cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
ការសម្លាប់រង្គាល
ការបែងចែកសាសន៍យូដានៅក្នុងភូមិគ្រឹះបានឈានដល់ចំណុចកំពូលនៅក្នុងគោលនយោបាយនៃការសម្លាប់រង្គាលពួកណាស៊ីដែលហៅថា ដំណោះស្រាយចុងក្រោយ ចំពោះ សំណួររបស់ ជនជាតិជ្វីហ្វ ដែលពិភាក្សាដោយមន្ត្រីរដ្ឋាភិបាលជាន់ខ្ពស់នៅឯ សន្និសីទ Wannsee នៅទីក្រុងប៊ែកឡាំងក្នុងខែមករា ឆ្នាំ 1942 ។ នៅពេលដែលកងកម្លាំងអាឡឺម៉ង់ ដណ្តើមបានទឹកដីនៅបូព៌ា វិធានការប្រឆាំងជនជាតិជ្វីហ្វទាំងអស់ត្រូវបានបំផ្លិចបំផ្លាញ។ ក្រោមការសម្របសម្រួលរបស់ SS ដោយមានការណែនាំពីថ្នាក់ដឹកនាំកំពូលនៃ គណបក្សណាស៊ី ការសម្លាប់ត្រូវបានប្រព្រឹត្តនៅក្នុងប្រទេសអាឡឺម៉ង់ខ្លួនឯង ទូទាំងទ្វីបអឺរ៉ុបដែលកាន់កាប់ និងក្នុងទឹកដីដែលគ្រប់គ្រងដោយ សម្ព័ន្ធមិត្តរបស់អាល្លឺម៉ង់ ។ ក្រុមមរណៈ Paramilitary ហៅថា Einsatzgruppen ដោយសហការជាមួយ កងទ័ពអាល្លឺម៉ង់ និងអ្នកសហការក្នុងតំបន់ បានសម្លាប់ប្រហែល 1.3 ជនជាតិយូដារាប់លាននាក់នៅក្នុងការបាញ់ប្រហារដ៏ធំនិងអំពើឃោរឃៅចាប់ពីរដូវក្តៅឆ្នាំ 1941 ។ នៅពាក់កណ្តាលឆ្នាំ 1942 ជនរងគ្រោះកំពុងត្រូវបាននិរទេសពី ghettos នៅទូទាំងទ្វីបអឺរ៉ុបនៅក្នុង រថភ្លើងដឹកទំនិញ បិទជិតទៅកាន់ជំរុំសម្លាប់រង្គាលដែលជាកន្លែងដែលប្រសិនបើពួកគេរួចជីវិតពីការធ្វើដំណើរនោះពួកគេត្រូវបានចាក់សាំង ធ្វើការ ឬវាយដំរហូតដល់ស្លាប់ ឬស្លាប់ដោយជំងឺ ការអត់ឃ្លាន ភាពត្រជាក់ ការពិសោធន៍វេជ្ជសាស្រ្ត។ ឬក្នុងអំឡុងពេល ការហែក្បួនមរណៈ ។ ការសម្លាប់នេះបានបន្តរហូតដល់ ចុងបញ្ចប់នៃសង្គ្រាមលោកលើកទី 2 នៅអឺរ៉ុប ក្នុងខែឧសភាឆ្នាំ 1945 ។
ការសម្លាប់រង្គាលត្រូវបានយល់ថាជាចម្បងជាការប្រល័យពូជសាសន៍របស់ជនជាតិយូដា ប៉ុន្តែក្នុងកំឡុង សម័យ Holocaust (1933-1945) ការសម្លាប់រង្គាលជាប្រព័ន្ធនៃក្រុមប្រជាជនផ្សេងទៀតបានកើតឡើង។ ទាំងនេះរួមមានក្រុម Roma ប៉ូល ជនជាតិអ៊ុយក្រែន ជនស៊ីវិលសូវៀត និងអ្នកទោសសង្រ្គាម និងប្រជាជនគោលដៅផ្សេងទៀត។ ក្រុមតូចៗក៏ជាជនរងគ្រោះនៃការធ្វើទុក្ខបុកម្នេញរបស់ពួកណាស៊ីផងដែរ ដូចជា សាក្សីព្រះយេហូវ៉ា ជនជាតិអាល្លឺម៉ង់ស្បែកខ្មៅ ជន ពិការ កុម្មុយនិស្ត និង អ្នកស្រឡាញ់ភេទ ដូចគ្នា។
ហាសាណាល់ ប៊ូលគាហ៍
ហាសាណ់់ ប៊ូលគាហ៍អ៊ីបនីអ៊ូម៉ាអាលីសាហ្វ៊ូបឌៀនទី (ប្រសូតថ្ងៃទី១៥ ខែកក្កដា ឆ្នាំ១៩៤៩) គឺជាព្រះមហាក្សត្រស៊ុលតង់ទី ិងបច្ចុប្បន្ន នៃប្រទេសប្រ៊ុយណេដារូសាលឹម ចាប់តាំងពីឆ្នាំំ១៩៦៧ និងជានាយករដ្ឋមន្ត្រីនៃប្រទេសប្រ៊ុយណេ ចាប់តាំងពីទទួលបានឯករាជ្យពីចក្រភពអង់គ្លេសក្នុងឆ្នាំ១៩៨៤។ ទ្រង់គឺជាស្តេចផ្តាច់ការចុងក្រោយមួយនៅក្នុងពិភពលោក។ ព្រះអង្គបានឡើងសោយរាជ្យជាព្រះមហាក្សត្រស៊ុលតង់នៃប្រទេសប្រ៊ុយណេ បន្ទាប់ពីការដាក់រាជ្យរបស់បិតាទ្រង់នៅថ្ងៃទី៥ ខែតុលា ឆ្នាំ១៩៦៧ ។ ព្រះអង្គត្រូវបានគេចាត់ថ្នាក់ក្នុងចំណោមបុគ្គល​មាន​បំផុត​ក្នុង​ពិភពលោក។ គេបានប៉ាន់ប្រមាណថាទ្រព្យសម្បត្តិសរុបរបស់ស្តេចស៊ុលតង់មានចំនួន២០ពាន់លានដុល្លារ។ ស្តេចស៊ុលតង់បច្ចុប្បន្នជាព្រះមហាក្សត្រដែលសោយរាជ្យយូរជាងគេបំផុតលើពិភពលោក ក៏ដូចជាជាប្រមុខរដ្ឋបច្ចុប្បន្ន ដែលកាន់អំណាចយូរជាងគេផងដែរ។
ឯកសារយោង
ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:បុគ្គលនៅរស់
ឃុំស្វាយភ្លើង
សំដៅទៅដល់÷
ឃុំទ្រៀល
(Triel Communce) បច្ចុប្បន្នស្ថិតនៅ ស្រុកតាំងគោក ខេត្តកំពង់ធំ អតីតកាលស្ថិតនៅ ស្រុកបារាយណ៍ ខេត្តកំពង់ធំ មាន ២២ភូមិ÷
ឃុំស្រឡៅ
(Sralau) អតីតកាលស្ថិតនៅ ស្រុកបារាយណ៍ ខេត្តកំពង់ធំ។
បច្វុប្បន្នស្ថិតនៅ ស្រុកតាំងគោក ខេត្តកំពង់ធំ ដែលមាន ១៥ ភូមិ÷
ឃុំសូយោង
អតីតកាលជាឃុំដែលស្ថិតនៅ ស្រុកបារាយណ៍ ខេត្តកំពង់ធំ។
បច្វុប្បន្នស្ថិតនៅ ស្រុកតាំងគោក ខេត្តកំពង់ធំ។
គឺជាទីរួម ស្រុកតាំងគោក ដែលមាន ៨ ភូមិ÷
វីសស
វីសស​ ជាយីហោប៉ុស្ដិ៍យូធូបដែលត្រូវបានបង្កើតឡើងដោយបុគ្គលច្នើមលើអ៊ីនធើនែតឈ្មោះថា លោក ម៉ៃឃើល ស្ទីវិន។ ប៉ុស្តិ៍នេះមានវីដេអូដែលទាក់ទងនឹងប្រធានបទចម្រុះអំពីវិទ្យាសាស្រ្ត ចិត្តសាស្រ្ត​គណិតសាស្រ្ត និង​ទស្សនវិជ្ជា(ទស្សនសាស្រ្ត???)ជាច្រើន បូកផ្សំនឹងការលេងហ្កេម បច្ចេកវិទ្យា វប្បធម៌ និងប្រធានបទគួរឱ្យចាប់អារម្មណ៍ផ្សេងៗទៀត។
លីមបាំង
លីមបាំង គឺជាទីក្រុងជាប់ព្រំដែននិងជារាជធានីនៃស្រុកលីមបាំងក្នុងផ្នែកលីមបាំង ភាគខាងជើង រដ្ឋសារ៉ាវ៉ាក់ ភាគខាងកើតប្រទេសម៉ាឡេស៊ី នៅលើកោះបរនេអូ ។ តំបន់នេះមានទំហំ ៣,៩៧៨.១០ គីឡូម៉ែត្រការ៉េ ហើយប្រជាជន (ជំរឿនឆ្នាំ២០២០) គឺ ៥៦ ៩០០ ។ វាមានទីតាំងនៅលើច្រាំងទន្លេលីមបាំង (សុនកៃលីមបាំងក្នុងភាសាម៉ាឡេ) រវាងពាក់កណ្តាលទាំងពីរនៃប្រទេសប្រ៊ុយណេ ។ រូបភាពតូច| ទីតាំងពណ៌បៃតងស្រុកលីមបាំង ក្នុងរដ្ឋសារ៉ាវ៉ាក់
បរិយាប័ន្ន
បរិយាប័ន្ន សំដៅដល់ការលើកកម្ពស់ស្ថានភាពរបស់បុគ្គល និង ក្រុមនានាក្នុងការចូលរួម និងការទទួលផលពីសកម្មភាពនានា របស់សង្គមដោយមិនរើសអើង។គោលបំណងនៃបរិយាប័ន្ន គឺ ការផ្តល់នូវសិទ្ធិដល់ក្រុមផ្សេងៗគ្នា ជាពិសេសស្រ្តី កុមារ ជនក្រីក្រ ជនពិការ ជនជាតិដើមភាគតិច និងក្រុមជនងាយរងគ្រោះផ្សេងទៀត ឱ្យទទួលបាននូវឱកាសសមស្រប ព្រមទាំងធានាថា មតិយោបល់ និងការយល់ឃើញនានារបស់ក្រុមទាំងនោះត្រូវបានយកមកពិចារណាសម្រាប់ការធ្វើសេចក្តីសម្រេចចិត្ត ដែលប៉ះពាល់ដល់ជីវភាពរស់នៅ របស់ពួកគេ ក៏ដូចជាដើម្បីធានាឱ្យពួកគេទទួលបាន និងប្រើប្រាស់ ដោយស្មើភាពនូវផលប្រយោជន៍ពីការផ្តល់សេវា ការអភិវឌ្ឍមូលដ្ឋាន និងលក្ខខណ្ឌនានាផ្នែកសង្គម នយោបាយ និងរូបវន្ត។ កំណើនបរិយាប័ន្ន ត្រូងបានរួមបញ្ចូលក្នុងគោលដៅ អភិវឌ្ឍដោយចីរភាពរបស់រដ្ឋាភិបាល។
វត្តរកាកណ្តាល
រូបភាពតូច|វត្តរកាកណ្តាល|កណ្តាល វត្តរកាកណ្តាល គឺជាតំបន់ទេសចរណ៍វប្បធម៌មួយដែលភ្ញៀវទេសចរជាតិ និងអន្តរជាតិមិនអាចរំលងបានឡើយ បើនិយាយពីអាយុកាលរបស់វិហារឈើនេះវិញគឺមានវ័យចំណាស់ប្រមាណជាង២០០ឆ្នាំមកហើយ ដែលត្រូវបានគេកសាងឡើងតាំងពីអំឡុងដើមសតវត្សរ៍ទី១៨មកម្ល៉េះ។បន្ទាប់ពីលោកអ្នកបានមកដល់រមណីយដ្ឋានទេសចរណ៍វប្បធម៌វិហារឈើបុរាណរកាកណ្តាលដែលមានទីតាំងស្ថិតនៅភូមិរកាកណ្តាលទី១ សង្កាត់រកាកណ្តាល ក្រុងក្រចេះ តាមផ្លូវជាតិលេខ៧៦ ក្រចេះឆ្លូងមានចម្ងាយជាង២គីឡូម៉ែត្រពីទីរួមខេត្តហើយនោះ យើងសង្កេតឃើញនៅខាងលិចផ្លូវ ទល់មុខវត្តរកាកណ្តាលមានសំណង់ព្រះវិហារឈើបុរាណដ៏ចំណាស់មួយដែលមានរំលេចទៅដោយក្បាច់ក្បូរយ៉ាងវិចិត្រ និងគួរ ឲ្យស្ញប់ស្ញែងបំផុត ពីព្រោះវាមានលក្ខណៈខុសប្លែកពីព្រះវិហារដទៃព្រមទាំងនៅមានសំណង់បុរាណជាច្រើនទៀតនៅក្នុងបរិវេណបន្សល់ទៅដោយបេតិកភណ្ឌជាតិនេះសម្រាប់អ្នកទេសចរ ជាពិសេសជនបរទេស ទស្សនា និងស្វែងយល់ពីអាយុកាលរបស់វាថែមទៀតផង។លោក រុន ភារ៉ា ប្រធានមន្ទីរទេសចរណ៍ខេត្តក្រចេះបានមានប្រសាន៍ប្រាប់ឲ្យដឹងថា រមណីយដ្ឋានទេសចរណ៍វប្បធម៌វិហារឈើបុរាណរកាកណ្តាល គឺជាវិហារដ៏ចំណាស់មួយដែលធ្វើឡើងពីឈើគ្រញូង និងដើមឈើតាត្រាវនៅក្នុងអំឡុងសតវត្សរ៍ទី១៨ បើគិតរហូតមកដល់ពេលនេះអាយុកាលរបស់វាមានជាង២០០ឆ្នាំទៅហើយដោយវាមានការទាក់ទាញអ្នកទេសចរខ្លាំងណាស់ ពោលគឺបើយើងក្រឡេកទៅមើល ក្បាច់ផ្កាភ្ញីនៅតាមហោជាងនិយាយរួមនៅលើតួព្រះវិហារឈើបុរាណនេះទាំងមូល ពិតជាអស្ចារ្យខ្លាំងណាស់។ វិហារឈើបុរាណរកាកណ្តាលនេះដែរ ត្រូវបានលោក រុន ភារ៉ា និយាយឲ្យដឹងទៀត ថា វាមានក្បាច់រចនាធ្វើអំពីឈើប្រណីតយ៉ាងល្អវិចិត្រ និងចម្លែកខ្លាំងណាស់ ហើយនៅផ្នែកខាងក្នុងនៃព្រះវិហារយើងឃើញ មានរំលេចទៅដោយក្បូរក្បាច់ផ្សេងៗគ្នា ដែលប្រជាពលរដ្ឋ និងអ្នកទេសចរមានជំនឿថាពិតជាវិហារអាថ៌កំបាំង និងជាទីដ៏ ស័ក្តិសិទ្ធិផងដែរ។ បច្ចុប្បន្នវិហារឈើបុរាណរកាកណ្តាលត្រូវបានចាត់បញ្ចូលជាបេតិកភណ្ឌជាតិ និងធ្វើការគ្រប់គ្រងដោយមន្ទីរវប្បធម៌និងវិចិត្រសិល្បៈខេត្តក៏ដូចជាធ្វើការផ្សព្វផ្សាយបន្តដោយមន្ទីរទេសចណ៍ខេត្តនិងមានស្ថាប័នពាក់ព័ន្ធមួយចំនួនទៀត ចូលរួមថែរក្សាមរតកវប្បធម៌ជាតិដ៏កម្រនេះសម្រាប់មនុស្សជាតិទូទៅ។លោក រុន ភារ៉ា និយាយបន្ថែមទៀតថា នៅរមណីយដ្ឋានវប្បធម៌វិហារឈើបុរាណ រកាកណ្តាលនេះភ្ញៀវទេសចរតែងតែចាប់អារម្មណ៍ទៅនឹងក្បាច់ផ្សេងៗនៅវិហារឈើនេះដែលទស្សនាកាន់តែយូរគឺកាន់តែជក់ចិត្ត ជាពិសេសធម្មជាតិដ៏ស្រស់បំព្រងដែលមាននៅទីធ្លាវិហារបុរាណនេះ។ នៅទីនោះដែរក៏មានលក់ជូននូវវត្ថុអនុស្សាវរីយ៍ផ្សេងៗផងដែរ ។ ជារៀងរាល់ថ្ងៃ គេតែងតែឃើញមានមនុស្សមា្នមកពីទីជិតឆ្ងាយធ្វើដំណើរមកទស្សនាវិហារបុរាណនេះជាហូរហែរួម ទាំងភ្ញៀវទេសចរមកពីឆ្ងាយៗ និងជនបរទេសផងដែរ។ ប្រសិនបើយើងក្រឡេកមក មើលទិដ្ឋភាពរួមនៅវិហារឈើបុរាណរកា កណ្តាលនេះដែរបន្ទាប់ពីមានភាពអស្ចារ្យខាងស្ថាបត្យកម្មនោះគឺគេឃើញថា មាន មរតកមួយចំនួនក៏បានបន្សល់ទុកនៅទីនោះដូចជាព្រះពុទ្ធរូបថ្មដែលមានអាយុកាលរាប់រយឆ្នាំមកហើយ និងវត្ថុផ្សេងៗទៀត។លោក រុន ភារ៉ា បន្ថែមទៀតថា ការធ្វើដំណើរទស្សនាចរណ៍របស់លោកអ្នក និងភ្ញៀវទេសចរទាំងអស់ទៅទស្សនាសម្បត្តិបេតិកភណ្ឌជាតិនៅរមណីយដ្ឋានវិហារឈើបុរាណរកាកណ្តាលជឿជាក់ថាប្រាកដជាប្លែកក្នុងអារម្មណ៍ដោយមិននឹកស្មាន ដល់សោះថាមរតកវប្បធម៌ដ៏ចំណាស់នេះនៅរក្សាបានរូបរាងដើមរហូតមកដល់សព្វថ្ងៃ។ មិនតែប៉ុណ្ណោះលោកអ្នកអាចបរិច្ចាគធនធានផ្ទាល់ខ្លួនធ្វើបុណ្យទៅតាមសទ្ធាជ្រះថ្លារៀងៗខ្លួននៅទីអារាមរកាកណ្តាលដែលនៅក្បែរវិហារឈើបុរាណនេះទៀតផង ។
ឃុំចុងដូង
($ Commune) ស្ថិតនៅក្នុង ស្រុកបារាយណ៍ ខេត្តកំពង់ធំ មាន ភូមិ÷
ព្រំប្រទល់នៃ
ភូមិត្រដក់ពង
ភូមិត្រដក់ពង ស្ថិតនៅ ឃុំពង្រ ស្រុកបារាយណ៍ ខេត្តកំពង់ធំ។ =ប្រាសាទ=
ភូមិតាពេជ(ឃុំឈ្វាំង)
ភូមិតាពេជ ស្ថិតនៅ ឃុំឈ្វាំង ស្រុកពញាឮ ខេត្តកណ្ដាល។ =ប្រាសាទ=
ភូមិកោះកេរ
ភូមិកោះកេរ ស្ថិតនៅ ឃុំស្រយង់ ស្រុកគូលែន ខេត្តព្រះវិហារ។ =ប្រាសាទ=
អវិជ្ជា
អវិជ្ជា Ignorance (Avidya)
អវិជ្ជា មានន័យថា ការមិនដឹងសេចក្តីពិតមូលដ្ឋាន។ ក្នុងព្រះពុទ្ធសាសនា ជាធម្មតា"អវិជ្ជា" សំដៅដល់អវិជ្ជានៃ អរិយសច្ចៈ៤( Four Noble Truths) ជាពិសេស ជីវិតនោះគឺជាទុក្ខ dukkha (unsatisfactory; stressful)។
អវិជ្ជា សំដៅដល់អវិជ្ជានៃ អនត្តា(No Self, No Soul=Anatman, Anatta)ផងដែរ ដែលជាការទូន្មានថា មិនមាន"ខ្លួន" ក្នុងការសម្គាល់ថាជីវិតរបស់បុគ្គលម្នាក់ៗជា សភាវៈទៀង(permanent) មានសារៈសំខាន់(integral) និងមានឯករាជ្យ(autonomous) ។ អ្វីដែលយើងគិតថាជារបស់យើង ជាបុគ្គលិកលក្ខណៈ ឬជាអាត្ម័នរបស់ខ្លួន គឺចំពោះតែ ពុទ្ធបរិស័ទទាំងឡាយណាដែលចាត់ទុកការប្រជុំជាបណ្តោះអាសន្ននៃខ័ន្ធនោះ skandas ប៉ុណ្ណោះ។ ការមិនយល់នេះ ជាលក្ខណៈចម្បងនៃអវិជ្ជា។
ចំណងទាំង១២នេះ ត្រូវបានស្រាយបំភ្លឺឲ្យឃើញនៅក្នុង គន្លងខាងក្រៅនៃភពចក្រា(Wheel of Life)។ ក្នុងការបង្ហាញឲ្យឃើញនៃរូបភាពនេះ អវិជ្ជា ត្រូវបានគេបរិយាយថា ជាបុរស ឬស្រ្តីខ្វាក់។ អវិជ្ជា ជាបច្ច័យដែលនាំឲ្យមាន សង្ខារ (volitional action)។
ស្រុកវត្តរាជបពិត្រ
ស្រុកវត្តរាជបពិត្រ ឬ ស្រុកវត្តរាជបពិធ ( วัดราชบพิธ ,  ) គឺជាសង្កាត់មួយក្នុងសង្កាត់ ព្រះនរគ ទីក្រុងបាងកក ។
ការដាក់ឈ្មោះ
ស្រុក​នេះ​ត្រូវ​បាន​ដាក់​ឈ្មោះ​តាម ​វត្ត​រាជបពិត្រ ជាវត្តអារាមព្រះពុទ្ធសាសនា​ដ៏​លេចធ្លោ​មួយ​នៅ​ក្នុង​តំបន់។ សាងសង់​ដោយ​ព្រះបាទចុល្លាង្ករណ៍ (រាមាទី៤) ក្នុង​ឆ្នាំ១៨៦៩ និង​បញ្ចប់​ក្នុង​ឆ្នាំ១៨៧០។ វត្តអារាមតូចស្ងប់ស្ងាត់ ប៉ុន្តែ​សំខាន់​នេះ ឈ្មោះ​របស់​វា​មាន​ន័យ​ថា "វត្តកសាងដោយព្រះមហាក្សត្រ"។ វាជាវត្តមួយទៀតរបស់ស្តេចចុល្លាង្ករណ៍ ក្រៅពីវត្តបេញ្ចមបពិត្រ (វត្តថ្មម៉ាប) ក៏ជាប្រាសាទរបស់ស្តេច ប្រជាធិផុក ផងដែរ។
ឃុំក្រវ៉ា
($ Commune) ស្ថិតនៅក្នុង ស្រុកបារាយណ៍ ខេត្តកំពង់ធំ មាន ភូមិ÷
Boundary East	ឃុំ​ បាក់ស្នា ស្រុកបារាយណ៍ West	ឃុំ​ ចើងដើង ស្រុកបារាយណ៍ South	ឃុំ​ គគីរធំ ស្រុកបារាយណ៍ North	ដងស្ទឹងជីនិត (ឃុំ ក្រយា ស្រុកសន្ទុក ខេត្តកំពង់ជំ) List of village Code	Khmer	English	Reference	Note 1	06011101	ក្រវ៉ា	Krava	លេខប្រកាស ៤៩៣ ប្រ.ក 2	06011102	កំពង់ស្ដេច	Kampong Sdach	លេខប្រកាស ៤៩៣ ប្រ.ក 3	06011103	ព្រៃរលាប	Prey Roleab	លេខប្រកាស ៤៩៣ ប្រ.ក 4	06011104	ចារ	Char	លេខប្រកាស ៤៩៣ ប្រ.ក 5	06011105	លាវ	Leav	លេខប្រកាស ៤៩៣ ប្រ.ក 6	06011106	រូង	Rung	លេខប្រកាស ៤៩៣ ប្រ.ក 7	06011107	ស្លាកែត	Sla Kaet	លេខប្រកាស ៤៩៣ ប្រ.ក 8	06011108	ពង្រលីង	Pongro Ling	លេខប្រកាស ៤៩៣ ប្រ.ក
ព្រំប្រទល់នៃ
ឃុំជ្រលង
(Chrolong Communnce) អតីតកាលជាឃុំដែលស្ថិតនៅ ស្រុកបារាយណ៍ ខេត្តកំពង់ធំ។ បច្ចុប្បន្នស្ថិតនៅ ស្រុកតាំងគោក ខេត្តកំពង់ធំ មាន ៩ ភូមិ÷
តំបន់ពិសេសជ័យសម្បូរណ៍
ជ័យសម្បូរណ៍ (ໄຊສົມບູນ ) ជាតំបន់ពិសេសមួយ (ខេតភីសេត) នៃប្រទេសឡាវ ដែលមានទីតាំងនៅភាគខាងជើងនៃប្រទេស ជិតរដ្ឋធានីវៀងច័ន្ទន៍ ។ តំបន់​ពិសេស​នេះ​ត្រូវ​បាន​បង្កើត​ឡើង​ក្នុង​ឆ្នាំ១៩៩៤ ដោយ​មាន​តំបន់​បំបែក​ចេញ​ពី​ខេត្តវៀងចន្ទន៍ និង ខេត្តសៀងខ្វាង ។ វាត្រូវបានរំលាយនៅថ្ងៃទី១៣ ខែមករា ឆ្នាំ២០០៦ ។
ស្ពានមាស (វៀតណាម)
រូបភាពតូច|ស្ពានមាស ស្ពានមាស ( Cầu Vàng  ) មាន 150 m ស្ពានថ្មើរជើងនៅរមណីយដ្ឋានភ្នំបាណា ជិតទីក្រុងដាណាង ប្រទេសវៀតណាម ។  វាត្រូវបានរចនាឡើងដើម្បីភ្ជាប់ស្ថានីយរថយន្តខ្សែកាប ជាមួយសួនច្បារ (ជៀសវាងផ្លូវចោត) និងដើម្បីផ្តល់នូវទិដ្ឋភាពដ៏ស្រស់បំព្រង និងការទាក់ទាញទេសចរណ៍។ ស្ពាននេះវិលជុំវិញខ្លួនវាវិញ ហើយមានដៃយក្សពីរ ដែលសាងសង់ពីសរសៃកញ្ចក់ និងសំណាញ់លួស ដែលរចនាឡើងដូចជាដៃថ្មដែលទ្រទ្រង់រចនាសម្ព័ន្ធ។ ការសាងសង់បានចាប់ផ្តើមនៅក្នុងខែកក្កដា ឆ្នាំ២០១៧ ហើយត្រូវបានបញ្ចប់នៅក្នុងខែមេសា ឆ្នាំ២០១៨។ ស្ពាននេះបានបើកដំណើរការក្នុងខែមិថុនា ឆ្នាំ២០១៨។
សារមន្ទីរកៃសនព្រហ្មវិហារ
សារមន្ទីរកៃសនព្រហ្មវិហារ គឺ​ជា​កន្លែង​រំលឹក​វិញ្ញាណក្ខន្ធ​ដែល​ដាក់​ឈ្មោះ​តាម​មេដឹកនាំ​ទីមួយ ​នៃបដិវត្តន៍ប្រជាជនឡាវ ។ វាត្រូវបានបើកនៅថ្ងៃទី១៣ ខែធ្នូ ឆ្នាំ១៩៩៥ ហើយមានទីតាំងនៅ ទីក្រុងវៀងច័ន្ទ ។
ម៉ាឡេស៊ីខាងកើត
alt=A black and white general world map with East Malaysia highlighted in green|ស្តាំ|រូបភាពតូច|250x250ភីកសែល| ម៉ាឡេស៊ីខាងកើតរួមមានរដ្ឋសាបា និងរដ្ឋសារ៉ាវ៉ាក់ ក៏ដូចជាដែនដីសហព័ន្ធនៃឡាប៊ួន ។ alt=A map of Borneo showing East Malaysia and its major cities. Labuan is the island off the coast of Sabah near Kota Kinabalu.|ស្តាំ|រូបភាពតូច|334x334ភីកសែល| ផែនទីនយោបាយនៃកោះបរនេអូ ដែលម៉ាឡេស៊ីខាងកើតបង្ហាញជាពណ៌ទឹកក្រូច ម៉ាឡេស៊ីខាងកើត (Malaysia Timur), ឬ រដ្ឋបរនេអូ, ត្រូវបានគេស្គាល់ផងដែរថាជា បរនេអូម៉ាឡេស៊ី គឺជាផ្នែកមួយនៃប្រទេសម៉ាឡេស៊ីនៅលើ និងនៅជិតកោះបរនេអូ ដែលជាកោះធំជាងគេទីបីរបស់ពិភពលោក។ នៅជិតឆ្នេរសាបា គឺជាប្រជុំកោះតូចមួយដែលមានឈ្មោះថា ឡាប៊ូន។ ម៉ាឡេស៊ីខាងកើតស្ថិតនៅខាងកើត ￼￼ឧបទ្វីបម៉ាឡេស៊ី￼￼ (ត្រូវបានគេស្គាល់ផងដែរថាជារដ្ឋម៉ាឡាយ៉ា) ដែលជាផ្នែកនៃប្រទេសនៅលើ ទៀបកោះម៉ាឡេ. ទាំងពីរត្រូវបានបំបែកដោយសមុទ្រចិនខាងត្បូង.
ម៉ាឡេស៊ីខាងកើតមានប្រជាជនតិចជាង ហើយមានការតាំងទីលំនៅដែលមានការអភិវឌ្ឍន៍តិចជាងម៉ាឡេស៊ីខាងលិច។ ខណៈពេលដែលប្រទេសម៉ាឡេស៊ីខាងលិចមានទីក្រុងធំៗរបស់ប្រទេស ( គូឡាឡាំពួរ, ចូហ័រ បារូ, និង ហ្គោរកេតថោន ) ប្រទេសម៉ាឡេស៊ីខាងកើតគឺធំជាង និងមានធនធានធម្មជាតិច្រើនជាងមុន ជាពិសេសទុនបម្រុងប្រេង និងឧស្ម័ន។ នៅក្នុងរចនាប័ទ្មតំបន់តំបន់ ស្ថានភាពទីក្រុងត្រូវបានបម្រុងទុកសម្រាប់តែការតាំងទីលំនៅមួយចំនួនប៉ុណ្ណោះ រួមមាន គូឆីង, គូតា គីណាបាឡូ និង មីរី ។ ការតាំងទីលំនៅសំខាន់ៗផ្សេងទៀតត្រូវបានចាត់ថ្នាក់ជាទីក្រុង រួមទាំងមនុស្សជាច្រើនដែលមានអ្នករស់នៅជាង ១០០ ០០០នាក់។ ប្រទេស​ម៉ាឡេស៊ី​ខាង​កើត​រួម​បញ្ចូល​ផ្នែក​ដ៏​សំខាន់​នៃ​ជីវចម្រុះ​នៃ ​ព្រៃ​ទំនាបបរនេអូ និង ព្រៃទឹកភ្លៀងបរនេអូម៉ុនតាន ។
សូមមើលផងដែរ
• ទៀបកោះម៉ាឡេ
• ឧបទ្វីបឥណ្ឌូចិន
ស្រីសុមេធរាជធិបតីបែន
ឧកញ៉ាស្រីសុមេធរាជាធិបតីបែន (ប្រហែលសតវត្សទី១៦) ជាមន្ត្រីក្រុមព្រះសុរិយោដីនាសម័យលង្វែក បន្ទាប់ពីព្រះបាទចន្ទរាជាបានវាយបង្ក្រាបព្រះស្ដេចកនហើយ ទ្រង់បានត្រាស់បង្គាប់ឱ្យឧកញ៉ានាំក្រុមព្រះសុរិយោដីទៅកសាងក្រុងលង្វែកនៅ ឯខែត្រលង្វែក (បច្ចុប្បន្នជាទីដីនៃស្រុកកំពង់ត្រឡាច) ដែលជាទីដែលមានជ័យភូមិ (ចិនគេហៅហុងស៊ុយ រឺ ភូគព្ភ)។
កសាងរាជធានី
សម្ដេច ព្រះឧត្តមបរមខត្តិយា មហាចន្ទរាជា កាលចុល្លសករាជ ៨៨៧ ឆ្នាំវក ឆស័ក ដែលព្រះអង្គត្រឡប់ពីធ្វើសង្គ្រាមក្នុងខែត្រត្បូងឃ្មុំនឹងព្រះស្ដេចកន ហើយយាងទៅដល់បន្ទាយមានជ័យវិញ នោះទ្រង់ត្រាស់បង្គ្រាប់ឱ្យឧកញ៉ាពិភ័ក្ដិឥស្សរា១ ឧកញ៉ារក្សាឥស្សរោ២ ជាមេការ ឧកញ៉ាពិភ័ក្ដិទិព្វរាជ្យ១ ឧកញ៉ាស្រីសុមេធរាជធិបតីបែន ក្រុមព្រះសុរិយោដី១ កេណ្ឌរាស្ត្រទៅកាប់ឈើ ឱ្យមេការទៅសាងព្រះរាជវាំងលង្វែកឱ្យធ្វើឱ្យមាំមួនកុំធ្វេសប្រហែស។
នោះក្រុមព្រះសុរិយោដី ក៏ចេញទៅកេណ្ឌរាស្ត្រ កាប់ឈើ ជញ្ជូនថ្ម ប្រគល់ឱ្យក្រុមមេការ ក្រុមមេការក៏តាំងកេណ្ឌជាងឱ្យទៅសាងព្រះរាជវាំង និងបន្ទាយរាជសីមា។ នោះក្រុមមេការឱ្យជីកបុកឫសរៀបថ្ម ៦ ហត្ថ ជុំវិញបន្ទាយជា ៣ ជ្រុង ហើយលើកដីច្រុះក្ដារធ្វើជាបន្ទាយខាងលើនោះតំកល់ ១៧ ហត្ថ កំរាស់លិច ១០ ហត្ថ ជើងទេរក្រោម ២២ ហត្ថ ជុំវិញទាំង ៣ ជ្រុង " ព្រោះជ្រុងទី៤ នោះគឺទន្លេ តាមយល់របស់អ្នកនិពន្ធ " ៥ ជាន់ហើយមានទ្វារធំ ៨។ ទ្វារមួយៗ មានសើនមួយ។ ទាំង ៨ សើននោះ កំពស់ ២២ ហត្ថ សំរាប់ដាក់កាំភ្លើងធំ។ ចំជ្រុងទាំង ៤ កំពស់ ២៥ ហត្ថ សំរាប់ដាក់កាំភ្លើងធំដូចគ្នា។ ឯលើភាគបន្ទាយជុំវិញនោះទ្រង់ឱ្យដាក់សុទ្ធតែកាំភ្លើងបាញ់ច្រូងជុំវិញទាំង ៥ ជាន់។ ខាងមុខកំពែង ជាន់ទី១ ស្ដេចឱ្យធ្វើរោងដំរី រោងសេះ។ ក្នុងកំពែងជាន់ទី១ នេះធ្វើដាក់សុទ្ធតែទាហានកាំភ្លើងធំ។ ខាងកំពែងជាន់ទី២ តាំងថែវ ដាក់សុទ្ធតែទាហានកាំភ្លើងតូច និងធ្វើសាលាជំនុំដាក់សាលាដំបូងខាងឆ្វេង សាលឧទ្ធរណ៍ខាងស្ដាំ។ ខាងក្នុងកំពែងទី៣ តាំងថែវដាក់សុទ្ធតែទាហានដាវ ផ្គាក់ជាទាហានអាវុធខ្លី។ ខាងកំពែងជាន់ទី៤ តាំងថែវដាក់ទាហានរក្សាព្រះអង្គ រោងល្ខោន និង ព្រះពន្លាទតល្ខោន។ ខាងក្នុងកំពែងទី៥ តាំងរោងព្រះបញ្ចក្សេត្រ និងដំណាក់សំរឹទ្ធិ ពិមានសំរាន្តភិរម្យ ក្រុមបារគូ បុរោហិត និងក្រុមមហាតលិកនៅក្នុងកំពែងជាន់ទី៥ នៅទ្វារយាម ព្រលប់នោះតាំងថែវឱ្យកំបាំងកំពូល ៥ ត្រឡែងកែវមានជហ្វាដងក្ដារ សុទ្ធតែលាបម្រ័ក្សណ៍ ជាតិហិង្គុល បិទមាស ឱភាសសោភាភ្លឺផ្លេកពន់ប្រមាណ ហើយធ្វើប្រាង្គមហាប្រាសាទមួយកំពូល ៥ ជាប្រាសាទសំរាប់ព្រះមហាក្សត្រាធិរាជផ្ទំ សាងព្រះរាជមន្ទីរធំមួយសំរាប់ព្រះស្នំក្រមការប្រចាំយាម ហើយធ្វើប្រាសាទមួយ កំពូល ៣ ជាន់ ជាសំរាប់ព្រះរាជបុត្រី ហើយឱ្យធ្វើព្រះដំណាក់ ៥ ខ្នងសំរាប់ព្រះមង្គល និងព្រះស្នំទាំង ៥ ឱ្យធ្វើព្រះដំណាក់ ៥ ខ្នងទៀតជាសំរាប់ព្រះម្នាងទាំង ៥ ឱ្យធ្វើព្រះដំណាក់ ២ ខ្នងទៀតជាសំរាប់អស់អ្នកចេញឈ្មោះ ហើយខាងក្រោយកំពែងនោះ ឱ្យតាំងឃ្លាំងស្រូវអង្ករ និងឃ្លាំងអំបិល ត្រី ១៥ ខ្នងខាងត្បូង និងខាងជើងកំពែងនោះ តាំងឃ្លាំងគ្រាប់រំសេវ ១០ ខ្នងខាងឦសានព្រះរាជវាំងឱ្យតាំងខ្លាងមឿងទុកខាងមុខ។ ប្រាសាទ ព្រះរាជមន្ទីរតូចធំសុទ្ធសឹងចំលួយចំលាក់ ឆ្លាក់ឆ្លៅ លាបម្រ័ក្សណ៍ ជាតិហិង្គុល បិទមាស ឱភាសឆ្អិនឆ្អៅ ដាំនូវកញ្ចក់ ឆ្លូកឆ្លុះ ចាំងសែងព្រះសុរិយា ថ្លាថ្លៃ ក្រៃពេកណាស់។ ហើយស្ដេចឱ្យជីកស្រះស្រង់រងថ្លា សួនច្បារផ្កា ដំណាំ ក្រអូប ល្វឹងល្វើយ ល្អជាអនេក ប្លែកត្រកាលក្នុងព្រះនគរ។ ព.ស. ២០៧១, គ.ស. ១៥២៧, ម.ស. ១៤៤៩, ច.ស. ៨៨៩ ឆ្នាំកុរ នព្វស័ក នោះក្រុមជាង ក្រុមព្រះសុរិយោដី ដែលទៅសាងនគរលង្វែកនោះ សាងព្រះនគរ តាំងពី ច.ស. ៨៨៧ ឆ្នាំរកា សប្តស័ក ដល់ ច.ស. ៨៨៩ ឆ្នាំកុរ នព្វស័ក ត្រូវជា ៣ ឆ្នាំរួចស្រេចសព្វគ្រប់ហើយ ក៏នាំគ្នាចូលទៅក្រាបបង្គំទូល ព្រះបរមបពិត្រ ទ្រង់ជ្រាបគ្រប់ប្រការ។ ទ្រង់ព្រះអំណរសោមនស្សណាស់។ ព.ស. ២០៧២, គ.ស. ១៥២៨, ម.ស. ១៤៥០, ច.ស.៩០០ ឆ្នាំជូត ឯកស័ក ព្រះបាទបរមនាថ បរមខត្តិយា មហាចន្ទរាជា ព្រះអង្គនាំអស់ព្រះអគ្គមហេសី ស្រីស្នំក្រមការ និងព្រះបរមវង្សានុវង្ស អង្គអគ្គមហាសេនា សេនាបតី មន្ត្រីតូចធំខ្ញុំព្រះរាជការលើកព្យូហយាត្រា ទាំងជើងទឹក ជើងគោក ចេញចាក ព្រះបរមនិវេសន៍ បន្ទាយមានជ័យ ខែត្រពោធិ៍សាត់ទៅគង់នៅព្រះរាជនិវេសន៍ បន្ទាយលង្វែកជាឯកមហាក្រស័ត្រ។
ឯកសារយោង
ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ឧកញ៉ាសម័យលង្វែក ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ស្រីសុមេធរាជាធិបតីសម័យលង្វែក ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ក្រុមព្រះសុរិយោដីសម័យលង្វែក ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:វិស្វករសម័យលង្វែក ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ស្ថាបត្យករសម័យលង្វែក
សាកលវិទ្យាល័យជាតិវៀតណាម ទីក្រុងហាណូយ
សាកលវិទ្យាល័យជាតិវៀតណាម ទីក្រុងហាណូយ ( VNU ; Đại học Quốc gia Hà Nội  ĐHQGHN ) គឺជាសាកលវិទ្យាល័យស្រាវជ្រាវ សាធារណៈនៅ ប្រទេសវៀតណាម ។ សាកលវិទ្យាល័យមានមហាវិទ្យាល័យសមាជិកចំនួន១០ (ហៅថា "សាកលវិទ្យាល័យ") និងមហាវិទ្យាល័យ។ សាកលវិទ្យាល័យជាតិវៀតណាម គឺជាសាកលវិទ្យាល័យមួយក្នុងចំណោមសាកលវិទ្យាល័យជាតិចំនួនពីររបស់វៀតណាម ដែលជាប់ចំណាត់ថ្នាក់លេខ 201-250 នៅអាស៊ីដោយ QS ចំណាត់ថ្នាក់សាកលវិទ្យាល័យអាស៊ី2020។ នៅឆ្នាំ 2020 វាគឺជាសាកលវិទ្យាល័យមួយក្នុងចំណោមសាកលវិទ្យាល័យវៀតណាមដំបូងគេចំនួនពីរ (មួយទៀតគឺសាកលវិទ្យាល័យជាតិវៀតណាម ទីក្រុងហូជីមិញ) ដែលត្រូវបានបញ្ចូលក្នុងចំណាត់ថ្នាក់សកល QS នៃសាកលវិទ្យាល័យកំពូល 150 ដែលមានអាយុក្រោម 50 ឆ្នាំនៅឆ្នាំ 2021។ រូបភាពតូច| ទីស្នាក់ការកណ្តាល/សាខាដើមរបស់សាកលវិទ្យាល័យជាតិវៀតណាម នៅផ្លូវ ឡេ ថាញ់តុង
ឃុំច្រណូក
( Chranouk Commune) ជាដែនរដ្ឋបាលស្ថិតនៅក្នុង ស្រុកកំពង់លែង ខេត្តកំពង់ឆ្នាំង មាន  ភូមិ៖
1	04040101	កង្កែប	Kangkaeb	ប្រកាសលេខ៤៩៣ ប្រ.ក 2	04040102	ធ្លក	Thlok	ប្រកាសលេខ៤៩៣ ប្រ.ក 3	04040103	ឯលិច	Ae Lech	ប្រកាសលេខ៤៩៣ ប្រ.ក 4	04040104	កណ្ដាល	Kandal
ព្រំប្រទល់នៃ Boundary East	ឃុំដារ West	ឃុំប្រឡាយមាស South	ឃុំពោធិ៍ North	ឃុំដារ
=ឯកសារចាស់= ឃុំច្រណូក ស្ថិតនៅ ស្រុកកំពង់លែង ខេត្តកំពង់ឆ្នាំង។
ឃុំច្រណូក មាន ៤ ភូមិ
សម្ដេចចៅពញាកែវ
សម្ដេចចៅពញាកែវ (ប្រ.គស.១៥២៥) ជាមេទ័ពនៃសម្ដេចចៅពញាចន្ទរាជា។
ការឡោមព័ទ្ធបន្ទាយស្រឡប់ដូនតីពិជ័យព្រៃនគរ (១៥២៥)
លុះ ​នៅ​ទីនោះ​យូរ​ទៅ​សម្ដេចចៅពញា​ហែង ជំទាវសួសក៏​មាន​ជំងឺ​ហើយ​អនិច្ចកម្ម​ទៅ នៅ​តែម​ន្ដ្រី​សេនា​ទាហាន​ជាន់​តូចៗ និង​រេហ៍ពល​ប្រាំ ឬ​ប្រាំមួយ​រយ​នាក់ ទើប​ព្រះ​ស្រីជេដ្ឋា​ជំនុំ​នឹង​រេហ៍ពល​ទាំងឡាយ​ថា យើង​រត់​មក​នោះ​ឆ្ងាយ​ណាស់ ស្បៀងអាហារ​ក៏​តិច​ណាស់ កេណ្ឌ​រេហ៍ពល​ថែម​ទៀត​ក៏​ពុំ​បាន។ យើង​យល់​ថា ព្រះ​ចន្ទរាជា​ទៅ​ខែត្រ​ពោធិ៍សាត់​ទៅ​ហើយ នៅ​តែ​ពញា​យសរាជា​នោះ​ជា​ក្មួយ​អញ​បង្កើត ដូច្នោះ​បើ​ទុក​ជា​ម្ដេច​ម្ដា ក៏​ចៅពញា​យសរាជា​មិន​យកទោស​អញ​ទេ ទ្រង់​ឲ្យ​អញ​ធ្វើ​ជា​សម្ដេចជា​សម្ដេច​ចៅហ៊្វា​ដែរ ហើយ​ពួក​ឯង​រាល់គ្នា​គង់​បាន​សេចក្ដីសុខ​ដែរ។ ការណ៍​ដែល​ឯង​មាន​គុណ​គាប់​នឹង​អញ អញ​និង​ទំនុក​បំរុង​បាន​ដោយ​ងាយ។ អញ​យល់​ថា យើង​ចាក់ចោល​គ្រាប់រំសេវ​ឲ្យ​អស់ ហើយ​សុំ​ចុះចូល​វិញ​ឃើញ​ថាបាន​សេចក្ដីសុខ​ប្រសើរ​ជាង។ អស់​ពល​ក៏​យល់​ព្រម​តាម សព្វថ្ងៃ​ទីនោះ​ហៅ​ថា ភូមិ​ជំនុំ​ រៀង​មក។ ព.ស​ ២០៦៩, គ.ស ​១៥២៥, ម.ស​ ១៤៤៧, ច.ស ​៨៨៧ ឆ្នាំរកា​ សប្ដស័ក សម្ដេចព្រះ​ស្រីជេដ្ឋាគឺ​ព្រះស្ដេច​កនបាន​ចាក់ចោល​គ្រាប់រំសេវ ហើយ​ក៏​នាំ​រេហ៍ពល​មក​ដល់​វត្ដ​គរ​ដែល​ព្រះ​នាង​ជាលែង​សាង​នោះ។ នៅ​ទីនោះ​ស្ដេច​កន​ឲ្យ​រេហ៍ពល​ជីក​ស្រះ​មួយ​នៅ​ផ្នែកខាង​កើត​ព្រះ​វិហារ​ទុក​ ជាទី​សំរាប់​វត្ដ។ ក្រោយមក​ស្ដេច​កន​នាំ​រេហ៍ពល​ទៅ​ទិស​ខាងជើង ដល់​វត្ដ​មួយ​ដែល​សម្ដេច​ចៅពញា​ហែង បិតា​ព្រះ​ម្នាង​ជាលែង​សាង​នោះ​ឲ្យឈ្មោះ​ជាប់​នឹង​វត្ដ​ដែល​សាង​នោះ​ហៅ​ថា វត្ដ​គរ​ការ​ទួល​តា​ហែង តាម​នាម​សម្ដេច​ហែង។ រួច​ចេញ​ទៅ​ខាងលិច​ភូមិ​ព្រះ​អង្គ​ឲ្យ​ជីក​ស្រះ​មួយ​បណ្ដោយ​ប្រវែង​ ៥០​ ព្យាម ទទឹង​ ២៥ ព្យាម ហើយ​សាង​វត្ដ​មួយ​សាង​ព្រះពុទ្ធរូប និង​ដើម​រកា ​៥ ​ព្រះ​អង្គ​បាន​ដាក់​ឈ្មោះ​ហៅ​ថា វត្ដ​ភូមិ​រកា​ព្រះ​ប្រាំ​ រៀង​មក។
គិតពីស្ដេចកន សោយរាជ្យជាសុខ ជាសម្ដេចព្រះស្រីជេដ្ឋាមកដល់ ព.ស. ២០៦០ គ.ស. ​១៥១៦ ម.ស. ១៤៣៨, ច.ស. ៨៧៨ ឆ្នាំជូត អដ្ឋស័ក ត្រូវជាបួនឆ្នាំ។ ស្ដេចកនធ្វើសង្គ្រាមនឹងព្រះអង្គចន្ទ ពីឆ្នាំជូតនោះ មកដល់ចុល្លសករាជ ៨៨៦ ឆ្នាំវក ឆស័កនេះ ត្រូវជា ១២ ឆ្នាំ បែកព្រះនគរហើយរត់ជ្រកព្រៃ តាំងពីឆ្នាំវក មកដល់ ចុល្លសករាជ ៨៨៧ ឆ្នាំរកា សប្តស័កនេះមួយឆ្នាំទៀត ត្រូវនៅក្នុងរាជសម្បត្តិបាន ១៣ ឆ្នាំ សុវណ្ណគុតដោយអាវុធ។
ឯកសារយោង
ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:សម្ដេចចៅពញាសម័យលង្វែក ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:សម្ដេចចៅពញានៃក្រុងមានជ័យ ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:មេទ័ពសម័យលង្វែក ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:មេទ័ពនៃក្រុងមានជ័យ
ឃុំដារ(ស្រុកកំពង់លែង)
( Dar Commune) ជាដែនរដ្ឋបាលស្ថិតនៅក្នុង ស្រុកកំពង់លែង ខេត្តកំពង់ឆ្នាំង មាន  ភូមិ៖
1	04040201	ដារ	Dar	ប្រកាសលេខ៤៩៣ ប្រ.ក 2	04040202	ថ្នល់	Thnal	ប្រកាសលេខ៤៩៣ ប្រ.ក 3	04040203	ជ្រលង	Chrolong	ប្រកាសលេខ៤៩៣ ប្រ.ក 4	04040204	ប្រាសាទ	Prasat	ប្រកាសលេខ៤៩៣ ប្រ.ក 5	04040205	គុយ	Kuy
ព្រំប្រទល់នៃ
Boundary East	ស្រុកសន្ទុក ខេត្តកំពង់ធំ West	ឃុំពោធិ៍ South	ឃុំស្វាយរំពារ North	ឃុំច្រណូក
=ឯកសារចាស់= ឃុំដារ ស្ថិតនៅ ស្រុកកំពង់លែង ខេត្តកំពង់ឆ្នាំង។
អុរ័ស្យា ស្ពឺរបាន់
ឯកសារយោង
ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:បុគ្គលនៅរស់ ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:Articles containing Thai-language text
ឃុំកំពង់ហៅ
( Kampong Hau Commune) ជាដែនរដ្ឋបាលស្ថិតនៅក្នុង ស្រុកកំពង់លែង ខេត្តកំពង់ឆ្នាំង មាន  ភូមិ៖
1	04040301	កំពង់បឹង	Kampong Boeng	ប្រកាសលេខ៤៩៣ ប្រ.ក 2	04040302	កែងតាសុខ	Kaeng Ta Sokh	ប្រកាសលេខ៤៩៣ ប្រ.ក 3	04040303	ត្អួរលំ	T'uor lum	ប្រកាសលេខ៤៩៣ ប្រ.ក	ប្ដូរពីតអួររលំ ទៅត្អួរលំ 4	04040304	ស្ទឹងសណ្ដែក	Stueng Sandaek	ប្រកាសលេខ៤៩៣ ប្រ.ក 5	04040305	កោះក្អែក	Kaoh K'aek	ប្រកាសលេខ៤៩៣ ប្រ.ក 6	04040306	ដូនវៀត	Doun Viet
ព្រំប្រទល់នៃ
Boundary East	ឃុំពាមឆ្កោក West	ឃុំផ្សារឆ្នាំង South	ឃុំកំពង់អុស North	ឃុំត្រងិល
=ឯកសារចាស់= ឃុំកំពង់ហៅ ស្ថិតនៅ ស្រុកកំពង់លែង ខេត្តកំពង់ឆ្នាំង។
ឃុំកំពង់ហៅ មាន ៦ភូមិ
ទំនាក់ទំនងកម្ពុជា-ចិន
ទំនាក់ទំនងទ្វេភាគីរវាង ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា និង សាធារណៈរដ្ឋប្រជាមានិតចិន បានពង្រឹងយ៉ាងខ្លាំងបន្ទាប់ពីបញ្ចប់សង្គ្រាមកម្ពុជា-វៀតណាមក្នុងអំឡុងពេលដែលប្រទេសចិនបានគាំទ្រខ្មែរក្រហម ប្រឆាំងនឹងវៀតណាម ។
ប្រវត្តិសាស្ត្រ
ធ្វេង|រូបភាពតូច|250x250ភីកសែល| បង្ហាបង្ហាញពីកម្ពុជាទៅរាជវាំង[[រាជវង្សឈីង]] រូបភាពតូច|250x250ភីកសែល| សម្ដេច[[នរោត្ដម សីហនុ|នរោត្តម សីហនុជាមួយលោក ម៉ៅ សេទុង (ឆ្វេង) នៅទីក្រុងប៉េកាំង ឆ្នាំ១៩៦៥។]] ទោះបីជាប្រទេសនេះមិនមានព្រំដែនរួមក៏ដោយ ក៏ប្រទេសចិនមានទំនាក់ទំនងវប្បធម៌និងពាណិជ្ជកម្មជាប្រវត្តិសាស្ត្រជាមួយកម្ពុជា។ ជនជាតិចិនចំនួន៩៥០ ០០០នាក់នៅក្នុងប្រទេសកម្ពុជា មាន ៣-៥% នៃចំនួនប្រជាជនកម្ពុជា ហើយទោះបីជាពួកគេត្រូវបានរើសអើងដោយខ្មែរក្រហម និងជនជាតិវៀតណាមក៏ដោយ ពួកគេបានលេចចេញជាសហគមន៍ពាណិជ្ជកម្មដ៏លេចធ្លោមួយឡើងវិញ។
ទំនាក់ទំនងដំបូងរវាងប្រទេសចិន និង អាណាចក្រខ្មែរនៃប្រទេសកម្ពុជាបានកើតឡើងនៅក្នុងសម័យរាជវង្សថាំង ហើយអស់រយៈពេលជាច្រើនសតវត្សមកហើយ ប្រទេសទាំងពីរបានចែករំលែកទំនាក់ទំនងពាណិជ្ជកម្មដ៏រឹងមាំ។ រាជវង្សចោឡា - រាជវង្សសុង - អ័ក្សពាណិជ្ជកម្មរបស់ខ្មែរបានគ្រប់គ្រងពាណិជ្ជកម្មនៅភាគខាងកើតអស់រយៈពេលជាច្រើននៃសតវត្សទី ១១ និង ១២។ គណនេយ្យរាជវង្សយួនរបស់ចិននៃព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា បានបង្ហាញឱ្យឃើញនូវសារៈសំខាន់ ក្នុងការលាតត្រដាងប្រវត្តិសាស្ត្រក្នុងតំបន់។ ប្រទេសកម្ពុជាបានរក្សាទំនាក់ទំនងជាមួយមីងចិននៅដើមឆ្នាំ ១៤២១ នៃគ.ស ក្នុងកំឡុងឆ្នាំចុងក្រោយនៃអាណាចក្រខ្មែរ នៅពេលដែលពញាយ៉ាត បានបញ្ជូនរដ្ឋមន្ត្រីមួយរូបមកបង្កើតទំនាក់ទំនងការទូតជាផ្លូវការ។ ចិន​បាន​ប្រើ​កម្ពុជា​ជា​ថ្នូរ​នឹង​ឥទ្ធិពល​របស់​វៀតណាម។ នៅពាក់កណ្តាលសតវត្សទី២០ ចិនកុម្មុយនិស្តបានគាំទ្រខ្មែរក្រហម ម៉ៅនិយមប្រឆាំងនឹងរបបរបស់ លន់ នល់ ដែល ចិនជាតិនិយមមានទំនាក់ទំនងជាមួយក្នុងកំឡុងសង្គ្រាមស៊ីវិលកម្ពុជា និងបន្ទាប់មកបានចូលកាន់កាប់ប្រទេសកម្ពុជានៅឆ្នាំ១៩៧៥ ។ មិនតែប៉ុណ្ណោះលោកម៉ៅ សេទុង បានពង្រឹងទំនាក់ទំនងល្អជាមួយសម្ដេច នរោត្តមសីហនុ ដែលបានប្រយុទ្ធជាមួយ លន់ នល់ និងគាំទ្រខ្មែរក្រហមផងដែរ។ នៅពេលដែល យោធាវៀតណាម បានឈ្លានពានប្រទេសកម្ពុជាក្នុងឆ្នាំ១៩៧៨ ប្រទេសចិនបានផ្តល់ការគាំទ្រផ្នែកនយោបាយ និងយោធាយ៉ាងទូលំទូលាយសម្រាប់ខ្មែរក្រហម។ នៅឆ្នាំ១៩៧៩ កងទ័ពរំដោះប្រជាជន ចិនបានធ្វើសង្គ្រាមតាមព្រំដែនរយៈពេលខ្លី ប្រឆាំងនឹងប្រទេសវៀតណាម ដែលមួយផ្នែកដើម្បីគំរាមកំហែងវាឱ្យដកខ្លួនចេញពីប្រទេសកម្ពុជា។ សន្និសីទសន្តិភាពទីក្រុងប៉ារីសស្តីពីកម្ពុជា ពីខែកក្កដា ឆ្នាំ១៩៨៩ ដល់ខែតុលា ឆ្នាំ១៩៩១ បានដោះស្រាយទំនាក់ទំនងកម្ពុជា-ចិន ហើយបានរួមចំណែកក្នុងការធ្វើសមាហរណកម្មប្រទេសចិនឡើងវិញ ទៅក្នុងកិច្ចចរចាពហុភាគីមហាអំណាច។ បន្ទាប់​ពី​វៀតណាម​ដក​ខ្លួន​ចេញ​ពី​កម្ពុជា ហើយ​បន្ទាប់​មក​ការ​បោះឆ្នោត​ដែល​ឧបត្ថម្ភ​ដោយអង្គការសហប្រជាជាតិឆ្នាំ១៩៩៣ បាន​ទទួល​ស្គាល់ និង​គាំទ្រ​រដ្ឋាភិបាល​ប្រជាធិបតេយ្យ​ថ្មី។ រូបភាពតូច| រូបភាពសម័យទំនើបនៃដំណើរទស្សនកិច្ចរបស់កងនាវា [[លោក Zheng He|សេង ហេ មកកាន់ប្រទេសកម្ពុជា។ ការធូរស្បើយនៅក្នុងឧទ្យាននាវាទូកកំណប់របស់ណានជីង]] ចាប់តាំងពីឆ្នាំ១៩៩៧មក ប្រទេសចិនបានចាប់ផ្តើមបង្កើតទំនាក់ទំនងកាន់តែជិតស្និទ្ធជាមួយរបប លោកនាយករដ្ឋមន្ត្រីកម្ពុជា ហ៊ុន សែន ដែលធ្លាប់ជាមេដឹកនាំគាំទ្រវៀតណាម និងជាអ្នករត់ចោលស្រុកពីខ្មែរក្រហមក្នុងអំឡុងពេលដែលវៀតណាមកាន់កាប់កម្ពុជា។ ថ្វីបើដំបូងឡើយ គាំទ្រដល់គូប្រជែងនយោបាយរបស់សម្ដេច ហ៊ុន សែន ព្រះអង្គម្ចាស់ នរោត្តម រណឫទ្ធិ និង គណបក្សហ្វ៊ុនស៊ិនប៉ិច របស់ព្រះអង្គ ចិនមិនពេញចិត្តនឹងកិច្ចខិតខំប្រឹងប្រែងរបស់ រណឫទ្ធិ ក្នុងការកសាងទំនាក់ទំនងកាន់តែជិតស្និទ្ធជាមួយ តៃវ៉ាន់ ដែលទាមទារដោយចិន។ ប្រឈមមុខនឹងភាពឯកោអន្តរជាតិបន្ទាប់ពីរដ្ឋប្រហារឆ្នាំ១៩៩៧ ដែលនាំគាត់ឡើងកាន់អំណាច លោក ហ៊ុន សែន បានបណ្តុះទំនាក់ទំនងជិតស្និទ្ធជាមួយប្រទេសចិន ដែលប្រឆាំងនឹងកិច្ចខិតខំប្រឹងប្រែងរបស់បណ្តាប្រទេសលោកខាងលិចក្នុងការដាក់ទណ្ឌកម្មសេដ្ឋកិច្ចមកលើកម្ពុជា។ ទំនាក់ទំនងជិតស្និទ្ធរបស់ចិនជាមួយកម្ពុជាក៏បានបម្រើដើម្បីទទួលបានឥទ្ធិពលប្រឆាំងនឹងឥទ្ធិពលវៀតណាមនៅក្នុងតំបន់។
សារ៉ាវ៉ាក់
សារ៉ាវ៉ាក់ គឺជារដ្ឋនៃប្រទេសម៉ាឡេស៊ី ។ រដ្ឋធំជាងគេក្នុងចំណោមរដ្ឋទាំង១៣ ដែលមានផ្ទៃដីស្ទើរតែស្មើទៅនឹងឧបទ្វីបម៉ាឡេស៊ី រដ្ឋសារ៉ាវ៉ាក់ ស្ថិតនៅភាគពាយ័ព្យនៃកោះបរនេអូ និងមានព្រំប្រទល់ជាប់នឹងរដ្ឋសាបារបស់ម៉ាឡេស៊ីនៅភាគឦសានកាលីម៉ាន់តាន់ (ផ្នែកឥណ្ឌូនេស៊ីនៃកោះបរនេអូ) នៅភាគខាងត្បូង និងប្រ៊ុយណេនៅភាគខាងជើង។ រាជធានីគូឆីង គឺជាទីក្រុងធំជាងគេនៅសារ៉ាវ៉ាន់ ដែលជាមជ្ឈមណ្ឌលសេដ្ឋកិច្ចរបស់រដ្ឋ និងជាអាសនៈរបស់រដ្ឋាភិបាលរដ្ឋសារ៉ាវ៉ាក់ ។ ទីក្រុង និងទីប្រជុំជនផ្សេងទៀតនៅក្នុងរដ្ឋសារ៉ាវ៉ាក់ រួមមាន មីរី, ស៊ីប៊ូ, និង ប៊ីនទូលូ ។ គិតត្រឹមឆ្នាំ២០២១ ចំនួនប្រជាជននៅរដ្ឋសារ៉ាវ៉ាក់ ត្រូវបានគេប៉ាន់ប្រមាណថាមានប្រហែល ២.៤៥ លាននាក់។ រដ្ឋសារ៉ាវ៉ាក់ មានអាកាសធាតុអេក្វាទ័រ ជាមួយនឹង ព្រៃត្រូពិច និងប្រភេទសត្វ និងរុក្ខជាតិសម្បូរបែប។ វាមានប្រព័ន្ធ រូងភ្នំ សំខាន់ៗជាច្រើននៅ ឧទ្យានជាតិគូនូងម៉ូឡូ ។ ទន្លេរ៉ាចាំង គឺជាទន្លេដែលវែងជាងគេនៅក្នុងប្រទេសម៉ាឡេស៊ី។ ទំនប់​បាគូន ជា​ទំនប់​ធំ​បំផុត​មួយ​នៅអាស៊ីអាគ្នេយ៍ស្ថិត​នៅ​លើ​ដៃ​ទន្លេ​មួយ​របស់​ខ្លួនគឺទន្លេបាលូយ ។ ភ្នំម៉ូរូដ គឺជាចំណុចខ្ពស់បំផុតនៅក្នុងរដ្ឋ។ រដ្ឋសារ៉ាវ៉ាក់ គឺជារដ្ឋតែមួយគត់របស់ប្រទេសម៉ាឡេស៊ីដែលមានប្រជាជនគ្រិស្តសាសនា ភាគច្រើន។
ទំនាក់ទំនងកម្ពុជា-ចិន
ជំនួយរបស់ចិន
ក្នុង​ដំណើរ​ទស្សន​កិច្ច​របស់នាយករដ្ឋមន្ត្រីចិនលោក វេន ជៀប៉ាវ ចន្លោះ​ពី​ថ្ងៃ​ទី​៧ ដល់​ថ្ងៃ​ទី​៨ ខែ​មេសា ឆ្នាំ​២០០៦ ប្រទេស​ទាំង​ពីរ​បាន​ចុះ​ហត្ថលេខា​លើ​កិច្ច​ព្រមព្រៀង​ទ្វេភាគី​មួយ​ចំនួន និង​សន្ធិសញ្ញា​នៃ "ភាព​ជា​ដៃគូ​គ្រប់​ជ្រុងជ្រោយ​នៃ​កិច្ច​សហប្រតិបត្តិការ"។ ប្រទេសចិនបានធ្វើពិពិធកម្មជំនួយ និងការវិនិយោគរបស់ខ្លួននៅក្នុងប្រទេសកម្ពុជា ហើយបានសន្យាផ្តល់ប្រាក់កម្ចី និងជំនួយចំនួន ៦០០លានដុល្លារអាមេរិក។ ប្រទេស​ចិន​បាន​លុប​ចោល​បំណុល​ជាច្រើន​របស់​កម្ពុជា និង​បាន​ផ្តល់​កម្ចី​ថ្មី​ចំនួន ១២,៤ លាន​ដុល្លារ​សម្រាប់​ការ​សាងសង់​អគារ​ទីស្តីការ​គណៈរដ្ឋមន្ត្រី​របស់​រដ្ឋាភិបាល​កម្ពុជា និង​ការ​ជួសជុល​ប្រាសាទអង្គរវត្តនិង​រមណីយដ្ឋាន​បេតិកភណ្ឌ។  ថវិកាប្រមាណ ២០០លានដុល្លារ ត្រូវបានផ្តល់ជាកម្ចីការប្រាក់ទាប សម្រាប់ការសាងសង់ស្ពានឆ្លងកាត់ ទន្លេមេគង្គ និង ទន្លេសាប ។ ចិន​បាន​បង្កើត​ទំនាក់ទំនង​រឹងមាំ​ជាមួយ​កម្ពុជា ដោយ​ទទួលបាន​ច្រក​សមុទ្រ​របស់ខ្លួន​ដែល​អាច​អនុញ្ញាតឱ្យ​ចិន​ទាញយក​ទុនបម្រុង​ប្រេង​នៅឈូងសមុទ្រតុងកឹង ។ ក្នុង​ដំណើរ​ទស្សនកិច្ច​នេះ លោកនាយក​រដ្ឋមន្ត្រី ហ៊ុន សែន បាន​ពណ៌នា​ប្រទេស​ចិន​ថា​ជា «​មិត្ត​ជាទី​ទុកចិត្ត​បំផុត​របស់​កម្ពុជា​»​។
ប្រទេសចិនក៏បានបណ្តុះទំនាក់ទំនងយោធាផងដែរ។ នៅក្រោយរដ្ឋប្រហារឆ្នាំ១៩៩៧ ប្រទេសចិនបានផ្តល់ជំនួយយោធាចំនួន ២.៨លានដុល្លារ ហើយចាប់តាំងពីពេលនោះមកបានផ្គត់ផ្គង់ឧបករណ៍យោធាជាច្រើន ការបណ្តុះបណ្តាលកម្មាភិបាលយោធា និងប៉ូលីស និងនាវាកងទ័ពជើងទឹក ដើម្បីប្រយុទ្ធប្រឆាំងនឹងការជួញដូរគ្រឿងញៀននិងការលួចចម្លង ។ ប្រទេសចិនក៏បានផ្តល់មូលនិធិដល់សាលា ភាសាចិន នៅកម្ពុជាផងដែរ។ អន្តោប្រវេសន៍​របស់​ពលករ​ចិន​មក​កម្ពុជា​ក៏​បាន​កើនឡើង​ក្នុង​រយៈពេល​ប៉ុន្មាន​ឆ្នាំ​ចុង​ក្រោយ​នេះ ហើយ​ត្រូវ​បាន​ប៉ាន់​ប្រមាណ​ថា​មាន​ចន្លោះ​ពី ៥០.០០០ ទៅ ៣០០.០០០ នាក់។ រូបភាពតូច| ស្ថានទូតកម្ពុជាប្រចាំប្រទេសចិន រូបភាពតូច| រូប​ថត​របស់​អគ្គ​លេខា​ធិការ​គណបក្ស​ប្រជាជន​កម្ពុជា[[ស៊ី ជីនពីង|លោក ស៊ី ជីនពីង និង​ព្រះ​មហាក្សត្រនរោត្តម សីហមុនីត្រូវ​បាន​គេ​ដាក់​បង្ហាញ​ក្នុង​អំឡុង​ពេល​ទស្សនកិច្ច​ផ្លូវ​រដ្ឋ​របស់​លោកស៊ី ជីនពីង មក​កម្ពុជា កាល​ពី​ខែ​តុលា ឆ្នាំ​២០១៦។]]
យាយទេព
យាយទេព លោកយាយជាពុទ្ធសាសនិកមួយរូបកាលក្នុងសតវត្សទី១៧ សម័យឧដុង្គ ក្រោយគាត់អនិច្ចកម្ម លោកយាយបានក្លាយជាអ្នកដូន។
ប្រវត្តិ
​លោក​យាយ​ទេព​បានបរិច្ចាគដីទំហំ​ប្រមាណ​ជា ​៥ ​ហិកតា​កន្លះ​នៅ​ចំ​ចំណុច​ទី​អារាម​យាយទេពសព្វថ្ងៃ​ដែលទីទួល​មួយ​ដែល​កាលពីមុន​ជា​ទីលំនៅ​របស់​លោកយាយ​ទេព​។ នៅលើ​ទីទួល​មាន​ដើម​ពោធិ៍មួយ​ដើម​ធំ និង​ព័ទ្ធជុំវិញ​ដោយ​ផ្ទៃ​ទឹក​ល្ហល្ហាចប្រៀប​ដូចសមុទ្រ​នៃ​បឹង​ទន្លេសាប​។ លោកយាយ​ក៏​បាន​ផ្តួចផ្តើម​គំនិត​ដើរ​កៀរគរ​អ្នកស្រុក​ឲ្យគេ​មក​ជួយ​កសាង​ព្រះ​ពន្លា​ធ្វើជាទីសក្ការ​បូជា​តាម​ផ្លូវ​ព្រះពុទ្ធសាសនា​តទៅ​។ ប៉ុន្តែ​ក្រោយមក​ទៀត​ទីនេះ​ក៏​ក្លាយជា​ទី​អារាម​មួយ​យ៉ាង​ល្អ​ដោយ​ស្មារតី​លះបង់​ដ៏​ធំធេង​ក្នុង​ចិត្ត​ជ្រះថ្លា​របស់​លោកយាយ​ទេព​លើផ្លូវ​ព្រះពុទ្ធសាសនា​រួច​អ្នកស្រុក​ក៏​បាន​ឯកភាពគ្នា​ដាក់​ឈ្មោះ​វត្ត​នេះ​ទៅ​ជា «​វត្ត​ទេព​ធីតា​រាម​» ​ហៅ​ថា​វត្ត​យាយ​ទេព​តាំងពី​ពេលនោះ​រហូត​មក​ដល់​សព្វ​ថ្ងៃនេះ​។ បើតាម​សំដី​របស់​លោកស៊ីវ-រុន ប្រធាន​មន្ទីរ​ទេសចរណ៍​ខេត្ត​បញ្ជាក់ទៀតថាទាក់ទងដល់​សេចក្តី​ជ្រះថ្លា​របស់​លោកយាយ​ទេព ពោល​គឺ​ក្រោយពេល​គាត់​ធ្វើ​មរណកាល​ទៅ​អ្នកស្រុក​បាន​និយាយ​តៗ​គ្នា​ថា​ព្រលឹង​យាយ​ទេព​បាន​មក​សណ្ឋិត​នៅ​នឹង​ដើម​ពោធិ៍​ហើយ​មាន​ចេស្តា​បារមី​ស័ក្តិសិទ្ធិ​ធ្វើឲ្យ​អ្នកស្រុក​មាន​ជំនឿ​គោរពបូជា​រៀង​រហូត​មក​។ ក៏​មាន​កវីនិពន្ធបាន​ចារ​ជា​ទំនុក​បទ​ច្រៀង​ទាក់ទង​នឹង​បារមី​យាយ​ទេព​នេះ​ថែម​ទៀត​ផង​ដូចជា​បទ «​ចំប៉ា​ផ្សារលើ​» ដែលច្រៀង​រៀប​រាយ​ដោយ​អធិរាជ​សំឡេង​មាស លោកស៊ីន-ស៊ី​សាមុត។​
បើ​តាម​ការសាកសួរ​ព័ត៌មាន​លំអិត​អំពី​ប្រវត្តិ​នៃ​ការកកើត​ទី​អារាម​នេះ​ពី​ព្រះចៅអធិការវត្ត​ព្រះនាម​ជូ​-សុខ ព្រះជន្ម​ ៧២ ​វស្សា (បច្ចុប្បន្ន​សុគត​ហើយ)​ បានឲ្យដឹង​ថា​ វត្ត​ទេពធីតា​រាម ហៅ​វត្ត​យាយ​ទេព​ចាប់​កើត​ជា​ទី​អារាម​តាំងពី​ឆ្នាំ​ ១៦៧៧ ​មក​ម៉្លេះ​គិត​មក​ទល់​ពេល​នេះ​មាន​អាយុ​ ៣២៥​ ឆ្នាំ​ហើយ​។ ប្រវត្តិ​ទី​អារាម​ដែល​ចងក្រង​ដោយ​ព្រះអង្គ​ព្រះចៅអធិការមាន​សំអាង​លើ​សង្ឃដីកា​របស់សម្តេចព្រះសង្ឃរាជជួន-ណាត ដែល​បាននិមន្ត​មក​សម្ពោធ​សាលា​បាលី និង​ ចេតិយ​នៅ​វត្ត​យាយ​ទេព​ក្នុង​ឆ្នាំ​១៩៦៥​។​
ទីអាស្រម
​យើងអាចចូល​ទៅ​លេង និង​បរិច្ចាគ​នូវ​ធនធាន​ផ្ទាល់ខ្លួន​ក្នុង​ផ្លូវ​ព្រះពុទ្ធសាសនា​នៅ​វត្ត​ទេព​ធីតា​រាម ​ហៅ​ វត្ត​យាយ​ទេព​នេះ ព្រមទាំង​អាច​ត្រឡប់​មក​លំហែ​នៅលើ​សួនច្បារ​ផ្សារ​ក្រោម​ទស្សនា​ទិដ្ឋភាព​ទេសភាព​ភ្នំ​នាង​ក​ង្រី​ហាក់​អណ្តែត​លើ​ផ្ទៃ​ទឹក​នា​រដូវវស្សា​៕
ឯកសារយោង
ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ពុទ្ធសាសនិកសម័យលង្វែក ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:អ្នកតាអ្នកដូនសម័យលង្វែក
អាមេរិកខាងជើង
អាមេរិកខាងជើងគ្របដណ្តប់លើផ្ទៃដីប្រមាណ ២៤,៧០៩,០០០ គីឡូម៉ែត្រការ៉េ (ស្មើនឹង ៩,៥៤០,០០០ ម៉ាយការ៉េ) ប្រហែល ១៦.៥% នៃផ្ទៃផែនដី និងប្រហែល ៤.៨% នៃផ្ទៃដីសរុប។ បើគិតតាមទំហំផ្ទៃដី អាមេរិកខាងជើងគឺទ្វីបធំជាងគេបង្អស់ទីបីដោយនៅពីក្រោយទ្វីបអាស៊ីនិងអាហ្រ្វិក ហើយជាប់លំដាប់ថ្នាក់លេខបួនខាងចំនួនប្រជាជនដោយនៅពីក្រោយទ្វីបអាស៊ី អាហ្រ្វិក និងអឺរ៉ុប។ នៅក្នុងឆ្នាំ២០១៣ ចំនួនប្រជាជននៅទ្វីបមួយនេះត្រូវបានគេប៉ាន់ប្រមាណថាមានចំនួនជិត ៥៧៩ លាននាក់នៅក្នុងរដ្ឋឯករាជ្យទាំង ២៣ ឬប្រហែល ៧.៥% នៃចំនួនប្រជាជនពិភពលោកបើរាប់ទាំងកោះនៅជុំវិញ (ជាពិសេសគឺនៅជុំវិញតំបន់ការ៉ាអ៊ីប)។
វត្តមានមនុស្សដំបូងៗនៅទ្វីបអាមេរិកខាងជើងបានចាប់ផ្តើមនៅក្នុងយុគសម័យផ្ទាំងទឹកកកចុងក្រោយដោយឆ្លងតាមតំបន់ប៊ីរីងហ្គី ប្រហែលពី ៤០,០០០ ទៅ ១៧,០០០ ឆ្នាំមុន។ បន្ទាប់មក មនុស្សនៅទ្វីបនេះបានឆ្លងកាត់យុគសម័យមួយទៀតដែលគេតែងសម្តៅលើថាប៉ាលីអូអាមេរិកាំងដោយវាបានបញ្ចប់កាលពី ១០,០០០ ឆ្នាំមុន។ សម័យបុរាណនៅអាមេរិកខាងជើងបានចាប់ផ្តើមពីសតវត្សទី៦ ដល់ទី១៣។ សម័យបុរេកូឡុំប៊ីនបានបញ្ចប់នៅឆ្នាំ១៤៩២ ហើយការធ្វើចំណាកស្រុកឆ្លងសមុទ្រអាត្លង់ទិកក៏បានចាប់ផ្តើមពោលគឺការមកដល់នៃជនជាតិអឺរ៉ុបនៅអំឡុងយុគសម័យនៃការរុករកនិងដើមសម័យទំនើប។ លំនាំវប្បធម៌និងក្រុមជនជាតិនាពេលបច្ចុប្បន្នគឺជាការឆ្លុះបញ្ចាំងពីអន្តរកម្មរវាងពួកអាណានិគមអឺរ៉ុប ជនជាតិដើមភាគតិច ទាសករមកពីទ្វីបអាហ្វ្រិក ជនអន្តោប្រវេសន៍មកពីទ្វីបអឺរ៉ុបនិងអាស៊ី និងកូនចៅទាំងប៉ុន្មានរបស់ពួកគេ។
ប្រវត្តិនៃឈ្មោះ
ជាធម្មតា គេបានទទួលស្គាល់ថា"អាមេរិក"គឺជាឈ្មោះដែលបានដាក់ឱ្យដោយបុគ្គលសំខាន់ៗចំនួន ៣ គឺ៖ អ្នករុករកជនជាតិអ៊ីតាលីម្នាក់ឈ្មោះអាមេរិកូ វេស្ពូស៊ី អ្នកគូសផែនទីជនជាតិអាល្លឺម៉ង់ឈ្មោះម៉ាទីន វ៉ាលស៊ីមូលឺ និងម៉ាទីស រីងមែន។ វេស្ពូស៊ីដែលបានរុករកឃើញទ្វីបអាមេរិកខាងត្បូងនៅរវាងឆ្នាំ១៤៩៧ និង១៥០២ គឺជាជនជាតិអ៊ឺរ៉ុបដំបូងគេដែលបានលើកឡើងថា ទ្វីបអាមេរិចមិនមែនជាទឹកដីឥណ្ឌាខាងកើតនោះទេ កាលពិតវាគឺជាដែនដីដ៏ថ្មីមួយដែលពួកអឺរ៉ុបមិនដែលធ្លាប់ឃើញនិងដឹងពីមុនមក។ នៅក្នុងឆ្នាំ១៥០១ លោកវ៉ាលស៊ីមូលឺបានគូសផែនទីពិភពលោកថ្មីមួយដែលក្នុងនោះលោកបានសរសេរពាក្យថា"អាមេរិក"ដាក់នៅចំកណ្តាលទ្វីបអាមេរិកខាងត្បូង ដែលសព្វថ្ងៃគឺប្រទេសប្រេស៊ីល។ គាត់បានពន្យល់ពីហេតុផលសម្រាប់ឈ្មោះនោះនៅក្នុងសៀវភៅមួយចំណងជើងថា Cosmographiae Introductio៖
"... ab Americo inventore ... quasi Americi terram sive Americam (from Americus the discoverer ... as if it were the land of Americus, thus America)."
សម្រាប់វ៉ាលស៊ីមូលឺ, គឺគ្មាននរណាម្នាក់អាចជំទាស់នឹងការដាក់ឈ្មោះមកលើទឹកដីបន្ទាប់ពីអ្នកដែលបានរកឃើញវានេះទេ។ ដូច្នេះ លោកបានយកឈ្មោះលោកអាមេរិកូ វេស្ពូស៊ី មកប្រែទៅជាភាសាឡាតាំងរួចក៏បានជាពាក្យថា"អាមេរិកា" (America)។ ក្រោយមកៗ អ្នករុករកផ្សេងៗទៀតបានវាតទីពង្រីកទៅទិសខាងជើងដោយនូវតែសម្តៅលើវាថា"អាមេរិក"។ នៅឆ្នាំ១៥៣៨ លោកជេរ៉ល ម៉ើខាទ័របានសម្តៅលើអឌ្ឍគោលខាងលិចនៃទ្វីបអាមេរិកថាជា"អាមេរិកា"។
អ្នកខ្លះវិញបានជំទាស់នឹងការប្រើនាមត្រកូលសម្រាប់ដាក់ឈ្មោះទឹកដីដែលបានរកឃើញថ្មី (លើកលែងតែក្នុងករណីជារាជវង្សានុវង្សទើបមានសឹទ្ធអាចដាក់ឈ្មោះទៅលើអ្វីតាមត្រកូលនាមរបស់ពួកគេបាន) ការដាក់ឈ្មោះទ្វីបថ្មីទៅតាននាមត្រកូលរបស់លោក'អាមេរិកូ' វេស្ពូស៊ី ក៏ចាប់ក្លាយជាចម្ងល់ទៅដល់ភូមិសាស្រ្តវិទូជាច្រើននាសម័យកាលនោះ។ នៅឆ្នាំ ១៨៧៤ ថូម៉ាស ប៊ែលបានស្នើសុំដកឈ្មោះពីជួរភ្នំ"អាមេរិគ៍"នៅអាមេរិកកណ្តាល។ នៅឆ្នាំបន្ទាប់ លោកជូល ម៉ាកូបានលើកឡើងថាឈ្មោះជួរភ្នំនេះគឺមានប្រភពមកពីភាសាអាមេរិកពីដើម។ លោកម៉ាកូបានធ្វើការជាមួយនឹងលោកអ៊ុកហ្គឺស្ទឺស ឡេ ផ្លូជីអ៊ុងដោយបានរួមគំនិតគ្នាសរសេរថា"ឈ្មោះអាមេរិកា ឫអាមេរិកាំង នៅក្នុងភាសាម៉ាយ៉ាគឺមានន័យថា ប្រទេសដែលមានខ្យល់បក់ខ្លាំងមិនចេះឈប់ ឫដែនដីនៃខ្យល់...ហើយតាមបច្ច័យអាចមានន័យថា...វិញ្ញាណដែលដង្ហក់ជីវិតខ្លួនឯង"។
វិសាលភាព
អង្គការសហប្រជាជាតិបានទទួលស្គាល់"ទ្វីបអាមេរិកខាងជើង"ជាផ្លូវការ ហើយបានបែងចែកទ្វីបនេះទៅជា ៣ តំបន់គឺ អាមេរិកភាគខាងជើង អាមេរិកកណ្តាល និងតំបន់ការ៉ាប៊ីន។ នេះត្រូវបានកំណត់ជាផ្លូវការដោយផ្នែកស្ថិតិរបស់អង្គការសហប្រជាជាតិ។
អាមេរិកភាគខាងជើងគឺខុសគ្នាឆ្ងាយពី"ទ្វីបអាមេរិកខាងជើង" ដោយមិនរាប់បញ្ចូលអាមេរិកកណ្តាល ហើយពេលខ្លះមិនរាប់ប្រទេសម៉ិកស៊ិកចូលទេ។ នៅក្នុងបរិបទដែលបានកំណត់គឺកិច្ចព្រមព្រៀងពាណិជ្ជកម្មសេរីអាមេរិកខាងជើង កិច្ចព្រមព្រៀងនេះបានរាប់បញ្ចូលប្រទេសកាណាដា សហរដ្ឋអាមេរិក និងម៉ិកស៊ិក បន្ទាប់ពីប្រទេសទាំងបីបានយល់ព្រមចុះហត្ថលេខាលើសន្ធិសញ្ញានេះ។
បារាំង អ៊ីតាលី ព័រទុយកាល់ អេស្ប៉ាញ រ៉ូម៉ានី ក្រិក និងបណ្តាប្រទេសនៅអាមេរិកឡាទីនបានជ្រើសយកគំរូទ្វីបចំនួន ៦, ប្រទេសទាំងនោះមើលឃើញថាអាមេរិកគឺជាទ្វីបតែមួយ ហើយជាញឹកញាប់ថែមទាំងរាប់បញ្ចូលតំបន់មួយចំនួនដូចជា៖ ក្រូអិនឡង់ សាំងព្យារ និងប៊ឺមូដាជាដើម។
នៅក្នុងប្រវត្តិសាស្រ្ត អាមេរិកខាងជើងត្រូវបានគេសម្តៅហៅឈ្មោះផ្សេងទៀត។ "អេស្ប៉ាញអាមេរិកខាងជើង" (ឫអេស្ប៉ាញថ្មី) ជារឿយៗជាឈ្មោះដែលគេសម្តៅទៅលើអាមេរិកខាងជើងហើយនេះគឺជាឈ្មោះផ្លូវការដំបូងគេដែលត្រូវបានផ្តល់ទៅរដ្ឋម៉ិកស៊ិក។
តំបន់ភូមិភាគ
តាមភូមិសាស្ត្រ ទ្វីបអាមេរិកខាងជើងមានតំបន់និងអនុតំបន់ជាច្រើនរួមមាន៖ តំបន់វប្បធម៌ តំបន់សេដ្ឋកិច្ច និងតំបន់ភូមិសាស្ត្រ។ តំបន់សេដ្ឋកិច្ចរួមមានតំបន់ដែលបង្កើតឡើងដោយប្លុកពាណិជ្ជកម្មដូចជា ប្លុកកិច្ចព្រមព្រៀងពាណិជ្ជកម្មអាមេរិកខាងជើង និងកិច្ចព្រមព្រៀងពាណិជ្ជកម្មអាមេរិកកណ្តាល។ តាមភាសានិងវប្បធម៌ ទ្វីបមួយនេះអាចត្រូវបែងចែកទៅជាផ្នែកអង់គ្លេស–អាមេរិកនិងអាមេរិកឡាទីន។ អង់គ្លេស–អាមេរិចរួមមាន អាមេរិចភាគខាងជើងមួយភាគធំ បេលីស និងបណ្តុំកោះការ៉ាប៊ីនដែលមានប្រជាជននិយាយភាសាអង់គ្លេស (ប៉ុន្តែ សមាគមន៍មួយចំនួនដូចជា រដ្ឋល្វីហ្ស៊ីណា និងខេត្តកេបិចគឺសម្បូរទៅដោយអ្នកនិយាយភាសាបារាំង )។
ភាគខាងត្បូងនៃអាមេរិកខាងជើងមានតំបន់ចំនួនពីរគឺ អាមេរិកកណ្តាល និងតំបន់ការ៉ាប៊ីន។ ភាគខាងជើងនៃទ្វីបនេះក៏បានរក្សានូវការទទួលស្គាល់ផងដែរ។ ផ្ទុយពីនិយមន័យទូទៅនៃ"អាមេរិកខាងជើង"ដែលរួមបញ្ចូលទ្វីបទាំងមូល ពាក្យ"អាមេរិកខាងជើង"នៅពេលខ្លះត្រូវបានគេប្រើសម្តៅតែទៅលើប្រទេសម៉ិកស៊ិក កាណាដា សហរដ្ឋអាមេរិកនិងក្រូអិនឡង់តែប៉ុណ្ណោះ។
ពាក្យថា"អាមេរិចភាគខាងជើង"គឺសំដៅទៅលើបណ្តាប្រទេសនិងទឹកដីនៅភាគខាងជើងដូចជា៖ សហរដ្ឋអាមេរិក ប៊ឺមូដា សាំងព្យារនិងមីគូឡុង កាណាដា និងក្រូអិនឡង់។ ទោះបីជាពាក្យនេះមិនសម្តៅទៅលើតំបន់បង្រួបបង្រួមក៏ដោយ តំបន់ពាក់កណ្តាលអាមេរិក—កុំភាន់ច្រឡំជាមួយភាគកណ្តាលខាងលិចនិងអាមេរិកកណ្តាល—បានផ្តុំប្រទេសម៉ិកស៊ិក អាមេរិកកណ្តាល និងតំបន់ការ៉ាប៊ីន។
ប្រវត្តិភូគព្ភសាស្រ្ត
ឡរ៉ង់ស៊ាគឺជាក្រាតុនបុរាណមួយដែលបង្កើតបានចេញជាស្នូលភូគព្ភសាស្រ្តនៃអាមេរិកខាងជើង។ វាបានកកើតឡើងនៅចន្លោះពី ១.៥ ទៅ ១.០ ពាន់លានឆ្នាំមុននៅក្នុងអំឡុងយុគសម័យប្រូតេរ៉ូសូអ៊ិច។ នៅចុងយុគសម័យប៉ាលេអូសូអ៊ិចរហូតដល់ដើមសម័យមេសូសូអ៊ិច អាមេរិកខាងជើងត្រូវបានភ្ជាប់ជាមួយនឹងទ្វីបដទៃទៀតដែលបង្កើតបានជាមហាទ្វីបមួយហៅថា ប៉ង់សៀ។ មូលហេតុមួយដែលនាំឱ្យកើតមានមហាទ្វីបប៉ង់សៀគឺមកពីជួរភ្នំអាបប៉ាឡាឈានដែលបានកកើតឡើងប្រហែល ៤៨០ លានឆ្នាំមុន ហើយសព្វថ្ងៃ ជួរភ្នំអាបប៉ាឡាឈានគឺស្ថិតនៅក្នុងចំណោមជួរភ្នំចំណាស់ជាងគេបំផុតនៅលើភពផែនដី។ នៅពេលប៉ង់សៀបានចាប់ផ្តើមប្រេះបែកបាក់ប្រហែលជា ២០០ លានឆ្នាំមុន ទ្វីបអាមេរិកខាងជើងក៏ក្លាយជាផ្នែកមួយនៃឡរ៉ាស៊ី។ ជួរភ្នំថ្ម និងជួរភ្នំភាគខាងលិចនៃទ្វីបក៏ចាប់ផ្តើមផុសឡើងនៅចន្លោះពី ៨០ និង ៥៥ លានឆ្នាំមុន ដែលគេហៅតាមឈ្មោះវិទ្យាសាស្រ្តថាឡារ៉ាម៉ាយ អូរ៉ូជេនី។ ចលនាបួរដីប៉ាណាម៉ាបានកើតឡើងពី ១២ ទៅ ១៥ លានឆ្នាំមុន ចលនាមួយនេះបានភ្ជាប់ទ្វីបអាមេរិកខាងជើងជាមួយនឹងទ្វីបអាមេរិកខាងត្បូង។ នៅកាលពី ១០,០០០ ឆ្នាំមុន បណ្តុំផ្ទាំងទឹកកកនៅអាមេរិកខាងជើងក៏ចាប់រលាយស្រកចុះដែលជាហេតុបង្កើតឱ្យមានបឹង និងទន្លេធំៗសព្វថ្ងៃ (ឧទាហរណ៍៖ មហាបឹង)។
អាមេរិកខាងជើងគឺជាប្រភពនៃអ្វីដែលមនុស្សជាតិដឹងអំពីរយៈកាលភូគព្ភសាស្ត្រ។ តំបន់ភូមិសាស្រ្តដែលសព្វថ្ងៃជាទឹកដីរបស់សហរដ្ឋអាមេរិកគឺសម្បូរទៅដោយប្រភេទផូស៊ីលនិងឆ្អឹងសត្វដាយណូស័រច្រើនជាងប្រទេសផ្សេងៗទៀតនៅលើពិភពលោក។ បើយោងទៅតាមបាសាណិវិទូម្នាក់គឺលោកភីតធឺ ដតសុនបានឱ្យដឹង ទាំងអស់នេះគឺបានមកពីការសិក្សាពីស្រទាប់ដី អាកាសធាតុ និងភូមិសាស្រ្ត ធនធានមនុស្ស និងប្រវត្តិសាស្រ្ត។ តំបន់ស្ងួតដែលលាតត្រដាងនៅលើទ្វីបនេះគឺជាប្រភពនៃការសិក្សាអំពីយុគសម័យមេសូសូអ៊ិច។ ប្រភពស្រទាប់ផូស៊ីលដាយណូស័រនៅឯចុងសម័យសួរ៉ាស៊ីចដ៏សំខាន់គឺបានមកពីចលនាម៉ូរីសុនដែលមានទីតាំងស្ថិតនៅភាគខាងលិចនៃសហរដ្ឋអាមេរិក។
សម័យមុនអាណានិគម
ជនជាតិដើមភាគតិចនៅទ្វីបអាមេរិចបានបង្កើតនិងជឿលើជំនឿជាច្រើនដែលជាអំណះអំណាងថាពួកគេមានវត្តមាននៅលើទឹកដីនេះចាប់តាំងពីទ្វីបនេះបានលិចឡើងមកម្លេះ ប៉ុន្តែវាគ្មានភស្តុតាងអ្វីដែលបញ្ជាក់ថាមានការវិវត្តរបស់មនុស្សនៅលើទ្វីបនេះឡើយ។ ចំណុចជាក់លាក់នៃការតាំងទីលំនៅដំបូងនៅលើទ្វីបអាមេរិចដោយជនជាតិអាស៊ីបុរាណគឺស្ថិតនៅក្រោមការស្រាវជ្រាវនិងការពិភាក្សានៅឡើយ។ ទ្រឹស្តីដែលពេញនិយមបំផុតគឺ ពូជមនុស្សដំបូងបានដើរប្រមាញ់ឆ្លងតាមប៊ីរីងហ្គីដែលជាដីភ្ជាប់ពីស៊ីប៊ឺរីខាងកើតទៅអាឡាស្កាពី ២៧,០០០ ទៅ ១៤,០០០ ឆ្នាំមុន។  ទស្សនៈដ៏ពេញនិយមមួយគឺ ជនជាតិអាមេរិកដំបូងគឺជាអ្នកដែលជិះទូកធ្វើដំណើរមកពីប៊ីរីងហ្គីមកទិសខាងកើតនៅប្រហែលពី ១៣,០០០ ឆ្នាំមុន ហើយក៏ចាប់បោះទីលំនៅនៅលើដែនដីថ្មីនេះក្នុងអំឡុងចុងយុគសម័យផ្ទាំងទឹកកកចុងក្រោយគឺប្រហែលជា ១២,៥០០ ឆ្នាំមុន។ ចម្លាក់ថ្មដ៏ចំណាស់ជាងគេបំផុតនៅអាមេរិកខាងជើងគឺមានអាយុកាលពី ១៥,០០០ ទៅ ១០,០០០ ឆ្នាំមុន។  ការសិក្សាស្រាវជ្រាវពីហ្សែននៃជនជាតិដើមនិងនរវិទ្យាបានឱ្យឃើញថា រលកនៃការធ្វើចំណាកស្រុកពីអាស៊ីមកអាមេរិកគឺមកតាមរយៈច្រកបេរីងនៅក្នុងយុគសម័យ (ហូឡូសង់) ដើមបជ្ឈឹម។
មុនពេលចាប់ទាក់ទងជាមួយពួកអឺរ៉ុប ជនជាតិដើមនៃអាមេរិកខាងជើងត្រូវបានគេបែងចែកទៅតាមរបបគ្រង់គ្រងផ្សេងៗគ្នាជាច្រើនចាប់ពីក្រុមតូចៗនៃក្រុមគ្រួសារពីរ ឫ បីទៅជាចក្រភពធំៗ។ ពួកគេបានរស់នៅក្នុង"តំបន់វប្បធម៌"ផ្សេងៗពីគ្នាដែលទាក់ទងទៅនឹងភូមិសាស្ត្រនិងតំបន់ជីវសាស្រ្ត ហើយវាបានផ្តល់នូវការចង្អុលបង្ហាញពីរបៀបរស់នៅដ៏សំខាន់របស់ជនជាតិដើមទាំងនោះ។ យើងក៏អាចបែងចែកក្រុមជនជាតិដើមទាំងនោះបានទៅតាមអំបូរភាសារបស់ពួកគេផងដែរ។ ក៏ប៉ុន្តែ ជនជាតិដែលនិយាយភាសាដូចគ្នាមិនសុទ្ធតែចែករំលែកវប្បធម៌ជាមួយគ្នានោះទេ ឫក៏ជាមិត្តនឹងគ្នាឡើយ។
វប្បធម៌ជាច្រើនរបស់ជនជាតិដើមនៅអាមេរិកខាងជើងត្រូវបានផ្លាស់ប្តូរ ឫប្រែប្រួលនៅក្នុងរយៈពេល ១,០០០ ឆ្នាំនេះ។ វប្បធម៌ដែលទើបតែរកឃើញហើយចាត់ទុកថាចំណាស់ជាងគេនៅអាមេរិកខាងជើងគឺវប្បធម៌ក្លូវីស (ឆ្នាំ៩៥៥០–៩០៥០ មុនគ.ស) ដែលមានទីតាំងនៅរដ្ឋញូវម៉ិកស៊ិកសព្ងថ្ងៃ។ ក្រុមវប្បធម៌ភាគខាងត្បូងនៅអាមេរិកខាងជើងគឺទទួលខុសត្រូវចំពោះការដាំដុះដំណាំរួមផ្សំជាច្រើនដែលបច្ចុប្បន្នត្រូវបានគេដាំប្រើប្រាស់នៅជុំវិញពិភពលោកដូចជា ប៉េងប៉ោះ ម្ទេស និងពោត...។ ជាលទ្ធផលនៃការបណ្តុះនិងការអភិវឌ្ឍន៍វិស័យកសិកម្មនៅផ្នែកខាងត្បូង វាក៏ក្លាយជាផ្នែកមួយដែលសម្បូរទៅដោយវប្បធម៌សំខាន់ៗជាច្រើន។ ក្រុមពួកម៉ាយ៉ាបានបង្កើតប្រព័ន្ធសរសេរអក្សរ បានសាងសង់ពីរ៉ាមីតនិងប្រាសាទធំៗ បង្កើតប្រតិទិនដ៏គួរឱ្យពិបាកនឹងយល់ ហើយបានបង្កើតមនោភាពនៃ០|លេខសូន្យប្រហែលនៅអំឡុងឆ្នាំ ៤០០ នៃគ.ស។
ឯកសារដែលបានកត់ទុកដំបូងបង្អស់របស់ជនជាតិអឺរ៉ុបចំពោះអាមេរិកខាងជើងគឺនៅក្នុងសាហ្កាណសដែលក្នុងនោះគេបានហៅទ្វីបនេះថាវីនឡង់។ រឿងដំបូងៗដែលគេបានដឹងនៃការភ្ជាប់ទាក់ទងឆ្លងសមុទ្រដោយពួកអឺរ៉ុបនិងទឹកដីអាមេរិកខាងជើងត្រូវបានចុះបរិច្ឆេទនៅអំឡុងឆ្នាំ ១,០០០ នៃគ.ស។ ទីតាំងនោះគឺស្ថិតនៅភាគខាងជើងបំផុតនៃកោះដែលមានឈ្មោះថាញូវហ្វោនឡង់ដែលបានផ្តល់ភស្តុតាងដែលមិនអាចប្រកែកបានចំពោះការមកដល់នៃពួកណស។ អ្នករុករកជនជាតិណស ឈ្មោះ លីវ អេរីកសុន (ឆ្នាំ ៩៧០-១០២០ គ.ស) ត្រូវបានគេគិតថាបានធ្វើដំណើរទៅដល់តំបន់នោះ។ អេរីកសុន និងមនុស្សរបស់លោកគឺជាជនជាតិអឺរ៉ុបដំបូងគេដែលបានបោះជើងជាន់លើទឹកដីអាមេរិកខាងជើង។
សម័យអាណានិគម
នៅក្នុងអំឡុងយុគសម័យនៃការរុករក ពួកអឺរ៉ុបបានរកឃើញទ្វីបអាមេរិកហើយក៏ចូលមកកាន់កាប់ផ្នែកនីមួយៗនៃអាមេរិកខាងជើង។ ចំពោះការមកដល់របស់ពួកគេនៅក្នុង"ពិភពថ្មី" ចំនួនជនជាតិអ្នកម្ចាស់ស្រុកក៏បានធ្លាក់ចុះភ្លាមៗ ដោយសារតែជម្លោះប្រយុទ្ធនឹងអ្នកឈ្លានពាន និងការនាំចូលនៃរោគជំងឺផ្សេងៗពីទ្វីបអឺរ៉ុប។ វប្បធម៌ជនជាតិដើមអាមេរិកក៏ចាប់ផ្លាស់ប្តូរ ហើយឥទ្ធិពលនយោបាយរបស់ពួកគេក៏បានបាត់បង់។ ក្រុមភាសាជាច្រើនបានរលាយ ហើយខ្លះវិញបានទទួលការផ្លាស់ប្តូរច្រើន។ ឈ្មោះនិងវប្បធម៌ដែលជនជាតិអឺរ៉ុបបានកត់ត្រាមិនចាំបាច់ដូចគ្នានឹងឈ្មោះដែលពួកគេបានប្រើរយៈពេលពីរ បីជំនាន់មុន ឬឈ្មោះដែលបានប្រើសព្វថ្ងៃនេះទេ។
គម្រោងជាង ៣ ឆ្នាំលើប្រឡាយប៉ាណាម៉ា នៅទីបំផុតក៏សម្រេចបានភ្ជាប់ទឹកសមុទ្រអាត្លង់ទិកជាមួយនឹងទឹកសមុទ្រប៉ាស៊ីហ្វិកក្នុងឆ្នាំ១៩១៣ ដែលបានធ្វើឱ្យអាមេរិកខាងជើងក្លាយជាទ្វីបដាច់ពីអាមេរិកខាងត្បូង។
ភូមិសាស្រ្ត
អាមេរិកខាងជើងគឺគ្របដណ្តប់ដែនដីភាគខាងជើងនៃទ្វីបអាមេរិកទាំងមូល ជាទូទៅត្រូវបានគេសម្តៅហៅថា ពិភពថ្មី អឌ្ឍគោលខាងលិច ឫអាមេរិក (អ្នកខ្លះបានចាត់ទុកអាមេរិកជាទ្វីបតែមួយ  ដោយមានអាមេរិកខាងជើងជាឧបទ្វីប)។ ដីតែមួយគត់ដែលតភ្ជាប់ពីអាមេរិកខាងជើងទៅកាន់អាមេរិកខាងត្បូងគឺនៅ ស្ពានកោះដារាន / ស្ពានកោះប៉ាណាម៉ា។ ទ្វីបនេះត្រូវបានកំណត់ព្រំដែននៅភាគអាគ្នេយ៍គឺនៅឯដែនទឹកដារីអិននៅតាមបណ្តោយព្រំដែនប្រទេសកូឡុំប៊ី–ប៉ាណាម៉ា ដោយអ្នកភូមិសាស្ត្រភាគច្រើន ដូចនេះដែនដីរបស់ប្រទេសប៉ាណាម៉ាស្ទើរទាំងអស់គឺស្ថិតនៅភាគអាមេរិកខាងជើង។  ក៏ប៉ុន្តែ អ្នកភូគព្ភវិទ្យាខ្លះបានកំណត់យកព្រំដែនអាមេរិកខាងជើងនៅត្រឹមដីកោះតេវនតេប៊ិក ប្រទេសម៉ិលស៊ិក ចំណែកអាមេរិកកណ្តាលគឺលាតសន្ធឹងពីប៉ាណាម៉ារហូតដល់ដើមទ្វីបអាមេរិកខាងត្បូង។ ជាទូទៅ កោះការ៉ាប៊ីន ឫឥណ្ឌាខាងលិច ត្រូវបានគេចាត់ទុកថាជាផ្នែកនៃអាមេរិកខាងជើង។ ឆ្នេរសមុទ្រទ្វីបគឺមានប្រវែងវែង និងមានលក្ខណៈមិនទៀងទាត់។ ឈូងសមុទ្រម៉ិកស៊ិកគឺជាទឹកសមុទ្រធំជាងគេបំផុតនៅទ្វីបនេះ បន្ទាប់មកគឺឆ្នេរហាដសុន។ ប្រភពទឹកសមុទ្រសំខាន់ៗផ្សេងទៀតមាន ឈូងសមុទ្រសាន់ឡរេន និងឈូសសមុទ្រកាលីហ្វញ៉ា។ មុនពេលដីកោះអាមេរិកកណ្តាលលិចឡើង តំបន់នេះពីដើមគឺស្ថិតនៅក្រោមទឹក។
ដែនដីអាមេរិកខាងជើងស្ទើរទាំងអស់គឺសុទ្ធតែស្ថិតនៅលើផ្លាកអាមេរិកខាងជើង។ ផ្នែកនៃបាហាម៉ិកស៊ិក និងរដ្ឋកាលីហ្វញ៉ាដែលមានទីក្រុងសំខាន់ៗដូចជាសានឌីអេហ្គោ ឡូស​អាន់​ជ័រ​លេស សាន់តាគ្រុសគឺមានទីតាំងស្ថិតនៅលើគែមភាគខាងកើតនៃផ្លាកប៉ាស៊ីហ្វិក។ ផ្នែកខាងត្បូងនៃទ្វីបនិងដែនដីឥណ្ឌីខាងលិចភាគច្រើនគឺស្ថិតនៅលើផ្លាកការ៉ាប៊ីន។ ទ្វីបនេះអាចត្រូវបានបែងចែកជាបួនតំបន់ធំៗ (តំបន់នីមួយៗនៅមានអនុតំបន់ជាច្រើនទៀត) ដូចជា៖ មហាវាលតំបន់ដែលលាតសន្ធឹងពីឈូងសមុទ្រម៉ិកស៊ិកទៅដល់តំបន់អាកទិកនៃប្រទេសកាណាដា, តំបន់ភ្នំខាងលិចមាន ភ្នំរ៉កគី មហាតំបន់បាស៊ីន កាលីហ្វញ៉ា និងអាឡាស្កា, តំបន់ខ្ពស់រាបនៃទិសឥសាន្តប្រទេសកាណាដា និងបណ្តុំតំបន់ទិសខាងកើត។ ប្រទេសម៉ិកស៊ិកដែលមានតំបន់ខ្ពង់រាបដ៏វែងស្ថិតនៅភាគខាងលិច ប៉ុន្តែតំបន់វាលឆ្នេរសមុទ្រខាងកើតមិនលាតសន្ធឹងរហូតដល់ទៅទិសខាងត្បូងតាមបណ្តោយឈូងសមុទ្រឡើយ។
ភូគព្ភសាស្រ្តប្រទេសកាណាដា
តាមភូគព្ភសាស្រ្ត ទឹកដីកាណាដាបច្ចុប្បន្នគឺជាតំបន់ដ៏ចំណាស់បំផុតនៅលើពិភពលោកដោយដែនដីកាណាដាជាងពាក់កណ្តាលគឺជាថ្មដែលបន្សល់ពីសម័យបុរេកំប៊្រីយៀង, ដែនថ្មទាំងនោះបានស្ថិតលើសកម្រិតទឹកសមុទ្រចាប់តាំងពីដើមសម័យប៉ាលេអូសូអ៊ិចមកម្លេះ។ ចំណែកឯធនធានរ៉ែនៅកាណាដាវិញគឺមានលក្ខណៈចម្រុះនិងធំសម្បើម។ នៅតាមតំបន់ផែងកាណាដា និងតំបន់ភាគខាងជើង គឺសម្បូរទៅដោយរ៉ែដូចជា៖ រ៉ែដែក នីកែល ស័ង្កសី ទង់ដែង មាស សំណ ម៉ូលីដែន និងអ៊ុយរ៉ានីញូមជាដើម។ ការជីកយកបណ្តុំរ៉ែពេជ្រត្រូវបានប្រព្រឹត្តិធ្វើឡើងនាពេលថ្មីៗនេះនៅឯផ្នែកអាកទិក ដែលធ្វើឱ្យកាណាដាក្លាយជាអ្នកផលិតរ៉ែធំបំផុតលើពិភពលោក។ នៅតាមតំបន់ផែងប្រទេសកាណាដា គេឃើញមានស្ថានីយក្រុងទាញយករ៉ែជាច្រើន។ ក្រុងដែលល្បី និងធំជាងគេគឺក្រុងស៊ុតប្យូរីក្នុងខេត្តអនតារីយ៉ូ។ ស៊ុតប្យូរីគឺជាប្រភពប្រមូលយករ៉ែនៅក្នុងខែលកាណាដាចាប់តាំងពីមានភស្តុតាងសំខាន់ៗមកថាអាងទឹកស៊ុតប្យូរីគឺជាអណ្តូងរ៉ែអាចម៍ផ្កាយបុរាណមួយ។ នៅក្បែរក្រុងស៊ុតប្យូរីគឺមានកន្លែងមួយដែលគេហៅថា ដែនចម្លែកតាម៉ាហ្កាមីម៉ាញេទិក ដែលមានភាពស្រដៀងគ្នាទៅនឹងអាងទឹកស៊ុតប្យូរីដែរ។ ដែកចម្លែកម៉ាញេទិចរបស់វាគឺប្រហាក់ប្រហែលនឹងអាងទឹកស៊ុតប្យូរី ដូច្នេះហើយវាអាចជាអណ្តូងរ៉ែដែលសម្បូរជាតិដែកទី២ នៅកាណាដា។ ខែលកាណាដានោះត្រូវបានគ្របដណ្ដប់ដោយព្រៃធរណីយ៉ាងច្រើនដែលជាប្រភពកម្រៃដល់ឧស្សាហកម្មកាប់ឈើដ៏សំខាន់មួយ។
ភូគព្ភសាស្រ្តសហរដ្ឋអាមេរិក
រដ្ឋអាមេរិកថ្នាក់ទាបចំនួន ៤៨ អាចត្រូវបានបែងចែកជាខេត្តរូបភូមិសាស្រ្តចំនួន ៥ ដូចជា៖
ភូគព្ភសាស្រ្តរដ្ឋអាឡាស្កាគឺសម្បូរទៅដោយជួរភ្នំ ចំណែកឯរដ្ឋហាវ៉ៃវិញគឺមានភ្នំភ្លើងនីអូហ្សែនដែលបានផ្ទុះហើយ។
ភូគព្ភសាស្រ្តអាមេរិកកណ្តាល
ការបន្ទុះភ្នំភ្លើងនៅតំបន់ទាំងនេះត្រូវបានចាត់ទុកថាជារឿងសាមញ្ញ។ នៅឆ្នាំ១៩៦៨ ភ្នំភ្លើងអារេណលក្នុងប្រទេសកូស្តារីកាបានផ្ទុះហើយសម្លាប់មនុស្សចំនួន ៨៧ នាក់។ ដីជីជាតិដែលបានមកពីកម្អែភ្នំភ្លើងបានទ្រទ្រង់ចិញ្ចឹមបណ្តុំប្រជាកសិករនៅតាមតំបន់ខ្ពង់រាប។
អាមេរិកកណ្តាលគឺសម្បូរទៅដោយជួរភ្នំ ហើយជួរភ្នំដែលវែងបំផុតនោះគឺ ស៊ីអេរ៉ាម៉ាដ្រេដឺឈាផាស។ នៅតាមជួរភ្នំទាំងនោះគឺមានជ្រលងជីជាតិជាច្រើនសមស្របសម្រាប់ប្រជាជន, តាមការពិត ប្រជាជនភាគច្រើននៅប្រទេសហុងឌូរ៉ាស កូស្តារីកា និងក្វាតេម៉ាឡា គឺមានទីលំនៅនៅតាមជ្រលងជួរភ្នំទាំងនោះ។ ជ្រលងទាំងនោះជាកន្លែងនៃផលកាហ្វេ សណ្តែក និងដំណាំជាច្រើនៗផ្សេងទៀត។
អាកាសធាតុ
អាមេរិកខាងជើងគឺជាទ្វីបដ៏ធំមួយហួសពីរង្វង់អាកទិកនិងតំបន់ត្រូពិកខាងជើង។ ហ្គ្រីនឡែនហើយនិងខែលប្រទេសកាណាដាគឺជាវាលទុនដ្រា (វាលឥតដើមឈើនៅរង្វង់តំបន់អាកទិក) ដែលមានសីតុណ្ហភាពជាមធ្យមចាប់ពី ១០ ទៅ ២០ °C (ពី ៥០ ទៅ ៦៨ °F) ប៉ុន្តែផ្នែកកណ្តាលនៃកោះហ្គ្រីនឡែនគឺផ្សំឡើងដោយផ្ទាំងទឹកកកដ៏ធំ។ វាលទុនដ្រាបានគ្របដណ្តប់នៅលើផ្ទៃប្រទេសកាណាដា រហូតដល់ត្រឹមព្រំដែនភ្នំរ៉កគី (បន្តពីភ្នំរ៉កគីចូលរដ្ឋអាឡាស្កា) ហើយ (ទៅទិសខាងត្បូង) ឈប់ត្រឹមចុងខែលកាណាដា ពោលគឺនៅក្បែរតំបន់មហាបឹង។ អាកាសធាតុនៅភាគខាងលិចនៃតំបន់ខាស្កេតត្រូវបានគេពណ៌នាថា ជាអាកាសធាតុក្តៅបង្គួរ ដែលមានភ្លៀងធ្លាក់មធ្យម ២០ អ៊ិន្ឈ៍ (inch) ស្មើនឹង ៥១០ មម។ អាកាសធាតុនៅតំបន់ឆ្នេរកាលីហ្វ័រញ៉ាត្រូវបានគេពណ៌នាថា ដូចនឹងអាកាសធាតុនៅតំបន់មេឌីទែរ៉ាណេដែរ ដែលមានសីតុណ្ហភាពជាមធ្យមនៅក្នុងទីក្រុងដូចជាសានហ្វ្រានស៊ីស្កូមានចាប់ពី ៥៧ ដល់ ៧០ °F (១៤ ដល់ ២១ °C) ក្នុងរយៈពេលពេញមួយឆ្នាំ។
ពីឆ្នេរសមុទ្រខាងកើតទៅដល់ផ្នែកខាងកើតនៃរដ្ឋដាកូតាខាងជើងនិងបន្តទៅដល់រដ្ឋកាន់សាស់ គឺមានអាកាសធាតុសើម ហើយបរិមាណទឹកភ្លៀងប្រចាំឆ្នាំគឺច្រើន ដូចនៅទីក្រុងញូវយ៉កដែលមានបរិមាណទឹកភ្លៀងជាមធ្យមគឺ ៥០ អ៊ិន្ឈ៍ (១,៣០០ មម)។ ចាប់ពីព្រំប្រទល់ខាងត្បូងនៃអាកាសធាតុសើមហើយលាតសន្ធឹងទៅឈូងសមុទ្រម៉ិកស៊ិក គឺមានអាកាសធាតុត្រូពិក។ ក្នុងតំបន់នេះមានទីក្រុងសើមបំផុតប្រចាំសហរដ្ឋអាមេរិកដែលមានទឹកភ្លៀងប្រចាំឆ្នាំឈានដល់ ៦៧ អ៊ិន្ឈ៍ (១,៧០០ មម) ជាពិសេសគឺនៅទីក្រុងម៉ូបាលនៃរដ្ឋអាល់ឡាបាម៉ា។ ចាប់ពីព្រំប្រទល់នៃតំបន់សើមនិងតំបន់ត្រូពិកទៅគឺមានតំបន់ក្តៅស្ងួតបំផុតនៃទ្វីប តំបន់ទាំងនោះមាន៖ ខាស្កេតស៊ីអេរ៉ាណេវ៉ាដា ចុងខាងត្បូងឌូរ៉ង់ហ្កោ ផ្នែកខាងជើងជាប់នឹងព្រំដែនអាកាសធាតុទុនដ្រា តំបន់វាលស្មៅនិងវាលខ្សាច់។ អាកាសធាតុខ្ពស់ (ភ្នំ) បានកាត់ពីទិសខាងជើងទៅទិសខាងត្បូងនៃទ្វីបដែលជាកន្លែង/តំបន់ដែលមានអាកាសធាតុត្រូពិចឬអាកាសធាតុក្តៅកើតឡើងនៅខាងក្រោមត្រូពិកដូចជានៅផ្នែកកណ្តាលប្រទេសម៉ិកស៊ិក និងក្វាតេម៉ាឡា។ អាកាសធាតុត្រូពិកលេចឡើងនៅក្នុងតំបន់កោះនិងនៅតាមឧបទ្វីប។ ជាធម្មតាគឺប្រភេទតំបន់សាវ៉ានណាដែលមានភ្លៀងនិងសីតុណ្ហភាពខ្ពស់ជាប់គ្នាពេញមួយឆ្នាំ។ វាត្រូវបានរកឃើញនៅក្នុងប្រទេសនិងរដ្ឋនានាដូចជា៖ នៅសមុទ្រការ៉ាប៊ីន ឬនៅខាងត្បូងឈូងសមុទ្រម៉ិកស៊ិក និងមហាសមុទ្រប៉ាស៊ីហ្វិក។
បរិស្ថានវិទ្យា
ពពួកសត្វនៅអាមេរិកខាងជើងរួមមាន៖ ក្របីអាមេរិកាំង ខ្លាឃ្មុំខ្មៅ ឆ្កែវាលស្មៅ មាន់ទួរគី ប្រងហន រាគគូន កូយ៉ូទី និងមេអំបៅរាជ។
រុក្ខជាតិដែលគួរឱ្យកត់សំគាល់ដែលត្រូវបានគេរកឃើញនៅទ្វីបអាមេរិកខាងជើងរួមមាន៖ តូបាកូ ពោត ល្ពៅ ប៉េងប៉ោះ ផ្កាឈូករ័ត្ន ប៊្លូប៊ឺរី អាវ៉ូកាដូ កប្បាស ម្ទេសផ្លោក និងវ៉ានីឡា។
ប្រជាសាស្រ្ត ឫអត្រានុកូសាស្រ្ត
តាមសេដ្ឋកិច្ច ប្រទេសកាណាដា និងសហរដ្ឋអាមេរិកគឺជាប្រទេសមានជាងគេនិងរីកចម្រើនបំផុតនៅទ្វីបអាមេរិកខាងជើងបន្ទាប់មកគឺប្រទេសម៉ិកស៊ិកដែលទើបតែក្លាយជាប្រទេសឧស្សាហកម្មថ្មី។ បណ្តាប្រទេសនៅអាមេរិកកណ្តាលនិងតំបន់ការ៉ាប៊ីនគឺស្ថិតក្នុងកម្រិតផ្សេងៗគ្នានៃការអភិវឌ្ឍសេដ្ឋកិច្ចនិងមនុស្ស។ ឧទាហរណ៍៖ ប្រទេសកោះតូចៗមួយចំនួននៅតំបន់ការ៉ាប៊ីនដូចជាបាដាដ, ទ្រីនីដាត និងតូបាហ្គោ ហើយនិងអង់ទីក្វា និងបាប៊ូដា សុទ្ធតែមានផលិតផលក្នុងស្រុកសរុបខ្ពស់ជាងប្រទេសម៉ិចស៊ិកដោយសារតែមានចំនួនប្រជាជនតូចជាង។ ប៉ាណាម៉ានិងកូស្តារីកាគឺជាប្រទេសដែមានសន្ទស្សន៍អភិវឌ្ឍន៍មនុស្ស និង ផ.ស.ស ខ្ពស់ជាងគេនៅអាមេរិកកណ្ដាល។ ទោះជាមានប្រភពធនធានប្រេងកាត និងរ៉ែច្រើននៅលើកោះហ្រ្គីនឡែនក្តី ធនធានទាំងអស់នោះគឺគេមិនទាន់បានទាញយកមកប្រើប្រាស់បាននោះឡើយ។ ហើយសេដ្ឋកិច្ចកោះមួយនេះគឺត្រូវពឹងផ្អែកទៅលើ ការនេសាទ វិស័យទេសចរណ៍ និងការឧបត្ថម្ភធនពីប្រទេសដាណឺម៉ាក តែទោះជាយ៉ាងណា កោះមួយនេះនូវតែមានការអភិវឌ្ឍន៍ខ្ពស់។
តាមប្រជាសាស្រ្ត ជនជាតិអាមេរិកាំងខាងជើងគឺមានលក្ខណៈបែបចម្រុះ។ ក្រុមសំខាន់ៗបីនៅលើទ្វីបនេះគឺ៖ ជនជាតិស្បែកស ជនមេស្ទីសូ និងជនជាតិស្បែកខ្មៅ។ អាមេរិកខាងជើងក៏មានជនជាតិដើមភាគតិចនិងជនជាតិអាស៊ីច្រើនគួរសមផងដែរ។
ភាសា
ភាសាដែលនិយមបំផុតនៅទ្វីបមួយនេះគឺ ភាសាអង់គ្លេស អេស្ប៉ាញ និងបារាំង។ ភាសាដាណឺម៉ាកក៏មានគេនិយាយច្រើនគួរសមដែរនៅកោះគ្រីនឡែន ហើយកោះតូចៗមួយចំនួននៅការ៉ាប៊ីនក៏មានប្រជាជននិយាយភាសាហូឡង់ទៀតផង។ ប្រទេសដែលមានទីតាំងនៅភាគខាងត្បូងសហរដ្ឋអាមេរិក (ម៉ិកស៊ិក និងអាមេរិកណ្តាល) គឺច្រើននិយមនិយាយភាសាអេស្ប៉ាញ។
ភាសាបារាំងបានដើរតួយ៉ាងសំខាន់ហើយត្រូវបានគេនិយាយជាទូទៅតាមតំបន់មួយចំនួននៅអាមេរិកខាងជើង។ វាគឺជាភាសាទីពីរនៅក្នុងប្រទេសកាណាដា, ជាពិសេសគឺនៅក្នុងខេត្តកេបិច ដែលប្រជាជនប្រមាណ ៩៥% ចេះនិយាយភាសាបារាំង។ រដ្ឋល្វីហ្ស៊ីណាគឺជារដ្ឋតែមួយគត់នៅសហរដ្ឋអាមេរិកដែលគេនិយមនិយាយភាសាបារាំង។ ប្រទេសមួយចំនួននៅការ៉ាប៊ីន ក៏បានទទួលស្គាល់ភាសាបារាំងជាភាសាខ្លួនផងដែរ ប្រទេសដែលគួរឱ្យកត់សម្គាល់បំផុតនោះគឺប្រទេសហៃទី និងហ្សង់លូស៊ីអា។
សាសនា
គ្រិស្តសាសនាគឺជាសាសនាធំបំផុតនៅសហរដ្ឋអាមេរិក កាណាដា និងម៉ិកស៊ិក។ យោងតាមការស្ទង់មតិរបស់មជ្ឈមណ្ឌលស្រាវជ្រាវភ្យូក្នុងឆ្នាំ២០១២ បានបង្ហាញឱ្យឃើញថា ប្រជាជនប្រមាណ ៧៧% បានចាត់ទុកខ្លួនគេជាគ្រិស្តសាសនិក។ គ្រិស្ទសាសនាក៏ជាសាសនាគេនិយមកាន់ផងដែរនៅក្នុងទឹកដីឥស្សរភាពទាំង ២៣ នៅអាមេរិកខាងជើង។ សហរដ្ឋអាមេរិកមានចំនួនប្រជាជនដែលប្រកាន់គ្រីស្ទសាសនាច្រើនជាងគេបំផុតនៅលើពិភពលោកដែលមានអ្នកកាន់សាសនាគ្រឹស្តជិត ២៤៧ លាននាក់ (៧០%)។ ប្រទេសម៉ិកស៊ិកមានចំនួនអ្នកកាន់សាសនាកាតូលិកច្រើនជាងគេលំដាប់ទី ២ លើពិភពលោក ដោយនៅពីក្រោយប្រទេសប្រេស៊ីល។ ការសិក្សាពីឆ្នាំ២០១៥ បានប៉ាន់ស្មានថា អ្នកជឿសាសនាគ្រិស្តប្រហែល ៤៩៣,០០០ នាក់នៅអាមេរិកខាងជើងគឺសុទ្ធតែមានប្រវត្តិមកពីសាសនាមូស្លីម។
យោងទៅតាមការសិក្សាដដែរនេះបានឱ្យឃើញថា អ្នកដែលគ្មានជំនឿសាសនាគឺមានប្រហែល ១៧% នៃប្រជាជនសរុបនៅសហរដ្ឋ និងកាណាដា។ ២៤% ជាអ្នកមិនជឿជំនឿសាសនានៅក្នុងសហរដ្ឋអាមេរិក និង ២៤% ទៀតគឺនៅកាណាដា។