cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
រាជវង្សហាន
Local government
The heads of provinces, whose official title was changed from Inspector to Governor and vice versa several times during Han, were responsible for inspecting several commandery-level and kingdom-level administrations. On the basis of their reports, the officials in these local administrations would be promoted, demoted, dismissed or prosecuted by the imperial court.
A governor could take various actions without permission from the imperial court. The lower-ranked inspector had executive powers only during times of crisis, such as raising militias across the commanderies under his jurisdiction to suppress a rebellion.
A commandery consisted of a group of counties, and was headed by an Administrator. He was the top civil and military leader of the commandery and handled defense, lawsuits, seasonal instructions to farmers and recommendations of nominees for office sent annually to the capital in a quota system first established by Emperor Wu. The head of a large county of about 10,000 households was called a Prefect, while the heads of smaller counties were called Chiefs, and both could be referred to as Magistrates. A Magistrate maintained law and order in his county, registered the populace for taxation, mobilized commoners for annual corvée duties, repaired schools and supervised public works.
Kingdoms and marquessates
Kingdoms—roughly the size of commanderies—were ruled exclusively by the emperor's male relatives as semi-autonomous fiefdoms. Before 157 BC some kingdoms were ruled by non-relatives, granted to them in return for their services to Emperor Gaozu. The administration of each kingdom was very similar to that of the central government. Although the emperor appointed the Chancellor of each kingdom, kings appointed all the remaining civil officials in their fiefs.
However, in 145 BC, after several insurrections by the kings, Emperor Jing removed the kings' rights to appoint officials with salaries higher than 400-dan. The Imperial Counselors and Nine Ministers (excluding the Minister Coachman) of every kingdom were abolished, although the Chancellor was still appointed by the central government.
With these reforms, kings were reduced to being nominal heads of their fiefs, gaining a personal income from only a portion of the taxes collected in their kingdom. Similarly, the officials in the administrative staff of a full marquess's fief were appointed by the central government. A marquess's Chancellor was ranked as the equivalent of a county Prefect. Like a king, the marquess collected a portion of the tax revenues in his fief as personal income.
Military
At the beginning of the Han dynasty, every male commoner aged twenty-three was liable for conscription into the military. The minimum age for the military draft was reduced to twenty after Emperor Zhao's (r. 87–74 BC) reign. Conscripted soldiers underwent one year of training and one year of service as non-professional soldiers. The year of training was served in one of three branches of the armed forces: infantry, cavalry or navy. The year of active service was served either on the frontier, in a king's court or under the Minister of the Guards in the capital. A small professional (paid) standing army was stationed near the capital.
During the Eastern Han, conscription could be avoided if one paid a commutable tax. The Eastern Han court favored the recruitment of a volunteer army. The volunteer army comprised the Southern Army (Nanjun 南軍), while the standing army stationed in and near the capital was the Northern Army (Beijun 北軍). Led by Colonels (Xiaowei 校尉), the Northern Army consisted of five regiments, each composed of several thousand soldiers. When central authority collapsed after 189 AD, wealthy landowners, members of the aristocracy/nobility, and regional military-governors relied upon their retainers to act as their own personal troops (buqu 部曲).
During times of war, the volunteer army was increased, and a much larger militia was raised across the country to supplement the Northern Army. In these circumstances, a General (Jiangjun 將軍) led a division, which was divided into regiments led by Colonels and sometimes Majors (Sima 司馬). Regiments were divided into companies and led by Captains. Platoons were the smallest units of soldiers.
Variations in currency
The Han dynasty inherited the ban liang coin type from the Qin. In the beginning of the Han, Emperor Gaozu closed the government mint in favor of private minting of coins. This decision was reversed in 186 BC by his widow Grand Empress Dowager Lü Zhi (d. 180 BC), who abolished private minting. In 182 BC, Lü Zhi issued a bronze coin that was much lighter in weight than previous coins. This caused widespread inflation that was not reduced until 175 BC when Emperor Wen allowed private minters to manufacture coins that were precisely 2.6 g (0.09 oz) in weight.
In 144 BC Emperor Jing abolished private minting in favor of central-government and commandery-level minting; he also introduced a new coin. Emperor Wu introduced another in 120 BC, but a year later he abandoned the ban liangs entirely in favor of the wushu (五銖) coin, weighing 3.2 g (0.11 oz). The wushu became China's standard coin until the Tang dynasty (618–907 AD). Its use was interrupted briefly by several new currencies introduced during Wang Mang's regime until it was reinstated in 40 AD by Emperor Guangwu.
Since commandery-issued coins were often of inferior quality and lighter weight, the central government closed commandery mints and monopolized the issue of coinage in 113 BC. This Central government issuance of coinage was overseen by the Superintendent of Waterways and Parks, this duty being transferred to the Minister of Finance during Eastern Han.
Taxation and property
Aside from the landowner's land tax paid in a portion of their crop yield, the poll tax and property taxes were paid in coin cash. The annual poll tax rate for adult men and women was 120 coins and 20 coins for minors. Merchants were required to pay a higher rate of 240 coins. The poll tax stimulated a money economy that necessitated the minting of over 28,000,000,000 coins from 118 BC to 5 AD, an average of 220,000,000 coins a year.
ការចរាចរយ៉ាងទូលំទូលាយនៃសាច់ប្រាក់កាក់បានអនុញ្ញាតឱ្យឈ្មួញជោគជ័យវិនិយោគប្រាក់លើដី ផ្តល់សិទ្ធិអំណាចដល់វណ្ណៈសង្គមដែលរដ្ឋាភិបាលប៉ុនប៉ងបង្ក្រាបតាមរយៈពន្ធពាណិជ្ជកម្ម និងអចលនទ្រព្យដ៏ធ្ងន់ធ្ងរ។ អធិរាជ វូ ថែមទាំងបានអនុម័តច្បាប់ដែលហាមឃាត់ឈ្មួញដែលបានចុះបញ្ជីមិនឲ្យកាន់កាប់ដី ប៉ុន្តែឈ្មួញដែលមានអំណាចអាចជៀសវាងការចុះបញ្ជី និងកាន់កាប់ដីធំៗបាន។
The small landowner-cultivators formed the majority of the Han tax base; this revenue was threatened during the latter half of Eastern Han when many peasants fell into debt and were forced to work as farming tenants for wealthy landlords. The Han government enacted reforms in order to keep small landowner-cultivators out of debt and on their own farms. These reforms included reducing taxes, temporary remissions of taxes, granting loans and providing landless peasants temporary lodging and work in agricultural colonies until they could recover from their debts.
In 168 BC, the land tax rate was reduced from one-fifteenth of a farming household's crop yield to one-thirtieth, and later to a one-hundredth of a crop yield for the last decades of the dynasty. The consequent loss of government revenue was compensated for by increasing property taxes.
The labor tax took the form of conscripted labor for one month per year, which was imposed upon male commoners aged fifteen to fifty-six. This could be avoided in Eastern Han with a commutable tax, since hired labor became more popular.
Private manufacture and government monopolies
In the early Western Han, a wealthy salt or iron industrialist, whether a semi-autonomous king or wealthy merchant, could boast funds that rivaled the imperial treasury and amass a peasant workforce of over a thousand. This kept many peasants away from their farms and denied the government a significant portion of its land tax revenue. To eliminate the influence of such private entrepreneurs, Emperor Wu nationalized the salt and iron industries in 117 BC and allowed many of the former industrialists to become officials administering the monopolies. By Eastern Han times, the central government monopolies were repealed in favor of production by commandery and county administrations, as well as private businessmen.
Liquor was another profitable private industry nationalized by the central government in 98 BC. However, this was repealed in 81 BC and a property tax rate of two coins for every 0.2 L (0.05 gallons) was levied for those who traded it privately. By 110 BC Emperor Wu also interfered with the profitable trade in grain when he eliminated speculation by selling government-stored grain at a lower price than demanded by merchants. Apart from Emperor Ming's creation of a short-lived Office for Price Adjustment and Stabilization, which was abolished in 68 AD, central-government price control regulations were largely absent during the Eastern Han.
Science, technology, and engineering
The Han dynasty was a unique period in the development of premodern Chinese science and technology, comparable to the level of scientific and technological growth during the Song dynasty (960–1279).
Writing materials
Typical ancient Chinese writing materials were bronzewares and animal bones. By the beginning of the Han dynasty, the chief writing materials were clay tablets, silk cloth, and rolled scrolls made from bamboo strips sewn together with hempen string; these were passed through drilled holes and secured with clay stamps.
The oldest known Chinese piece of hard, hempen wrapping paper dates to the 2nd century BC. The standard papermaking process was invented by Cai Lun (50–121 AD) in 105 AD. The oldest known surviving piece of paper with writing on it was found in the ruins of a Han watchtower that had been abandoned in 110 AD, in Inner Mongolia.
Metallurgy and agriculture
Evidence suggests that blast furnaces, that convert raw iron ore into pig iron, which can be remelted in a cupola furnace to produce cast iron by means of a cold blast and hot blast, were operational in China by the late Spring and Autumn period (722–481 BC). The bloomery was nonexistent in ancient China; however, the Han-era Chinese produced wrought iron by injecting excess oxygen into a furnace and causing decarburization. Cast iron and pig iron could be converted into wrought iron and steel using a fining process.
The Han-era Chinese used bronze and iron to make a range of weapons, culinary tools, carpenters' tools and domestic wares. A significant product of these improved iron-smelting techniques was the manufacture of new agricultural tools. The three-legged iron seed drill, invented by the 2nd century BC, enabled farmers to carefully plant crops in rows instead of casting seeds out by hand. The heavy moldboard iron plow, also invented during the Han dynasty, required only one man to control it, two oxen to pull it. It had three plowshares, a seed box for the drills, a tool which turned down the soil and could sow roughly 45,730 m2 (11.3 acres) of land in a single day.
To protect crops from wind and drought, the Grain Intendant Zhao Guo (趙過) created the alternating fields system (daitianfa 代田法) during Emperor Wu's reign. This system switched the positions of furrows and ridges between growing seasons. Once experiments with this system yielded successful results, the government officially sponsored it and encouraged peasants to use it. Han farmers also used the pit field system (aotian 凹田) for growing crops, which involved heavily fertilized pits that did not require plows or oxen and could be placed on sloping terrain. In southern and small parts of central Han-era China, paddy fields were chiefly used to grow rice, while farmers along the Huai River used transplantation methods of rice production.
Structural engineering
Timber was the chief building material during the Han dynasty; it was used to build palace halls, multi-story residential towers and halls and single-story houses. Because wood decays rapidly, the only remaining evidence of Han wooden architecture is a collection of scattered ceramic roof tiles. The oldest surviving wooden halls in China date to the Tang dynasty (618–907 AD). Architectural historian Robert L. Thorp points out the scarcity of Han-era archaeological remains, and claims that often unreliable Han-era literary and artistic sources are used by historians for clues about lost Han architecture.
Though Han wooden structures decayed, some Han-dynasty ruins made of brick, stone, and rammed earth remain intact. This includes stone pillar-gates, brick tomb chambers, rammed-earth city walls, rammed-earth and brick beacon towers, rammed-earth sections of the Great Wall, rammed-earth platforms where elevated halls once stood, and two rammed-earth castles in Gansu. The ruins of rammed-earth walls that once surrounded the capitals Chang'an and Luoyang still stand, along with their drainage systems of brick arches, ditches, and ceramic water pipes. Monumental stone pillar-gates, twenty-nine of which survive from the Han period, formed entrances of walled enclosures at shrine and tomb sites. These pillars feature artistic imitations of wooden and ceramic building components such as roof tiles, eaves, and balustrades.
Over ten Han-era underground tombs have been found, many of them featuring archways, vaulted chambers, and domed roofs. Underground vaults and domes did not require buttress supports since they were held in place by earthen pits. The use of brick vaults and domes in aboveground Han structures is unknown.
From Han literary sources, it is known that wooden-trestle beam bridges, arch bridges, simple suspension bridges, and floating pontoon bridges existed in Han China. However, there are only two known references to arch bridges in Han literature, and only a single Han relief sculpture in Sichuan depicts an arch bridge.
Underground mine shafts, some reaching depths over 100 m, were created for the extraction of metal ores. Borehole drilling and derricks were used to lift brine to iron pans where it was distilled into salt. The distillation furnaces were heated by natural gas funneled to the surface through bamboo pipelines. Dangerous amounts of additional gas were siphoned off via carburetor chambers and exhaust pipes.
Mechanical and hydraulic engineering
Modern archaeology has led to the discovery of Han artwork portraying inventions which were otherwise absent in Han literary sources. As observed in Han miniature tomb models, but not in literary sources, the crank handle was used to operate the fans of winnowing machines that separated grain from chaff. The odometer cart, invented during Han, measured journey lengths, using mechanical figures banging drums and gongs to indicate each distance traveled. This invention is depicted in Han artwork by the 2nd century AD, yet detailed written descriptions were not offered until the 3rd century AD. Modern archaeologists have also unearthed specimens of devices used during the Han dynasty, for example a pair of sliding metal calipers used by craftsmen for making minute measurements. These calipers contain inscriptions of the exact day and year they were manufactured. These tools are not mentioned in any Han literary sources.
The waterwheel appeared in Chinese records during the Han. As mentioned by Huan Tan in about 20 AD, they were used to turn gears that lifted iron trip hammers, and were used in pounding, threshing and polishing grain. However, there is no sufficient evidence for the watermill in China until about the 5th century. The Nanyang Commandery Administrator Du Shi (d. 38 AD) created a waterwheel-powered reciprocator that worked the bellows for the smelting of iron. Waterwheels were also used to power chain pumps that lifted water to raised irrigation ditches. The chain pump was first mentioned in China by the philosopher Wang Chong in his 1st-century-AD Balanced Discourse.
The armillary sphere, a three-dimensional representation of the movements in the celestial sphere, was invented in Han China by the 1st century BC. Using a water clock, waterwheel and a series of gears, the Court Astronomer Zhang Heng (78–139 AD) was able to mechanically rotate his metal-ringed armillary sphere. To address the problem of slowed timekeeping in the pressure head of the inflow water clock, Zhang was the first in China to install an additional tank between the reservoir and inflow vessel. Zhang also invented a seismometer (Houfeng didong yi 候风地动仪) in 132 AD to detect the exact cardinal or ordinal direction of earthquakes from hundreds of kilometers away. This employed an inverted pendulum that, when disturbed by ground tremors, would trigger a set of gears that dropped a metal ball from one of eight dragon mouths (representing all eight directions) into a metal toad's mouth.
Mathematics
Three Han mathematical treatises still exist. These are the Book on Numbers and Computation, the Arithmetical Classic of the Gnomon and the Circular Paths of Heaven and the Nine Chapters on the Mathematical Art. Han-era mathematical achievements include solving problems with right-angle triangles, square roots, cube roots, and matrix methods, finding more accurate approximations for pi, providing mathematical proof of the Pythagorean theorem, use of the decimal fraction, Gaussian elimination to solve linear equations, and continued fractions to find the roots of equations.
One of the Han's greatest mathematical advancements was the world's first use of negative numbers. Negative numbers first appeared in the Nine Chapters on the Mathematical Art as black counting rods, where positive numbers were represented by red counting rods. Negative numbers are used in the Bakhshali manuscript of ancient India, but its exact date of compilation is unknown. Negative numbers were also used by the Greek mathematician Diophantus in about 275 AD, but were not widely accepted in Europe until the 16th century AD.
The Han applied mathematics to various diverse disciplines. In musical tuning, Jing Fang (78–37 BC) realized that 53 perfect fifths was approximate to 31 octaves while creating a musical scale of 60 tones, calculating the difference at 177147⁄176776 (the same value of 53 equal temperament discovered by the German mathematician Nicholas Mercator [1620–1687], i.e. 353/284).
Astronomy
Mathematics were essential in drafting the astronomical calendar, a lunisolar calendar that used the Sun and Moon as time-markers throughout the year. Use of the ancient Sifen calendar (古四分历), which measured the tropical year at 3651⁄4 days, was replaced in 104 BC with the Taichu calendar (太初历) that measured the tropical year at 365385⁄1539 days and the lunar month at 2943⁄81 days. However, Emperor Zhang later reinstated the Sifen calendar.
Han Chinese astronomers made star catalogues and detailed records of comets that appeared in the night sky, including recording the 12 BC appearance of the comet now known as Halley's comet.
Han-era astronomers adopted a geocentric model of the universe, theorizing that it was shaped like a sphere surrounding the earth in the center. They assumed that the Sun, Moon, and planets were spherical and not disc-shaped. They also thought that the illumination of the Moon and planets was caused by sunlight, that lunar eclipses occurred when the Earth obstructed sunlight falling onto the Moon, and that a solar eclipse occurred when the Moon obstructed sunlight from reaching the Earth. Although others disagreed with his model, Wang Chong accurately described the water cycle of the evaporation of water into clouds.
Cartography, ships, and vehicles
Evidence found in Chinese literature, and archaeological evidence, show that cartography existed in China before the Han. Some of the earliest Han maps discovered were ink-penned silk maps found amongst the Mawangdui Silk Texts in a 2nd-century-BC tomb. The general Ma Yuan created the world's first known raised-relief map from rice in the 1st century AD. This date could be revised if the tomb of Qin Shi Huang is excavated and the account in the Records of the Grand Historian concerning a model map of the empire is proven to be true.
Although the use of the graduated scale and grid reference for maps was not thoroughly described until the published work of Pei Xiu (224–271 AD), there is evidence that in the early 2nd century AD, cartographer Zhang Heng was the first to use scales and grids for maps.
The Han-era Chinese sailed in a variety of ships differing from those of previous eras, such as the tower ship. The junk design was developed and realized during Han. Junks featured a square-ended bow and stern, a flat-bottomed hull or carvel-shaped hull with no keel or sternpost, and solid transverse bulkheads in the place of structural ribs found in Western vessels. Moreover, Han ships were the first in the world to be steered using a rudder at the stern, in contrast to the simpler steering oar used for riverine transport, allowing them to sail on the high seas.
Although ox-carts and chariots were previously used in China, the wheelbarrow was first used in Han China in the 1st century BC. Han artwork of horse-drawn chariots shows that the Warring-States-Era heavy wooden yoke placed around a horse's chest was replaced by the softer breast strap. Later, during the Northern Wei (386–534 AD), the fully developed horse collar was invented.
Medicine
Han-era medical physicians believed that the human body was subject to the same forces of nature that governed the greater universe, namely the cosmological cycles of yin and yang and the five phases. Each organ of the body was associated with a particular phase. Illness was viewed as a sign that qi or "vital energy" channels leading to a certain organ had been disrupted. Thus, Han-era physicians prescribed medicine that was believed to counteract this imbalance. For example, since the wood phase was believed to promote the fire phase, medicinal ingredients associated with the wood phase could be used to heal an organ associated with the fire phase. To this end, the physician Zhang Zhongjing (c. 150–c. 219 AD) prescribed regulated diets rich in certain foods that were thought to curb specific illnesses. These are now known to be nutrition disorders caused by the lack of certain vitamins consumed in one's diet. Besides dieting, Han physicians also prescribed moxibustion, acupuncture, and calisthenics as methods of maintaining one's health. When surgery was performed by the physician Hua Tuo (d. 208 AD), he used anesthesia to numb his patients' pain and prescribed a rubbing ointment that allegedly sped the process of healing surgical wounds.
ក្រុមហ៊ុនអាកាសចរណ៏រ៉ូយ៉ាល់ខ្មែរអ៊ែរឡាញ
ក្រុមហ៊ុនអាកាសចរណ៏រ៉ូយ៉ាល់ខ្មែរអ៊ែរឡាញ គឺជាក្រុមហ៊ុនអាកាសចរណ៏បំរើសេវាកម្មសំខាន់នៅ ភ្នំពេញ
ឃុំកោះជីវាំង
ជាឃុំមួយស្ថិតនៅក្នុងស្រុកឯកភ្នំ ខេត្តបាត់ដំបង។ នេះមាន៥ភូមិ ។
សូមមើលផងដែរ
ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម: ខេត្តបាត់ដំបង ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ស្រុកឯកភ្នំ
រឿងកូរសមុទ្រទឹកដោះ
កូរសមុទ្រទឹកដោះជាប្រភេទទេវកថា ដែលលិចឡើងនៅក្នុងសង្គមខ្មែរ អស់រយះកាលជាងមួយពាន់ឆ្នាំកន្លងមកហើយ។ ការណ៏នេះបណ្តាលមកពី ការវិវត្តន៏ឡើងចុះនៃសង្គម ដូចជាមានការផ្លាស់ប្តូរនយោបាយដឹកនាំក្នុងប្រទេស ការផ្លាស់ប្តូរសាសនា អស្ថេរភាពនៅក្នុងសង្គម ការបាត់បង់អ្នកចេះដឹង និងភាពថយចុះនៃការប្រតិបត្តិតាមប្រពៃណីពីដូនតា។ ទេវកថា កូរសមុទ្រទឹកដោះ ជាវគ្គមួយនៅក្នុងរឿងមហាភាតរៈ ដែលបាននិទានរៀបរាប់​ ពីវីរៈភាពនៃ ព្រះវិស្ណុ អាទិទេពសំខាន់នៃព្រហ្មញ្ញសាសនា ដែលមានឥទ្ធិពលយ៉ាងខ្លាំងមកលើសង្គមខ្មែរ ជាពិសេសនៅសម័យចក្រភពអង្គរ។
ឃុំមោង (ស្រុក មោងឫស្សី)
ជាឃុំមួយស្ថិតនៅក្នុងស្រុក​មោងឫស្សី ខេត្តបាត់ដំបង។ នេះមាន១៥ភូមិ ។
សូមមើលផងដែរ
ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម: ខេត្តបាត់ដំបង ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ស្រុក​មោងឫស្សី
ពុទ្ធមណ្ឌលកម្ពុជា
ពុទ្ធមណ្ឌលស្ថិតក្នុងឃុំដីឥដ្ឋ ស្រុកកៀនស្វាយ ខេត្តកណ្តាល មានចំងាយប្រមាណ២៧គីឡូម៉ែត្រពីរាជធានី ភ្នំពេញតាមផ្លូវជាតិលេខ១។ ពុទ្ធមណ្ឌល ធម្មទូត ត្រូវបានសាងសង់កាលពីឆ្នាំ១៩៩៦លើផៃ្ទដី ប្រមាណ១០៧ហិកតា ក្រោមការឧបត្ថម្ភថវិកា ពីពុទ្ធសាសនិកជនទាំងក្នុង និងក្រៅប្រទេស ពុទ្ធមណ្ឌលធម្មទូតបានកសាងឡើងដើម្បីរំលឹកដល់ ពុទ្ធស្ថាននា នានៃព្រះពុទ្ធសាសនា។ អ្វីដែល ជាការរៀបចំនិងកសាងនៅក្នុងពុទ្ធមណ្ឌលធម្មទូតនេះ មិនសំដៅតែបំរើវិស័យព្រះពុទ្ធសាសនាប៉ុណ្ណោះទេ តែបំរើឲ្យវប្បធម៌‌ អរិយធម៌‌ និងប្រពៃណីជាតិខែ្មរយើងផងដែរ ហើយនៅពេលខាងមុខនេះយើងនឹង រៀបចំសាងសង់អគារស្នាក់នៅសំរាប់មនុស្សចាស់ ដែលគ្មានទីពឹងដើម្បីចិញ្ចឹមបីបាច់ថែរក្សាពួកគាត់ និង ឲ្យពួកគាត់បានកាន់សីល និងស្តាប់ពុទ្ធឱវាទរហូតអស់ជីវិត។ ពុទ្ធមណ្ឌលធម្មទូតមានគំរោងសហប្រតិបត្តិការជាមួយអ្នកអភិវឌ្ឍវិស័យព្រះពុទ្ធសាសនា ឬក៏អង្គការសមាគម ដែលមានទិសដៅអភិវឌ្ឍវិស័យព្រះពុទ្ធសាសនាដូចគ្នា ដើម្បីរៀបចំតំបន់នេះឲ្យមាន ជាសាលាបាលីតាំងពីថ្នាក់ទី១រហូតដល់ថ្នាក់បញ្ចប់។
១៤ចំនុចនៃការផ្សព្វផ្សាយព្រះពុទ្ធសាសនា
ភិក្ខុឃឹម សាលីម
right|thumb
ឃុំគារ
ជាឃុំមួយស្ថិតនៅក្នុងស្រុក​មោងឫស្សី ខេត្តបាត់ដំបង។ នេះមាន១១ភូមិ ។
សូមមើលផងដែរ
ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម: ខេត្តបាត់ដំបង ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ស្រុក​មោងឫស្សី
ចិត្តវិទ្យា
''
ឃុំព្រៃស្វាយ
ជាឃុំមួយស្ថិតនៅក្នុងស្រុក​មោងឫស្សី ខេត្តបាត់ដំបង។ នេះមាន៩ភូមិ ។
ចិត្តវិទ្យា
ចិត្តវិទ្យា (ចិត្តវិជ្ជា ក្នុងវចនានុក្រមខ្មែរ) គឺជាវិទ្យាសាស្ត្រដែលសិក្សាអំពីចិត្ត អារម្មណ៍ សតិ (គំនិត) របស់មនុស្សដែលមានទំនាក់ទំនងទៅនឹងការលូតលាស់ ការផ្លាស់ប្ដូរនៃ ចរិយា អត្តចរិត ឥរិយាបថ បុគ្គលិកលក្ខណៈ ព្រមទាំងសិក្សាជម្ងឺខាងផ្លូវចិត្ត (ចិត្តមិនប្រក្រត្រី)ផ្សេងៗ។ គោលបំណងនៃចិត្តវិទ្យាគឺដើម្បីស្វែងយល់អោយច្បាស់លាស់នូវចិត្ត និង ឥរិយាបថរបស់មនុស្ស ក៏ដូចជាទំនាក់ទំនងរវាងមនុស្សទាំងនោះក្នុងក្រុម​ដោយការពិសោធ និង វិធីផ្សេងៗតាមបែបវិទ្យាសាស្ត្រ។ អ្នកដែលសិក្សាចិត្តវិទ្យា ត្រូវបានអោយឈ្មោះថា អ្នកចិត្តវិទ្យា ឫ ចិត្តវិទូ​។ ចិត្តវិទូសិក្សាស្វែងយល់នូវគំនិតដូចជា ប្រត្យាអារម្មណ៍ (Perception) ញាណ(Cognition) បម្រុងប្រយ័ត្ន (Attention) អារម្មណ៍(Emotion) មុខងារនៃខួរក្បាល(Brain Functioning) បុគ្គលិកលក្ខណៈ(Personality) ឥរិយាបថ(Behavior) និង ទំនាក់ទំនងក្នុងចិត្តមនុស្សផ្សេងទៀត។
ឃុំព្រៃស្វាយ
សូមមើលផងដែរ
ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម: ខេត្តបាត់ដំបង ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ស្រុក​មោងឫស្សី
ចិត្តវិទ្យា
សាខានៃចិត្តវិទ្យា
ដោយសារចិត្តវិទ្យាគ្របដណ្តប់លើមុខវិជ្ជាជាច្រើន មានការបែងចែកចិត្តវិទ្យាជាផ្នែកផ្សេងៗដូចជា៖
- ចិត្តវិទ្យាជីវសាស្ដ្រ (Biological Psychology)
- ចិត្តវិទ្យាផ្នែកព្យាបាលជំងឺ (Clinical Psychology)
- ចិត្តវិទ្យាផ្នែកញាណ (Cognitive Psychology)
- ចិត្តវិទ្យាផ្នែកឥរិយាបថ និង ចិត្ត របស់សត្វ (Comparative Psychology)
- ចិត្តវិទ្យាផ្នែកការលូតលាស់ និង ការផ្លាស់ប្ដូរនៃឥរិយាបថ និង ចិត្ត របស់មនុស្ស (Developmental Psychology)
- ចិត្តវិទ្យាផ្នែកបុគ្គលិកលក្ខណៈ (Personality Psychology)
- ចិត្តវិទ្យាផ្នែកសង្គម (Social Psychology)
- ចិត្តវិទ្យាផ្នែកផ្សេងៗទៀត (Educational, School, Evolutionary, Industrial-organizational, Positive, psychology)។
ប្រវត្តិសាស្ត្រ
ការសិក្សាចិត្តវិទ្យាតាមបែបទស្សនវិជ្ជាមានតាំងពីបុរាណកាលមកម៉្លេះដូចជាក្នុង អេស៊ីប ក្រិច ចិន ឥណ្ឌា និង ពែរ្ស សម័យបុរាណ។ ប្រវត្តិវិទូបានបញ្ជាក់ថា ការកត់ត្រាទុករបស់ទស្សនវិទូក្រិចសម័យបុរាណដូចជា លោកតាលែស ប្លាតូ និង អារីស្តូតគឺជាភស្តុតាងដំបូងគេនៅប្រទេសលោកខាងកើតដែលបង្ហាញពី ស្នាដៃពោរពេញទៅដោយគំនិតទាក់ទងនឹងចិត្តវិទ្យា។ នៅសតវត្សទី៤ មុនគ្រិស្តសករាជ លោក ហាផូក្រាធី (Hippocrates) ដែលត្រូវបានស្គាល់ថាជាបិតានៃវិជ្ជាពេទ្យប្រទេសលោកខាងលិចបានលើកទស្សនៈមួយដំបូងគេថា ជំងឺផ្លូវចិត្តមានប្រភពមកពីអ្វីដែលមានពិត មិនមែនមកពី ព្រលឹង ខ្មោច ព្រាយ បិសាច អ្វីនោះទេ។
ការកែប្រែគំនិតរបស់មនុស្ស
ដោយសារតែតាំងពីបុរាណកាលមក មនុស្សតែងគិតថាខ្លួនហាក់បីដូចជា សភាវៈមួយពិសេស មានព្រលឹង អាចស្លាប់ហើយរស់ឡើងវិញបាន ចិត្តរបស់មនុស្សហាក់បីដូចជារបស់មួយដែលពុំអាចវាស់ស្ទង់បាន ដែលមិនស្របតាមច្បាប់ធម្មជាតិ ឬ ច្បាប់វិទ្យាសាស្ត្រ​អ្វីនោះទេ។ ហេតុដូចនេះហើយដើម្បីអាចសិក្សាយល់ច្បាស់ពីចិត្តមនុស្សតាមបែបវិទ្យាសាស្ត្របាន មនុស្សចាំបាច់កែប្រែគំនិតរបស់ខ្លួន ដែលក្នុងនោះមានលោក ដេកាត រីណេ (René Descartes) ជាអ្នកដើរតួយ៉ាងសំខាន់ម្នាក់​។
មានរឿងមួយដែលទាក់ទងនឹងលោក ដេកាត មានដំណាលថា ថ្ងៃមួយ លោកកំពុងដើរក្នុងសួនច្បារនៅប្រទេសបារាំង ដែលពោរពេញទៅដោយរូបចម្លាក់។ពេលនោះលោកបានឃើញរូបចម្លាក់មួយដ៏ស្រស់ស្អាតនៃទេពធីតាឈ្មោះ ដាយអាណា។ បន្ទាប់មកលោកក៏ដើរឆ្ពោះទៅកាន់រូបចម្លាក់នោះ។ រំពេចនោះ រូបចម្លាក់នៃណិបទូនបានចេញមកដោយកាន់លំពែងហាក់បីដូចជាចង់ការពារ​​។ ទោះបីជាលោកដេកាតដឹងថា រូបចម្លាក់នោះអាចធ្វើចលនាបានដោយរអិលលើសារធាតុរាវនៅពេលដែលគាត់ជាន់គន្លឹះយន្តក៏ដោយ លោកបានគិតថា រូបចម្លាក់នេះអាចធ្វើចលនាបានហាក់បីដូចជាវាមានបំណងអ្វីមួយ ឫ ហាក់បីដូចជាវាចង់សម្ដែងអ្វីមួយ។ បន្ទាប់មកលោកបានចាប់ផ្ដើមមើលសភាវៈផ្សេងៗ ហើយគិតថាប្រហែលជាមនុស្ស និង សត្វ ក៏ដូចជារូបចម្លាក់នៃណិបទូននោះដែរ ដែលមានរូបីច្បាស់លាស់ ហើយមានដំណើរការអ្វីមួយដែលធ្វើអោយមានចលនាប្រៀបប្រដូចនឹងសារធាតុរាវដែលអាចធ្វើអោយរូបចម្លាក់មានចលនានោះ​។
ហេតុដូចនេះហើយលោកដេកាតសន្មតថា សត្វហាក់បីដូចជាគ្រឿងយន្ត ប៉ុន្តែចំពោះមនុស្សគឺមាន២ផ្នែក (Cartesian Dualism) ដែលហាក់បីដូចជាគ្រឿងយន្តពាក់កណ្ដាល និង ហាក់បីដូចជាមានវិញ្ញាណពាក់កណ្ដាល ដែល វិញ្ញាណនោះអាចគ្រប់គ្រងលើគ្រឿងយន្តនោះផង ឫ អាចអោយគ្រឿងយន្តនោះធ្វើការដោយខ្លួនឯង​ផង (កាយ និង ចិត្ត)។
លោក មៀល ជេម (James Mill) ជាទស្សនវិទូ ជនជាតិ អេកូស (Scottish) ដែលបានអោយឈ្មោះគំនិតខាងលើថា រូបធាតុនិយម ដែលមានអត្ថន័យថា អ្វីទាំងអស់គឺផ្សំឡើងដោយរូបធាតុនិងថាមពល មនុស្សជារូបធាតុដែលរស់នៅក្នុងពិភពលោកដែលជារូបធាតុដែរ ហេតុដូចនេះអ្វីដែលមនុស្សធ្វើ ឥរិយាបថ ចិត្ត របស់មនុស្សមិនមែនជាវិញ្ញាណ ព្រលឹង ឫ អរូបី នោះទេ ប៉ុន្តែសុទ្ធតែកើតឡើងពីទំនាក់ទំនង ការធ្វើអន្តរកម្មរវាងរូបធាតុទាំងនោះ ដែលស្របតាមច្បាប់ធម្មជាតិ ហើយអាចសិក្សាបានដោយបែបវិទ្យាសាស្ត្រ។
លោក ប្រូកា ផល (Paul Broca) ជាគ្រូពេទ្យខាងថ្នាំពេទ្យដែលបានសិក្សាពីតំបន់មួយក្នុងខួរក្បាលដែលទាក់ទងទៅនឹងការនិយាយភាសារបស់មនុស្ស។ ដំបូងលោកបានជួបប្រទះជាមួយអ្នកជំងឺជាច្រើនកន្លែងដែលមានអាការៈ គឺពួកគាត់អាចស្ដាប់និងយល់ភាសាបានយ៉ាងច្បាស់ ប៉ុន្តែពេលដែលពួកគាត់ព្យាយាមនិយាយមកវិញ គឺពួកគាត់មានការលំបាកក្នុងការបង្កើត និង និយាយប្រយោគដែលមានអត្ថន័យពេញលេញ គឺអ្វីដែលគាត់និយាយហាក់បីដូចជាខុសលំដាប់ និង ស្ទើរតែមិនអាចស្ដាប់បានតែម្ដង​។ លោកផល មានការចាប់អារម្មណ៍យ៉ាងខ្លាំងចំពោះអាការៈនេះ បន្ទាប់មកលោកបានស្នើសុំអ្នកជំងឺទាំងនោះដោយចង់ត្រួតពិនិត្យមើលខួរក្បាលរបស់ពួកគេនៅពេលដែលគេស្លាប់​។ អ្នកជំងឺមួយចំនួនបានយល់ព្រមនឹងលោក។លោកបានរង់ចាំរហូតដល់ពេលពួកគេស្លាប់មែន ហើយបានធ្វើការវះកាត់ខួរក្បាលរបស់អ្នកជំងឺទាំងនោះ។គាត់បានរកឃើញថា គ្រប់អ្នកជំងឺទាំងអស់ទទួលរងនូវការខូចខាតឫប៉ះទង្គិចនៅតំបន់មួយក្នុងខួរក្បាល ដែលត្រូវបានអោយឈ្មោះថា តំបន់ប្រូកា (Broca's Area)។ ផ្ទុយទៅវិញ អ្នកជំងឺដែលអាចនិយាយភាសាបានច្បាស់លាស់ ប៉ុន្តែមានការលំបាកក្នុងការស្ដាប់ភាសាវិញនោះត្រូវបានរកឃើញថា មានការប៉ះទង្គិចនៅតំបន់មួយទៀត ដែលត្រូវបានអោយឈ្មោះថា តំបន់វឺនិគី (Wernicke's Area)។
ទាំងនេះបញ្ជាក់អោយឃើញថាខួរក្បាលមនុស្សហាក់បីដូចជា គ្រឿងយន្ត ដែលតំបន់ខ្លះនៃខួរក្បាលគ្រប់គ្រងផ្នែកខ្លះនៃសារពាង្គកាយ ហើយគំនិតនេះត្រូវបានអោយឈ្មោះថា តំបន់និយម (Localism)។
រូបភាពតូច|ធ្វេង|ហេមហូល វន់ ហ៊ើមេន (១៨២១-១៨៩៤) រូបភាពតូច|ស្តាំ|វីបបឺ អឺន (១៧៩៥-១៨៧៨)
កំណើតចិត្តវិទ្យា
ចិត្តវិទ្យាមានកំណើតនៅប្រទេសអាឡឺម៉ង់ អំឡុងចុងសតវត្សទី ១៨ ព្រោះនាពេលនោះប្រទេសអាឡឺម៉ង់ជាប្រទេសមានសេដ្ឋកិច្ចរីកចំរើនខ្លាំងជាងគេ ក្នុងបណ្ដាប្រទេសទាំងអស់នៅទ្វីបអឺរ៉ុប ក៏ដូចជាទូទាំងពិភពលោក។ហេតុដូចនេះហើយប្រទេសអាឡឺម៉ង់បានចំនាយថវិការជាច្រើនក្នុងការពិសោធន៍ ស្រាវជ្រាវ និង ស្វែងរកនូវរបកគំហើញថ្មីៗ ដើម្បីអោយប្រទេសអាឡឺម៉ង់ស្ថិតក្នុងជំហឈានមុខគេគ្រប់វិស័យ ក៏ដូចជាប្រយោជន៍ដើម្បីអោយប្រជាជនគេរស់នៅ ក្នុងជីវិតដ៏ល្អតាមតែអាចធ្វើទៅបាន។ ទាំងអស់នេះគឺមានសារៈសំខាន់ណាស់ក្នុងការឈានទៅដល់ការសិក្សាស្រាវជ្រាវអំពីចិត្តមនុស្សតាមបែបវិទ្យាសាស្ត្រយ៉ាងលម្អិត និង ពិតប្រាកដ ដំបូងគេ ដែលត្រូវបានអោយឈ្មោះថា ចិត្តវិទ្យា។
នាអំឡុងពេលនោះដែរ មានអ្នកប្រាជ្ញមួយចំនួនដែលមិនមែនជាចិត្តវិទូទេ ប៉ុន្តែចូលរួមចំណែក ក្នុង ការងារ ឫ ការពិសោធន៍ ក៏ដូចជារបកគំហើញផ្សេងៗ ដែលទាក់ទងទៅនឹងចិត្តវិទ្យា ដូចជា លោក ហេមហូល វន់ ហ៊ើមេន។
លោក ហេមហូល វន់ ហ៊ើមេន (Hermann von Helmholtz) ជា រូបវិទូ និង គ្រូពេទ្យ ជនជាតិ អាឡឺម៉ង់ មួយរូប ដែលបានធ្វើការពិសោធន៍ទាក់ទងទៅនឹងល្បឿននៃការបញ្ជូនព័ត៌មានរបស់កោសិកាប្រសាទ ណឺរ៉ូនមួយទៅកោសិកាប្រសាទណឺរ៉ូនមួយទៀតរបស់មនុស្ស។ លោកបានអោយមនុស្សជាច្រើនជាង ១០០០ នាក់ ដែលបានស្ម័គ្រចិត្តចូលរួមការពិសោធន៍ ឈរកាន់ដៃគ្នាតាមផ្លូវទួលមួយ បន្ទាប់មកលោកបានកំណត់ពេល និង ចាប់ផ្ដើមរលាក់ដៃអ្នកដែលនៅមុខគេបង្អស់ ហើយលោកបានជិះស្គីចុះតាមទួលរហូតដល់អ្នកចុងក្រោយគេបង្អស់ហើយចាំគេរលាក់ដៃគាត់វិញទើបឈប់កំណត់ពេល។ ដោយការពិសោធន៍នេះ លោកអាចគណនានូវល្បឿននៃការបញ្ជូនព័ត៌មានរបស់ណឺរ៉ូនបានតាមរយៈការយកប្រវែងសរសៃរឈាមមនុស្សពីដៃម្ខាងទៅខួរក្បាល ហើយពីខួរក្បាលទៅដៃម្ខាងទៀត បន្ទាប់មកគុណនឹងចំនួនមនុស្ស ១០០០ នាក់ ហើយចែកនឹងរយៈពេលដែលបានវាស់កំណត់។ ដោយសារតែកាលពីមុន មនុស្សជឿថាល្បឿនបញ្ជូនព័ត៌មានរបស់ណឺរ៉ូនគឺមានល្បឿនលឿនណាស់ ពុំអាចវាស់ស្ទង់បានឡើយ ដោយហេតុនេះហើយការពិសោធន៍របស់លោក ហ៊ើមេន បានបញ្ជាក់អោយឃើញថាមនុស្សចាប់ផ្ដើមឈានជើងមួយជំហានទៀតក្នុងការសិក្សាចិត្តមនុស្សតាមបែបវិទ្យាសាស្ត្រ។
លោក វេបឺ អើន (Ernst Weber) ជា គ្រូពេទ្យ ជនជាតិ អាឡឺម៉ង់ ដែលត្រូវបានអោយឈ្មោះថា ជាអ្នកបង្កើតចិត្តវិទ្យាផ្នែកការពិសោធន៍។ លោកបានធ្វើការពិសោធន៍ទាក់ទងនឹងប្រវែងបន្ទាត់ដែលចាំបាច់បន្ថែមលើបន្ទាត់មួយទៀតថាតើចាំបាច់បន្ថែមប្រវែងប៉ុន្មាន ទើបអាចដឹងថាវែងជាង បើប្រៀបទៅនឹងប្រវែងដើម។ ការពិសោធន៍របស់លោកបានបញ្ជាក់អោយឃើញថា ប្រវែងដែលត្រូវបន្ថែមអាស្រ័យនឹងប្រវែងដើមរបស់បន្ទាត់មានន័យថា ផលចែករវាងបម្រែបម្រួលប្រវែងនឹងប្រវែងដើមរបស់បន្ទាត់ស្មើនឹងចំនួនថេរមួយ។ សេចក្ដីសន្និដ្ឋាននេះបានបង្ហាញអោយឃើញវិញ្ញាណរបស់មនុស្សអាចសិក្សាតាមបែបវិទ្យាសាស្ត្របានដោយប្រើគណិតវិទ្យា ហើយ សេចក្ដីសន្និដ្ឋាននេះផងដែរបានក្លាយជាច្បាប់មួយដែលអាចអនុវត្តក្នុងវិញ្ញាណទាំង៥របស់មនុស្ស មានឈ្មោះថា ច្បាប់វេបឺ (Weber’s Law)។
ការពិសោធន៍របស់លោកទាំងពីរខាងលើក៏ដូចជាការពិសោធន៍ផ្សេងៗជាច្រើនទៀតបានបើកចំហផ្លូវកាន់តែធំឆ្ពោះទៅកាន់កំណើតរបស់ចិត្តវិទ្យា។ អ្នកដែលលើផ្លូវនេះដំបូងគេគឺលោក វ៉ុន វែលហេម។
លោក វ៉ុន វែលហេម (Wilhelm Wundt) ជា គ្រូពេទ្យ ជាទស្សនវិទូ ជីវវិទូ ចិត្តវិទូ ព្រមទាំងជាសាស្ត្រាចារ្យ ជនជាតិអាឡឺម៉ង់ម្នាក់ ដែលត្រូវបានស្គាល់ថាជា ចិត្តវិទូដំបូងគេបំផុតដោយសារលោកបានបង្កើតទីពិសោធន៍សម្រាប់ចិត្តវិទ្យា និង បានសរសេរសៀវភៅទាក់ទងនឹងចិត្តវិទ្យាដំបូងគេ ព្រមទាំងជា បិតានៃចិត្តវិទ្យាសម័យទំនើប។ លោកបានសិក្សាចិត្តវិទ្យាដោយប្រើវិធី អន្ដោបនីជ្ឈាន (Introspection) ដែលមានន័យថា ការត្រួតពិនិត្យចិត្ត គំនិត សម្បជញ្ញៈ របស់ខ្លួន។ លោកបានហ្វឹកហ្វឺនមនុស្សមួយក្រុមដោយអោយពួកគេចេះត្រួតពិនិត្យ ហើយរាយការណ៍អំពីអ្វីដែលកើតឡើងក្នុងចិត្តរបស់ពួកគេ នៅពេលលោកធ្វើការពិសោធ ដូចជាការបង្ហាញរូបភាព សំលេង សកម្មភាព ឬ វត្ថុផ្សេងៗទៅកាន់ពួកគេ។ គោលបំណងរបស់លោកគឺ ចង់ដឹងថា តើអារម្មណ៍ដែលយើងមាននៅពេលធ្វើអ្វីមួយដោយសម្បជញ្ញៈខុសពីឥតសម្បជញ្ញៈដូចម្ដេចខ្លះ តើសម្បជញ្ញៈរបស់មនុស្សមានទម្រង់ដូចម្ដេច ដែលបច្ចុប្បន្នគំនិតត្រូវអោយឈ្មោះថា ទម្រង់និយម (Structuralism)។ មានការជជែកវែកញែក ក៏ដូចជា សំនួរជាច្រើនរវាងអ្នកវិទ្យាសាស្ត្រ ស្ដីពីវិធីដែលលោក វែលហេមប្រើ ព្រោះការសិក្សារបស់លោកដោយប្រើវិធីនេះគឺមិនមែនសិក្សាពីសម្បជញ្ញៈរបស់មនុស្សដោយផ្ទាល់នោះទេ គឺលោកចាំបាច់ពឹងផ្អែកលើអ្នកដែលលោកបានហ្វឹកហ្វឺនក្នុងការរាយការណ៍ ហើយម្យ៉ាងវិញទៀតមានចម្ងល់ជុំវិញសំនួរមួយថា តើមនុស្សពិតជាអាចរាយការណ៍ពីអ្វីក្នុងចិត្តគេបានត្រឹមត្រូវ ច្បាស់លាស់ដែលអាចទទួលយកជាការពិត ដែរមែនទេ។
មិនយូរប៉ុន្មានចិត្តវិទ្យាចាប់ផ្ដើមរីករាលដាលដល់ប្រទេសដទៃ ជាពិសេស ប្រទេសអាមេរិច ដែលគេឃើញមានអ្នកប្រាជ្ញអាមេរិចចាប់ផ្ដើមចូលរួមក្នុងការអភិវឌ្ឍចិត្តវិទ្យា ដូចជាលោក ជេម វីលាម។
លោក ជេម វីលាម (William James) ជា ទស្សនវិទូ និង ចិត្តវិទូ ជនជាតិ អាមេរិច ដែលបានអោយឈ្មោះថា បិតាចិត្តវិទ្យាប្រទេសអាមេរិច។ លោកជាអ្នកពូកែគិតត្រិះរិះម្នាក់ ហើយលោកបានសរសេរសៀវភៅដ៏មានសារៈសំខាន់ទាក់ទងនឹងចិត្តវិទ្យា មានឈ្មោះថា "គោលការណ៍នៃចិត្តវិទ្យា" (Principles of Psychology) នៅឆ្នាំ ១៨៩០។ លោក ហ្វ្រ័ដ សេកម៉ន (Sigmund Freud) ជា គ្រូពេទ្យពេទ្យសរសៃរប្រសាទ (neurologist) ជនជាតិ អូទ្រីស ដែលជាមនុស្សដ៏អស្ចារ្យម្នាក់ ហើយដើរតួយ៉ាងសំខាន់ក្នុងការអភិវឌ្ឍចិត្តវិទ្យា។ ទស្សនៈរបស់លោកមានអត្ថន័យថា មនុស្សគ្រប់រូបទាំងអស់មានផ្នែកខ្មៅងងឹត ដែលសូម្បីតែខ្លួនឯងក៏ពុំដឹង។ លោកបានបែងចែកផ្នែកនៅខាងក្នុងចិត្តមនុស្សជា ៣ ផ្នែកធំៗ៖
- អ៊ីត (បកប្រែថា "វា", English: id, German: das Es): ជាផ្នែកទទួលរងឥទ្ធិពលពីធម្មជាតិ ដែលមានក្នុងចិត្តមនុស្សតាំងពីជំនាន់មនុស្សនៅក្នុងសម័យយុគដំបូង។ ផ្នែកនេះរ៉ាប់រងនូវ ចំណង់ តណ្ហា អ្វីដែលមនុស្សចង់បាន ចង់ធ្វើស្រេចតែអំពើចិត្ត។
- ស៊ុបពើ-អ៊ីហ្គូ (បកប្រែថា "លើខ្ញុំ", English: super-ego, German: das Über-Ich): ជាផ្នែកទទួលរងឥទ្ធិពលពីសង្គម ជាផ្នែកដែលចង់អោយខ្លួនជាមនុស្សល្អអត់ខ្ចោះ ជាមនុស្សដែលគេគោរពស្រឡាញ់ សរសើរ ដែលមានភាពជាអ្នកដឹកនាំ ដែលមានផលប្រយោជន៍ក្នុងសង្គម។
- អ៊ីហ្គូ (បកប្រែថា "ខ្ញុំ", English: ego, German: das Ich): ជាផ្នែកដែលមានតូនាទីសម្របសម្រូល អ៊ីត និង ស៊ុបពើ-អ៊ីហ្គូ។ អ៊ីហ្គូចាំបាច់បំពេញតំរូវការរបស់ អ៊ីត ហើយមិនប៉ះពាល់ដល់ ស៊ុបពើ-អ៊ីហ្គូ។
ឯកសារយោង
ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:អ្នកទស្សនៈវិទ្យា ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:អ្នកចិត្តសាស្ត្រ ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:អ្នកសិក្សាចិត្តវិជ្ជា ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ចិត្តវិទ្យាវិទ្យាសាស្ត្រ
នារាយណ៍រាជាទី១
ព្រះបាទនារាយណ៍រាជាជាព្រះរាជ្យបុត្រច្បងរបស់ព្រះបាទពញ្ញាយ៉ាតជាមួយអ្នកម្មាងទេវី(ឯកសារខ្លះថាជាបុត្ររបស់អ្នកម្នាងសីសាងាមជាស្រីសៀម)។ដោយព្រះបាទពញ្ញាយ៉ាតជរាណាស់ទៅហើយព្រះអង្គបានដាក់រាជ្យថ្វាយទៅព្រះរាជ្យបុត្រច្បងរបស់ព្រះអង្គគឺព្រះបាទនារាយណ៍រាជាឲឡើងសោយរាជ្យស្នងដែលមានព្រះនាមក្នុងរាជ្យថា’’ព្រះបាទសម្តេចព្រះរាជឳង្ការព្រះនារាយណ៍រាជារាមាធិបតីព្រះស្រីសុរិយោពណ៍ធម្មិកមហារាជាធិរាជបរមបពិត្របណ្ឌិតជាឥសូរ’’សោយរាជ្យនៅរាជធានីចតុមុខក្នុងឆ្នាំ១៤៦៣។ក្នុងរាជ្យព្រះបាទនារាយណ៍រាជានេះព្រះអង្គបានជួយឧបត្ថម្ភជួយលើកដៃជន្ជូនដីចាក់ទីភ្នំដូនពេញឲធំខ្ពស់បានជាភ្នំមែនទែនហើយព្រះអង្គបានសាងចេតីយមួយយ៉ាងធំសំរាប់បញ្ជុះព្រះសិរីរិទ្ធិធាតុរបស់ព្រះពុទ្ធនិងព្រះអង្គចតុមុខដែលដូនពេញរើសបាននោះហើយព្រះអង្គបានដាក់ឈ្មោះវត្តភ្នំដូនពេញរហូតមកដល់សព្វថ្ងៃនេះ។ក្នុងឆ្នាំ១៤៦៦ព្រះបាទពញ្ញាយ៉ាតជាព្រះបិតាសោយទីវង្គត់ទៅដោយជរារោគក្នុងជន្មាយុជាង៧០ព្រះវស្សា។ក្នុងឆ្នាំ១៤៦៧ព្រះបាទនារាយ៍រាជាទ្រង់បានបញ្ជាឲសង់ចេតីយមួយនៅចង្កេះភ្នំហើយធ្វើបុណ្យសង្គាយនាចំនួន៧ថ្ងៃដើម្បីបញ្ជុះព្រះបរមអដ្ធិធាតុព្រះបិតា។ចេតីយនេះនៅរហូតដល់សព្វថ្ងៃហើយមានអក្សរចារឹកលើថ្មតាមបញ្ជាព្រះបាទសីសុវត្តិតំកល់នៅទីនោះតាំងពីឆ្នាំ១៩១៧រហូតមកដល់សព្វថ្ងៃ។ព្រះបាទនារាយណ៍រាជាបានដឹកនាំប្រទេសជាតិយ៉ាងសុខសន្តិភាពរហូតដល់ឆ្នាំ១៤៦៩ព្រះអង្គក៏ទ្រង់ប្រឈួនជាទម្ងន់ហើយសោយទីវង្គត់ទៅ។ព្រះបរមអដ្ធិធាតុរបស់ព្រះអង្គត្រូវបានព្រះអនុជរបស់ព្រះអង្គគឺព្រះបាទស្រីរាជាទ្រង់យកទៅបញ្ចុះក្នុងចេតីយស្ថិតនៅខាងជើងភ្នំដូនពេញត្រង់ទិសឦសាន។ចេតីយនេះក៏ស្ថិតនៅមកដល់សព្វថ្ងៃដែរហើយត្រូវបានចារឹកអក្សរលើថ្មតាមបញ្ជាព្រះបាទសីសុវត្តិតំកល់នៅទីនោះតាំងពីឆ្នាំ១៩១៧រហូតមកដល់សព្វថ្ងៃ។
ពិធីបុណ្យអុំទូក
បុណ្យអុំទូក (អង់គ្លេស: Bon Om Touk) គឺជាពិធីបុណ្យ​ជាតិដ៏ធំមួយនៅក្នុងប្រទេសកម្ពុជា ដែលកំណត់យក ជាថ្ងៃឈប់សំរាករបស់ពលរដ្ឋកម្ពុជាចំនួន ៣ថ្ងៃ ដែលគិតចាប់ពី អំឡុងខែវិច្ឆិកា និងពេលខ្លះធ្លាក់មកនៅចុងខែតុលា ដែលរាប់តាមប្រតិទិន នៃឆ្នាំចន្ទគតិ ។ បុណ្យអុំទូក ត្រូវបានគេឱ្យនិយមន័យថា ជាបុណ្យសន្តៈរដូវ (រដូវរំហើយ) ឬ ទិវាវិស្សមកាល (Seasonal Holidays) ដែលស្រដៀងគ្នាទៅនិង ពិធីបុណ្យសែនព្រះខែ (អង់គ្លេស: Moon Festival) នៃបណ្ដាលប្រទេសមួយចំនួនដូចជា ៖ វៀតណាម ចិន តៃវ៉ាន់ កូរ៉េខាងត្បូង និង ជប៉ុន ជាដើមដែលត្រូវបានគេហៅថា "ពិធីបុណ្យ ពាក់កណ្តាលរដូវស្លឹកឈើជ្រុះ" (អង់គ្លេស: The Mid-Autumn Festival)
៣ថ្ងៃ នៃពិធីបុណ្យអុំទូក
ពិធីបុណ្យអុំទូក មានរយៈពេល ៣ថ្ងៃ ដោយថ្ងៃទី១ ជាថ្ងៃបើកកិច្ចប្រណាំងទូក​ ស្ថាប័នព្រះមហាក្ស័ត្រ ត្រូវរៀបចំទូកព្រះទីនាំងនឹមរាជ្យ ចំនួន២ ដាក់ឲ្យទន្ទឹមគ្នា ដើម្បីធ្វើជាទីព្រ័ត ដោយកំណត់យកម៉ោង ១១:០០ នាទីព្រឹក ជាកិច្ចចាប់ផ្ដើមប្រណាំងទូក ដែលមានទូកប្រណាំងរាប់រយ មកពី២៥ ខេត្តក្រុង ទូទាំងប្រទេសកម្ពុជា មកប្រណាំងប្រជែងដើម្បីទទួលបានជ័យលាភីនេះ លុះក្រោយពេលដែលកម្មវិធីប្រណាំងទូកប្រព្រឹត្តទៅដល់បញ្ចប់នាពេលល្ងាច គេមានការបណ្ដែតប្រទីបធំៗនៅម៉ោង ៦:០០ នាទីល្ងាច ដែលមានប្រទីបតំណាងឲ្យស្ថាប័នជាតិ ទាំង ៣០ ចូលរួម ដើម្បីបួងសួងសុំសេចក្ដីសុខពី "ព្រះម៉ែគង្គា" (អង់គ្លេស: Goddess Ganga) និង សូមពរជ័យពីពពួកនាគ និង ថ្ងៃទី២ ក្រោយបញ្ចប់ការបណ្ដែតប្រទីប វេលាម៉ោង ៩:០០ នាទីយប់គេមានរៀបចំកិច្ចពិធី អកអំបុក រហូតដល់ វេលាម៉ោង ១២:០០ រំលងអាធ្រាត្រ ជាកិច្ចសំពះព្រះខែ ពលរដ្ឋ​ជាច្រើនរយនាក់ និងដើរជាមួយនិងចង្កៀងគោមចំរុះពណ៌របស់ពួកគេ ដើម្បីបង្អួតគ្នា ក្រោមពន្លឺព្រះច័ន្ទពេញវង់ដ៏ស្រស់ស្អាត ថ្ងៃទី៣ ចុងក្រោយ ពិធីប្រណាំងទូកនិងបញ្ចប់នៅម៉ោង ៥:០០ នាទីល្ងាច ជាមួយនិងកិច្ចពិធីកាត់ខ្សែរព្រ័ត្យ ទូកប្រណាំងទាំងអស់ និងត្រូវយកមកដង្ហែរឡើងវិញដើម្បីកាត់ខ្សែរព្រ័ត្យ បិទបញ្ចប់ពិធីបុណ្យអុំទូក ។ ​
ពិធីបណ្ដែតប្រទីប
Lantern Floating Ceremony
ពិធីបណ្ដែតប្រទីប ឬ បណ្ដែតគោម ជាកិច្ចពិធីមួយដែលមានក្នុងឯកសារមហាបុរសខ្មែរ ឆ្នាំ ១៩២៨ ផែនដី ព្រះចន្ទរាជា គ.សករាជ ១៥២២ ក្រោយព្រះអង្គឈ្នះសង្គ្រាមស្ដេចកន នាបន្ទាយចតុមុខ ព្រះអង្គបានប្រារព្ធពិធីនេះឡើង ដើម្បីដឹងគុណដល់ព្រះម៉ែគង្គា (Goddess Ganga) ម្ដាយនៃការបង្កើតប្រភពទឹក (Mother of water source creation) ដើម្បីជាកិច្ចសុំខមាលទោសផង និង បន់ស្រន់សូមកុំឱ្យមានទឹកជំនន់នៅតំបន់នេះទៀត ។ "ព្រះម៉ែគង្គា" ដែលមានព្រះហស្ថ (ដៃ) កាន់ផ្កាឈូក និង ក្អមទឹក មានយាន្តជំនិះ ជាសត្វទឹក មកករ ត្រីរាជ ក្រពើ អណ្តើក .ល។ គង្គា មកពីពាក្យ ទន្លេនៅឥណ្ឌាឈ្មោះថា កាំងកា (Ganga river) ជាទន្លេ ពិសិដ្ឋ នៃ គ្រប់ជំនឿសាសនាទាំងអស់នៅ ឥណ្ឌា ជាពិសេស ពួកហិណ្ឌូ ទោះបី ពុំមានទន្លេ (Ganga) នៅខ្មែរ តែព្រះម៉ែគង្គា នៅតែជាព្រះម៉ែថែរក្សាទឹកទាំងអស់ដូចជា សមុទ្រ ទន្លេ ស្ទឹង ព្រែក បឹង ដែលជាប្រភពទឹកនៃការចិញ្ចឹបបីបាច់ដល់មនុស្សសត្វទាំងពួង និង ការហូរនាំនូវដីល្បាប់និង ភោគផលត្រីជាដើម ។ ខ្មែរក៏មានទន្លេដពិសិដ្ឋមួយដែរ ដែលមានលក្ខណះជា ជ័យភូមិហិណ្ឌូ គឺ ទន្លេសាប ការស្រលាញ់ និង គោរពនូវធម្មជាតិ ជាមាតា និងថែរក្សា មាតាខ្លួន ប្រកបដោយ ការដឹងគុណ និង ខមាលទោស ប្រជាជនខ្មែរតែងតែ ធ្វើនូវកូនប្រទីបតូចៗបណ្ដែត ដើម្បីជាការដឹងគុណដល់ព្រះម៉ែគង្គាផង និងដើម្បីជាការបួងសួងផង ដែល​បាន​ផ្ដល់​នូវ​សេចក្ដី​សុខ​សប្បាយ​ ភោគ​ផល​ក្នុង​ការ​នេសាទត្រី ដែលជារបរ​ចិញ្ចឹម​ជីវិត​ប្រចាំ​ថ្ងៃ ។
អត្ថន័យផ្សេងទៀត
Other meanings
ពិធីបណ្ដែតប្រទីប របស់កម្ពុជាដូចគ្នាទៅនិងពិធីបុណ្យគោម នៃបណ្ដាលប្រទេសមួយចំនួនដូចជា៖​ វៀតណាម ចិន តៃវ៉ាន់ កូរ៉េខាងត្បូង ឡាវ ជប៉ុន និងដូចគ្នា ទៅនិង ពិធី "Ganga puja" or "Ganga Dussehra​" របស់ឥណ្ឌា ដែលប្រារព្ធដើម្បីដឹងគុណដល់ព្រះម៉ែគង្គា ឬ (Goddess Ganga) ដែលធ្វើឡើងជារៀងរាល់ឆ្នាំ​។ ការបណ្ដែតប្រទីបរបស់កម្ពុជា ក្នុងអត្ថន័យផ្សេងទៀត របស់ពុទ្ធសាសនិកកម្ពុជា គឺជាការឧទ្ទិសដល់ ពុទ្ធសាសនាដែលមានរៀបរាប់ក្នុងគម្ពីរ ទាថាវង្ស ភាសាបាលីមានចែងថា ព្រះចង្កូមកែវទាំង៤ នៃព្រះសម្មាសម្ពុទ្ធ បានប្រតិស្ថាននៅទីទាំង៤ គឺ៖ ភាណវារៈបាលី ត្រង់ពុទ្ធនមក្កាគាថា មានចែងថា ស្នាមព្រះបាទ ព្រះសម្មាសម្ពុទ្ធប្រតិស្ថាននៅទីតាំង ៥ គឺៈ ពាក្យសរសើរព្រះបាទ "យស្សបាទេ" ទាំងបាលី ទាំងសម្រាយមានចែងថា ព្រះបាទនៃព្រះសម្មាសម្ពុទ្ធប្រតិស្ថាននៅទីតាំង ៥ដូចក្នុងភាណរៈដែរ ។ ដោយហេតុមានគម្ពីរដីការជាប្រភពយ៉ាងនេះ បានជាពុទ្ធបរិស័ទខេមរជាតិតែងធ្វើពិធីបណ្តែតប្រទីប នៅយប់ពេញបូណ៌មីខែអស្សុជ ដែលក្រោយមកគេប្រារព្ធពិធីបណ្តែតប្រទីបនៅយប់ ១៤-១៥កើត និង ១រោជ ខែកត្តិក បូជាចំពោះចង្កូមកែវនៅពិភពនាគព្រះពុទ្ធបាទនៅស្ទឹងនម្មទា និងនៅទីឯទៀតដូចពោលខាងលើ ហើយដោយជឿថា ជាការកុសលយ៉ាងធំបានផលយ៉ាងប្រសើរដើម្បីសុខចំរើន រុងរឿងដល់ខ្លួន ដល់ប្រជាជន និងដល់ប្រទេសជាតិ ។
បណ្ដែតប្រទីប ខុសគ្នាពី លយកន្ទោង
Bondet Bratib Diffrent Loy Krathong
យោងតាមវចនានុក្រម របស់សម្ដេចសង្ឃរាជ ជួន ណាត​ បោះពុម្ពផ្សាយ​ជាផ្លូវការណ៍ ឆ្នាំ ១៩៩៣ ពាក្យ ប្រទីប ( ន. )  ( សំ., បា. ) (បទីប) គោម, ចង្កៀង ។ ខ្មែរ​យើង​ហៅ​តែ​ចង្កៀង​តូច​ៗ​ដែល​ឥត​កែវ​លំផូង : អុជ​ប្រទីប, ពន្លឺ​ប្រទីប​ប្លុង​ៗ ។ ប្រដាប់​ធ្វើ​ជា​គ្រោង ឬ​ជា​រូប​ផ្សេង​ៗ ដាក់​លើ​ទូក​លាត​ឬ​លើ​ក្បូន អុជ​បំភ្លឺ​ព្រោងព្រាត​បណ្ដែត​លើ​ទឹក : បណ្ដែត​ប្រទីប ។ - ប្រទីប​ជ្វាលា ប្រទីប​ច្រើន​ដែល​ដាក់​រាយ​ជា​ជួរ​ជា​សង្កាត់​នៅ​ស៊ុម​ឬ​នៅ​ប្រទាស​បញ្ឈរ អុជ​ភ្លឺ​រុងរឿង​ក្នុង​ការ​ធ្វើ​បុណ្យ​ជាដើម (ម. ព. ជ្វាលា>ជ្វាលា ផង) ។ លយប្រទីប គឺជាការបណ្ដែតគោម (Floating Lantern) ដោយមិនមានកែវលំផូង ដែលខុសពីការ លយកន្ទោង ទាំងស្រុង ដោយប្រការយល់ខុស របស់ពលរដ្ឋ​កម្ពុជា​មួយចំនួន ដែលទទួលរងនូវវប្បធម៌ ពីប្រទេសដ៏ទៃ តែងនាំវប្បធម៌របស់កម្ពុជាច្របល់ និង ជាតិសាសន៍ដទៃ ម្ដងហើយម្ដងទៀត សូមពលរដ្ឋកម្ពុជាមួយចំនួនបោះបង់នូវប្រការយល់ច្រឡំនេះ ។​
យោងតាមកំណត់ត្រា របស់លោក ចូវតាក្វាន់ (អង់គ្លេស: Zhou Daguan) មកដល់ចក្រភពអង្គរក្នុងឆ្នាំ ១២៩៦ នៃគ.សរាជ លោកបានកត់ត្រា ពិធីបណ្ដែតគោមរបស់កម្ពុជា ថាអ្នកស្រុកទីនេះ គេ​យក​ខែទី១០ របស់​ចិន​​ធ្វើ​ជាខែទី១១ ហើយខែនោះ​មាន​ឈ្មោះថា (កក្ដិក) នៅពីមុខវាំងគេសង់វេទិការ​មួយ​ យ៉ាងធំ ​ដែល​អាចដាក់​បាន​មនុស្ស​មួយ​ពាន់នាក់​ ហើយគេចងប្រទីបជ្វាលា ​និង​ផ្កាផ្ញីជាដើម លំអនៅលើក្បូននោះ ដូចនេះពិធីលយប្រទីប ឬ បណ្ដែតគោម (Floating Lantern) មានតាំងពីសម័យអង្គរមកម៉្លេះ ។
ជនជាតិកម្ពុជា តែងតែធ្វើកិច្ចពិធី អណ្តែត​ប្រទីប​ដល់​ព្រះម៉ែគង្គា និង ការចេញវស្សា ក្នុងអំឡុងខែវិច្ឆិកាដើម្បីជាកិច្ចបូជា ដល់ព្រះចង្កូមកែវ របស់ព្រះពុទ្ធបរមគ្រូ និងជាការដឹងព្រះគុណ ដល់ព្រះម៉ែគង្គា ក្នុងការផ្ដល់នូវប្រភពទឹកសម្រាប់ការប្រើប្រាស ​រីឯប្រទីបផ្កាឈូកតំណាងឱ្យកំណើតរបស់ព្រះម៉ែគង្គា ដោយសារតែព្រះបាតជើងរបស់ព្រះវិស្ណុ បានឈានប៉ះនឹងស្រទាប់មេឃា ហើយបង្កើតបានជាដំណក់ទឹកលើកដំបូងដែលធ្លាក់មកជាដួងកែវជីវិត ឃើញដូចនេះ ព្រះព្រហ្ម ក៏យកដួងកែវជីវិតនេះមករក្សាទុកក្នុងស្រទាប់ផ្កាឈូក ហើយបានផ្តល់កំណើតដល់គង្គា។
ពិធីអកអំបុក
Og Ambok Ceremony
ប្រវត្តិពិធី អកអំបុក ប្រវត្តិនេះមានមកយូលង់ណាស់មកហើយ ដែលគេជឿថា ក្នុងរាជ ព្រះបរមរាជាទី២ ក្នុងឆ្នាំ (១៥៦៨ នៃ គ.ស) ដែលកើតឡើងតាមរយៈព្រះសុបិន របស់ព្រះអង្គ ដែលព្រះអង្គ សុបិន ឃើញព្រះឥន្ទ្រ (Indra) ប្រយុទ្ធគ្នាជាមួយពួកបីសាច (Demon) នៅក្នុងបន្ទាយលង្វែក ហើយទ្រង់ឃើញ ព្រះឥន្ទ្រ បានចោលកាំរស្មីរន្ទះសម្លាប់ពួកបីសាចនោះ ភ្លាមនោះសម្លេងរន្ទះ បានបាញ់បន្លឺឡើង ធ្វើឲ្យទ្រង់ភ្ញាក់ឡើង លុះព្រឹកឡើងទ្រង់ចាត់ឲ្យមន្ត្រីហែរហមទៅមើលដីបរិវេណជុំវិញក្នុងបន្ទាយលង្វែក ក៏ប្រទះឃើញដីមួយកន្លែងមានស្នាមរន្ទះបាញ់ពិតមែននោះ ព្រះរាជាទ្រង់ ក៏បាននាំព្រះមហេសី ស្រីស្នំ ក្រុមការ រួមទាំងញាតិវង្ស ព្រាហ្មបរោហិត មន្រ្តីសេនាបតី ទាំងអស់ ធ្វើពិធីសែនក្រុងពាលី បួងសួងដល់ទេវតាទាំង ៨ទិស អស់រយៈពេល ៣ថ្ងៃ។ ។ ហើយទ្រង់បានបញ្ជារឲនាមុឺនសេនាសាងសង់វត្តមួយដើម្បីបូជាដល់ព្រះឥន្ទ្រ ដែលមានឈ្មោះថា វត្តព្រះឥន្ទ្រ (Indra Pagoda) ក្នុងខេត្តកំពង់ឆ្នាំង ហើយក្រោយមកបានប្ដូរឈ្មោះមក វត្តព្រះឥន្ទ្រទេពវិញ ដោយការសាងរូបបដិមាព្រះពុទ្ធដែលមាននៅក្នុងខេត្តកំពង់ឆ្នាំងសព្វថ្ងៃនេះ ។ ពេលសាងសង់វត្តនេះបញ្ចប់ទ្រង់រៀបចំឲ្យមានកិច្ចពិធី ដាលអំបុក នេះឡើង គេ​ត្រូវ​ចាត់តាំង​អ្នក​ដាល់​ដោយមាន​កម្លាំង​ត្រៀម​ជំនួយ៤ ឬ៥នាក់ អ្នក​លីង​ដែល​អាចមាន២ឬ៣នាក់ ក្នុងមួយក្រុម។ គេ​ចាត់តាំង​អ្នកដើរ​ប្រមូល​ត្បាល់​អង្រែ ដើររក​អំបែង​ធ្វើ​ឈើ​ឆ្កៀស​ត្រៀម​ទុកជាមុន​ឲ្យ​ស្រេច។ ធម្មតា​បុណ្យ​មហា​អំបុក គេ​ត្រូវមាន​ត្បាល់​ពី ៣០ ទៅ ៥០ ដើម្បី​ញ៉ាំង​ពិធី​នេះ​ឲ្យ​មាន​ភាព​ឧឡា​រិ​ក។ ដូច្នេះ គេ​ក៨ត្រៀម​មនុស្ស ៣០ ឬ ៥០ ក្រុម​ដើម្បី​ចូលរួម​ក្នុង​ពិធី​នេះដែរ។
នៅ​ថ្ងៃបុណ្យ​សម្ភារៈ​គ្រប់​ប្រភេទ​ដែល​ត្រូវការ​ចាំបាច់​ក្នុង​ពិធី ត្រូវបាន​ដឹកជញ្ជូន​យកទៅដាក់​ឯ​វត្ត​ជាស្រេច​តាំងពី​ថ្ងៃរសៀល​ម្ល៉េះ។ នៅពេល​ព្រលប់​ប្រមាណ​ម៉ោង ៦ កន្លះ អ្នកចាត់ចែង​បុណ្យ​បាន​បង្គាប់​ឲ្យ​ក្រុម​ដាល់អំបុកនីមួយៗ តម្រៀប​ត្បាល់ ចង្ក្រាន​ជា​ជួរ​យ៉ាង​ត្រង់ ហើយ​វែង នៅតាម​ចំនួន​ត្បាល់​ដែល​អាចមាន។ ដំបូង​ឡើង​អ្នក​បញ្ជាការ បាន​បង្គាប់​ឲ្យ​គ្រប់​ក្រុម​បង្កាត់ភ្លើង ដាំ​អំបែង​ឲ្យ​បាន​ក្ដៅស្មើៗគ្នា​មុន​ចាប់ផ្ដើម​ពិធី។ នៅពេល​ពិធី​មហា​អំបុក​ចាប់ផ្ដើម​សកម្មភាព​គេ​សន្មតគ្នា​យក​សំឡេង​គង​ជា​សញ្ញា​បញ្ជា។ លុះ​ឃើញថា អំបែង​គ្រប់​ក្រុម​មានកំ​ដៅ​ល្មម​ហើយ គេ​នោះ​គង​មួយ​អន្លូង​ជាស​ញ្ញា ប្រាប់​ឲ្យ​ចាក់​ស្រូវ​ទៅក្នុង​អំបែង។ អ្នក​លីង​បាន​វាស​វី​ឈើ​លីង​ទៅលើ​គ្រាប់ស្រូវ​ក្នុង​អំបែង​ទៅតាម​បច្ចេកទេស ឬ​បទពិសោធន៍​របស់ខ្លួន។ លុះ​ប៉ាន់ស្មាន​ដឹងថា ស្រូវ​លីង​នោះ​ឆ្អិន (ដោយ​គ្រាប់ស្រូវ​ចាប់​ផ្ទុះ​ប្រែសៗ ជា​បន្ត​បន្តា​ប់) ហើយ​នោះ​ស្នូរ​គង​អន្លូង​ទី​ពីរបាន​បន្លឺ​ឡើងជា​សញ្ញា​ប្រាប់ថា ឲ្យ​អ្នក​លីង​លើក​អំបែង​ចាក់​ស្រូវ​លីង​ឆ្អិន​ល្មម​នោះ​ទៅក្នុង​ត្បាល់ ព្រម​គ្នា បន្ទាប់ពីនោះ​ភ្លាម​ស្នូរ​អង្រែ​បាន​បញ្ចេញ​សន្ធឹក​យ៉ាង​កក្រើក​ដី។