប​វិន័យឡើយ ។ មនុស្សរបៀបនេះចាត់ជាមនុស្សបំផ្លាញរបៀបបែបផែនផ្សេងៗដែលគេបញ្ញត្តតែងតាំងទុកដើម្បីសុខសន្តិភាព​ដល់​មហាជន ។ ក្រិត្យក្រម​ទាំងពួង​ត្រូវបានមនុស្សប្រភេទនេះបំផ្លាញបំពារបំពាន ប៉ុន្តែចាត់ទុកបានថា​នៅសំណាងល្អដែរដែលមនុស្សប្រភេទនេះមានគ្នាតិចនៅឡើយ ។ ប្រសិនបើមានគ្នាច្រើនវិញ ច្បាប់ប្រទេស ជាតិនឹងត្រូវមនុស្សពួកនេះបំផ្លិចបំផ្លាញចោលអស់ ស្រុកទេសនឹងក្លាយជាស្រុកព្រៃផ្សៃគ្មានច្បាប់គ្មានទម្លាប់ អំពើចលាចលច្របូកច្របល់តែងកើតមានសព្វអន្លើ ។ មនុស្ស​ប្រភេទ​មួយ​ទៀត​ចូលចិត្ត​ទាញយកខ្លួនចូលទៅ រករបៀបវិន័យ ប្រកាន់យករបៀបវិន័យសំខាន់ជាងខ្លួនឯង កាលបើនឹងធ្វើអ្វី និយាយអ្វី ត្រូវគិតគន់មើល យ៉ាងហ្មត់ចត់ជាមុនថាការធ្វើ ការ​និយាយ​នោះ​នឹង​ទើស​ទាស់​បទបញ្ញត្តិ​ឬ​ច្បាប់មាត្រា​ណាមួយឬទេ បើ​ឃើញថាទើសទាស់ទេ គេមិនធ្វើជាដាច់ខាត ទោះបីខ្លួនទទួលរងទុក្ខលំបាកប៉ុនណា​ក៏សុខចិត្តដែរ ។  មនុស្ស​ប្រភេទ​នេះ​ចាត់ទុក​ថា​ជា​អ្នក​ស្ថាបនា​របៀប​វិន័យ​សង្គម ។ សង្គមណាមានមនុស្សប្រភេទនេះរស់នៅ​ច្រើន សង្គមនោះមានតែសេចក្តីសុខក្សេមក្សាន្ត​តរៀង​ទៅ ។
ឆ្នេរស្ទឹងនេរញ្ជរា
"ញោមល្មមនឹងនឹកឃើញបានខ្លះទេថាតើព្រោះហេតុអ្វីបានជាញោមបាត់ខ្លាចគាត់?"
ដំណើរចរចាកកោកិលាគ្រាម
បន្ទាប់ពីនោះមក ខ្ញុំព្រះករុណាក៏សិងគិតរកកុសលោបាយ បុរស​ម្ចាស់ផ្ទះក៏សម្រាន្តលក់ទៅ ព្រោះយប់​ជ្រៅណាស់ទៅហើយ ។
ឆ្នេរស្ទឹងនេរញ្ជរា
"អាត្មាមិនខ្លាចទេ"
ដំណឹងស្លន់ចិត្ត
"អំមិញ លោកនិយាយថាម៉េច? ភិក្ខុនី​ប្លែកមុខនោះឈ្មោះ​លីលាវតីមែនឬ? លោកចាំមិនច្រឡំមែនណៈ?"
ប្រភេទទី ២ ជាអសមត្ថជន ប្រឹងប្រែងធ្វើ​អំពើល្អដោយការផ្គាប់ផ្គុន ។
ធម៌អហិង្សា
ម្នាល​លោក​ដ៏​មាន​អាយុ ! អស់​រយៈ​ពេល ៣ ខែ ឯ​កោកិលាគ្រាម ខ្ញុំព្រះករុណាបានជួបប្រទះហេតុការណ៍ ជាច្រើន ទោះបីជាភូមិតូចៗប្រកបដោយគ្រួសារមិនដល់រយក៏ដោយ ប៉ុន្តែ​ក៏​ពោរពេញ​ទៅដោយមនុស្សដែល មានគំនិតចេះគិតគន់ មានប្រុសវ័យចំណាស់ម្នាក់ឈ្មោះកុម្ភកៈមានអាយុប្រហែល ៦០ ឆ្នាំក្នុងភូមិនេះ កាលពី នៅយុវវ័យ គាត់​ធ្លាប់​រស់នៅ​ក្នុង​ក្រុង​រាជគ្រឹះ​ដែលជារាជធានីនៃសាស្ត្រាចារ្យ និង មេលទ្ធិផ្សេងៗអស់ជា ច្រើនឆ្នាំ ក្រោយមក បានផ្លាស់លំនៅមកតាំងលំនៅឋានក្នុងភូមិនេះ កុម្ភកៈមានអ្នកស្រុកអ្នកភូមិគោរពរាប់ អាន​ជាច្រើន​ព្រោះតែបដិភាណប្រីជាឈ្លាសវៃរបស់គាត់ កុម្ភកៈបានក្លាយទៅជាអ្នកដឹកនាំចិត្តវិញ្ញាណរបស់ អ្នកស្រុក នៅពេល​ដែល​ខ្ញុំ​ព្រះករុណា​ធ្វើដំណើរ​ដើរ​ផ្លូវ​ទៅ​ដល់​ភូមិ​នោះ​ទាំង​រស់នៅ​ជា​ប្រចាំ​រហូត​ត្រៃមាស​នៃ​វស្សានរដូវ​ក្នុង​ភូមិនោះផង គាត់បានក្លាយជាគូសន្ទនាមុខគួរឲ្យស្ញើបស្ញប់ស្ញែងរបស់ខ្ញុំព្រះករុណាភ្លាម ។ កុម្ភកៈ​មួយ​អន្លើ​ដោយ​ក្មួយ​ប្រុស​តូច​ម្នាក់​ចូលចិត្ត​ទៅ​រក​ខ្ញុំ​ព្រះករុណា​ស្ទើរ​តែ​រាល់​ថ្ងៃ​រសៀល​ ហើយ​ធ្វើ​ធម្មសាកច្ឆា​ជាមួយ​គ្នា​រហូត​ដល់​ថ្ងៃ​ល្ងាច​ទើប​លា​ត្រឡប់​ទៅ​ផ្ទះ​វិញ ។ ដំបូងៗនៅពេលដែលខ្ញុំព្រះករុណាទៅដល់ កុម្ភកៈបាន​សម្តែង​​អាការៈ​មើលងាយ​​មើលថោក​យ៉ាង​ច្បាស់​ក្រឡែត ព្រោះជាធម្មតា មនុស្សដែលមានប្រាជ្ញាក្លាខ្លាំង កាលបើឃើញប្រុសកម្លោះស្របាលកូនស្របាលចៅ ក៏តែងតែវាយតម្លៃទាបទុកជាមុន ប៉ុន្តែ​ក្រោយ​ពី​បាន​សន្ទនា​ជាមួយ​នឹងខ្ញុំព្រះករុណាអស់រយៈពេលប្រហែលកន្លះខែមក គាត់ក៏កើតមានសេចក្តីស្រឡាញ់ និង គោរពខ្ញុំព្រះករុណាយ៉ាងស្មោះអស់ពីចិត្ត ។ ទាំង​អស់​នេះ​មិនមែន​ខ្ញុំ​ព្រះករុណា​លេង​ប៉ាហ៊ីអ្វីទេ ប៉ុន្តែព្រោះតែ​ខ្ញុំព្រះករុណានិយាយការពិតតាមខ្សែស្របពុទ្ធធម៌ជាមួយនឹងគាត់ ។ ការពិត និង សេចក្តី​ត្រឹមត្រូវ តែង​មាន​នៅ​ជានិច្ច ប៉ុន្តែ មនុស្ស​មិន​យល់​ការពិត ទើប​បាន​ជា​ប្រកែក​គ្នា ។ ខ្ញុំ​ព្រះករុណា​មិន​ប្រកែក​នឹង​កុម្ភកៈ​ទាំង​មិន​លើក​តម្កើង​កុម្ភកៈ​ដែរ ព្រោះ​ការ​ប្រកែក និង ការ​ប្រឆាំង​គ្នា​កើត​មក​ពី​ការ​ប្រកាន់​ទិដ្ឋិមានៈ ។ ខ្ញុំ​ព្រះករុណា​មិន​លើក​ជើង​គាត់​ទេ ព្រោះ​ការ​លើក​ជើង​កើត​មក​ពី​ការ​ភ័យខ្លាច ប៉ុន្តែ​ខ្ញុំ​ព្រះករុណា​និយាយ​ទៅ​តាម​សភាព​ពិត ។ នេះ​គឺ​ជា​គោលការណ៍ ក្នុង​ការ​សន្ទនាធម៌​ដែល​ព្រះសម្មាសម្ពុទ្ធ​ទ្រង់​ត្រួស​ត្រាយ​ទុក​មកហើយ ។
មេរៀនពីក្មេងតូច
កុមារតូចអង្គុយស្តាប់ខ្ញុំព្រះករុណាថ្លាថ្លែងនៅក្បែរពំនូកឥដ្ឋយ៉ាងយកចិត្តទុកដាក់ ប៉ុន្តែគោលបំណងរបស់ខ្ញុំ ព្រះករុណាមិនបានសំដៅទៅលើកុមារតូចនោះទេ ប៉ុន្តែ​សំដៅ​ទៅ​រក​មេភូមិ​ដែល​អង្គុយ​នៅឯទ្វារគេហដ្ឋាននោះឯង ។
ផែនការគម្រក់របស់សុវឌ្ឍនកុមារ
បពិត្រលោកបងជាទីស្រឡាញ់ និង គោរពយ៉ាងខ្ពង់ខ្ពស់
ក្រុមល្ខោនចល័ត
"ល្ខោនរបស់អាត្មាជាល្ខោនពិត សម្តែងរឿងពិត ធ្វើឲ្យអ្នកស្តាប់បានដឹងការពិត កើតបញ្ញាស្មារតី និង គំនិតថ្មីៗដែលអាចយកទៅអនុវត្តដើម្បីប្រយោជន៍សុខដល់ខ្លួន និង អ្នកដទៃបាន ។ កាលបើនឹងទៅសម្តែង ត្រង់កន្លែងណាមិនបាច់សាងវេទិកាទេ ព្រោះអាត្មាប្រើវេទិកាពិត លោកនេះទាំងមូលគឺជាវេទិកាល្ខោន​របស់អាត្មា ។ ជួនកាលមានអ្នកស្តាប់តែម្នាក់ប៉ុណ្ណោះ ប៉ុន្តែ​ជួនកាល​ក៏មានអ្នកស្តាប់ច្រើនអ្នកដែរ ។ អាត្មា​សម្តែងល្ខោនដោយអធិប្បាយពន្យល់បញ្ហាជីវិតផ្សេងៗឲ្យគេស្តាប់ បន្ធូរបន្ថយសំណោកសោកសៅនៃអ្នក ដែលកំពុងតែសោកសៅ ។ បន្ធូរបន្ថយ​កំហឹងក្រេវក្រោធនៃអ្នកដែលកំពុងតែក្រេវក្រោធ ។ បន្ធូរបន្ថយសេចក្តី​ឆោត​វង្វេង​នៃអ្នកដែលកំពុងតែឆោតវង្វេង ។ ជ្រោមជ្រែងអំពើល្អនៃអ្នកដែលកំពុងតែធ្វើល្អ អ្នកស្តាប់​លុះ​បាន​ស្តាប់​ល្ខោនរបស់អាត្មាហើយ តែងទទួលបានចំណេះយល់ដឹងយ៉ាងល្អគ្រប់ៗគ្នា" ។
ដំណឹងស្លន់ចិត្ត
ម្នាលលោកដ៏មានអាយុ ! អ្នកធំណាដែលខ្វះមេត្តាធម៌ជាបទដ្ឋានរបស់ចិត្ត ច្រើនតែសាហាវឃោរឃៅ​ចំពោះអ្នកតូច យកការជេរស្តីវាយដំជាឧបករណ៍ ការ​ប្រិតប្រៀប​បន្តឹង​ជ្រុល​ពេក​ធ្វើ​ឲ្យ​អ្នក​តូចខ្លបខ្លាច​ច្រើនជាងគោរព ។ ប៉ុន្តែនៅក្នុងកម្លាចនោះមានសម្អប់លាក់នៅក្នុងចិត្តផង ។ អ្នកតូចធ្វើតាមតែនៅចំពោះ​មុខប៉ុណ្ណោះ ប៉ុន្តែខាងក្រោយខ្នង នាំគ្នានិន្ទារិះគន់ ។ បើ​អ្នក​ធំ​នោះ​ភៀសខ្លួនទៅឆ្ងាយឬស្លាប់ទៅ គេរឹតតែ​អនុមោទនាសាធុទៅទៀត ។ អ្នកធំណាដែលខ្វះករុណាធម៌ជាក្រិត្យក្រមរបស់ចិត្ត ច្រើនតែកំណាញ់ស្វិតស្វាញ បានចតុប្បច្ច័យ លាភ​សក្ការៈ​អ្វី​មក ក៏ធ្វើសន្និច្ច័យសន្សំទុកសម្រាប់តែខ្លួន មិនព្រមចែករំលែកដល់អ្នកតូចខ្លះទេ ។ អ្នកធំបែប​នេះមិនអាចបណ្តុះបេមភាព គឺសេចក្តីស្រឡាញ់ពេញចិត្តពីអ្នកតូចបានទេ ។
ឆ្នេរស្ទឹងនេរញ្ជរា
"ម្នាលឧបាសក ! ប្រសិនបើអាត្មាវិញនឹងមិនធ្វើដូច្នោះទេ កាលបើដឹងថាខ្លួនចែវទូកធ្លុះធ្លាយឆ្លងកាត់​មហាសមុទ្រ​ទៅមិនដល់ត្រើយយ៉ាងនេះ អាត្មា​នឹង​មិន​កើត​សេចក្តី​ស្រងាក​ស្រងា​ចិត្ត​អ្វី​ឡើយ ទាំង​មិន​រាំរែកស្រែកច្រៀងសប្បាយដើម្បីបន្លប់ចិត្តខ្លួនឯងឲ្យភ្លេចថាទូកនឹងលិចនោះទេ ។ ប៉ុន្តែ​អាត្មា​ត្រូវប្រញាប់ប្រញាល់​ត្រៀមរកស្បៀង​ពោងជាដើមទុកក្នុងទូកឲ្យបានច្រើន​ កំឡុង​ដែល​ចែវ​ទូក​ទៅ​នោះ​ក៏​ត្រូវ​តែ​គិត​ជា​និច្ច​ថាទូកនឹងលិចទឹក ។ លុះទូកលិចទឹកមែនទែនហើយ អាត្មាក៏ស្រវាចាប់យកពោងមកចងផ្អោបជាប់នឹង ខ្លួន​ហើយ​អាស្រ័យ​ពោង​នោះ​ហែល​ទឹក​តទៅ​លុះត្រា​តែ​ដល់​ត្រើយ ។ ការដែលធ្វើដូច្នេះ តើញោមយល់ថា ជាការធ្វើដែលឆ្លាតឬល្ងង់?"
ដំណើរចរចាកកោកិលាគ្រាម
រឿងរ៉ាវរបស់មេភូមិ និង បរុស​ម្ចាស់ផ្ទះធ្វើឲ្យខ្ញុំព្រះករុណាត្រូវគិតពិចារណាយ៉ាងចំណាប់ម្តងទៀត នឹក​អាណិតគាត់ និង អ្នកស្រុកជាខ្លាំង ចង់​ជួយ​ឲ្យ​គាត់​រួច​ផុត​ពី​ស្ថានភាព​ដ៏​គួរ​ឲ្យ​អាសូរ​នេះ ប៉ុន្តែ​ជួនកាល គិត​ថាវាជារឿងធម្មតារបស់សត្វលោក ។ យើងបានលាងដៃជ្រះពីរឿងទាំងអស់នេះហើយ មិនគួរនាំខ្លួន​ចូលទៅប្រឡាក់ប្រឡូកទៀតទេ ។ ប៉ុន្តែ​សេចក្តី​អាណិត​អាសូរ​មាន​កម្លាំងខ្លាំងជាង ។ ខ្ញុំព្រះករុណាទើប ដាច់ចិត្តជួយគាត់តាមដែលអាចជួយទៅបាន ។ "ម្នាលឧបាសក ! អាត្មានឹកអាណិតញោមខ្លាំងណាស់ ។ អាត្មាព្យាយាមរកផ្លូវជួយញោម និង អ្នកស្រុក​ទាំងអស់ ប៉ុន្តែនឹងជួយដោយវិធីណានោះចាំឲ្យអាត្មាគិតមើលសិន" ។
មេរៀនពីក្មេងតូច
"យី ! អានាង ! ថីបានជាចាយដីរបស់ឯងបាក់ធ្លាក់ចុះមកអីចឹង សេ្តចដែលស្ថិតនៅលើកំពូលមិនបាក់ ធ្លាក់ចុះមកដែរទេឬ?"ខ្ញុំព្រះករុណាសួរដោយសម្លេងឮជាងធម្មតាបន្តិច
ធម៌អហិង្សា
"ឧបមាថា យើង​មិន​បាន​រៀបរប​សម្លាប់​ដោយ​ខ្លួន​ឯង​ទេ ប៉ុន្តែ​បញ្ជា​ឲ្យ​អ្នក​ដទៃ​សម្លាប់​ជំនួស អញ្ចឹងចាត់​ជា​បាប​ទេ?"
ក្រុមល្ខោនចល័ត
"ខ្ញុំកណាយល់ស្របនឹងព្រះតេជព្រះគុណដែរ" គេស្រដីឡើងក្រោយពីនៅទ្រមឹងទ្រមើយអស់ពេលជាយូរ "ប៉ុន្តែជារឿងចម្លែកដែរ លោកសមណៈ ! ថ្វីបើ​ដឹង​ថា​ល្ខោន​របស់​ខ្ញុំកណា​ជាល្ខោន​ឆបោកក៏ដោយ មនុស្សក៏​នៅតែនិយមចូលចិត្តមើលដដែល" ។ "រឿងហ្នឹងជាការពិត ព្រោះមនុស្សល្ងង់ខ្លៅចូលចិត្តរបស់ណាដែលឆបោក អាត្មាពិសោធឲ្យឃើញជាក់ស្តែង​ឥឡូវនេះក៏បាន ថាមនុស្សយើងចូលចិត្តរបស់ឆបោកយ៉ាងម៉េច" ។
ប្រុសអ្នកសម្តែងខ្លួនអង្គុយជ្រប់មុខទ្រមឹងដោយទញ់ទាល់នឹងហេតុផលរបស់ខ្ញុំព្រះករុណា ។ ខ្ញុំព្រះករុណាទើប ពោលតទៅទៀតថា ៖
អគ្គីភ័យ
"បពិត្រព្រះតេជព្រះគុណជាទីគោរព ! យប់មិញនេះ បានកើតមានហេតុការណ៍ ភ្លើងផ្ទះខ្ញុំកណា ផ្ទះសម្បែង និង ទ្រព្យសម្បត្តិទាំងអស់ត្រូវភ្លើងឆេះបំផ្លាញខ្ទេចខ្ទីអស់ហើយ ខ្ញុំកណា ក្លាយជាមនុស្សទុគ៌តកម្សត់ហើយ សូមព្រះតេជព្រះគុណប្រោសប្រាណអនុគ្រោះខ្ញុំកណាផង"
ដំណឹងស្លន់ចិត្ត
ចំណេរកាលតមកមិនយូរប៉ុន្មាន ព្រះមហាថេរមើលឃើញថាខ្ញុំព្រះករុណាជាអ្នកអន្ទ្រើស​ដឹង​ដាស់​ដែរ​សម​គួរ នឹង​គ្រប់គ្រង​ភិក្ខុ​សាមណេរ​ជំនួស​បាន​ ទើប​ប្រគល់​សង្ឃបាលកិច្ច​ឲ្យ​ខ្ញុំ​ព្រះករុណា ហើយ​លោក​ក៏​លាកលា​និមន្តត្រាច់ចារិកទៅ ។ លុះទទួលបានតួនាទីវត្តអារាមហើយ ខ្ញុំព្រះករុណាក៏សំភីដឹកនាំការងារក្នុងវត្តដោយល្អ រៀងដរាបមក ក្នុង​ការ​គ្រប់គ្រង​អ្នក​នៅ​ក្រោមបង្គាប់បញ្ជា (អនិស្សរជន បរាធីន) ។ ខ្ញុំព្រះករុណាបានដាក់ចេញនូវមូលភាព​នៃព្រហ្មវិហារធម៌ គឺ មេត្តា ករុណា មុទិតា ឧបេក្ខា និង សេចក្តីយុត្តិធម៌ ជា​មូលដ្ឋាន​របស់ចិត្ត ។ ប្រកាន់យក​ភាពត្រឹមត្រូវជាគោលការណ៍ លើកតម្កើងបុគ្គលដែលសមគួរនឹងលើកតម្កើង តិះដៀលបុគ្គលដែល​សមគួរនឹងតិះដៀល មិន​លម្អៀង​ជ្រៀងជ្រេ​ចូល​ខាង​នេះ​ខាង​នោះ​ព្រោះ​ស្រឡាញ់ ព្រោះស្អប់ ព្រោះខ្លាច ឬ ព្រោះឆោតល្ងង់ឡើយ ។
រិះគន់ និង សរសើរ
"ម្នាលវរាហៈ ! មនុស្សយើងតែងតែមើលមិនឃើញរាងកាយ​របស់ខ្លួនគ្រប់ចំណែកទេ សូម្បីបើឈរហើយ ឈ្ងោកមើលទៅក៏ឃើញតែប៉ែកខាងមុខប៉ុណ្ណោះ ប៉ែកខាងក្រោយ មិនឃើញទេ ។ ប៉ែកខាងចរិយាវត្តវិញក៏ដូច​គ្នាដែរ យើងច្រើនតែសម្លឹងមើលខាងល្អរបស់យើងតែម្ខាង ខាងអាក្រក់មើលមិនសូវឃើញទេ ទើបយល់ថា ខ្លួនល្អហើយ ត្រឹមត្រូវហើយ សមរម្យហើយ ។ ហេតុដូច្នេះ​នៅ​ពេល​ដែលអ្នកផ្សេងមើលឃើញកំហុសខុសឆ្គង របស់យើងហើយចង្អុលប្រាប់យើង យើងបែរជាមិនពេញចិត្តគេព្រោះស្រឡាញ់ខ្លួនឯងពេក អ្នកផងគេអាច មើល​ឃើញ​ខ្លួន​យើង​បាន​ច្បាស់ក្រឡែតជាងយើងមើលឃើញខ្លួនឯងទៅទៀត ។ យ៉ាងណាមិញ គេក៏អាច​មើលឃើញកិរិយាការប្រព្រឹត្តរបស់យើងបានច្បាស់ជាងខ្លួនយើងដូច្នោះដែរ ។ កាល​ដែល​លោក​ព្រម​ទទួល​ថា ខ្លួននៅមានកំហុសខុសឆ្គង នៅពេលអ្នកផ្សេងចង្អុលឲ្យឃើញកំហុសខុសឆ្គងនោះ មិនគួរខឹងគេទេ ផ្ទុយទៅវិញគួរតែអរគុណគេដែលបានជួយប្រាប់កំហុសឆ្គាំឆ្គងនោះ ពីព្រោះ​យើងនឹងបានស្គាល់កំហុសខុស​ឆ្គងរបស់ខ្លួនឯង ហើយខិតខំកែលម្អខ្លួនឲ្យប្រសើរឡើង" ។
ដំណើរចរចាកកោកិលាគ្រាម
"ម្នាលឧបាសក ! សម្រាប់អ្នកដែលតាំងចិត្តរក្សាហើយ ទោះបីជាមានប៉ុន្មានរយប៉ុន្មានពាន់សិក្ខាបទក៏ដោយ ក៏អាចរក្សាបានដែរ ប៉ុន្តែសម្រាប់អ្នកដែលមិនតាំងចិត្តនឹងរក្សា កុំថាឡើយត្រឹម ៥ សិក្ខាបទ សូម្បីតែ ១ សិក្ខាបទក៏មិនអាចរក្សាបានដែរ ។ "តំណាំងចិត្តរក្សា" ឬ "តំណាំងចិត្តវៀរលែង" នេះឯងគឺ សីលពិត ចំណែកឯទង្វើឆ្គាំឆ្គងដែលចែកជា ៤ ខខ្លះ ៥ ខខ្លះ ១០ ខខ្លះ ៣០ ខខ្លះ ២២៧ ខខ្លះនោះ មិនមែនជាតួសីល ពិតទេ ។ គ្រាន់តែជាប្រភេទនៃទង្វើឆ្គាំឆ្គងដែលបកស្រាយឲ្យដឹងថាត្រូវវៀរចាកអ្វីខ្លះប៉ុណ្ណោះ ។ តួសីល​ពិត​ប្រាកដ គឺ សេចក្តីតាំងចិត្ត​នឹង​វៀរបង់ចាកអំពើអាក្រក់ដោយកាយឬវាចា ដែលហៅតាមសមណស័ព្ទថា វិរតិចេតនា ។ អាត្មាប្រៀបធៀបឲ្យយល់ដូចតទៅនេះ ឧបមាថា ញោម​ជា​គង្វាល​គោ​​ត្រូវ​មើល​ឃ្វាលគោ ២២៧ ក្បាល ។ បើញោមមាន​បំណងនឹងកៀងប្រមូលគោទាំងនោះឲ្យនៅរួមជាក្រុមជាហ្វូងក្នុងកន្លែងតែមួយ ញោមអាចធ្វើបាន ២ វិធី ។
មេរៀនពីក្មេងតូច
"កណាកំពុងតែលេងកចាយដី" កុមារតូចឆ្លើយតបទាំងដាក់ផែនឥដ្ឋពិសេសថ្កល់លើកំពូលចេតីយ៍យ៉ាងប្រុង​ប្រយ័ត្ន ។
ក្រុមល្ខោនចល័ត
"ឃើញទេ? ឧបាសក ! " ខ្ញុំព្រះករុណានិយាយនឹងប្រុសអ្នកសម្តែងល្ខោននៅពេលតាចាស់នោះអញ្ជើញ​ទៅបាត់ហើយ
មេរៀនពីក្មេងតូច
រសៀល​ថ្ងៃ​នោះ មាន​ក្មេងប្រុស​​ម្នាក់​ទៅ​លេង​មុន​គេ ។ ក្មេង​នោះ​ជញ្ជូន​យក​ដុំ​ឥដ្ឋ​ទៅ​កស្ថាបនា​ជា​រូប​ចេតីយ៍​ខ្ពស់​ឡើង​ត្រឹម​ដើម​ទ្រូង​របស់​ខ្លួន ហើយ​ក៏​យក​ដុំ​ឥដ្ឋ​ពិសេស ១ ដុំ​ដាក់​ថ្កល់​លើ​កំពូល​ចេតីយ៍​នោះ ។ រួច​ហើយ ក្មេង​នោះ​​ក៏​អង្គុយចុះ សម្លឹង​មើល​ស្នាដៃ​​របស់​ខ្លួន​ដោយពេញចិត្ត ។ មួយស្របក់តមក ក្មេង​ទើបយកដៃទាញដុំឥដ្ឋដែល​នៅខាងក្រោមចេញ ២ ឬ ៣ ដុំ ភ្លាមនោះឯង ។ ដុំឥដ្ឋដែលនៅខាងលើរួមទាំងដុំឥដ្ឋដែលនៅលើកំពូលផង ក៏បាក់ធ្លាក់ចុះមក ។ រួចហើយក្មេងតូចនោះក៏ស្ថាបនាចេតីយ៍ឡើងជាថ្មីទៀត រួចហើយក៏បំផ្លាញចោលទៀត ដោយទាញយកដុំឥដ្ឋដែលនៅខាងក្រោមចេញ ។ កុមារតូចបំផ្លាញបែបនោះម្តងហើយម្តងទៀតដោយមិន ចេះនឿយហត់ មេភូមិ​អង្គុយ​សម្លឹង​មើល​ការលេង​របស់​កុមារ​នោះ​ដោយ​ចំណាប់​អារម្មណ៍ ។ នៅខណៈ ដែលកុមារនោះកំពុងលេងយ៉ាងភ្លើតភ្លើននោះឯង ខ្ញុំព្រះករុណាក៏ដើរហួសទៅហើយឈាងចូលទៅ​សម្រាកក្រោមម្លប់ឈើក្បែរកុមារនោះ ដោយ​ធ្វើពើ​ជាមិន​ឃើញ​មេភូមិ​ដែល​កំពុងតែ​អង្គុយត្រង់ទ្វារ​គេហដ្ឋាន ។ ខ្ញុំព្រះករុណារងចាំចង្វាក់ទាល់តែកុមារនោះកចេតីយ៍ដោយផែនឥដ្ឋរួចរាល់​ហើយទើប​សួរថា ៖
ក្រុមល្ខោនចល័ត
"បពិត្រលោកសមណៈ ! បើឧបមាថាមនុស្សម្នា​ក្នុងមគធរដ្ឋនេះជាអ្នកមើលឃើញប្រយោជន៍សមោហភាព ច្រើនជាង​ប្រយោជន៍ផ្ទាល់ខ្លួន​ សុខចិត្ត​លះបង់​ប្រយោជន៍​ផ្ទាល់ខ្លួន​ជួន​ដល់​អ្នក​ដទៃ សុខចិត្តទទួលយក​សេចក្តីទុក្ខលំបាកជំនួសអ្នកដទៃ​ដូច​យ៉ាងព្រះតេជ​គុណវិញ ប្រទេសជាតិនឹងទៅជាយ៉ាងណាហ្ន ! "
មេរៀនពីក្មេងតូច
"កើតរឿងអីឬ ? ឧបាសក ! "ខ្ញុំព្រះករុណាសួរដោយស្លន់ចិត្តព្រោះមិនដឹងដំណើរដើមទង មេភូមិមិនបាន ហើបមាត់ឆ្លើយតបចំពោះខ្ញុំព្រះករុណាទេ នៅតែយំស្រក់ទឹកភ្នែករហេមរហាម ហាក់បីដូចជាកំពុងកើតទុក្ខ ប៉ផ្អុកប៉ផ្អែបយ៉ាងធំមហិមា ។
ក្រុមល្ខោនចល័ត
ខ្ញុំព្រះករុណាទេសនាប្រៀបប្រដៅអ្នកសម្តែងល្ខោនទាល់តែព្រលប់ ញ៉ាំងពួកគេឲ្យកើតឧស្សាហភាព ស្ទុះស្ទាក្នុងសម្មាបដិបត្តិ ហើយក៏ចុះទៅស្រង់ទឹកក្នុងតបោតានទី ចំ​ពេល​ដែល​ពួក​គេ​ចូល​ទៅក្នុងទីក្រុងដែរ ។ រាត្រីថ្ងៃនោះ ខ្ញុំព្រះករុណាស្នាក់នៅក្រោមម្លប់ឈើនោះឯង បរិយាកាសស្ងប់ស្ងាត់លន្លង់លន្លោចត្រជាក់​ស្រេប ប៉ុន្តែ​ចិត្ត​របស់​ខ្ញុំ​ព្រះករុណា​ហាក់​កក់​ក្តៅ​ដោយ​សារ​បីតិសុខ​ដែលបានសាងប្រយោជន៍ដល់អ្នកដទៃ ។
ឆ្នេរស្ទឹងនេរញ្ជរា
"ព្រោះដឹងហើយថាខ្លួនកំពុងតែចែវទូកធ្លុះធ្លាយ តោងតែលិចទៅនៅកណ្តាលមហាសមុទ្រដោយពិត ហើយអាល័យតែប្រមាទទ្វេធ្វេស​រាំរែកស្រែកច្រៀងសប្បាយ​ លង់​ទឹក​ស្លាប់​អញ្ចឹង​ក៏​សម​មុខ​ហើយ"
"ពីក្រុងសាវត្ថី ! "គាត់ឧទានឡើងរាងដូចជាឮបន្តិច សម្តែងសេចក្តីចម្លែកចិត្ត ។ "បើអីចឹង លោកនិមន្តដើរផ្លូវមកឆ្ងាយណាស់ ខ្ញុំកណាពុំដែលទៅក្រុងសាវត្ថីសោះ ប៉ុន្តែដឹងថានៅឆ្ងាយ​ណាស់ លោកនិមន្តមកមួយ​អង្គ​ឯងឬមានគ្នាមកដែរ?"
ក្រុមល្ខោនចល័ត
"ប្រុសជរានោះមានអាយុដល់ទៅ ៦០ ឆ្នាំទៅហើយ សង្ខាររាងកាយរបស់គាត់ទ្រុឌទ្រោម ច្រើនណាស់ហើយគ្រប់អវយវៈ ។ គាត់ក៏ដឹងខ្លួនដែរ ប៉ុន្តែ​គ្រាន់តែ​អាត្មា​ឆ​ថា​នៅ​ក្មេង​សាច់​ចាំ​ប៉ុណ្ណោះ ក៏សម្តែងអាការពេញចិត្តពេញថ្លើមយ៉ាងគួរឲ្យផ្ទុះសំណើរ ។ នេះសម្តែងឲ្យឃើញថាមនុស្សល្ងង់ខ្លៅតែងចូល​ចិត្តរបស់ឆបោក" ។
ដំណើរចរចាកកោកិលាគ្រាម
ម្នាលលោកដ៏មានអាយុ ! គ្រាន់តែខ្ញុំព្រះករុណាអធិដ្ឋានផុតពីមាត់ប៉ុណ្ណោះ ខ្លាធំនោះក៏លោតភ្លនចូលទៅ​ក្នុងព្រៃភ្លាមបីដូចជា​បាដិហារ្យ​ ។ ខ្ញុំ​ព្រះករុណា​ដកដង្ហើម​ធំ​ដោយ​ធូរទ្រូង​ហាក់បីដូចជា​មានមនុស្ស​លើក​មមៀល​ថ្ម​ភ្នំចេញពីខ្លួនដូច្នោះ ។ នៅខណៈនោះ ខ្ញុំព្រះករុណានឹកក្នុងចិត្តថា ខ្លួនឯងហាក់បីដូចជាស្លាប់​ហើយកើតថ្មី ស្រវាចាប់បាត្រ និង ក្លស់ ម្នីម្នា​ដើរ​ចេញ​ទៅ​ដោយ​ឥត​ងាក​ក្រោយ​ឡើយ ។ នេះជាគ្រាដំបូងហើយដែលខ្ញុំព្រះករុណាបានប្រឈមមុខនឹងសត្វសាហាវហើយអាចយោងខ្លួនឲ្យរស់រានមានជីវិតបានយ៉ាងគួរឲ្យស្ញប់ស្ញែង ប៉ុន្តែចំណេរកាលតមក ការប្រឈមមុខនឹងភយន្តរាយបែបនេះ ក៏ក្លាយទៅជារឿងធម្មតាសម្រាប់ខ្ញុំព្រះករុណា ។
រិះគន់ និង សរសើរ
"តាមការពិត ខ្ញុំករុណា​មិន​បាន​ធ្វើ​ខុស​អ្វី​ទេ ប៉ុន្តែភិក្ខុបួសចាស់ចេះតែចាប់ទោសអូសដំណើររហូត មនុស្សអីក៏​ប៉ិនតិះដៀលម្លេះ"
ក្រុមល្ខោនចល័ត
គ្រាន់តែខ្ញុំព្រះករុណានិយាយចប់ប៉ុណ្ណោះ ប្រុសជរាញញឹមញញែមដោយសេចក្តីស្រើបស្រាយចិត្ត ទាំង​ឱនសម្លឹងមើលតាមរាងកាយដ៏ទ្រុឌទ្រោមរបស់គាត់ ។ គាត់​និយាយ​ចេរចា​សាសង​ជាមួយ​នឹងខ្ញុំព្រះករុណា​ដោយមោទកភាព ។ លើសពីនោះទៀត នៅចុងបញ្ចប់ថែមទាំងបាននិមន្តឲ្យខ្ញុំព្រះករុណាចូលទៅឆាន់​ភត្តាហារក្នុងគេហដ្ឋានរបស់គាត់ទៀត ។
ឆ្នេរស្ទឹងនេរញ្ជរា
"ល្ងង់ដប់គត់មែនទែន !" ព្រឹទ្ធជន​ឆ្លើយតបអះអាងយ៉ាងម៉ឺងម៉ាត់ ។
ក្រុមល្ខោនចល័ត
"មានមនុស្សនៅម្តុំនេះជាច្រើនធ្លាប់ទៅរស់នៅក្នុងនគរនោះ ប៉ុន្តែរស់នៅមិនបាន ត្រូវភៀសខ្លួនត្រឡប់មក​ដោយខ្លួនឯងខ្លះ ដោយអ្នកក្រុងនោះបណ្តេញឲ្យរត់មកខ្លះ"
ផែនការគម្រក់របស់សុវឌ្ឍនកុមារ
លុះត្រឡប់មកដល់វត្តបុព្វារាម (the Pubbaram Temple) វិញហើយ ខ្ញុំព្រះករុណាក៏ចូលសិងក្នុងកុដិក្រោមម្លប់ដើមរាំងភ្នំ លោកគ្រូឲ្យ ពេលខ្ញុំព្រះករុណាគិត ២ ថ្ងៃទៀត ប៉ុន្តែខ្ញុំព្រះករុណាគ្មានអ្វីដែលត្រូវគិតទៀតទេ ព្រោះបានកាត់ចិត្តដាច់ខាត ទៅហើយ គ្មានអ្វីអាចកែប្រែគំនិតរបស់ខ្ញុំព្រះករុណាបានទេក្រៅតែពីលីលាវតីម្នាក់ប៉ុណ្ណោះ ពេល​នោះ​ចិត្ត​របស់​ខ្ញុំ​ព្រះករុណា​ជាឃរាវាសទាំងស្រុងទៅហើយ នៅជាភិក្ខុតែឯកសណ្ឋានប៉ុណ្ណោះ ខ្ញុំព្រះករុណាសិងគិត ផែនការអនាគត សាងវិមានក្នុងអាកាសយ៉ាងភ្លើនចិត្ត ពីរបីថ្ងៃទៀតប៉ុណ្ណោះ ខ្ញុំ​ព្រះករុណា​នឹង​ក្លាយជាប្តីរបស់ លីលាវតីជាអ្នកចាត់ការទ្រព្យសម្បត្តិដ៏មហាសាលជំនួសលោកគ្រហបតីហើយ ម្នាលលោកដ៏មានអាយុ ! ក្នុងថ្ងៃព្រឹកឡើងនោះឯង វិមាន​ដ៏​ឆើតឆាយ​របស់​ខ្ញុំ​ព្រះករុណា​ក៏រលំរលាយចុះទាំងស្រុង លោកដ៏មានអាយុ មុខជាចម្លែកចិត្តណាស់បើខ្ញុំព្រះករុណាប្រាប់ថាលីលាវតីហ្នឹងឯងជាអ្នកបំផ្លាញវិមានរបស់ខ្ញុំព្រះករុណា ស្តាប់​មើល​ទៅ​មិន​គួរ​នឹង​ប្រព្រឹត្ត​ទៅបានទេ ប៉ុន្តែវាក៏បានកើតឡើងទៅហើយ ខ្ញុំព្រះករុណានឹងតំណាល សេចក្តីលម្អិតប្រគេនស្តាប់ដូចតទៅនាព្រឹកថ្ងៃនោះ នៅ​ខណៈ​ដែល​ខ្ញុំ​ព្រះករុណា​កំពុង​អង្គុយ​លេង​នៅ​ក្រោម​ម្លប់​ដើមរាំងភ្នំនោះឯង មានបុរស ម្នាក់នាំសំបុត្រ ១ ច្បាប់មកហុចឲ្យខ្ញុំព្រះករុណា គេប្រាប់ថាជាសំបុត្ររបស់លីលាវតី ខ្ញុំព្រះករុណាបើកអាន សំបុត្រនោះភ្លាម ហើយ​ឃើញ​ថា​ជា​ស្នាម​ទឹក​ដៃ​របស់លីលាវតីពិតមែន សំបុត្រនោះមានដំណើរសេចក្តីដូចតទៅ ៖
ក្រុមល្ខោនចល័ត
"ល្ខោនរបស់ព្រះតេជព្រះគុណចម្លែកណាស់" ប្រុសម្នាក់នោះនិយាយដោយទាំងគិតក្នុងចិត្ត ។
នៅខណៈដែលយើងទាំងពីរកំពុងតែសន្ទនាគ្នានោះឯង គណៈល្ខោនទាំង ៦ នាក់ដែលទៅងូតទឹកបានវិល​ត្រឡប់មកវិញ ហើយប្រាប់គូសន្ទនារបស់ខ្ញុំព្រះករុណាឲ្យទៅងូតទឹកវិញម្តង ។ ប៉ុន្តែ​គេប្រាប់ថា "មិនងូតទឹកទេ ថ្ងៃនេះ ព្រោះកំពុងតែសន្ទនាជាមួយនឹងលោកសមណៈ ស្រស់ស្រាយសប្បាយអារម្មណ៍ណាស់ ពួកយើងមក​ចូលរួមសន្ទនាគ្នា​ នឹង​បាន​ចំណេះ​ចេះដឹង​ប្លែកៗ"
ដំណឹងស្លន់ចិត្ត
ជនទាំង ២ ប្រភេទនេះច្រើនតែជាអរិភាពនឹងគ្នា ។ មហេសជន (អ្នកធំ) ណាដែល​ទន់ខ្សោយដោយវិចារណញាណ ច្រើនតែល្អៀងជ្រៀងជ្រេចូលខាងពួកផ្គាប់ផ្គុន ដោយព្រងើយកន្តើយ ចំពោះពួកសមត្ថជន ធ្វើឲ្យពួកសមត្ថជនបាក់កម្លាំងទឹកចិត្តក្នុងការបំពេញការិយកិច្ច ។ កាលបើដូច្នេះ សាមគ្គីធម៌ក៏បែកបាក់ បក្សក្រុមក៏រលំរលាយ ។ មហេសជន​ប្រៀបដូច​ជា​បង្គោល​សសរ ។ អនិស្សរជន(អ្នកតូច) ប្រៀបដូចជាគោច្រើនក្បាលដែលចងភ្ជាប់នឹងបង្គោលសសរ ។​ បើបង្គោលសសររង្គោះរង្គើរង៉ិករង៉ក់មិនរឹង​មាំទេ គោ​ក៏​ទាញ​ទាល់​តែ​ដួល​រលំ ។ លុះបង្គោលសសរដួងរលំចុះហើយ គោក៏បែកហ្វូងខ្ចាត់ខ្ចាយ ពោលគឺ អ្នកធំនឹងរឹងមាំបានព្រោះអាស្រ័យយុត្តិធម៌ជាសម្លាក់សំខាន់ ប្រកាន់សមិទ្ធិផល គឺ ស្នាដៃជាគោលការណ៍ ក្នុងការពិចារណាគំនួរគំនាប់ មិនមែនអាស្រ័យពាក្យផ្គាប់ផ្គុនរណេបរណឺបឡើយ ។
នាទីចុងក្រោយ
៣ ថ្ងៃកន្លងទៅដោយសេចក្តីសុខសាន្តសម្រានចិត្ត កាន់តែស្នាក់នៅយូរថ្ងៃក៏កាន់តែនឹកចូលចិត្តល្អាង សុករខាតាខ្លាំងឡើង ព្រោះបរិវេណល្អាងធំទូលំទូលាយ ខ្យល់​ផាត់ផាយ​ត្រជាក់​រំភើយ​ពេញ​មួយ​ថ្ងៃ ត្រង់បរិវេណមាត់ល្អាងមានដើមឈើដុះទ្រុបទ្រុលចោលម្លប់ត្រឈឹងត្រឈៃ ។ គ្មានមនុស្សម្នា​ដើរចេញចូល សស្រោកសស្រាំទេ ថ្ងៃ​ខ្លះ​ក៏​មាន​មនុស្ស​ដែល​ចូលចិត្ត​ធម៌អាថ៌​ដើរ​ឡើង​មកសាកសួរឬសន្ទនាធម៌ដើម្បី​ជាការបង្កើនសតិបញ្ញាស្មារតី និង រក្សាចិត្តគំនិតឲ្យផូរផង់ខ្លាំងឡើងជាភិយ្យោភាពដែរ ។ នារសៀលថ្ងៃមួយ នៅខណៈដែលកំពុងតែអង្គុយសម្រាកកំសាន្តចិត្តនៅលើញោចថ្មក្បែរមាត់ល្អាងនោះ​ឯង ខ្ញុំព្រះករុណាសង្កេតឃើញភិក្ខុ ១ រូបកំពុងឡើងភ្នំមក ។ កាលបើមកដល់ជិត ខ្ញុំព្រះករុណាទើបចាំ បានថាជាសុភូតៈភិក្ខុ កូនវត្តក្នុងវេឡុវ័នហ្នឹងឯង ។ "មានធុរៈអីឬ បានជាមករកខ្ញុំកូរណាដល់ទីនេះ សុភូតៈ ! " ខ្ញុំព្រះករុណាសួរខណៈដែលសុភូតៈភិក្ខុអង្គុយ​ចុះថ្វាយបង្គំដោយអាការនឿយហាត់ខ្លាំង ។
ក្រុមល្ខោនចល័ត
"ចុះល្ខោនរបស់ព្រះតេជព្រះគុណវិញមានរបៀបសម្តែងដូចម្តេចខ្លះ?"
ឆ្នេរស្ទឹងនេរញ្ជរា
"ម្នាលឧបាសក ! មនុស្សយើងម្នាក់ៗសុទ្ធតែភ័យខ្លាចភយន្តរាយពិបត្តិផ្សេងៗទាំងអស់ មហាគ្រោះថ្នាក់​របស់មនុស្សយើង គឺ សេចក្តីស្លាប់ ។ បើមិនខ្លាចសេចក្តីស្លាប់នេះទៅហើយ អន្តរាយដទៃទៀតគ្មានន័យអ្វី​ឡើយ"
គុណតម្លៃនៃការបួស
គេ​​ជា​យុវជន​មាន​អាយុ​ប្រហែល​ជា ២៥ ឆ្នាំ មុខ​មាត់​ស្អាត​បាត គ្រឿង​តែង​កាយ​ស្អាត​ស្អំ កិរិយា​ឫកពា​ល្អ​សម​សួន​ សម្តែង​ថា​មាន​ត្រកូល​ខ្ពស់​មែន ។ ខ្ញុំព្រះករុណា​ពិចារណា​ភិនភាគ​របស់​គេ​មួយ​សន្ទុះ​ ហើយ​ក៏និយាយ​ថា ៖
ក្រុមល្ខោនចល័ត
"៦០ ឆ្នាំហើយ លោកសមណៈ !" បុរសវ័យចំណាស់ឆ្លើយ
"អាត្មាស្ទើរតែមិនជឿសោះថាញោមមានអាយុដល់ទៅ ៦០ ឆ្នាំ ព្រោះមើលទៅរាងកាយដូចជានៅមាន​សាច់ចាំហំហែងណាស់ ។ បើឲ្យអាត្មាទាយ អាត្មាថាមានអាយុយ៉ាងច្រើន ៤០ ឆ្នាំ" ។
ផែនការគម្រក់របស់សុវឌ្ឍនកុមារ
លីលាវតីសូមអភ័យទោសលោកបងមួយរយដងដែលត្រូវធ្វើឲ្យលោកបងខកចិត្តព្រោះតែសំបុត្រ ១ ច្បាប់នេះ សំបុត្រនេះច្បាស់ជាធ្វើឲ្យលោកបងរំជួលអួលណែនចិត្តជាខ្លាំង ប៉ុន្តែខ្ញុំកណានៅកក់ក្តៅចិត្តថាលោកបងជា អ្នកអប់រំផ្លូវចិត្តមកច្រើន គង់នឹងអត់ធ្មត់បាន បពិត្រលោកបងជាទីស្រឡាញ់ !
មិត្តានុសាសនី
ភិក្ខុជាសម្លាញ់ជាអ្នកនិយាយម្នាក់ឯងស្ទើរតែរហូត ខ្ញុំព្រះករុណាអង្គុយស្តាប់ទាល់តែដល់ពេលដ៏សមគួរ ហើយទើបនមស្ការលាសម្លាញ់ចូលទៅរកព្រះឧបជ្ឈាយ៍ដើម្បីទូលលា លោកបានទេសនាឲ្យខ្ញុំព្រះ ករុណាស្តាប់មួយកណ្ឌទៀត លោកតិះដៀលសេចក្តីសុខបែបលោកីយ៍យ៉ាងចាស់ដៃខ្លាំងជាងសុមនភិក្ខុ ជាសម្លាញ់របស់ខ្ញុំព្រះករុណាទៅទៀត ប៉ុន្តែកាន់តែតិះដៀលខ្លាំង មើលទៅធ្វើឲ្យខ្ញុំព្រះករុណាកាន់តែយល់ចិត្តលីលាវតីខ្លាំងឡើង ខ្ញុំព្រះករុណាត្រូវអត់ធ្មត់យ៉ាងខ្លាំងក្នុងការស្តាប់ឱវាទរបស់លោក ជួនកាល គិតចង់នឹងប្រកែកជាមួយនឹងលោកដែរ ប៉ុន្តែអាស្រ័យសេចក្តីគោរពកោតក្រែងលោកមានច្រើនជាងទើប រម្ងាត់ចិត្តបាន នៅទីបំផុត លោកក៏មិនព្រមឲ្យខ្ញុំព្រះករុណាសឹក លោកឲ្យពេលវេលាដល់ខ្ញុំព្រះករុណា ត្រឡប់ទៅគិត ២ ថ្ងៃទៀត ហើយសឹមត្រឡប់មកប្រាប់លោកវិញ ខ្ញុំព្រះករុណាធ្វើតាមលោកដោយល្អ តាមដែលធ្លាប់បដិបត្តិមក ។
ក្រុមល្ខោនចល័ត
ភ្លាមនោះស្រាប់តែមានបុរសវ័យចាស់ម្នាក់អាយុប្រហែល ៦០ ឆ្នាំ ដើរកាត់មក ខ្ញុំព្រះករុណាហៅគាត់ឲ្យចូល​មកអង្គុយសម្រាកក្រោមដើមឈើដែរ ហើយ​ក៏​ផ្តើម​សន្ទនា​ដេញដោល​រឿងរ៉ាវ​ផ្សេងៗ ។ "ម្នាលឧបាសក ! ញោមមានអាយុប៉ុន្មានហើយ"
មេរៀនពីក្មេងតូច
"អានាងអើយ ! អ្នកស្តុកស្តម្ភដោយទ្រព្យសម្បត្តិច្រើនតែឆ្មើងកន្ត្រើង លេងខ្លួនថាខ្លួនមានធូរធារហើយ មិនបាច់ងរអង្វរអ្នកណាទេ មិនបាច់ពឹងពាក់អាស្រ័យអ្នកណាទេ ផ្ទុយទៅវិញ ខ្លួនកំពុងតែពឹងពាក់អាស្រ័យ អ្នកដទៃនៅគ្រប់ច្រកល្ហក ពឹងពាក់យ៉ាងម៉េច? ពឹងពាក់យ៉ាងនេះ គឺ អ្នកមានទ្រព្យទាំងនោះ បើយើងនាំ គេឲ្យជិះសំពៅ នាវា​ព្រម​ទាំង​មាស​ប្រាក់​ទាំង​អស់​ដែល​គេមានហើយយកគេទៅបំបរបង់ចោលនៅ កណ្តាលមហាសមុទ្រតែម្នាក់ឯងរហូតដល់ស្លាប់ តើគេសុខចិត្តទេ? ច្បាស់ជាមិនសុខចិត្តទេ ព្រោះបើទៅ​រស់​នៅ​នា​កណ្តាល​សមុទ្រ​តែ​ម្នាក់​ឯង មាសប្រាក់ជាចំនួនកោដិក៏ក្លាយជារបស់ឥតប្រយោជន៍ ។ ទោះគ្រវែងចោលទៅក្នុងទឹកសមុទ្រ ត្រីក៏មិនអើពើដែរ ។ ទោះគ្រវែងឡើងទៅលើអាកាស បក្សីក៏មិនក្រឡេកមើលដែរ ។កាល​បើគ្មានអ្នកណាធានារ៉ាប់រងតម្លៃប្រាក់ហើយ ប្រាក់នោះក៏នឹងក្លាយជាកម្ទេចលោហៈដែលឥតតម្លៃ ។ ប្រាក់មានតម្លៃទៅបាន មនុស្ស​ស្តុកស្តម្ភ​ទៅ​បាន​ព្រោះ​តែ​អ្នក​ផង​ទាំង​ពួង​សុខចិត្ត​ធានារ៉ាប់រង​តម្លៃរបស់​ប្រាក់ ព្រោះហេតុនោះ មនុស្សយើងមានធូរធារម្នាក់ឯងមិនបានទេ ត្រូវអាស្រ័យការធានារ៉ាប់រងពីអ្នកដទៃ ទើប​បាន​ឈ្មោះ​ថា​ពឹងពាក់​អាស្រ័យ​អ្នក​ដទៃ​រស់​នៅ​ដោយ​ផ្ទាល់" ។
ឆ្នេរស្ទឹងនេរញ្ជរា
"បើអញ្ចឹង ញោមក៏ល្ងង់ដែរ"
មេរៀនពីក្មេងតូច
"ម្នាលកុមារតូច ! អ្នកណាបានលាភសក្ការៈ បានយសស័ក្តិហើយ ឈ្លក់វង្វេង យល់ថា ខ្លួនល្អវិសេសជាង អ្នកដទៃ ហើយបៀតបៀនអ្នកតូចជាងខ្លួនឯង អ្នក​នោះ​ស្មើ​នឹង​កំពុង​គាស់​ទម្លាយ​គ្រឹះស្ថាន​ដែល​ជាគ្រឿង ទល់ទ្ររបស់ខ្លួនឯង មិនយូរមិនឆាប់ខ្លួនឯងនឹងរលំរលាយទៅប្រៀបដូចជាកុមារតូចឯងហូតយកផែនឥដ្ឋ ដែល​នៅ​ខាងក្រោម​ចេញ​ហើយ​ផែន​ឥដ្ឋ​ដែល​នៅ​ខាងលើ​ក៏បាក់ធ្លាក់ចុះមកដូច្នោះ ។ អ្នកណាបានលាភ សក្ការៈ បានយសស័ក្តិហើយ មិនឈ្លក់វង្វេង យកលាភសក្ការៈនោះមកជួយជ្រោមជ្រែងអ្នកតូចជាងខ្លួន អ្នក​នោះ​ស្មើ​នឹង​ស្ថាបនា​គ្រឹះស្ថាន​របស់ខ្លួនឯងឲ្យរឹងប៉ឹងឡើង មនុស្សទាំងពួងនឹងតម្កុំតម្កើងគេឲ្យស្ថិតនៅ ក្នុងតំណែងខ្ពង់ខ្ពស់នោះតរៀងទៅ" ។
ក្រុមល្ខោនចល័ត
"ចុះប្រទេសជាតិតាមដែលព្រះតេជព្រះគុណពោលមកនេះមានទេ? ឬគ្រាន់តែជាសេចក្តីស្រមើស្រមៃ​ប៉ុណ្ណោះទេ បើមាននៅឯណា?"
គុណតម្លៃនៃការបួស
"បពិត្រ​ព្រះគុណម្ចាស់ ! យ៉ាង​ម៉េច​យ៉ាងម៉ា​ខ្ញុំកណា​ក៏បួស​មិន​បាន​ដែរ សូមព្រះតេជព្រះគុណជួយ​ ពន្យល់​ណែនាំ​វិធី​បដិបត្តិ​ដើម្បី​បន្ទោបង់​កិលេស​ដល់​ខ្ញុំកណា​ក្នុង​ឋានៈ​ជា​ឃរាវាស​ (អ្នក​នៅ​គ្រប់គ្រង​ផ្ទះ) ផង" ។
រិះគន់ និង សរសើរ
"មានន័យថា សាមញ្ញជន​ទាំងអស់​តែង​មាន​អសុក្រិតភាព​ភ្លាំងភ្លាត់​ប្រចាំ​ខ្លួន​ជានិច្ច​មិន​តិច​ក៏​ច្រើន អញ្ចឹងមែនទេ?" ខ្ញុំព្រះករុណាសួរបញ្ជាក់ម្តងទៀត ។ "អញ្ចឹងមែនហើយ ព្រះតេជ​គុណ !" វរាហៈភិក្ខុឆ្លើយតបដោយឯកន្តភាព ។
ឆ្នេរស្ទឹងនេរញ្ជរា
"ឱ ! ឆ្លាតមែនទែន !" ព្រឹទ្ធជន​ឆ្លើយតបទាំងញញឹមយ៉ាងពេញចិត្ត ហើយពោលផ្ទួនរឿងរ៉ាវឧបមា​ឧបមេយ្យរបស់ខ្ញុំព្រះករុណាតិចៗថា "រាងកាយប្រៀដូចជាទូកធ្លាយ ឱឃៈសង្សារ​ប្រៀប​ដូច​ជា​មហាសមុទ្រ ត្រើយនាយប្រៀបដូចជាព្រះនិព្វាន ចុះពោងវិញប្រៀបដូចនឹងអ្វី លោកសមណៈ ! "
ក្រុមល្ខោនចល័ត
"សុខសន្តិភាព​នឹង​គ្របដណ្តប់​សាយភាយពេញ​ទាំងប្រទេសជាតិនោះ ប្រជាជននឹងមានជីវភាពរស់នៅប្រកប​ដោយសេចក្តីសុខក្សេមក្សានយ៉ាងពិតប្រាកដ"
មេរៀនពីក្មេងតូច
"មានរឿងមិនគប្បីអ្វីកើតឡើងឬ សូមប្រាប់អាត្មាឲ្យឆាប់មក ឧបាសក ! អាត្មាត្រេកអរនឹងជូយអនុគ្រោះ ញោមដោយអស់សមត្ថភាព"ខ្ញុំព្រះករុណាអន្ទោកអន្ទោល ប្រធាន​ភូមិ​ងើយមុខដ៏ដាបរហាមដោយទឹកភ្នែកឡើង សម្លឹងមើលខ្ញុំព្រះករុណាយ៉ាងទទូចអង្វរហើយ និយាយទាំងសស្លើតសស្លក់ថា
ក្រុមល្ខោនចល័ត
"បោកប្រាស់យ៉ាងនេះ គឺ រឿងដែលញោមសម្តែងនោះមិនមែនជារឿងពិតទេ ជារឿងដែលចិន្តកវីចងក្រង​ឡើងចេញពីមនោគតិរបស់គេ ។ ខណៈដែលសម្តែង ជួនកាល ញោម​អាច​ត្រូវ​គេ​សន្មត​ឲ្យធ្វើជាក្សត្រក៏មាន ព្រោះការសន្មតនេះគ្រាន់តែជាការឆបោកប៉ុណ្ណោះ ព្រោះញោមមិនមែន​ជាក្សត្រពិតប្រាកដឯណា ។ នរណាៗ ក៏ដឹងដែរ ជួនកាល​អាច​ជា​មនុស្ស​ក្រោធ​ខឹង​ក៏​មាន យំយែកក៏មាន សើចក៏មាន ។ ប៉ុន្តែនោះគ្រាន់តែជាការក្លែងធ្វើប៉ុណ្ណោះ ជួនកាលក៏សម្តែងកើតសឹកសង្គ្រាមឡើង ប៉ុន្តែមិនមែនជាសឹក សង្គ្រាមពិតប្រាកដទេ ។ ជួនកាល​ញោម​ក៏​អាច​ធ្វើជាត្រូវសស្ត្រាវុធស្លាប់លើវេទិកា ប៉ុន្តែមិនមែនស្លាប់មែន​ទែនទេ ញោមគ្រាន់តែធ្វើស្លាប់ប៉ុណ្ណោះ ព្រោះបើញោមស្លាប់មែនទែននោះ មុខជានឹងមិនអាចមកអង្គុយ សន្ទនា​ជាមួយ​នឹង​អាត្មា​បានទេក្នុងខណៈនេះ ។ កាលបើដូច្នេះ មិនឲ្យហៅថាល្ខោនបោកប្រាស់ទេឬ?"
ឆ្នេរស្ទឹងនេរញ្ជរា
"អាត្មាដើរផ្លូវមកតែមួយ​អង្គ​ឯងទេ" ខ្ញុំព្រះករុណាឆ្លើយ ។
ដំណឹងស្លន់ចិត្ត
ម្នាលលោកដ៏មានអាយុ ! លុះព្រឹកព្រាងឡើង នៅពេលទ្វារបាលបើកទ្វារនគរហើយ ខ្ញុំព្រះករុណាក៏ចូលទៅ​បិណ្ឌបាតក្នុងក្រុងរាជគ្រឹះ ។ កាល​បើ​បាន​ចង្ហាន់​ល្មម​ចិញ្ចឹម​ជីវិត​ឲ្យ​ប្រព្រឹត្ត​ទៅ​ក្នុង​ថ្ងៃនោះហើយ ខ្ញុំព្រះករុណាក៏​ចេញទៅឆាន់ក្នុងវត្តវេឡុវ័នដែលជាឧទ្យាន​ព្រៃឫស្សី​ដែល​ព្រះបាទ​ពិម្ពិសារមហារាជា​នៃមគធរដ្ឋស្តេច​យាង​ប្រទានចំណី​ដល់​សត្វ​កង្ហែន ។ វេឡុវនារាម​ជា​រមណីយដ្ឋាន​ដ៏​ត្រជាក់​ត្រជុំ​មនោរម្យ​ក្រៃ​លែង​ជា​អារាម​ដទៃ​ទៀត​ដែលខ្ញុំព្រះករុណាបានជួបប្រទះមក ។ ផ្ទៃដីខាងក្រោមត្រូវបានភិក្ខុសាមណេរបោសសម្អាតឲ្យរលីងណិល​ជានិច្ច ។ ខាង​លើ​ត្រូវ​ប្រក់គ្របសុបប្រឡុបដោយដើមឫស្សីក្រាស់ឃ្មឹកស៊ុមទ្រុមជាដំបូលធម្មជាតិ ធ្វើឲ្យ​បរិយាកាសខាងក្រោមត្រជាក់សប្បាយសព្វកាល ។ ភិក្ខុសាមណេរក្នុងអាវាសមានចំនួនតិចទេ ព្រោះ​ភាគច្រើន លោកបានចេញចរចារិកទៅក្នុងទិសានុទិស ទើបមានកុដិនៅទំនេរច្រើន ។ បន្ទាប់ពីប្រគល់កាយថ្វាយខ្លួនដល់​ព្រះមហាថេរ​ជាវិហារាធិបតី​ហើយ​ ខ្ញុំ​ព្រះករុណា​បាន​នាវ​យក​កុដិ​តូច ១ ខ្នងដែលស្ថិតនៅជ្រៅចូលទៅក្នុង​ព្រៃឫស្សីសម្រាប់ជាទីស្នាក់អាស្រ័យ ហើយតំាំងចិត្តថានឹងសម្រាកសម្រាន្តកាយព្រមទាំងអប់រំចម្រើនចិត្តខ្លះ ក្រោយ​ពី​ដើរ​ផ្លូវ​ត្រាច់​រង្គត់​អស់​កាល​ជា​យូរអង្វែងមក ។
មេរៀនពីក្មេងតូច
"អានាង ! ឯងកំពុងតែលេងអី?"
បរមិន្ទរាជា
(ព្រះអង្គលើកព្រះម្នាងទេពបុប្ផាជាបុត្រីសម្ដេចចៅហ្វាទឡ្ហៈដុង ជាព្រះអគ្គមហេសី។ ទ្រង់ប្រទានព្រះនាមសម្ដេចព្រះអគ្គមហេសីជា ព្រះភគវតី ស្រីទេពធីតា មហាចក្រពត្តិឧត្តមបរមរតនារាជធានីសោភីលក្ខណាមហាក្សត្រី។ ត្រង់ម្នាងទេពបុប្ផាហាក់ដូចជារឿងនិទាន)
ព្រះអង្គឱ្យសង់ព្រះមេរុថ្វាយព្រះបិតា សសរកំពស់មួយសិនមួយព្យាម (ក្នុងមួយសិនមាន ២០ ព្យាមក្នុងមួយព្យាមមាន ៤ ហត្ថក្នុងមួយហត្ថមាន ០,៥ មាត្រ ដូច្នេះក្នុងមួយសិន មួយព្យាម ត្រូវជា ២១ ព្យាម ត្រូវជា ៤០ មាត្រ។) លុះស្រេចការ ព្រះបាទអ្នកជាអម្ចាស់ផែនដី ព្រមទាំងព្រះរាជវង្ស ក្សត្រា ក្សត្រី មន្ត្រី បរិស័ទ ធំ តូច រៀបចំដង្ហែ ព្រះបរមសពយ៉ាងធំ ចូលព្រះមេរុធ្វើបុណ្យស្នងព្រះតេជគុណសម្ដេច ព្រះបិតា ជាមហោឡារិកអធឹក ពន្លឹករុងរឿង ថ្វាយព្រះភ្លើង បរិច្ចាគព្រះរាជទ្រព្យជាទានដល់ព្រះសង្ឃ ស្មូមយាចកជាសូរេចការឈាបនកិច្ចតាមរាជបវេណី។ លុះចូលឆ្នាំថ្មីព្រះបាទសម្ដេច ព្រះបរមិន្ទរាជាធិរាជ ព្រះបរមនាថ ព្រះបាទអ្នកជាអម្ចាស់លើត្បូង រៀបដង្ហែព្រះអដ្ឋិធាតុដោយក្បួនព្យូហយាត្រានាវាដោយជលវិថីរហូតដល់ភ្នំសន្ទុក។ នៅទីនោះស្ដេចធ្វើបុណ្យធំបញ្ចុះព្រះបរមអដ្ឋិធាតុក្នុងព្រះចេតិយដែល សម្ដេចព្រះបរមអយ្យកោ ព្រះធម្មរាជា ទ្រង់សាងព្រះបរមពុទ្ធសារីរិកធាតុព្រះមហាស្តូបធំ នូវព្រះធាតុទាំងឡាយស្រេច ស្ដេចត្រឡប់ចូលព្រះនគរវិញ។ ទ្រង់សំរាន្តព្រះរាជហឫទ័យជាសុខរៀងមក។
ពុទ្ធសាសនា
ពស. ២១១០, គស. ១៥៦៦ ឆ្នាំខាល អដ្ឋស័ក សម្ដេចព្រះបរមនាថ បរមបពិត្រទ្រង់ឱ្យសាងព្រះមេរុធ្វើបុណ្យព្រះសពព្រះបិតា ៣ ខែ ជាឧឡារិក សន្ធឹកពន់ប្រមាណ រហូត ដល់ខែផល្គុន ក្នុងឆ្នាំខាល អដ្ឋស័ក។ ក្នុងឆ្នាំនោះ សម័យមួយ សម្ដេចព្រះអគ្គមហេសី ស្រីទេពធីតាមហាចក្រពត្តិ ស្ដេចភ្នកព្រះទ័យគិតចង់សាងព្រះវិហារមួយ។ យប់នោះ ទ្រង់ព្រះសុបិននិមិត្តឃើញថា : សម្ដេចអមរេន្ទ្រាធិរាជ ស្ដេចមកចង្អុលកន្លែងឱ្យសាងព្រះវិហារជាអាគ្នេយ៍ព្រះរាជវាំង។ លុះតើនឡើងសម្ដេចព្រះអគ្គមហេសីទ្រង់ចេញទៅ ទ្រង់ទតព្រះនេត្រឃើញផែនដីមួយកន្លែងក្បែរព្រះបរមរាជវាំង ផ្សាយរស្មី ៣ ពណ៌ ភ្លឺផ្លេកដូចផ្លេកបន្ទោរ ហើយឃើញទាំងចារឹកនៅទីនោះផង។ សម្ដេចព្រះអគ្គមហេសី ស្រីទេពធីតា ស្ដេចយកសេចក្ដីនេះ ក្រាបបង្គំទូលសម្ដេចព្រះបរមបពិត្រ និង ជំរាបព្រះមាតាបិតា ឱ្យទ្រង់ជ្រាប ឱ្យបានជ្រាប។ ព្រះមាតាបិតា កាលយល់ព្រមហើយ ក៏ចាត់ឱ្យកេណ្ឌ មេជាង កូនជាងបានជាច្រើននាក់ ហើយឱ្យសាងព្រះអារាម ជីកស្រះ តែងខ្លោងមឿង អ្នកតាចាស់ស្រុក ជាស្រេចហើយ នៅខ្វះ តែថ្ម ល្អិតល្អបរិសុទ្ធ ដើម្បីនឹងសាងព្រះពុទ្ធរូបមួយព្រះអង្គ សំរាប់ ព្រះអារាមនោះ។ ខណៈនោះ ព្រះបរមបពិត្រ នាំព្រះអគ្គមហេសី ស្រីទេពធីតា និង ព្រះស្នំក្រមការចេេញទៅ ជួបជុំនឹងព្រះបរមរាជវង្សានុវង្ស បុរោហិត ព្រឹទ្ធាចារ្យ អគ្គមហាសេនា សេនាបតី មន្ត្រីគ្រប់ក្រុង តាំងបួងសួងទេវតាទាំង ៨ ទិសអស់រយៈ ៣ ថ្ងៃ។ លុះដល់រាត្រីមួយនោះ មានហេតុអស្ចារ្យពន់ប្រមាណណាស់ ក្នុងព្រះនគរ អាណាប្រជានុរាស្ត្រ ឮខ្ទ័រខ្ទារបីដូចសូរសព្ទតូរ្យតន្ត្រីវាយដេញដំប្រគំ ជុំព្រះបរមរាជវាំង។ ពេលនោះព្រះចន្ទរះពេញបូណ៌មីភ្លឺច្បាស់ស្រឡះទាំងអាកាសជនទាំងឡាយក្រឡេកមើលទៅឯនភាល័យក៏ឃើញរស្មីចេញ ៧ ព័ណ៌ ដេរដាសទាំងអាកាសពុំនោះផ្លេកភ្លឺហាក់ដូចផ្លេកបន្ទោរមានសំបុរហាក់ដូចជាទេវតាទេវបុត្រហោះចាកព្រះរាជទេពវិមាន ប្រមាណជា ៨ ម៉ោង ម៉ោងបូរាណ ទើបបានសូរសព្ទអស្ចារ្យទាំងនោះ ស្ងាត់បាត់បង់ទៅវិញ។ លុះព្រឹកឡើងព្រះបាទបរមនាថ បរមបពិត្រ ជាអម្ចាស់ជីវិតលើត្បូង ព្រះអង្គ និង សម្ដេចព្រះអគ្គមហេសី ស្រីទេពធីតា នាំព្រះក្រមការចេញទៅប្រថាប់នៅព្រះពន្លាគឺទីដែលសាងព្រះវិហារនោះ។ នៅទីនោះព្រះអង្គទតព្រះនេត្រឃើញថ្មល្អិតល្អមានពណ៌ឆ្លុះឆ្លាស់ផ្សេងៗគួរជាទីអស្ចារ្យណាស់ព្រះបរមបពិត្រ និង សម្ដេចព្រះអគ្គមហេសី ស្រីទេពធីតា និង សម្ដេចចៅហ្វាទឡ្ហៈដុង ព្រមទាំងអ្នកជំទាវទេវីនារីសោភ័ណជៃ ដែលយល់ព្រមថា ហេតុជាអស្ចារ្យពីយប់មិញនោះគឺសម្ដេច អមរេន្ទ្រាធិរាជ ទ្រង់យាង​មកជួយឧបត្ថម្ភយើងឱ្យបានកសាងព្រះអារាមនេះហើយ។ ព្រះបរមបពិត្រ និងព្រះអគ្គមហេសីព្រមទាំងព្រះមាតាបិតា ទ្រង់ព្រះអំណរណាស់ ស្ដេចត្រាស់ឱ្យជាងរចនាថ្មនោះជា ព្រះពុទ្ធរូបធំទ្រង់សណ្ឋិតលើរតនបល្លង្កតាំងអង្គ ព្រះអម្រេន្ទ្រាធិរាជថ្វាយនិមិត្តនោះ។ លុះកសាងព្រះអារាមនោះរួចសព្វគ្រប់ហើយ ទ្រង់ក៏ប្រទាននាមដល់ ព្រះអារាមនោះតាមនាមព្រះអគ្គមហេសីនិងនាមសម្ដេចអម្រេន្ទ្រាធិរាជ ឱ្យនិមិត្តមកហៅថា វត្តព្រះឥន្ទទេព។
ព្រះរាជវង្ស
កាលក្នុងផែនដី ព្រះបាទសម្ដេច ព្រះបរមខត្តិយាមហាចន្ទរាជា ដែលពាក្យរាស្ត្រទាំងពួង លើកយសព្រះអង្គហៅថា: ព្រះរាជឱង្ការធំនោះ ព្រះអង្គសោយរាជសម្បត្តិ ប្រកបដោយបុញ្ញាធិការមានបុណ្យបារមីណាស់ នោះព្រះបរមិន្ទរាជា កាលមិនទាន់បានសោយរាជ្យនៅឡើយ គឺកាល ពស.២០៨៧, គស.១៥៤៣, មស.១៤៦៥, ចស. ៩០៥ ឆ្នាំថោះ ត្រីស័ក ព្រះជន្មបាន ២២ វស្សា ព្រះអង្គមានព្រះរាជបុត្រា មួយព្រះអង្គ ទ្រង់ប្រទានព្រះនាមថា : សម្ដេចព្រះសត្ថា។ ក្រោយមកកាល ពស.២១០២, គស. ១៥៥៨, មស. ១៤៨០, ចស.៩២០ ឆ្នាំមមី អដ្ឋស័ក ព្រះជន្មាយុចំរើនបាន ៣៧ វស្សា សម្ដេចសម្ភពព្រះរាជបុត្រា មួយព្រះអង្គ និង ព្រះនាងកេសរមាលា ជាព្រះនាងស្ដាំ ទ្រង់ប្រទាន ព្រះនាមថា ព្រះស្រីសុរិយោពណ៌។ លុះដល់ ពស. ២១០៦, គស. ១៥៦២, មស. ១៤៨៤, ច.ស. ៩២៤ ឆ្នាំច ទោស័ក ស្ដេចសម្ភពព្រះរាជបុត្រាមួយព្រះអង្គនឹងអ្នកម្នាងកេសរ ទ្រង់ប្រទានព្រះនាមថា ពញានូរ។ នៅមុនពេលសោយរាជ្យនោះមួយឆ្នាំ អ្នកព្រះម៉ែនាងវងសម្ភពបានព្រះរាជបុត្រាមួយអង្គ ទ្រង់ប្រទានព្រះនាមថា ពញាអន គឺឆ្នាំគស.១៥៦៥។ ឯពញាយសរាជា ជាសម្ដេចព្រះរៀមអយ្យកោមួយ ស្ដេចមានព្រះរាជបុត្រីមួយព្រះអង្គ ទ្រង់ព្រះនាមព្រះសុជាតិក្សត្រី។ ព្រះសុជាតិក្សត្រី អង្គនេះមានព្រះរាជបុត្រាមួយព្រះអង្គ និង ព្រះស្រីសុរិយោពណ៌ ទ្រង់ព្រះនាមជ័យជេស្ដា ហើយពញាយសរាជាក៏សុគតទៅ។ (ត្រង់កន្លែងនេះ សិលាចារឹកព្រះក្សត្រីអង្គនេះជាព្រះមាតានៃព្រះបាទសត្ថាទី១ រឺ ជ័យជេដ្ឋាទី១ ទៅវិញទេ។)
**សង្គ្រាមខ្មែរ-សៀមលើកទី១
លុះកន្លងមកដល់ ពស.២១១៤, គស.១៥៧០, មស.១៤៩២, ចស.៩៣២ ឆ្នាំមមី សំរឹទ្ធិស័ក ព្រះបាទសម្ដេចព្រះបរមិន្ទរាជាធិរាជជាអម្ចាស់ជីវិតលើត្បូង ទ្រង់ព្រះតំរិះអំពីការសង្គ្រាមស្រុកសៀម លាវទើបព្រះអង្គចេញគង់ចុងព្រះរាជរោងរម្យជួបជុំព្រះបរមរាជវង្សានុវង្ស អង្គអគ្គសេកោព្រឹន្ទាមាត្រ ក្រាបបង្គំគាល់តាមយសសក្ដិតាមតំណែងធំ តូច ទើបមានព្រះរាជឱង្ការថា ក្រុងស្រីអយុធ្យា និង នគរសៀមទាំង ៧ នោះធ្លាប់ចំណុះក្រុងកម្ពុជារៀងមក តែដល់មកផែនដី ព្រះបាទអាទិត្យវង្ស ព្រះអង្គមានព្រះកាណ៌ទិព្វ ព្រះនេត្រាទិព្វនោះ ទ្រង់មានព្រះរាជបុត្រាមួយ និងនាងនាគជាពងនោះកើតឡើងជាពញារោង មានមាត់ទិព្វ ហើយខ្ចាត់ទៅនៅស្រុកណោងស្នោ និង សុខោទ័យ។ ព្រះអង្គមានព្រះរាជបុត្រាមួយអង្គទៀតជាមនុស្ស ទ្រង់ព្រះនាម ព្រះបាទបទុមសូរ្យវង្ស ទ្រង់មានព្រះនេត្រ ជាទិព្វទាំងអស់ទ្រង់ ជ្រាបថា: ពញារោងជាសម្ដេចព្រះជេដ្ឋា ខ្ចាត់ទៅនៅស្រុកសុខោទ័យ ដូច្នោះទ្រង់ប្រោសលើកស្រុកនោះ ថាឯករាជ្យ ឱ្យលែងនាំសួយសារផ្កាមាស ប្រាក់មកថ្វាយក្រុងកម្ពុជាទៅ។ ពញារោងមានបុណ្យវាយនគរសៀម បានជាចំណុះទាំង ៧ នគរ និងស្រុកលាវខ្លះផង។ លុះដល់ ពញារោងសុគតទៅ ពញាឝ្រីសុពណ៌ (ស៊ីសុភ័ណ) ជាព្រះរាជបុត្រា ឡើងសោយរាជ្យស្នងដឹងខ្លួនថាជាព្រះភាគិនេយ្យោនៃព្រះមហាក្សត្រខ្មែរ ក៏ឱ្យនាំសួយសារផ្កាមាសប្រាក់ មកថ្វាយព្រះបុទមសូរ្យវង្ស ជាសម្ដេចព្រះបិតុលារៀងរាល់រដូវ។ លុះដល់ព្រះបាទបទុមសូរ្យវង្សសុគតទៅ ក្រុងស្រីអយុធ្យានោះ ត្រូវព្រះចៅសិរីវិជ័យ ស្រុកជៀងសែនមានបុណ្យមានអំណាចប្រាបប្រាមពូជពញារោងបាន បានជាស្ដេចធំក្នុងនគរសៀមទៅ។ ដល់ចៅឧទងកុមារបានសោយរាជ្យ ស្ដេចនោះឱ្យលើកទ័ពមកវាយក្រុងកម្ពុជាធិបតីម្ដងហើយឱ្យកូនសោយរាជ្យម្ដង។ ដល់មករាជ្យ សម្ដេចព្រះអយ្យកោ ទូតស្ដេចដេញសៀមចេញហើយយកបានព្រះនគរវិញ។ ដល់មករាជ្យសម្ដេច ព្រះវររាជបិតា សៀមលើកទ័ពមកដល់នគរវត្តម្ដងទៀត និងឱ្យពញាអុង លើកទ័ពមកដល់ស្រុកពោធិ៍សាត់ម្ដងទៀត តែសម្ដេចព្រះវររាជបិតា ស្ដេចមានតេជៈបារមីណាស់ ដូច្នេះសៀមក៏បរាជ័យយចាញ់ទាំងពីរលើកទៅ។ វាធ្វើយើងច្រើនគ្រាណាស់ហើយ ក្រុងកម្ពុជាយើងឥតមានទោសអ្វីនឹងវាសោះ។ ឥឡូវផែនដីរបស់អញគួរតែគិតសងសឹកសៀមខ្លះទើបបាន តែបើអញសំងំស្ងៀមយូរទៅ មុខជាសៀមយកកូនខ្មែរទៅធ្វើជាខ្ញុំពុំខានឡើយ។
ចំបាំងនឹងលាវ
ឆ្នាំ១៥៧៣ ទ័ពលាវ ដែលរត់បែកបាក់ទៅនោះ ខ្លះរត់ក៏រត់ជាប់ទៅជាមួយនឹងទ័ពលោកឧបរាជសូរ្យវង្ស ខ្លះទៀតក៏រត់ខ្ចាត់ភ្លាត់ដោយស្រុកដោយភូមិរតាត់រតាយទៅក៏មាន។ ដូច្នេះឧបរាជសូរ្យវង្សទ្រង់ក៏ប្រមូលទ័ពដែលនៅសល់ពីស្លាប់ហើយរត់រួចនោះលើកវិលត្រឡប់ទៅឯនគរលាវវិញ។ ទ្រង់ឱ្យកេណ្ឌរេហ៍ពលមកបន្ថែមទៀតដើម្បីចាំដល់ពេលចេញវស្សាទៅលាវនឹងលើកទ័ពវិលត្រឡប់មកសងសឹកនឹងទ័ពខ្មែរវិញទៀត។ ប៉ុន្តែសេចក្ដីគំនុំរបស់លាវ នេះមិនបានសំរេចទៅវិញទេដោយហេតុថា លាវត្រូវជាប់ធ្វើសង្គ្រាមនឹងសម្ដេចព្រះចៅហ្វាម៉ុងគ្រី នគរហង្សាវតីគឺព្រះបាទព្រះរៀមអង្គយោធិននព្វរត្ន។
**សង្គ្រាមខ្មែរ-សៀមលើកទី១
នេះនឹងស្រដីពីទ័ពខ្មែរវិញ។ សម្ដេចព្រះបរមនាថ ព្រះបាទអ្នកជាអម្ចាស់ជីវិតតំកល់លើត្បូង ស្ដេចព្រះរាជដំណើរទ័ពហ្លួងទៅដល់ក្រុងស្រីអយុធ្យានៅក្នុងខាងខ្នើតខែមាឃ។ ទ្រង់ដាក់ទ័ពនៅភូមិមួយធំ ហើយទ្រង់ឱ្យតែងព្រះរាជសារប្រគល់ឱ្យឈ្លើយសៀមនាំយកទៅថ្វាយព្រះចៅក្រុងស្រីអយុធ្យា។ ក្នុងរាជសារបានសូមឱ្យស្ដេចសៀមប្រគល់ស្រុក នគររាជសីមាជួរខាងកើតទៅដល់ បស្ចឹមរហូតទៅដល់សមុទ្រ ជាដែនដីខ្មែរពីដើមដែលសៀម លើកទ័ព ត្រឡប់ទៅវិញមួយរំពេច។ ស្ដេចសៀមបានបដិសេធដោយយកលេសថា ខ្លួនជាស្រុកនៅចំណុះព្រះចៅហង្សាវតីដែរ មិនអាចប្រគល់ស្រុកទាំងនោះមកឱ្យខ្មែរបានឡើយ។
=ព្រះរាជជីវប្បវត្តិ និង រាជកិច្ច=
**សង្គ្រាមខ្មែរ-សៀមលើកទី១
លុះវេលាព្រឹកព្រាងភ្លឺច្បាស់ ព្រះអរុណោទ័យ ទ្រង់ត្រាស់ឱ្យព្រះចម្បាធិរាជជិះដំរីចំលងសឹកឃុំទ័ព ៧០០០ នាក់ ជាមេទ័ពមុខ ឱ្យព្រះបរិនាយក នឹងនាយរងលើកព្យូហចតុរង្គសេនា រៀបតាមក្បួនពិជ័យសង្គ្រាមស្រេច ទើបស្ដេចរៀបព្រះរាជដំណើរ ចេញក្បួនទ័ពចូលវាយក្រុងស្រីអយុធ្យាមហានគរ។ កាលទ័ពលើកទៅដល់ហើយស្ដេចទ្រង់ បញ្ឈរព្រះទីនាំងនៅ វត្តសាមវិហារ។ ទ្រង់ឱ្យរាយដំរីសឹករៀងទៅដល់ តុត្ថីថោងហួសចូលទៅវត្តឆោង។ ទ្រង់ត្រាស់ឱ្យ ព្រះចម្បាធិរាជយកទូកដែលចាប់បានប្រមាណជា ១៥ ចំលងសឹកទៅមុខវត្តមេរុរាជ្ជីការាមឱ្យពល ៤០០០ នាក់ទៀតជិះ ទូកចូលទៅច្បាំងវាយបន្ទាយនគរនៅជ្រុងចៅសនុក រួចឱ្យទ័ពខាងជើងគោក បាញ់កាំភ្លើងធំ តូចជាកោលាហល។ សម្ដេចព្រះធម៌រាជា ព្រះចៅក្រុងស្រីអយុធ្យា ទ្រង់ឡើងគង់ព្រះរាជយានលើកពលទាហានឡើងក្បាលបន្ទាយទទួលច្បាំងបាញ់គ្នាដោយកាំភ្លើងធំតូចការពារនគរ។ លុះច្បាំងគ្នាដល់ថ្ងៃប្អូនត្រង់សៀមបាញ់ត្រូវទូកខ្មែរលិចអស់ច្រើន។​ កងទ័ពខ្មែរជើងគោកដែលទៅជាមួយគ្នាក៏ទៅជួយពុំរួចព្រោះទើសនឹងទឹក ទ័ពទាំង ៤០០០ នាក់ក៏ថយវិលមកវិញ។ ព្រះចម្បាធិរាជ ខឹងណាស់ក៏បរដំរីដេញពល ទៅបញ្ឈរនៅមាត់ច្រាំង តាំងបាញ់ចំរុះ។ លុះព្រឹកឡើងព្រះចៅក្រុងកម្ពុជា ទ្រង់មានព្រះរាជឱង្ការ ត្រាស់ឱ្យកេស្សធិកាបុស្សរាជ ដែលជាជំនួយព្រះចម្បាធិរាជ នោះជាមេទ័ពមុខ ជំនួសព្រះចម្បាធិរាជ។ ស្ដេចឱ្យកេណ្ឌពលធ្វើស្ពានចងក្បូនចំលងទ័ពចូលទៅវាយសៀមម្ដងទៀត។ ខាងសៀម ក៏បាញ់កាំភ្លើងធំតូចមកលើក្បូន លើស្ពានទ័ពស្រុកខ្មែរយើង ទ័ពខ្មែរយើងឆ្លងពុំបាន។ លុះដល់ថ្ងៃ ក្រោយមកទ្រង់ត្រាស់ ឱ្យលើកទ័ពធំទៅកជាប៉មដាក់កាំភ្លើងធំបាញ់តំរង់ទ្វារបន្ទាយ ហើយទ្រង់ឱ្យចងក្បូនធ្វើស្ពាន កេណ្ឌទូកចំលងទ័ពចូលច្បាំងទៀតតែសៀមវារក្សាបន្ទាយយ៉ាងមាំមួនវាយពុំបាន។ ទ័ពខ្មែរ ក៏ថយមកបន្ទាយវិញ។ ខណៈនោះ ព្រះរាជាអ្នកជាអម្ចាស់ផែនដីកម្ពុជា មានព្រះរាជឱង្ការ និងអស់នាម៉ឺនមុខមន្ត្រីថា: នគរសៀមមានទឹកព័ទ្ធជុំវិញ ហើយយើងលើកទ័ពជើងគោកមកនេះមានពលក៏តិចយើងបន្តសង្គ្រាមទៅទៀតពុំបាន។ ដូច្នេះទ្រង់ត្រាស់ឱ្យកងទ័ពមួយម៉ឺននាក់លើកទ័ពចេញហើយបំបែកគ្នាចូលទៅក្នុងស្រុកតូច-ធំ និគមជនបទចាប់កៀរគ្រួសៀមចាប់ដំរីសេះ យកអស់សម្បត្តិទ្រព្យ ស្បៀងអាហារបានមកជាឈ្លើយច្រើនណាស់។ ទ្រង់មាន ព្រះរាជឱង្ការឱ្យទ័ពក្រោយ ផាត់កៀរគ្រួមក មុនទ័ពហ្លួង ១៥ ថ្ងៃ។ លុះដល់ខ្នើត ខែផល្គុន ស្ដេចលើកទ័ពវិលចូល ក្រុងកម្ពុជាធិបតីវិញ។ ព្រះចៅ ក្រុងស្រីអយុធ្យា កាលបើបានឃើញទ័ពខ្មែរដកថយត្រឡប់មក ក្រុងកម្ពុជាវិញហើយក៏ឱ្យចៅហ្វាយស្រុកប្រមូលរាស្ត្រដែលនៅសេសសល់នោះឱ្យចូលមកនៅតាមស្រុកដើមវិញ។ ឯអម្ចាស់ផែនដី ព្រះនគរក្រុងកម្ពុជា ទ្រង់ត្រាស់ឱ្យផាត់កៀរគ្រួសៀម ដែលនៅខេត្តខាងជើង ខេត្តខាងកើតនាំវិលត្រឡប់ចូលមកប្រទេសកម្ពុជាបានចំនួនច្រើនណាស់។ ទ្រង់ត្រាស់ឱ្យរំសាយកងទ័ព ឱ្យចេញទៅនៅតាមទីលំនៅ រៀងៗខ្លួន ហើយទ្រង់មានព្រះរាជកំណត់ឱ្យត្រួតត្រៀមពល អាហារសាស្ត្រាវុធដាក់កំណត់ពេលថា: ដល់ពេលចេញវស្សា ឆ្នាំក្រោយ ទ្រង់នឹងលើកទ័ពចូលទៅវាយក្រុងស្រីអយុធ្យាម្ដងទៀត។
សោយទិវង្គត
=ឯកសារយោង=
ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:រាជវង្សអង្គជ័យចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ក្សត្រសម័យលង្វែក __បង្ខំមាតិកា__
លុះដល់មកខែជេស្ឋ ឆ្នាំជូត អដ្ឋស័ក ពស.២១២០, គស.១៥៧៦, មស.១៤៩៨, ចស.៩៣៨ ព្រះបាទសម្ដេចបរមិន្ទរាជាធិរាជ បរមនាថ បរមបពិត្រជាអម្ចាស់ជីវិតលើត្បូងស្ដេចសោយរាជ្យបាន ១១ ឆ្នាំ ព្រះជន្មវស្សា ៥៥ ឆ្នាំ ព្រះអង្គទ្រង់ប្រឈួន រោគជាខ្លាំង ទ្រង់សោយព្រះវិលាល័យក្ស័យព្រះជន្មទៅ។ ព្រះរាជបុត្រនិងសម្ដេចព្រះមហាសុគន្ធាសង្ឃរាជា និងរាជាគណៈ សេនាបតីមន្ត្រីធំ-តូច ខ្ញុំព្រះរាជការលើកព្រះបរមសព តំកល់ក្នុងកោដ្ឋហើយ ក៏ជំនុំថ្វាយព្រះរាជាសម្បត្តិទៅព្រះសត្ថាជាព្រះរាជបុត្រច្បង ប្រសូតក្នុងឆ្នាំឆ្លូវ មកដល់ឆ្នាំជូតនេះ ចំរើនព្រះជន្មវស្សាបាន ៣៣ ឆ្នាំឱ្យឡើងសោយរាជ្យស្នងព្រះរាជបិតា។
ចំបាំងនឹងសៀមលើកទី២
នេះនឹងស្រដីឯខាងក្រុងកម្ពុជាធិបតីវិញម្ដង។ ក្រោយពីប្រជល់ដំរីបានជ័យជំនះ លើដំរីលាវហើយលុះចេញវស្សាហើយក្នុងឆ្នាំវក ទោស័ក ពស.២១១៦, គស. ១៥៧២, មស.១៤៩៤, ចស.៩៣៤ អម្ចាស់ផែនដី ប្រទេសកម្ពុជាស្ដេចចេញគង់ចុងព្រះរាជរោងរម្យជួបជុំជំនុំព្រះរាជវង្សានុវង្ស នាម៉ឺនសព្វមុខមន្ត្រីដែលគង់ចាំត្រៀបត្រាជាយសបរិវារទើប ទ្រង់មានព្រះរាជឱង្ការថា: កាលពីឆ្នាំទៅ យើងលើកទ័ពទៅចាប់ក្រុងស្រីអយុធ្យា តែចាប់ពុំបានព្រោះយើងយកពលទៅតិចពេកហើយ នគរសៀមមានទឹកព័ទ្ធជុំវិញជាខ័ណ្ឌផង។ ហេតុនេះហើយបានជាយើងយកពុំបាន។ ក្នុងឆ្នាំនេះ យើងលើកទ័ពទៅចាប់ស្រុកធំ-តូចក្រៅ។ ឱ្យបានសិនឱ្យ ព្រះចៅក្រុងស្រីអយុធ្យា លើកទ័ពចេញមកជួយស្រុកអស់ទាំងនោះ ទើបយើងនឹងវាយទ័ព សៀមឱ្យបែកហើយនឹងចូលទៅយកនគរសៀមឱ្យបាន។ អស់មន្ត្រីធំ-តូចស្ដាប់ ព្រះបន្ទូលហើយ ក៏យល់ស្របតាមព្រះរាជតំរិះ។ មួយរំពេចនោះ ព្រះចៅក្រុងកម្ពុជា ឱ្យកេណ្ឌកងទ័ពពីរម៉ឺននាក់ សេះ ៨០០ ប្លាយព្រមទៅដោយគ្រឿងសាស្ត្រាវុធ រួចទើបទ្រង់ត្រាស់ឱ្យកេណ្ឌចៅហ្វាយស្រុកបាសក្ដិ ចៅហ្វាយស្រុកខេត្តព្រះត្រពាំង ឱម៉ោ ក្រមួនស កំពត ពាម កំពង់សោមដែលមានចៅហ្វាយស្រុកបាសក្ដិជាមេទ័ពឱ្យលើកកងទ័ព ១៥០០០ នាក់ទៅវាយស្រុកចន្ទបុរី ស្រុកធនយ៉ៃ ស្រុករយ៉ង ស្រុកប៉ែតទ្រីវ ស្រុកណាមរឿង ឡើងទៅប្រសព្វនឹងទ័ពហ្លួងខាងជើងគោក។ អស់នាយកកងទ័ពឯទៀត ទ្រង់ឱ្យលើកទ័ពចេញមក មកជួបជុំនឹងទ័ពហ្លួង ហើយទ្រង់ឱ្យតាំងពិធីសឹកក្រស័ត្រ។ លុះដល់ថ្ងៃបានឫក្សជាពេលាល្អបវរសិទ្ធិជោគ ស្ដេចទ្រង់គ្រឿងអលង្ការសំរាប់មហារណង្គយុទ្ធ ទ្រង់រាជអាវុធឡើងគង់លើព្រះទីនាំងគជាសក្ដិ ព្រមទៅដោយស្វេតច្ឆ័ត្រ ក្លស់ក្លំអភិរម្យ គ្រឿងរាជសឹក សន្ធឹកទៅដោយចតុរង្គយោធា សេនានិករបវរ ទង់ជ័យមើលទៅ ប្រពៃដោយក្បួនមាំមួនមហិមាមានអាវុធគ្រប់ដៃ។ ព្រះបាទសម្ដេចបរមនាថ បរមបពិត្រជាអម្ចាស់ជីវិតលើត្បូង ស្ដេចព្រះរាជដំណើរទៅដោយថ្នល់មាគ៌ា វិថី រៀងទៅដល់ស្រុកកំពង់ក្រសាំង ក្នុងខេត្តសៀមរាប។ ស្ដេចតាំងយកទ័ពហ្លួងនៅទីនោះ ទ្រង់មានព្រះរាជកំណត់ឱ្យនាយកងទ័ពនិងពល ១០០០០ នាក់ទៅចៅពញាឧកាសរាជជាមេទ័ពឱ្យទៅវាយស្រុកនគររាជសីមាឱ្យពញាសួគ៌ាលោកជាមេទ័ព និងនាយទ័ពនាយកងព្រមទាំងពល ៨០០០ នាក់ឱ្យលើកទៅវាយបស្ចឹមបុរី ស្រុកនគរនាយក ស្រុកជ័យបុរី ស្រុកប្រាំបីរដ្ឋ និង ស្រុកធំ-តូចរៀងទៅ។ ទ្រង់ចាត់ទ័ព ២ កងទៀតឱ្យទៅស្កាត់កៀរគ្រួសៀមដែលរត់ចូលព្រៃ។ នាយកងទ័ពទាំងនោះ ក្រាបថ្វាយបង្គំលាលើកទ័ពទៅហើយចូលវាយស្រុកសៀមធំតូច តាមត្រាស់បង្គាប់បានជ័យជំនះបានស្រុកជាច្រើនតាំងពីនគររាជសីមាខាងជើងរៀងរហូតទៅដល់ខេត្តខាងត្បូងទល់នឹងសមុទ្រផុតកោះចន្ទបុរី។ ព្រះចៅក្រុងស្រីអយុធ្យាទ្រង់បានជ្រាបថា: ទ័ពខ្មែរបានលើកចូលមកវាយប្រទេសព្រះអង្គហើយ តែព្រះអង្គពុំហ៊ានលើកទ័ពមកជួយឡើយ។ កាលនោះ នាយកងទ័ពខ្មែរទាំងអស់ខាងជើងគោកចាប់បានឈ្លើយសៀមស្បៀងអាហារ គោ ក្របី ដំរី សេះ និង គ្រឿងប្រដាប់ប្រដា ទ្រព្យសម្បត្តិជាច្រើនទើបលើកទ័ពមកក្រាបបង្គំទូលថ្វាយវិញ។ នាយកង នាយទ័ព ខ្មែរខាងជើងទឹកក៏ ចាប់បានឈ្លើយសៀមទាំងប្រុសទាំងស្រីជាច្រើននូវទូកក្ដារទ្រព្យសម្បត្តិដ៏មានតំលៃក៏ច្រើនមហិមាណាស់ដែរទើបលើក កងទ័ពត្រឡប់មកស្រុកកំពង់សោមវិញ ហើយបកសំបុត្រឱ្យអ្នកបំរើនាំយកទៅក្រាបបង្គំទូលព្រះករុណាសូមទ្រង់ជ្រាបគ្រប់ប្រការ។ ព្រះបរមបពិត្រ ទ្រង់បានជ្រាបហើយ ទ្រង់មានអំណរណាស់។
ចំបាំងនឹងលាវ
ពេលនោះចៅហ្វាយស្រុកគោកខណ្ឌមួយ ស្រុកធ្លងលីញមួយ ស្រុកឆ្លូង ស្រុកស្រឡៅមួយ ពញាអរជូនខាងត្បូងឃ្មុំមួយ ចៅហ្វាយស្រុកទន្លេរពៅមួយបានធ្វើសំបុត្រ ចាប់បំរើឱ្យនាំទៅដល់កំពង់ក្រសាំង ដែលនៅឯលិច ស្រុកនគរវត្តឱ្យយកទៅជូនសេនាបតីដើម្បីឡើងក្រាបបង្គំទូលព្រះករុណាថា : ស្ដេចនគរលាវ កំពុងតែឱ្យកេណ្ឌកងទ័ពធំ និង ទ័ពរទេះសេះ ដំរី ច្រើនណាស់បំរុង នឹងលើកមកវាយក្រុងកម្ពុជាធិបតី យើងក្នុងពេលឆាប់ៗនេះហើយ។ សូមទ្រង់ជ្រាប ក្រោមល្អងធូលីព្រះបាទ។ ព្រះបរមបពិត្របានទ្រង់ជ្រាបតាមសំបុត្ររបស់ចៅហ្វាយស្រុកទាំងនោះហើយព្រះអង្គទ្រង់មានព្រះរាជឱង្ការនឹងអស់នាយកងនាយទ័ពទាំងនោះថា: យើងនឹងទៅវាយក្រុងស្រីអយុធ្យា ក្នុងពេលនេះពុំទាន់បានឡើយព្រោះឥឡូវនេះលាវវាលើកទ័ពមកវាយយើងមុនហើយ បើដូច្នេះត្រូវតែយើងទទួលវាយលាវសិន។ ព្រះបរមបពិត្រ ទ្រង់ត្រាស់តែប៉ុណ្ណោះ ទើបត្រាស់ឱ្យសេនាបតីធ្វើសំបុត្របង្គាប់ពញាឧទ័យធិរាជ ចៅហ្វាយស្រុកអាសន្ទុកនោះឱ្យកេណ្ឌរាស្ត្រខេត្តខាងជើង ហើយចាំទទួលច្បាំងនឹងលាវនៅទីស្រុកអាសន្ទុកនោះឱ្យពញាអរជូនចៅហ្វាយស្រុកខេត្តត្បូងឃ្មុំ កេណ្ឌរាស្ត្រខេត្តខាងកើត ហើយចាំទទួលច្បាំងនឹងលាវនៅស្រុកសម្បុកុលសម្បូណ៍។ ឯទ័ពហ្លួងស្ដេចព្រះរាជដំណើរ ត្រឡប់មកក្រុងលង្វែករាជធានីវិញ។ ឈ្លើយសៀមដែលចាប់បានមកទាំងប៉ុន្មាននោះទ្រង់ត្រាស់ឱ្យចែលទៅស្រុកធំតូចទាំងឡាយក្នុងប្រទេសកម្ពុជា។ គោ ក្របី ដំរី សេះ សព្វសម្បត្តិដែលបានមកទាំងប៉ុន្មានទ្រង់ប្រោសព្រះរាជទាន ចែកអស់នាយកងនាយទ័ពមិនឱ្យខ្វះកន្លះដល់ម្នាក់ឡើយ។ ហេតុនេះហើយបានជាកងទ័ពខំធ្វើការរាជការឆ្លងព្រះតេជគុណរៀងរាល់ឆ្នាំមានជ័យជំនះជាទីពេញចិត្តណាស់។
រដ្ឋបាល
ស្ដេចចាមទីមួយមានព្រះរាជបុត្រីមួយព្រះអង្គព្រះនាមនាងពៅសក់ក្រអូបមានរូបឆោមលោមពណ៌និងក្លិនក្លែបក្រអូបណាស់លើសស្រីទាំងឡាយ។ ស្ដេចចាមស្រលាញ់នាងសក់ក្រអូបនេះខ្លាំងណាស់ទ្រាំពុំបានទើបទ្រង់ចូលទៅរួមមនោរម្យនិងនាងនោះទៅ។ ក្នុងខណៈនោះព្រះធរណីក៏កំរើក ខ្ទ័រខ្ទារអស់ ៥ ថ្ងៃ។ ស្ដេចចាមទ្រង់សាកសួរហោរាអំពីព្រឹត្តិការណ៍ចំឡែកនេះ។ ហោរាក្រាបទូលថានៅខ្វះតែ ២ ថ្ងៃទៀតព្រះធរណីនឹងស្រូបព្រះអង្គហើយ។ ស្ដេចចាមសួរហោរាទៀតថា: បើដូច្នោះយើងគិតធ្វើដូចម្ដេចនឹងបានរួចហោរាទូលថា ដើម្បីឱ្យរួចនោះត្រូវតែព្រះអង្គធ្វើពិធីឆាន់ព្រុតទើបបានរួចខ្លួន។ មួយរំពេចនោះ ស្ដេចាមឱ្យហោរាធ្វើហោមពិធីរួចហើយទើបស្ដេចយាងចុះទូកព្រះទីនាំងមួយហោរាចុះទូកមួយនាំស្ដេចរត់ចេញទៅបាន ២ យប់ ២ ថ្ងៃ។ ពេលនោះទឹកគួចលិចទូកហោរានោះស្លាប់ទៅ។ ហេតុនេះហើយបានជាស្រុកនេះហៅថាស្រុកលង់ហោរ។ ព្រះរាជវាំងដែលស្ដេចគង់នោះត្រូវព្រះធរណីស្រូបជាបន្ទាន់ក្នុងពេលដែលស្ដេចឡើងគង់លើព្រះទីនាំងនាវា ហេតុនេះហើយបានជាកន្លែងនោះហៅថា បឹងប្រាសាទឃុំជៃយោ តែយារៗមកហៅថាឃុំទយោ ភូមិបន្ទាយដែករៀងរហូតមកទល់សព្វថ្ងៃនេះ។ ឯស្ដេចចាមដែលរត់ទៅនោះកាលបើឃើញហោរាលង់ទឹកស្លាប់បាត់ទៅហើយភ័យណាស់ទើបខំស្រូតព្រះទីនាំងឱ្យដល់ស្រុកក្រោមឯនាយ។ ខណៈនោះទួនភិនដែលត្រូវជាព្រះអនុជជីទួតមួយ និង ព្រះអង្គកាលបើបានដឹងរឿងនេះហើយក៏មកទទួលអញ្ជើញព្រះបាទសូរិយាវរ្ម័នឱ្យគង់នៅក្នុងប្រាសាទនោះ។ លុះវេលាយប់ព្រះធរណីក៏ស្រូបទាំងវាំងប្រាសាទនោះទៅទៀត។ ហេតុនេះហើយបានជាមានពាក្យហៅប្រាសាទស្រុតរហូតមកដល់សព្វថ្ងៃ។ ព្រះបរមនាថ បរមបពិត្រទ្រង់បានជ្រាបហើយទ្រង់ប្រែឈ្មោះកោះស្លាកែតនោះឱ្យហៅថាខេត្តលើកដែកវិញ។ (កន្លែងនេះដូចជាការបំពេញសាច់រឿង នាងសក់ក្រអូបដូចនឹងរឿងរបស់បុត្រាព្រះចន្ទរាជា ព្រះរាមាធិបតីដែរ ប្រាកដជារឿងប្រឌិតមាននៅក្នុងពង្សាវតារជៀងម៉ៃ)
លំដាប់ក្រោយមកទៀតព្រះអង្គទ្រង់លើកព្យូហនាវា ត្រឡប់មកដល់កោះស្លាកែតទ្រង់ឱ្យបញ្ឈប់ព្រះទីនាំងប្រថាប់នៅទីនោះ ១៦ ថ្ងៃ។ ចៅហ្វាយស្រុក និងក្រមការខេត្តក៏រៀបទទួលព្រះអង្គយ៉ាងធំគឺមាន របាំល្បែងមហោស្រពលេងសន្ធឹកគឹកកងណាស់អស់ចៅហ្វាយស្រុក និងក្រមការខេត្តដែលនៅជិតនិងទៅមកទាន់ក៏ចូលមកក្រាបបង្គំថ្វាយមាសប្រាក់បណ្ណាការជាច្រើន។ នៅទីនោះព្រះអង្គទ្រង់គង់ព្រះទីនាំងទន្សាយស្លឹកចេញទតព្រះនេត្រ អស់ទីនានាទ្រង់ទត ឃើញមានកំពែងជាប់ដោយអន្លើៗនិង មានព្រះធរណីដល់គោលរញ៉ាដំរីច្រើនកន្លែងទើបទ្រង់សួរអស់ចាស់ប្រជាអ្នកស្រុកណាដែលបានដឹងការណ៍នេះ។ អ្នកស្រុកក្រាបបង្គំទូលថា: ការណ៍នេះទូលព្រះបង្គំទាំងឡាយបានឮចាស់ៗនិយាយតៗមកថា "កាលផែនដីបឋមក្សត្រគឺព្រះបាទកុមេរុរាជព្រះថោងនោះ ព្រះអង្គទ្រង់ឈ្នះសង្គ្រាមព្រះបាទអស្សាជ័យរាជ ព្រះអង្គចាប់បាន ព្រះរាជបុត្រ ព្រះបាទអស្សាជ័យរាជទាំង ៥ អង្គគឺព្រះនាមព្រះសុរិយោវរ្ម័នមួយ ព្រះសុរិយង្គវរ្ម័នមួយ ព្រះសុរិយាវរ្ម័នមួយ ព្រះបរមិន្ទវរ្ម័ន និង ព្រះសូរេន្ទ្រាវរ្ម័នមួយ។ ព្រះរាជបុត្រទាំង ៥ ព្រះអង្គនេះសូមចុះចាញ់ព្រះបារមី ថ្វាយព្រះនគរហើយព្រះអង្គទ្រង់ត្រាស់ឱ្យព្រះសុរិយោវរ្ម័នគ្រប់គ្រងប្រការ ឱ្យព្រះសុរិយង្គវរ្ម័នគ្រប់គ្រងស្រុកទ្រាំងភ្នំបាយ៉ង់កោ ឱ្យព្រះបរមិន្ទវរ្ម័នគ្រប់គ្រងស្រុកត្បូងឃ្មុំ ព្រះសុរិយាវរ្ម័ន ដែលគ្រប់គ្រងស្រុកស្លាកែត ឱ្យព្រះសូរេន្ទ្រាវរ្ម័នគ្រប់គ្រងស្រុកស្ទោង។ សុរិយាវរ្ម័ន ដែលគ្រប់គ្រងស្រុកស្លាកែត នោះបានតាំងវាំងប្រាសាទសុទ្ធសឹងតែថ្ម និង ឈើជើងចាប ឈើតាត្រាវមានរោងសេះ រោងដំរីជាគ្រឿងលំអ។ ទ្រង់តាំងពញាតេជោឱ្យធ្វើទ្វារមួយនៅ មាត់ទន្លេខាងទិសបស្ចឹមជាទ្វារព្រះនគរប៉ែកខាងលិច។ ទ្រង់តាំងពញាជ័យឱ្យសំរេចការខាងជើងគោក។ ទ្រង់តាំងពញាយោឱ្យសំរេចការខាងជើងទឹក ព្រះរាជវង្សានុវង្សនៃព្រះរាជបុត្រអង្គនេះសោយរាជ្យតៗមកអស់ជាច្រើនតំណ។
តមកព្រះអង្គត្រឡប់មកភ្នំពេញព្រះអង្គទ្រង់ឡើងគង់ព្រះទីនាំងគជេន្ទ្រាលើកព្យូហនាវាតំរង់ទៅទន្លេបាទីទៀត។ នៅទីនោះទ្រង់ទតព្រះនេត្រឃើញប្រាសាទថ្មល្អថ្ងៃថ្លា។ ទ្រង់ត្រាស់សួរបណ្ដាអ្នកស្រុកចាស់ទុំដែលបានដឹងការណ៍គ្រប់ៗគ្នា។ អ្នកស្រុកក្រាបបង្គំទូលថា : កាលដើមផែនដី ព្រះថោងកុមេរុរាជ ព្រះអង្គទ្រង់ឈ្នះទ័ពព្រះបាទអស្សាជ័យរាជ ព្រះអង្គមានបុណ្យទ្រង់ប្រោសព្រះរាជបុត្រព្រះបាទអស្សាជ័យរាជទាំង ៥ ព្រះអង្គឱ្យគ្រប់គ្រង ស្រុកត្បូងឃ្មុំមួយ ស្រុកបាយ៉ង់កោមួយ ក្នុងខេត្តតាកែវ ស្រុកភ្នំរាជជីសូរ ភ្នំជីសូរក្នុងខេត្តតាកែវមួយ កោះស្លាកែតមួយ ស្រុកស្ទោងមួយ។ ឯស្ដេចដែលគង់នៅភ្នំរាជជីសូរនោះព្រះអង្គទ្រង់ បានឱ្យសាងប្រាសាទរាជវាំងជាវិការនៃថ្មនៅលើភ្នំនោះហើយទ្រង់ឱ្យសាងប្រាសាទថ្មមួយនៅមុខភ្នំសឹងមានធ្វើជាត្រឡែងកែងមានស្រះស្រង់ថ្លាច្បារដំណាំ។ ព្រះអង្គគង់នៅទីនោះបាន ៤ ខែ។ តមកដល់រាជ្យព្រះបាទសុរិយោទ័យវរ្ម័ន ព្រះអង្គទ្រង់យល់ថាទីនោះមានទឹកពុំបរិបូរណ៍ទើបព្រះអង្គលើកគ្រប់គ្រួឱ្យមកសាងប្រាសាទនៅទន្លេបាទីវិញ។ លុះដល់មកផែនដីរបស់ព្រះអង្គទើប ព្រះអង្គទ្រង់បានត្រាស់ ឱ្យសេនាទាហានមករំលាយស្ដេចចាមទាំងនោះអស់ទៅហើយទ្រង់ចាត់ឱ្យព្រះរាជបុត្ររបស់ព្រះអង្គមកគ្រងស្រុកទាំង ៥ នោះវិញ។ លុះមកដល់ផែនដីព្រះធនញ្ជ័យគោរព្យរាជស្ដេចទាំង ៥ ព្រះអង្គនោះពុំព្រមខ្លបខ្លាចព្រះអង្គ។ សេនាបតីបង្គាប់ ការអ្វីៗមកព្រះអង្គ ព្រះអង្គពុំសូវយកព្រះទ័យទុកដាក់សោះ។ ដូច្នេះហើយទើបព្រះបាទធនញ្ជ័យគោរព្យរាជទ្រង់បន្ថយទីសម្ដេចនោះចេញពុំឱ្យហៅសម្ដេចចៅពញាទេ ទ្រង់ឱ្យហៅត្រឹមតែចៅពញាវិញ ដូចជាសេនាបតីក្នុងព្រះនគរ។ ព្រះបាទបរមនាថ បរមបពិត្រទ្រង់ជ្រាបគ្រប់ប្រការហើយព្រះអង្គទ្រង់ប្រែងារចៅហ្វាយស្រុកទាំងពីរនោះជាឧកញ៉ាវង្សាអនុជិតដោយទ្រង់គិតថាវង្សា គឺពីដើមជាវង្សស្ដេចចាមអនុជិតនោះ គឺ ព្រះអង្គអនុញ្ញាតិឱ្យមន្ត្រីខ្មែរដែលជិតដិតនឹងព្រះអង្គនោះឱ្យគ្រប់គ្រងស្រុកបាទីនោះតទៅ។ លុះព្រះបរមបពិត្រ ទ្រង់រៀបចំស្រេចបាច់ហើយស្ដេចលើកយោធាទាហានទៅថ្កាននៅភ្នំបាយ៉ង់កោ។ លុះទ្រង់យាងទៅដល់ស្ទឹងស្លាគូ ព្រះអង្គឱ្យតាំងព្រះពន្លាហើយព្រះអង្គឡើងគង់សំរាកព្រះហឫទ័យនិងសំរាកកំលាំងនៃសេនាទាហាននៅទីនោះ។
**សង្គ្រាមខ្មែរ-សៀមលើកទី១
កាលទ្រង់ព្រះតំរិះដូច្នេះហើយព្រះករុណាស្ដេចទ្រង់ឱ្យកេណ្ឌកងទ័ពបាន ៣៣០០០ នាក់មកជួបជុំនៅព្រះរាជធានីលង្វែក។ ទ្រង់ប្រោសឱ្យសម្ដេច ព្រះរាជបុត្រ និង មន្ត្រីក្រុមស្រុកនៅចាំព្រះនគរ។ ទ្រង់ត្រាស់ ព្រះវង្សចម្បាធិរាជជាមេទ័ពមុខឱ្យមុខមន្ត្រីក្រុមទាហានរៀបពលជាក្បួនទ័ពពិជ័យសង្គ្រាម។ លុះដល់ថ្ងៃ ១ កើត ខែបុស្ស ឆ្នាំមមី សំរឹទ្ធិស័ក ព.ស.២១១៤, គ.ស.១៥៧០, មស.១៤៩២, ចស. ៩៣២ ជាថ្ងៃសុភមង្គលបានឫកល្អហើយ ស្ដេចទ្រង់គ្រឿងប្រដាប់សំរាប់ខត្តិយាវង្ស ទ្រង់សុវណ្ណបញ្ចង្គសំរាប់ រណយុទ្ធរួចជាស្រេច ស្ដេចឡើងគង់ ព្រះទីនាំងគជេន្ទ្រចងសុវណ្ណមណ្ឌប គ្រឿងប្រដាប់សំរាប់គជាគ្រប់គ្រឿង។ លុះបានវេលាឫក្សពារល្អហើយ ព្រះហោរាធិបតី ក៏គោះគងទូងភេរី ផ្លុំត្រែ ផ្លុំស័ង្ខប្រគុំភ្លេងតូរ្យតន្ត្រី ស្ដេចព្រឹន្ទាពលាពល បូរាណអានថា : ព្រឹន្ធា។ បើជាគុណនាមពាក្យនេះប្រែថា ច្រើន ទាំងអស់ បើជានាមវិញប្រែថា ពួកចំនួនច្រើន។ ក្នុងទីនេះ ព្រឹន្ទាពលាពល ប្រែថា លើកពលទៅទាំងអស់។ ព្រមទៅដោយគ្រឿងមង្គលចាមរ បៃមន ក្លស់ក្លំ អភិរម្យសែនត្វាន់បាំងសែងព្រះសុរិយាត្រៀបត្រាទង់ជ័យប្រពៃទៅដោយចតុរង្គ ព្យូហៈ គជសារ ពាជិរឹទ្ធិពលសឹកសន្ធឹកទៅដោយទាហានថ្មើរជើង កាន់នូវគ្រឿងអាវុធស្រេច ស្ដេចត្រាប់ដោយមាគ៌ាជាលំដាប់ផ្លូវទៅបស្ចឹមទិស។ ឯព្រះចម្បាធិរាជវង្សធំ ជាមេទ័ពមុខលើកទ័ពស្រួចរត់ដល់ស្រុកបស្ចឹមបុរី ជាដែននគរសៀមហើយ ក៏ដេញទ័ពមុខឱ្យចូលវាយលុកបែកបានស្រុកនគរនាយកមួយវាយស្រុកតូចៗរៀងតាមផ្លូវទៅរហូតឥតឈប់ឈរឡើយហើយចាប់បានឈ្លើយសៀមជាច្រើនទៀត។ ឯទ័ពហ្លួងក៏ស្ដេចតាមលំដាប់ទ័ពមុខរៀងៗទៅ។ ចៅហ្វាយស្រុក និងក្រមការខេត្តខាងសៀមដែលបរាជ័យ ចាញ់ដៃព្រះចម្បាធិរាជ ហើយដែលរត់ចូលទៅនោះក៏ខំស្រូតទៅដល់ក្រុងស្រីអយុធ្យា រួចក៏នាំគ្នាចូលទៅក្រាបបង្គំទូលសម្ដេចព្រះមហាព្រះចៅធម៌រាជា ស្ដេចសៀមឱ្យទ្រង់ជ្រាបគ្រប់ប្រការ។