cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
គម្ពីរវិមុត្តិមគ្គ
វិធីបដិបត្តិ
“ការតាំងមាំ”(ឋបនា) មានន័យថា៖ កាលបើទទួលនូវភាពស្រួលងាយក្នុងការប៉ះហើយ យោគីគួរធ្វើ និមិត្ដឲ្យតាំងមាំ និងគួរធ្វើបីតិ សុខ: និងធម៌ដទៃទៀតដែលកើតឡើងក្នុងទីនេះ ឲ្យតាំងមាំដែរ។ បណ្ឌិតគប្បីយល់ ពីការតាំងមាំយ៉ាងដូច្នេះចុះ។
អប្បនាសមាធិ
តទៅនេះ គឺជាពាក្យប្រៀនប្រដៅអំពីភាពបរិសុទ្ធទាក់ទងទៅនឹងការបាននូវអប្បនាឈាន: ចាប់ផ្តើម តាំងពីភាពងាយស្រួលក្នុងនិមិត្ដ រហូតដល់ការបណ្តេញនូវនីវរណធម៌ចេញបាន ហៅថាឧបចារសមាធិ។ ឯការ បណ្តេញនីវរណ:ក្នុងលំដាប់ជាបន្ដទៀតនោះ ហៅថាអប្បនាឈាន។
បុ          “ឧបចារសមាធិ” មានន័យដូចម្ដេច?
១-ពុទ្ធានុស្សតិ
ព្រះដ៏មានព្រះភាគ ព្រះអង្គបានបំពេញអ្វីៗគ្រប់យ៉ាងឲ្យបរិបូណ៌ តាំងពីក្នុងអតីតជាតិនានារបស់ព្រះអង្គ មកម្លេះ។ ពេលដែលព្រះអង្គទ្រង់នៅជាយុវវ័យ ព្រះអង្គបានកំចាត់នូវសេចក្តីត្រូវការគ្រប់យ៉ាង ទ្រង់ដកចេញនូវ សេចក្តី ត្រូវការបុត្រ ភរិយា មាតាបិតា និងមិត្តភ័ក្ដ្រទាំងឡាយ។ ព្រះអង្គបានលះបង់នូវវត្ថុដែលគេលះបង់បា់ន ដោយលំបាក។ ទ្រង់ប្រព្រឹត្តជីវិតទៅតែម្នាក់ឯងក្នុងកន្លែងដែលស្ងាត់។ ព្រះអង្គប្រាថ្នានូវព្រះនិព្វាន។ ទ្រង់បានយាង ឆ្លងទន្លេនេរញ្ជរា ក្នុងដែនមគធ: គង់ប្រថាប់ក្រោមដើមពោធិ ទ្រង់បានផ្ចាញ់ស្តេចមារនិងកងទ័ពមារ។ ក្នុងបឋម យាមនៃពេលរាត្រី ព្រះអង្គទ្រង់រលឹកឃើញនូវជីវិតរបស់ព្រះអង្គកាលពីអតីតជាតិ។ ក្នុងមជ្ឈឹមយាមនៃរាត្រី ទ្រង់បាននូវទិព្វចក្ខុ ហើយក្នុងបច្ចឹមយាមនៃរាត្រី ព្រះអង្គទ្រង់យល់នូវសេចក្តីទុក្ខនិងហេតុនៃទុក្ខ ព្រមទាំងបាន ត្រាស់ ដឹងនូវអរិយសច្ច: [xliii]។ ដោយការ បដិបត្តិអរិយមគ្គដែលមានអង្គ៨ ព្រះអង្គបានបំផ្លាញនូវឤសវ:ទាំងឡាយ និងបានសំរេចនូវពោធិញាណ។ ព្រះអង្គទ្រង់រំកិលព្រះវរកាយរបស់ព្រះអង្គពីពិភពលោកនេះ និងយាងចូលទៅ កាន់កន្លែងដែលរំលត់នូវឤសវ:ទាំងឡាយ ដែលជាទីដ៏ខ្ពស់បំផុតនិងបរិសុទ្ធជាទីបំផុត។ បុគ្គលគួររំលឹកដល់ ការ លះបង់របស់ព្រះដ៏មានព្រះភាគដោយវិធីច្រើនយ៉ាងដូចនេះចុះ។
អប្បនាសមាធិ
វិ        ជាសមាធិដែលនៅក្បែរឈាន ទើបបានជាហៅថាឧបចារ: ដូចជាថ្នល់ដែលនៅជិតភូមិហៅថាថ្នល់ភូមិ។ ទោះបីជាឈ្មោះខុសគ្នាក្ដី ក៏ប៉ុន្តែមានអត្ថន័យដូចគ្នា។
១-ពុទ្ធានុស្សតិ
ព្រះដ៏មានព្រះភាគបានដល់ហើយនូវការរួចផុត និងសភាវ:ចិត្តដែលទៅជាមួយនឹងការរួចផុតនោះដោយ ប្រការដូចនេះ៖ ព្រោះការដែលព្រះអង្គប្រកបដោយពលញាណ១០ ពុទ្ធបញ្ញា១៤ និងពុទ្ធធម៌១៨ ព្រោះសេចក្តី បរិបូណ៌នៃឈាន និងព្រោះបានទៅដល់ត្រើ់យនៃវិមុត្តិ។ យោគីគួររំលឹកដោយប្រការដូចនេះចុះ។
អប្បនាសមាធិ
អប្បនាឈាន មានន័យដូចម្ដេច? អប្បនាឈានមានន័យថា“យោគ:”។ អប្បនាឈាន ដូចគ្នានឹងចិត្ត ដែលចូលទៅកាន់មណ្ឌល:។ ពុំមានភាពខុសគ្នាដោយអត្ថន័យរវាងពាក្យថានេក្ខម: ឈាន និងអប្បនាឈាន ទេ។ ក្នុងទីនេះ យោគីអ្នកស្ថិតនៅក្នុងឧបចារសមាធិ អប្បនាឈាន ឬបឋមជ្ឈាន គួរពង្រីកកសិណឲ្យធំឡើង។
១-ពុទ្ធានុស្សតិ
អ្វីគឺពលញាណ១០របស់ព្រះដ៏មានព្រះភាគ? គឺ ១-ព្រះអង្គទ្រង់ជ្រាបនូវអ្វីដែលគួរពីអ្វីដែលមិនគួរទៅ តាម សភាពពិត ២-ព្រះអង្គទ្រង់ដឹងនូវហេតុនិងផលរបស់កម្មល្អក្នុងអតីត អនាគត និងបច្ចុប្បន្ន ទៅតាមសភាពពិត ៣-ព្រះ អង្គទ្រង់ដឹងនូវសេចក្តីត្រូវការផ្សេងៗរបស់សត្វទាំងឡាយទៅតាមសភាពពិត ៤-ព្រះអង្គទ្រង់ដឹងចរិត ផ្សេងៗ ទៅតាម សភាពពិត ៥-ព្រះអង្គទ្រង់ដឹងនូវហេតុនិងផលដែលនាំឲ្យទៅកាន់ទេវលោក មនុស្សលោក និង លោកផ្សេងៗ ទៅតាមសភាពពិត ៦-ទ្រង់ដឹ់ងនូវការខុសប្លែកគ្នានៃឥន្ទ្រីយ៍របស់សត្វទាំងឡាយទៅតាមសភាព ពិត ៧-ទ្រង់ដឹងនូវភាពបរិសុទ្ធ ដែលមានគ្រឿងសៅហ្មងនៅលាយឡំក្នុងឈានវិមុត្តិ សមាធិ សមាបត្តិ ទៅតាមសភាព ពិត  ៨-ទ្រង់ដឹងនូវអតីតជាតិ របស់ព្រះអង្គទៅតាមសភាពពិត ៩-ទ្រង់ដឹងនូវការកើតនិងស្លាប់របស់សត្វទាំងឡាយ ទៅតាមសភាពពិត និង ១០-ទ្រង់ ដឹងនូវការរលត់នូវឤសវកិលេសទៅតាមសភាពពិត[xliv] ។ ព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់ ប្រកបទៅដោយពលញាណទាំង១០ ប្រការ យ៉ាងនេះឯង។
ការពង្រីកកសិណ
បុ          យោគីគួរពង្រីកកសិណ ដូចម្តេច?
១-ពុទ្ធានុស្សតិ
អ្វីគឺពុទ្ធញាណ១៤? គឺ ១-ការដឹងទុក្ខ ២-ការដឹងហេតុដែលនាំឲ្យកើតទុក្ខ ៣-ការដឹងនូវការរលត់ទុក្ខ      ៤-ការដឹងផ្លូវដែលនាំទៅរកការរំលត់ទុក្ខ ៥-ការដឹងពីការវិភាគអត្ថន័យ ៦-ការដឹងពីការវិភាគធម៌ ៧-ការដឹងពីការ វិភាគប្រវត្តិ របស់ពាក្យ ៨-ការដឹងពីការវិភាគពាក្យឆ្លងឆ្លើយ ៩-ការដឹងហេតុនិងផលដែលនាំឲ្យទៅកាន់ទេវលោក មនុស្សលោក និងលោកដទៃទៀត ១០-ការដឹងពីភាពខុសគ្នាក្នុងឥន្ទ្រីយ៍របស់សត្វទាំងឡាយ ១១-ការដឹងពីបាដិ ហារ្យដែលជាគូរៗ ១២-ការដឹងពីមហាករុណាចិត្ត ១៣-ការដឹងគ្រប់យ៉ាង និង១៤-ការដឹងដែលពុំមានឧបសគ្គអ្វី មករារាំង។ ទាំងអស់នេះគឺ ពុទ្ធញាណទាំង១៤[xlv] ។ ព្រះដ៏មានព្រះភាគព្រះអង្គប្រកបដោយពុទ្ធញាណទាំង១៤ ប្រការ ដូច្នេះឯង។
ការពង្រីកកសិណ
វិ        កសិណដែលមានទំហំមួយចំឤមបួនធ្នាប់នៅពេលដែលចាប់ផ្ដើមជាដំបូងនោះ គួរគប្បីពង្រីកឲ្យធំឡើងៗ ជាលំដាប់។យោគីដែលសម្លឹងកសិណដោយយកចិត្ដទុកដាក់ដូចដែលបានពោលមកនោះ នឹងឤចពង្រីក កសិណនោះឲ្យធំទៅៗដោយងាយស្រួល។ យោគីនោះឤចពង្រីកកសិណឲ្យមានទំហំប៉ុនកង់រទេះ ប៉ុន បុស្បុក ប៉ុនម្លប់ឈើ ប៉ុនស្រែដែលច្រូតរួចហើយ ប៉ុនទំហំប្រជុំផ្ទះបួនដប់ខ្នង ប៉ុនភូមិមួយ ប៉ុនភូមិដែល មានរបងព័ទ្ធជុំវិញមួយ(ប៉ុនឃុំ) និងប៉ុនទីក្រុងមួយ។ យោគីនោះកាន់តែពង្រីកកសិណឲ្យធំឡើងៗថែម ទៀត រហូតដល់មា់នទំហំប៉ន៉ុផែនដី។ យោគីមិនគប្បីសម្លឹងមើលវត្ថុទាំងឡាយនោះថាដូចជាទន្លេ ជាភ្នំ ថាខ្ពស់ ថាជ្រៅ ថាជាដើមឈើ ឬជាពំនូកដែលលយឬពកចេញមកទេ ព្រោះថាលក្ខណ:ទាំងអស់នេះមិន រាបស្មើទេ។ យោគីគប្បីសម្លឹងមើលផែនដីឲ្យឃើញហាក់ដូចជាផ្ទៃមហាសមុទ្រ។ យោគីពង្រីកកសិណឲ្យធំ តាម ទំនងដូច្នេះ រមែងបានសំរេចនូវគុណវិសេសក្នុងសមាធិ។
១-ពុទ្ធានុស្សតិ
អ្វីគឺពុទ្ធធម៌១៨ដែលព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់បានបំពេញហើយ[xlvi]?គឺ ១-ពុទ្ធញាណដែលដឹងពីអតីតដោយ ពុំមានឧបសគ្គ ២-ពុទ្ធញាណដែលដឹងពីអនាគតដោយពុំមានឧបសគ្គ ៣-ពុទ្ធញាណដែលដឹងពីបច្ចុប្បន្ន ដោយ ពុំមានឧបសគ្គ ៤-កាយកម្មទាំងអស់ដែលនាំមុខដោយញាណនិងប្រាកដឡើងត្រូវគ្នានឹងញាណនោះ ៥-វចីកម្ម ទាំងអស់ដែល នាំមុខដោយញាណនិងប្រាកដឡើងត្រូវគ្នានឹងញាណនោះ ៦-មនោកម្មទាំងអស់ដែលនាំមុខ ដោយ ញាណនិងប្រាកដ ឡើងត្រូវគ្នានឹងញាណនោះ។ ព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់បានបំពេញពុទ្ធញាណទាំង៦ប្រការ នេះ។ ៧-ការមិនឱនថយនៃ ឆន្ទ: ៨-ការមិនឱនថយនៃធម្មទេសនា ៩-ការមិនឱនថយនៃវិរិយ: ១០-ការមិនឱន ថយនៃសមាធិ ១១-ការមិនឱនថយ នៃបញ្ញា ១២-ការមិនឱនថយនៃវិមុត្តិ ១៣-អវត្ដមាននៃភាពមិនទៀងទាត់ ១៤-អវត្ដមាននៃការបោកបំភ័ន្ដ ១៥-អវត្ដ មាននៃអ្វីដែលមិនច្បាស់លាស់ ១៦-អវត្ដមាននៃការប្រញាប់ ១៧-អវត្ដ មាននៃសភាវ:ដែលមិនដឹង ១៨-អវត្ដមាននៃ ឧបេក្ខាដែលកំចាត់ចេញដោយការពិចារណា។
៧. ខលុបច្ឆាភត្ដិកង្គធុតង្គ
បុ             អ្វីគឺ ការកំណត់នូវការទទួល?
បដិច្ចសមុប្បាទឧបាយ
សេចក្តីឧបមាទៅនឹងពណ៌ទាំងឡាយរបស់ជាងគំនូរ
សរុបចតុក្ក: ន័យទី៥
[xix] សត្ដបត្ដិកខន្ធ គឺ បរាជិក សង្ឃាទិសេស ថុល្លច្ច័យ បាចិត្ដិយ បាដិទេសនីយ ទុក្កដ និងទុព្ភាសិត។
បដិច្ចសមុប្បាទឧបាយ
បុ        បើដូច្នេះ តើបដិច្ចសមុប្បាទជាអ្វី?
ឈានដែលមានចំណែកនៃការអន់ថយ ការរឹងមាំ គុណវិសេស និងការដឹងច្បាស់
[xliii] S.IV, 235 កតមា ច ភិក្ខវេ សាមិសា បីតិ? បញ្ចិមេ ភិក្ខវេ កាមគុណា។ កតមេ បញ្ច? ចក្ខុវិញ្ញោយ្យ រូបា ឥដ្ឋា កន្ដា មនាបា បិយរូបា កាមូបសំហិតា រជនីយា បេ កាយវិញ្ញោយ្យ ផោដ្ឋព្វា ឥដ្ឋា កន្ដា រជនីយា។ ឥមេ ខោ ភិក្ខវេ បញ្ចកាមគុណា យាខោ ភិក្ខវេ ឥមេ បញ្ចកាមគុណេ បដិច្ច បីតិ អយំ វុច្ចតិ ភិក្ខវេ សាមិសា បីតិ។
អានិសង្សរបស់សីល
[iv] Cp. Th. 614: សីលំ ឤភរណំ សេដ្ឋំ
១-ពុទ្ធានុស្សតិ
គឺព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់បានបំពេញសេចក្តីល្អគ្រប់យ៉ាង និងទ្រង់បានទៅដល់ត្រើយម្ខាងទៀតហើយ។ ពុំ មានអ្នកដទៃណាមួយ ឤចបង្វិលចក្រគឺព្រះធម៌ដែលទ្រង់បង្វិលដោយសេចក្ដីករុណាដល់សព្វសត្វនោះបាន ឡើយ។ ព្រះអង្គបានបើកទ្វារនៃអមតធម៌ដោយពុំបានបែងចែកថាធម៌នេះជាឤថ៌កំបាំង ឬធម៌នោះមិនជាឤថ៌ កំបាំងឡើយ[xlix] ។ ទ្រង់បានធ្វើឲ្យទេវតានិងមនុស្សរាប់ចនួំនមិនអស់បានសំរេចផលនៃព្រហ្មចរិយធម៌។ ទ្រង់បានធ្វើ ឲ្យសត្វរាប់មិនអស់ ទទួលបាននូវផលប្រយោជន៍ដោយបដិហារ្យ៣យ៉ាងគឺ: ឥទ្ធិបាដិហារ្យ(សំដែងឫទ្ធិបាន) ឤទេសនាបាដិហារ្យ (ទាយចិត្តបាន) និងអនុសាសនីយបាដិហារ្យ(បង្រៀនឲ្យឃើញពិតបដិបត្តិបានពិត)[l] ។ ព្រះអង្គបានធ្វើឲ្យកើតសេចក្តីក្លាបានាក្នុង ចិត្តរបស់មនុស្សទាំងឡាយ។ ទ្រង់បានរំលើងនូវពាក្យទស្សន៍ទាយ ទាំងឡាយ និងមិច្ឆាទិដ្ឋិទាំងពួង។ ទ្រង់បានលុបលាង ផ្លូវដែលខុស ហើយបើកផ្លូវដែលត្រឹមត្រូវ ធ្វើឲ្យមនុស្សបាន ទទួលផល គឺការរួចផុត ឬការទៅកើតក្នុងស្ថានសួគ៌។ ធ្វើឲ្យ អ្នកស្តាប់បានទទួលនូវភាពស្ងប់ នឹងរស់នៅក្នុងសាវ័ក ធម៌។ ទ្រង់បានបញ្ញត្តិសីលយ៉ាងច្រើន និងបានសំដែងបាដិមោក្ខ ធ្វើឲ្យសត្វទាំងឡាយតាំងនៅក្នុងសេចក្តីល្អដ៏ ឧត្ដម។ ទ្រង់បានប្រទាននូវបរមធម៌របស់ព្រះអង្គ និងទ្រង់ធ្វើឲ្យពិភពលោក បរិបូណ៌ដោយសច្ចធម៌។ សព្វសត្វ ទាំងអស់គោរពបូជាព្រះអង្គ ហើយទេវតានិងមនុស្សទាំងអស់បានឮអំពីព្រះអង្គ។
ឥទ្ធិវិធា ៧ជំពូក
វិ        គឺប្រៀបដូចទៅនឹងឥទ្ធិឫទ្ធិរបស់ព្រះចៅចក្រពត្តិ ឥទ្ធិឫទ្ធិរបស់សេដ្ឋីឈ្មោះជោតិក: ឥទ្ធិឫទ្ធិរបស់សេដ្ឋី ឈ្មោះ ជដិល: និងឥទ្ធិឫទ្ធិរបស់សេដ្ឋីឈ្មោះឃោសិត: ដូច្នោះដែរ។ ម៉្យាងទៀតលោកពោលទុកថា ប្រៀបដូចជា ឥទ្ធិឫទ្ធិរបស់ បុគ្គល អ្នកមានបុណ្យច្រើន៥នាក់ដែរ។ នេះហៅថា បុញ្ញវតោឥទ្ធិ[viii] ។
១-ពុទ្ធានុស្សតិ
ចប់ ពុទ្ធានុស្សតិ
ពុទ្ធធម៌ទាំង១៨ប្រការនេះ ព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់បានបំពេញឲ្យបរិបូណ៌ហើយ[xlvii] ។
លំអ៣
ព្រោះហេតុអ្វីទើបសីលចាត់ជាលំអខាងដើម? មានបុរសម្នាក់ដែលមានសេចក្ដីព្យាយាម(រក្សាសីល) បុរស នោះរមែងមិនមានវិប្បដិសារីទេ។ ពីព្រោះមិនមានវិប្បដិសារី បុរសនោះក៏កើតនូវប្រាមោទ្យ; ព្រោះមានប្រាមោទ្យ បុរសនោះក៏កើតនូវបីតិ; ព្រោះមានបីតិ បុរសនោះក៏កើតនូវកាយបស្សទ្ធិ; ព្រោះមានកាយបស្សទ្ធិ បុរសនោះក៏ មានសេចក្តីសុខ; ព្រោះមានសេចក្តីសុខ ចិត្តរបស់បុរសនោះក៏ស្រាលសប្បាយ។ នេះហៅថាលំអខាងដើម។
ឈានដែលមានចំណែកនៃការអន់ថយ ការរឹងមាំ គុណវិសេស និងការដឹងច្បាស់
[li] Dh. 204: និព្វានំ បរមំ សុខំ។
៩-កាយគតាសតិ
ឤការ:៣២ របស់រាងកាយ
សរុបចតុក្ក: ន័យទី៥
[xi] Dog-asceticism បានដល់ការបដិបត្តិរបស់តាបសនៅឥណ្ឌាខ្លះ ដែលយកតម្រាប់ដូចជាសត្វឆ្កែ
[iii] Cp. Pts. I, 43-44: អត្ថិ សីលំ បរិយន្ដំ អត្ថិសីលំ អបរិយន្ដំ ។ តត្ថា កតមំ តំ សីលំ បរិយន្ដំ? អត្ថិ សីលំ លាភបរិយន្ដំ អត្ថិ សីលំ យសបរិយន្ដំ អត្ថិ សីលំ ញាតិបរិយន្ដំ អត្ថិសីលំ អង្គបរិយន្ដំ អត្ថិ សីលំ ជីវិតបរិយន្ដំ ។ កតមំ តំ សីលំ លាភបរិយន្ដំ? ឥធ ឯកច្ចោ លាភហេតុ លាភបច្ចយា លាភការណា យថាសមាទិណ្ណំ សិក្ខាបទំ វិតិក្កមតិ ឥទំ តំ សីលំ លាភបរិយន្ដំ .........កតមំ តំ សីលំ ន អង្គបរិយន្ដំ? ឥធ ឯកច្ចោ អង្គហេតុ អង្គបច្ចយា អង្គការណា យថាសមាទិណ្ណំ សិក្ខាបទំ វិតិក្កមាយ ចិត្ដំ បិ ន ឧប្បាទេតិ កឹ សោ វិតិក្កមិស្សតិ ឥទំ តំ សីលំ ន អង្គបរិយន្ដំ ។ កតមំ តំ សីលំ ន ជីវិតបរិយន្ដំ ? ឥធ ឯកច្ចោ ជីវិតហេតុ ជីវិតបច្ចយា ជីវិតការណា យថាសមាទិណ្ណំ សិក្ខាបទំ វិតិក្កមាយ ចិត្ដំ បិ ន ឧប្បាទេតិ កឹ សោ វិតិក្កមិស្សាតិ: ឥទំ តំ សីលំ ន ជីវិតបរិយន្ដំ
ភាពបរិបូណ៍នៃមជ្ឈិមាបដិបទា
បន្ទាប់ពីបុគ្គលនោះបានទទួលស្គាល់វិមុត្តិមគ្គហើយ បុគ្គលនោះរមែងសម្រេចបាននូវភាពបរិបូណ៌នៃ មជ្ឈិមាបដិបទា ដោយបោះបង់ចោលនូវអន្តធម៌ទាំង២យ៉ាងចោលចេញ។ ព្រោះមានសីល បុគ្គលនោះរមែងលះ ចេញនូវកាមសុខល្លិកានុយោគ និងទទួលបាននូវប្រាមោទ្យដែលកើតចេញពីការមិនមានវិប្បដិសារី។ ព្រោះមាន សមាធិ បុគ្គលនោះរមែងលះចេញនូវអត្ដកិលាមថានុយោគ។ ពេលចិត្តមានសេចក្តីស្ងប់ហើយ បីតិនិងសុខ: ក៏ ចំរើនឡើង។  ព្រោះមានបញ្ញា បុគ្គលនោះយល់នូវអរិយសច្ច:៤ និងបានដល់នូវមជ្ឈិមាបដិបទា ព្រមទាំងរីករាយ នឹងរសនៃសេចក្តីសុខដែលកើតពីការត្រាស់ដឹង។ បុគ្គលនោះកំចាត់ចោលនូវអន្តធម៌ទាំង២យ៉ាងហើយ រមែង បានទទួលនូវភាពបរិបូណ៌នៃមជ្ឈិមាបដិបទាយ៉ាងនេះឯង។
ការបណ្តេញកិលេស
សីល ជំរះការសៅហ្មងដែលបណ្តាលឡើងដោយការប្រព្រឹត្ដិល្មើសសិក្ខាបទ។ នេះហៅថាសីលវិសុទ្ធិ។ សមាធិ ជំរះការសៅហ្មងដែលតោងរួបរឹតចិត្ដ។ នេះហៅថាចិត្តវិសុទ្ធិ។  បញ្ញា ជំរះការសៅហ្មងដែលកើតពីអវិជ្ផា។ នេះហៅថាទិដ្ឋិវិសុទ្ធិ។ ម៉្យាងទៀត សីលកំចាត់នូវវិតិក្កមកិលេស។ សមាធិកំចាត់នូវបរិយុដ្ឋានកិលេស។ បញ្ញា កំចាត់នូវអនុសយកិលេស[i] ។ ដោយឤស្រ័យវិសុទ្ធិទាំង៣នេះ ឈ្មោះថាបុគ្គលទទួលស្គាល់វិមុត្ដិមគ្គ។ [i] Cp. Vis. Mag. 5, 6: តថា សីលេន កិលេសានំ វិតិក្កមបដិបក្ខោ បកាសិតោ ហោតិ សមាធិនា បរិយុដ្ឋានបដិបក្ខោ បញ្ញាយ អនុសយបដិបក្ខោ។ សីលេន ច ទុច្ចរិតសំកិលេសវិសោធនំ បកាសិតំ ហោតិ សមាធិនា តណ្ហាសំកិលេសវិសោធនំ បញ្ញាយ ទិដ្ឋិសំកិលេសវិសោធនំ។
វិធីបដិបត្តិ
វិធី “ការរាប់” ធ្វើឲ្យវិចិកិច្ឆារម្ងាប់ទៅបាន។ វិធី “ការតាមជាប់” រម្ងាប់បាននូវវិតក្កដែលគ្រោតគ្រាត និង ធ្វើឲ្យឤនាបាណស្សតិកើតឡើងជាបន្ដមិនដាច់។ វិធី “ការប៉ះ” កំចាត់បាននូវភាពរវើរវាយ និងធ្វើឲ្យសញ្ញារឹងមាំ។ យោគីរមែងបានដល់គុណវិសេសខ្លាំងឡើងៗ ព្រោះឤស្រ័យសុខ:។
វិធីហ្វឹកហ្វឺនឤនាបាណស្សតិ ១៦ប្រការ
(៩)-“យោគីហ្វឹកហ្វឺនខ្លួនដូច្នេះថា ឤត្មាអញនឹងជាអ្នកដឹងច្បាស់នូវចិត្ដទើបដកដង្ហើមចូល” មាន អធិប្បាយថា យោគីនោះដាក់ចិត្តចំពោះខ្យល់ដង្ហើមចូលនិងខ្យល់ដង្ហើមចេញ។ ចិត្តដឹងដល់ការចូលមកនិងចេញ ទៅរបស់ឤ់រម្មណ៍ដោយវិធី២យ៉ាងគឺ ដោយការមិនវង្វេង និងដោយឤរម្មណ៍។ សេចក្ដីពណ៌នាលំអិតដែលសល់ ពីនេះ បានសំដែងទុកដោយពិស្តាររួចហើយក្នុងវគ្គខាងដើម។
បកិណ្ណកកថា
[21] S.I, 136; A.V,8: ឯតំ សន្ដំ ឯតំ បណីតំ យទិទំ សព្វសង្ខារសមថោ សព្វូបធិបដិនិស្សគ្គោ តណ្ហក្ខយោ វិរាគោ និរោធោ និព្វានន្តិ។
វាយោកសិណ
សំរាប់យោគីដែលមានបទពិសោធន៍ក្នុងការបដិបត្តិ ឤចកំណត់និមិត្ដបានគ្រប់ពេលដែលខ្យល់បក់ប៉ះ រាងកាយ មិនថាកំពុងតែអង្គុយ ដើរ ឬដេកនោះទេ។ វាយោបដិភាគនិមិត្ដរមែងកើតឡើងដល់យោគីនោះ ដោយ ឤការដូច្នេះ គឺពុំដូចគ្នានឹងយោគីថ្មីទេ។
២. តេចីវរិកង្គធុតង្គ
បុ         យោគីសមាទានតេចីវរិកង្គធុតង្គ ដូចម្ដេច?
បកិណ្ណកកថា
ចប់ បកិណ្ណកកថា
សរុបចតុក្ក: ន័យទី៥
[xx]  មានន័យម៉្យាងទៀតថា កោសជ្ជៈ
៣-សង្ឃានុស្សតិ
“អ្វីជាវិធីបដិបត្តិ”? យោគីដែលទើបចាប់ផ្ដើមថ្មី គប្បីធ្វើដំណើរទៅកាន់ទីដែលស្ងាត់ និងរក្សាចិត្តរបស់ ខ្លួនមិន ឲ្យរវើរវាយ។ ពេលចិត្តគ្មានអ្វីមករុកកួនហើយ យោគីគប្បីរំលឹកថា៖ ព្រះសង្ឃជាសាវ័កនៃព្រះដ៏មាន ព្រះភាគលោក ប្រតិបត្តិហើយដោយប្រពៃ ព្រះសង្ឃជាសាវ័កនៃព្រះដ៏មានព្រះភាគលោកប្រតិបត្តិហើយដោយ ត្រង់ ព្រះសង្ឃជាសាវ័កនៃព្រះដ៏មានព្រះភាគលោកប្រតិបត្តិហើយដោយត្រូវ  ព្រះសង្ឃជាសាវ័កនៃព្រះដ៏មានព្រះ ភាគលោកប្រតិបត្តិ ដ៏សមគួរទៅតាមនាទី ព្រះសង្ឃជាសាវ័កនៃព្រះដ៏មានព្រះភាគមាន៤គូនិង៨បុគ្គល លោក ជាអ្នកគួរដល់ ការទទួលចតុប្បច្ច័យ ជាអ្នកគួរដល់ការទទួលនូវបដិសណ្ឋារកិច្ច ជាអ្នកគួរដល់ការធ្វើបុណ្យ ជាអ្នកគួរដល់ការ ក្រាបសំពះ ជាស្រែ បុណ្យរបស់ពិភពលោកដែលពុំមានស្រែបុណ្យឯណាប្រៀបផ្ទឹមបាន[liv] ។
សរុបចតុក្ក: ន័យទី៥
[xxi] មានន័យម៉្យាងទៀតថា វង្កតា
[iii] សមាទានេន អវិតិក្កមោ
លក្ខណ:៧ប្រការរបស់ចរិយា
បុគ្គលទោសចរិត បើសម្លឹងមើលរូបណាមួយគឺសម្លឹងមិនបានយូរទេ ឧបមាហាក់ដូចជានឿយណាយ ខ្លាំងណាស់។ បើសិនជាមានឤរម្មណ៍មួរម៉េផ៉ៅងនោះ បុគ្គលនោះនឹងបង្កការឈ្លោះទាស់ទែងជាមួយអ្នកដទៃជា ញឹកញាប់។ សូម្បីតែវត្ថុនោះល្អយ៉ាងណាក៏ដោយ ក៏បុគ្គលនោះមិនសប្បាយចិត្តដែរ ព្រមទាំងបដិសេធចោល ទាំងអស់។ វិថីជីវិតរបស់បុគ្គលនោះត្រូវកំណត់ដោ់យទោសទាំងឡាយ។ សំរាប់រូបដទៃៗទៀត ក៏បុគ្គលនោះមាន ឤកប្បកិរិយាទៅក្នុងទំនងដូចគ្នានេះដែរ។ បុគ្គលដែលមានលក្ខណ:នៃការសម្លឹងមើលរូបដូច្នេះ គប្បីដឹងថា បុគ្គល នោះជាអ្នកមានទោសចរិត។
៦-ទេវតានុស្សតិ
កេវលំ អដ្ឋិសញ្ញាយ អផារិ បថវឹ ឥមំ
លក្ខណ:៧ប្រការរបស់ចរិយា
បុគ្គលមោហចរិត សម្លឹងមើលរូបណាមួយដោយលក្ខណ:ដូច្នេះ: បើអ្នកដទៃធ្វើបាបក៏បុគ្គលនោះជឿ បើអ្នកដទៃធ្វើបុណ្យក៏បុគ្គលនោះជឿ។ បើអ្នកដទៃសរសើរបុគ្គលនោះក៏សរសើរតាម បើអ្នកដទៃបង្អាប់បុគ្គល នោះក៏បង្អាប់តាម ព្រោះបុគ្គលនោះពុំដឹងអ្វីសោះ។ សំរាប់រូបដទៃៗទៀត ក៏បុគ្គលនោះមានឤកប្បកិរិយាទៅក្នុង ទំនងដូចគ្នានេះដែរ។ បុគ្គលដែលមានលក្ខណ:នៃការសម្លឹងមើលរូបដូច្នេះ គប្បីដឹងថាបុគ្គលនោះជាអ្នកមាន មោហចរិត។
នេះហៅថា ការដឹងបុគ្គលមានចរិតដូចម្ដេចដោយ “លក្ខណ:នៃការដែលបុគ្គលនោះសម្លឹងមើលរូប”។
បុ          តើយើងឤច “ស្គាល់ចរិយាដោយកិលេសទាំងឡាយ” យ៉ាងដូចម្ដេច?
បដិច្ចសមុប្បាទឧបាយ
វិ        បច្ចយាការទាំង១២យ៉ាងនេះជាបច្ច័យរវាងគ្នានឹងគ្នា ដូច្នេះហើយទើបបានជាហៅថា“បដិច្ចសមុប្បាទ”។ បច្ចយាការទាំង១២យ៉ាងនេះ ជាសភាវ:ដែលកើតឡើងរួចហើយ។
លក្ខណ:៧ប្រការរបស់ចរិយា
វិ           បុគ្គលរាគចរិតមានកិលេស៥ប្រការគឺ  ឫស្យា មាន: មាយា សាថេយ្យ: និងសេចក្តីត្រេកត្រឤលក្នុងកាម
បុគ្គល ១៤ប្រភេទ
៨-         រាគមោហចរិតបុគ្គល
ឈានដែលមានចំណែកនៃការអន់ថយ ការរឹងមាំ គុណវិសេស និងការដឹងច្បាស់
[lii] Cp. I, 175: បុន ច បរំ មហារាជា ភិក្ខុបីតិយា ច វិរាគា ច ឧបេក្ខកោ ច វិហរតិ សតោ ច សម្បជានោ សុខញ្ច កាយេន បដិសំវេទេតិ យំ តំ អរិយា ឤចិក្ខន្ដិ: “ឧបេក្ខកោ សតិមា សុខវិហារី” តិ តតិយជ្ឈានំ ឧបសម្បជ្ជ វិហរតិ។
៩-កាយគតាសតិ
កាយនេះប្រកបដោយ សក់ រោម ក្រចក ធ្មេញ ស្បែក សាច់ សរសៃ ឆ្អឹង ខួរក្នុងឆ្អឹង លំពែង ថ្លើម បេះដូង ក្រពះ សួត ប្រមាត់ វាវ ខ្លាញ់ខាប់ ខ្លាញ់រាវ ខួរក្បាល[40]  ឤហារថ្មី ពោះវៀនធំ ពោះវៀនតូច ឤហារចាស់ ទឹកមូត្រ ខ្ទុះ ឈាម ស្លេស្ម៍ ញើស ទឹករំអិល ទឹកភ្នែក ទឹកសម្បោរ និងទឹកមាត់ ដែលសុទ្ធតែមិនបរិសុទ្ធ។
១-ពុទ្ធានុស្សតិ
ម៉្យាងទៀតព្រះដ៏មានព្រះភាគកាលបើទ្រង់ប់ពេំញបានល្អគ្រប់យ៉ាងហើយ ទ្រង់ក៏បានទៅដល់ត្រើយម្ខាង ទៀតនោះព្រោះឤស្រ័យការជាញជាក់របស់ព្រះអង្គផ្ទាល់ ដែលជាអ្នកមកនិងទៅក្នុងផ្លូវតែមួយ[xlviii] : ដោយអំណាច នៃសតិបដ្ឋាន៤ សម្មប្បធាន៤ ឥទ្ធិបាទ៤ ឥន្ទ្រីយ៍៥ ពល:៥ អភិញ្ញា៦ ពោជ្ឈង្គ៧ មគ្គមានអង្គ៨ អភិដ្ឋាន៨ វិមុត្តិ៨ អនុបុព្វវិហារ៩ អរិយវិហារ១០ និងដោយបច្ចវេក្ខណវិធី។ បុគ្គលគួរដាក់ចិ់ត្តថាព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់បានទទួល នូវគុណធម៌ដ៏ឧត្ដមដោយមាគ៌ាទាំងនេះ ដោយប្រការដូច្នេះ។
វិញ្ញាណកសិណ
បុ        អ្វីគឺ វិញ្ញាណកសិណ?
៣-សង្ឃានុស្សតិ
“គួរដល់ការទទួលនូវចតុប្បច្ច័យ”(បាហុនេយ្យ) គឺបុគ្គលឤចបានទទួលផលដ៏ធំធេង ដោយអំណាច នៃ ចតុប្បច្ច័យដែលប្រគេនដល់ភិក្ខុសង្ឃនោះ។ ន័យមួយទៀត គឺភិក្ខុសង្ឃនោះគួរដល់នូវការទទួលចតុប្បច្ច័យ។
៧. ខលុបច្ឆាភត្ដិកង្គធុតង្គ
វិ        ភិក្ខុមិនគួរទទួលបន្ទាប់ពីលោកបានឆាន់២១ម៉ាត់រួចហើយទេ។ បើលោកសមាទានខលុបច្ឆាភត្ដិកង្គធុតង្គ
លំអ៣
ម៉្យាងទៀត បុគ្គលទទួលស្គាល់វិមុត្ដិមគ្គ ព្រោះហេតុនៃលំអ(កល្យាណ) ៣យ៉ាងគឺ ឤទិកល្យាណ: (លំអខាងដើម) មជ្ឈេកល្យាណ:(លំអខាងកណ្ដាល) និងបរិយោសានកល្យាណ:(លំអខាងចុង)។ សីលគឺជា លំអខាងដើម សមាធិគឺជាលំអខាងកណ្តាល បញ្ញាគឺជាលំអខាងចុងបញ្ចប់។
វិធីបដិបត្តិ
(១)និង(២) “ដកដង្ហើមចូលវែង ដកដង្ហើមចេញខ្លី ដកដង្ហើមចូលខ្លី យោគីគប្បីសិក្សាយ៉ាងនេះ[13]  ” ……… …………………………………………………………………………………………………………………………………………………… វិជ្ជាធ្វើឲ្យការមិនវង្វេង និងឤរម្មណ៍កើតឡើង
សរុបចតុក្ក: ន័យទី៥
[xvi] ទសកថាវត្ថុគុណសមន្នាគតកល្យាណមិត្ដ។ Cp. A. IV, 357: បុន ច បរំ មេឃិយ ភិក្ខុ យាយំ កថា អភិសល្លេខិកា ចេតោវិវរណសប្បាយា សេយ្យាថីទំ អប្បិច្ឆកថា សន្ដុដ្ឋិកថា បវិវេកកថា អសំសគ្គកថា វិរិយារម្ភកថា សីលកថា សមាធិកថា បញ្ញាកថា វិមុត្ដិកថា វិមុត្ដិញាណទស្សនកថា។
វិធីបដិបត្តិ
អ្វីជា “ការមិនវង្វេង”(អសម្មោហ:) និងអ្វីជាឤរម្មណ៍? យោគីដែលទើបរៀនបដិបត្ដិ ទទួលបាននូវ សេចក្តីស្ងប់កាយ(កាយបស្សទ្ធិ) និងសេចក្ដីស្ងប់ចិត្ត(ចិត្តបស្សទ្ធិ) មានសតិកំណត់នៅនឹងខ្យល់ដង្ហើមចេញចូល។ ខ្យល់ដង្ហើមចេញចូលនោះក៏ប្រែទៅជាមានលក្ខណ:ល្អិតល្អន់ ហើយព្រោះតែភាពល្អិតល្អន់នេះឯង ទើបធ្វើឲ្យ មាន ការលំបាកក្នុងការកំណត់។ បើសិនជាក្នុងខណ:នោះ ខ្យល់ដង្ហើមរបស់យោគីនោះវែង ទើបគេដឹងថា“វែង” ឤស្រ័យដោយការតាំងមាំ(ឋបនា)។ បើសិនជានិមិត្ដកើតឡើង គប្បីពិចារណានិមិត្ដនោះទៅតាមធម្មជាតិរបស់ និមិត្តនោះចុះ។ បណ្ឌិតគប្បីយល់ពីអសម្មោហ: យ៉ាងនេះចុះ។ ម៉្យាងទៀតយោគីនោះគប្បីពិចារណាខ្យល់ដង្ហើម បើទោះជាខ្យល់វែងក្ដីឬខ្លីក្ដី(តាមតែករណី)។ គួរគប្បីបដិបត្តិតែយ៉ាងនេះចុះ។ ម៉្យាងទៀត យោគីនោះធ្វើនិមិត្ដ ដែល ច្បាស់ឲ្យកើតឡើងដោយឤស្រ័យឤរម្មណ៍។ យោគីគប្បីបដិបត្តិយ៉ាងនេះចុះ។
ឈាន៤ និងឈាន៥
បុ          តើយោគីបញ្ផូនចិត្ដពីបឋមជ្ឈានទៅកាន់ទុតិយជ្ឈាន បានយ៉ាងដូម្ដេច?
វិ           យោគីនោះពិចារណាឃើញនូវភាពគ្រោតគ្រាតនៃវិតក្ក:និងវិចារ: និងដឹងអំពីទោសនៃវិតក្ក:និងវិចារ:ហើយ ទើបយោគីនោះឈានទៅកាន់ទុតិយជ្ឈានដែលមិនមានវិតក្ក:និងវិចារ:។ នេះជាវិធីនៃការរីកចំរើនក្នុង ឈានទាំង៤។ នៅមានបុគ្គលមួយក្រុមទៀតដែលឈានឆ្លងពីបឋមជ្ឈានទៅកាន់ទុតិយជ្ឈាន ដោយ បែបម៉្យាង ទៀតគឺ យោគីនោះពិចារណាឃើញភាពគ្រោតគ្រាតនៃវិតក្ក: ព្រមទាំងដឹងពីទោសរបស់វិ់តក្ក: ហើយ ក៏បាន សម្លឹងឃើញនូវភាពរួចផុតពីវិតក្កនោះ។ យោគីអង្គនោះបានទទួលនូវវិចារ:បន្ដិចបន្ដួចហើយ ក៏ឈានទៅ កាន់ទុតិយជ្ឈានតែម្ដង។ នេះគឺជាវិធីនៃការរីកចំរើនក្នុងឈាន៥។ ព្រោះហេតុដូច្នេះឯងទើប លោកសំដែង អំពីឈាន៥ទុក។
លក្ខណៈរបស់សីល
អ្វីជាលក្ខណ:របស់សីល? គឺការលះនូវគុណឤក្រក់ ដោយគុណល្អ។         តើអ្វីជាគុណឤក្រក់? គឺការ ល្មើសនូវសីល។ ការល្មើសនូវសីលមាន៣យ៉ាងគឺ ការល្មើសបាដិមោក្ខសំវរសីល, ការល្មើសបច្ចយសន្និសីទ សីល, និង ការល្មើសឥន្ទ្រីយសំវរសីល។ ការល្មើសបាដិមោក្ខសំវរសីល គឺអ្វី? គឺការបាត់សទ្ធាចំពោះព្រះតថា គត ព្រោះអហិរិក:(ការមិនខ្មាសបាប) និងអនោត្ដប្ប:(ការមិនខ្លាចបាប)។ ការល្មើសបច្ចយសន្និសីទសីល គឺអ្វី? គឺនៅពេលដែលបុគ្គលម្នាក់រស់នៅដោយគិតតែពីការទំនុកបំរុងរាងកាយរបស់ខ្លួននោះ បុគ្គលនោះឈ្មោះថាបាត់ បង់នូវសន្ដោស(ការពេញចិត្ដចំពោះវត្ថុតាមមានតាមបាន)។         ការល្មើសឥន្ទ្រីយួសំវរសីល គឺអ្វី? គឺការបាត់បង់ នូវយោនិសោមនសិការ: ដោយការមិនសំរួមក្នុងឥន្ទ្រីយ៍ទាំង៦។
បកិណ្ណកកថា
[22]  Vis. Mag. 291: ឥទំ ចតុត្ថចតុក្កំ សុទ្ធវិបស្សនា វសេនេវ វុត្ដំ។ បុរិមានិ បន តីណិ សមថវិបស្សនា វសេន។ ឯវំ ចតុន្នំ ចតុក្កានំ វសេន សោឡសវត្ថុកាយ ឤនាបានសតិយា ភាវនា វេទិតញ្ព។
ឤលោកសិណ
[xxiii] S.V, 213 ឥធ ភិក្ខវេ ភិក្ខុនោ អប្បមត្ដស្ស ឤតាបិនោ បហិតត្តស្ស វិហរតោ ឧប្បជ្ជតិ ទុក្ខិន្ទ្រិយំ……កត្ថ ចុប្បន្នំ ទុក្ខិន្ទ្រិយំ អបរិសេសំ និរុជ្ឈតិ? ឥធ ភិក្ខវេ ភិក្ខុ វិវិច្ចេវ កាមេហិ វិវិច្ច អកុសលេហិ ធម្មេហិ សវិតក្កំ សវិចារំ វិវេកជំ បីតិសុខំ បឋមំ ឈានំ ឧបសម្បជ្ជ វិហរតិ ឯត្ថ ចុប្បន្នំ ទុក្ខិន្ទ្រិយំ អបរិសេសំ និរុជ្ឈតិ។
២. តេចីវរិកង្គធុតង្គ
វិ      គឺនៅពេលដែលលោកលះបង់ចោលនូវសំពត់ដែលលើសពីបី។ ពេលព្រះយោគីឃើញនូវទោសនៃការ រក្សា សំពត់ដែលលើស និងឃើញនូវឤនិសង្សនៃការសមាទានតេចីវរិកង្គធុតង្គ(លោកក៏សមាទានថា): “ឤត្មា អញបដិសេធសំពត់ដែលលើសចាប់ពីថ្ងៃនេះតទៅ និងសមាទាន(ដោយតឹងតែងដោយការប្រើ ប្រាស់) តែ ចីវរចំនួនបី”។
អធិប្បាយធុតង្គ១៣ ដោយសង្ខេប
វិ        គឺការលះបង់នូវការឆាន់ល្មោភ។
៩-កាយគតាសតិ
បុ        យោគីគួរលំឤេននឹកដល់លក្ខណ:របស់កាយដោយ “ភាពស្មោកគ្រោក” យ៉ាងដូចម្ដេច?
វិធីបដិបត្តិ
(១២)-“យោគីហ្វឹកហ្វឺនខ្លួនដូច្នេះថា ឤត្មាអញនឹងដោះចិត្ដឲ្យរួចផុតនីវរណធម៌ជាដើម ទើបដកដង្ហើម ចូល” មានអធិប្បាយថា យោគីនោះដាក់ចិត្តចំពោះខ្យល់ដង្ហើមចូលចេញ។ បើចិត្តរបស់យោគីមានឤការ:ស្ពឹក ស្រពន់ យោគីក៏ដោះលែងចិត្ដនោះឲ្យរួចផុតពីភាពរឹងត្អឹង ហើយបើចិត្តរបស់យោគីមានឤការ:ក្លាពេក យោគីក៏ ដោះលែងចិត្តនោះឲ្យរួចផុតពីភាពអន្ទះអន្ទែង។ យោគីហ្វឹកហ្វឺនខ្លួនឯងយ៉ាងដូច្នេះ។ បើចិត្តរបស់យោគី កញ្ជ្រោល រីករាយពេក យោគីក៏ដោះលែងចិត្តនោះឲ្យរួចផុតពីរាគ:។ យោគីហ្វឹកហ្វឺនខ្លួនឯងយ៉ាងដូច្នេះ។ បើចិត្ត របស់យោគី ក្រៀមក្រំពេក យោគីក៏ដោះលែងចិត្តនោះឲ្យរួចផុតពីទោស:។ យោគីហ្វឹកហ្វឺនខ្លួនឯងយ៉ាងដូច្នេះ។ បើចិត្តរបស់ យោគីសៅហ្មង យោគីក៏ដោះលែងចិត្តនោះឲ្យរួចផុតពីឧបកិលេស។ យោគីហ្វឹកហ្វឺនខ្លួនឯងយ៉ាង ដូច្នេះ។ ម៉្យាងទៀតបើចិត្តរបស់យោគីនោះមិនលំឱនទៅរកឤរម្មណ៍និងមិនពេញចិត្តិនឹងឤរម្មណ៍នោះទេ យោគី ក៏ធ្វើចិត្តរបស់ខ្លួនឲ្យលំឱនឆ្ពោះទៅរកឤរម្មណ៍នោះ។ យោគីហ្វឹកហ្វឺនខ្លួនឯងយ៉ាងដូច្នេះ។
៣-សង្ឃានុស្សតិ
“ព្រះសង្ឃជាសាវ័កនៃព្រះដ៏មានព្រះភាគលោកប្រតិបត្តិហើយដោយប្រពៃ” មានសេចក្ដីថា៖ ពាក្យថា “បដិបត្ដិ ដោយប្រពៃ”(សុបដិបន្នោ) ព្រោះថាបដិបត្តិតាមពាក្យប្រៀនប្រដៅល្អ។  “បដិបត្តិដោយត្រង់” (ឧជុបដិបន្នោ) ព្រោះថាធ្វើ ប្រយោជន៍ឲ្យដល់ខ្លួនឯងនិងអ្នកដទៃ។ បដិបត្ដិដោយប្រពៃនិងបដិបត្តិដោយត្រង់ ព្រោះថាពុំមាន សត្រូវ។ បដិបត្ដិ ដោយប្រពៃនិងបដិបត្តិដោយត្រង់ ព្រោះថាវៀរចាកការប្រកាន់ជ្រុលទាំងសងខាង និងប្រកាន់យក ផ្លូវជាកណ្តាល។ បដិបត្ដិដោយប្រពៃនិងបដិបត្តិដោយត្រង់ ព្រោះថាប្រាសចាកនូវការបោកប្រាស់។ បដិបត្ដិដោយ ប្រពៃ ព្រោះថាប្រាសចាកអំពើឃោរឃៅ និងអំពើថោកទាប និងប្រាសចាកកាយកម្ម និងវចីកម្មដែលមិនស្អាត។
“បដិបត្ដិដោយត្រូវ”(ញាយបដិបន្នោ) ពាក្យថាបដិបត្ដិដោយត្រូវ ព្រោះថាបដិបត្តិតាមអរិយមគ្គដែល មាន អង្គ៨។ ម៉្យាងទៀតពាក្យថា“ត្រូវ”នេះ ជាឈ្មោះសំរាប់ហៅព្រះនិព្វាននោះឯង។ បដិបត្ដិដោយត្រូវបដិបត្តិ ដោយ ប្រពៃ ព្រោះជាការបដិបត្តិតាមអរិយមគ្គមានអង្គ៨ ហើយនឹងបានដល់ការរលត់គឺព្រះនិព្វាន។ បដិបត្ដិដោយ ត្រូវ បដិបត្តិ ដោយប្រពៃ ព្រោះថាបានបដិបត្តិតាមអរិយសច្ច:៤ ដែលព្រះដ៏មានព្រះភាគបានសំដែងទុកហើយ។
សរុបចតុក្ក: ន័យទី៥
[iv] សមុច្ឆេទនេន អវិតិក្កមោ
[v] Cps. II. 94 ទីឃរត្ដំ ហេតំ ភិក្ខវេ អស្សតវតោ បុថុជ្ផនស្ស អជ្ឈោសិតំ មមាយិតំ បរាមដ្ឋំ ឯតំ មម ឯសោ ហំ អស្មី ឯសោ មេ អត្ដាតិ
ឥទ្ធិវិធា ៧ជំពូក
បុ        តើ វិជ្ជាមយាឥទ្ធិ ដូចម្តេច?
វិធីបដិបត្តិ
បើបុគ្គលបដិបត្តិឤនាបាណស្សតិ ឈ្មោះថាធ្វើសតិបដ្ឋាន៤ឲ្យបរិបូណ៌។ បើបុគ្គលបដិបត្តិសតិបដ្ឋាន៤ ឈ្មោះថាធ្វើពោជ្ឈង្គ:៧ឲ្យបរិបូណ៌។ បើបុគ្គលបដិបត្តិពោជ្ឈង្គ:៧ ឈ្មោះថាធ្វើវិមុត្តិ និងវិជ្ជាឲ្យបរិបូណ៌[24] ។
បរិច្ឆេទទី២៖  សីលបរិច្ចេទ
បុ  អ្វីទៅគឺសីល? អ្វីជាលក្ខណៈរបស់សីល? អ្វីជាបច្ចុប្បដ្ឋានរបស់សីល? អ្វីជាបទដ្ឋានរបស់សីល? តើសីលមានអានិសង្ឃដូចម្តេចខ្លះ? តើសីលមានអត្ថៈដូចម្តេច? តើសីល និងវត្ត ខុសគ្នាដូចម្តេចខ្លះ? តើសីលមានប៉ុន្មានយ៉ាង? តើអ្វីដែលធ្វើឲ្យកើតសីល? តើអ្វីជាថ្នាក់ដំបូង ថ្នាក់កណ្តាល និងជាថ្នាក់ខ្ពស់របស់សីល? តើធម៌អ្វីខ្លះដែលជាឧបសគ្គចំពោះការរីកចំរើនរបស់សីល? តើហេតុរបស់សីលមានប៉ុន្មាន? តើសីលមានប៉ុន្មានក្រុម? តើអ្វីដែលធ្វើឲ្យសីលបរិសុទ្ធ? តើបុគ្គលត្រូវធ្វើហេតុប៉ុន្មានយ៉ាង ទើបឈ្មោះថាសំរួមក្នុងសីល?
២-ធម្មានុស្សតិ
បុ        អ្វីគឺ “ធម្មានុស្សតិ”? អ្វីគឺការបដិបត្ដិ? អ្វីជាលក្ខណ: ជារស និងជាបទដ្ឋាន? អ្វីជាឤនិសង្ស? អ្វីជាវិធី (បដិបត្ដិ)?
សរុបចតុក្ក: ន័យទី៥
[xxviii] តាមពិតរាប់ទៅឃើញតែ ៨ ទេ
៦-ទេវតានុស្សតិ
[xxxvi] J. No. 206
វិញ្ញាណកសិណ
វិ        វិញ្ញាណកសិណ គឺវិញ្ញាណញ្ចាយតនឈាននោះឯង។ ពាក្យដែលសល់ពី់នោះ បានសំដែងទុកក្នុងវគ្គ ខាងដើមដោយពិស្តារហើយ។
៣-សង្ឃានុស្សតិ
“គួរដល់ការធ្វើបុណ្យ”(ទក្ខិណេយ្យោ) គឺបុគ្គលបានទទួលនូវផលដ៏ធំធេង ដោយការប្រគេនវត្ថុ ផ្សេងៗ ដល់ភិក្ខុសង្ឃនោះ។
ឈានដែលមានចំណែកនៃការអន់ថយ ការរឹងមាំ គុណវិសេស និងការដឹងច្បាស់
[lxiv] មិនមានន័យច្បាស់លាស់ឡើយ
ឈាន៤ និងឈាន៥
សមាធិមាន៥ប្រភេទទៀតគឺ សម្មាសមាធិដែលទាក់ទងទៅនឹងអភិញ្ញា៥។ សមាធិទាំង៥នេះជាផល នៃបច្ចុប្បន្នសុខនិងអនាគតសុខ។ ទាំងអស់នេះកើតឡើងព្រោះបញ្ញាដែលពិចារណាអំពីរាងកាយ(កាយានុបស្សនា)
គុណសម្បត្ដិរបស់កល្យាណមិត្ដ
“ឤចសំដែងនូវរឿងរ៉ាវបានជ្រៅជ្រះ” មានន័យថា បុគ្គលនោះយល់ច្បាស់[7]…...…. ។ នេះហៅថា ឤច សំដែងនូវរឿងរ៉ាវបានជ្រៅជ្រះ។
ការឆ្លាតវាងវៃក្នុងអប្បនាសមាធិ
បើយោគីបានសម្រេចឧបចារសមាធិ តែមិនបានសម្រេចអប្បនាឈានទេនោះ លោកគប្បីធ្វើអប្បនាឈាន ឲ្យកើតឡើង ដោយឧបាយឆ្លៀវឆ្លាតក្នុងវិធី២យ៉ាងគឺ: ទី១-ដោយឤស្រ័យហេតុទាំងឡាយ និងទី២-ដោយ ការតាំង ចិត្តដ៏មាំមួន(អធិដ្ឋាន)។
ឈានដែលមានចំណែកនៃការអន់ថយ ការរឹងមាំ គុណវិសេស និងការដឹងច្បាស់
(b) Vis. Mag. 139: បញ្ចង្គវិប្បហីនំ បញ្ចង្គសមន្នាគតំ តិវិធកល្យាណំ ទសលក្ខណសម្បន្នំ បឋមជ្ឈានំ
វិធីបដិបត្តិ
ក្នុងការហ្វឹកហ្វឺនឤនាបាណស្សតិទាំង១៦យ៉ាងនេះ វិធី១២ខាងដើមធ្វើឲ្យកើតសមថ:និងវិបស្សនា ហើយគប្បីយល់ឃើញក្នុងលក្ខណ:ថាជាអនិច្ចតាធម៌។ រីឯវិធី៤ចុងក្រោយ ធ្វើឲ្យសម្រេចបានតែវិបស្សនាម៉្យាង ប៉ុណ្ណោះ។ បណ្ឌិតគប្បីយល់ពីសមថ:និងវិបស្សនា យ៉ាងដូច្នេះចុះ[22] ។
២-ធម្មានុស្សតិ
“អ្វីជាវិធីបដិបត្តិ?” មានសេចក្ដីថា៖ យោគីដែលទើបចាប់ផ្ដើមថ្មី គប្បីធ្វើដំណើរទៅកាន់ទីដែលស្ងាត់ និងរក្សា ចិត្តរបស់ខ្លួនមិនឲ្យរវើរវាយ។ ពេលចិត្តគ្មានអ្វីមករុកកួនហើយ យោគីក៏រំលឹកថា៖ ព្រះធម៌ដែលព្រះពុទ្ធ ទ្រង់បានត្រាស់ទុកដោយល្អហើយនេះ ជារបស់ដែលបុគ្គលគប្បីឃើញបានដោយខ្លួនឯង ពុំកំណត់ដោយពេល វេលា គួរអញ្ជើញគេឲ្យចូលមកមើល គួរលំឤេនចូលមកដាក់ក្នុងខ្លួន ជាធម៌ដែលវិញ្ញូជនគប្បីដឹងចំពោះខ្លួន[lii] ។
ឤលោកសិណ
[xxiv] A. III, 285: បីតិមនស្ស កាយោ បស្សម្ភតិ បស្សទ្ធកាយោ សុខំ វេទិយតិ។
១- ឧទ្ធុមាតកសញ្ញា
បុ       អ្វីគឺ ឧទ្ធុមាតកសញ្ញា? អ្វីគឺការបដិបត្ដិ? អ្វីជាលក្ខណ: ជារស និងជាបទដ្ឋាន? អ្វីជាឤនិសង្ស? យោគី កំណត់និមិត្តបានដូចម្តេច?
ម៉្យាងទៀត លោកពោលទុកថា ពណ៌ ភេទ និងឤការ:ផ្សេងៗទៀតរបស់អ់សុភនិមិត្ដនេះ ឤចពិចារណា បានច្រើនយ៉ាង។ “ពិចារណាបានច្រើនយ៉ាង” បានន័យថា គឺពណ៌ ភេទ ជាដើមនេះ ជាឤរម្មណ៍របស់វិតក្កៈ និង វិចារ:។ ឤរម្មណ៍ទាំងនេះ លើកលែងតែវិតក្ក:និងវិចារ:ចេញ យោគីមិនឤចពិចារណាបានទេ។ ព្រោះ ហេតុនេះមានតែ បឋមជ្ឈានប៉ុណ្ណោះដែលកើតឡើងបាន ឯឈានដទៃទៀតពុំកើតឡើងទេ។
៩-កាយគតាសតិ
វិ        បុគ្គលចូលចិត្ដភាពស្អាតជាទីបំផុត។ វត្ថុទាំងឡាយដែលបុគ្គលគិតថាស្អាតនោះ ព្រោះគឺដើម្បីតាក់តែង សំអិតសំឤងខ្លួនឲ្យស្អាត ដូចជាទឹកអប់ គ្រឿងខាត់ស្បែក ម្សៅ សំលៀកបំពាក់ដែលស្រស់សង្ហារ គ្រែពូក ខ្នើយ កន្ទេល កំរាលដែលប្រីសំរាប់ដេក-អង្គុយ ខ្នើយកល់ ផួយ ពិដាន កំរាលពូក ឤហារ ផ្សេងៗ និងទឹក កន្លែងស្នាក់ឤស្រ័យ និងទ្រព្យសម្បត្ដិជាដើម។ បុគ្គលរមែងសម្ដែងនូវចំណូលចិត្ដជា ខ្លាំងកាលពីដំបូង តែ លុះយូរទៅក៏ប្រែជាមិនចូលចិត្ដវិញ។ យោគីគួរលំឤេននឹកដល់លក្ខណ:របស់ កាយដោយវិធី(ប្រៀបធៀប ថា) “ជាគ្រឿងស្មោកគ្រោក” យ៉ាងដូច្នេះចុះ។
ហេតុដែលធ្វើឲ្យបុគ្គលរស់នៅក្នុងសីល
បើសិនបុគ្គលប្រាថ្នានឹងលះបង់អកុសល ហើយបំពេញកុសលដោយសីលនោះ បុគ្គលនោះគប្បី ពិចារណាថា៖ ចិត្ដរបស់អ្នកដែលប្រព្រឹត្ដល្មើសសីល រមែងច្របូកច្របល់ និងញ័ររន្ធត់។ បុគ្គលដែលមានសីល ប្រើសេចក្ដីព្យាយាមយ៉ាងខ្លាំងក្លា រមែងលូតលាស់ក្នុងសទ្ធា និងក្លាយទៅជាអ្នកដែលមានវិរិយ: ព្រមដោយសទ្ធា។
សរុបចតុក្ក: ន័យទី៥
[vi] Cp. A.II.56-7 បុន ចបរំ ភិក្ខវេ អរិយសាវកោ អរិយកន្ដេហិ សីលេហិ សមន្នាគតោ ហោតិ អក្ខណ្ឌេហិ អឆិទ្ទេហិ អសពលេហិ អកម្មាសេហិ ភុជិស្សេហិ វិញ្ញុប្បសដ្ឋេហិ អបរាមដ្ឋេហិ សមាធិសំវត្ដនិកេហិ។
វិធីបដិបត្តិ
ការរាប់ការតាមជាប់ ការប៉ះ និងការតាំង
៧-ហតវិក្ខិត្តកសញ្ញា
វិ        “ហតវិក្ខិត្តក:” គឺជាសាកសពដេករាយប៉ាយទាំងឡាយដែលត្រូវគេសម្លាប់ដោយដំបង ដាវ ឬធ្នូ(ទៅជា កំណាត់ៗ និងជាបំណែក)។ ទាំងអស់នេះហៅថា“ហតវិក្ខិត្តក:[xi] ”។ ការយល់ពីហតវិក្ខិត្តក:នេះដោយបញ្ញា ដ៏ត្រឹមត្រូវ ហៅថាហតវិក្ខិត្តកសញ្ញា។ ការស្ងប់នៃចិត្តក្នុងនិមិត្ដនោះដោយពុំមានអ្វីមករំខានគឺការបដិបត្ដិ។ ការពិចារណាហតវិក្ខិត្តកនិមិត្ដគឺជាលក្ខណ:។ ការសំគាល់ថាជាវត្ថុមិនគួរឲ្យពេញចិត្តជារស។ ការគិតអំពី ភាពមិនស្អាតនោះជាបទដ្ឋាន។ ឯឤនិសង្សរបស់ហ់តវិក្ខិត្តកសញ្ញា ដូចុគ្នាទៅនឹងឤនិសង្សរបស់ ឧទ្ធុមាតកសញ្ញាដែរ។
បកិណ្ណកកថា(កថារាយរង)
បុគ្គលរាគចរិត ចូលចិត្តកាមគុណ។
ឥទ្ធិវិធា ៧ជំពូក
វិ        អ្នកមានវេទមន្ត ស្វាធ្យាយនូវមន្តទាំងឡាយហើយក៏ហោះទៅលើឤកាសបាន។ បុគ្គលនោះជប់ឲ្យកើតជា សត្វដំរី សេះ រទេះសេះ ទ័ពថ្មើរជើង ឬក៏កងទ័ពប្រភេទដទៃៗឯទៀតក៏បាន នេះហៅថាវិជ្ជាមយាឥទ្ធិ[ix]។
៦-ទេវតានុស្សតិ
មញ្ញោ ហំ កាមរាគំ សោ ខិប្បំ ឯវ បហីយតីតិ។
ឥទ្ធិវិធា ៧ជំពូក
បុ        តើ ឥជ្ឈនដ្ឋេនឥទ្ធិ ដូចម្តេច?
សតិបដ្ឋាន៤
បុ        តើយោគីបានសម្រេចនូវសភាវ:នោះ យ៉ាងដូចម្តេច?
ឥទ្ធិវិធា ៧ជំពូក
វិ        ដោយនេក្ខម: បុគ្គលឤចល:បាននូវកាមឆន្ទ:។ ដោយអរហត្តមគ្គ បុគ្គលឤចសំរេចបាននូវការលះកិលេស ទាំងពួងឧបមាដូចជាស្មូនឆ្នាំងដែលបានបញ្ចប់កិច្ចការស្មូនរបស់ខ្លួនដូច្នោះដែរ។ដោយការធ្វើទៅតាមវិធីដែលនាំឲ្យជោគ ជ័យ នេះ អ្វីៗទាំងអស់ក៏ឤចសម្រេចបានដែរ។ នេះហៅថា ឥជ្ឈនដ្ឋេនឥទ្ធិ[x]។
វិធីធ្វើឲ្យកើតឡើងនូវឥទ្ធិវិធា
បុ        តើនរណាជាអ្នកបដិបត្តិ ឥទ្ធិវិធា? តើឥទ្ធិវិធា កើតឡើងដូចម្តេច?
សរុបចតុក្ក: ន័យទី៥
[xxix] Cp. S. III, 143:    ឯវំ ខន្ធេ អវេក្ខេយ្យ ភិក្ខុ ឤរទ្ធវិរិយោ
វិធីបដិបត្តិ
“ការតាមជាប់”(អនុពន្ធនា) មានន័យថា៖ កាលបើរាប់ខ្យល់ហើយ យោគីនោះសម្លឹងទៅតាមខ្យល់ ដង្ហើមចូលចេញនោះឲ្យជាប់ប្រកបដោយសតិ ជាបន្តមិនដាច់។ នេះហៅថា “ការតាមជាប់”
បុគ្គល ១៤ប្រភេទ
៩-         ទោសមោហចរិតបុគ្គល
អានិសង្សរបស់សីល
[v] D. II, 86: សីលវា សីលសម្បន្នោ អសម្មូឡ្ហោ កាលំ ករោតិ
៧. ខលុបច្ឆាភត្ដិកង្គធុតង្គ
លោកត្រូវតែលះបង់ឤហារដែលគេប្រគេនជាបន្ថែម។ បើសិនជាលោកទទួលឤហារក្រោយពេលលោក ឆាន់រួចហើយនោះ ឈ្មោះថាលោកដាច់សមាទានខលុបច្ឆាភត្ដិកង្គធុតង្គ។
៦-ទេវតានុស្សតិ
[xxxvii] J. No. 371
សរុបចតុក្ក: ន័យទី៥
[xvii] Cp Vis Mag.19
វាយោកសិណ
ចប់ វាយោកសិណ
វិធីទាំង១០យ៉ាង
យោគីធ្វើភាពឆ្លៀវឆ្លាតក្នុងអប្បនាឈានឲ្យកើតឡើងដោយវិធី១០យ៉ាងគឺ: ១-ដោយយកចិត្តទុកដាក់ សំឤតនូវផ្នែកសំខាន់នៃរាងកាយ; ២-ដោយយកចិត្តទុកដាក់ធ្វើឲ្យឥន្ទ្រីយ៍មានកម្លាំងស្មើគ្នា; ៣-ដោយការឆ្លៀវ ឆ្លាតក្នុងការកំណត់និមិត្ដ; ៤-ដោយការគ្រប់គ្រងចិត្ដនិងបង្គាប់ចិត្ត; ៥-ដោយការកំចាត់ចោលនូវសេចក្ដីប្រមាទ;     ៦-ដោយការយកឈ្នះលើចិត្តដែលមិនសកម្ម; ៧-ដោយការធ្វើចិត្តឲ្យរីករាយ; ៨-ដោយការធ្វើចិត្តឲ្យរឹងមាំនិង ស្ងប់ស្ងាត់; ៩-ដោយការជៀសវាងពីបុគ្គលដែលមិនបានហ្វឹកហាត់សមាធិ និងសេពគប់ជាមួយតែបុគ្គលដែលបាន ហ្វឹកហាត់សមាធិ; ១០-ដោយការបង្អោនចិត្តទៅរកអប្បនាសមាធិ[xxiii] ។
គុណសម្បត្ដិរបស់កល្យាណមិត្ដ
“មិនណែនាំទៅក្នុងផ្លូវខុស” មានន័យថា បុគ្គលនោះយល់ច្បា់ស់ពីឋាន:របស់កម្ម។ នេះហៅថា “ការ មិន ណែនាំទៅក្នុងផ្លូវខុស”។
គុណសម្បត្ដិទាំង៧ប្រការនេះ មានសេចក្តីអធិប្បាយដូច្នេះឯង។ ទាំង៧ប្រការនេះ គឺជាគុណសម្បត្ដិ របស់កល្យាណមិត្ដដែលយោគីគប្បីស្វែងរក។
វិធីបដិបត្តិ
ម៉្យាងទៀតវិធីហ្វឹកហ្វឺនឤនាបាណស្សតិទាំងអស់នេះចែកចេញជា៤ក្រុមគឺ: ទី១ គឺការបដិបត្តិដែលនាំ ទៅកាន់ភាពបរិបូណ៌នៃទស្សន:។ ទី២ គឺមានពេលខ្លះបុគ្គលដឹងច្បាស់នូវភាវ:មិនទៀងដោយឤស្រ័យការដាក់ ចិត្ត ចំពោះខ្យល់ដង្ហើមចូលនិងខ្យល់ដង្ហើមចេញ។ នេះហៅថាការដឹងអំពីសភាពវែងនិងសភាពខ្លីដោយ ឤស្រ័យការ បដិបត្តិ។ ទី៣ ការធ្វើកាយសង្ខារនិងចិត្តសង្ខារឲ្យស្ងប់ ការធ្វើចិត្តឲ្យរីករាយ ការធ្វើចិត្តឲ្យតាំងមាំ និងការធ្វើចិត្តឲ្យ រួចស្រឡះ ទាំងនេះហៅថាការកើតឡើងនៃការដឹងកាយ ដឹងសុខ: និងដឹងចិត្តសង្ខារ។ “ដឹងចិត្ត” (ចិត្តបដិសំវេទី) បានដល់សភាពបរិបូណ៌នៃទស្សន:។ ទី៤ “មានពេលខ្លះបុគ្គលដឹងច្បាស់” ជាដើមនោះ បានដល់កិច្ចទាំង៤យ៉ាង ដែលតែងតែចាប់ផ្តើ់មឡើងដោយការឃើញច្បាស់នូវភាវ:មិនទៀង(អនិច្ចតាធម៌)នោះ។
ឤលោកសិណ
[xxv] S. V, 213—4: ឥធ បន ភិក្ខវេ ភិក្ខុនោ អប្បមត្ដស្ស ឤតាបិនោ បហិតត្តស្ស វិហរតោ ឧប្បជ្ជតិ ទោមនស្សិន្ទ្រិយំ… កត្ថ ចុប្បន្នំ ទោមនស្សិន្ទ្រិយំ អបរិសេសំ និរុជ្ឈតិ? ឥធ ភិក្ខវេ ភិក្ខុ វិតក្កវិចារានំ វូបសមា អជ្ឈត្ដំ សម្បសាទនំ ចេតសោ ឯកោទិភាវំ អវិតក្កំ អវិចារំ សមាធិជំ បីតិសុខំ ទុតិយំ ឈានំ ឧបសម្បជ្ជ វិហរតិ ឯត្ថ ចុប្បន្នំ ទោមនស្សិន្ទ្រិយំ អបរិសេសំ និរុជ្ឈតិ។
វិធីបដិបត្តិ
ម៉្យាងទៀត ការបដិបត្តិបានដល់ការបានសម្រេចនូវភាវ:នៃឈាន ព្រោះឤស្រ័យឤនាបាណស្សតិ។ នេះគឺការបដិបត្តិ។ ព្រោះឤស្រ័យឤនាបាណស្សតិនេះឯងទើបយោគីបានសំរេចនូវសភាវ:ដែលប្រកបដោយ វិតក្ក: បានសំរេចនូវសភាវ:ដែលប្រកបដោយវិតក្ក:និងវិចារ: និងបានសំរេចនូវសភាវ:នៃវិចារ:[23] ។ ការដឹងបីតិជា សភាវ: នៃទុតិយជ្ឈាន។ ការដឹងសុខ:ជាសភាវ:នៃតតិយជ្ឈាន។ ការដឹងចិត្តជាសភាវ:នៃចតុត្ថជ្ឈាន។
១- ឧទ្ធុមាតកសញ្ញា
វិ        “ឧទ្ធុមាតកសញ្ញា” គឺសភាពនៃការហើមប៉ោងឡើង ដូចជាសាកសពហើមស្អុយជាដើមនេះ ហៅថា “ឧទ្ធុមាតក:[iii] ”។ ការសម្លឹងមើលសាកសពដែលហើមឡើងដោយបញ្ញាដ៏ត្រឹមត្រូវនេះ ហៅថាសញ្ញា។ ការ ហ្វឹកហាត់និងការស្ងប់នឹ់ងនៃចិត្តក្នុងសញ្ញានោះដោយពុំមានអ្វីមករំខានហៅថាការបដិបត្ដិ។ ការបញ្ជូនចិត្ដ ទៅរកឧទ្ធុមាតកសញ្ញាគឺជាលក្ខណ:។ ការខ្ពើមរអើមដែលជាប់ទាក់ទងទៅនឹងឧទ្ធុមាតកសញ្ញាគឺជារស។  ការត្រិះរិះចំពោះភាពរលួយស្អុយនិងភាពមិនស្អាតនោះគឺជាបទដ្ឋាន។
ឈានដែលមានចំណែកនៃការអន់ថយ ការរឹងមាំ គុណវិសេស និងការដឹងច្បាស់
[liii] Petaka. 147-8: តត្ថ កតមេ ឈានវិសេសា? វិវិច្ចេវ កាមេហិ វិវិច្ច បាបកេហិ អកុសលេហិ ធម្មេហិ ចិត្ដចេតសិកសហគតា កាមធាតុសមាតិក្កមនតា បិ អយំ ឈានវិសេសោ អវិតក្កា ចេវ អវិចារា ច សប្បីតិកាយ សតិសហគតាយ បីតិសហគតា សញ្ញាមនសិការា សមុទាចរន្ដិ; អយំ ឈានវិសេសោ។
ហេតុដែលធ្វើឲ្យបុគ្គលរស់នៅក្នុងសីល
បុគ្គលគប្បីការពារសីលរបស់ខ្លួនឲ្យអស់ពីសមត្ថភាព ដូចជាស្រមោចការពារស៊ុត ដូចជាសត្វចាមរី ដែលស្រឡាញ់កន្ទុយ ដូចជនដែលការពារកូនទោលតែមួយរបស់ខ្លួន ឬដូចអ្នកដែលការពារភ្នែកដែលមានតែ ម្ខាង  ដូចជាអ្នកព្យាករណ៍អនាគតរក្សាខ្លួន ដូចជាអ្នកក្រដែលរក្សាទ្រព្យសម្បត្ដិ និងដូចជាអ្នកនេសាទដែល រក្សាទូក ខ្លួនយ៉ាងណា បុគ្គលគប្បីការពារនិងលើកតម្កើងសីលដែលខ្លួនបានសមាទានហើយ ឲ្យលើសពីនោះទៅ ទៀត។  បើបុគ្គលនោះបានរក្សាយ៉ាងនេះហើយ ចិត្ដបុគ្គលនោះឈ្មោះថាបានរក្សា។ បុគ្គលនោះនឹងស្ថិតនៅក្នុង សេចក្ដីស្ងប់ នៃសមាធិ ហើយសីលរបស់បុគ្គលនោះក៏នឹងបានទទួលការឃុំគ្រង។
វិធីបដិបត្តិ
បុ        អ្វីគឺ “ដឹងច្បាស់នូវកាយដោយការមិនវង្វេង”?
៧-ហតវិក្ខិត្តកសញ្ញា
“យោគីកំណត់និមិត្តបានយ៉ាងដូចម្តេច”? នេះគឺដូចគ្នាទៅនឹងអត្ថន័យដែលបានសំដែងទុកដោយ ពិស្តារពី ខាងដើមរួចមកហើយ។
សរុបចតុក្ក: ន័យទី៥
[xii] M I, 388-9: សោ គោ វតំ ភាវេត្វា បរិបុញ្ញំ អពោកិណ្ណំ........កាយស្ស ភេទា បរំមរណា គុណំ សហវ្យាតំ ឧបជ្ផតិ ។ សចេខោ បនស្ស ឯវំ ទិដ្ឋី ហោតិ: ឥមិនា ហំ សីលេន វាវតេន វា ព្រហ្មចរិយេន វា ទេវោ វា ភវិស្សាមិ ទេវញ្ញតរោ វាតិ សាស្ស ហោតិ មិច្ឆាទិដ្ឋី ។ មិច្ឆាទិដ្ឋិកស្ស ខោ អហំ សេនិយ ទ្វិន្នំ គតិនំ
វិធីបដិបត្តិ
(១៣)-“យោគីហ្វឹកហ្វឺនខ្លួនដូច្នេះថា ឤត្មាអញនឹងជាអ្នកឃើញរឿយៗនូវបញ្ចក្ខ័ន្ធថាមិនទៀង ទើប ដកដង្ហើមចូល” មានអធិប្បាយថា យោគីនោះដាក់ចិត្តចំពោះខ្យល់ដង្ហើមចូលនិងខ្យល់ដង្ហើមចេញ ហើយហ្វឹក ហ្វឺន ខ្លួន ឲ្យសម្លឹងមើលខ្យល់ដង្ហើមចូលចេញ ឲ្យដឹងឤរម្មណ៍របស់ខ្យល់ដង្ហើមចូលចេញ ឲ្យដឹងចិត្ត និងចេត សិក និង ការ កើត ការរលត់របស់ចិត្តនិងចេតសិកនោះ។
២. តេចីវរិកង្គធុតង្គ
បុ      តើការសមាទានតេចីវរិកង្គធុតង្គមានឤនិសង្សដូចម្ដេច?
៦-ទេវតានុស្សតិ
សិង្គាលបិតា ថេរ:
អត្ថន័យរបស់សមាធិ
ក្នុងព្រះអភិធម្មលោកបានសំដែងទុកថា “ធម៌ឯណាដែលធ្វើឲ្យចិត្តនៅនឹងថ្កល់ ធម៌ឯណាដែល ធ្វើឲ្យ ចិត្តមិនឤស្រ័យលើធម៌ដទៃ ដែលធ្វើឲ្យចិត្ដមិនកំរើក ដែលធ្វើឲ្យចិត្ដមិនឤចមានអ្វីមករុកកួន ដែលធ្វើឲ្យចិត្ដស្ងប់ និងមិនមានការជាប់ជំពាក់ និងដែលធ្វើឲ្យសមាធិន្ទ្រីយ៍ និងសមាធិពល: រឹតតែត្រឹម ត្រូវឡើងនោះ ធម៌នោះឯងហៅ ថា សមាធិ [i] ។
៩-កាយគតាសតិ
-         ក្នុងសប្ដាហ៍ទី៩ និងទី១០ ឆ្អឹងខ្នង កកើតឡើង
លក្ខណ:៧ប្រការរបស់ចរិយា
គុណ។ បុគ្គលទោសចរិតមានកិលេស៥ប្រការគឺ កោធ: ព្យាបាទ: មក្ខ: មិច្ឆរិយ: និងឧបនាហ:។ បុគ្គល មោហចរិតមានកិលេស៥ប្រការគឺ ទុព្វច: បមាទ: វិចិកិច្ឆា ឧទ្ធច្ចកុកុច្ច: និងមោហ:។ កិលេសទាំងឡាយ ជាហេតុ របស់ចរិយា មានសេចក្តីអធិប្បាយដោយប្រការដូច្នេះ។
សរុបចតុក្ក: ន័យទី៥
[xxii] for 2-6 Cp Vbh 352-3
វិធីធ្វើឲ្យកើតឡើងនូវឥទ្ធិវិធា
បុ        តើឥទ្ធិវិធាឤចធ្វើឲ្យកើតឡើងបានដូចម្តេច?
សរុបចតុក្ក: ន័យទី៥
ទិវា វា យទិ វា រត្ដឹ សម្បជានោ បតិស្សតោ
ជហេយ្យ សព្វសញ្ញោគំ ករេយ្យ សរណត្ដមោ
បុគ្គល ១៤ប្រភេទ
១០-       រាគទោសមោហចរិតបុគ្គល
៣-សង្ឃានុស្សតិ
“ពុំឤចប្រៀបផ្ទឹមបាន”(អនុត្ដរំ) គឺភិក្ខុសង្ឃនោះប្រកបដោយគុណដ៏ច្រើន ព្រោះហេតុនោះទើប លោក ហៅថា “ពុំមានស្រែបុណ្យណាប្រៀបផ្ទឹមបាន”។
ចតុក្ក: ន័យទី៥
បុ          ពាក្យថា “បរិភោគឤហារមិនមែនដើម្បីលេងកីឡាហឹង្សា និងមិនមែនដើម្បីស្រវឹង ដូចម្ដេច?
វិធីបដិបត្តិ
(៣) “យោគីនោះសិក្សា(ហ្វឹកហ្វឺន)ខ្លួនឯងថា ឤត្មាអញនឹងជាអ្នកដឹងច្បាស់នូវកាយ ទើបដកដង្ហើម ចូល” មានអធិប្បាយថា៖ យោគីនោះដឹងកាយទាំងពួងដោយវិធី២យ៉ាងគឺ ដឹងដោយការមិនវង្វេង និងដឹងដោយ វត្ថុ ឤរម្មណ៍។
ឈានដែលមានចំណែកនៃការអន់ថយ ការរឹងមាំ គុណវិសេស និងការដឹងច្បាស់
[lxv] មិនមានន័យច្បាស់លាស់ឡើយ
[xlviii] Dhs. –a. 115
(c) Petaka 136: តត្ថ កតមំ បឋមំ ឈានំ? បញ្ចង្គវិប្បយុត្តំ បញ្ចង្គសមន្នាគតំ។
វិធីបដិបត្តិ
(៤)-“យោគីហ្វឹកហ្វឺនខ្លួនដូច្នេះថា ឤត្មាអញនឹងជាអ្នករម្ងាប់នូវកាយសង្ខារទើបដកដង្ហើមចូលចេញ”: អធិប្បាយថា៖ អ្វីគឺកាយសង្ខារ? យោគីនោះដកដង្ហើមចូលចេញដោយកាយសង្ខារ ដូចជាពេលពត់ពែនខ្លួន ឱន ចុះចំកោងខ្លួនចុះ បង្អោនខ្លួនទៅខាងមុខ រំកិល យោលយោក គ្រវីខ្លួនជាដើម[17]។ ម៉្យាងទៀត យោគីនោះធ្វើកាយ សង្ខារដែលគ្រោតគ្រាតឲ្យស្ងប់និងចំរើនបឋមជ្ឈានដោយឤស្រ័យកាយសង្ខារដែលហ្មត់ហ្មង បន្ទាប់មកក៏ឈាន ទៅកាន់ទុតិយជ្ឈានដោយឤស្រ័យកាយសង្ខារដែលកាន់តែល្អិតឡើង ហើយបន្ទាប់មកមកទៀត ក៏ឈានទៅកាន់ តតិយជ្ឈាន ដោយឤស្រ័យកាយសង្ខារដែលរឹងរិតតែល្អិតឡើងៗថែមទៀត។ បន្ទាប់ពីបានធ្វើកាយសង្ខារឲ្យរលត់ សូន្យដោយពុំមានសេសសល់អ្វី់ហើយនោះ យោគីក៏ឈានចូលទៅកាន់ចតុត្ថជ្ឈាន។
អ្វីដែលនាំឲ្យសីលបរិសុទ្ធ
បុ          អ្វីធ្វើឲ្យសីលបរិសុទ្ធ?
ការស្វែងរកកល្យាណមិត្ដ
បុ          យោគីស្វែងរកកល្យាណមិត្ដបានយ៉ាងដូម្ដេច ?
វិ          បើសិនជានៅក្នុងទីនោះៗមានបុគ្គលជាអ្នកប្រកបដោយគុណធម៌ទាំងនេះ និងជាឤចារ្យបង្រៀនកម្មដ្ឋាន ផងនោះ យោគីគប្បីចូលទៅរកឤចារ្យនោះចុះ។ ទោះបីជាយោគីមិនស្គាល់លោកឤចារ្យនោះក៏ដោយ តែបើ មានសហធម្មិករបស់ខ្លួនស្គាល់លោក យោគីគួរតែទៅរកលោកឤចារ្យនោះ ហើយនៅបំរើយក ចិត្តទុកដាក់ ចំពោះលោកចុះ។
២-ធម្មានុស្សតិ
“ស្វាក្ខាតោ ភគវតា ធម្មោ” មានសេចក្ដីថា៖ ព្រះធម៌នោះរួចផុតពីការប្រកាន់យកនូវភាពជ្រុលហួស ទាំង ឡាយ[liii]ព្រោះហេតុនេះទើបហៅថាស្វាក្ខាតោ(ត្រាស់ទុកល្អហើយ)។ព្រះធម៌នេះពុំមានកន្លែងណាដែលមិនត្រូវគ្នាទេ ព្រោះហេតុ នេះទើបហៅថាស្វាក្ខាតោ។ ព្រះធម៌នេះពុំមានការប្រទាំងប្រទើសគ្នាទៅវិញទៅមកទេ ហើយ ព្រះ ធម៌នេះប្រកបដោយ អំពើល្អ៣យ៉ាងជានិច្ច ព្រោះហេតុនេះទើបហៅថាស្វាក្ខាតោ។ ព្រះធម៌នេះប្រាសចាកនូវ ប្រការ ខុសឆ្គងទាំងពួង ព្រោះ ហេតុនេះទើបហៅថាស្វាក្ខាតោ។ ព្រះធម៌នេះរមែងនាំសត្វទាំងឡាយទៅកាន់ការ រលត់ពោលគឺនិព្វាន ព្រោះហេតុនេះ ទើបហៅថា“ស្វាក្ខាតោ”។
វិធីបដិបត្តិ
ម៉្យាងទៀត វិធីហ្វឹកហ្វឺនឤនាបាណស្សតិទាំងអស់នេ់ចែះកចេញជា២ក្រុមគឺ: ក្រុមដែលជាការបដិបត្តិ និង ក្រុមដែលជាការសំរេច។ ការបដិបត្តិដែលរួមនៅក្នុង“ក្រុមដែលជាការសំរេច”នោះ មិនបានធ្វើឲ្យវិធីទាំង១៦យ៉ាង ថយចំនួនចុះទេ។ ការបដិបត្តិប្រៀបដូចជាគ្រាប់ពូជ គឺជាហេតុនាំឲ្យកើតកុសល។ “ការសំរេច” ប្រៀបដូចជា ផ្កាឬផ្លែ ព្រោះកើតមកពីវត្ថុតែមួយដូចគ្នា។
លំអ៣
សមាធិគឺជាលំអខាងកណ្តាល។ ព្រោះឤស្រ័យសមាធិ ទើបបុគ្គលនោះយល់នូវធម៌ទាំងឡាយតាម សភាពពិតរបស់ធម៌នោះ។ នេះហៅថា លំអខាងកណ្តាល។
១- ឧទ្ធុមាតកសញ្ញា
ម៉្យាងទៀតលោកពោលថា អសុភនិមិត្ដពុំមែនជាឤរម្មណ៍ស្ថាពរទេ។ កាលបើមិនមែនជាឤរម្មណ៍ ស្ថាពរទេ ចិត្តក៏មិនឤចឡើងទៅខ្ពស់បានដែរ។ ក្នុងុកន្លែងដែលមិនបរិសុទ្ធ បីតិនិងសុខ:ឤចកើតឡើងបាន ក៏ ដោយតែការបោះ បង់ចោលនូវវិតក្ក:និងវិចារ:ប៉ុណ្ណោះ ហើយកន្លែងដែលមានលក្ខណ:បែបនេះ គឺឤស្រ័យស្ថិត នៅលើក្លិនស្អុយ។ ព្រោះហេតុនេះ ទើបបឋមជ្ឈានកើតឡើងបាន រីឯឈានដទៃទៀតមិនកើតឡើង។
ហេតុដែលធ្វើឲ្យបុគ្គលរស់នៅក្នុងសីល
សីលបរិច្ឆេទ ចប់ [i] Cp. D. II, 85: បុន ច បរំ គហបតយោ ទុស្សីលោ សីល វិបន្នោ យំ យទេវ បរិសំ ឧបសំកមតិ យទិ ខត្ដិយាបរិសំ យទិ ព្រាហ្មណបរិសំ យទិ គហបតិ បរិសំ យទិ សមណបរិសំ អវិសារទោ ឧបសង្កមតិ មង្កុភូតោ។
១-ពុទ្ធានុស្សតិ
បុគ្គលគួររំលឹកដល់ប្រយោជន៍ដែលព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់ប្រគល់ឲ្យមនុស្សជាតិយ៉ាងដូចម្តេច?
សរុបចតុក្ក: ន័យទី៥
[vii] A.I. 147  តីណិមានិ ភិក្ខវេ អធិបតេយ្យានិ កតមា តីណិ ? អត្ដាធិបតេយ្យំ លោកាធិបតេយ្យំ ធម្មាធិបតេយ្យំ
ឤលោកសិណ
[xxvi] S. V, 214:  ឥធ ភិក្ខវេ ភិក្ខុនោ អប្បមត្ដស្ស ឤតាបិនោ បហិតត្តស្ស វិហរតោ ឧប្បជ្ជតិ សុខិន្ទ្រិយំ……កត្ថ ចុប្បន្នំ សោមនស្សិន្ទ្រិយំ អបរិសេសំ និរុជ្ឈតិ? ឥធ ភិក្ខវេ ភិក្ខុ សុខស្ស ច វិរាគា ឧបេក្ខកោ ច វិហរតិ សតោ សម្បជានោ សុខំ ច កាយេន បដិសំវេទី ……តតិយំ ឈានំ ឧបសម្បជ្ជ វិហរតិ ឯត្ថ ចុប្បន្នំ សុខិន្ទ្រិយំ អបរិសេសំ និរុជ្ឈតិ។
១១-បកិណ្ណកថា
ជាភិក្ខុឤស្រ័យនៅក្នុងព្រៃស្ងាត់
បកិណ្ណកកថា(កថារាយរង)
បុគ្គលទោសចរិត ចូលចិត្តឈ្លោះទាស់ទែង។
វិញ្ញាណកសិណ
ចប់ កសិណ១០[i]
៦-ទេវតានុស្សតិ
[xvi] Nidd. I, 457: ពុទ្ធោ តិ យោ សោ ភគវា សយម្ភូ អនាចរិយកោ បុព្វេ អននុស្សុតេសុ ធម្មេសុ សាមំ សច្ចានិ អភិសម្ពុជ្ឈិ តត្ថ ច សព្វញ្ញុតំ បត្ដោ ពលេសុ ច វសីភាវំ បត្ដោ។ សូមមើល Pts. I, 174 ផង ព្រោះទីនេះ ពាក្យថា “បុព្វេ” ជំនួសដោយពាក្យ “ពុទ្ធេ”។
២. តេចីវរិកង្គធុតង្គ
វិ      ធុតង្គនេះជាខបដិបត្ដរបស់សប្បុរស។ ភិក្ខុលះបង់ការសន្សំរបស់ដែលលើសពីសេចក្ដីត្រូវការ ជាអ្នកមាន កង្វល់តិច និងជាអ្នកមានសន្ដោស។ បក្សីដែលមានតែស្លាបពីរ មិនមានការឤល័យនូវរបស់ទាំងឡាយ ដែលចោលពីក្រោយ ហើរទៅដោយចិត្ដរីករាយយ៉ាងណា យោគីដែលសមាទានតេចីវរិកង្គធុតង្គ ក៏យ៉ាង នោះដែរ គឺឈ្មោះថាបានដើរតាមគន្លងសប្បុរស។ ការបដិបត្ដិនេះមិនមានចំណុចដែលគួរឲ្យសង្ស័យទេ។
បុ      តេចិវរិកង្គធុតង្គ គឺអ្វី? អ្វីគឺការសមាទាន? ការដាច់សមាទានដូចម្ដេច?
៦-ទេវតានុស្សតិ
[xxxviii] J. No. 514
១-ពុទ្ធានុស្សតិ
“អវត្ដមាននៃភាពមិនទៀងទាត់” មានន័យថា ឤកប្បកិរិយារបស់ព្រះអង្គមានលក្ខណ:អង់ឤចថ្លៃថ្នូរ ពុំមានអ្វី ដែលមិនសមគួរក្នុងកម្មរបស់ព្រះអង្គឡើយ។
លក្ខណ:ផ្សេងៗ នៃសមាធិ
បុ          អ្វីជាលក្ខណ:, ជារស, ជាបច្ចុបដ្ឋាន, និងបទដ្ឋាននៃសមាធិ ?
៩-កាយគតាសតិ
-         ក្នុងសប្ដាហ៍ទី១១ ឆ្អឹង៣០០កំណាត់ កកើតឡើង
ជាដំបូង យោគីថ្មីគួរទន្ទេញឲ្យចាំនូវចំណែករបស់រាងកាយទាំង៣២ចំណែកនេះឲ្យបានចាំ ទាំងជាបែប ធម្មតា(អនុលោម) និងបែបបញ្ច្រាស(បដិលោម)។ គប្បីទន្ទេញឲ្យចាំនិងពិចារណានូវចំណែកទាំង៣២នេះ ជានិច្ច។ គប្បីទន្ទេញឲ្យបានចាំស្ទាត់ល្អ និងពិចារណាជានិច្ច។ បន្ទាប់មក គប្បីឆ្លុះបញ្ចាំងនូវចំណែកទាំងនោះនៅ ក្នុងចិត្ដ ដោយវិធី៤យ៉ាងគឺ: ដោយពណ៌ ដោយការបង្កបង្កើត ដោយរូប និងដោយសណ្ឋាន។ យោគីឤចជ្រើស រើស ប្រកបដោយការវិនិច្ឆ័យដោយល្អ នូវនិមិត្ដមួយ ឬច្រើនជាងនោះក៏បាន ហើយក៏កំណត់នូវនិមិត្ដដែលគ្រោត គ្រាត។ ដោយឤការ:យ៉ាងនេះ យោគីឤចធ្វើឲ្យកើតឡើងបាននូវការបង្អោនរបស់ការគិត៣យ៉ាងគឺ ការគិតដែល ទាក់ទង ទៅនឹងពណ៌ ការគិតដែលទាក់ទងទៅនឹងភាពជារបស់មិនគួរឲ្យចូលចិត្ដ និងការគិតដែលទាក់ទងទៅ នឹង ឤកាស។ កាលបើធ្វើនិមិត្ដឲ្យកើតឡើងបានដោយពណ៌ យោគីនោះឤចបំពេញឈានបានដោយស្រួល ដោយ ឤស្រ័យវណ្ណកសិណ។ កាលបើធ្វើនិមិត្ដឲ្យកើតឡើងបានដោយភាពជារបស់មិនគួរឲ្យចូលចិត្ដ យោគី នោះឤច បំពេញឈានបានដោយស្រួល ដោយការពិចារណានូវភាពមិនបរិសុទ្ធ។ កាលបើធ្វើនិមិត្ដឲ្យកើតឡើង បានដោយ ឤកាស យោគីនោះឤចបំពេញឈានបានដោយស្រួល ដោយការពិចារណាធាតុ។ បើសិនជាបដិបត្ដិ ដោយការ សម្លឹងកសិណ យោគីនោះនឹងបានសំរេចដល់ចតុត្ថជ្ឈាន។ បើសិនជាបដិបត្ដិដោយការពិចារណានូវ ភាពមិន បរិសុទ្ធ យោគីនោះនឹងបានសំរេចបឋមជ្ឈាន។ បើសិនជាបដិបត្ដិដោយការពិចារណាធាតុ យោគីនោះ នឹងបាន សំរេចឧបចារ ឈាន។
វិធីទាំង១០យ៉ាង
វិ          យោគីញ៉ាំងផ្នែកសំខាន់នៃរាងកាយឲ្យស្អាតបាន ដោយកម្ម៣យ៉ាងគឺ ដោយបរិភោគឤហារដែលសមគួរ ដោយការរីករាយនឹងឤកាសធាតុដែលងាយស្រួលដល់ការបដិបត្ដិ និងដោយការប្រព្រឹត្ដទៅនូវឥរិយាបថ ដែលគួរឲ្យរីករាយ។
បុគ្គល ១៤ប្រភេទ
១១-       សទ្ធាពុទ្ធិចរិតបុគ្គល
បកិណ្ណកកថា
[24] S. V, 329: ឤនាបានសតិសមាធិ ខោ ឤនន្ទ ឯកោ ធម្មោ ភាវិតោ ពហុលីកតោ ចត្ដារោ សតិបដ្ឋានេ បរិបូរេតិ។ ចត្ដារោ សតិបដ្ឋានា ភាវិតា ពហុលីកតា សត្ដ ពោជ្ឈង្គេ បរិបូរេន្ដិ។ សត្ដ ពោជ្ឈង្គា ភាវិតា ពហុលីកតា វិជ្ជាវិមុត្ដឹ បរិបូរេន្ដិ។
១- ឧទ្ធុមាតកសញ្ញា
អ្វីជាឤនិសង្សរបស់ឧទ្ធុមាតកសញ្ញា? ឤនិសង្សដែលកើតពីការបដិបត្ដិឧទ្ធុមាតកសញ្ញា មាន៩យ៉ាងគឺ យោគី ១-ឤចបាននូវសតិដោយការពិចារណាផ្នែកខាងក្នុងរបស់រាងកាយខ្លួន ២-ឤចបាននូវអនិច្ចសញ្ញា ៣-ឤច បាននូវ មរណ:សញ្ញា ៤-ធ្វើការខ្ពើមរអើមឲ្យកើនឡើង ៥-គ្របសង្កត់បាននូវកាមតណ្ហា។ ៦-កំចាត់ចោលបាន នូវការប្រកាន់ ខ្ជាប់លើរូប ៧-កំចាត់ចោលបាននូវការប្រកាន់ខ្ជាប់លើឥដ្ឋារម្មណ៍ ៨-នៅជាសុខ និង៩-ចូលដល់ អមតធម៌[iv] ។
ចតុក្ក: ន័យទី៥
ពាក្យថា “មិនមែនដើម្បីឲ្យខ្លួនអញមានលំអ ឬស្អាតនោះទេ” (គឺមិនមែន) ដូចជនដែលប្រាថ្នាឲ្យអ្នក ដទៃ ស្រឡាញ់ខ្លួននៅត្រង់ដែលខ្លួនមានរាងកាយនិងអវយវ:ពេញលេញនិងគួរឲ្យគយគន់ និងមិនចេះស្កប់ចិត្ដ ព្រោះ ពេញទៅដោយសេចក្ដីត្រូវការ។
វិធីបដិបត្តិ
ម៉្យាងទៀត បូរាណាចារ្យខ្លះលោកបានសំដែងអំពីវិធីបដិបត្តិឤនាបាណស្សតិទុកចំនួន៤វិធីគឺ ការរាប់ ការតាមជាប់ ការប៉ះ និងការតាំងមាំ[12] ។
៧-ហតវិក្ខិត្តកសញ្ញា
ចប់ ហតវិក្ខិត្តកសញ្ញា
៤-វិច្ឆិទ្ទកសញ្ញា
បុ       អ្វីគឺ វិច្ឆិទ្ទកសញ្ញា? អ្វីគឺការបដិបត្ដិ? អ្វីជាលក្ខណ: ជារស និងជាបទដ្ឋាន? អ្វីជាឤនិសង្ស? យោគីកំណត់ និមិត្ដបានដូចម្តេច?
អត្ថន័យរបស់សីល
ម៉្យាងទៀតពាក្យថា  “វេរមណី” បានដល់ការកំចាត់។ កុសលធម៌ទាំងពួងចាត់ទុកជាសីល ដូចដែល បានសម្ដែងទុកក្នុងព្រះអភិធម្មថា៖ “ការបំផ្លាញនូវកាមឆន្ទ:ដោយនេក្ខម្ម:គឺជាសីល”។ សីលនេះ ឤចកំចាត់ចោល នូវបាបធម៌បាន ទើបជាចេតនាសីល សំវរសីល និងវេរមណីសីល។ លះព្យាបាទ ដោយអព្យាបាទ។ លះថីនមិទ្ធ: ដោយឤលោកសញ្ញា។ លះឧទ្ធច្ច:និងកុកុច្ច: ដោយអវិក្ខេប:។ លះវិចិកិច្ឆា ដោយធម្មវវដ្ឋាន។ លះអវិជ្ផា ដោយ ញាណ។ លះអរតិ ដោយបមោទ:។ លះនីវរណ:ទាំង៥ ដោយបឋមជ្ឈាន។ លះវិតក្កវិចារ: ដោយទុតិយជ្ឈាន។ លះបីតិ ដោយតតិយជ្ឈាន។ លះសុខ: ដោយចតុត្ថជ្ឈាន។ លះរូបសញ្ញា បដិឃសញ្ញា និងនានត្ថសញ្ញា ដោយ ឤកាសានញ្ចាយតនសមាបត្ដិ។ លះឤកាសានញ្ចាយតនសញ្ញា ដោយវិញ្ញាណញ្ចាយតនសមាបត្ដិ។ លះវិញ្ញាណ- ញ្ចាយតនសញ្ញា ដោយឤកិញ្ចញ្ញាយតនសមាបត្ដិ។ លះឤកិញ្ចញ្ញាយតនសញ្ញា ដោយនេវសញ្ញានាសញ្ញាយតន សមាបត្ដិ។ លះនិច្ចសញ្ញា ដោយអនិច្ចានុបស្សនា។ លះសុខសញ្ញា ដោយទុក្ខានុបស្សនា។ លះអត្ដសញ្ញា ដោយ អនត្ដានុបស្សនា។ លះសុភសញ្ញា ដោយអសុភានុបស្សនា[i] ។លះនន្ទិ ដោយនិព្វិទានុបស្សនា[ii]។​ លះរាគ: ដោយ រាគានុបស្សនា។ លះសមុទយ: ដោយនិរោធានុបស្សនា។ លះឃនសញ្ញា ដោយខយានុបស្សនា។ លះឤយូហន: ដោយវយានុបស្សនា។ លះធុវសញ្ញា ដោយវិបរណាមានុបស្សនា។ លះនិមិត្ដ ដោយអនិមិត្ដានុបស្សនា។ លះ បណិធិ ដោយអប្បណិហិតានុបស្សនា។ លះអភិនិវេស ដោយសុញ្ញតានុបស្សនា។ លះសារាទានាភិនិវេស ដោយ អធិបញ្ញាធម្មវិបស្សនា។ លះសម្មោហាភិនិវេស ដោយយថាភូតញ្ញាណទស្សន:។ លះឤលយាភិនិវេស  ដោយ ឤទីនវានុបស្សនា។ លះអប្បដិសង្ខា   ដោយបដិសង្ខានុបស្សនា។ លះសំយោគាភិនិវេស  ដោយវិវដ្ដានុបស្សនា លះកិលេសដែលមានទីតាំងរួមជាមួយទិដ្ឋិ ដោយសោតាបត្ដិមគ្គ។ លះកិលេសដែលគ្រោតគ្រាត ដោយសកទាគា មិមគ្គ។ លះកិលេសដែលល្អិត ដោយអនាគាមិមគ្គ។ លះកិលេសទាំងអស់ ដោយអរហត្ដមគ្គ។ ការលះនីមួយៗ ដែលបានពណ៌នាមកហើយនេះ ហៅថាអវិតិក្កមសីល, ចេតនាសីល, សំវរសីល, និងវេរមណីសីល។ ទាំងអស់ នេះហៅថាសីល។
ឤលោកសិណ
[xxvii] S.V. 215: ឥធ បន ភិក្ខវេ ភិក្ខុនោ អប្បមត្ដស្ស ឤតាបិនោ បហិតត្តស្ស វិហរតោ ឧប្បជ្ជតិ សោមនស្សិន្ទ្រិយំ……កត្ថ ចុប្បន្នំ សោមនស្សិន្ទ្រិយំ អបរិសេសំ និរុជ្ឈតិ? ឥធ ភិក្ខវេ ភិក្ខុ សុខស្ស ច បហានា ទុក្ខស្ស ច បហានា បុព្វេវ សោមនស្សទោមនស្សានំ អត្ថគមា អទុក្ខមសុខំ ឧបេក្ខសតិបារិសុទ្ធឹ  ចតុត្ថំ ឈានំ ឧបសម្បជ្ជ វិហរតិ ឯត្ថ ចុប្បន្នំ សោមនស្សិន្ទ្រីយំ អបរិសេសំ និរុជ្ឈតិ។
៣-សង្ឃានុស្សតិ
“ជាស្រែបុណ្យរបស់ពិភពលោក”(បុញ្ញក្ខត្ដំ លោកស្ស) គឺក្រុមសាវ័កនោះជាកន្លែងដែលសព្វសត្វ បាន ទទួលនូវបុណ្យ។ ព្រោះហេតុនេះទើបលោកហៅថា “ជាស្រែបុណ្យរបស់ពិភពលោក”។
សរុបចតុក្ក: ន័យទី៥
អញ្ញតរំ គតឹ វទាមិ និរយំ វា តិរច្ឆានយោនឺ វា។ សំរាប់ការបដិបត្តិដែលយកតម្រាប់ដូចជាសត្វឆ្កែ ក៏មានលទ្ធផលដូចគ្នាដែរ។ [i] D. I, 63: កថញ្ច មហារាជ ភិក្ខុ សីលសម្បន្នោ ហោតិ? ឥធា មហារាជ ភិក្ខុ បាណាតិបាតំ បហាយ បាណាតិបាតា បដិវិរតោ ហោតិ និហិតទណ្ឌោ និហិតសត្ថោ លអជ្ជី ទយាបណ្ណោ សព្វបាណភូតហិតានុកម្បិ វិហរតិ ។ អទិន្នាទានំ បហាយ........
១១-បកិណ្ណកថា
ពិចារណាឃើញផែនដីនេះពោរពេញទៅដោយអដ្ឋិកសញ្ញា
ឤត្មាអញគិតថា មិនយូរប៉ុន្មានទេ
ភិក្ខុនោះនឹងលះបង់នូវរាគ:បានជាពិតប្រាកដ”[xv] ។
១-ពុទ្ធានុស្សតិ
បុ       អ្វីគឺ “ពុទ្ធានុស្សតិ”? អ្វីគឺការបដិបត្ដិ? អ្វីជាលក្ខណ: ជារស និងជាបទដ្ឋាន? អ្វីជាឤនិសង្ស? អ្វីជាវិធី (បដិបត្ដិ)?
វិ        ព្រះអរហន្ដសម្មាសម្ពុទ្ធដ៏មានព្រះភាគ ជាអ្នកត្រាស់ដឹងដោយព្រះអង្គឯង ពុំមានគ្រូឤចារ្យណាពន្យល់ ព្រះ អង្គឲ្យបានដឹងពីអរិយសច្ចធម៌ ដែលជាធម៌ព្រះអង្គពុំធ្លាប់បានស្តាប់ពី់មុនមកឡើយ។ ព្រះអង្គត្រាស់ ដឹងគ្រប់យ៉ាង។ ព្រះអង្គប្រកបដោយឤនុភាព[xvi] ។ ព្រះអង្គរួចចាកផុតហើយ។ ព្រោះគុណសម្បត្តិទាំង នេះ ទើបព្រះ អង្គទទួលបាននូវព្រះនាមថា “ព្រះពុទ្ធ”។ យោគីរំលឹកដល់ព្រះពុទ្ធ ដល់ព្រះដ៏មានព្រះភាគ ដល់ព្រះជាអ្នក ត្រាស់ដឹងនូវអនុត្តរពោធិញាណ និងដល់ព្រះជាអ្នកគួរដល់ការត្រាស់ដឹង។ យោគីនោះ រំលឹកដដែលៗ រំលឹកហើយរំលឹកទៀត គឺមិនភ្លេចរំលឹកដល់ព្រះពុទ្ធគុណទាំងអស់នេះឡើយ។ យោគីនោះ រំលឹកដល់ ញាណ និងពល:របស់ព្រះពុទ្ធអង្គនោះ។ យោគីនោះបដិបត្តិសម្មានុស្សតិ។ ពុទ្ធានុស្សតិមាន សេចក្តីដូច្នេះឯង។ ការ ស្ងប់នៃចិត្តក្នុង(ពុទ្ធានុស្សតិ)នោះដោយពុំមានអ្វីមករំខានគឺការបដិបត្ដិ។ ការចងចាំ នូវព្រះគុណ របស់ព្រះអង្គ ជារស។ ការរីកចំរើនឡើងនៃសទ្ធាជាបទដ្ឋាន។
បុគ្គលអ្នកចំរើននូវពុទ្ធានុស្សតិ រមែងបានទទួលនូវឤនិសង្ស១៨យ៉ាងដូចតទៅនេះ៖ រមែងចំរើននូវ សទ្ធា សតិ បញ្ញា គារវ: បុណ្យ មហាបីតិ សមត្ថភាពក្នុងការអត់ទ្រា់ចំពោំកាះរលំបាក ភាពពុំខ្លាច ភាពខ្មាសអៀន ចំពោះបាបក្នុង បច្ចុប្បន្ន ភាវ:រស់នៅជិតព្រះសាស្តា ភាពរីករាយក្នុងការបានបន្តនូវពុទ្ធប្រវេណី ភាពនៅជាសុខ និង ការចូលទៅដល់ អម្រឹតភាវ: [xvii] ។
នៅក្នុងនេត្តិសូត្របានសំដែងថា បើបុគ្គលណាមួយប្រាថ្នានឹងចំរើនកម្មដ្ឋានដោយនឹកដល់គុណព្រះពុទ្ធ នោះ គួរគោរពបូជាព្រះពុទ្ធរូប និងវត្ថុដទៃៗទៀត(ដែលដូចជាព្រះពុទ្ធ)ចុះ។
“អ្វីជាវិធីបដិបត្តិ?” យោគីដែលទើបចាប់ផ្ដើមថ្មី គប្បីធ្វើដំណើរទៅកាន់ទី់ដែលស្ងាត់ និងរក្សាចិត្តរបស់ ខ្លួនមិន ឲ្យរវើរវាយ។ ដោយចិត្ដដែលមិនរវើរវាយនេះ ក៏គប្បីនឹកទៅដល់ព្រះដ៏មានព្រះភាគអង្គនោះថា ព្រះអង្គ ជាអ្នកមានដំណើរមកនិងដំណើរទៅក្នុងផ្លូវតែមួយ(ភគវា) ថាព្រះអង្គជាព្រះអរហន្ត(អរហំ) ថាព្រះអង្គត្រាស់ដឹង ដោយប្រពៃ (សម្មាសម្ពុទ្ធោ) ថាព្រះអង្គប្រកបដោយការចេះដឹងនិងការប្រព្រឹត្ដិ(វិជ្ជាចរណសម្បន្នោ) ថាព្រះអង្គមាន ដំណើរល្អ (សុគតោ) ថាព្រះអង្គដឹងអំពីលោក(លោកវិទូ) ថាព្រះអង្គជាអ្នកប្រៀនប្រដៅមនុស្សដែលគ្មាននរណា ប្រៀបបាន (អនុត្ដរោ បុរិសទម្មសារថិ) ថាព្រះអង្គជាគ្រូរបស់មនុស្សនិងទេវតាទាំងឡាយ(សត្ថាទេវមនុស្សានំ) ថា ព្រះអង្គទ្រង់ជា អ្នកត្រាស់ដឹង(ពុទ្ធោ) ថាព្រះអង្គជាអ្នកមានជោគ(ភគវា)[xviii] ។ យោគីកាលបើរំលឹកយ៉ាងនេះហើយ រមែងបានទៅដល់ ត្រើយនៃបុណ្យ។
“ភគវា” មានន័យថា៖ ព្រោះព្រះអង្គបានទទួលការលើកដំកើងពីមនុស្សលោក ទើបព្រះអង្គបានទទួល ព្រះនាមថា ភគវា។ ព្រោះព្រះអង្គបានត្រាស់ដឹ់ងនូវអរិយសច្ច: ទើបព្រះអង្គបានទទួលព្រះនាមថា ភគវា។  ព្រោះ ព្រះអង្គជាអ្នកគួរដល់នូវតង្វាយនានា ទើបព្រះអង្គបានទទួលព្រះនាមថា ភគវា។ ព្រោះព្រះអង្គបានទទួលនូវបុណ្យ ដ៏ខ្ពស់បំផុត ទើបព្រះអង្គបានទទួលព្រះនាមថា ភគវា។ ព្រោះព្រះអង្គជាម្ចាស់នៃមគ្គសច្ច: ទើបព្រះអង្គបានទទួល ព្រះនាមថា ភគវា។ ព្រោះហេតុទាំងអស់នេះហើយ ទើបព្រះអង្គបានទទួលព្រះនាមថា “ភគវា”។
“អរហំ” មានន័យថា៖ ព្រោះព្រះអង្គជាបដិគ្គាហក(អ្នកដែលទទួលនូវទាន) ទើបព្រះអង្គបានទទួលព្រះ នាមថា អរហន្ត។ ព្រោះព្រះអង្គបានប្រហារនូវខ្មាំងសត្រូវគឺកិលេសទាំងពួង ទើបព្រះអង្គបានទទួលព្រះនាមថា អរហន្ត។ ព្រោះព្រះអង្គបានកាច់បំបាក់កាំនៃកង់គឺជាតិនិងមរណ: ទើបព្រះអង្គបានទទួលព្រះនាមថា “អរហន្ត”[xix] ។
“សម្មាសម្ពុទ្ធោ” មានន័យថា៖ ព្រោះបានដឹងនូវវត្ថុ(ធម៌)ទាំងពួង ដោយត្រឹមត្រូវក្នុងគ្រប់ពុទ្ធកិច្ចរបស់ ព្រះអង្គ ទើបទ្រង់បានទទួលព្រះនាមថា សម្មាសម្ពុទ្ធោ។ ព្រោះព្រះអង្គបានសម្លាប់នូវអវិជ្ជា ទើបទ្រង់បានទទួលព្រះ នាមថា សម្មាសម្ពុទ្ធោ និងព្រោះតែព្រះអង្គបានត្រាស់ដឹងនូវសម្ពោធិញ្ញាណដ៏ខ្ពង់ខ្ពស់ដោយព្រះអង្គឯង ទើបទ្រង់ បានទទួល ព្រះនាមថា “សម្មាសម្ពុទ្ធោ”[xx] ។