បុរេប្រវត្តិកម្ពុជា
ឧបករណ៍ប្រើប្រាស់
យើង​មានការ​ងឿងឆ្ងល់​យ៉ាងខ្លាំង ដែល​ភាជន៍​ទាំងពីរ​នេះ​ជា​ភាជន៍​មាន​ពណ៌​ខ្មៅ​រលោង និង​មាន​គំនូរ​ជា​ពណ៌​ក្រហមព្រឿងៗ​ប្រកបដោយ​ក្បាច់​ជាប់​មកជា​មួយ​ផង។​ លក្ខណៈ​ក្នុងការ​ប្រៀបធៀបដោយសារ​ភាជន៍​ទាំងពីរ​នេះមាន​លក្ខណៈពិសេសខុសពី​ភាជន៍​ទូទៅ​ដែល​ធ្លាប់​បានឃើញ​នៅក្នុង​ខេត្ត​សុ​រិ​ន្ទ្រ ដែល​មួយ​ភាគ​ធំ​ជា​គ្រឿង​ស្មូន ហើយ​ក្រោយពី​ការសិក្សា​ប្រៀបធៀប យើង​ក៏បាន​ដឹងថាភាជន៍​ដូចដែល​យើង​បាន​រៀបរាប់​ខាងលើគឺ​ស្ថិតនៅ​យុគ​មុន​ប្រវត្តិសាស្ដ្រ ឬ​សម័យ​បុរេប្រវត្តិសាស្ត្រដែលមាន​អាយុ​មិនតិចជាង ៤០០០ ឆ្នាំ​ទេ។​ ​ភាជន៍​គោក​ខាំ​ទី១របស់​យើង​មាន​លក្ខណៈ​ជា​ក្អម​ទឹកក​តូច មាត់​មាន​រាង​ជាសាជី។ រីឯ​តួ​ភាជន៍​វិញ​ដែលមាន​រាង​មូល​មាន​ជើងទ្រ ឬ​ជើង​ដែល​បាន​ជ្រុះ​បាត់​ទៅនោះមាន​សំបូរ​ពណ៌​ខ្មៅ​រលោង​សាច់​រឹង។ សាច់​ខាងក្នុង​ភាជន៍​មាន​លក្ខណៈ​ខុសពី​ផ្នែក​ដែល​បាន​បែក​ជ្រុះ​ចេញ មាន​ពណ៌​ក្រហម ហើយ​មាន​ក្បាច់​គូសវាស​នៅត្រង់​មាត់​ភាជន៍​ផ្នែក​ខាងក្រៅ ព្រមទាំង​មាន​ស្នាម​ជា​ក្បាច់​ឆ្នូតៗ​នៅត្រង់​ក​ភាជន៍ ជា​រង្វង់​ជុំវិញ​រៀង​គ្នា​បី​ជួរ៖ ពីរ​ជួរ​នៅត្រង់​ក​ភាជន៍​ទាំង​ផ្នែក​ខាងលើ និង​ផ្នែក​ខាងក្រោម។ នៅ​ចន្លោះ​ស្នាម​ខ្សែ​ឆ្នូត​ជា​រង្វង់​នេះ​មាន​ស្នាម​ចុច​តូចៗ​រៀង​គ្នា​ជុំវិញ។ ​ដូច​ភាជន៍​នា​សម័យ​បុរេប្រវត្តិសាស្ត្រ​ជាពិសេស​ភាជន៍​នា​សម័យ​ថ្ម​រំលីងនៅ​ចន្លោះ​ស្នាម​ឆូតគេ​ឃើញ​រង្វង់​ពីរ​ជាន់​ស្ថិតនៅត្រង់​ក​ភាជន៍ជា​ក្បាច់​ឆូត​ជា​ខ្សែបន្ទាត់​គូ​កោង​ឡើង​កោង​ចុះ​ស្រដៀងនឹង​ទឹករលក។ តួ​ភាជន៍​ផ្ទាល់​មាន​ស្នាម​ឆូត​ជា​បន្ទាត់កោង​ក្រវិច​ក្រវៀន។ លក្ខណៈ​នៃ​ការគូសវាស​នេះ​ត្រូវបានធ្វើ​ដោយ​ប៉ិនប្រសប់​ដែល​តៗ​គ្នា​ជា​រង្វង់​ជុំវិញ​ស្ទើរតែ​រក​ចំណុច​ចាប់ផ្ដើម និង​ចំណុច​បញ្ចប់​មិនឃើញ។ សំបូរ​ភាជន៍​មួយចំនួន​តុ​ប​តែង​ដោយ​ស្នាម​គូសវាស​ដែលមាន​លក្ខណៈ​គ្រវាសៗ មួយចំនួនទៀត​មាន​លក្ខណៈ​រលោង​ស្មើ។ ជើងទ្រ​ភាជន៍​បាន​ជ្រុះ​បាត់​បើតាម​ការ​ស្មាន គឺមាន​លក្ខណៈ​ស្រដៀង​នឹង​ជើង​បាត។ ទាំងនេះ​ក៏​ព្រោះតែ​សង្កេតឃើញ​ស្នាម​ដែល​ជ្រុះ​បាត់​ទៅជា​រង្វង់​ព័ទ្ធជុំវិញ​ត្រង់​គូថ​ភាជន៍។ ភាជន៍​មួយ​នេះ​មិនឃើញ​មាន​ស្នាម​គូស​ពណ៌​យ៉ាងណាទេ។​ ​បន្ទាប់ពី​ធ្វើការ​ពិចារណា​ប្រៀបធៀប​នឹង​ភាជន៍​វប្បធម៌​ភូមិ​បាន​ឈៀង នៅ​ចង្វាតឧត្តរធានី ដែលជា​ភាជន៍​ពណ៌​ខ្មៅ​រលោង​មាន​ជើង​តូច មាន​ក្បាច់​គូសវាស​ជា​បន្ទាត់កោង​ឡើង​ចុះ ដែល​មួយចំនួន​តុបតែង​ដោយ​ស្នាម​គ្រវាស និង​មាន​លក្ខណៈ​ជា​មាត់ធំ​ទូលាយ​នៅឡើយ ហើយ​ភាជន៍​វប្បធម៌​ភូមិ​បាន​ឈៀង ដែលមាន​ជើង​ធំ​ឡើង​លើក​ភាជន៍​ស្ដួច​ចុះ​មាន​ស្នាម​គូសវាស​ជា​បន្ទាត់​គូ​ត្រង់​ផ្ទៃ​ភាជន៍​ក្រវិច​ក្រ​វក់​ជុំវិញ​មួយចំនួនទៀត​ជា​ស្នាម​គ្រវាស​រួមទាំង​លក្ខណៈ​គ្រវាស​ត្រង់​មាត់​ភាជន៍​ផ្នែក​ខាងក្រៅ​ផងដែរ។ ក្រោយពី​ការប្រៀបធៀប​ដូចដែល​បាន​ពោល​គួរ​នឹងមាន​អាយុ​ស្មើគ្នា​នឹង​ភាជន៍​ភូមិ​បាន​ឈៀងមុន​សម័យកាល​ទី២ដែលមាន​អាយុ​ពី ៤៥០០ ដល់ ៣៥០០​ឆ្នាំ។ ភាជន៍​គោក​ខាំ​ទី២ មាន​លក្ខណៈ​ជា​ក្អម​ក​តូច​គូទ​កោង​មាត់​រាង​សាជី​មាន​ស្នាម​ឆូត​ជា​ក្បាច់​ឆូត​ជុំវិញ ២,៥ ស​.​ម នៅ​ចន្លោះ​ស្នាម​ឆូត​ទាំងពីរ​បន្ទាត់​នេះ​អាចបង្កើត​បាន​ក្បាច់​គ្រវាស​ជុំវិញ​រួមទាំង​ក្បាច់​គ្រវាស​ត្រ​ង់ក​ភាជន៍​ផ្នែក​ខាងក្រៅ ព្រមទាំង​គូទ​មាន​លក្ខណៈ​កោង​ស្រួច។ នៅត្រង់​គូទ​ភាជន៍ និង​ផ្នែក​កោង​របស់​តួ​ភាជន៍​ផ្ទាល់​ដែល​មក​ប្រសព្វ​គ្នា ផ្នែក​ភាជន៍​រលោង និង​ពណ៌​ខ្មៅ​មាន​ស្នាម​គូសវាស​ជា​ក្បាច់ និង​គូរ​ពណ៌​នៅ​ចន្លោះ​ស្នាម​ឆូត​ដោយ​ពណ៌​ក្រហមព្រឿងៗ សាច់​ភាជន៍​មាន​លក្ខណៈ​រឹង​ពណ៌​ខ្មៅ​សុទ្ធ។ លក្ខណៈ​ដ៏​សំខាន់​មួយទៀតគឺ​ក្រឡ​ទាំងនោះ ផ្ទុក​នូវ​ធាតុ​របស់​សព​ដែលជា​ភស្តុតាង​ប្រយោល​ទាក់ទង​នឹង​ការបូជា​សព​លើក​ទី២។​ ក្រោយពី​ការវិភាគ​សិក្សា​ដោយ​ប្រៀបធៀប​មក យើង​អាច​សន្និដ្ឋានបានថា ខាង​ក្បាច់ក្បូរ​រចនា​ភាជន៍​នៅ​ភូមិ​គោក​ខាំ​របស់​យើង​មាន​លក្ខណៈ​ដូចគ្នា​នឹង​ភាជន៍​វប្បធម៌​នៅ​ភូមិ​បាន​ឈៀង ពោល​គឺជា​ប្រភេទ​ភាជន៍​ដែលមាន​លក្ខណៈ​ស្ថិត​នៅមុន​សម័យកាល​ទី២ អាយុ​កាលពី ៤៥០០ ដល់ ៣៥០០ ឆ្នាំ។ នេះ​ជា​លទ្ធផល​ជា​វិជ្ជមាន​នៃ​ការស្រាវជ្រាវ​ក្នុងដំណាក់កាល​ដំបូង គួរឱ្យ​មោទនភាព។ តែ​ទោះជា​យ៉ាងនេះ​ក្តី ក៏​យើង​សង្ឃឹម​យ៉ាង​មាំ​ដែរ​ថា ក្រុម​បុរាណ​វិទូ​ថៃ​នឹងធ្វើ​កំណាយ​ស្រាវជ្រាវ​បន្ថែមទៀត ដើម្បី​នឹង​ស្វែងយល់​ស៊ីជំរៅ​នូវ​ឫសកែវ​នៃ​វប្បធម៌ អរិយធម៌​របស់​បុព្វ​ការី​ជន​ខ្មែរ​ក្នុង​តំបន់ ហើយ​យើង​ជឿជាក់ថា គេ​ពិតជា​នឹង​រកឃើញ​នូវ​ស្លាកស្នាម​របស់​វប្បធម៌​-​អារ្យធម៌​ខ្មែរ​ថ្មីៗ​ទៀត ដែលមាន​អាយុកាល​ច្រើនជាង​នេះ​ជាមិនខាន​។