cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
ហ្គ្រាប្រីអ៊ែល ហ្រ្គារ៉ាស្សៀ ម៉ារ៉ាហ្គេស
សាស្រ្តក្នុង ឆ្នាំ ១៩៨២ ។ គាត់ស្វែងរករៀនដោយខ្លួនឯង ហើយបានចាកចេញពីសាលាច្បាប់ដើម្បីទៅសិក្សាមុខវិជ្ជាអ្នកកាសែត ។
​ចាប់តាំងពីនោះមកគាត់បានបង្ហាញ មិនអាចហាមឃាត់ពីការរិះគន់របស់គាត់សំរាប់ប្រជាជនកូឡំប៊ី និងនយោបានរបរទេសទេ ។ គាត់មាន
រៀបការជាមួយនឹង មើស្សិតដេស៏ បាឆា ពួកគេទាំងពីរមានកូនពីរនាក់ជាមួយគ្នា គឺ រ៉ូឌ្រីហ្រ្គូ  និង ហ្រ្គូហ្សាលូ ។
គាត់បានចាប់ផ្តើមធ្វើជាអ្នកកាសែត​ ហើយបានសសេរការងារទាក់ទងនឹងរឿងផ្សេងៗជាច្រើន ប៉ុន្តែគេទទួលស្គាល់ថាវាល្អណាស់សំរាប់​រឿង​ប្រលោមលោករបស់គាត់ ដូចជា រឿង រង់ចាំបន្ត
ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:អ្នកនិពន្ធ ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ប្រទេសកូឡុំប៊ី ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:រង្វាន់ ណូបែល
រឿងមហាចោរនៅទល់ដែនវគ្គទី២៖បងប្អូនពីរនាក់
ព្រះសុរិយាចោលពន្លឺពណ៌មាសលើសិរីសោភ័ណ បីដូចប្រាប់ថាព្រឹត្តិការណ៌មួយយ៉ាងចម្លែក នឹងចាប់កើតមានថ្ងៃនោះតទៅមិនខាន។
ស្រីស្រស់ទេវី បុត្រីវិសេសក្លាហាន ដើរពីគុម្ពផ្កាមួយទៅគុម្ពផ្កាមួយ។
ព្រឹកនោះធម្មជាតិជូនទេសភាពមួយជាទីពេញចិត្តបំផុត។រុក្ខាមានស្លឹកពណ៌បៃតងខ្ចី ត្រដាងផ្ទៃមួយយ៉ាងធំទូលាយទៅលើពសុធា។នៅចុងស្លឹកនីមួយៗ នៅទងធាងនីមួយៗ នៅកៀនមែកនីមួយៗ គឺបុប្ផាពណ៌ស លឿង ខៀវ ក្រហម ស្វាយ រីករហង់ត្រង់នោះគ្រប់បែបយ៉ាង ខ្លះមានរំយោលឆើតឆាយ ខ្លះមានទងផ្កាជាក្បាច់ ជាក្បូរដែលធ្វើឲ្យចក្ខុមនុស្សលោកឃើញចម្លែកប្លែកអស្ចារ្យ ចង់ឲ្យតែទស្សនាគយគន់ មើលមិនចេះអស់មិនចេះហើយ។
200px|rightឱ! ស្នាដៃធម្មជាតិដែលចេះតុបតែងលោក តើអ្នកកើតឡើងសម្រាប់តែទេវីបុត្រីវិសេសក្លាហានម្នាក់ឯងឬ?ឬសម្រាប់អ្នកទាំងអស់គ្នា? អ្នកនិងកញ្ញាទេវី ហាក់ចេញតែពីគុម្ពមួយ ពីព្រោះល្អឆើតឆាយផុតវិសេសដូចគ្នា។
នាងទេវីដើរមួយៗ យ៉ាងស្រាលខ្លួន។ ស្រីស្រស់ក្រឡេកមើលនាយអាយ ឈប់រើសផ្កាណាដែលនាងស្រឡាញ់។ នាងបេះផ្កាមួយយកមកសៀតលេងនឹងសក់នាង។នាងយកមកល្បងសៀតលើទ្រូងនាង រួចយកមកដាក់ផ្ទឹមនឹងមុខនាង។នាងរឹតតែល្អជាងមុនទៅទៀត។នារីសប្បាយរីករាយក្នុងចិត្តឥតឧបមា។
ក្នុងមួយនាទីដ៏សុខសាន្តនេះ ដី ស្មៅ ឈើ ផ្កា ទឹក មេឃ ធម្មជាតិទាំងមូលគឺជាទ្រព្យរបស់នាងទាំងអស់ ដែលមាននាងជាព្រះខន្តិយានីយ៍ម្ចាស់ស្រីតែមួយ។
តាំងពីតូចមក នាងពុំដែលបានសប្បាយថ្ងៃណាមួយដូចថ្ងៃនេះឡើយ។នាងជាស្រីធ្លាប់តែរស់ក្នុងបរិវេណផ្ទះ ក្នុងជញ្ជាំងស្លឹកក្រៀមទាំងបួនជុំវិញ។ក្រៅពីព្រំដែនដែលវត្ថុមើលឃើញ កាន់បាននោះនៅមានរបងដែកមួយបែបទៀតដែលភ្នែកធម្មតាមើលមិនឃើញឡើយ គឺរបងទំនៀមទម្លាប់។
ខ័ណ្ឌសីមានេះ ចងក ចងដៃ ចងជើង ចងចិត្តនាងមិនឲ្យទៅណាបានឆ្ងាយពីខ្ទមនាងឡើយ។ហេតុនេះជីវិតទេវីស្រីកល្យាណគឺជាជីវិតក្នុងរូង ក្នុងអណ្តូងងងឹត ក្នុងកន្លែងឃុំឃាំងបីដូចជីវិតអ្នកទោស។ក្នុងមួយអាទិត្យទាល់តែចំថ្ងៃសីលទើបនាងបានចេញដើរម្តង ដោយមានកិច្ចបេះផ្កាជាហេតុ។ក្នុងពេលសេរីដ៏ថ្លៃវិចិត្រនេះ កញ្ញាហាក់បានធូរសាច់ ធូរឈាម ធូរសរសៃ ដោយបានដកដង្ហើមយកខ្យល់ថ្មីក្នុងទីសួន។
ហេតុថ្ងៃសីលចំពោះនាងគឺថ្ងៃរួចខ្លួន ថ្ងៃថ្មី ថ្ងៃសប្បាយ ថ្ងៃមនុស្ស ថ្ងៃស្មើមុខ ថ្ងៃសិទ្ធិ ថ្ងៃសេរី។
កញ្ញាបេះបុប្ផាគ្រប់ពណ៌បានមួយដុំធំ។នាងទៅបត់ជើងលើស្មៅ។នាងក្រងផ្កា នាងញញឹម នាងធ្មេចភ្នែក ចិត្តស្រីស្រម័យនឹក... នឹក... នាងនឹកដល់គូស្នេហារបស់នាង ម្តេចក៏បាត់យូរម៉្លេះ មិនឃើញមក? តើប្រុសជីវិតទៅណា? តើថ្លៃឧត្តមរវល់ការអ្វី? តើថ្លើមថ្លៃផុតអស់ប្រុសឈឺហើយ ឬដូចម្តេច? តើសង្សារប្រសើរភ្លេចនាងឬ? តើព្រលឹងបងស្នេហាប្អូនដូចប្អូនស្នេហាបងឬទេ? តើគូស្នេហាហ៊ានប្តូរជីវិតនឹងបងឬទេ?
ចំណោទទាំងប៉ុន្មាននេះ បុរសម្នាក់មាឌធំ ស្មាទូលាយ ដើមទ្រូងធំ ចង្កេះរាវ សក់រួញអង្គាដី មុខស្រស់ ភ្នែកមុតថ្លា សម្លៀកបំពាក់រុងរឿង អាវពណ៌ខៀវរលើបរលោង ដាវស្រោមពណ៌មាសព្យួរនៅចង្កេះ សមជាអ្នកមានបណ្តាសក្តិខ្ពស់ អាយុប្រមាណជាង២០ឆ្នាំ ស្ទុះភ្លែតចេញពីគុម្ពផ្ការហ័ស ដូចគ្នាមកចាប់ឱបនាងទេវីពីក្រោយរឹតជាប់ដូចដង្កាប់ ឱនមុខថើប...។
នារីដំបូងភ្ញាក់ខ្លួនដូចកន្ត្រាក់ ប៉ុន្តែលុះដៃនិងដៃជួបគ្នា មុខនិងមុខជល់គ្នា ម្រាមនាងរាវរឹតកប្រុសចម្លែកជើងឆើតនេះយ៉ាងខ្លាំងបន្ថែមទៀត។រួចគឺឈាមដែលរត់ខុសធម្មតា គឺបេះដូងដែលវាយលឿនជាងធម្មតាគឺមនោសញ្ចេតនាដែលជ្រួល ខ្មួលលើសធម្មតាក្នុងរូបយុវជនទាំងពីរ។
តណ្ហា! ឱតណ្ហា! នារីភ្លេចអស់ហើយ! ផ្កាទៅដោយផ្កា ឳពុកទៅដោយឳពុក ដីទៅដោយដី ធម្មជាតិទៅដោយធម្មជាតិ នៅសល់តែវត្ថុគឺបងនិងប្អូនប៉ុណ្ណោះដែលអ្នកផងស្គាល់ឈ្មោះហៅថា សេចក្តីស្នេហាឬរាគៈ ឬភ្លើងមេត្រី។
នាងទេវីនិយាយខ្សឹបៗដាក់ត្រចៀកបុរសថា៖
នាងហៅបន្តទៀត៖
បុរសលើកស្រីឡើងឲ្យអង្គុយ។អ្នកសើចរកនាង ឃើញធ្មេញសស្គុស យកម្រាមដៃចាប់ចង្កានាងដោយមេត្រី រួចឆ្លើយតិចៗទៅវិញ៖
នារីបែបអៀន មុខឡើងក្រហម ញញឹមចុងតមាត់តបទៅវិញ។បុរសចាប់បង្វិលខ្លួននាងយ៉ាងលឿន ខ្នងនាងក៏បានមកជាប់នឹងដើមទ្រូងប្រុសជាទីស្នេហា។
ក្នុងសន្ទុះនេះ ស្ត្រីផ្តេកក្បាលនាងលើស្មាមានន្ទជាគូជីវិតយ៉ាងស្និទ្ធស្នាល។ ដៃបុរសឱបរឹតចង្កេះនាង។ ដៃនាងអង្អែលដៃបុរស។ នាងហាក់បាត់ខ្មាសបន្តិចដែរ ដោយនៅមិនចំកែវភ្នែកបុរសដូចមុនពេក។ ស្រីធីតានិយាយដោយក្រៀមក្រំថា៖
បុរសឆ្លើយកាត់ដោយម៉ឹងម៉ាត់ថា៖
នាងទេវីខ្មួលរំជួលក្នុងចិត្តពេកក្រៃ នាងគ្រវីក្បាលដកដង្ហើមធំឆ្លើយដោយមានសម្លេងស្រងូតស្រងាត់វិញថា៖
មានន្ទមានចិត្តគ្រលួចអាណិតស្រី។នាងទេវីលើកដៃឡើងអង្អែលថ្គាមបុរសជាទីស្នេហា។នាងនិយាយមួយៗថា៖
រឿង អ្នកតា ពុំ-សែន
ដកស្រង់ចេញពីសៀវភៅប្រជុំរឿងព្រេងខ្មែរ ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម : ប្រជុំរឿងព្រេងខ្មែរ
រឿងមហាចោរនៅទល់ដែនវគ្គទី២៖បងប្អូនពីរនាក់
បុរសញញឹមរួចឆ្លើយវិញថា៖
មានន្ទពេញចិត្តក្រៃពេកនឹងសម្តីនារីជាសង្សារ អ្នកពុំឆ្លើយភ្លាមទេ អ្នកឱនទៅថើបថ្ពាល់ស្រីដែលនៅជិតនឹងច្រមុះអ្នកស្រាប់។នាងទេវីស្រៀវខ្លួនខ្ញាកៗ នាងចង់ឱនឱបលេបបុរសវិញ តែអៀនពេករកធ្វើអ្វីទៅមិនរួច។នាងរកឧបាយកំប្លែងលេងថា៖
ក្នុងលោកនោះ សូរស្គរលាន់ឮឡើងទូងៗ នៅឯគេហដ្ឋានព្រះកម្ពុត។មានន្ទងើបអើតមើលទៅទិសដែលសូររត់មកដល់។នាងទេវីក៏ក្រោកងាកមើលទៅតាម។ មានន្ទនិយាយទៅកាន់ថា៖
អ្នកសើចយ៉ាងស្រស់ដាក់នាង។នាងសើចយ៉ាងស្ងួតដាក់អ្នកដោយមិនចង់ឲ្យឃ្លាតសោះ។ មានន្ទស្ទង់ឃើញចិត្តនាង។អ្នកចាប់ដៃនាងទាំងពីរច្របាច់យ៉ាងខ្លាំង ឱនថើបជាចុងក្រោយបង្អស់ រួចនាងទេវីឈរមើលមុខសង្សារដែលថយខ្លួនមួយៗ ចេញពីនាងទាំងស្តាយ។នារីខ្លោចផ្សាក្នុងចិត្តជាពន់ពេក។ នាងស្រែកតិចៗ ផ្តាំថា៖
បុរសញញឹមដាក់នាង ងក់ក្បាលទទួលទន្ទេញថា៖
ថាហើយបុរសស្ទុះភ្លែតរត់ផ្លោះគុម្ពផ្កាទាំងពួងបាត់ទៅ។នាងកញ្ញាឈរមើលគូសង្សារយ៉ាងរំភើបញាប់ញ័រក្នុងចិត្ត។ នាងងាកចេញហាក់អស់កម្លាំងហេវទន់ដៃ ទន់ជើង ធេងធោងៗក្នុងខ្លួន។នាងដើរមួយៗ ទៅរើសផ្កាដែលនាងបេះចងទុកលើស្មៅ។
ដើរចេញពីទីស្នេហាបានប្រមាណ ប្រហែលដប់ជំហាន បុរសម្នាក់មាឌស្តើងមាំ ប្រដាប់ដោយ គ្រឿងទាហាន អាវុធនៅចង្កេះ រូបឆើត ស្ទុះចេញពីគុម្ពផ្កាមួយមកឱបនាងទេវីពីក្រោយ។ស្រីភ្ញាក់ខ្លួនស្ទើរភ្លាត់ស្មារតី នាងបម្រះយ៉ាងខ្លះអស់ទំហឹង ចងចិញ្ចើម ភ័យផង បបូរមាត់ស្លេកស្លាំង។
ក្នុងមួយវិនាទីនោះ នាងក៏បានរួចពីក្រញាំដៃ ពីបុរសថ្មី។បុរសសើចក្អាកក្អាយដោះមួកគំនាប់នាងយ៉ាងកំប្លែងអស់ពីចិត្ត។
នាងទេវីខាំធ្មេញគ្រឺត សំឡក់បុរស មុខនាងដែលស្លាំង ក៏ប្រែជាក្រហមភ្លាម។នាងនិយាយដោយសង្កត់ពាក្យទៅរកយុវជនចម្លែកថា៖
នាងចង្អុលមុខបុរសដោយបន្តវាចាថា៖
ថាហើយ នាងច្រត់ដៃនឹងចង្កេះនាង សម្លឹងមុខបុរសគ្មានប្រហែលឡើយ។កាមាសើចដដែល។
បុរសឡើងក្រហមស្លឹកត្រចៀក។ដោយស្រឡាញ់នាងទេវីពេក កាមាមើលមុខនាងឃើញល្អអ្វី ក៏ល្អម៉្លេះទេ ទោះកំពុងខឹងក្រញូវដូច្នោះក៏នៅតែល្អ។សម្លេងពីរោះអ្វីក៏ពីរោះម៉្លេះ ទោះគំហក ដៀលត្មះប៉ុណ្ណោះហើយ ក៏នៅតែពីរោះ។អ្នកមើលមុខនាងដោយអង្វរ ហើយពោលថា៖
rightកាមាខឹងឆួលក្នុងចិត្ត ដោយមើលឃើញជាក់ថា ធម៌ត្រជាក់មិនបានការ។អ្នកខាំធ្មេញដើរចូលទៅរកនាង ប្រាថ្នាគិតចាប់គំហែង ចាប់ដោយកម្លាំងតែម្តង។នារីសម្លឹងបុរសយ៉ាងកកាចបំផុត។កាមាទុចង៉ក់។នាងពោលថា៖
កាមារឹតតែខឹងទៀត អ្នកសំឡក់នាងទេវីស្ទើរធ្លុះពីរបី។ខ្យលគំនុំមួយ បោកមកលើដួងចិត្តអ្នកដូចព្យុះសង្ឃរា។យ៉ាងរហ័សអ្នកបែរមុខចេញ ស្ទុះលោតកាត់គុម្ពផ្កាមួយ ពីមួយទៅមួយ តម្រង់ទៅគេហដ្ឋានព្រះកម្ពុតឳពុក។
នាងកញ្ញាទេវីបានធូរ ដូចដកបន្លាពីដើមទ្រូង ធូរចិត្ត ឈរមើលកាមាដែលបាត់ទៅ។អស់កម្លាំងហេវ នារីដើរមួយៗទៅកាន់ផ្ទះនាង៕
ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:រឿងមហាចោរនៅទល់ដែន ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ប្រលោមលោកខ្មែរ
ប្រវត្តិវិទ្យា និងមុខវិជ្ជាផ្សេងៗ
ខាងក្រោមនេះគឺជាទំនាក់ទំនងរវាងមុខវិជ្ជាប្រវត្តិវិទ្យា និងមុខវិជ្ជាឯទៀត៖
ប្រវត្តិវិទ្យា និងបុរេប្រវត្តិសាស្ត្រ- History and prehistory
តាមធម្មតា មុខវិជ្ជាប្រវត្តិសាស្ត្រត្រូវបានកំណត់ត្រឹមពាក្យសរសេរ និងនិយាយ។ យ៉ាងណាម៉ិញ ការ កកើតឡើងជាមុខវិជ្ជាជីវៈជាន់ខ្ពស់ និងក្លាយជាមុខវិជ្ជាបែបវិទ្យាសាស្ត្រថ្មី នាសតវត្សទី ១៩ និង ២០បាននាំឱ្យ មានរលកពត៌មានឬមុខវិជ្ជាថ្មីដែលប្រកួតប្រជែងនឹងពាក្យនេះ។ បុរាណវិទ្យា នរៈវិទ្យានិងវិទ្យាសាស្ត្រសង្គម ផ្សេងទៀតកំពុងតែផ្តល់ពត៌មានថ្មី និងទ្រឹស្តីថ្មីអំពីប្រវត្តិសាស្ត្រមនុស្សជាតិ។
ប្រវត្តិវិទូបុរាណបានចោទសួរថា តើមុខវិជ្ជាថ្មីទាំងនេះពិតជាប្រវត្តិសាស្ត្រឬទេ ប្រសិនបើ វាមិនកំណត់ដោយពាក្យសរសេរ ដែលផ្ទុយពី មុខវិជ្ជាប្រវត្តិសាស្ត្រ ដែលផ្អែកលើការសរសេរ។ បច្ចេកពាក្យថ្មី បុរេប្រវត្តិ (prehistory) ត្រូវបានគេបង្កើត ឡើងដើម្បីដណ្តប់លើលទ្ធផលនៃមុខវិជ្ជាថ្មីៗទាំងនោះ ដែលស្វែងរកពត៌មាន ឬព្រឹត្តិការណ៍មុនពេលមាន កំណត់ហេតុជាលាយលក្ខណ៍អក្សរ។
នៅសតវត្សទី ២០ ការបែងចែករវាងមុខវិជ្ជាប្រវត្តិសាស្ត្រ និងបុរេប្រវត្តិសាស្ត្របានក្លាយជាបញ្ហា ពិភាក្សាដ៏ក្តៅ។ ការរិះគន់បានកើតមានឡើងដោយសារតែមុខវិជ្ជាប្រវត្តិសាស្ត្រត្រូវបានគេដកយកការសិក្សា អរិយធម៌មួយចំនួន ដូចជាអរិយធម៌អាព្រិចសាហារ៉ា(Sub-Saharan Africa) និងអរិយធម៌អាមេរិចសម័យ មុនការមកដល់របស់លោកគូឡុម។ លើសពីនេះទៅទៀត បុរេប្រវត្តិវិទូ ដូចជាលោក វែរ ហ្គ័រដុង ឈីលដ៍ (Vere Gordon Childe) និងបុរាណវិទូប្រវត្តិសាស្ត្រ ដូចជាលោក ជេម ឌីតហ្ស៍ ( James Deetz)បានចាប់ ផ្តើមប្រើប្រាស់បុរាណវិទ្យាដើម្បីពន្យល់អំពីព្រឹត្តិកិរាណ៍សំខាន់ៗ ដែលពីដើមឡើយជាផ្នែកដែលស្ថិតក្នុងការ សិក្សាប្រវត្តិសាស្ត្រ។ ប្រវត្តិវិទូចាប់ផ្តើមពិនិត្យហួសពីការថ្លាថ្លែងប្រវត្តិសាស្ត្របែបនយោបាយដ៏ចាស់គំរិល ដោយប្រើប្រាស់គោលការណ៍ថ្មី ដូចជា ប្រវត៉្តិសេដ្ឋកិច្ច សង្គម និងវប្បធម៌ ដែលសុទ្ធតែពឹងផ្អែកលើប្រភព ឯកសារ និងភស្តុតាងផ្សេងៗជាច្រើន។ នៅប៉ុន្មានទសវត្សចុងក្រោយនេះ របាំងដ៏រឹងមាំ ដែលខ័ណ្ឌចែករវាង ប្រវត្តិសាស្ត្រ និងបុរេប្រវត្តិសាស្ត្របាននឹងកំពុងធូររលុង។
មានទស្សនៈយល់ឃើញផ្សេងៗគ្នាជាច្រើនស្តីអំពីកំនកំណើតប្រវត្តិវិទ្យា។ អ្នកខ្លះជឿជាក់ថា ប្រវត្តិវិទ្យា បានចាប់ផ្តើមតាំងពីសតវត្សទី ៣៤ មុន គ.ស. ម្លេះ ស្របគ្នានឹងកំណើតអក្សរ Cuneiform ក្នុងនោះ មាន អក្សរពួកមេសូប៉ូតាមី (Mesopotamia) ពែក្ស ( Persia) និងអុក្រិត (Ugarit)។ ប្រព័ន្ធអក្សរ Cuneiform ទាំងនេះត្រូវបានគេសរសេរលើបន្ទះដីឥដ្ឋ ដែលជាអក្សររូបតំណាង ត្រូវបានចារដោយស្ទីលឡូ។ អ្វីដែលគួរជា ទីចាប់អារម្មណ៍បន្សល់ទុកដោយស្ទីលឡូ គឺត្រូវបានកែលំអបន្ថែម ដែលនាំឱ្យមានឈ្មោះ Cuneiform នេះ។
អក្សរពួក Sumerian នាបានយកលំនាំតាមប្រព័ន្ធអក្សរនៃភាសា Akkadian, Elamite, Hittite  និង Luwian, Hurrian និងភាសា Urartian  ហើយវាជំរុញឱ្យមានតួអក្សរពែក្សបុរាណ និងតួអក្សរជាតិ Ugaritic។
សំរាប់អ្នកដ៏ទៃទៀត ប្រវត្តិសាស្ត្របានក្លាយជាបច្ចេកពាក្យទូទៅ សំរាប់មុខវិជ្ជាដែលសិក្សា អ្វីៗ ទាំងអស់ ដែលត្រូវបានគេស្គាល់ថាជាអតីតកាលរបស់មនុស្សជាតិ (ប៉ុន្តែទោះបីជាដូច្នេះក៏ដោយ ក៏មានរបាំងសំរាប់ មុខវិជ្ជាប្រវត្តិវទ្យា ដែលនោះគឺជាមុខវិជ្ជាថ្មី ដូចជា Big History។
ប្រភពដែលអាចផ្តល់ពន្លឺបំភ្លឺអតីតកាល ដូចជាទំនៀមទម្លាប់ចេញពីមាត់មួយទៅមាត់មួយ ភាសាសាស្ត្រ និងសេនេទិច ត្រូវបានទទួលយកដោយប្រវត្តិវិទូសំខាន់ៗជាច្រើន។ យ៉ាងណាម៉ិញ បុរាណវិទូជាកំណត់ព្រំដែន សិក្សារវាងប្រវត្តិវិទ្យា និងបុរេប្រវត្តិវិទ្យា ដោយយោងទៅតាមលក្ខណៈឯកសារសរសេរនៅក្នុងតំបន់។ ដោយឡែក ភាពខុសគ្នានេះនៅតែមានការជជីកសួរដេញដោលជាច្រើនសំរាប់បុរាណវិទូ ដោយហេតុថា កំណត់ហេតុដែលអាចមាននៅសល់ បង្កឱ្យមានបញ្ហាបកស្រាយផ្សេងៗគ្នា និងសក្តានុពលផ្សេងគ្នាដែរ។
ប្រវត្តិលេខន៍
Historiography មានអត្តន័យប្រហាក់ប្រហែលនឹងប្រវត្តិសាស្ត្រដែរ។ វាអាចត្រូវបានគេសំដៅទៅលើ ប្រវត្តិ នៃការសិក្សាប្រវត្តិសាស្ត្រ វិធីសាស្ត្ររបស់វា និងការអនុវត្តន៍ (ប្រវត្តិនៃប្រវត្តិវិទ្យា)។ វាក៏អាច ត្រូវបានគេសំដៅទៅលើផ្នែកពិសេសណាមួយនៃការសរសេរប្រវត្តិសាស្ត្រ (ឧទាហរណ៍ ដូចជា "medieval historiography during the 1960s" មានន័យថា “ជាប្រវត៉្តិសាស្ត្រមជ្ឈឹមសម័យដែល ត្រូវបានសរសេរឡើងក្នុងកំឡុងទសវត្សឆ្នាំ ១៩៦០។ Historiography អាចត្រូវបានប្រើប្រាស់ក្នុងន័យ ថាជាទ្រឹស្តីប្រវត្តិសាស្ត្រ ឬ វិជ្ជាសិក្សាអំពីការសរសេរប្រវត្តិសាស្ត្រ និងការចង់ចាំប្រវត្តិសាស្ត្រ។ ក្នុងនាមជាការវិភាគកំរិតធំនៃការពិពណ៌នាអំពីអតីតកាល អត្តន័យទីបីនេះអាចជាប់ទាក់ទងនឹងអត្តន័យ ពីរខាងដើម ដែលការវិភាគតែងតែផ្តោតជាសំខាន់លើ ការនិទាន ការបកស្រាយ ទស្សនៈពិភពលោក ការប្រើប្រាស់ភស្តុតាង ឬវិធីសាស្ត្របង្ហាញ របស់ប្រវត្តិវិទូផ្សេងទៀត។
ប្រវត្តិសិល្បៈ
ប្រវត្តិសិល្បៈ (Art History) ជាការសិក្សាអំពីបំលាស់ប្តូរផ្នែកសិល្បៈ និងក្នុងបរិបទសង្គមសិល្
Big History
Big History ៖ ជាកាសិក្សាអំពីប្រវត្តិសាស្ត្រក្នុងមាត្រដ្ឋានដ៏ទូលាយ ក្នុងរយៈពេលយូរអង្វែង ចាប់ តាំងពីមានបន្ទុះ Big Bang រហូតដល់ពេលអនាគត តាមរយៈគោលការណ៍ពហុមុខវិជ្ជា។
កាលប្បវត្តិវិទ្យា
កាលប្បវត្តិវិទ្យា(Chronology) ជាវិទ្យាសាស្ត្រកត់ត្រាព្រឹត្តិការណ៍ប្រវត្តិសាស្ត្រក្នុងពេលណាមួយ។
ប្រវត្តិវប្បធម៌
ប្រវត្តិវប្បធម៌ (Cultural History)ជាៈវិជ្ជាសិក្សាអំពីវប្បធម៌កាលពីអតីតកាល។
អត្ថបទជាអក្សរដិត===ប្រវត្តិការទូត=== ប្រវត្តិការទូត (Diplomatic History)ៈ ជាវិជ្ជាសិក្សាអំពីទំនាក់ទំនងអន្តរជាតិ កាលពីអតីតកាល។
ប្រវត្តិសេដ្ឋកិច្ច
ប្រវត្តិសេដ្ឋកិច្ច (Economic History)ៈ ជាវិជ្ជាសិក្សាអំពីសេដ្ឋកិច្ច ក្នុងអតីតកាល។
អនាគតវិទ្យា
អនាគតវិទ្យា (Futurology)ៈ ជាវិជ្ជាសិក្សាអំពីអនាគតកាល ស្រាវជ្រាវពីគ្រូទាយដើម្បីទស្សតាយ ពីសង្គម និងលក្ខណៈរបស់ពិភពលោកនៅថ្ងៃអនាគត។
ប្រវត្តិគំនូរ
ប្រវត្តិគំនូរ (History painter)ៈ ជាវិជ្ជាសិក្សាអំពីជាងគំនូរនៃរូបចម្លាក់ប្រវត្តិសាស្ត្រ ហើយជា ពិសេស ជាងគំនូរព្រឹត្តិកិរាណ៍ប្រវត្តិសាស្ត្រសំខាន់ៗ។
ប្រវត្តិយោធា
ប្រវត្តិយោធា (Military History)ៈ ជាវិជ្ជាសិក្សាអំពីកិច្ចការយោធា និងសង្គ្រាមនៅក្នុងប្រវត្តិសាស្ត្រ និងសិក្សាពីអ្វី ដែលជួនកាលត្រូវបានគេគិតថាជាមែកធាងសិក្សារបស់យោធានោះគឺ ប្រវត្តិកងទ័ពជើងទឹក។
បុរាណលេខន៍
អក្សរបុរាណវិទ្យា (Paleograohy)ៈ ជាវិជ្ជាសិក្សាអំពីប្រព័ន្ធអក្សរបុរាណ ដែលមានន័យស្មើនឹង សិលាចារិកវិទ្យា (ផែងិរាផហយ)។
ចិត្តប្រវត្តិសាស្ត្រ
ប្រវត្តិចិត្តសាស្ត្រ(Psychohistory )ៈ ជាវិជ្ជាសិក្សាអំពីហេតុផលផ្នែកចិត្តសាស្ត្រ ដែលនាំឱ្យកើតមាន ព្រឹត្តិការណ៍ណាមួយនៅក្នុងប្រវត្តិសាស្ត្រ។
ប្រវត្តិលេខន៍វិទ្យាសាស្ត្រ
Historiography of science ៖ ជាវិជ្ជាសិក្សាអំពីរចនាសម្ព័ន្ធ និងការអភិវឌ្ឍន៍ផ្នែកវិទ្យាសាស្ត្រ។
ប្រវត្តិសាស្ត្រសង្គម
ប្រវត្តិសាស្ត្រសង្គម(Social History)ៈ ជាវិជ្ជាសិក្សាអំពីសង្គមនៅក្នុងអតីតកាល។
ប្រវត្តិសាស្ត្រពិភពលោក
ប្រវត្តិសាស្ត្រពិភពលោក(World History)ៈ ជាវិជ្ជាសិក្សាអំពីប្រវត្តិសាស្ត្រ តាមទស្សនៈវិស័យ ពិភពលោក។
បន្ទាត់ (ធរណីមាត្រ)
290px|thumb| បន្ទាត់ពណ៌ក្រហម និង បន្ទាត់ពណ៌ខៀវមាន[[មេគុណប្រាប់ទិសដូចគ្នា។ បន្ទាត់ពណ៌បៃតងកាត់បន្ទាត់ទាំងពីរ]] បន្ទាត់ចំនួន គឺជាខ្សែកោងត្រង់មានប្រវែងមិនកំនត់និងមានចំនុចរាប់មិនអស់។ បន្ទាត់អាចត្រូវគេបង្កើតតាមរយះពីរចំនុចផ្សេងគ្នា។
នៅក្នុងប្លង់ (វិមាត្រពីរ ឬ​ តំរុយពីរ) បន្ទាត់អាចស្រប ឬ​ កាត់គ្នាត្រង់មួយចំនុច។ នៅក្នុងលំហ (វិមាត្រ៣ឬច្រើន ឬ តំរុយ៣ឬច្រើន) បន្ទាត់អាចស្រប ឬ មិនស្របតែមិនកាត់គ្នា (មិនអាច​បង្កើត​បាន​ប្លង់​មួយ) ឬ កាត់គ្នាត្រង់មួយចំនុច។
ឧទាហរណ៍
នៅក្នុងតំរុយដេកាត បន្ទាត់ត្រូគេសំដែងដោយ​​សមីការលីនេអ៊ែរ (សមីការដឺក្រេទី១) និង អនុគមន៍លីនេអ៊ែរ ។ នៅក្នុងប្លង់ (វិមាត្រ២ ឬ តំរុយ២) សមីការទូទៅ​របស់បន្ទាត់ គឺ
ដែល
នៅក្នុងលំហ (វិមាត្រ៣) បន្ទាត់មួយត្រូវគេសំដែងដោយសមីការប៉ារ៉ាម៉ែត្រ
លក្ខណះ
នៅក្នុងតំរុយ២ ដូចជាប្លង់ បន្ទាត់ពីរផ្សេងគ្នាត្រូវតែ ស្រប ឬ កាត់គ្នាត្រង់ចំនុចមួយ។ តែនៅក្នុងលំហដែលមានតំរុយច្រើន បន្ទាត់ទាំងពីរអាចមិន ស្រប ឬ កាត់គ្នា។
នៅក្នុង R2(តំរុយពីរ) បន្ទាត់ L សំដែងដោយ សមីការលីនេអ៊ែរ
ដែល
a និង b មិនសូន្យ។
អង្កត់
[[сделайте нормальный язык]គឺជាផ្នែកមួយនៃបន្ទាត់។
ចំនាត់ថ្នាក់ក្រុម:គណិតវិទ្យា ចំនាត់ថ្នាក់ក្រុម:ធរណីមាត្រ
ព្យញ្ជនៈខ្មែរ(ត)
សេច១១១ក្ដីផ្ដើម
ក្នុងអត្ថបទនេះខ្ញុំសូមសរសេរពាក្យ ក្មេរ សំរាប់សំគាល់ឈ្មោះប្រទេសក្មេរដំបូង ហើយខ្មែរគឺឈ្មោះប្រទេសយើងបច្ចុប្បន្នក្នុងការងាយស្រួលពន្យល់ពីការវិវត្តន៍នៃប្រទេសមួយនេះ។ នៅភាគទី១ដែលនិយាយអំពី ទាំង៣៣តួ គឺខ្ញុំបាននិយាយអំពីប្រវត្តិខ្លះៗនៃការកកើត ទាំងព្យញ្ជនៈ ទាំងស្រៈពេញតួ និង ស្រៈនិស្ស័យរបស់ក្មេរ។ នៅក្នុងអត្ថបទភាគទីពីរនេះខ្ញុំនឹងនិយាយបន្ថែមទៀតនៅអ្វីដែលខ្ញុំបានសិក្សាស្រាវជ្រាវបន្ដទៅលើខ្លឹមសារនៃព្យញ្ជនៈទាំង៣៣តួរបស់ក្មេរ។
ជាធម្មតា បើចង់ស្វែងយល់ពីរឿងអ្វីមួយ យើងត្រូវស្វែងយល់ពីឫសគល់របស់វាទើបដឹងសាច់រឿងពិត ត្បិតអីកាលវេលាយូរ អ្វីៗគឺប្រែប្រួលទៅតាម មជ្ឈដ្ឋាន និង ការប្រើប្រាស់តាមសម័យកាលផ្សេងៗគ្នា។ តួយ៉ាងបើចង់ស្វែងយល់អំពីអត្តសញ្ញាណក្មេរ ត្រូវស្វែងយល់ពីឫសគល់នៃជនជាតិនេះ ភាសានេះដូចគ្នា។
ព្យញ្ជនៈក
ក ជាព្យញ្ជនៈទីមួយរបស់ក្មេរ ហើយក៏ជានិមិត្តរូបនៃការកកើតទឹកដីក្មេរ វប្បធម៌ក្មេរ និង រឿងរ៉ាវដែលទាក់ទងនឹងក្មេរដែរ។ ន័យមួយរបស់ ព្យញ្ជនៈ ក គឺ កសាង កកើត។ ដែលប្រទេសក្មេរ ពីដើមប្រើតួ អក្សរមួយនេះសំរាប់បញ្ជាក់ពីប្រទេស និង ជនជាតិរបស់ខ្លួន។ ប្រទេសក្មេរ ជនជាតិក្មេរ។
ដោយការបាត់បង់ មិនយល់ពីប្រភពដើមរបស់ខ្លួន កូនក្មេរជំនាន់ក្រោយគឺសិក្សាទៅតាមឯកសារបរទេស ហេតុតែសង្គ្រាម ការដុតបំផ្លាញឯកសារបុរាណក្មេរ ការសំលាប់អ្នកប្រាជ្ញក្មេរ ធ្វើអោយកូនក្មេរលែងស្គាល់អំពីប្រវត្តិខ្លួន ឫសគល់របស់ខ្លួន ហើយយោងបានឯកសារបរទេសដើម្បីសិក្សាអំពីប្រវត្តិខ្លួន។ ជាធម្មតារឿងដែលគេសរសេរអោយគឺមិនដូចរឿងដែលយើងសរសេរខ្លួនឯងនោះទេ។ ជាភស្ដុតាង ឈ្មោះ លាវយី ហ្វាន់ឆេម៉ាន់ ទាំងនេះជាភាសាចិន មិនមែនភាសាខ្មែរទេ។ ឈ្មោះ សោមា កៅឌិណ្យ នេះជាភាសាមគធៈ មិនមែនភាសាខ្មែរទេ។
ក្រោយមកទើបលឺឈ្មោះ ព្រះថោង នាងនាគ ដែលជាឈ្មោះក្នុងរឿងនិទាន រឿងព្រេងតែប៉ុណ្ណោះ ហើយមានមនុស្សភាគច្រើនយល់ថា នោះគ្រាន់តែជារឿងព្រេងនិទាន ទេវកថា របស់ក្មេរដែលនិយាយពីការកកើតទឹកដីគោកធ្លកតែប៉ុណ្ណោះ ពីព្រោះក្នុងរឿងនោះបានបង្កប់រឿងអច្ឆរិយៈដែលមិនគួរអោយជឿ ដូចជា នាងនាគជាកូនស្ដេចភុជុង្គនាគ ព្រះថោងតោងកន្ទុយនាងនាគចុះឋានភុជង្គនាគជាដើម។ ហេតុដូចនេះ ឈ្មោះក្សត្រីក្មេរដំបូង ដែលកូនក្មេរដែលរៀនផ្នែកប្រវត្តិសាស្រ្ដចំណាំហៅថា លីវយី លីវយី ឬ សោមា ពេញៗមាត់នោះ គ្មានឈ្មោះពិតប្រាកដជាភាសាខ្មែរទេ។
នេះសបញ្ជាក់អោយឃើញថា កូនក្មេរជំនាន់ក្រោយ ភ្លេចប្រភពខ្លួន ហើយរក ព្យញ្ជនៈ ក លែងឃើញហើយ។ ជាលទ្ធផលក្មេរ ហៅខ្លួនឯងថា ប្រទេសខ្មែរ ហើយលែងហៅខ្លួនឯងថា ប្រទេសក្មេរ ដូចសម័យកកើតនៃប្រទេសមួយនេះ។
ព្យញ្ជនៈខ
ខ ជាព្យញ្ជនៈទីពីររបស់ក្មេរ ក្មេរ បានប្រែទៅជា ក្មែរ ហើយចុងក្រោយក៏ប្រែទៅជា ខ្មែរ ដែលជាតួអក្សរទីពីររបស់ក្មេរទៅវិញ។ ហើយសព្វថ្ងៃក្មេរ សំគាល់ថា ខេមរៈ ខេមរា គឺជាកូនខ្មែរ។ គ្រួសារជាច្រើនបានដាក់ឈ្មោះអោយកូនថា ខេមរៈ ខេមរា ខេមរបុត្រ សំរាប់សំគាល់ថាគេជាជនជាតិខ្មែរ។
ខ្មែរ < ខេមរៈ < ជាភាសាមគធៈ ភាសាបាលី មានន័យថា មនុស្សមានសេចក្ដីក្សេម។
វប្បធម៌រលត់ ជាតិរលាយ វប្បធម៌ពណ្ណរាយ ជាតិថ្កើងថ្កាន។
សូមរំលឹកឡើងវិញថាភាសាបាលីមិនមែនជាភាសាជាតិរបស់ជនជាតិយើងទេ ចុះហេតុអ្វីបានឈ្មោះប្រទេសរបស់យើងជាភាសាបាលីទៅវិញ? ចំលើយសាមញ្ញបំផុតគឺ មកពីយើងភ្លេចប្រភពដើមខ្លួនឯង ក្មេរ បានប្រែទៅជាខ្មែរទៅហើយ។ ក្មេរបានខ្ចីពាក្យពីភាសាដទៃតាំងពីយូរយារណាស់មកហើយ ដើម្បីយកមកធ្វើជាភាសារបស់ខ្លួន រហូតមកដល់បច្ចុប្បន្នក៏ដូចគ្នា។ ក្មេរបានខ្ចីពី បាលី សំស្រ្ដឹត អង់គ្លេស បារាំង ចិន រហូតមកដល់សព្វថ្ងៃខ្ចីពីប្រទេសជិតខាងខ្លួនវិញ ដូចជា វៀតណាម និង ថៃជាដើម។ ចូរកត់សំគាល់មួយទៀតថាក្មេរក៏មានពាក្យរបស់ខ្លួនដែរ ដែលពាក្យទាំងនោះមិនមាននៅក្នុងភាសាបាលី ឬ សំស្រ្កឹត ឬ ប្រទេសដទៃទៀតឡើយ នោះហើយជាភាសាពិតប្រាកដរបស់ក្មេរ។ ភាសាខ្មែរ
សញ្ញាវណ្ណយុត្តិ
ក្មេរបានប្រើវណ្ណយុតិ្តដើម្បីប្ដូរសម្លេងភាសាដទៃអោយមកជាភាសាក្មេរសុទ្ធ។
ឯកសារយោង http://vogel.km-kh.org/en/school/subject-major/khmer/grammar/3-section2
វណ្ណយុត្តិ គឺជាសញ្ញាទាំងឡាយដែលបង្កើតឡើង ដើម្បីកែប្រែ ផ្តួលសំឡេងព្យញ្ជនៈ ឬពាក្យពេចន៍ខ្លះ ឲ្យqqqqqសមស្របទៅតាមតម្រូវការប្រើប្រាស់ ក្នុងភាសារបស់យើង ។ មិនតែប៉ុណ្ណោះ សញ្ញាទាំងនេះ ក៏អាចជួយបំប្លែងសំឡេងនៃពាក្យខ្លះ ដែលមានប្រភពមកពីភាសាបាលី ឬសំស្ក្រឹតផងដែរ ។
វណ្ណយុត្តិទាំងឡាយចែកចេញជាពីរពួកគឺ ៖
ក/ វណ្ណយុត្តិដែលបន្ថែមលើព្យញ្ជនៈ ដើម្បីលម្អៀងស័ព្ទឲ្យខ្លីឲ្យមានសូរផ្សេង ឲ្យប្លែកពីសំឡេងដើម (Signes diacritiques) ។
ខ/ វណ្ណយុត្តិ ដែលប្រើជាមួយនឹងពាក្យ ក្នុងឃ្លាប្រកប ដើម្បីកាត់ឃ្លាជាប្រយោគជាសង្កាត់ ដើម្បីសម្គាល់ន័យសេចក្តីផ្សេងៗ ។ វណ្ណយុត្តិពួកនេះហៅថា “ ខណ្ឌសញ្ញា ”( Signe de ponctuation ) ។
មូសិកទន្ត ឬធ្មេញកណ្តុរ “ ៉ ”
ជាសញ្ញាប្រើសម្រាប់សម្លាប់, បំបែរសំឡេងព្យញ្ជនៈ ៧ តួ ដែលមានសំឡេងឃោសៈ ឲ្យទៅជាអឃោសៈ គឺ ង, ញ, ប, ម, យ, រ, វ, ឲ្យទៅជាសំឡេងអឃោសៈវិញ ង៉, ញ៉, ប៉, ម៉, យ៉, រ៉, វ៉, ។ ប្លែកតែតួ “ ប ” មួយ ដែលមានសំឡេងអឃោសៈស្រាប់ ប៉ុន្តែគ្រាន់តែលម្អៀងសូរពី ប ទៅ ប៉ ប៉ុណ្ណោះ ។ អក្សរប្តូរសំឡេងទាំងនេះ ត្រូវបានប្រើក្នុងពាក្យ ង៉ក់ង, ញ៉ែងញ៉ង, ប៉ប៉ាច់ប៉ប៉ោច, ម៉ែឪ, យ៉ាប់យ៉ឺន, រឿងរ៉ាវ, វ៉ូងវ៉ាង ។
ត្រីស័ព្ទ ( ៊)
ជាសញ្ញាសម្រាប់ដាក់លើព្យញ្ជនៈ ៤ តួ ជាអឃោសៈ ប, ស, ហ, អ, ឲ្យទៅជាឃោសៈវិញ ៖ ប៊, ស៊, ហ៊, អ៊, ។ ព្យញ្ជនៈប្តូរសំឡេងទាំងនេះ ត្រូវបានយកទៅប្រើក្នុងពាក្យ សាប៊ូ, សម្លស៊ុប, ហ៊ាន, ទ្រអ៊ូ… ។ កាលណាសញ្ញាត្រីស័ព្ទនេះជួបប្រទះនឹងស្រៈ ិ ី ឹ ឺ ើ ក៏ត្រូវប្រែប្រួលរូបមកជា (ុ) ដូចករណីខាងលើដែរ ឧទាហរណ៍ ស៊ីបាយ, លេងហ៊ី… លើកលែងតែពាក្យ ប៊ិច, អ៊ីចុះអ៊ីចឹង… ។
រស្សសញ្ញា ឬបន្តក់ (់)
សម្រាប់ប្រើដាក់ថែមលើតួប្រកបនៃពាក្យ ដែលកើតឡើងពីស្រៈ “ អ ” និងស្រៈ “ អា ” ហើយកាត់ស័ព្ទវែងឲ្យទៅជាខ្លី ដែលត្រូវអានលឿនរហ័ស។ ឧទាហរណ៍ ៖ កាត = ស័ព្ទវែង, កាត់ = ស័ព្ទខ្លី, ចប = ស័ព្ទវែង, ចប់ = ស័ព្ទខ្លី ។
ក/ ចំពោះតួព្យញ្ជនៈប្រកបនឹងអក្សរ “ ម ” ត្រង់សំឡេងប្រកបលំដាប់ទី២នោះ មិនបាច់ប្រើសញ្ញា “រស្សៈ” ឬបន្តក់ទេ ឧទាហរណ៍ ៖ ចាម់ ។ ក្នុងករណីនេះ គេប្រើនិគ្គហិត( ៓) ឬស្រៈ “ ាំ” “ ចាំ ” ជំនួសវិញ ។
គ/ ចំពោះពាក្យទាំងឡាយណា ដែលក្លាយមកពីភាសាបាលីឬសំស្រ្កឹត មិនត្រូវប្រើសញ្ញា (់) នេះឡើយ ដូចជាពាក្យ បទ, សព, ភព, កុសល, ផល កិច្ចកល ធនធាន រសជាតិ លាមក … ពាក្យទាំងនេះមានសំឡេងខ្លីស្រេចហើយ តាមទម្លាប់អានបែបបាលីនិងសំស្រ្កឹត ។
(័)
ខ/ សញ្ញានេះក៏ប្រើលើពាក្យខ្មែរខ្លះ ដែលមានសំឡេងស្ទើរស្រៈ “ អ ” និង ស្រៈ “ អា ” ដើម្បីឲ្យមានសូរសំឡេងមួយត្រូវចំនឹងសំឡេងពិតនៃពាក្យនោះ គឺ ញ័រ, ជ័រ, ទំព័រ… ។
គ/ សម្រាប់ប្រើសម្រួលសំឡេងក្លាយពីពាក្យបរទេសខ្លះៗ ដូចជា ដុកទ័រ, ប៉ាស្ទ័រ, អាំងហ្សេនីញ័រ, កុំព្យូទ័រ, ត្រាក់ទ័រ ។
របាទ (៌)
វណ្ណយុត្តិនេះ ជាតំណាងអក្សរ “ រ ” ដែលគេកាត់យកក្បាលខាងលើរបស់វា មករក្សាទុកធ្វើជាសញ្ញារបាទ (៌) ។ គេប្រើវណ្ណយុត្តិនេះ សម្រាប់ដាក់លើពាក្យដែលក្លាយមកពីភាសាសំស្រ្កឹត ដើម្បីសម្រួលសំឡេងអានតាមបែបសំឡេងខ្មែរ ។ គេកត់សម្គាល់ថា ពាក្យបាលីណា ដែលសរសេរតម្រួតនោះ កាលណាយើងសរសេរជាពាក្យសំស្រ្កឹតក្លាយខ្មែរ គេត្រូវដាក់ (៌) របាទនេះជំនួសវិញ ។
អស្តា (៏)
វណ្ណយុត្តិនេះ គឺមានទ្រង់ទាយជាលេខ ៨ ប៉ុន្តែបង្រួញឲ្យតូច ដើម្បីងាយយកមកដាក់លើព្យញ្ជនៈ “ ក ” និង “ ដ ” ដែលជានិបាតស័ព្ទ ។ ឧទាហរណ៍ ៖ ខ្ញុំក៏ទៅ, អ្នកក៏ទៅ, ទោះបីយ៉ាងណាក៏ដោយ …។ ក្រៅពីនេះគេប្រើលេខអស្តា សម្រាប់ដាក់លើពាក្យឧទានស័ព្ទខ្លះ ជាពាក្យភ្ញាក់ ស្ងើច រំភើប… ឱហ្ន៏ នុ៎ះហ្ន៏ ។
ទណ្ឌឃាត ឬបដិសេធ (៍)
វណ្ណយុត្តិនេះ មានរូបសណ្ឋានដូចសក់លេខ “ ៩ ” ។ គេប្រើទណ្ឌឃាត ដើម្បីដាក់លើអក្សរព្យញ្ជនៈណា ដែលគេមិនអាន ប៉ុន្តែគេត្រូវតែរក្សាទុកព្យញ្ជនៈនោះជាចាំបាច់ ក្នុងន័យរក្សាអក្ខរាវិរុទ្ធរបស់ពាក្យ និងជាគ្រឿងសម្គាល់ជាតិស័ព្ទរបស់ពាក្យ ។ ឧទាហរណ៍ ៖ ទូរទស្សន៍, ប្រយោជន៍, គមនាគមន៍, ព្រឹត្តិការណ៍, ពាក្យពេចន៍, វេយ្យាករណ៍, ត្រ័យរតន៍ ។ គេច្រើនប្រើទណ្ឌឃាតលើពាក្យក្លាយពីបាលីនិងសំស្រ្កឹត ។ សញ្ញានេះ ក៏យកមកប្រើចំពោះពាក្យខ្ចីពីបរទេសខ្លះ សម្រាប់រក្សាលំនាំអក្ខរាវិរុទ្ធដើមរបស់ពាក្យទាំងនោះ ដូចជា ស៊ីម៉ងត៍, អេដស៍, អាល់ប៊ែរត៍…។
វិសជ៌នី (ះ) ឬរះមុខ
គេប្រើសញ្ញានេះ សម្រាប់ប្រកបជំនួសខ្យល់ “ ហ ” ជាពាក្យកាត់កំបុតខ្លី ហើយអានដោយបើកចំហមាត់ដូចជា តិះ, រិះ, ចុះ, ចង្កើះ (ចង្កឹះ) ឈ្មោះ, ទះ, ដោះដូរ, លោតផ្លោះ ។ល។ វាមានសូរសំឡេងស្រដៀងនឹងពាក្យដែលប្រកបនឹងព្យញ្ជនៈ “ ស ” ដែរ ។
យុគលពិន្ទុ(ៈ)
ឬហៅថា “ ចុចពីរ ” ក៏បាន គេប្រើវណ្ណយុត្តិនេះសម្រាប់ ៖ ដាក់នៅចុងពាក្យមានកំណើតពីបាលី ឬសំស្រ្កឹត ដែលមានសូរ “ អាក់ ” ឬ “ អ៊ាក់ ” ដូចជា លោភៈ, មោហៈ, ទោសៈ…
រជ្ជុសញ្ញា ឬសហសញ្ញា (-)
“Trait d’union” ជាសញ្ញាបន្ទាត់ផ្ដេកខ្លីសម្រាប់ប្រើប្រាស់បានច្រើនយ៉ាងនៅក្នុងការសរសេរអត្ថបទ ឬតែងនិពន្ធជាដើម ។
ក/សម្រាប់បំបែកព្យាង្គនៃពាក្យមួយ កុំឲ្យអានច្រឡំជាប្រកប នាំឲ្យខុសពាក្យដូចជា ទូក-ង, កុក-ស, សម្បុរ-ស,ខ្សែ-ក…។
ខ/សម្រាប់តភ្ជាប់ពាក្យមួយ ដែលសរសេរមិនទាន់ចប់នៅចុងទំព័រ ហើយត្រូវត្រឡប់មកសរសេរនៅដើមបន្ទាត់វិញ ។
គ/ សម្រាប់ភ្ជាប់ពាក្យមួយដែលដាច់គ្នា ដើម្បីតម្រូវចាប់ចុងចួនក្នុងកំណាព្យ ។
ឃ/ សម្រាប់បញ្ជាក់អំពីការផ្លាស់ប្តូរឃ្លាសន្ទនានៃតួពីរ ឬច្រើននាក់ ។
កាកបាទ ឬជើងក្អែក (+)
គឺជាបន្ទាត់ខ្លីពីរ មួយផ្តេកមួយទៀតបញ្ឈរ គូសកាត់ខ្វែងគ្នាចំពាក់កណ្តាល ។ គេប្រើវណ្ណយុត្តិនេះ សម្រាប់ដាក់លើពាក្យឧទានស័ព្ទខ្លីៗមួយចំនួន ដែលមានសូរសៀងបង្អូស ឬត្អូញថ្ងូរ ដូចជាពាក្យ ចា៎ះ ! បា៎ទ ! ណា៎ ! ហ្ន៎, នុ៎ះ, ណ៎ះ, អូ៎, អ្ហា៎… ។ ខាងផ្នែកនព្វន្ត គេប្រើសញ្ញាជើងក្អែកជាសញ្ញាបូក, ឧទាហរណ៍ ៖ ១៥+៣៨ ។
លេខទោ (ៗ)
សញ្ញានេះគេប្រើសម្រាប់
ក/- ផ្ទួនពាក្យដែលតម្រូវឲ្យថា ឬអានពីរដង,
ខ/- សម្រាប់បញ្ជាក់អំពីចំនួនច្រើន ឬ ពហុវចនៈ ។
ចំពោះពាក្យខ្មែរខ្លះ ដែលមានសំឡេងដដែលៗពីរដងដូចជាបបរ កករ ត្រូវតែសរសេរពីរដងជាន់គ្នាដូច្នេះជាដរាប ។ ហាមដាច់ខាត មិនឲ្យសរសេរ បរៗ, ករៗ, បែបនេះឡើយ ។
សេចក្ដីបញ្ចប់
ក្នុងភាគ២នេះអ្វីដែលសំខាន់ចង់អោយកូនក្មេរដឹងគឺ ប្រឹងស្វែងយល់អំពីអត្តសញ្ញាណខ្លួន ដោយខ្លួនឯង ហើយកុំពឹងពាក់លើឯកសារបរទេសពេក។ សិក្សាពីឈ្មោះភូមិ ឃុំ ស្រុក ខេត្ត ភ្នំ ប្រាសាទ វត្ត រូបចម្លាក់ រឿងព្រេង អក្សរសិល្ប៍ ល្បែងប្រជាប្រិយ របាំ ឈ្មោះឧបករណ៍ភ្លេង ឈ្មោះផ្លែឈើ ប្រពៃណី ទំនៀមទំលាប់ ដែលជាវប្បធម៌មានជីវិត បានបញ្ជាក់អំពីអ្វីដែលជាក្មេរពិតប្រាកដ។
ស្វែងយល់ពីក្មេរ ត្រូវស្វែងយល់ពីព្យញ្ជនៈ ក ដល់ អ ទើបដឹងរឿងពីឫសគល់មកដល់បច្ចុប្បន្ននឹងទៅអនាគត។ ក ការកកើតទឹកដី វប្បធម៌ក្មេរ អ ពេលដែលយើងដឹងអត្តសញ្ញាណខ្លួនពេលនោះទើបយើងត្រេកអរ មានសេចក្ដីសុខសន្ដិភាព ប្រទេសអភិវឌ្ឍន៍។ ត្រេកអរ ពាក្យត្រេកអរនេះមាន រ ចំនួន៣ * រទីមួយតំណាងអតីតកាល * រទីពីរតំណាងបច្ចុប្បន្នកាល * រទីបីតំណាងអនាគតកាល ហេតុអ្វីពាក្យត្រេកអរចាំបាច់មានរដល់ទី៣នេះជាប្រស្នា។ រ~រ រ ចង់ត្រេកអរ លុះត្រាតែភ្ជាប់អតីតកាលទៅនឹងបច្ចុប្បន្នកាល បានន័យថាត្រូវដឹងពីអត្តសញ្ញាណខ្លួន ពីឫសគល់របស់ខ្លួន មនុស្សដែលមានប្រភពច្បាស់លាស់ ប្រសើរជាងមនុស្សដែលគ្មានប្រភពច្បាស់លាស់។ ពេលដែលអតីតកាល និង បច្ចុប្បន្នកាលភ្ជាប់គ្នាហើយ ពេលដែលយើងដឹងសាវតារបស់ខ្លួនហើយ នោះយើងនឹងមានមោទនភាពហើយធ្វើអោយប្រទេសខ្លួនរីកចំរើន អភិវឌ្ឍន៍ ពេលនោះហើយដែល រ ទីបីនឹងកើតឡើងបង្គ្រប់ពាក្យ ត្រេកអរនោះ។
រៀបរៀងដោយ សុខគឹមហេង (ទទួលការណែនាំពី លោកអ៊ំគៀត ចាន់ថុន អតីតនិស្សិតវិចិត្រសិល្បៈខេត្តព្រះសីហនុ)
១០ មករា ២០១១
រឿង កំណើតសត្វឆ្មា
ដកស្រង់ចេញពីសៀវភៅប្រជុំរឿងព្រេងខ្មែរ ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម : ប្រជុំរឿងព្រេងខ្មែរ
ស្នាដៃនៃបុព្វបុរសខ្មែរ
ធាតុពិតប្រទេសជាតិនីមួយៗដែលអាចមានវត្តមាននៅលើសំបកផែនដីយើងនេះ សុទ្ធសឹងរបស់រឺវត្ថុធាតនានាសំរាប់តំនាងវប្បធម៌របស់ជាតិផ្សេងៗរៀងៗខ្លន។  ហើយ ដើម្បីស្គាល់នូវវប្បធម៌  របស់ខ្លួនមួយបានគឺ  ទាមទាអោយមានភស្តុដែលតំនាងអោយ សម្បត្តិវប្បធម៌ ដែលជាមរតកតំនាងអោយដួងព្រលឹងជាតិរបស់ខ្លួន។  ដោយឡែក ខ្មែរជាជនជាតិមួយក្នុងចំនោមជនជាតិនានាក្នុងលោកកីយ៍នេះដែរ  ហើយក៏ពោពេញ ទៅដោយធនធានធម្មជាតិ  និង  ផ្នែកវប្បធម៌មិនចាញ់ប្រទេសជាតិជិតខាងឡើយ។ ជាពិសេសខ្មែរមានប្រាសាទរាប់សិបប្រាសាទ ដែលជាស្នាដៃរបស់ស្ថាបនិកល្បីៗ សុទ្ទសឹងតែជាកំពូលវិស្វាក់ករដែលពោពេញ ទៅដោយសមត្ថភាពពេញខ្លួនដែលបាន ក៍សាងឡើងគ្រប់តែទំព័រនៅក្នុងសម័យកាលនាប្រវត្តិសាស្រ្ត។​​ ប្រាសាទបុរាណដ៍ច្រើ នពេកពន់ដែលត្រូវបានក៍សាងឡើង ពីផ្ទាំងសិលាសុទ្ទសឹងជាវត្ថុធាតុដែលកំររកបាន នៅលើសកលលោលនេះ។ ប្រាសាទនីមួយៗត្រូវបានក៍សាងឡើងដោយរចនាម៉ូតខុស ៗគ្នាទៅតាមរចនាបទផ្សេងៗ  ដែលតំនាងអោយយុគសម័យកាលនីមួយៗតាំងពីបុរា ណកាល។ ហើយស្នាដៃទាំងនេះក៍ជាផ្នែកមួយដែលមានតំលៃវិសេសវិសាលបំផុត ដែលជំរុញ អោយវប្បធម៍ខ្មែរឈានដល់កំពូលដែរ។ ទន្ទឹមនិងនេះកំរងឯកសារ ប្រវត្តិសាសន៍ ក៍ដូចជាកំនត់ត្រាតាមរយ:សិលាចារឹកនានាក៍បានឪ្យិដឹងពីជីវិត្តប្រព្រិត្ត ទៅនៃបុព្វបុរសខ្មែរ គ្រប់តែជំនាន់ដែលបានបង្ហាញថាពួកលោកសុទ្ទសឹងតែធ្លាប់បាប ឆ្លងកាត់នូវកាប្រយុទ្ធប្រឈមប្រឆាំងតតាំងទប់ទលនិងបញ្ឈប់ការឈ្លានពានគ្រប់ប្រភេ ទដើម្បីបព្វហេតុបេតិកភណ្ឌ័ផ្សេងៗដើម្បីជាប្រយោជន៍ដល់កួនចៅដែលជាមនុស្សជំនា ន់ក្រោយៗ ជាសត្យានុម័តមនុស្សជំនាន់មុនដែលមានតួនាទីជាអក្នបង្កើតស្នាដៃរបស់ ខ្លួនតាមរយះការក៏សាងហេដ្ឋារចនាសម្ព័ននានា  ជាពិសេសគឺត្រួវសាងសង់នូវអ្វីដែល ជាអច្ឆរិយរឺក៏ប្រាសាតបិរាណផ្សេងៗអោយបានច្រើនទៅតាមសមត្ថភាពដែលអាចធ្វើ ទៅបាន ពីព្រោះការសាងសង់ឡើងវាពិតជាមានតំលៃវិសេសវិសាលណាស់ ពីព្រោះ វាបានបញ្ជាក់អោយមនុស្សជំនាន់ក្រោយបានដឹងអំពីរបបគ្រប់គ្រងប្រទេសជាតិនាស ម័យកាលបុព្វបុរសជំនាន់មុនៗនិងបានឆ្លុះបញ្ជាំងអំពីសម្ថភាពមនុស្សជំនាន់នោះដល់ កំរិតណាពីសេសគឺសាងសង់ឡើងគឹដើម្បីទុក្ខជាកេតំនែលសំរាប់តំនាងអោយព្រះសិវះ ព្រះព្រហ្ម ដួងព្រលឹងដូនតាជំនាន់មុនៗដែលជាអាទីទេព   តំនាងអោយដួង ព្រលឹង របស់ជាតិ។ និងជាពិសេសវាជាវត្ថុទិពតាងតំនាងថា រាល់សម្មិផលក៏ដូចជាប្រាសាទ ទាំងនេះវាជាកេមរតកដួនតាតំនាងអោយកូនចៅជំនាន់ក្រោយៗដឹងនិងជឿជាក់ថាពិ តជាធ្លាប់មានជំនាន់មុនៗនិងជំនាន់ពួកយើងឈានចូលមកដល់នោះបើមិនជឿក៏មិន កើត ពីព្រោះវានូវមានវត្ថុតំនាងពាសពេញដីពេញផ្ទៃប្រទេសបែបនេះ។
<u style="color:blue"> សេដ្ឋកិច្ច
​​​សេដ្ឋកិច្ចនៅក្នុងសម័យនោះគឺមានការីចចំរើនយ៉ាងខ្លាំងខ្លាផងដែ។​ដោយសារតែបុព្វបុស់នៅ សម័យនោះជាអក្នសិក្សាស្វែងយល់ជាអក្នស្រាវជ្រាវនូវអ្វីៗដែលប្លែកដើម្បីយកមកអភិវឌ្ឈន៏និង ទទួលយកនូវអ្វីដែលគេពុំទាន់មាន ដែលគេពុំដែលឃើញ។​ លើសពីនេះទៅទៀតពួ​កគេចេះស្រលាញ់ គ្នាចេះសាមម្គីគ្នា​ ចេះប្តោះប្តូរយោបល់គ្នាធ្វើយ៉ាងណា ដើម្បីអោយមានគំនិតក្នងការអភិវឌ្ឈន៏ទទួល បាននូវភាពជោកជ័យនិងអក្ន​នផងទាំងពួងមានការកោតសរសើរតែប៉ុនោះ។​ មិនត្រឹមតែប៉ុនោះគឺដើម្បី អោយសម្មតិផស​មានភាពរឹងមាំយូអង្វែងទៀតផង។ដោយឡែកនៅក្នុងប្រទេសកម្ពុជានាសម័យនោះ ទាំងយុវជនទាំងយុវនារី គឺពោពេញទៅដោយគំនិតស្នារតីតស៊ូព្យាយាមខ្ពស់ ជាក់ស្តែងប្រុសៗនាស ម័យនៅគឺខិតខំធ្វើការងារឥតមានការថ្អូញថ្អែរឡើយ។
<u style="color:red"> ធនធានមនុស្ស
នៅក្នុងសម័យនោះផងដែរក៏ជាសម័យមួយដែលពោរពេញទៅដោយអក្នមានចំនេះដឹងខ្ពស់អក្ន សិក្សារៀនសួត្រ អក្នស្វែងយល់និងអក្នស្រាវជ្រៀវ។​លើសពីនេះទៅទៀតបុព្វបុរស ក្នុងសម័យនោះគឺជាអក្នដែលមានជំនាញនិងមានបទពិសោធន៏ខ្ពស់។ទទឹមនឹងនេះដែរនៅពេល ដែលពួកគាត់មានចំនេះវិជ្ជាពួកគាត់បានរួបរួមសាមគ្គីជាធ្លុកតែមួយ ជាគ្រួសារតែមួយរហួតបាប ទទូលជោកជ័យ។ដោយសារតែស្នាដៃដ៏ត្រចះត្រចង់នៅក្នុងសម័យនោះហើយទើបបានបន្សល់ ទុក្ខនូវកេរ៍មរតក ដែលជាដួងព្រលឹងជាតិខ្មែរក៏ដូចជាវប្បធម៍ដ៍រុងរឿងកាសពីសម័យបុព្វបុស់យើង។
<u style="color:black"> ការអភិវឌ្ឈន៍
ជាការពិតណាស់ដោយសារតែថ្នាក់អក្នដឹកនាំដោយសារតែព្រះមហាក្សត្រនាសម័យនោះមានគំ និតអភិវាឌ្ឈន៍ខ្ពស់ទើបធ្វើអោយ ប្រទេសជាតិនាសម័យនោះមានកររីចចំរើនខ្លាំង ទាំងវិស័យកសិកម្ម និងវិស័យឧក្សាហកម្ម លើសពីនេះទៅទៀតមិនត្រឹមតែវិស័យកសិកម្ម​និង​ឧក្សាហកម្មក៍មានវិស័យ ជាច្រើនទៀតដែលមានការរីកចំរើនផងដែរជាពិសេសគឺវិស័យទេសចរណ៍តែម្តង។មិនត្រឹមតែប៉ុនោះ វិស័យសិល្បះក៍ជាវិស័យមួយដ៍ពេញនិយមនៅក្នុងសម័យនោះផងដែរព្រោះថាបើយើងក្រឡេកមើល ទៅអតីតកាលវិញនោះយើងឃើងថាសិល្បះនាសម័យនោះមានការរីកចំរើនយ៉ាងខ្លាំងខ្លា។ ទាំងនេះ ហើយបានបញ្ជាក់អោយឃើងថាក្នុងសម័យនោះគឺពិតជាយ៉ាងនេះមែន។
<u style="color:yellow"> ស្ថានភាពក្នុងការរស់នៅ
ចំពោះការរស់នៅនាសម័យនោះផងដែរឃើញថាប្រជាជនក្នុងសម័យនោះប្រកបដោយសេចក្តីសុខ សេចក្តីចំរើន ជីវភាពគ្រួសារវិញពុំសូវមានមានភាពខ្វះខាតប៉ុន្មានទេ។​ ដោយសារតែនៅក្នុងសម័យ នោះ ប្រទេសកម្ពុជាគឺជាប្រទេសមួយដែលបំបូរបែប ទាំងអាហារ ទាំងការងារ និង វិស័យផ្សេងៗទៀត។ ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:រចនាសម័្ពន្ធ​រដ្ឋបាលនៃប្រទេសកម្ពុជា ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ប្រទេសកម្ពុជា
រឿងមហាភារតយុទ្ធ ភាគទី៨៖ព្រះចៅក្រុងវិរាដ
ឯកសារយោង
សៀវភៅរឿងមហាភារតយុទ្ធ ចងក្រងនិងរៀបរៀងដោយ ព្រះស្នេហាសារ ទេព ក្រសេម
តំនភ្ជាប់ក្រៅ
វិទ្យាស្ថានពុទ្ធសាសនបណ្ឌិត
ភាគទី៨
បូរីជលសារ
បូរីជលសារអាចសំដៅទៅលើ៖
ឃុំបារាយណ៍
ឃុំបារាយណ៍អាចសំដៅលើ៖
បារាយណ៍
បារាយណ៍អាចសំដៅទៅលើ៖
អត្ថន័យខ្លែងឯក
លក្ខណសម្បត្ដិពិសេសរបស់ «ខ្លែងឯក»
សមដូចព្រះរាជសម្ភារបានសរសេរក្នុងច្បាប់ព្រះរាជនេតិនាសតវត្សទី១៧ «ខ្លែងហើរដ្បិតខ្យល់ មេថ្កើងដ្បិតពល រក្សាឱ្យសុខ ទ្រព្យគ្រង់ដ្បិតស្រី ចេះសំចៃទុក ផ្ទះធំស្រណុក ដ្បិតភរិយាជា» ៕
តែ ក្មែរ បានប្ដូរទៅជា ខ្មែរ <ខេមរៈ = អ្នកមានសេចក្ដីក្សេម។
រៀបរៀងដោយ សុខគឹមហេង ១២ មេសា ២០១១
វិធីសាស្រ្តអានអត្ថបទប្រវត្តិសាស្ត្រ
ការអានប្រវត្តិសាស្ត្រអាចនាំមកនូវការរីករាយ និងផ្តល់ឱ្យអ្នកអាននូវបទពិសោធន៍គួរជាទីពេញចិត្ត ប៉ុន្តែ ចូរយើងសាកល្បងប្រៀបធៀបថា យើងកំពុងទស្សនាទីកន្លែងណាមួយ ដែលមានទេសភាពស្រស់ត្រកាល។
បុព្វកថា
ដើម្បី បានរីករាយត្រេកត្រអាលនឹងទេសភាពទាំងនោះ ក៏ដូចជាធ្វើឱ្យយើងងាយស្រួលចង់ចាំបទពិសោធន៍ដ៏ល្អ សំរាប់ កែវភ្នែកយើង ជាដំបូង យើងគួរសួរខ្លួនយើងងថា តើយើងកំពុងនៅទីណា? ដូចគ្នានេះដែរ ដើម្បីងាយស្រួលយល់ ពីប្រវត្តិសាស្ត្រពិតណាមួយ យើងត្រូវមានការយល់ដឹងពីប្រធានបទ ដែលគេកំពុងនិយាយ រួមទាំងវិធីសាស្ត្រ ដែល គេប្រើសំរាប់បរិយាយពីហេតុការណ៍នោះ។ ប្រសិនបើអ្នកចាប់ផ្តើមអាន មុនពេលអ្នកយល់ពីលក្ខណៈរបស់អត្តបទ អ្នកអាចនឹងយល់ខុសលើព្រឹត្តិការណ៍ពិតមួយចំនួន ហើយនាំឱ្យទាញសេចក្តីសន្និដ្ឋានខុសដែរ។ ឧទារហណ៍ ពេលខ្លះ អ្នកនិពន្ធប្រើវិធីសាស្ត្រចំអកក្នុងការបង្ហាញហេតុការណ៍ពិតណាមួយ ឬជួនកាលគាត់លើកយកព្រឹត្តិការណ៍ផ្សេង មកប្រៀបធៀប។ ក្នុងករណីនេះ ប្រសិនបើយើងមិនពិនិត្យឱ្យបានច្បាស់ជាមុននោះទេ យើងប្រហែលជាយល់ច្រលំ ថាអ្នកនិពន្ធកំពុងរៀបរាប់អ្វីដែលឆ្ងាយពីប្រធានបទ។ ប្រការល្អយើងគួរស្វែងយល់អំពីអ្នកនិពន្ធ និងគោលបំណង របស់គាត់ក្នុងការសរសេរសៀវភៅនោះ។ បន្ទាប់មកទៀត ចូរយើងអានមាតិកាអត្តបទ ដើម្បីស្វែងយល់នូវគោល គំនិតទូទៅរបស់អ្នកនិពន្ធ និងវិធីសាស្ត្រ ឬបែបបទក្នុងការតាក់តែងសៀវភៅរបស់គាត់។ បន្ទាប់មកទៀត សូម មើលត្រួសៗលើជំពូកនីមួយៗ រួចអានចំណងជើងរង និងក្រឡេកមើលការចង្អុលបង្ហាញនានា និងរូបភាពក្រាហ្វិច ផ្សេងៗ។ ប្រសិនបើអ្នកមានពេល សូមអានជាមុននូវផ្នែកសេចក្តីផ្តើម និងសេចក្តីបញ្ចប់ ឱ្យបានរហ័សមុននឹងចូល ទៅអានអត្តបទពិស្តារ។
ក្រោយពេលអ្នកទទួលបាននូវគោលគំនិតសំខាន់ៗខ្លះ អ្នកនឹងមានការត្រៀមលក្ខណៈជាស្រេចសំរាប់អាន សៀវភៅនោះ។ រហូតមកដល់ពេលនេះ អ្នកមានការយល់ដឹងខ្លះអំពីប្រធានបទនៃសៀវភៅ (ដូចជាថា អ្វីទៅជា ខ្លឹមសារទូទៅរបស់វា?), ជីវប្រវត្តិរបស់អ្នកនិពន្ធ (តើគាត់ជាអ្នកនយោបាយ ឬអ្នកសារពត៌មាន ឬអ្នកប្រវត្តិ សាស្ត្រ ឬជាសាក្សីប្រវត្តិសាស្ត្រ ឬជាអ្នកនិពន្ធប្រលោមលោក? -ល-), ពេលវេលាបោះពុម្ភ (តើវាត្រូវបាន បោះពុម្ភប៉ុន្មានឆ្នាំហើយ ១០០ឆ្នាំ? ឬក៏ជាសៀវភៅថ្មីបំផុតដែលនិយាយពីប្រធានបទនេះ?), របៀបតាក់តែង ឬ និពន្ធ (តើវាត្រូវបានរៀបចំឡើងតាមលំដាប់ពេលវេលា ឬតាមប្រធានបទ?), ហើយអ្វីដែលសំខាន់បំផុត គឺ ខ្លឹមសារសំខាន់ និងសេចក្តីសន្និដ្ឋានរបស់វា។ ខ្លឹមសារសំខាន់នៃសៀវភៅគឺជាផ្នែក ឬចំណុចសំខាន់ៗដែលអ្នក និពន្ធចង់លើកយកបង្ហាញដល់អ្នកអាន។ ឧទាហរណ៍ៈ
- គេលើកថា បញ្ហាភូមិសាស្ត្រនៃប្រទេសអេស្ប៉ាញ គឺជាឧបសគ្គដ៏ធំដែលរារាំងប្រទេសនេះ មិនឱ្យមាន ភាពជោគជ័យក្នុងការធ្វើឧស្សាហូបនីយកម្ម នៅក្នុងសតវត្សទី ១៨ និងសតវត្សទី ១៩។
- គេលើកថា ការទាស់ទែងគ្នាផ្នែកសីលធម៌រវាង លោក J. Robert Oppenheimer និង លោក Edward Teller បានធ្វើឱ្យការអភិវឌ្ឍន៍ផ្នែកគ្រាប់បែកអ៊ីដ្រូសែន។
ការអានសៀវភៅពុម្ភ
កិច្ចការទូទៅនៃការសិក្សាប្រវត្តិសាស្ត្រគឺ អានសៀវភៅប្រវត្តិសាស្ត្រផ្សេងៗ។ សិស្សជាច្រើនរំពឹងថានឹង ទទួលបានចំណេះដឹង តែតាមរយៈមេរៀនដែលគ្រូបង្រៀននៅក្នុងថ្នាក់ ហើយព្រងើយកន្តើយមិនស្វែងរកសៀវភៅ អានដោយខ្លួនឯងឡើយ ដោយចាំដល់ថ្ងៃប្រលងបញ្ចប់ជិតមកដល់ទើបពួកគេស្វះស្វែងរកសៀវភៅអាន។ ការ អានសៀវភៅជារៀងរាល់សប្តាហ៍នឹងជួយឱ្យអ្នកមានចំណេះដឹងជាមូលដ្ឋានសំខាន់ៗសំរាប់ស្វែងយល់មេរៀនដែល គ្រូនឹងបង្រៀន។ ទំលាប់ដ៏ល្អនេះក៏អាចផ្តល់ឱ្យអ្នកនូវចំណេះដឹងបន្ថែមផងដែរ។ នៅក្នុងវគ្គសិក្សាភាគច្រើន មេរៀន ត្រូវបានគេបញ្ចោញបញ្ចូលបន្ថែមនូវអត្តបទផ្សេងៗ ហើយគ្រូរបស់អ្នកស្មាន ថាអ្នកមានចំណេះអំពីវាខ្លះដែរ។ ឧបមាថា អ្នកអង្គុយរៀនពីមេរៀន ដែលនិយាយពីទិដ្ឋភាពសេដ្ឋកិច្ចនៃសម័យបដិវត្តន៍អាមេរិក, អ្នកអាចនឹងមាន ការលំបាកឬច្រលំ ប្រសិនបើអ្នកមិនបានអានសៀវភៅបន្ថែមស្តីអំពីទ្រឹស្តីជំនួញ ដែលពួកអាណានិគមន៍តែងតែ មានការព្រួយបារម្ភនោះទេ។
ដូច្នេះ ចូរអានអត្តបទដែលទាក់ទងនឹងមេរៀនដែលត្រូវរៀន។ ប្រសិនបើអ្នកយល់មិនច្បាស់ទេ សូមអាន វាម្តងហើយម្តងទៀត។ ចូរគូសបន្ទាត់ពីក្រោម(ឬគូសពណ៌ចំណាំ)នូវពត៌មានពិតជាក់ស្តែងបំផុត។ សូមគូសបន្ទាត់ ពីក្រោមនូវការទាញសន្និដ្ឋានរួម (generalization) ការបកស្រាយ និងសេចក្តីសន្និដ្ឋាន។ ជាការពិតណាស់ យើង មិនអាចគូសបន្ទាត់ពីក្រោមឃ្លាទាំងអស់បានទេ។ បើដូចនេះ មានន័យថាអ្នកមិនអាចបែងចែកឱ្យដាច់ពីគ្នានូវអ្វី ដែលជាចគំនិតសំខាន់នៃអ្នកនិពន្ធ និងគំនិតបន្ទាប់បន្សំដែលគាត់ប្រើសំរាប់គាំទ្រគំនិតសំខាន់ឡើយ។ បន្ថែមពីលើ ការគូសបន្ទាត់ពីក្រោម ចូរស្វែងរកផ្នែក ឬល្បះដែលអ្នកនិពន្ធនិយាយសង្កត់ន័យ ដើម្បីរកឱ្យឃើញនូវទស្សនៈផ្ទាល់ របស់គាត់ ឬចំនុចដែលអ្នកមិនយល់ស្របតាមគាត់។ សូមសរសេររិះគន់ ឬមតិផ្សេងរបស់អ្នក នឹងសរសេរសេចក្តី សង្ខេបនៃអត្តបទ នៅលើរឹមទំព័រ។
លំហាត់បែបនេះនឹងជួយឱ្យអ្នករំលឹកឡើងវិញនៅមុនពេលអ្នកប្រលង ពោលគឺ អ្នកមិនចាំបាច់រំលឹកអត្តបទទាំងមូលឡើងវិញឡើយ គ្រាន់តែអានសេចក្តីសង្ខេបនេះ ក៏អាចឱ្យអ្នកប្រលងប្រកប ដោយក្តីសង្ឃឹមនិងជោគជ័យផងដែរ។ ម៉្យាងទៀត អ្នកនឹងមានលទ្ធភាពអានសារឡើងវិញនូវឃ្លាសំខាន់ៗ ដែល អ្នកបានគូសបន្ទាត់ពីក្រោម និងការបកស្រាយផ្សេងៗ និយាយរួមគឺ អ្នកអាចយល់ដឹង និងចងចាំនូវខ្លឹមសារនៃ មេរៀនទាំងមូល។ ដោយឡែក បើសិនអ្នកនៅតែមិនទាន់យល់ពីខ្លឹមសារមេរៀនទេ សូមចំនាយពេលអានវាឡើង វិញ បើសិនជាអ្នកចង់បានពិន្ទុច្រើនជាងគេ និងមានពេលគ្រាប់គ្រាន់។
ការអានឯកលេខនា
កិច្ចការសំខាន់មួយទៀតសំរាប់អំនានគឺ ឯកលេខនា ដែលជាកិច្ចការប្រវត្តិសាស្ត្រជំនាញលើមុខវិជ្ជាពិសេស ណាមួយ។ បន្ថែមពីលើទម្រង់ការដែលត្រូវប្រើប្រាស់ក្នុងការអានសៀវភៅ អ្នកនឹងត្វ្រូវតែយកចិត្តទុកដាក់ឱ្យខ្លាំង លើខ្លឹមសារសំខាន់ និងទស្សនៈនៃស្នាដៃនេះ។ ស្នាដៃបែបនេះគួរត្រូវបានអានដោយយកចិត្តទុកដាក់ខ្លាំង ព្រោះថា គ្រូរបស់អ្នកនឹងរំពឹងថាអ្នករៀនមិនត្រឹមតែអំពីមុខវិជ្ជាដែលគាត់បង្រៀន ប៉ុន្តែរៀនអំពីសេចក្តីបញ្ជាក់ន័យបន្ថែម និងវិធីសាស្ត្រក្នុងការធ្វើការងារសិក្សា។ ដូច្នេះ អ្នកចាំបាច់ត្រូវតែកំណត់ឱ្យច្បាស់នូវការរំពឹងទុក និងគុណធម៌របស់ អ្នកនិពន្ធ និងត្រូវយល់ពីខ្លឹមសារសំខាន់និងសេចក្តីសន្និដ្ឋាននៅក្នុងសៀវភៅនេះ។
សូមអានអត្តបទបែបនេះ ដើម្បី ក្រេបជញ្ជក់នូវហេតុការណ៍ពិត ហើយអ្វីដែលសំខាន់ជាងនេះ គឺដើម្បីវិភាគ សាកសួរ និងរិះគន់កែលំអ។ ប្រសិនបើ អ្នកមានសៀវភៅមួយក្បាល អ្នកអាចឆ្ងល់ ឬសួរដេញដោល ឬចោទសួរ និងសរសេរមតិរិះគន់នៅរឹមទំព័រ។ ប្រសិនបើវាមិនមែនជាសៀវភៅរបស់អ្នក ឬថាបើសិនអ្នកចង់មានកំណត់ត្រាដ៏មានរបៀបរៀបរយល្អ ចូរសង្ខេប ខ្លឹមសារសំខាន់ៗ និងគោលគំនិតរបស់អ្នកនិពន្ធ ដាក់នៅលើតារាងលិបិក្រម (index) ឬនៅលើកុំព្យួរទ័រ។ ធ្វើដូច្នេះ អ្នកអាចរំលឹកខ្លឹមសារដែលអ្នកបានគូសពីក្រោម ឬនៅក្នុងលិបិក្រម នៅមុនពេលប្រលង។
ការអានបាឋាវលី
វគ្គសិក្សាខ្លះក៏រួមបញ្ចូលនូវបាឋាវលីផងដែរ។ វាជាប្រភេទនៃកម្រងអត្តបទខ្លីៗ (ដែលដកស្រងចេញពី ស្នាដៃធំៗ ឬពីឯកសារដើម) ដែលសំរាំងអំពីមុខវិទ្យាពិសេសណាមួយ។ រាល់ការផ្តល់យោបល់ទាំងអស់ដែលផ្តោត សំខាន់លើអំនានអត្តបទ និងសៀវភៅប្រវត្តិសាស្ត្រអាចកើតមាននៅក្នុងករណីនេះផងដែរ ប៉ុន្តែ វាទាមទារនូវសមត្ថ ភាពអានខ្ខស់។ រាល់ការដកស្រង់នីមួយៗតែងតែពិភាក្សាពីទិដ្ឋភាពផ្សេងៗ ឬការបកស្រាយជាពិសេសលើមុខវិជ្ជា ណាមួយ។ អ្វីដែលពិបាកជាងនេះ គឺជួនកាលមានភាពចំរូងចំរាស់យ៉ាងច្រើននៅក្នុងអត្តបទសំរាំងនេះ។
គ្រូបង្រៀន រំពឹងថាសិស្សរបស់គាត់អាចវាយតម្លៃលើយោបល់ផ្សេងៗរបស់អ្នកនិពន្ធនិមួយៗ ហើយពេលខ្លះគ្រូសង្ឃឹមថា សិស្ស ឬនិស្សិតអាចប្រកាន់ជឿលើយោបល់ណាមួយ ហើយមានភាពក្លាហាននឹងធ្វើការបកស្រាយពន្យល់ និងពិភាក្សា ជាមួយសិស្សនិស្សិតដែលមានគំនិតផ្សេងទៀត។ ដូច្នេះ អ្នកត្រូវអានបាឋាវលីឱ្យច្បាស់ ដើម្បីវិភាគរាល់ការពិភាក្សា ដេញដោល ដែលត្រូវបានដកស្រង់ចេញពីស្នាដៃផ្សេងៗ ឬដើម្បីប្រៀបធៀបគោលការណ៍ផ្សេងៗនៃមុខវិជ្ជាដូចគ្នា នេះ។ វិធីល្អបំផុតក្នុងការធ្វើកិច្ចការនេះ គឺត្រូវសង្ខេបពីយោបល់ការពារមតិដែលដកស្រង់ចេញពីស្នាដៃនីមួយៗ តាមផ្នែករបស់វា។
ការអានប្រលោមលោកប្រវត្តិសាស្ត្រ
កិច្ចការសំខាន់មួយទៀត គឺការអានប្រលោមលោកបែបប្រវត្តិសាស្ត្រ ដែលជាកិច្ចការប្រឌិតមួយ ដោយ ផ្អែកលើរឿងរ៉ាវ និងតួអង្គប្រវត្តិសាស្ត្រពិត។ វាមានលក្ខណៈជាខ្សែភាពយន្ត និងមានលក្ខណៈផ្ទាល់ខ្លួន ឬឯកជន ជាងអត្តបទ ឬ ឯកលេខនា និងបរិយាយពីអារម្មណ៍របស់អ្នកដែលឆ្លង់កាត់ព្រឹត្តិការណ៍ប្រវត្តិសាស្ត្រសំខាន់ៗ។ ការ អានប្រលោមលោកបែបនេះធ្វើឱ្យអ្នកមានអារម្មណ៍ដូចបានឆ្លង់កាត់ និងយល់ពីហេតុការណ៍ប្រវត្តិសាស្ត្រ ដែលវា បានបង្កប់ ប៉ុន្តែ ចួរប្រយ័ត្នកុំចាត់ទុកប្រលោមលោកបែបនេះថាជាការប្រវត្តិសាស្ត្រពិត។
ម៉្យាងវិញទៀត ប្រសិនបើ អ្នកនិពន្ធប្រលោមលោកនោះចេះដឹងប្រវត្តិសាស្ត្រ ឬហេតុការណ៍ក្នុងកំឡុងពេលនោះច្បាស់ គាត់អាចតាក់តែងឱ្យវា មានភាពរស់រវើក ដែលអ្នកប្រាជ្ញប្រវត៉្តិសាស្ត្រពិតអាចនឹងមិនមានសមត្ថភាពធ្វើបាន។
ការមើលផែនទី
ប្រវត្តិសាស្ត្រជារឿយៗត្រូវបានគេបង្ហាញនៅលើផែនទីផងដែរ។ ទិដ្ឋភាពប្រវត្តិសាស្ត្រ គឺជាធាតុគន្លឹះបំផុត របស់វា។ ឧទាហរណ៍ ៖ ការកើនឡើងជាមហាចក្រភពមួយ ឬធ្លាក់ចុះរបស់ចក្រភពនេះ មូលហេតុនៃសង្គ្រាម ការកើនឡើងនៃទីក្រុង ការអភិវឌ្ឈន៍ផ្លូវពាណិជ្ជកម្ម និងអ្វីៗជាច្រើនទៀត អាចត្រូវបានគេលើកយកមកបង្ហាញលើ ផ្ទាំងផែនទី។ សូមមើល Benjamin Jules R. (2001) “A Student’s Guide to History” 8th edition. ទំព័រទី ២៦-២៧។
ការវិភាគទិន្នន័យស្ថិតិ
បន្ថែមពីលើផែនទី កិច្ចការងាររបស់អ្នកប្រវត្តិសាស្ត្រ ក៏ពាក់ព័ន្ធផងដែរជាមួយនូវទិន្នន័យស្ថិតិ ដែលត្រូវបាន រៀបចំជា រូបតារាង ក្រាហ្វិច និងតារាងផ្សេងៗ។ ទិន្នន័យទាំងនេះពណ៌នាអំពីចំនួនអ្វីមួយកាលពីអតីតកាល (ដូចជាចំនួន ក៏នាវាចំបាំង ចំនួនមនុស្សស្លាប់ជាដើម ...) ដើម្បីប្រៀបធៀបនឹងចំនួន ឬបរិមាណនៅក្នុងពេលវេលា មួយផ្សេងទៀត។ សូមមើល សូមមើល Benjamin Jules R. (2001) “A Student’s Guide to History” 8th edition. ទំព័រទី ២៧-៣២។
ការបកស្រាយរូបភាព
សម្ភារៈសោតទស្សន៍ ក៏អាចបង្ហាញនូវពត៌មានប្រវត្តិសាស្ត្រផងដែរ។ យ៉ាងណាម៉ិញ ការប្រមូលគំនូរចាស់ៗ រូបភាពផ្សេងៗ អាចជាការលំបាកហួសពីការស្មានទៅទៀត។ សូមមើល សូមមើល Benjamin Jules R. (2001) “A Student’s Guide to History” 8th edition. ទំព័រទី ៣២-៣៥។
ឯកសារយោង
ដកស្រង់ពីឯកសារបង្រៀនស្តីពី វិធីសាស្ដ្រស្រាវជ្រាវបែបប្រវត្តិវិទ្យា ដោយ ថា លាងអាង ដេប៉ាតឺម៉ង់ ប្រវត្តិវិទ្យា សាកលវិទ្យាល័យភូមិន្ទភំពេញ។
Benjamin Jules R. (2001) “A Student’s Guide to History” 8th edition.
ល្បែងស្ដេចចង់
ល្បែងស្ដេចចង់ ជាល្បែងម្យ៉ាងដែលពួកកុមារាកុមារីជំទង់ៗគ្រប់ភូមិស្រុក ទូទាំងកម្ពុជរដ្ឋ តែងលេងនៅពេលទំនេរក្នុងវេលាយប់ខែភ្លឺ។ អ្នកលេងមានប្រុសមានស្រីច្រើននាក់មិនកំនត់។ ពេលលេងគេចែកគ្នាជាពីរពួក ប្រុស១ពួក ស្រី១ពួក។ ក្នុងបណ្ដាបអ្នកទាំង២ ពួកនោះគេតាំងប្រុសរឺស្រីម្នាក់អោយធ្វើជាសេ្ដច អោយអង្គុយនៅទីមួយចំកណ្ដាលទី លើកៅអីរឺលើវត្ថុអ្វីមួយ មានត្បាល់ជាដើម។ កាលអ្នកធ្វើស្ដេចអង្គុយលើទីដ៏សមគួរមួយហើយ ខាងស្រីគេអោយស្រីម្នាក់ដើរចូលទៅ ខ្សឹបនឹងស្ដេចថា ខ្លួនស្រលាញ់ឈ្មោះណាមួយ ឧបមាថាឈ្មោះ ក រឺ ខ ខ្សឹបហើយគេថយទៅអង្គុយ រឺមកឈរនៅកន្លែងដើមវិញ។ ខាងប្រុសគេអោយម្នាក់ដើរចូលទៅរកស្ដេច ដែរ ប្រសិនជាមិនចំឈ្មោះដែលគេខ្សឹប ទុកមុនទេក៏ហីទៅ តែបើប្រុសដែលមកនោះចំ លើឈ្មោះដែលស្រីគេបានខ្សឹបនោះមែន ស្ដេចស្រែកថា «អៀវៗ» ហើយអោយស្រីនោះ ទៅជិះប្រុសនោះតំរង់ទៅរកកន្លែងគេ កំពុងជិះគេស្រែកថា «អៀវៗ» ហើយគេបញ្ជិះទៅចុះខាងស្រី។ រួចហើយខាងប្រុសគេអោយប្រុសខាងគេម្នាក់ចូលទៅខ្សឹបម្ដង បើប្រុស នោះចូលទៅខ្សឹបថា «ខ្ញុំស្រលាញ់នាងណាមួយ ឧបមាថាឈ្មោះ «ខ» ខ្សឹបហើយគេថយ ទៅវិញ បើស្រីម្នាក់ឈ្មោះ «ខ» ចូលទៅមែនស្ដេច ស្រែកថា «អៀវៗ» ហើយអោយប្រុសនោះជិះស្រីនោះ ស្រែកថា «អៀវៗ» ដូចគ្នា។ បានសេចក្ដីថា បើខាងណាចូលទៅខ្សឹប ថា ខ្លួនស្រឡាញ់ឈ្មោះ «ក» ហើយបែរជា ឈ្មោះ «ខ» ចូលមករកស្ដេចវិញនោះស្ដេចមិនអោយអ្នកខ្សឹបជិះរឺអៀវគេទេ អ្នកខ្សឹបនោះត្រូវថយទៅវិញ ហើយគេអោយម្ខាងចូល ទៅខ្សឹបជាថ្មីទៀត។ គេផ្លាស់គ្នាតាមរបៀបនេះរហូតដល់ពេលឈប់។ អ្នកដែលធ្វើស្ដេច ត្រូមើលខុសត្រូវក្នុងរឿងនេះ ដោយសច្ចៈនិងយុត្ដិធម៌។
ល្បែងនេះស្រេចលើអ្នកធ្វើស្ដេច បើអ្នកធ្វើស្ដេចប្រកបដោយអគតិ ចង់អោយអ្នកណា ជិះអ្នកណាក្រៅពីឈ្មោះដែលគេខ្សឹបក៏បាន គឺថា បើម្នាក់ចូលទៅខ្សឹបថាស្រឡាញ់ឈ្មោះ «ក» ហើយទោះបីឈ្មោះ «ខ» ចូលមក ស្ដេច ស្រែកថា អៀវ ទៅក៏ចេះតែបាន ព្រោះអ្នកចូលទៅក្រោយ មិនបានលឺអ្នកមុនគេខ្សឹបថា ស្រលាញ់ឈ្មោះណាៗទេ។ តែបើមានរបៀបលេងលំអៀងបែបនេះ អ្នកលេងណាដែលចាប់ថ្នាក់បានតវ៉ាឡើង អាចសុំអោយគេប្ដូរស្ដេចបាន ប្រសិនបើអ្នកធ្វើស្ដេចប្រកបដោយសច្ចៈនិងយុត្ដិធម៌នោះការលេងនេះទៀងទាត់ណាស់។
ល្បែងនេះជាល្បែងកំសាន្ដក៏មែនតែជាល្បែងហាត់ចិត្តមនុស្សអោយប្រកបសច្ចៈនិងយុត្ដិ ធម៌ មិនអោយប្រកបដោយអគតិ(សេចក្ដីលំអៀង) ៤យ៉ាងគឺ ចន្ទាគតិ (លំអៀងព្រោះស្រលាញ់) ទោសាគតិ (លំអៀងព្រោះខឹង) ភយាគតិ (លំអៀងព្រោះខ្លាច) មោហាគតិ (លំអៀងព្រោះភ័ន្ដច្រលំ)។ ម្យ៉ាងទៀត ជាការបង្ហាត់អោយមនុស្សចេះជ្រើសតាំងគ្នាអោយ ធ្វើការជាតំនាងភ្នែកច្រមុះខ្លួនផង គឺត្រូវចេះជ្រើសរកនរណាដែលគេយល់ថាជាមនុស្សត្រឹមត្រូវបរិសុទ្ធ ធ្វើការបានល្អតាមគន្លងធម៌ពិតៗ។
តំ នភ្ជាប់ក្រៅ.
មជ្ឈមណ្ឌលវប្បធម៌ខ្មែរនៅស្វីស
សូមមើលផងដែរ
ល្បែងប្រជាប្រិយខ្មែរ ស្ដេចចង់
ម៉ាសែលលីន ចាមប៉ាញេត
ម៉ាសែលលីន ចូសិបបិននិដិកថ៍ (Benoît in French) ចាមប៉ាញេត(ថ្ងៃទី២០ ខែឧសភា ឆ្នាំ១៧៨៩ ដល់ថ្ងៃទី៦ ខែមិថុនា ឆ្នាំ១៨៤០) គាត់បានកើតនៅក្នុងតំបន់រូសិត​ ភូមិម៉ាល់លី្ហស ជិតផ្លូវអ៊ីទិនេ(Loire) នៃប្រទេសបារាំង។ គាត់បានធ្វើអោយបងប្រុសទាំងឡាយរបស់គាត់ដែលជាក្រុមអ្នកសហធម្មចារីជាមួយនិងបុរសជាច្រើនទៀតនៃព្រះវិហារកាតូលិករ៉ូម៉ាំងបានឧទ្ទិសចំពោះការអប់រំ។ ចាប៉ាញេតបានបូសជាបូជាចារ្យក្នុងឆ្នាំ ១៨១៦ ហើយស្ថិតនៅក្នុងក្រុមមួយដែលដឹកនាំដោយ ជីនក្លូដ កូលីន ដែនបានបង្កើតឡើយដើម្បីផល់ប្រយោជន៍សង្គមនៃខែឧសភា ហើយត្រូវបានគេហៅ គាត់ថា លោកឪពុក ម៉ារីសថ៍(Marist) និង បងប្រុស។ ក្រុមអ្នកសហធម្មចារីនៃសាសនាបានប្រកេនពរចំពោះបងប្រុស ម៉ាសែលលីនអោមមានអាយុយឺនយូរដើម្បីជួយស្ថាបនាបន្តទៀត។
កំណើតដំបូង
ម៉ាសែលលីន ចាមប៉ាញេត បានកើតជាកូនទី៩ នៃកូនៗទាំង ១០នាក់ នៅឯតំបន់ ឡេ រ៉ូស៊ី (Le Rosey) ក្នុងភូមិតូចមួយ នៃតំបន់Rhône-Alpes (Loire Département, Saint-Étienne Arrondissement, Mahrles commune) ។ គាត់បានផ្ញើរខ្លួនរបស់គាត់តាំងពីកុមាភាពក្នុងតំបន់នេះដោយរស់នៅក្នុងភាពចច្បូកច្របល់នៃហ្វូងមនុស្ស នៅក្នុងបដិវត្តន៍បារាំង ដែល ជាកន្លែងធ្វើទារុណកម្មយ៉ាងសាហាវយង់ឃ្នងបំផុតនៃសង្រ្គាមគ្នាឯង។ តាមចារឹកលក្ខណះរបស់ លោក ម៉ាសែលលីន គាត់បានមានឥទ្ធិពលដោយមនុស្ស៣នាក់ ក្នុងគ្រួសាររបស់គាត់ ។ ឪពុករបស់គាត់ជាមនុស្សឆ្លាតម្នាក់​ធ្វើការងារច្រើនជាមនុស្សមានការ ច្នៃប្រឌិតច្រើនបានផ្តល់វិភាគទានចំពោះ ការបង្ករបង្កើតរបស់គាត់អោយដូចជា ប្រជាពលរដ្ឋម្នាក់ដ៏ល្អ ។ ម្តាយរបស់គាត់ និង​​ ម្តយមីងរបស់គាត់ (ជាកូនស្រីរបស់ ចូសិប) ជាមនុស្សដែល ធ្វើជាគំរួរបស់គេ និង ជាអ្នកនាំផ្លូវពួកគេឆ្ពោះទៅកាន់ ភាពរឹងប៉ឹងមួយ ទៅតាមជាជំហានៗ របស់គាត់ ដូចជាអ្នកចែកចាយម្នាក់ និង ជាអ្នកមានជំនឿយ៉ាងមុតមាំបំផុត ។
ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:អ្នកអប់រំ ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ប្រទេសបារាំង ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:បូជាចារ្យ ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ការតូលិកសាសនិក
ឃុំមោង
ឃុំមោងអាចសំដៅលើ៖
ឆាលែស ដាវីន
right|thumb|200px
ឆាលែល​ រ៉ូប័ត ដាវីន ( ១២ គុម្ភះ ១៨០៩ ដល់ ១៩ មេសា ១៨៨២ ) គឺជាអ្នកធម្មជាតិវិទូ ។ គាត់គឺ បានល្បីល្បាញ សំរាប់ការងាររបស់គាត់ ទៅលើទ្រឹស្តីនៃការវិវត្តន៍ ។ សៀវភៅរបស់​គាត់ ​ដែល​បានបោះពុម្ភនៅឆ្នាំ ១៨៥៩ ​មានរឿងពីរយ៉ាង៖
ហើយ​ទ្រឹស្តី​ទាំង​នេះ ជាធម្មជាតិត្រូវការ និងជ្រើសយក ។ ការវិវត្តន៍នៃធម្មជាតិគឺជាគន្លឹះ សំរាប់យល់អំពីជីវសាស្ត្រ និងមានច្រើនទៀតសំរាប់ជីវិត ដែលរស់នៅលើផែនដីនេះ ។
ដំណើរផ្សងព្រេងតាមសមុទ្រ
ដាវីន ចំណាយពេលវេលា ប្រាំឆ្នាំនៅ​ តាមកងទ័ពជើងទឹកនៃព្រះរាជាណាចក្រអង់គ្លេស ដែលជាកប៉ាល់រុករក ។ គាត់គឺជាភ្ញៀវរបស់អ្នកធម្មជាតិវិទូ ដែលមានន័យថា គាត់ត្រូវ​ទទួលភារៈកិច្ច ក្នុងការជ្រើសរើស និងកត់ចំណាំអំពីពពួកសត្វ និង ភូគព្ភសាស្ត្រ នៃប្រទេសដែលគេបានទស្សនា​ ។ កប៉ាល់ធ្វើដំនើរនៅ លើតំបន់ឆ្នេរ​ទាំងអស់តាម​ផែនទី​ ​ដែលវា​អាចត្រូវបាន ប្រើដោយ ទាហានជើងទឹក ដែលពួកគេបានធ្វើ ដំនើរក្នុងពិភពលោកនេះhoi dit is grapige taal ។ នៅពេលនោះផងដែរ ទាហានជើងទឹក អង់គ្លេស គឺមានភាពវិសាល នៅលើពិភពលោក និង ​មានអំណាចនៅលើពិភពលោក ។
ដាវីន បានធ្វើការងាររបស់គាត់ គ្រប់ទីកន្លែងនៅពេលដែលកប៉ាល់ចត​ ។ ​ហើយគាត់ បានរកឃើញសត្វដ៏ធំ ដែលជាប់នៅលើថ្ម ច្រើនយុគមកហើយ ដែលថ្មី ៗ នេះវាជិតផុតពូជ ដែលជាបទពិសោធន៍ដូចជា ការរញ្ជួយដីនៅប្រទេស ឈីឡេ ។
ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:អ្នកវិទ្យាសាស្រ្ត boloss dans sa vie a 24ans
ម៉ារី ស្កូដូស្កា គុយរី
ម៉ារី ស្កូដូស្កា គុយរី (Maria Salomea Skłodowska Curie) (៧ វិច្ឆិកា ១៨៦៧ - ៤ កក្កដា ១៩៣៤) គឺ​ជា​​​រូប​វិទូ និង​គីមី​វិទូ​ជន​ជាតិ​ប៉ូឡូញ​-បារាំង​ដ៏​​ល្បី​ល្បាញ​​ដែល​​បាន​​ត្រួសត្រាយ​​ការស្រាវជ្រាវ​​អំពី​វិទ្យុសកម្មដំបូងគេ​។ គាត់​​គឺ​ជា​​មនុស្ស​​ដំបូង​គេ​​ដែល​​ទទួល​​បាន​រង្វាន់ណូបែល​​ពីរ​គឺ ផ្នែក​រូបវិទ្យា និង​ផ្នែកគីមីវិទ្យា  ។ គាត់​​គឺ​ជា​​ស្ត្រី​ទីមួយ​​ដែល​​បាន​​ក្លាយ​ជា​​សាស្ដ្រាចារ្យ​​នៅ​ឯ​​សាកលវិទ្យាល័យប៉ារីស ។ គាត់​​គឺ​ជា​​ស្ត្រី​​ដំបូង​​ដែល​​ត្រូវ​​បាន​​គេ​​បញ្ចុះ​​សព​នៅ​ក្នុង​វិមានប៉ារីសប៉ង់តេអុង (១៩៩៥) ដោយ​សារ​​​គុណ​សម្បត្តិ​​របស់​​គាត់​។
គាត់​​ត្រូវ​បាន​​គេ​​ដាក់​ឈ្មោះ​ថា ម៉ារីយ៉ា សាឡូមៀ ស្កូដូស្កា ​នៅ​ពេល​​កើត​​ក្នុង​​ទី​ក្រុង​វ៉ារស្សាវ៉ា (ពេលនោះ​ជា​ដែនដី​ប៉ូឡូញ​កាន់កាប់​ដោយ​រុស្ស៊ី) ហើយ​​គាត់​​បាន​​រស់​នៅ​​ទី​នោះ​​រហូត​ដល់​​អាយុ ២៤​ឆ្នាំ ។ ក្នុង​ឆ្នាំ ១៨៩១ គាត់​​បាន​​តាម​​បង​ស្រី​​ខ្លួន​​ឈ្មោះ ប្រូនីស្វាវ៉ា ទៅ​​សិក្សា​​នៅ​​ទី​ក្រុង​​ប៉ារីស ដែល​​ជា​​កន្លែង​​គាត់​បាន​​បញ្ចប់​​ការសិក្សា​ថ្នាក់​ឧត្ដមសិក្សា និង​​សម្រេច​​កិច្ច​ការ​វិទ្យាសាស្ត្រ​​ជា​​បន្ត​បន្ទាប់​។ គាត់​​បាន​​ទទួល​​រង្វាន់ណូបែល​​ផ្នែក​រូប​វិទ្យា​​រួម​គ្នា​​ជា​មួយ​​ប្ដី​ឈ្មោះ ព្យែរ គុយរី និង​​លោក អង់រី បិកកឺរ៉ែល​។ គាត់​​បាន​​ឈ្នះ​រង្វាន់ណូបែល​​មួយ​ទៀត​​ក្នុង​ផ្នែក​គីមីវិទ្យា​​តែ​ម្នាក់​ឯង ។ គាត់​​គឺ​ជា​​ស្ត្រី​​ដំបូង​គេ​​ដែល​​បាន​​ទទួល​​រង្វាន់ណូបែល និង​​បាន​​ដល់​ទៅ​​ពីរ​​ក្នុង​​ផ្នែក​ផ្សេង​គ្នា​។
ស្នាដៃ​របស់​​គាត់រួមមាន​ទ្រឹស្ដី​ស្ដីអំពី​វិទ្យុសកម្ម (ពាក្យដែលអ្នកស្រីបង្កើត ) បច្ចេកទេស​​ក្នុងការ​ញែក​ធាតុអ៊ីសូតូប​វិទ្យុសកម្ម និង​បាន​រកឃើញ​ធាតុវិទ្យុសកម្ម​ពីរ​គឺ ប៉ូឡូញ៉ូម និង រ៉ាដ្យូម​។ គាត់​បាន​ដឹកនាំ​ការស្រាវជ្រាវ​ដំបូងគេ​លើ​លោក​​ក្នុង​ការព្យាបា​ល​ណេអូប្លាស់ (សាច់ដុះ)ដោយ​ប្រើ​អ៊ីសូតូប​​វិទ្យុសកម្ម​។ អ្នកស្រី​ជា​ស្ថាបនិក​វិទ្យាស្ថានគុយរី​ទាំង២​កន្លែងគឺ វិទ្យាស្ថានគុយរី (ប៉ារីស) និង វិទ្យាស្ថានគុយរី (វ៉ារស្សាវ៉ា)​។
កុមារភាព
ម៉ារីយ៉ា ស្កូដូស្កា ចាប់​កំណើត​នៅ​ទីក្រុង វ៉ារស្សាវ៉ា ប្រទេសប៉ូឡូញ នៅ​ថ្ងៃទី​៧ វិច្ឆិកា ១៨៦៧។ គាត់​ជា​កូនស្រីពៅ​​ក្នុងចំណោម​កូន​ទាំង​៥​របស់​​គ្រួសារ​គ្រូបង្រៀន​ដ៏ល្បី​ឈ្មោះ​មួយ។ ឪពុកនាងឈ្មោះ វ៉ាឌីស្វាវ ស្កូដូស្គី​ និងម្ដាយឈ្មោះ ប្រូនីស្វាវ៉ា។ បងៗ​​របស់​ម៉ារីយ៉ា​មាន ហ្សូហ្វីយ៉ា(១៨៦២-១៨៧៦) យ៉ូហ្សេហ្វ(១៨៦៣-១៩៣៧, ឈ្មោះដូចជីតា) ប្រូនីស្វាវ៉ា(១៨៦៥-១៩៣៩,ឈ្មោះដូចម្ដាយ) និង ហេឡេណា(១៨៦៦-១៩៦១)។ ក្នុងចំណោម​បងប្អូន​ទាំងអស់ ម៉ារីយ៉ា​ជា​កូន​ដែល​មានប្រាជ្ញា​និង​ខួរក្បាល​ចងចាំ​បានល្អ​ជាងគេ​តាំងពី​ក្មេង។ នៅ​អាយុ​៤ឆ្នាំ ម៉ារីយ៉ា​អាច​​អាន​សៀវភៅ​របស់​បងស្រី​របស់​នាង​បាន​ទៅហើយ។
គ្រួសារ​របស់​ម៉ារីយ៉ា​​ជា​ពូជពង្ស​គ្រូបង្រៀន។ ជីតា​ខាង​ឪពុក​ឈ្មោះ យ៉ូហ្សេហ្វ ស្កូដូស្គី ធ្លាប់ជា​គ្រូ​ដែល​គេ​គោរព​​នៅលូប៊្លីន, ដែល​នៅទីនោះ​គាត់​ធ្លាប់​បង្រៀន​កុមារ ប៊ុលឡឺស្វាវ ព្រុស (អ្នកអក្សរសាស្ត្រដ៏ល្បី​របស់ប៉ូឡូញ)។ ឪពុក​របស់ម៉ារីយ៉ា ជា​គ្រូបង្រៀន​គណិតវិទ្យានិង​​រូបវិទ្យា (មុខវិទ្យា​ដែល​ម៉ារីយ៉ា​​ត្រូវ​រៀន) និង​ជា​នាយក​សាលា​ហ្គីមណាសៀម (សាលាមធ្យមសិក្សា​មួយប្រភេទ​នៅអឺរ៉ុប)​សំរាប់​សិស្សប្រុស ២កន្លែង។ លោក​ក៏បាន​ទទួល​សិស្សប្រុស​​អោយ​ស្នាក់នៅ​និង​​សិក្សា​នៅផ្ទះ​របស់​លោក​ផងដែរ។ ម្ដាយ​របស់​ម៉ារីយ៉ា​​បើក​សាលា​មាន​អន្តេរវិសិកដ្ឋាន​សំរាប់​សិស្សនារី​ដ៏​ប្រណិត​​មួយ​នៅ​វ៉ារស្សាវ៉ា។