cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
អានន្ទ
ព្រះនិព្វានចុងក្រោយរបស់ព្រះពុទ្ធ
នៅ​ពេល​នោះ ព្រះ​ចន្ទ​បាន​ភ្លឺ​យ៉ាង​ស្ងៀម​ស្ងាត់​នៅសាលព្រឹក្ស។ ចិត្ត​ដ៏​ស្ងប់​ស្ងាត់​របស់​ព្រះ​ពុទ្ធ​បាន​ភ្លឺ​ដល់​មនុស្ស​ទាំង​អស់​ក្នុង​ព្រៃ ។ នោះ​ជា​ឈុត​ឆាក​ដ៏​គួរ​ឲ្យ​ចាប់​អារម្មណ៍ ។ គ្រប់គ្នា រួមទាំងអ្នកប្រាជ្ញដែលបានត្រាស់ដឹងផងនោះ យំ ។ ព្រះអានន្ទ​សោក​ស្តាយ​ជា​ពិសេស ហើយ​យំ​ដោយ​ទឹក​ភ្នែក ។
ទោះ​បី​ជា​យ៉ាង​ណា ការ​យំ​មិន​អាច​ជួយ​អ្វី​បាន​ទេ សំខាន់​បំផុត​គឺ​ត្រូវ​សួរ​ព្រះពុទ្ធ​ថា​ធ្វើ​ដូចម្តេច​ដើម្បី​រក្សា​ព្រះ​ធម៌​ជា​រៀង​រហូត ។ ពួក​គេ​ពិភាក្សា​គ្នា​ហើយ​ជ្រើស​រើស​ព្រះ​អានន្ទ​ជា​តំណាង​ដើម្បី​សួរ​ព្រះ​ពុទ្ធ​ថា៖
“ទី ១ ពេលព្រះពុទ្ធចូលបរិនិព្វាន តើនរណាជាចៅហ្វាយ? ទី២ ពេលព្រះពុទ្ធចូលបរិនិព្វាន តើយើងត្រូវរស់នៅដោយរបៀបណា? តើ​យើង​ផ្សព្វផ្សាយ​សេចក្ដី​បង្រៀន​ឬ​ទេ?»
ក្រោយ​ពី​បាន​ឮ​ព្រះ​ពុទ្ធ​សូត្រ​ហើយ គ្រប់​គ្នា​មាន​អារម្មណ៍​រំជួល​ចិត្ត ។ ទីបំផុតព្រះពុទ្ធចូលបរិនិព្វានដោយស្ងប់ស្ងាត់ ។
ដំណឹង​ដែល​ព្រះពុទ្ធ​ចូល​បរិនិព្វាន​បាន​សាយភាយ ហើយ​មនុស្ស​ជា​ច្រើន​មក​ពី​គ្រប់​ទិសទី​ប្រញាប់​ប្រញាល់​ទៅ​ជួប​ព្រះអង្គ ។ ព្រះអានន្ទយល់ឃើញថា មុនពេលព្រះពុទ្ធសោយទិវង្គត មានស្ត្រីតិចតួចណាស់ ដែលមានឱកាសថ្វាយបង្គំព្រះពុទ្ធ ដូច្នេះហើយ ព្រះអង្គឱ្យភិក្ខុនី និងឧបាសកជាស្ត្រីគោរពបូជាជាមុនសិន ។ ពីទីនេះយើងអាចមើលឃើញថាគាត់តែងតែអាណិតអាសូរស្ត្រី ។
បន្ទាប់ពីព្រះពុទ្ធចូលបរិនិព្វានហើយ ព្រះអានន្ទបានសម្រាកបីថ្ងៃ ។ បន្ទាប់មក ព្រះអង្គក៏ប្រញាប់ប្រញាល់ទៅកាន់រាជា ព្រោះតែធ្វើ​សង្គាយនាទី១ ជាកន្លែងដែលពួកសិស្សរបស់ព្រះពុទ្ធនឹងចងក្រងព្រះសូត្រ ដោយមានធម្មទេសនារបស់ព្រះពុទ្ធ និងសិក្ខាបទសម្រាប់អ្នកជឿ ។ ថ្វីត្បិតតែព្រះអានន្ទមិនបានត្រាស់ដឹងក៏ដោយ ក៏ទ្រង់ជាសាវ័កដ៏ឧត្តុង្គឧត្តមរបស់ព្រះពុទ្ធទ្រង់យល់ថា ទ្រង់មានទំនួលខុសត្រូវក្នុងការជួយ ។
សង្គាយនា​លើក​ទីមួយ
កាល​ព្រះអានន្ទ​បាន​និមន្ត​ទៅ​ដល់​ក្រុងរាជគ្រឹះ នោះ​ជា​ថ្ងៃ​នៃ​ធ្វើ​សង្គាយនា ។ ជាអ្នកដឹកនាំ មហាកស្សបបានជ្រើសរើសភិក្ខុចំនួន ៥០០ រូបមកចូលរួម ។ សុទ្ធតែ​ជា​ព្រះ​អរហន្ត​ដែល​បាន​ត្រាស់​ដឹង ។ ម្នាលអានន្ទ មិនបានត្រាស់ដឹង ព្រះអង្គមិនត្រូវបានជ្រើសរើសទេ ។
តាមពិត មហាកស្សបបានទទួលស្គាល់នូវចំណុចខ្លាំងរបស់ព្រះអានន្ទ ជាពិសេសការចងចាំរបស់គាត់អំពីសុន្ទរកថាដែលព្រះពុទ្ធបានប្រទានមក ។ ទោះជាយ៉ាងនេះក្តី ក្នុងរឿងសំខាន់បែបនេះ ព្រះមហាកស្សបខ្លាចថា ការឱ្យព្រះអានន្ទដែលមិនបានត្រាស់ដឹងចូលរួម អាចជាកំហុស ។ យ៉ាង​ណា​មិញ មនុស្ស​ម្នា​ស្រឡាញ់​ព្រះអានន្ទ ហើយ​បាន​បោះឆ្នោត​ជា​ឯកច្ឆ័ន្ទ​ព្រះអង្គ ប៉ុន្តែ​ព្រះមហាកស្សប​បាន​ជំទាស់ ។
នោះ​ជា​ទុក្ខ​ធំ​ចំពោះ​ព្រះអានន្ទ ប៉ុន្តែ​ព្រះអង្គ​មិន​បាន​រារាំង​ឡើយ ។ ពេលយប់ ព្រះអង្គ​បាន​ប្រតិបត្តិ​យ៉ាង​ខ្ជាប់ខ្ជួន សញ្ជឹងគិត​យ៉ាង​ជ្រៅជ្រះ លះបង់​អ្វីៗ​ទាំងអស់ ហើយ​នៅ​ពាក់កណ្តាល​អធ្រាត្រ ព្រះអង្គ​បាន​ត្រាស់​ដឹង​ជាយថាហេតុ ។ នៅ​ថ្ងៃ​បន្ទាប់ មុន​ពេល​ទ្វារ​បើក គាត់​បាន​ចូល​ទៅ​ក្នុង​សាល​នោះ​ហើយ ។
ម្នាលអានន្ទ គ្រានោះ ភ្លឺស្វាង មានមន្តស្នេហ៍ ដូចផ្កាលីលី ក្រោមពន្លឺថ្ងៃដ៏ភ្លឺស្វាង ។ ម្នាលភិក្ខុ​ទាំងឡាយ ភិក្ខុ​សម្លឹង​មើល​ព្រះអង្គ​ដោយ​ងឿងឆ្ងល់ ប៉ុន្តែ​យ៉ាង​ណា​ក៏​ដោយ ក៏​ស្វាគមន៍​ព្រះអានន្ទ ។ ក្រោម​ការ​ដឹកនាំ​របស់​ព្រះមហាកស្សប ព្រះអានន្ទ​ត្រូវ​ភិក្ខុ​ទាំង​ឡាយ​លើក​ឡើង​លើ​កៅអី​សិង្ហ ហើយ​ចាប់​ផ្ដើម​សូត្រ​ពី​សតិ ។ ភិក្ខុ​បាន​ទទួល​ការ​ណែនាំ​ពី​ព្រះពុទ្ធ​សា​ជា​ថ្មី​ម្តង​ទៀត ដែល​ពួក​គេ​ដឹង​គុណ​យ៉ាង​ខ្លាំង ។
គម្ពីរ​ដំបូង​ដូច​ជា អក្ខរាវិរុទ្ធ​ទាំង​៤ និង​ធម៌​ទេសនា​ជាដើម ត្រូវ​បាន​អានន្ទ​សូត្រ​ក្នុង​ធ្វើ​សង្គាយនា​ទី​១ ។
បន្ទាប់ពីព្រះពុទ្ធចូលបរិនិព្វាន ព្រះមហាកស្សបបានឡើងសោយរាជ្យបន្ត ។ ម្ភៃឆ្នាំក្រោយមក ព្រះមហាកស្សបមានអាយុជាង ១០០ ឆ្នាំ ។ ទ្រង់​យាង​ទៅ​ភ្នំ​ជើង​គោ ដើម្បី​ចូល​និព្វាន ។ មុន​នឹង​ចេញ​ទៅ ព្រះអង្គ​បាន​ប្រគល់​អ្វីៗ​ទាំង​អស់​ទៅ​ព្រះ​អានន្ទ ។ គ្រានោះ ព្រះអានន្ទមានអាយុ ៨០ វស្សាហើយ ។
ព្រះនិព្វានរបស់ព្រះអានន្ទ
ព្រះអានន្ទ​បាន​ទទួល​ខុស​ត្រូវ​ក្នុង​ការ​ផ្សព្វផ្សាយ​ព្រះពុទ្ធសាសនា​ដល់​សាវ័ក​របស់​ព្រះអង្គ ដែល​ព្រះអង្គ​បាន​បង្ហាត់​បង្រៀន ។ បន្ទាប់មកគាត់បានដើរឆ្ពោះទៅទន្លេគង្គានៅភាគខាងជើង ។ នៅពេលនេះព្រះបាទ អជាតសត្តុ នៃ​នគរ មគធៈ បានប្រកាសសង្រ្គាមជាមួយ នគរ​វេសាលី ។ ព្រះអានន្ទយល់ឃើញថា ខ្លួនមិនសមគួរទេ ក្នុងការចូលបរិនិព្វាន ក្នុងប្រទេសណាមួយ ព្រោះមិនអាចមានសារីរិកធាតុដែលនៅសេសសល់បាន ទើបទ្រង់សម្រេចចិត្តចូលបរិនិព្វាន ក្នុងព្រំប្រទល់នៃប្រទេសទាំងពីរ ដែលជាកណ្តាលទន្លេគង្គា ។
លុះ​ព្រះ​អម្ចាស់​ត្រាស់​ដឹង​ព្រះ​និព្វាន​របស់​ព្រះអានន្ទ​ហើយ ទ្រង់​ក៏​នាំ​មនុស្ស​មួយ​ចំនួន​យ៉ាង​ប្រញាប់​ប្រញាល់​ទៅ​ទន្លេ គង្គា ។ លុះ​ដល់​មាត់​ច្រាំង ព្រះ​អានន្ទ​បាន​ចែវ​ទូក​ទៅ​កណ្តាល​ទន្លេ ។ ព្រះបាទអចេត្យសត្យលុតជង្គង់ចុះភ្លាម ស្រែកខ្លាំងៗថា "បពិត្រព្រះអង្គដ៏ចម្រើន សូមព្រះអង្គមានព្រះហឫទ័យមេត្តាករុណាដ៏ថ្លៃថ្លា សូមព្រះតេជព្រះគុណ ដែលប្រោសឱ្យយើងនូវសេចក្តីសុខ ជាទីគោរពដ៏ខ្ពង់ខ្ពស់បំផុត នៃភពទាំងបី!" សូម​ត្រលប់​មកវិញ​មក!"
លុះនិយាយហើយ ព្រះអានន្ទ បានចូលបរិនិព្វាន ទី៤ ចូលបរិនិព្វាន ដោយចែកព្រះកាយបរិសុទ្ធ ជាពីរចំណែក សម្រាប់ប្រទេសទាំងពីរ ថ្វាយបង្គំ ។ ដោយ​សារ​ព្រះ​អានន្ទ ព្រះ​មហាមោគ្គល្លាន និង​វេសាលី បាន​ឈប់​ប្រយុទ្ធ​គ្នា ហើយ​ប្រទេស​ទាំង​ពីរ​បាន​ធ្វើ​ឲ្យ​មាន​ការ​ខ្វែង​គំនិត​គ្នា ដោយ​បាន​សង្គ្រោះ​ជីវិត​មនុស្ស​រាប់​ពាន់​នាក់ ។
ព្រះពុទ្ធ និង​សាវ័ក​របស់​ព្រះអង្គ អានន្ទ - បុរស​ដែល​គ្រប់​គ្នា​ចូល​ចិត្ត
ព្រះអានន្ទប្រសូតនៅក្រុងកបិលវ័ធ ហើយត្រូវជាបងប្អូនជីដូនមួយរបស់ព្រះសម្មាសម្ពុទ្ធ ទ្រង់ជាបុត្ររបស់ព្រះអមិថុន្តា ត្រូវជាប្អូនបង្កើតរបស់ព្រះពុទ្ធ ព្រះនាម ព្រះ​បាទសុទ្ធោទនៈ ។ វាគឺជាអំឡុងពេលដែលព្រះពុទ្ធទ្រង់យាងត្រឡប់ទៅកាន់ក្រុងកបិលវត្ថា វិញ បន្ទាប់ពីការត្រាស់ដឹងរបស់ព្រះអង្គ ព្រះអានន្ទ រួមជាមួយព្រះអនុជរបស់ព្រះអង្គ និងព្រះនាងទេវតា ដែលជាបងប្អូនជីដូនមួយរបស់ព្រះអង្គ បានចូលបួសជាព្រះសង្ឃ ។ គាត់បានបង្ហាញថាគាត់ជាសិស្សដែលមានឆន្ទៈ និងឧស្សាហ៍ព្យាយាម ហើយក្នុងរយៈពេលមួយឆ្នាំ គាត់បានក្លាយជាអ្នកឈ្នះរង្វាន់ ។ ជីវិតរបស់ព្រះសង្ឃបានផ្តល់ឱ្យអានន្ទនូវសុភមង្គលដ៏អស្ចារ្យនិងធម្មជាតិស្ងប់ស្ងាត់របស់គាត់មានន័យថាគាត់ត្រូវបានកត់សម្គាល់តិចតួចដោយអ្នកដទៃរហូតដល់គាត់ត្រូវបានជ្រើសរើសឱ្យធ្វើជាអ្នកថែរក្សាផ្ទាល់ខ្លួនរបស់ព្រះពុទ្ធ ។ ខណៈពេលដែលមនុស្សមួយចំនួនអភិវឌ្ឍគុណសម្បត្ដិដែលនាំទៅដល់ការត្រាស់ដឹងតាមរយៈការធ្វើសមាធិឬការសិក្សាព្រះអានន្ទបានធ្វើវាតាមរយៈសេចក្ដីស្រឡាញ់និងការយកចិត្តទុកដាក់ដែលគាត់មានចំពោះអ្នកដទៃ ។ មុនពេលព្រះពុទ្ធចូលបរិនិព្វានចុងក្រោយ ព្រះអានន្ទចាប់ផ្តើមយំដោយពោលទៅកាន់ខ្លួនឯងថា “បពិត្រព្រះគោតមដ៏ចំរើន ខ្ញុំនៅតែជាអ្នករៀន នៅតែត្រូវធ្វើច្រើន លោកគ្រូក៏សោយទិវង្គតទៅ ព្រះអង្គដែលមានចិត្តមេត្តាចំពោះខ្ញុំ”  ។ ព្រះពុទ្ធបានត្រាស់ហៅព្រះអានន្ទមកក្នុងវត្ត ហើយបានធានាដល់ព្រះអង្គថា ព្រះអង្គបានចម្រើនស្មារតីដល់កម្រិតខ្ពស់បំផុត តាមរយៈសេចក្តីមិនអាត្មានិយម និងសេចក្តីស្រឡាញ់ ហើយថាប្រសិនបើព្រះអង្គប្រឹងប្រែងបន្តិចទៀតព្រះអង្គនឹងបានត្រាស់ដឹង ។
ម្នាលអានន្ទ បពិត្រព្រះអង្គដ៏ចំរើន កុំយំសោក បពិត្រព្រះគោតមដ៏ចំរើន តថាគត​មិនបាន​ប្រាប់​ហើយ​ថា របស់​ទាំង​ឡាយ​ដែល​គួរ​ជាទី​គាប់ចិត្ត ក៏​ប្រែប្រួល អាស្រ័យ​ដោយ​សេចក្តី​ជ្រះថ្លា និង​មិន​ទៀង ដូច្នេះ ធ្វើដូចម្តេច ទើបមិន​រលត់ទៅ? ម្នាលអានន្ទ បពិត្រព្រះអង្គដ៏ចំរើន សេចក្តីសប្បុរស ដោយកាយ វាចា និងចិត្ត ប្រកបដោយធម៌ ប្រកបដោយសេចក្តីជ្រះថ្លា អស់ពីចិត្ត ប្រកបដោយសេចក្តីជ្រះថ្លា ប្រកបដោយសេចក្តីជ្រះថ្លា ម្នាលអានន្ទ បពិត្រព្រះអង្គដ៏ចំរើន សូមព្រះអង្គ​ធ្វើ​នូវ​កុសល​ច្រើន​ហើយ សូមព្រះអង្គ​ប្រោស​ឲ្យ​បាន​នូវ​សេចក្តី​សៅហ្មង ។
ក្នុងនាមព្រះអានន្ទដែលជាបុគ្គលរបស់ព្រះពុទ្ធបានខិតខំរំដោះព្រះពុទ្ធពីសកម្មភាពរបស់មនុស្សលោកឱ្យបានច្រើនតាមដែលអាចធ្វើទៅបាន ដើម្បីទ្រង់អាចផ្តោតការបង្រៀនព្រះធម៌ និងជួយមនុស្សបាន ។ ដល់ទីបញ្ចប់ ទ្រង់លាង និង ប្រោសអាវ របស់ព្រះសម្មាសម្ពុទ្ធ រៀបចំកន្លែងរស់នៅ លាងជើង ម៉ាស្សាខ្នង ហើយពេលកំពុងសមាធិ ឬនិយាយ ឈរនៅខាងក្រោយ រក្សាកង្ហារត្រជាក់ ។ ព្រះអង្គ​បាន​ដេក​នៅ​ជិត​ព្រះ​ពុទ្ធ​ដើម្បី​នៅ​នឹង​ដៃ​ជា​និច្ច ហើយ​អម​ដំណើរ​ព្រះអង្គ​ពេល​ដែល​ព្រះអង្គ​ទ្រង់​គង់​នៅ​ជុំវិញ​វត្ត ។ ព្រះអង្គទ្រង់ត្រាស់ហៅព្រះសង្ឃដែលព្រះពុទ្ធប្រាថ្នាចង់ឃើញ និងឃាត់មនុស្សចេញ នៅពេលដែលព្រះពុទ្ធទ្រង់សព្វព្រះហឫទ័យ សម្រាក ឬនៅម្នាក់ឯង ។ ក្នុងតួនាទីជាអ្នកបម្រើ លេខា ដើរទៅណាមកណារវាងគ្នានិងគ្នានោះ ព្រះអានន្ទតែងតែអត់ធ្មត់ មិនចេះនឿយហត់ និងមិនរអាក់រអួល ជាធម្មតាគិតទុកជាមុននូវសេចក្តីត្រូវការរបស់ព្រះពុទ្ធ ។
ទោះបីកិច្ចការសំខាន់របស់ព្រះអានន្ទ គឺថែរក្សាសេចក្តីត្រូវការរបស់ព្រះពុទ្ធក៏ដោយ ក៏ព្រះអង្គតែងតែមានពេលសម្រាប់បម្រើអ្នកដទៃផងដែរ ។ គាត់តែងតែនិយាយស្តីអំពីព្រះធម៌ ហើយពិតជាគ្រូដ៏ប៉ិនប្រសប់បែបនេះ គឺជាគាត់ដែលពេលខ្លះព្រះពុទ្ធនឹងសុំឱ្យគាត់និយាយជំនួសគាត់ ឬបញ្ចប់សុន្ទរកថាដែលគាត់បានចាប់ផ្តើម ។ សម្រាកពេលរសៀល ព្រះអានន្ទ ឆ្លៀតពេលទំនេរ ដើម្បីទៅសួរសុខទុក្ខអ្នកជម្ងឺ ជជែកគ្នា លើកទឹកចិត្ត ឬរកថ្នាំឱ្យពួកគេ ។ ពេល​ឮ​ថា​គ្រួសារ​ក្រីក្រ​លំបាក​រក​កូន​ប្រុស​ពីរ​នាក់ ។ ដោយដឹងថាក្មេងប្រុសទាំងនោះប្រឈមមុខនឹងអនាគតដ៏ក្រៀមក្រំ និងមានអារម្មណ៍ថាត្រូវធ្វើអ្វីមួយដើម្បីជួយពួកគេ អានន្ទបានទទួលការអនុញ្ញាតពីព្រះពុទ្ធឱ្យតែងតាំងពួកគេ ដូច្នេះផ្តល់ឱកាសដល់ពួកគេក្នុងជីវិត ។
ជីវិត​ក្នុង​សង្ខារ​មិន​ងាយ​ស្រួល​សម្រាប់​ភិក្ខុនី ។ ព្រះសង្ឃភាគច្រើននៅឆ្ងាយពីពួកគេមិនចង់មានការល្បួង ។ អ្នកខ្លះថែមទាំងរើសអើងទៀតផង ។ ម៉្យាងវិញទៀត អានន្ទ តែងតែត្រៀមខ្លួនជាស្រេចដើម្បីជួយពួកគេ ។ គឺគាត់ជាអ្នកលើកទឹកចិត្តព្រះពុទ្ធឱ្យបួសជាដូនជីដំបូង គាត់តែងតែប្រុងប្រៀបប្រៀនប្រដៅព្រះធម៌ដល់ដូនជី និងឧបាសក និងលើកទឹកចិត្តពួកគេក្នុងការបដិបត្តិ ហើយជារឿយៗពួកគេតែងតែស្វែងរកព្រះអង្គ ព្រោះតែអាណិតដល់ពួកគេ ។
បន្ទាប់ពីព្រះពុទ្ធបរិនិព្វានជាចុងក្រោយ ព្រះសង្ឃ ៥០០ អង្គបានត្រាស់ដឹងនៅ ក្រុង​រាជគ្រឹះ ក្នុងគោលបំណងប្រមូលនូវរាល់ការប្រៀនប្រដៅរបស់ព្រះសម្មាសម្ពុទ្ធ យកមកចងក្រងទុកក្នុងការចងចាំ ដើម្បីទុកចែកជូនកូនចៅជំនាន់ក្រោយ ។ ម្នាលអានន្ទ ព្រោះព្រះអង្គ​ស្គាល់​ធម៌​ច្រើន ទើប​ព្រះអានន្ទ​មាន​ព្រះភាគ ប៉ុន្តែ​ព្រះអង្គ​មិនទាន់​បាន​ត្រាស់ដឹង​នៅឡើយ ។ ឥឡូវនេះ គាត់លែងត្រូវការមើលតាមសេចក្តីត្រូវការរបស់ព្រះពុទ្ធទៀតហើយ គាត់មានពេលច្រើនដើម្បីធ្វើសមាធិ ដូច្នេះហើយគាត់ចាប់ផ្តើមបដិបត្តិធម៌ដោយការឧស្សាហ៍ព្យាយាមពិសេស ដោយសង្ឃឹមថាគាត់អាចបានត្រាស់ដឹងមុនពេលធ្វើ​សង្គាយនាចាប់ផ្តើម ។ ពេល​វេលា​សម្រាប់​ការ​ចាប់​ផ្ដើម​ធ្វើ​សង្គាយនា​កាន់​តែ​ខិត​ចូល​មក​ដល់ គាត់​បាន​បដិបត្តិធម៌​កាន់​តែ​ខ្លាំង ។ នៅពេលល្ងាចនៅមុខធ្វើ​សង្គាយនា គាត់បានអង្គុយសមាធិដោយជឿជាក់ថាគាត់នឹងមិនអាចបានត្រាស់ដឹងនៅព្រឹកបន្ទាប់ ។ ដូច្នេះ​ហើយ គាត់​បាន​បោះបង់​ចោល ហើយ​សម្រេច​ចិត្ត​ដេក​លក់ ។ ពេល​ក្បាល​ប៉ះ​នឹង​ខ្នើយ គាត់​បាន​ត្រាស់​ដឹង ។ ព្រះអានន្ទត្រូវបានស្វាគមន៍យ៉ាងកក់ក្តៅក្នុងធ្វើ​សង្គាយនានៅថ្ងៃបន្ទាប់ ហើយក្នុងប៉ុន្មានខែបន្ទាប់ ព្រះអង្គបានសូត្រធម្មទេសនារាប់ពាន់ដែលព្រះអង្គបានស្តាប់ ហើយចាប់ផ្តើមសូត្រម្តងៗដោយពាក្យថា 'ខ្ញុំបានឮដូច្នេះ' (Evam me sutam) ។ ដោយ​សារ​តែ​ការ​ចូល​រួម​ចំណែក​យ៉ាង​ច្រើន​ក្នុង​ការ​រក្សា​ព្រះ​ធម៌ ព្រះ​អានន្ទ​ជួន​កាល​ត្រូវ​បាន​គេ​ស្គាល់​ថា​ជា​អ្នក​រក្សា​ព្រះ​ធម៌ ។ ដោយ​សារ​គុណ​សម្បត្តិ​នៃ​ចិត្ត​សប្បុរស ការ​អត់ធ្មត់ និង​ការ​ជួយ​ជ្រោមជ្រែង​របស់​ព្រះអង្គ ព្រះ​អានន្ទ ជា​មនុស្ស​កម្រ​មួយ​រូប​ដែល​ហាក់​ដូច​ជា​អាច​ចុះ​សម្រុង​ជាមួយ​មនុស្ស​គ្រប់​គ្នា និង​ដែល​គ្រប់​គ្នា​ចូល​ចិត្ត ។ មុនពេលបរិនិព្វានចុងក្រោយ ព្រះពុទ្ធបានសរសើរព្រះអានន្ទក្នុងក្រុមព្រះសង្ឃ ដោយអរព្រះគុណព្រះអង្គចំពោះមិត្តភាព និងការបម្រើដ៏ស្មោះស្ម័គ្រជាច្រើនឆ្នាំរបស់ព្រះអង្គ ។ ម្នាល​ភិក្ខុ​ទាំងឡាយ បុគ្គល​ដែល​បាន​ត្រាស់​ដឹង​ច្បាស់​ក្នុង​អតីត​ព្រះពុទ្ធ​មាន​ព្រះភាគ ដូច​ព្រះអានន្ទ ដូច​នឹង​អ្នក​ទាំងឡាយ​នឹង​បាន​ត្រាស់​ដឹង​នូវ​ព្រះពុទ្ធ​ក្នុង​អនាគតកាល អានន្ទ ជាអ្នក​ឈ្លាសវៃ ទ្រង់​ត្រាស់​ដឹង​ថា កាល​ណា​ជា​វេលា​សមគួរ​ដល់​ភិក្ខុ ភិក្ខុនី ។ ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ ឧបាសក ឧបាសិកា ឧបាសក ឧបាសិកា អ្នកដឹកនាំនិកាយដទៃ ឬសិស្ស មកគាល់តថាគត ម្នាលអានន្ទ ម្នាលអានន្ទ ប្រកបដោយធម៌ ៤ យ៉ាង អស្ចារ្យ ៤ យ៉ាង តើដូចម្តេច ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ បើភិក្ខុមួយក្រុមមកគាល់ព្រះអានន្ទ ក៏មានសេចក្តីត្រេកអរនឹងភ្នែក របស់​គាត់ ហើយ​ពេល​ដែល​គាត់​បង្រៀន​ធម៌​ដល់​គេ​ក៏​ពេញ​ចិត្ត ហើយ​ពេល​ដែល​គាត់​បញ្ចប់​ក៏​ខក​ចិត្ត​ដែរ ។​ ដូន​ជី ឧបាសក និង​ឧបាសក​ក៏​ដូច​គ្នា​ដែរ» ។
មិនដឹងព្រះអានន្ទសោយទីវង្គត់នៅពេលណា ឬនៅទីណាទេ ប៉ុន្តែតាមទំនៀមទម្លាប់ ទ្រង់គង់នៅរហូតដល់ចាស់ទុំ ។ នៅពេលដែល Fa Hien ដែលជាអ្នកធម្មយាត្រាចិនដ៏ល្បីល្បាញបានទៅលេងប្រទេសឥណ្ឌាក្នុងសតវត្សទី ៥ នៃគ្រិស្តសករាជ គាត់បានរាយការណ៍ថាបានឃើញចេតិយដែលមានផេះរបស់ព្រះអានន្ទហើយជាពិសេសដូនជីមានការគោរពយ៉ាងខ្លាំងចំពោះការចងចាំរបស់គាត់ ។
ឯកសារ​យោង
ព្រះត្រៃបិដក > វិនយបិដក > ចូឡវគ្គ > បញ្ចសតិកក្ខន្ធកៈ > ពោល​អំពី​សិក្ខាបទ​តូច​និង​តូច​ដោយ​លំដាប់ (សៀវភៅភាគ ១១ ទំព័រទី ៣៦៩)
រឿងចៅផ្កាប់ត្រឡោក
ដំនើររឿង
ត្រឡាច​ម្តេច​មាន​បណ្តូល មនុស្ស​មួយ​ទាំង​មូល ណា​ក៏​គ្មាន​ប្រាជ្ញា
ឯកសារយោង
ប្រជុំរឿងព្រេងខ្មែរភាគទី២
តំនភ្ជាប់ក្រៅ
វិទ្យាស្ថានពុទ្ធសាសនបណ្ឌិត
សូមមើលផងដែរ
ប្រជុំរឿងព្រេងខ្មែរ
ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ប្រជុំរឿងព្រេងខ្មែរ
ស្រីសុរិយោពណ៌ទី២
មហានគរបែកលើកទីពីរ
កងទ័ព​សៀម​ វាយប្រហារ​ ​ដណ្ដើម​យក​បាន​ខេត្ដ​ខ្មែរ​មួយ​ម្ដងៗ​ ​ជាប់​តាម​ផ្លូវ​រហូត​ដល់ទី​ក្រុង​មហានគរ។​ ​ស្ដេច​សៀម​បាន​បញ្ជា​ឲ្យ​មេទ័ព​ពល​សេនា​ ​ឡោម​ហ៊ុំព័ទ្ធ​ជិតជុំ​វិញ​មហានគរ។ ព្រះបាទធម្មាសោករាជ រឺ ព្រះបាទបរមសោករាជ (ឯកសារពង្សាវតារផ្សេង) ព្រះចៅក្រុងកម្ពុជា បានទ្រង់ជ្រាប ថាទ័ពសៀមលើកមកចោម ក្រុងមហានគរគ្រប់ទិសហើយ ទ្រង់ក៏ចាត់ពល ឲ្យឡើងរក្សាទីបន្ទាយ ឲ្យពញាកែវ ជានាយកងទ័ព រក្សាទិសខាងលិច ពញាទ័យ ត្រួតទិសខាងជើង (ពង្សាវតារ​វត្ដ​ទឹកវិល​បាន​សរសេរ​ ​ម្ដង​ថា​ ​ពញា​កែវ​ ​និងពញា​ទ័យ​ ​ជា​កូន​ព្រះបាទ​ធម្មសោករាជ​ ​ម្ដងទៀត​ថា​ជា​កូន​ព្រះបាទស្រីសុរិយោវង្ស) ពញាយ៉ាតត្រួតទិសខាងត្បូង ចៅហ្វាទឡ្ហៈ ត្រួតទិសខាងកើត។ ព្រះបរមរាជាវង្សទាំង បីព្រះអង្គ និងសម្ដេចចៅហ្វាទឡ្ហៈ ក៏ចេញយកព្រះទ័យ យកចិត្តទុកដាក់ ត្រួតត្រាតាមនាទីមាំមួន គ្រប់ព្រះអង្គគ្រប់គ្នា ពុំមានធ្វេសប្រហែសឡើយ។ ព្រះចៅ បរមរាជា"ស្ដេចសៀម" ឲ្យលើកដីខ្ពស់ស្មើនឹងកំពែងបន្ទាយខ្មែរ ហើយឲ្យអូសកាំភ្លើងធំ ឡើងបាញ់ចូលទៅខាងក្នុងបន្ទាយខ្មែរ។ ទ័ពខ្មែរក៏បាញ់ចេញពីខាងក្នុងបន្ទាយ មកត្រូវរេហ៍ពលសៀម ស្លាប់ជាច្រើនដែរ។ ទ័ពសៀមបាញ់ត្រូវ ទ័ពខ្មែរក៏ស្លាប់ច្រើនដែរ តែពុំបែកបាននគរឡើយ។ ព្រះចៅបរមរាជា ដេញឲ្យទាហានពាន (ពាន = ឡើងពាររំលងលើ) បន្ទាយមកទៀត ទ័ពខ្មែរក៏បាញ់កាប់ចាក់ ពីលើភាគបន្ទាយ និង ចោលដោយ ដុំថ្មទៅលើទ័ពសៀម ស្លុតស្លាប់ជាច្រើន។ សៀមយកព្រះមហានគរពុំបាន។
គិតតាំងពីទ័ពសៀម ចូលចោមព្រះមហានគរ ក្នុងខែមិគសិរ មកដល់ខែជេស្ឋ ត្រូវជា ៧ខែ តែយកមហានគរពុំបាន។ ក្រោយនោះមក មានទាហានសៀម ៦នាក់ ឈ្មោះនាយអឿន ១ នាយលាន​ ១ នាយឆាន់ ១ នាយដេត ១ នាយកៅ ១ នាយឌី ១ គិតកលយល់ឧបាយព្រមគ្នាស្រេច ក៏ចូលក្រាបទូលព្រះបរមរាជាថា: "ទ័ពសៀម ដែលនិងគិតការវាយយកមហានគរនោះ តាមដោយកម្លាំងយុទ្ធសាស្ត្រ ឃើញថាពុំងាយនឹងយកបានឡើយ។ ទូលព្រះបង្គំជាខ្ញុំ ទាំង ៦ នាក់ សុំយកអាសានឹងទៅស្លង់កាំភ្លើងធំ របស់ មហានគរ ដែលដាក់មុខចាំផ្លូវថ្នល់ទាំងប៉ុន្មាននោះឲ្យបានសិន។ ថាបើស្លង់កាំភ្លើងនោះបានហើយទំនើង (ទំនើង, ធ្វើបានតាមចិត្ត, ស្រេចនូវចិត្តចង់ធ្វើអ្វីក៏ ធ្វើបានឥតទើសទាស់ឡើយ) តែកាំភ្លើងរបស់យើង បាញ់ចូលទៅ សេនាទាហានអាវុធខ្លីរបស់យើង ក៏នឹងចូលពានបន្ទាយខ្មែរលុះបានដោយងាយ។ ព្រះចៅរាមា ស្ដេចសៀមបានទ្រង់ព្រះសណ្ដាប់ហើយ ទ្រង់មានព្រះអំណរណាស់។ ទ្រង់ត្រាស់ថា បើចៅទាំង ៦នាក់ ទទួលអាសាទៅស្លង់កាំភ្លើងបាននោះ សម្រេចការសង្គ្រាមកាលណាយើងនឹងឲ្យរង្វាន់ ដល់ចៅឲ្យពេញចិត្ត, ត្រាស់តែម៉្លោះហើយ ក៏ក្លែងធ្វើជាទ្រង់ព្រះពិរោធណាស់ ហើយមានបន្ទូលថា : ម្សិលមិញអញឲ្យឯង ឡើងវាយបន្ទាយមហានគរ ម្ដេចក៏ឯងនាំពលរេហ៍រត់ថយក្រោយមកវិញ។ កំហុសរបស់ឯងនេះ ត្រូវអញយកទោស ឲ្យពេញច្បាប់។ តមកទើបទ្រង់ត្រាស់ឲ្យចងរ៉ាវ (ចងរ៉ាវ = ឲ្យមនុស្សដែលមានទោសដេកផ្កាប់មុខ រួចចងដៃទាំងពីរ ជើងទាំងពីរ ហើយទាញសន្ធឹងឲ្យតឹងភ្ជាប់នឹងស្នឹងទាំងបួនទិស) វាយខ្នងទាហានទាំង ៦នាក់នោះ ៥០ខ្វាប់ម្នាក់ ហើយឲ្យលាក់ថ្ងាស ជាជើងក្អែក គ្រប់ទាំង ៦នាក់។ ទ្រង់ត្រាស់បង្គាប់ឲ្យលែងវាចោលទៅ ដើម្បីជាបំរាម ដល់ទាហានទាំងឡាយតទៅ។
លុះដល់ជិតនឹងអាធ្រាត្រ ទាហានទាំង ៦នាក់នោះ ក៏លបលួចរត់ទៅជួបនឹងកងល្បាតខ្មែរ ដែលកំពុងតែល្បាត។ កងល្បាតខ្មែរចាប់ដាក់ក្ដី ហើយយកទៅជូនសម្ដេចចៅហ្វាទឡ្ហៈ ដែលនៅត្រួតទ្វារកំពែងខាងកើត។ សម្ដេចចៅហ្វាទឡ្ហៈ បានសួរទៅទាហានទាំង ៦នាក់នោះ តាមដំណើរ។ ទាហានទាំង ៦នាក់ ឆ្លើយថា: ខ្លួនជាទាហានសៀម រត់មកសុំចុះចូលនឹងទ័ពខ្មែរ សម្ដេចចៅហ្វាទឡ្ហៈ ឮហើយ ក៏នាំខ្លួនទាំង ៦នាក់ ទៅក្រាបទូលថ្វាយព្រះបរមបពិត្រ សូមស្ដេចទ្រង់ជ្រាបគ្រប់ប្រការ។ ព្រះបរមបពិត្រត្រាស់សួរ ថាហេតុអ្វី បានជាឯងបែកខ្នង បែកថ្ងាស ហើយចូលមកក្រាបយំ យ៉ាងដូច្នេះ។ ទាហានទាំង ៦នាក់នោះ ក្រាបទូលថា៖ "ទូលព្រះបង្គំជាខ្ញុំ បានយកអាសាព្រះចៅសៀមមកច្រើនគ្រាហើយ តែពុំបានបំណាច់អ្វីសោះ។ លុះដល់ថ្ងៃម្សិលមិញនេះ ទ្រង់ដាក់អាជ្ញាថា ឲ្យទូលព្រះបង្គំទាំង ៦នាក់នេះ វាយបន្ទាយប៉ែកខាងត្បូងឲ្យបែក។ លុះទូលព្រះបង្គំធ្វើការថ្វាយពុំបានដូចព្រះបង្គាប់ ទើបព្រះបរមរាជា ទ្រង់ត្រាស់ឲ្យធ្វើទោសវាយខ្នងសាប់ថ្ងាស់យ៉ាងនេះ។ មិនតែប៉ុណ្ណោះសោត ទ្រង់មានព្រះតម្រាស់ថា: ព្រឹកនេះ ទ្រង់នឹងឲ្យសម្លាប់ទូលព្រះបង្គំទាំង ៦ នាក់នេះទៀត។ អាស្រ័យហេតុនេះហើយ ទើបបានជាទូលព្រះបង្គំទាំងឡាយភិតភ័យណាស់ ហើយរត់មកសូមជ្រកក្រោមព្រះបារមី នៃ ព្រះបរមបពិត្រ ជាអម្ចាស់"។ កាលទាហានសៀមទាំង ៦នាក់ កំពុងក្រាបបង្គំទូលនោះ មានមន្ត្រីខ្មែរម្នាក់ ចូលមកពីទិសខាងលិច ហើយមកក្រាបបង្គំទូលថា: ទូលព្រះបង្គំ បានឃើញទាហានសៀម ១៥ នាក់ នាំយកភូឃុំ ១៥នាក់មកសម្លាប់នៅទ្វារបន្ទាយខាងលិច។ ទូលព្រះបង្គំសាកសួរទៅ ទាហានទាំងនោះប្រាប់ថា: នាយភូឃុំទាំងនេះ បានឲ្យរួចមនុស្សទាំង ៦នាក់នេះ។ ព្រះបរមបពិត្រ និង សេនាបតី ពិនិត្យសេចក្ដីរបស់មន្ត្រីខ្មែរនេះសព្វគ្រប់ទៅ ឃើញថា ត្រូវនឹងពាក្យទាហានទាំង ៦នាក់នោះមែន, ដូច្នេះ ទ្រង់ក៏ជឿ ចម្លើយរបស់ទាហានទាំង ៦នាក់នោះណាស់ ទើបទ្រង់ឲ្យដោះក្ដី ឲ្យនៅមើលជំងឺខ្លួនឲ្យបានសះជា។ បណ្ដាទាហានទាំង ៦នាក់នោះ ទាហានពីរនាក់ស្លាប់ដោយជំងឺបែកខ្នងនោះទៅ នៅសល់តែ ៤ នាក់មិនស្លាប់ទេ។
ទាហានសៀមទាំង ៤នាក់នោះ កាលបើមើលជំងឺខ្លួនបានសះជាហើយ ក៏សំដែងខ្លួនជាអ្នកក្លាហាន ចេញជួយទាហានខ្មែរ ច្បាំងនឹងទាហានសៀមរឿយៗ។ កាលទ្រង់ទតឃើញទាហានទាំង ៤នាក់នោះ មានចិត្តក្លាហានណាស់ ទ្រង់ក៏ប្រទានយសសក្ដិ ប្រាក់រង្វាន់ជារឿយៗ ហើយទុកព្រះទ័យលើទាហានសៀមទាំងនោះរៀងមក។ ទាហានសៀមទាំង ៤នាក់ដែលគិតកលនោះ លុះយល់ថា បានការណ៍ហើយ ក៏សរសេរសំបុត្រចងនឹងព្រួញ បាញ់ចេញទៅទូលថ្វាយ ព្រះចៅបរមរាជា តាមដំណើរដែលខ្លួនបានធ្វើការណ៍មកនោះ។ តមកទាហានទាំង៤នាក់នោះ ក៏លបយកដែកគោលទៅស្លង់កាំភ្លើងធំទាំងអស់។ គ្រានោះ ​បើ​តាម​ពង្សាវតា​សម្ដេច​វាំង​ជួន​ ​ព្រះមហាក្សត្រ​ខ្មែរ​ទី​៣៣​ ​ព្រះ​បរមសោករាជ​មាន​ជំងឺ​ជា​ទម្ងន់​ ​ដោយសារ​អាក់អន់​ស្រពន់​ព្រះ​ហឫទ័យ​ ​តូចចិត្ដ​នឹង​ក្រុម​អ្នក​ជិត​ស្និទមុខមន្ដ្រី​ខ្លះ​ដែល​ក្បត់​ទៅ​ឃុបឃិត ​ផ្សំ​គំនិត​ ​ចូល​ដៃ​ចូល​ជើង​ជាមួយនឹង​សត្រូវ។​ ​ពង្សាវតារ​វត្ដ​កោកកាក​បាន​បញ្ជាក់​ថា​ ​ជន​ក្បត់​ទាំងនោះ​ ​គឺ​ពញា​កែវ​ ​និង​ពញា​ទ័យ។​ ​ជន​ក្បត់​ទាំង​ពីរ​នាក់​ជា​អ្នក​ដៃដល់​ធ្វើឃាត​ព្រះមហាក្សត្រ។​ ​ព្រះបាទ​បរមសោករាជ​ ​ចូល​ទិវង្គត​នៅ​ឆ្នាំវក​ដដែល​ ​ក្នុង​ព្រះ​ជន្ម​ ៣២ ​វស្សា ក្រោយ​ដែល​សោយរាជ​សម្បត្តិ​ប្រទេស​ខ្មែរ​បាន​ ៤ ​ឆ្នាំ។​ ការក្បត់​លក់​ជាតិ​របស់​ព្រះ​ញាតិវង្ស​ស្ដេច​ ​និង​មន្ដ្រី​ខ្មែរ​ ​ជា​មូលហេតុ​មួយ​ដែល​ធ្វើ​ឲ្យ​មហានគរ​ត្រូវ​បែកបាក់​រលំរលាយ ​សៀម​យក​បាន។​ ​យុទ្ធវិធី​សៀម​ទី​១​ ​គឺ​បញ្ចុះបញ្ចូល​ ​បញ្ជា​ទិញ​បំបែកបំបាក់​អ្នកដឹកនាំ​ខ្មែរ​នៅ​ខាងក្នុង។​ ​និង​ទី​២​ សៀម​បញ្ជូន​មនុស្ស​ឲ្យទៅ​បង្កប់ខ្លួន​ផ្ទៃក្នុង​ ចាំ​ស្ដាប់​លប​លួច​យកការណ៍​ ​និង​ធ្វើ​វិទ្ធង្សនា​ផ្សេងៗ។​ ​សៀម​ប្រើ​ជា​និច្ច​នូវ​គ្រប់​មធ្យោបាយ​ ​ល្បិច​កិច្ចកល​ ​ដើម្បី​លួច​ប្លន់​ដណ្ដើម​យក​ទឹកដី​ខ្មែរ។​ ​ពង្សាវតា​វត្ដ​ទឹកវិល​ ​បាន​សរសេរ​គូសបញ្ជាក់​ថា​ ឧបាយកល​ដែល​ស្ដេច​សៀម​យក​មក​ប្រើ​នោះ​ ​គឺ​គេ​យក​មេទ័ព​ស្មោះត្រង់​ប្រាំមួយ​នាក់​ ​ឲ្យមក​ដើរតួ​ជា​ជន​ក្បត់​ ហើយ​រត់ទៅ​សុំ​ចុះចូល​នៅ​បម្រើ​ស្ដេច​ខ្មែរ។​ ​ស្ដេច​សៀម​បាន​សន្យា​អះអាង​ប្រាប់​មេទ័ព​ស្មោះត្រង់​ទាំងនោះ​ថា​ ​បើ​វាយ​យក​មហានគរ​បាន​ដូច​ក្ដី​បំណង​មែន​នោះ ​ព្រះ​អង្គ​ប្រទាន​រង្វាន់​បុណ្យស័ក្ដិ​ខ្ពង់ខ្ពស់​ ​និង​ទ្រព្យសម្បត្តិ​សម្បូរ​ហូរហៀរ​តាម​ចិត្ដ​ប្រាថ្នា។​ ​មេទ័ព​សៀម​ទាំង​៦​នាក់​មាន​ឈ្មោះ​ ​នាយ​អៀន​ ​នាយ​សាន​ ​នាយ​ច័ន្ទ​ ​នាយ​ដេត​ ​នាយ​កៅ​ ​និង​នាយ​ឌី។​ ​ដើម្បី​រៀបចំ​គម្រោងការណ៍​ ​ឆាកល្ខោន​ក្បត់​ឲ្យ​សមរម្យ​ល្អ​ ​មើលទៅ​ឃើញ​ពិតជា​រឿង​ក្បត់​មែនទែន​ ព្រះមហាក្សត្រ​សៀម​បាន​ចោទប្រកាន់​មេទ័ព​ទាំង ​៦ ​នាក់​ថា​ ​មិន​បាន​នាំ​ទ័ព​ចេញ​ទៅ​ប្រយុទ្ធ​តាម​បទបញ្ជា​ទេ​ ​ហើយ​បែរជា​ខ្លាច​សត្រូវ​នាំ​កូន​ទ័ព​រត់​ដកថយ​ទៅ​វិញ។
ព្រះចៅបរមរាជា ទ្រង់ជ្រាបតាមសំបុត្រនោះហើយ ក៏លើកទ័ពធំប្រជុំចូលមករោមព្រះមហានគរទាំង ៤ទិស។ ទាហាន កាលឃើញទ័ពសៀម ចោមព្រះមហានគរគ្រប់ទិសហើយ ក៏អុជកាំភ្លើងធំបាញ់សំដៅទៅទ័ពសៀម តែបាញ់ពុំចេញ ទើបទទួលច្បាំងតែនឹងកាំភ្លើងតូច និងធ្នូ ស្នា សស្ត្រាវុធផ្សេងៗ។ ទ័ពសៀមស្លុតស្លាប់វិនាសពាសពេញសងខាងថ្នល់ទាំង ៤ទិស។ សៀមចូលវាយតាំងអំពីព្រឹក លុះដល់រសៀល ក៏នៅតែវាយទំលាយព្រះមហានគរពុំបាន ទើបសៀមទាំង ៤នាក់ លាក់ខ្លួនពួនអាត្មា លួចបើកទ្វារបន្ទាយទិសខាងលិច។ មួយរំពេចនោះ ទាហានខ្មែរឃើញហើយ ក៏ស្ទុះទៅកាប់សៀមទាំង ៤នាក់នោះស្លាប់ភ្លាមមួយរំពេច។ ទ័ពសៀមឃើញទ្វារបន្ទាយរបើក ក៏ស្ទុះចូលទៅក្នុងមហានគរ។ លុះបានចំណាប់ហើយ ក៏បោះបាញ់ កាប់ចាក់គ្នា ច្រឡំបល់ក្នុងព្រះនគរ គ្រប់ទិសទាំង៤។ សម្ដេចព្រះធម្មាសោករាជ ជាអម្ចាស់ផែនដី ព្រះអង្គដល់នូវកាលទិវង្គតទៅ ទ័ពខ្មែរក៏បាក់បែកខ្ចាត់ខ្ចាយខ្លះក៏ទទួលសាពិភ័ក្ដិនឹងទ័ពសៀម។ សៀមមានជ័យជំនះ វាយបែកព្រះមហានគរ ក្នុងឆ្នាំវក ទោស័ក ព.ស ១៩២៤, គ.ស ១៣៨០, ម.ស ១៣០២, ច.ស ៧២៤។ បើតាមឯកសារពង្សាវតារផ្សេង ទ័ព​សៀម​នៅ​តែ​មិន​ទាន់​មាន​លទ្ធភាព​អាច​យកជ័យ​ជំនះ​ ​វាយ​បំបែក​ចូល​ដណ្ដើម​យក​មហានគរ​បាន។​ ​ប្រហែលជា​ក្នុង​ឱកាស​នេះ​ហើយ​ដែល​ក្រុម​ក្បត់​ពញា​កែវ​ ​និង​ពញា​ទ័យ​បាន​នាំ​គ្នា​ធ្វើឃាត​ព្រះបាទ​ព្រះ​បរមសោករាជ។​ ​ព្រឹត្ដិការណ៍​នេះ​ ​បាន​ធ្វើ​ឲ្យ​មានការ​ច្របូកច្របល់​ ខ្វល់ខ្វាយ​ ​ចលាចល​វិលវក់​ជា​ខ្លាំង​ក្នុង​មហានគរ​ ​គ្មាន​អ្នកត្រួតត្រា​គ្រប់គ្រង​ចាត់ចែង​កិច្ចការ​ផែនដី​ ​ដឹកនាំ​ការពារ​ប្រទេស​ជាតិ។
ក្នុង​គ្រា​ដ៏​សែន​លំបាក​នេះ​ ​មេទ័ព​ខ្មែរ​មួយ​ចំនួន​ ​ដែល​ដឹង​ ​និង​យស់​យ៉ាង​ជាក់ច្បាស់​ថា​ ​ស្ថានការណ៍​មិន​អនុញ្ញាត​ឲ្យ​ទ្រាំទ្រ​ ​ប្រយុទ្ធ​តតាំង​តទៅ​មុខ​ទៀត​បាន​ ​បាន​នាំ​គ្នា​ប្រមូលផ្ដុំ​កងកំលាំង​ទ័ព​ដែល​នៅ​សេសសល់​ ​ហើយ​ចាប់ផ្ដើម​វាយ​បំបែក​ញែក​ ​សំរុក​បុក​បើកផ្លូវ​ ​ដង្ហែ​ការពារ​ ​នាំ​យក​ព្រះចៅ​ពញាយ៉ាត​ ​ព្រះរាជបុត្រ​ព្រះបាទ​ស្រីសុរិយោវង្ស​ ​ព្រះមហាក្សត្រ​ទី​៣២​ ​រត់​ចេញពី​ព្រះ​មហានគរ។​ ​មេទ័ព​ ​និង​នាម៉ឺន​មន្ដ្រី​ ​ដែល​បាន​វាយ​ប្រយុទ្ធ​បំបែក​ទ័ព​សៀម​ ​រំដោះ​ការពារ​អមដំណើរ​ព្រះចៅ​ពញាយ៉ាត​ ​ក៏​បាន​នាំ​ទៅ​ជាមួយ​ដែរ​ ​ព្រះ​ខ័នរាជ្យ​ ​លំពែងជ័យ​ ​បញ្ចក្សត្រ​ ​និង​ព្រះ​បដិមាករ​ស័ក្ដិសិទ្ធ​ផ្សេងៗ​ជា​ច្រើន​ទៀត។​ ​ប្រជាពលរដ្ឋ​ខ្មែរ​មួយ​ភាគ​ធំ​ ​បាន​រត់​រួច​គេចវេះ​ទៅ​ពួន​លាក់ខ្លួន​ ​រស់នៅ​តាម​ព្រៃ​ភ្នំ​ដែរ។​ លុះបានជ័យជំនះហើយ ព្រះបរមរាជា ស្ដេចសៀម ក៏លើកអស់សេនា យោធា ទាហាន ចូលក្នុងនគរចាប់ ពញាកែវ ពញាទ័យ ដែលជាព្រះរាជបុត្រ នៃ ព្រះបាទធម្មាសោករាជ និង មន្ត្រីសេនាទាហានច្រើន។ អស់ប្រជានុរាស្ត្រ រត់រួចបានមួយសួន គេចាប់បាន៣សួន។
នេះ​ជា​លើក​ទី​២​​ហើយ ​ដែល​សៀម​វាយប្រហារ​ឈ្លានពាន​លុកលុយ​ដណ្ដើម​យក​បាន​ព្រះ​មហានគរ​ (ពង្សាវតារ​សម្ដេច​វាំង​ជួន​បាន​សរសេរ​ថា​ ​មហានគរ​ត្រូវ​សៀម​វាយ​ដណ្ដើម​យក​បានជា​លើក​ទី​២​នៅ​ក្នុង​គ.ស ​១៤១៦។ ចំពោះ​ឯកសារ​ខ្មែរ​ខ្លះទៀត មាន​ពង្សាវតារ​សម្ដេច​សង្ឃនាយក​ប៉ាន់​ ​និង​វត្ដ​ទឹកវិល​ជាដើម​ ​គឺ​នៅ​ក្នុង​គ.ស​ ១៣៧៣។​ ​ចំណែកឯ​អ្នក​ស្រាវជ្រាវ​អាមេរិកាំង​ ​ឈ្មោះ​ ​L. P. ​Briggs​ មហានគរ​បាន​ធ្លាក់​ទៅ​ក្នុង​កណ្ដាប់ដៃ​សៀម​ក្នុង​គ.ស ​១៤៣១។ តែ​អ្នកប្រវត្ដិវិទូ​ម្នាក់​ទៀត​ឈ្មោះ​ ​O. W​ ​Wolter​ ​អះអាង​ថា​ ​នៅ​ក្នុង​គ.ស ​១៣៨៩)។ ស្ដេច​សៀម​បង្គាប់​ឲ្យ​ប្រមែប្រមូល​លួច​ប្លន់​ ​ដឹក​ជញ្ជូន​យក​ទ្រព្យសម្បត្តិ​ខ្មែរ​ ​មាន​មាសប្រាក់​ ​ពេជ្រ​កែវកង​ពិទូរ្យ​សូរ្យកាន្ដ​ ​ដែល​មាន​ច្រើន​ឥតឧបមា​ក្នុង​នគរ។​ ​រូបចំលាក់​ជា​ច្រើន​ ​មាន​ព្រះ​គោ​ ​ដែល​ក្នុង​ពោះ​ ​អ្នកប្រាជ្ញ​ ​គ្រូអាចារ្យ​បាធ្យាយ​បូរម្យបូរាណ​ខ្មែរ​ ​ធ្លាប់​បាន​តម្កល់​ទុក​នូវ​ព្រះ​ត្រៃបិដក​ ​ត្រៃវេទ​ ​និង​ក្បួន​គម្ពីរ​សិល្ប៍​សាស្ដ្រ​វិជ្ជា​វេទមន្ដ​គ្រប់​បែប​យ៉ាង​ ​និង​ព្រះ​បដិមាករ​ជា​ច្រើន​នៅ​នគរវត្ដ​ ​ក៏​ត្រូវ​ស្ដេច​សៀម​លួច​ប្លន់​ដឹក​ជញ្ជូន​យក​ទៅ​ក្រុង​ស្រីអយុធ្យា​ដែរ។​ ​គ្រួសារ​ខ្មែរ​ជា​ច្រើន​ម៉ឺន​សែន​នាក់​ ​ត្រូវ​សៀម​សង្កត់សង្កិន​ជិះជាន់​ ​ធ្វើបាប​វាយដំ​ច្រំធាក់​ ​កាប់​ចាក់​សម្លាប់​ ចាប់ចង​ដាក់​ច្រវាក់​ខ្នោះឃ្នាង​ ចោះត្រចៀក​បង្ហូត​ខ្សែ​ដោត​ជា​ជួរ​ ​កេណ្ឌ​កៀរ​យក​ទៅ​ធ្វើ​ជា​ឈ្លើយ​ ​ជា​ទាសាទាសី។​ ​
បន្ទាប់មក ព្រះបរមរាជា ស្ដេចសៀម ទ្រង់ក៏អភិសេក ព្រះឥន្ទរាជា "ពញាក្រែក" ជាព្រះរាជបុត្រ ឲ្យសោយរាជ្យសម្បត្តិ ក្នុងប្រទេស ក្រុងកម្ពុជាធិបតី។ កាលនោះព្រះអង្គមានព្រះជន្ម ២៥ ​វស្សា។ ព្រះឥន្ទរាជា​ ​បាន​ខំ​ស៊ើបរក​វត្ថុ​ស័ក្ដិសិទ្ធ​ជា​ច្រើន​ទៀត​ ​ដូច​ជា​ ព្រះខ័នរាជ្យ​ ​និង​បញ្ចក្សត្រ​ជាដើម​ ​ដើម្បី​ដឹក​ជញ្ជូន​យក​ទៅ​ស្រុក​សៀម។​ ​គោលបំណង​សៀម​ ​ដើរ​លួច​ប្លន់​ប្រទេស​ខ្មែរ​ ​បាន​ធ្វើ​ឲ្យ​វត្ថុ​ស័ក្ដិសិទ្ធ​ទាំងឡាយ​ ​មានការ​ក្ដៅក្រហាយ​ ​បង្កបង្កើត​ឲ្យ​មាន​អភូតហេតុ​ ​ដ៏​សែន​អស្ចារ្យ​កើត​ចេញ​ជា​ភ្លៀង​ខ្យល់ព្យុះសង្ឃរា​បោកបក់​ខ្លាំងក្លា​ទៅ​ លើ​គ្រប់​ទិសទី​ ​លាយឡំ​ទៅ​ដោយ​ផ្គរ​រន្ទះ​ ​បាញ់​លាន់ឮ​កងរំពង​ពេញ​អស់​នភាល័យ​ ​គួរ​ឲ្យ​តក់ស្លុត​រន្ធត់​អនេកកប្បការ​ ​អស់​រយៈពេល​ច្រើន​យប់​ច្រើន​ថ្ងៃ។​ ​យប់​មួយ​ ​កំពុង​តែ​និទ្រា​លង់លក់​ ​ស្ដេច​សៀម​ព្រះឥន្ទរាជា​ ​យល់សប្ដ​ឃើញ​ព្រះមហាក្សត្រ​ខ្មែរ​មួយ​អង្គ​ជំនាន់​ដើម​ ​យាង​មក​ឈរ​ចំ​លើ​ក្បាល​ដំណេក​ ព្រមាន​ថា​ ​ព្រះ​អង្គ​នឹង​មក​យក​ជីវិត​ជា​មិន​ខាន។​ ​ស្ដេច​សៀម​ភ្ញាក់​ដឹងខ្លួន​កាលណា​ ​ភ័យ​ញាប់​ញ័រ​តក្កមា​ ​សឹង​លែង​ហ៊ាន​នៅ​ក្នុង​ព្រះ​បរមរាជវាំង​មហានគរ។​ ​ទោះបីជា​សៀម​បាន​ជ័យ​ជំនះ​លើ​ខ្មែរ​ ​កាន់កាប់​មហានគរ​ ​និង​ខេត្ដ​ខណ្ឌ​ខ្មែរ​មួយ​ភាគ​ក៏​ដោយ​ ​ក៏​សៀម​មិន​ទាន់​បង្ក្រាប​ខ្មែរ​បាន​ទាំងអស់​ដែរ។ ​ទោះបីជា​សៀម​បាន​ជ័យ​ជំនះ​លើ​ខ្មែរ​ ​កាន់កាប់​មហានគរ​ ​និង​ខេត្ដ​ខណ្ឌ​ខ្មែរ​មួយ​ភាគ​ក៏​ដោយ​ ​ក៏​សៀម​មិន​ទាន់​បង្ក្រាប​ខ្មែរ​បាន​ទាំងអស់​ដែរ។
ការរំដោះទឹកដី
​ទោះបីជា​សៀម​បាន​ជ័យ​ជំនះ​លើ​ខ្មែរ​ ​កាន់កាប់​មហានគរ​ ​និង​ខេត្ដ​ខណ្ឌ​ខ្មែរ​មួយ​ភាគ​ក៏​ដោយ​ ​ក៏​សៀម​មិន​ទាន់​បង្ក្រាប​ខ្មែរ​បាន​ទាំងអស់​ដែរ។​ ​មិន​ទាន់​បាន​ប៉ុន្មាន​ខែ​ផង​ ​ភាព​រំជើបរំជួល​បះបោរ​តស៊ូ​រំដោះជាតិ​ ​បាន​ផ្ទុះ​កើត​មាន​ឡើង​នៅ​គ្រប់​ទិសទី​ក្នុង​ប្រទេស​ ​ប្រឆាំង​នឹង​វត្ដមាន​សៀម។​
ឯសម្ដេចចៅពញាយ៉ាត ជាក្សត្រខត្តិយវង្ស ដែលស្ដេចទ្រង់ចេញរួចពីចំណោមសៀមហើយរត់ចាកព្រះនគរទៅនោះ ព្រះអង្គទៅតាំងបញ្ចុះបញ្ចូលមន្ត្រីរាស្ត្របានជាច្រើន។ ទ្រង់ព្រះចិន្តា រកទីជ័យភូមិ ដែលនឹងតាំងជាក្បួនទ័ព សព្វទីកន្លែង តែមិនបានសោះ។ ក្រោយមកទ្រង់ឃើញថា ស្រុកកោះបាសាន "ស្រីសន្ធរ" សព្វថ្ងៃនេះ មានជ័យភូមិល្អ គួរឲ្យតាំងជាបន្ទាយមាំមួនបាន។ ទ្រង់ជ្រាបថា កាលព្រះបាទគម្ដែង អញប្រដាញ់រាជបក្សីចាំក្រុង ក៏ស្ដេចមកតាំងព្រះអង្គនៅស្រុកនេះដែរ។ ​លុះមន្ត្រីគ្រប់ក្រុម យល់ព្រមហើយ ស្ដេចក៏លើកទ័ពទៅតាំងបន្ទាយជាមាំមួន នៅខេត្តកោះបាសាននោះ។ ឯអស់អាណាប្រជានុរាស្ត្រ ខេត្តក្រៅទាំងប៉ុន្មាន ដែលបានឮដំណឹងថា សម្ដេចចៅពញាយ៉ាត ស្ដេចយាងមកតាំងទីបន្ទាយ នៅខេត្តកោះបាសានហើយ ក៏នាំគ្នាមកចុះចូលគ្រប់ៗខេត្ត។ ចំណេរខាងក្រោយមក ព្រះបរមបពិត្រ ស្ដេចត្រាស់ប្រឹក្សា រកមនុស្សឯណាឲ្យបន្លំចូលទៅនៅធ្វើជាខ្ញុំរាជការ ព្រះឥន្ទរាជា "ស្ដេចសៀម" ដើម្បីនឹងគិតការលុកស្ដេចសៀមនោះឲ្យបាន។ ខណៈនោះ មានអាមាត្យពីរនាក់ ឈ្មោះ ពេជ្រ ១ ពៅ ១ ជាបងប្អូនបង្កើតនឹងគ្នា កាលបានឮព្រះតម្រាស់នេះហើយ ក៏ចូលថ្វាយបង្គំសុំខ្លួនទទួលអាសា ធ្វើការថ្វាយតាមបន្ទាល់។ សម្ដេចចៅពញាយ៉ាត ទ្រង់មានព្រះអំណរណាស់ ទើបទ្រង់ចាត់ប្រើទៅ អាមាត្យទាំងពីរនាក់ក៏ថ្វាយបង្គំលា នាំស្ម័គ្រប័ក្សពួក ១០នាក់ ចូលទៅដល់មហានគរ។
ដល់ហើយ ក៏រកពឹងមន្ត្រីសៀម ឲ្យនាំខ្លួនទាំងពីរនាក់ និង ស្ម័គ្រប័ក្សពួក ១០ នាក់ទៀត ជា ១២ នាក់នោះ ឡើងក្រាបបង្គំទូលថា: ខ្មែរទាំង ១២នាក់នេះ មានចិត្តសាពិភ័ក្ដិ (សាពិភ័ក្ដិ = ការត្រឡប់សះសានឹងគ្នា ហើយទំនុកបំរុងគ្នាទៅ។ ឧ.- មនុស្សពីរនាក់នេះពីដើមទាស់គ្នា ឥឡូវវាមានសាពិភ័ក្ដិ នឹងគ្នាវិញហើយ។) ស្ម័គ្រមកសុំចូលធ្វើរាជការ ស្នងព្រះតេជគុណលុះអស់ជីវិតរៀងៗខ្លួន។ ព្រះឥន្ទរាជា ពេលនោះស្ដេចកំពុងប្រថាប់នៅមុខប្រាសាទ លើថ្មជាទីកណ្ដាលវាល លុះទ្រង់បានព្រះសណ្ដាប់ពាក្យនេះហើយ ក៏សព្វព្រះទ័យណាស់ ទើបត្រាស់ថា: តាំងអំពីយើងមកឈរស្រុកខ្មែរនេះ ជិត​ ៣​ ខែហើយ គ្មានឈ្មោះណាឡើយស្ម័គ្រចិត្តចូលមកនៅផង។ ទើបតែថ្ងៃនេះ យើងឃើញចៅទាំង ១២ នាក់ មកសាពិភ័ក្ដិជាមុនគេ គួរយើងឲ្យរង្វាន់ចៅ ឲ្យដល់ចិត្ត។ ទ្រង់ត្រាស់ហើយ ទ្រង់ព្រះសម្រួល បង្គាប់មុខងារព្រះឃ្លាំង ឲ្យយកសំពត់ខោអាវ មកប្រទាន។ ឯនាយមហាមាត្រទាំងពីរនាក់ ពេលនោះក៏ក្រាប ថ្វាយបង្គំខិតចូលទៅជិត ហើយហូតកាំបិតស្នៀត ដែលចងនៅផ្នួងសក់នោះ ស្ទុះទៅចាក់ ព្រះឥន្ទរាជា ត្រូវព្រះឱរាមួយកាំបិត។ ព្រះចៅឥន្ទរាជា ស្រែកថាឲ្យចាប់ បានតែមួយព្រះឱស្ឋប៉ុណ្ណោះ ក៏ដួលចុះហើយ សុគត ក្នុងឆ្នាំរោង បញ្ចស័កនោះទៅ។ ខណៈនោះ អស់ពួកទាហាន រក្សាព្រះអង្គ ស្ទុះព្រមគ្នាចូលចោមចាប់ កាប់សម្លាប់មហាមាត្យពីរនាក់ និង ស្ម័គ្រប័ក្សពួក ១០នាក់នោះ។ មហាមាត្យទាំង ១២នាក់ ក៏ស្ទុះទៅចាប់យកព្រះសែង និង គ្រឿងអាវុធ ពីក្រុមរក្សាព្រះអង្គនោះ ចូលតដៃប្រថុយជីវិត កាប់សម្លាប់មន្ត្រី និងសេនាទាហានសៀមបានប្រមាណមួយរយប្លាយនាក់។ មហាមាត្យទាំង ១២នាក់នោះ រោយដៃអស់កម្លាំង ដោយហេតុថាទាហានសៀមច្រើន លើសលប់កម្លាំងពេក និង តស៊ូទៅទៀតពុំបាន សៀមក៏សម្លាប់ទាំង ១២ នាក់នោះក្នុងខណៈនោះទៅ។ មន្ត្រីសៀមទាំងនោះ ក៏រៀបចំព្រះសពដាក់ក្នុងព្រះកោដ្ឋស្រេច ចាត់ឲ្យបម្រើទៅក្រាបទូល ព្រះចៅក្រុងស្រីអយុធ្យា តាមផ្លូវរាជការ។
ឯសម្ដេចចៅពញាយ៉ាតរាជា ព្រះអង្គត្រៀមពលរួចជាស្រេច។ ក្រោយមហាមាត្យទាំង ១២ នាក់ចេញទៅនោះ ព្រះអង្គក៏លើកទ័ពបណ្ដោយតាមក្រោយមក។ លុះមកដល់ហើយ ស្ដេចឃើញមន្ត្រី និង ទាហានសៀម កំពុងជ្រើមជ្រួលរមួលគ្នា ដូច្នេះ ក៏ទ្រង់ចូលចោមវាយ ព្រះមហានគរភ្លាមមួយរំពេច។ ពួករាស្ត្រខ្មែរ ក្នុងព្រះនគរ ក៏កាប់សម្លាប់សៀម គ្មានញញើតដៃឡើយ ហើយបើកទ្វារចេញមកទទួលកងទ័ពព្រះអង្គ។ ខណៈនោះ សម្ដេចចៅពញាយ៉ាត ព្រះអង្គក៏លើកក្បួនទ័ព ចូលក្នុងព្រះនគរកាប់សម្លាប់ទ័ពសៀម និង ចាប់បានទុកជាឈ្លើយ ជាច្រើន។ បន្ទាប់មក ស្ដេចចូលប្រាសាទ ទតព្រះនេត្រទៅយល់ស្ត្រីសៀមម្នាក់ ជាអ្នកម្នាង ព្រះឥន្ទរាជា មានរូបឆោមលោមពណ៌យ៉ាងល្អ កំពុងក្រាបយំ ទៀបកោដ្ឋស្ដេចសៀម ទើបសម្ដេចព្រះពញាយ៉ាត ក៏ទ្រង់សួរថា : ឯងឈ្មោះអី ជាកូនចៅអ្នកណា? នាងស្រីនោះ ក្រាបថ្វាយបង្គំ ឱនចោលកន្ទុយភ្នែកមើលព្រះអង្គ ហើយដាក់មុខក្រាបទូលថា : ខ្ញុំម្ចាស់ឈ្មោះ ស៊ីសាងាម ជាកូនឃុនទ្រង់ដាន់មុន ដែលត្រូវជាជីដូនមួយនឹងពញាតេជោ ក្រុងទេព។ ព្រះឥន្ទរាជា ជាព្រះរាមជីដូនមួយ បានសុំខ្ញុំម្ចាស់មកធ្វើជាព្រះម្នាង។ បើតាមពង្សាវតារផ្សេង ​ថា​នាង​ឈ្មោះស៊ីសៈងាម ​ត្រូវជា​កូន​របស់​ ឃុនទ្រង់ព្រះឥន្ទ។​ ​ ព្រះបរមបពិត្រ ជាអម្ចាស់ ស្ដេចទ្រង់ជ្រាបពីវង្សត្រកូល និង ពីរូបរាងលោមពណ៌ ម្នាងស្រីសៀមនេះហើយ ក៏សព្វព្រះទ័យនឹងអ្នកស៊ីសាងាមនោះណាស់។ ស្ដេចទ្រង់យកអ្នកម្នាងនោះ ទុកជាព្រះស្នំឯក កាលសម្ដេចព្រះចៅ ពញាយ៉ាតរាជា ស្ដេចបង្ក្រាបរាជសត្រូវសៀម បានរាបទាបហើយ ព្រះអង្គក៏ចាត់ទាហាន ឲ្យចេញទៅរក្សាគ្រប់ខេត្តទីទៃៗ ជាមាំមួន។ ខណៈនោះ សម្ដេចព្រះសុគន្ធា រាជាគណៈឋានានុក្រមបម្រុងរាជគ្រូ បុរោហិត និង ព្រះបរមរាជវង្សានុវង្ស អង្គអគ្គមហាសេនា សេនាបតី មន្ត្រីតូច ធំខ្ញុំរាជការ ជំនុំព្រមទាំងអញ្ជើញ សម្ដេចចៅពញាយ៉ាត ដែលគ្រងរាជ្យ ឲ្យឡើងសោយរាជ្យជាលំដាប់មក។
ការឡើងគ្រងរាជ្យ
សម្ដេចព្រះពញាយ៉ាត ឡើងសោយរាជសម្បត្តិ ក្នុងឆ្នាំច ចត្វាស័ក ព.ស ១៩២៦, គ.ស ១៣៨២, ម.ស ១៣០៤, ច.ស ៧៤៤ ក្នុងព្រះជន្មាយុ ៥១ វស្សា ព្រះអង្គទ្រង់ព្រះនាមជា ព្រះបាទសម្ដេចព្រះរាជឱង្ការ ព្រះបរមយ៉ាត រាជាធិរាជ ព្រះអង្គទ្រង់ទសពិធរាជធម៌ ទំនុកបំរុងព្រះពុទ្ធសាសនាណាស់។ អាណាប្រជានុរាស្ត្រ បានសេចក្ដីសុខឥតសឹកសត្រូវរៀងមក។ ឯកសារពង្សាវតារផ្សេងទៀត ព្រះ​បរម​នាម​ ព្រះអង្គគឺ​ ​ព្រះបាទ​សម្ដេច​ស្ដេចព្រះរាជឱង្ការ​ព្រះបរមរាជាធិរាជ​ ​រាមាធិបតី​ ​ព្រះ​ស្រីសុរិយោពណ៌​ ​ធម្មិក​ ​មហារាជាធិរាជ​បរមបពិត្រ។​ ​ព្រះ​នាម​ព្រះ​អង្គ​ត្រូវ​អ្នក​ប្រវត្ដិវិទូ​ជំនាន់​ថ្មី​ ​ដាក់​ឈ្មោះ​ថា​ព្រះ​បរមរាជា​ទី​១​ ​ដើម្បី​កុំឲ្យ​ច្រឡំ​នឹង​ព្រះ​មហាក្សត្រ​ជំនាន់​ក្រោយ​ ​ដែល​មានឈ្មោះ​បរមរាជា​ដែរ។​ ​ព្រះ​អង្គ​គង់នៅ​ព្រះ​បរមរាជវាំង​មហានគរ​ដដែល។
លុះដល់មកឆ្នាំថោះ នពស័ក ព.ស ១៩៣១, គ.ស ១៣៨៧, ម.ស ១៣០៩, ច.ស ៧៤៩ ព្រះអង្គឋិតនៅក្នុងសុវណ្ណរតន៍ សិលាមហាប្រាសាទ គិតតាំងពីព្រះអង្គគ្រងរាជ្យ ២ ឆ្នាំ សោយរាជ្យ ៥ ឆ្នាំត្រូវជា ៧ ឆ្នាំ។ ពង្សាវតារផ្សេង ​​ព្រះ​អង្គ​បាន​ទទួល​ព្រះ​រាជាភិសេក​យ៉ាង​ឧឡារិក​ ​គគ្រឹកគគ្រេង​អស្ចារ្យ​ ​នៅ​ថ្ងៃ​ ១១​កើត​ ​ខែ​ពិសាខ​ ​ឆ្នាំរកា​ ​ព.ស​ ១៩៦១, ម.ស​ ១៣៣៩, ច.ស ​៧៧៩,​ ​គ.ស ​១៤១៧។ កាលនោះ​ព្រះ​អង្គ​ ​ព្រះ​ជន្ម​បាន​ ​២១​ វស្សា។ ព្រះ​អង្គជា​ព្រះមហាក្សត្រ​ខ្មែរ​ទី​៣៤​ ​ដែល​ឡើង​សោយរាជសម្បត្តិ​ ​ដោយ​មានគុណ​បំណាច់​ ​បាន​វាយ​យកជ័យ​ជំនះ​ ​កម្ទេច​កម្ចាត់​សត្រូវ​ ​និង​រំដោះជាតិ។​ សម័យថ្ងៃមួយ ព្រះអង្គចេញគង់ក្នុងព្រះរាជរោងរម្យ ព្រមទាំងព្រះបរមរាជវង្សានុវង្ស សេវកាមាត្យ សេនាបតី មន្ត្រីតូច ធំ ខ្ញុំរាជការ ក្រាបបង្គំគាល់ត្រៀបត្រា ទើបព្រះអង្គ មានព្រះរាជឱង្ការ ត្រាស់ថា៖ ក្រុងកម្ពុជាមហានគរ ជាគូសត្រូវនឹងក្រុងទេពនគរ តាំងពីដើមរៀងមក មិនមានស្រុះស្រួលគ្នាឲ្យបានមាំមួនសោះ។ ក្រោយមក សៀមកៀរយកគ្រួខ្មែរទៅជាច្រើនខែត្រ ខែត្រដែលនៅជាផែនដីរបស់យើង ក៏វាផាត់កៀរគ្រួយកអស់ទៅជាច្រើនដែរ អាណាប្រជានុរាស្ត្រដែលសល់នៅ ក៏ពុំធួនល្មមនឹងភូមិ ស្រុកសោះ ប្រជាជន ក្នុងមហានគរ ក៏មានចំនួនតិច។ បើយើងនឹងគិតលើកទ័ពទៅវាយយកខែត្រទាំងនោះមកវិញ ក៏ពុំបាន ដ្បិតគេតែងតាំង រក្សាបន្ទាយមាំមួនណាស់ ជាយូរមកហើយ។ ខាងយើងទៀត ក៏យើងទើបនឹងរួចពីធ្វើសឹកសង្គ្រាម សេនាទាហានក៍កំពុងនឿយហត់។ ស្បៀងអាហារ ក៏ពុំទាន់មានបរិបូរណ៍។ បើសៀមលើកមក យើងនឹងយកខែត្រណាជារបាំងខាងក្រៅ ក៏គ្មានដែរ។ នៅក្នុងក្រុងនេះ កំពែងក៏មាននាទីធំទូលាយ តែប្រជារាស្ត្រ ស្ដើងស្ដួច ពុំធួននឹងការរាជការ នៃព្រះមហានគរហ្លួងឡើយ។ បើសៀមដឹងហើយ នឹងលើកមកយាយីយើង ក៏យើងពិបាកនឹងទប់ទល់ដែរ ដែលជាទីលំបាកដល់សមណៈ ជី ព្រាហ្មណ៍។ ដូច្នេះ គួរតែយើងនឹងថយពីទីនេះ ទៅតាំងព្រះនគរ នៅខែត្របាសានវិញទើបគួរ។ បើសៀមវាលើកមក យើងនឹងបានទ័ពចេញទៅទទួល តាមរយៈ តាមវត្តដោយខែត្រ ទម្រាំតែដល់ទៅទីក្រុង យើងក៏ល្មមប្រុងប្រៀបសេនាទាហានចេញទាន់ មិនបង់ការទេ។ សេចក្ដីនេះ តើអស់អ្នករាល់គ្នា យល់ថាដូចម្ដេច? អស់ខ្ញុំរាជការធំ - តូច ក្រាបថ្វាយបង្គំទូលថា: បពិត្រព្រះសម្មតិទេវាវង្ស សេចក្ដីដែលទ្រង់ព្រះតម្រិះនេះ ឃើញថា គួរដូចព្រះរាជបរិហារណាស់។ ព្រះបរមបពិត្រ ព្រះអង្គទ្រង់ព្រះសណ្ដាប់ អស់មុខមន្ត្រី យកសេចក្ដីក្រាបបង្គំទូលយ៉ាងនេះហើយទើបមានព្រះរាជឱង្ការ ព្រះរាជទាន ព្រះរាជកំណត់ឲ្យអស់សេនាបតី មន្ត្រីគ្រប់ក្រសួង កេណ្ឌពួកពល កសិករ ទាំងជើងទឹក ទាំងជើងគោក ទៅរៀបចំនាំព្រះរាជទ្រព្យ នូវអស់គ្រួប្រជានុរាស្ត្រ ទាសកម្មករទាំងអស់។
លុះដល់មកឆ្នាំថោះ នពស័ក ព.ស. ១៩២៦, គ.ស. ១៣៨២ កាលបានឫក្សមង្គលល្អហើយ ព្រះបាទសម្ដេចព្រះបរមបពិត្រ ស្ដេចចេញចាកព្រះមហាប្រាសាទ រតនសីលាមហាឋាន ស្ដេចចុះទៅប្រថាប់លើព្រះទីនាំងនាវា រាជពាហនៈ។ ព្រះហោរាធិបតី គោះគងទូងរាជភីរី ថ្វាយបង្គំឫករាជព្យូហៈអគ្គមហានោនិករ ទូកយោង ទូកបោ ពលជើងទឹក ជើងគោក ក៏ស្រែកព្យោមា តាំងហ៊ោយកជ័យ លើកចេញចាកមហានគរ ភ្នាក់ងារក៏បើកបាំងមហា ស្វេតច្ឆ័ត្រ អភិរមរាជ (អភិរម ឬ អភិរំ = ឆត្ររួតមានរំភាយដូចក្លស់ សម្រាប់ប្រើជាគ្រឿងរុងរឿង ក្នុងក្បួនហែនៃព្រះរាជពិធីណាមួយ) សម្រាប់ព្រះមហាក្សត្រ កំចាត់ព្រះសូរ្យឆាន ឧត្តមពណ្ណរាយ ព្រមដោយនូវទូកយោង ទូកព្រះសង្ឃ ទូកព្រះរាជវង្ស និង ទូកព្រះទីនាំងអគ្គមហេសីស្រីស្នំ ព្រហ្មចារី សេនាបតី មន្ត្រីតូច - ធំ ខ្ញុំព្រះរាជការ អាមាត្យ សេវកា ព្រាហ្មណ៍ព្រឹទ្ធ បណ្ឌិត កវី និង ទូកជំទាវ នាងខុនណាង ហែបណ្ដោយក្រោយតាមលំដាប់ ទៅដោយវិថី លុះទៅដល់ខែត្របាសានហើយ ស្ដេចទ្រង់ត្រាស់បង្គាប់ឲ្យបោះយុថ្កា គង់នៅកោះបាសាន ឲ្យខ្ញុំព្រះរាជការ តាំងកសាង ព្រះរាជនិវេសន៍ ព្រះរាជរោង ព្រះរាជមន្ទីរ និង រោងព្រះរាជរថ រោង សេះ ដំរី និង កំពែងខ្វាត់ខ្វែង បែរមុខព្រះរាជវាំងទៅខាងកើត យកទន្លេធំមុខព្រះរាជវាំង ទុកជាកំពង់មួយ។ អស់នាម៉ឺនសព្វមុខមន្ត្រី អាណាប្រជានុរាស្ត្រ ទាសកម្មករ ក៏តាំងសង់រោង សង់ផ្ទះ នៅទីនោះតែរាល់ខ្លួន លុះរួចស្រេចហើយ ស្ដេចឡើងគង់ក្នុងព្រះរាជវាំងថ្មី តាំងនាមព្រះនគរ ហៅថា ព្រះវាំងថ្ម។
កំណើតភ្នំពេញ
នេះនឹងនិយាយពីក្រុងលាវ (អានថា:ឡាវ) វិញ ក្នុងឆ្នាំមមី សំរិទ្ធិស័ក ព.ស. ១៩២២, គ.ស. ១៣៧៨, ម.ស. ១៣០០, ច.ស. ៧៤០ មានទឹកជោរជន់ នៅប្រទេសលាវជាធំ។ ទឹកហូរខ្លាំងរបេះមាត់ច្រាំង បាក់ដើមគគីរ មួយធំក្រៃលែង និងដើមគគីរទាំងពួងជាច្រើន។ ក្នុងដើមគគីរធំនោះ មានព្រះពីរព្រះអង្គ មានព្រះភក្ដ្រឈមជាបួនទិស ជាប់នឹងដើមគគីរនោះ ហូរចុះមកទន្ទឹមនឹងព្រែកពាក់ព្រ័ត្រ (ព្រែកពាក់ព្រ័ត្រ គឺព្រែកលាភសព្វថ្ងៃនេះ) រសាត់ច្រាសទឹកទៅលើ រួចរសាត់បណ្ដោយទៅក្រោមវិញ។ រសាត់ទៅរសាត់មក ៧ថ្ងៃ។ ក្នុងគ្រានោះមានស្ត្រីម្នាក់ ជាអ្នកមានធំ ជាឧបាសិកា ក្នុងវត្តលង្កា ឈ្មោះដូនពេញ។ កាលដឹងសេចក្ដីនេះហើយ ដូនពេញក៏ហៅបរិវារចុះទូក ឆ្លងទៅពិនិត្យមើល។ លុះពិនិត្យទៅឃើញដូចថ្មកែវពរ មានព្រះពីរព្រះអង្គជាប់នឹងដើមនោះ។ ដូនពេញ និង បរិវារ នាំគ្នាលើកថ្មកែវនោះ​ចេញពីដើមគគីរ តែលើកមិនរួចទើបនាំគ្នាអន្ទងយកដើមគគីរនោះ ឲ្យមកចតភ្ជាប់នឹងមាត់ច្រាំង រួចបបួលគ្នា លើកថ្មកែវនោះទៀត តែលើកនៅតែពុំបាន។ ដូនពេញ និងបរិវារ ចង់បានព្រះទាំងពីរព្រះអង្គនោះណាស់ តែលើកអស់ចំណេះ អស់កម្លាំងហើយ ទាំងបរិវារ នឹងធ្វើការនោះក៏ពុំកើត ទើបទៅពិតទូលព្រះថេរ វត្តព្រះធម្មលង្កា។ ព្រះចៅអធិការអង្គនេះ ក៏ទទួលយកអាសា ហើយទៅតាំងពិធី ៧ថ្ងៃ យកសរសៃអម្បោះ អន្ទង ដើមគគីរនោះ យោងទៅជាប់នឹងព្រែកបង្កង។ ខណៈនោះ លោកព្រះធម្មលង្កា យកព្រះពុទ្ធ រូបនោះបានហើយ លោកឲ្យព្រះដែលមានព្រះភក្ដ្របួននោះ មួយព្រះអង្គទៅ ដូនពេញ ឲ្យនាំមកកោះឫស្សីកែវ (គឺក្រុងភ្នំពេញយើងសព្វថ្ងៃនេះ)។ លោកព្រះធម្មលង្កា ទុកមួយព្រះអង្គ ដើម្បីសាងព្រះអារាមមួយនៅព្រែកបង្កង។ ព្រះបួនមុខដែលបានមកដូនពេញនោះ ហៅថា ព្រះបង ព្រះដែលតម្កល់នៅព្រែកបង្កង ហៅថា ព្រះប្អូន។ ដូនពេញ តាំងតែពីបានព្រះបួនមុខនោះមក ក៏តាំងនាំស្ម័គ្រប័ក្សពួកជិតឆ្ងាយ ជញ្ជូនដីលើកជាភ្នំកជាព្រះអារាមមួយ តម្កល់ព្រះចតុមុខនោះ អស់រាស្ត្រទាំងពួងដឹងឮហើយ ក៏ចុះចូលមកជួយជញ្ជូនដីនោះជាអចិន្ត្រៃយ៍។
វណ្ណយុត្តិ
វណ្ណយុត្តិ​គឺ​ជា​សញ្ញា​ទាំង​ឡាយ​ដែល​បង្កើត​ឡើង ដើម្បី​កែ​ប្រែ​ ផ្តួល​សំឡេង​ព្យញ្ជនៈ ឬ​ពាក្យ​ពេចន៍​ខ្លះ ឲ្យ​សម​ស្រប​ទៅ​តាម​តម្រូវ​ការ​ប្រើ​ប្រាស់ ​ក្នុង​ភាសា​ខ្មែរ ។ មិន​តែ​ប៉ុណ្ណោះ​ សញ្ញា​ទាំង​នេះ ក៏​អាច​ជួយ​បំប្លែង​​សំឡេង​នៃ​ពាក្យ​ខ្លះ ដែល​មាន​ប្រភព​មក​ពី​ភាសា​បាលី​ ឬ​សំស្ក្រឹត​ផង​ដែរ ។
វណ្ណយុត្តិ​ទាំង​ឡាយ​ចែក​ចេញ​ជា​ពីរ​ពួក​គឺ ៖
ក/ វណ្ណយុត្តិ​ដែល​បន្ថែម​លើ​ព្យញ្ជនៈ ដើម្បី​លម្អៀង​ស័ព្ទ​ឲ្យ​ខ្លី​ឲ្យ​មាន​សូរ​ផ្សេង​ ឲ្យ​ប្លែក​ពី​សំឡេង​ដើម (Signes diacritiques) ។
ខ/ វណ្ណយុត្តិ​ ដែល​ប្រើ​ជា​មួយ​នឹង​ពាក្យ​ ក្នុង​ឃ្លា​ប្រកប ដើម្បី​កាត់​ឃ្លា​ជា​ប្រយោគ​ជា​សង្កាត់ ដើម្បី​សម្គាល់​ន័យ​សេចក្តី​ផ្សេងៗ​ ។ វណ្ណយុត្តិ​ពួក​នេះ​ហៅ​ថា “ ខណ្ឌសញ្ញា ”( Signe de ponctuation ) ។
ត្រីស័ព្ទ ( ៊)
ត្រីស័ព្ទ ​ជា​សញ្ញា​សម្រាប់​ដាក់​លើ​ព្យញ្ជនៈ​ ៤ ​តួ ជា​អឃោសៈ ប, ស, ហ, អ, ឲ្យ​ទៅ​ជា​ឃោសៈ​វិញ ៖ ប៊, ស៊, ហ៊, អ៊, ។ ព្យញ្ជនៈ​ប្តូរ​សំឡេង​ទាំង​នេះ ត្រូវ​បាន​យក​ទៅ​ប្រើ​ក្នុង​ពាក្យ សាប៊ូ, សម្ល​ស៊ុប, ហ៊ាន, ទ្រអ៊ូ... ។ កាល​ណា​សញ្ញា​ត្រីស័ព្ទ​នេះ​ជួប​ប្រទះ​នឹង​ស្រៈ ិ ី ឹ ឺ ើ ក៏​ត្រូវ​ប្រែ​ប្រួល​រូប​មក​ជា (ុ) ដូច​ករណី​ខាង​លើ​ដែរ ឧទាហរណ៍ ស៊ីបាយ, លេង​ហ៊ី... លើក​លែង​តែ​ពាក្យ ប៊ិច, អ៊ីចុះ​អ៊ីចឹង... ។
រស្សសញ្ញា​ ឬ​បន្តក់ (់)
រស្សសញ្ញា​ ឬ​បន្តក់ (់) សម្រាប់​ប្រើ​ដាក់​ថែម​លើ​តួ​ប្រកប​នៃ​ពាក្យ​ ដែល​កើត​ឡើង​ពី​ស្រៈ “ អ ” និង​ស្រៈ “ អា ” ហើយ​កាត់​ស័ព្ទ​វែង​ឲ្យ​ទៅ​ជា​ខ្លី ដែល​ត្រូវ​អាន​លឿន​រហ័ស​។ ឧទាហរណ៍ ៖ កាត = ស័ព្ទ​វែង, កាត់ = ស័ព្ទ​ខ្លី, ចប = ស័ព្ទវែង, ចប់ = ស័ព្ទខ្លី ។
ចំណាំ
ក/ ចំពោះ​តួ​ព្យញ្ជនៈ​ប្រកប​នឹង​អក្សរ “ ម ” ត្រង់​សំឡេង​ប្រកប​លំដាប់​ទី​២​នោះ មិន​បាច់​ប្រើ​សញ្ញា “រស្សៈ” ឬ​បន្តក់ទេ ឧទាហរណ៍ ៖ ចាម់ ។ ក្នុង​ករណី​នេះ គេ​ប្រើ​និគ្គហិត( ៓) ឬស្រៈ “ ាំ” “ ចាំ ” ជំនួស​វិញ ។
ខ/ រីឯតួព្យញ្ជនៈ​ប្រកប​នឹង​អក្សរ “ យ ” ត្រង់​សំឡេង​ប្រកប​លំដាប់​ទី​២​នោះ ក៏​មិន​បាច់​ប្រើ “ រស្សសញ្ញា ” ឬបន្តក់ដែរ, ដូច​ជា​ពាក្យ “ ចាយ់ ” ក្នុង​ករណី​នេះ​គេ​យក​ស្រៈ​ “ ៃ ” មក​ជំនួស​វិញ ព្រោះ​មាន​សំឡេង​ដូច​គ្នា ។
គ/ ចំពោះ​ពាក្យ​ទាំង​ឡាយ​ណា ដែល​ក្លាយ​មក​ពី​ភាសា​បាលី​ឬ​សំស្ក្រឹត មិន​ត្រូវប្រើ​សញ្ញា (់) នេះ​ឡើយ ដូច​ជា​ពាក្យ បទ, សព, ភព, កុសល, ផល កិច្ចកល អ្នក ធនធាន រសជាតិ លាមក ប្រជាជន, ... ពាក្យ​ទាំង​នេះ​មាន​សំឡេង​ខ្លី​ស្រេច​ហើយ តាម​ទម្លាប់​អាន​បែប​បាលី​និង​សំស្ក្រឹត ។ ៤-សំយោគ​សញ្ញា (័)។
ឃ/សញ្ញាផាត់លើមានព្យញ្ជន:ចំនួន៩តួរគឺជាអក្សរ ក់-ង់-ច់-ញ់-ត់-ន់-ប់-ស់និងល់។ ពាក្យដែលមានសញ្ញា(់)គឺជា សម្គាល់=ស្គាល់, កាត់ត, បាញ់, កាច់កុង, គ្រាន់តែ, សម្រាប់=ស្រាប់,លូតលាស់, កង់ជិះ, ចង្កឹះមួយបាច់, កាក់...។ល។។
ង/ចំពោះអក្សរ(ម)មិនដែលប្រើសញ្ញាបន្តក់នោះទេ។ ឧទាហរណ៍:កាំ✓កាម់(មិនត្រឹមត្រូវ) (កាម់)អត់មានគេប្រើពាក្យនេះទេជំនួសស្រ:(ាំ)វិញ(កាំ)គេប្រើពាក្យនេះតំណាងឱ្យកាំកង់កាំម៉ូតតូ...។ល។។ (កម្ម)អត់មានសញ្ញា(់)មានដូចជា: កម្មវិធី, កម្ពុជា, កម្មករ,ពលកម្ម, ពាណិជ្ជកម្ម....។ ឧទាហរណ៍:ពាក្យ(ទាង់)ទាំង,(របាង់)របាំង (ទាំង)គេប្រើ(ទាង់)គ្មានគេប្រើ (របាំង)គេប្រើ(របាង់)គ្មានគេប្រើ...។
សំយោគ​សញ្ញា រឺផាត់លើ (័)
ក/ គេ​ប្រើ​វណ្ណយុត្តិ​នេះ​សម្រាប់​លម្អៀង​ស័ព្ទ​របស់​ពាក្យ​ក្លាយ​មក​ពី​ភាសា​បាលី ឬសំស្ក្រឹត ដូច​ជា ៖ ភយ > ភ័យ, ជយ > ជ័យ, នយ > ន័យ, អាស្រយ > អាស្រ័យ, អាលយ > អាល័យ ។
គ/ សម្រាប់​ប្រើ​សម្រួល​សំឡេង​ក្លាយ​ពី​ពាក្យ​បរទេស​ខ្លះ​ៗ ដូច​ជា ដុក​ទ័រ, ប៉ាស្ទ័រ, អាំង​ហ្សេនីញ័រ, កុំព្យូទ័រ, ត្រាក់ទ័រ ។
របាទ (៌)
វណ្ណយុត្តិ​នេះ ជា​តំណាង​អក្សរ “ រ ” ដែល​គេ​កាត់​យក​ក្បាល​ខាង​លើ​របស់​វា​ មក​រក្សា​ទុក​ធ្វើ​ជា​សញ្ញា​របាទ (៌) ។ គេ​ប្រើ​វណ្ណយុត្តិ​នេះ សសម្រួលសំឡេងអានតាមបែបសំឡេងខ្មែរ ។ គេ​កត់​សម្គាល់​ថា ពាក្យ​បាលី​ណា ដែល​សរសេរ​តម្រួត​នោះ កាល​ណា​យើង​សរសេរ​ជា​ពាក្យ​សំស្ក្រឹត​ក្លាយ​ខ្មែរ គេ​ត្រូវ​ដាក់ (៌) របាទ​នេះ​ជំនួស​វិញ ។
អស្តា (៏)
វណ្ណយុត្តិ​នេះ គឺ​មាន​ទ្រង់​ទាយ​ជា​លេខ ៨ ប៉ុន្តែ​បង្រួញ​ឲ្យ​តូច​ ដើម្បី​ងាយ​យក​មក​ដាក់​លើ​ព្យញ្ជនៈ “ ក ” និង “ ដ ”(ហ៏-ន៏) ដែល​ជា​និបាត​ស័ព្ទ ។ ឧទាហរណ៍ ៖ ខ្ញុំ​ក៏​ទៅ, អ្នក​ក៏​ទៅ, ទោះ​បី​យ៉ាង​ណា​ក៏​ដោយ ...។ ក្រៅ​ពី​នេះ​គេ​ប្រើ​លេខ​អស្តា សម្រាប់​ដាក់​លើ​ពាក្យ​ឧទាន​ស័ព្ទ​ខ្លះ ជា​ពាក្យ​ភ្ញាក់​ ស្ងើច​ រំភើប​... ឱហ្ន៏ នុ៎ះហ្ន៏ ។
ទណ្ឌឃាត ឬ​បដិសេធ (៍)
វណ្ណយុត្តិ​នេះ មាន​រូបសណ្ឋាន​ដូច​សក់​លេខ “ ៩ ” ។ គេ​ប្រើ​ទណ្ឌឃាត ដើម្បី​ដាក់​លើ​អក្សរ​ព្យញ្ជនៈ​ណា​ ដែល​គេ​មិន​អាន ប៉ុន្តែ​គេ​ត្រូវ​តែ​រក្សា​ទុក​ព្យញ្ជនៈ​នោះ​ជា​ចាំ​បាច់ ក្នុង​ន័យ​រក្សា​អក្ខរា​វិរុទ្ធ​របស់​ពាក្យ និង​ជា​គ្រឿង​សម្គាល់​ជាតិ​ស័ព្ទ​របស់​ពាក្យ ។ ឧទាហរណ៍ ៖ ​ទូរទស្សន៍, ប្រយោជន៍, គមនាគមន៍, ព្រឹត្តិការណ៍, ពាក្យ​ពេចន៍, វេយ្យាករណ៍, ត្រ័យរតន៍ ។​ គេ​ច្រើន​ប្រើ​ទណ្ឌឃាត​លើ​ពាក្យ​ក្លាយ​ពី​បាលី​និង​សំស្ក្រឹត ។ សញ្ញា​នេះ ក៏​យក​មក​ប្រើ​ចំពោះ​ពាក្យ​ខ្ចី​ពី​បរទេស​ខ្លះ សម្រាប់​រក្សា​លំនាំ​អក្ខរាវិរុទ្ធ​ដើម​របស់​ពាក្យ​ទាំង​នោះ ដូច​ជា ស៊ីម៉ងត៍, អេដស៍, អាល់​ប៊ែរត៍...។
ពាក្យព្រហស្បតិ៍, វល្លិ៍...។
វិសជ៌នី ឬរះមុខ (ះ)
គេ​ប្រើ​សញ្ញា​នេះ សម្រាប់​ប្រកប​ជំនួស​ខ្យល់ “ ហ​ ” ជា​ពាក្យ​កាត់​កំបុត​ខ្លី ហើយ​អាន​ដោយ​បើក​ចំហមាត់​ដូច​ជា ​តិះ, រិះ, ចុះ, ចង្កើះ (ចង្កឹះ) ឈ្មោះ, ទះ, ដោះ​ដូរ, លោត​ផ្លោះ ។ល។ វា​មាន​សូរ​សំឡេង​ស្រដៀង​នឹង​ពាក្យ​ដែល​ប្រកប​នឹង​ព្យញ្ជនៈ “ ស ” ដែរ ។
យុគលពិន្ទុ ឬចុចពីរ (ៈ)
យុគលពិន្ទុឬ​ហៅថា “ ចុចពីរ ” គេ​ប្រើ​វណ្ណយុត្តិ​នេះ​សម្រាប់ ៖​ ដាក់​នៅ​ចុង​ពាក្យ​មាន​កំណើត​ពី​បាលី ​ឬ​សំស្ក្រឹត ដែល​មាន​សូរ “ អាក់ ” ឬ “​ អ៊ាក់ ” ដូច​ជា លោភៈ, មោហៈ, ទោសៈ...
លើក​លែង​តែ​ពាក្យ ៖ គណបក្ស, គណនា, គណនេយ្យ...​ ដែល​គេ​មិន​ត្រូវ​ប្រើ​យុគលពិន្ទុ​ទេ ។
រីឯពាក្យ ៖ កាលៈ​ទេសៈ គេ​ត្រូវ​ប្រើ​យុគលពិន្ទុក​ទាំង​ពីរ​ម៉ាត់​តែ​ម្តង​ ។ ក៏ប៉ុន្តែ បើ​គេ​សរសេរ​ពាក្យ​នេះ “ បញ្រ្ចាស ” មក​វិញ “ ទេសកាល ” នោះ គេ​មិន​ត្រូវ​ប្រើ​យុគលពិន្ទុ​ឡើយ ។
ក្នុង​សម័យ​នេះ គេ​យក​យុគលពិន្ទុ​មក​ ប្រើ​ក្លាយ​ក្នុង​ឃ្លា​ប្រយោគ​ខ្លះ​ដែរ សម្រាប់​រាប់​រាយ​ឈ្មោះ​អ្វីៗ​ ដូច​ពាក្យ​ថា ទង់​ជាតិ​បារាំង​មាន ៣​ ពណ៌គឺ ៖ ស, ខៀវ, ក្រហម ។ ប៉ុន្តែ​ជា​ទូទៅ អ្នក​និពន្ធ​ទាំង​ឡាយ​តែង​តែ​ប្រើ “ទ្វិពិន្ទុ​លេខ” ក្នុង​ករណី​រៀប​រាប់, ឧទ្ទេស បង្ហាញ... ព្រោះ​ការ​ប្រើ​សញ្ញា​ខណ្ឌបែប​នេះ​ត្រឹម​ត្រូវ និង​សម​ហេតុ​សម​ផល​ជាង ។ យើង​នឹង​បាន​ឃើញ​ព្រម​ទាំង​អធិប្បាយ​ពន្យល់ អំពី​ខណ្ឌ​សញ្ញា​នេះ​នៅ​ទំព័រ​ខាង​មុខ ។
រជ្ជុស​ញ្ញា ឬ​សហសញ្ញា (-)
រជ្ជុស​ញ្ញា ឬ​សហសញ្ញា (-)ជា​សញ្ញា​បន្ទាត់​ផ្ដេក​ខ្លីសម្រាប់​ប្រើ​ប្រាស់​បាន​ច្រើន​យ៉ាង​នៅ​ក្នុង​ការ​សរសេរ​អត្ថបទ ​ឬ​តែង​និពន្ធជា​ដើម ។
ក/សម្រាប់​បំបែក​ព្យាង្គ​នៃ​ពាក្យ​មួយ​ កុំ​ឲ្យ​អាន​ច្រឡំ​ជា​ប្រកប ​នាំ​ឲ្យ​ខុស​ពាក្យ​ដូច​ជា ទូក-ង, ​កុក-ស,​ សម្បុរ-ស,​ខ្សែ-ក​...។
ខ/សម្រាប់​ត​ភ្ជាប់​ពាក្យ​មួយ ដែល​សរសេរ​មិន​ទាន់​ចប់​នៅ​ចុង​ទំព័រ ហើយ​ត្រូវ​ត្រឡប់​មក​សរសេរ​នៅ​ដើម​បន្ទាត់​វិញ ។
គ/ សម្រាប់​ភ្ជាប់​ពាក្យ​មួយ​ដែល​ដាច់​គ្នា ដើម្បី​តម្រូវ​ចាប់​ចុង​ចួន​ក្នុង​កំណាព្យ ។
ឃ/ សម្រាប់​បញ្ជាក់​អំពី​ការ​ផ្លាស់​ប្តូរ​ឃ្លា​សន្ទនា​នៃ​តួ​ពីរ ឬ​ច្រើន​នាក់ ។
ង/ សម្រាប់​សម្គាល់​នូវ​ការ​រៀបរាប់ ជា​លំដាប់​លំដោយ អំពី​គំនិត ​ឬ​ចំណុច​ប្លែកៗ​ ។
កាក​បាទ ឬ​ជើង​ក្អែក (+)
កាក​បាទ ឬ​ជើង​ក្អែក (+) គឺ​ជា​បន្ទាត់​ខ្លី​ពីរ ​មួយ​ផ្តេក​មួយ​ទៀត​បញ្ឈរ គូស​កាត់​ខ្វែង​គ្នា​ចំពាក់​កណ្តាល ។ គេ​ប្រើ​វណ្ណយុត្តិ​នេះ សម្រាប់​ដាក់​លើ​ពាក្យ​ឧទាន​ស័ព្ទ​ខ្លីៗ​មួយ​ចំនួន​ ដែល​មាន​សូរ​សៀង​បង្អូស ​ឬ​ត្អូញ​ថ្ងូរ ដូច​ជា​ពាក្យ ចា៎ះ ! បា៎ទ ! ណា៎ ! ហ្ន៎, នុ៎ះ, ណ៎ះ, អូ៎, អ្ហា៎... ។ ខាង​ផ្នែក​នព្វន្ត គេ​ប្រើ​សញ្ញា​ជើង​ក្អែក​ជា​សញ្ញា​បូក, ឧទាហរណ៍ ៖ ១៥+៣៨ ។
កាក់បាទ ឬជើងក្អែក (+)
កាកបាទឬជើងក្អែកមានព្យញ្ជនៈចំនួន៤+២=៦តួរ(ច៎,ណ៎,ន៎,អ៎,ហ្ន៎,ប៎)។
លេខ​ទោ (ៗ)
សញ្ញា​នេះ​គេ​ប្រើ​សម្រាប់
ក/- ផ្ទួន​ពាក្យ​ដែល​តម្រូវ​ឲ្យ​ថា ឬ​អាន​ពីរ​ដង,
ខ/- សម្រាប់​បញ្ជាក់​អំពី​ចំនួន​ច្រើន ឬ ពហុវចនៈ​ ។
ចំណាំ ៖ មិន​មែន​កំណត់​ថា គ្រប់​តែ​ពាក្យ​ដែល​ត្រូវ​ថា​ឬ​អាន​ពីរ​ដង​នោះ ត្រូវ​តែ​ដាក់​លេខ​ទោ​ទាំង​អស់​នោះ​ ទេ ។ ពាក្យ​បាលី​ខ្លះ​ដែល​យក​មក​ប្រើ​ក្នុង​ភាសា​ខ្មែរ ដូច​ជា នានា ​ធម្មសង្វេគ គេ​ត្រូវ​សរសេរ​ពាក្យ “នានា” នេះ​ត្រួត​គ្នា​ពីរ​ដង ដោយ​គោរព​ទៅ​តាម​វិធាន​បាលី ។ ដូច​ជា​ពាក្យ​ថា ឯហិមម...? ។ បើ​ប្រើ​ជា​មួយ​គុណនាម ​និយាយ​អំពី​ពណ៌​នោះ​ ពាក្យ​ស្ទួន​ដោយ​ប្រើ​លេខ​ទោ​ ចង់​បញ្ជាក់​អំពី​ប្រភេទ​ពណ៌ ដោយ​ឡែកៗ​របស់​វត្ថុ ។
ចំពោះ​ពាក្យ​ខ្មែរ​ខ្លះ ដែល​មាន​សំឡេង​ដដែលៗ​ពីរ​ដង​ដូច​ជា​បបរ កករ ត្រូវ​តែ​សរសេរ​ពីរ​ដង​ជាន់​គ្នា​ដូច្នេះ​ជា​ដរាប ។ ហាម​ដាច់​ខាត មិន​ឲ្យ​សរសេរ បរៗ, ករៗ, បែប​នេះ​ឡើយ ។
ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:វេយ្យាករណ៍​ភាសា​ខ្មែរ
Xian MA60
300px|រូបភាពតូច Xian MA60 (新舟 60, Xīnzhōu 60 "សម័យទំនើបទូក 60") គឺជាយន្តហោះដើរដោយថាមពល turboprop មួយដែលធ្វើឡើងដោយស៊ីអានយន្តហោះឧស្សាហកម្ម Corporation របស់ប្រទេសចិនក្រោមសាជីវកម្មអាកាសចរណ៍ប្រទេសចិនឧស្សាហកម្មខ្ញុំ (AVIC ខ្ញុំ) ។ MA60 គឺជាកំណែ stretch របស់ Xian Y7-200A ដែលត្រូវបានផលិតឡើងដោយផ្អែកលើការអាន-24 ទៅតិបត្តិការនៅក្នុងលក្ខខណ្ឌរឹងមាំដោយមានការគាំទ្រដីមានកម្រិតនិងមានរយៈពេលខ្លីយកបានបិទនិង landing (STOL) សមត្ថភាពទេ។
តំនភ្ជាប់ក្រៅ
ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ក្រុមហ៊ុនអាកាសចរណ៍
ស្រុកដូនកែវ
ជាអតីតស្រុកមួយនៃខេត្តតាកែវ ដែលត្រូវបានប្តូរឈ្មោះទៅជាក្រុងដូនកែវ ។
សាធារណនាម
សាធារណនាម គឺជានាមបញ្ជាក់ពីឈ្មោះ ឬទីកន្លែងអ្វីមួយ ដែលទូទៅមិនចំពោះ។ ឧទាហរណ៍៖ ពូ មីង ជីតា ជីដូន វត្តអារាម សាលារៀន មន្ទីរពេទ្យ...។
អសាធារណនាម
អសាធារណនាម គឺជានាមបញ្ជាក់ពីឈ្មោះ ឬទីកន្លែងជាក់លាក់ណាមួយ ដែលមិនមែនជាសាធារណៈ។ ឧទាហរណ៍៖ ស្រុកសូទ្រនិគម ពូសំ...។
ក្លោងទ្វារ:ចិន
[ Show new selections]
វិបស្សនាកម្មដ្ឋាន
វិបស្សនាកម្មដ្ឋាន និងវិបស្សនូបកិលេស
ក្នុងគម្ពីរ​វិសុទ្ធិមគ្គ ភាគ ៣ មានសេចក្តីពោលអំពី វិបស្សនាបញ្ញាថា ៖ កឋំ ភាវេតព្វា ប្រែថា តើវិបស្សនាបញ្ញា ព្រះយោគីគប្បីចម្រើន យ៉ាងដូចម្តេច?
យស្មា ឥមាយ បញ្ញាយ ខន្ធាយតនធាតុឥន្រ្ទិយសច្ចប្បដិច្ចសមុប្បាទាទិភេទា ធម្មា ភូមិ សីលវិសុទ្ធិ ចេវ ចិត្តវិសុទ្ធិ ចាតិ ឥមា ទ្វេ វិសុទ្ធិយា មូលំ ទិដ្ឋិវិសុទ្ធិ កង្ខាវិតរណវិសុទ្ធិ មគ្គាមគ្គញាណទស្សនវិសុទ្ធិ បដិបទាញាណទស្សនវិសុទ្ធិ ញាណទស្សណវិសុទ្ធីតិ ឥមា បញ្ច វិសុទ្ធិយោ សរីរំ តស្មា តេសុ ភូមិភូតេសុ ធម្មេសុ ឧគ្គហបរិបុច្ឆាវសេន ញាណ បរិចយំ កត្វា មូលភូតា ទ្វេ វិសុទ្ធិយា សម្បាទេត្វា សរីរភូតា បញ្ច វិសុទ្ធិយា សម្បាទេន្តេន ភាវេតព្វា ។
(ប្រែ) ធម៌មានប្រភេទគឺៈ ខន្ធ អាយតនៈ ធាតុ ឥន្រ្ទិយ សច្ចៈ បដិច្ចសមុប្បាទ ជាភូមិរបស់ វិបស្សនា ។ វិសុទ្ធិ ២ គឺ សីលវិសុទ្ធិ ចិត្តវិសុទ្ធិ ជា​ឬសគល់របស់វិបស្សនា ។ វិសុទ្ធិ ៥ ទៀតគឺ ទិដ្ឋិវិសុទ្ធិ កង្ខាវិតរណវិសុទ្ធិ មគ្គាមគ្គញាណទស្សនវិសុទ្ធិ បដិបទាញាណទស្សនវិសុទ្ធិ ញាណទស្សនវិសុទ្ធិ ជាសរីរៈ គឺតួរបស់បញ្ញានោះ ព្រោះហេតុណា ហេតុនោះគឺព្រះយោគី កាលធ្វើនូវការសន្សំនូវញាណ ដោយអំណាចនៃការរៀន និងការសាកសួរក្នុងធម៌ ដែលជាភូមិនោះ ត្រូវញ៉ាំងវិសុទ្ធិ ២ ដែលជាឬសគល់ឲ្យដល់ព្រម ហើយញ៉ាំងវិសុទ្ធិ ៥ ដែលជាសរីរៈឲ្យដល់ព្រម គប្បីចម្រើន ។
រីឯធម្មបរិយាយពិស្តាមួយ អំពី វិបស្សនាកម្មដ្ឋាននេះ មានក្នុងសៀវភៅដែលមានចំណងជើងថា "ពន្លឺនាវាត្រៃលោកនិងនាវាត្រៃលក្ខណ៍" ។ លោកអ្នកដែលមានបំណងនឹងសិក្សាវិបស្សនាក្មដ្ឋាន ដើម្បីចម្រើនវិបស្សនាបញ្ញា​ អាចសិក្សានិង​ប្រតិបត្តិតាមសៀវភៅនេះបាន ព្រោះសៀវភៅនេះត្រូវបានពិនិត្យ ដោយអ្នកចេះដឹង​ពីក្រុមជុំនំព្រះត្រៃបិដក នៃពុទ្ធសាសនបណ្ឌិត្យ កាលពីឆ្នាំ១៩៦៥ រួចហើយ ថាជាសៀវភៅត្រឹមត្រូវតាមត្រៃសិក្ខា ។
ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ព្រះពុទ្ធសាសនា ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:គន្ថធុរៈ ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ព្រះធម៌
ឧបកិលេសដែលកើតដល់​អ្នកចម្រើន​វិបស្សនា។ វិបស្សនូបកិលេស ទាំង ១០ គឺ ៖
ឯកសារយោង
គម្ពីរវិសុទ្ធិមគ្គប្រែ ភាគ ៣ និពន្ធដោយ ... បកប្រែដោយ ... បោះពុម្ពនៅឆ្នាំ ... ។
ពន្លឺនាវាត្រៃលោកនិងនាវាត្រៃលក្ខណ៍​ និពន្ធ​ដោយ ... បោះពុម្ពនៅឆ្នាំ ... ។
៧ កក្កដា
៧ កក្កដា ជា​ថ្ងៃ​ទី​១៨៨​ថ្ងៃ​ ​គិត​តាម​ប្រក្រតិទិន​ក្រិច ឬ​១៨៩​ថ្ងៃ​ប្រសិន​បើ​ប៉ះ​ចំ​ឆ្នាំ​បន្ថែម​ថ្ងៃ ។
ភ្ជាប់​ទៅ​​ក្រៅ
ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:កក្កដា
ប្រធាន
តាម​ឫស​របស់​ស័ព្ទ​ ប្រធាន ជា​ភាសា​សំស្ក្រឹត ឯ​ភាសាបាលី​ប្រើ​ជា​ បធាន (padhāna) ។ សំរាប់ Subject (grammar) សូមមើលចំនុចទី ២ ខាងក្រោម។
អត្តន័យ
បធាន ប្រែ​ថា សេចក្តី​ព្យាយាម ការ​ខំ​ប្រឹង​ប្រែង ការ​ឧស្សាហ៍ ការ​សំភី ។ ក្នុង​ព្រះ​ពុទ្ធ​សាសនា ប្រធាន ឬ​សេចក្តី​ព្យាយាម​នេះ មាន​ ៤ ប្រការ​គឺ៖
ពិនិត្យ​មើ​ល​ទៅ​លើ​ការ​ប្រើ​ពាក្យ​ ប្រធាន​ នេះ​គឺ​សម្រាប់​សម្គាល់​អ្នក​ដែល​ធំ​លើស​គេ ។ ដែល​គួរ​ហៅ​ថា​ជា​ប្រធាន​នោះ ព្រោះ​ត្រូវ​មាន​សេចក្តី​ព្យាយាម​ទាំង​ ៤ យ៉ាង​នេះ ជា​លក្ខណៈ​សម្គាល់​ គឺ​ព្យាយាម​កុំ​ឱ្យ​សេចក្តី​ទុក្ខ និង​បញ្ហា​ផ្សេងៗ​ កើត​ឡើង​ក្នុង​សង្គម​ខ្លួន, ព្យាយាម​កម្ចាត់​នូវ​សេចក្តី​ទុក្ខ​ដែល​សង្គម​កំពុង​ជួប​ប្រទះ ឱ្យ​អស់​ទៅ, ព្យាយាម​បង្កើត​រក​សេចក្តី​សុខ​ស្រួល​ឱ្យ​បាន​ច្រើន​ជា​ទី​បំផុត​ដល់​សង្គម​ និង​ព្យាយាម​ថែរក្សា​ គ្រប់​គ្រង​កុំ​ឱ្យ​សេចក្តី​សុខ​នោះ​បាត់​បង់​ទៅ​វិញ ។
ក្នុង​សម័យ​បច្ចុប្បន្ន​នេះ យើង​ប្រើ​ទាំង​ពាក្យ​ប្រធាន និង​ប្រធានាធិបតី ដោយ​ពាក្យ​ប្រធានាធិបតី សម្រាប់​សម្គាល់​អ្នក​ដឹក​នាំ​ថ្នាក់​កំពូល​នៃ​ប្រទេស​ណា​មួយ​ ជា​ពិសេស​ ក្នុង​របប​ប្រជាធិបតេយ្យ ។ បើ​តាម​ន័យ​នេះ ប្រធានាធិបតី ប្រែ​ថា ជា​ធំ​លើ​ប្រធាន ឬ​ប្រធាន​លើ​ប្រធាន ។ បើ​យក​ជា​ន័យ​វិញ​ ប្រធានាធិបតី គឺ​ជា​អ្នក​ដែល​មាន​សេចក្តី​ព្យាយាម​ក្នុង​ព្យាយាម​ទាំង​ ៤ ដ៏​លើស​លប់​លើ​គេ​ឯង​ទាំង​អស់​ ។
ន័យផ្សេងទៀត ក្នុងភាសាវេយ្យាករណ៍
ប្រធាន (Subject) ជាពាក្យដែលប្រើ ជាមួយនឹង កិរិយាសព្ទ ដើមបីបង្កើតជា អនុប្រយោគ ឬ ប្រយោគពេញលេញមួយ។ នៅក្នុង ល្បះកត្តុ, ប្រធានធ្វើអំពើលើកម្មបទ ដែល ល្បះកម្ម ប្រធានរងអំពើពី កម្មបទ
បំណែងចែក ក្នុងប្រធាន
ប្រធាន (ឬ កម្មបទ) មានការបែងចែកទៅតាម បុរស៖
សព្វនាមប្រធាន
សព្វនាមប្រធាន (Subject Pronoun) មាន៖
ភ្នាក់ងារសារព័ត៍មាន
កិច្ចដំបូង
មុនពេលដែលសារព័ទ៍មានត្រូវបានបង្កើតឡើងនៅដ់មសតវត្សទ១៧ គឺមន្រីរដ្ឋាភិបាលប្រើក្តាព័ទ៍មានព័ត៍មានដើម្បីផ្សព្វផ្សាយ។
ប្រវត្តិដំបូង
ឯកសារដំបូងនៃសារព័ទ៍មានត្រូវបានសរសេនៅក្នុងភាសាអេហ្ស៊ីបដែលលោក Pharohsបានប្រើនូវការផ្សព្វផ្សាយនូវកំរិតសារព័ទ៍មានក្នុងរដ្ឋ ចមនួន( ២៤០០មុនគ្រឺសករាជ) ការសាកល្បងនេះគឺជាដើមហេតុនៃការអនុវត្តន៍សំាន់ជាងគេ។នៅក្នុងសម័យរ៉ូមដំបូងឬActa Diurna
In Ancient Rome, Acta Diurna, or government announcement bulletins, were made public by Julius Caesar. They were carved in metal or stone and posted in public places. In China, early government-produced news sheets, called tipao, circulated among court officials during the late Han dynasty (second and third centuries AD). Between 713 and 734, the Kaiyuan Za Bao ("Bulletin of the Court") of the Chinese Tang Dynasty published government news; it was handwritten on silk and read by government officials. In 1582 there was the first reference to privately published newssheets in Beijing, during the late Ming Dynasty;[5]
Xian JH-7
300px|រូបភាពតូច Xian JH-7 (Jianjiji Hongzhaji - ចម្បាំង-បំផ្ទុះគ្រាប់បែក) អង្គការណាតូរាយការណ៍ឈ្មោះ Flounder ) ត្រូវបានគេស្គាល់ផងដែរថាជា FBC-1 (Fighter របស់ / បំផ្ទុះគ្រាប់បែកនៅប្រទេសចិន-1) ហោះក្រុមហ៊ុន Leopard គឺជាផ្នែកក្រោយពីរកៅអី-ភ្លោះម៉ាស៊ីន ចម្បាំង-បំផ្ទុះគ្រាប់បែកក្នុងការបម្រើជាមួយកងទ័ពរំដោះប្រជាជនរបស់កងទ័ពជើងទឹកកងទ័ពអាកាស (PLANAF) និងរំដោះកងទ័ពអាកាសកងទ័ពប្រជាជន (PLAAF) ។ នេះអ្នកម៉ៅការចម្បងគឺ Xian យន្តហោះសាជីវកម្មឧស្សាហកម្ម (XAC) និងវិទ្យាស្ថានរចនាយន្តហោះ 603rd (ដែលក្រោយមកបាន បានដាក់ឈ្មោះវិទ្យាស្ថានយន្តហោះដំបូងរបស់ AVIC-1 ។ )
នេះ JH-7s ជាលើកដំបូងត្រូវបានគេបញ្ជូនទៅ PLANAF នៅក្នុងពាក់កណ្តាលទសវត្សរ៍ឆ្នាំ 1990 សម្រាប់ការវាយតំលៃដោយមានសេវាចូល JH-7A មានភាពប្រសើរឡើងនៅក្នុងឆ្នាំ 2004 ។
តំនភ្ជាប់ក្រៅ
ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:យន្តហោះយោធា
សង្កាត់បាក់ខែង
សង្កាត់បាក់ខែងជាសង្កាត់មួយស្ថិតនៅក្នុងខណ្ឌឫស្សីកែវ រាជធានីភ្នំពេញ។
រដ្ឋបាល
ឃុំនេះមាន៣ភូមិ៖
ពន្លឺនាវាត្រៃលក្ខណ៍ វគ្គទីបញ្ចប់
វិបស្សនាបញ្ហាធម្មបរិយាយ វគ្គទីបញ្ចប់
ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ព្រះពុទ្ធសាសនា ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:វិបស្សនាធុរៈ
អាយតនៈ
អាយតនៈ
អាយតនៈ Āyatana ជាពាក្យបាលី មានន័យថាមូលដ្ឋាននៃវិញ្ញាណ ។ ក្នុងព្រះពុទ្ធសាសនា អាយតនៈចែកចេញជាអាយតនៈក្នុង៦ (អជ្ឈត្តិកានិ អាយតនានិ) និងអាយតនៈ ក្រៅ៦ (ពាហិរានិ អាយតនានិ) ។ ម្យ៉ាងទៀតគេស្គាល់អាយតនៈក្នុង ថាជាបសាទឬទ្វារដែរ រីឯអាយតនៈក្រៅ គេស្គាល់ថាជាអារម្មណ៍របស់វិញ្ញាណ ។ ដូច្នេះអាយតនៈមាន បសាទ-អារម្មណ៍៦គូរគឺ អាយតនៈក្នុង៦និងអាយតនៈក្រៅ៦៖
ក្នុងគម្ពីរបាលី
ក្នុងអរិយសច្ច៤ ព្រះពុទ្ធបានត្រាស់បញ្ជាក់ថា ហេតុដែលនាំឲ្យកើតទុក្ខ គឺតណ្ហា ។ ក្នុងខ្សែច្រវាក់បដិច្ចសមុប្បាទ១២នេះ ព្រះពុទ្ធបញ្ជាក់ថា តណ្ហាកើតឡើងដោយសារវេទនា ដែលកើតឡើងអំពីផស្សៈ នៅត្រង់អាយតនៈ៦ ។ ដូច្នេះដើម្បីរំលត់តណ្ហា និងវិបាករបស់វាគឺសេចក្តីទុក្ខ គេត្រូវតែសង្រូម និងធ្វើការយល់ដឹងក្នុងអាយតនៈ ។
សេចក្តីបរិយាយអំពីអាយតនៈ
នៅគ្រប់កន្លែងក្នុងគម្ពីរបាលី អាយតនៈបានត្រូវលើក យកមកបរិយាយ ក្នុងសេចក្តីពន្យល់ធម៌រាប់រយ ។ ក្នុងធម្មបរិយាយផ្សេងៗទាំងនេះ អាយតនៈបានលើកយកមក ពោលតាមរបៀបផ្សេងគ្នា ដូចខាងក្រោមនេះ៖
ឆក្កៈ ក្រុមដែលមាន៦
សឡាយតនៈរាប់បញ្ចូល បសាទ៦ ឬអាយតនៈក្នុង៦ និងអារម្មណ៍៦ ឬអាយតនៈក្រៅ៦ ។ ដោយអាស្រ័យលើសឡាយតនៈនេះ ចេតសិកមួយចំនួនក៏កើតឡើង ។ ដូច្នេះប្រសិនណា មានត្រចៀក ហើយនិងសម្លង សោតវិញ្ញាណក៏កើតឡើង ។ វត្តមាននៃធាតុ ទាំង៣ (ត្រចៀក សម្លេង សោតវិញ្ញាណ) ជាបច្ច័យឲ្យផស្សៈ (ការពាល់ត្រូវ) កើតឡើងដែលនាំឲ្យកើតវេទនា ជាសុខ ជាទុក្ខ ជាសោមនស្ស ឬទោមនស្ស ។ គឺមកតែអំពីវេទនានេះហើយ ដែលជាហេតុឲ្យតណ្ហាកើតឡើង ។ ការរាប់រៀបបែបនេះអាចរកឃើញ នៅក្នុងឆឆក្កសូត្រ Chachakka Sutta ដែលឆក្កៈឬក្រុម៦ មានបសាទ៦ អារម្មណ៍៦ វិញ្ញាណ៦ ផស្សៈ៦ វេទនា៦ និងតណ្ហា៦ ត្រូវបានយកមកពិនិត្យ ហើយឃើញថាជារបស់អនត្តា Anatta ។