cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
ប៊ីមរ៉ាវ រ៉ាមជី អាំបិដការ
នៅឆ្នាំ ១៩៩០ ពានរង្វាន់រដ្ឋាភិបាលដែលទទួលបានពានរង្វាន់ស៊ីវិលខ្ពស់បំផុតរបស់ឥណ្ឌាត្រូវបានប្រគល់ឱ្យអេមីដាប់កា។ កេរ្តិ៍ដំណែលរបស់អាម៉ាប៊ែករួមបញ្ចូលទាំងការចងចាំនិងការពិពណ៌នាជាច្រើននៅក្នុងវប្បធម៌ប្រជាប្រិយ។ កេរ្តិ៍ដំណែលរបស់អាម៉ាដាកក្នុងនាមជាអ្នកធ្វើកំណែទម្រង់នយោបាយសង្គមមានឥទ្ធិពលយ៉ាងខ្លាំងទៅលើប្រទេសឥណ្ឌាសម័យទំនើប។
អាម៉ាបេកាត្រូវបានបោះឆ្នោតជា "មហាឥណ្ឌាបំផុត" ក្នុងឆ្នាំ ២០១២ ដោយការស្ទង់មតិដែលរៀបចំឡើងដោយប្រវត្ដិសាស្ដ្រ TV18 និងស៊ី។ អិន។ អិន។
ខ្មោចដើមចេកជ្វា
ខ្មោចដើមចេកជ្វា (អង់គ្លេស: Ghost Banana Tree) Meaning: Banana Seeds, Khmer call: Jvea Banana. គឺជាខ្សែភាពយន្តភ័យរន្ធត់ បែបជំនឿអរូបី របស់កម្ពុជា ដែលដឹកនាំរឿងដោយលោក ហេង តុលា ដែលនិពន្ធដោយសាស្ត្រាចារ្យ អ្នកស្រីម៉ៅសំណាង ដែលនិពន្ធពាក់ព័ន្ធនឹងករណីដ៏លេចធ្លោនៃការលងបន្លាច នៃភាពយន្ត ខ្មោចដើមចេកជ្វា នេះឡើងដែលបានដកស្រង់ចេញពី ប្រជុំរឿងព្រេងខ្មែរ (Collection of Khmer legends) ក្នុងឆ្នាំ 1963 ។
គ្រោងរឿង
Plot Movie
សាច់រឿង ខ្មោចដើមចេកជ្វា និយាយពីជីវិតប្ដីប្រពន្ធមួយគូ ដែលរស់នៅក្នុងសម័យកាលលង្វែក ក្នុងរាជព្រះបាទ ជ័យជេដ្ឋា គ.សករាជ ១៥៨០ នាស.វទី១៦ ដែលពោពេញទៅដោយ គ្រោះអាសន្ន វឹកវរ ដោយការឆ្លងជំងឺអាសន្នរោគផង និង ចោរកម្មលួចឆក់ប្លន់ផង ដោយជីវភាពខ្វះខាតផង តួអង្គប្ដីត្រូវចាកចេញពីភូមិខ្លួនទៅរកជំនួញនៅតំបន់ផ្សេងៗ និងបានទុកប្រពន្ធចោលឱ្យនៅម្នាក់ឯង ជាច្រើនថ្ងៃក្រោយមកប្រពន្ធក៏ស្លាប់ដោយរបួស ដោយសារការមុតកាបិត ហើយខ្មោចនាងប្រពន្ធបានចេញមកលងអ្នកស្រុកភូមិជិតនេះដើម្បីស្វែងរកប្ដីរបស់ខ្លួន និង ចាំប្ដីត្រឡប់មកវិញ កាលដែលប្ដីមកវិញ ត្រូវបានអ្នកក្នុងភូមិប្រាប់ពីការស្លាប់របស់ប្រពន្ធតែនាយប្ដីមិនជឿឡើយ ព្រោះគិតថាគេនិយាយលេងសើច ណាមួយមិនបានឃើញផ្ទាល់ភ្នែក ប្ដីបានត្រឡប់មកផ្ទះវិញ ឃើញរូបប្រពន្ធនៅស្អាតដដែល ក៏រស់នៅទីនោះដដែល រហូតដល់ថ្ងៃមួយ ប្ដីបានងឿងឆ្ងល់អកប្បកិរិយាប្រពន្ធចម្លែកៗ ខុសពីធម្មតា ក៏នឹកគិតពីសម្ដីអ្នកប្រាប់ផង និងចង់ដឹងការពិតផង បុរសជាប្ដីក៏ធ្វើពិធីបើកភ្នែកឃើញខ្មោច ដោយយកកំបោរគូសញ្ញាជើងក្អែក ដើរជុំវិញផ្ទះដើម្បីមើលឃើញខ្មោច ក្រោយមកក៏ដឹងថាប្រពន្ធខ្លួនជាខ្មោចភ័យតក់ស្លុតរត់ចេញពីផ្ទះទាំងយប់អាធ្រាត និងបានរត់ទៅវត្តដើម្បីឱ្យព្រះសង្ឃជួយ ព្រះសង្ឃក៏នាំឡើងសាលាកុដិ ហើយសូត្រធម៌ដើម្បីព័ទ្ធខ្សែសីម៉ា ដើម្បីមិនឱ្យនាងខ្មោចចូលបាន ជាអកុសលចុងក្រោយនាងខ្មោចបានវាឡើងតាមស្លឹកធាងដើមចេកជ្វា ចូលទៅកាច់កសម្លាប់ជីវិតប្ដីនោះបានដដែល ដោយសារធាងស្លឹកដើមចេកជ្វាបានលយចូលសំយ៉ាបបង្អួចកុដិរំលងពីលើខ្សែរសីម៉ា ទើបខ្មោចនាងប្រពន្ធនៅតែអាចមកយកជីវិតប្ដីបាន ទើបចាស់ពីបុរាណលោកហាមដាច់ខាតការដាំដើមចេកជ្វានៅក្បែរសំយ៉ាបផ្ទះ នាំឱ្យមានគ្រោះដល់ជីវិតដោយសារពពួកខ្មោចព្រាយបីសាចទាំងនោះអាចមកពួននៅក្នុងដើមចេកជ្វានេះបាន ។
ប្រភពដើម
Original source
សូម​មើល​ផង​ដែរ
See also
ឯកសារយោង
ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ភាពយន្តខ្មែរ
ស៊ូម៉ូ
ស៊ូម៉ូ (相撲) គឺជាទម្រង់នៃការប្រកួតចំបាប់ទំនាក់ទំនងពេញលក្ខណៈដែល រីគីស៊ី (អ្នកចំបាប់) ព្យាយាមបង្ខំដៃគូប្រកួតរបស់គេអោយចេញពីរង្វង់មូល (ដូក្យូ) ឬចូលទៅប៉ះនឹងដីជាមួយនឹងផ្នែករាងកាយណាមួយក្រៅពីបាតជើងរបស់គាត់ (ជាធម្មតាដោយ បោះ រុញ ឬ រុញ គេចុះក្រោម)។
ឯកសារយោង
ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:Articles containing Japanese-language text
មុខងារចម្លាក់
រូបចម្លាក់បុរាណខ្មែរមានច្រើនប្រភេទដូចជា ព្រះពុទ្ធរូប ព្រះព្រហ្ម ព្រះវិស្ណុ ឬព្រះនរាយណ៍ ព្រះសិវៈឬព្រះឥសូរ រូបសត្វ ផ្កាភ្ញី និងរូបផ្សេងៗទៀត។ ចម្លាក់ខ្មែរមានតួនាទីសំខាន់ៗពីរយ៉ាងគឺ ចម្លាក់សម្រាប់ធ្វើសក្ការៈបូជា និងចម្លាក់សម្រាប់លម្អ។ តម្លៃនៃសិល្បៈមិនគ្រាន់តែឆ្លុះបញ្ចាំងឱ្យឃើញពីរបៀបរស់នៅក្នុងសង្គមតែប៉ុណ្ណោះទេ ប៉ុន្តែវាជាមធ្យោបាយនៃការបញ្ចេញសេរីភាពផ្នែកចិត្តគំនិត សញ្ចេតនា និងជំនឿសាសនារៀងៗខ្លួន។មនុស្សម្នាក់ៗមានសេរីភាពខាងជំនឿ ការប្រតិបត្តិ ការគោរពបូជា និងការប្រារព្ធពិធីបុណ្យផ្សេងៗ។ ការគោរពប្រតិបត្តិទាំងនេះ មិនត្រូវឱ្យប៉ះពាល់សន្តិសុខសណ្តាប់ធ្នាប់សាធារណៈ ឬប៉ះពាល់សិទ្ធិសេរីភាពរបស់អ្នកដទៃឡើយ ។
លោកតា កង សាអ៊ុំ
ប្រវត្តិរូបសង្ខេប
លោកព្រឹទ្ធាចារ្យ កង សាអ៊ុំ កើតនៅឆ្នាំ១៩៣១ នៅភូមិសែនស្នាយ ឃុំស្រយូវ ស្រុកកំពង់ស្វាយ ខេត្តកំពង់ធំ។ ប្រពន្ធឈ្មោះសុមាធិ នៅភូមិសៀមរាប ស្រុកសៀមរាប ខេត្តសៀមរាប។ លោកព្រឹទ្ធាចារ្យមានកូន៦នាក់ប្រុស៣ និងស្រី៣នាក់។ លោកបានរៀនចប់សាលាបឋមសិក្សាខេត្តកំពង់ធំនៅឆ្នាំ១៩៥០ ហើយបានទៅរៀនបន្តនៅវិទ្យាល័យស៊ីសុវត្ថិ ក្រុងភ្នំពេញពីឆ្នាំ១៩៥១ដល់ឆ្នាំ១៩៥៤ចប់ថ្នាក់ទី៣ទំនើប។ លោកស្រឡាញ់ និងបានចូលរួមក្នុងការថែរក្សា ផ្សព្វផ្សាយវប្បធម៌ និងសិល្បៈខ្មែរជាច្រើន។ លោកបានគិតថាសម្ភារៈចាស់ៗតាំងពីបរមបុរាណអាចនិងបាត់បង់ក្នុងរយៈពេលខ្លីខាងមុខ លោកក៏បានចាប់ផ្តើមប្រមូលឧបករណ៍ សម្ភារៈប្រើប្រាស់ចាសៗតាមភូមិ សហគមន៍នានា ដើម្បីរក្សាទុកឱ្យក្មេងជំនាន់ក្រោយបានស្គាល់។ លោកតាបានបរិច្ចាគឧបករណ៍ និងវត្ថុបុរាណ ដែលលោកបានព្យាយាមប្រមូល និងរក្សាជាយូរយារណាស់មកហើយជូនមជ្ឈមណ្ធលភូមិអាស៊ី ដើម្បីរក្សា និងផ្សព្វផ្សាយជូនដល់សាធារណៈជនបានស្វែងយល់ពីវប្បធម៌ដ៏មានតម្លែរបស់ពួកគេ ហើយកេរតំណែលនេះ និងស្ថិតនៅជារៀងដ៏រាបសម្រាប់ក្មេងជំនាន់ក្រោយ។ លោកតាបានទទួលមរណភាពកាលពីថ្ងៃទី២ ខែកញ្ញា ឆ្នាំ២០២០ ក្នុងជន្មាយុ ៨៩ឆ្នាំ ។
សង្កាត់កោះអន្លង់ចិន
ជាសង្កាត់នៅ ក្រុងតាខ្មៅ ខេត្តកណ្ដាល។ ដែលពីអតីតកាលជា ឃុំកោះអន្លង់ចិន នៃ ស្រុកស្អាង ខេត្តកណ្ដាល។ មាន ៤ភូមិ÷
កោះអន្លង់ចិន
ភូមិព្រៃឈើទាល
សំដៅដល់៖
ឃុំព្រែកតាសរ
=អប់រំ=
អនុវិទ្យាល័យ
=សាសនា=
វត្ត
=ផ្សារ= =រមណីដ្ឋាន=
ឃុំមេសរប្រចាន់
ព្រំប្រទល់នៃ
ព្រំប្រទល់
=អប់រំ=
បឋមសិក្សា
១-សាលាបឋមសិក្សាអណ្ដូង
២-សាលាបឋមសិក្សាសប្រចាន់
អនុវិទ្យាល័យ
១-អនុវិទ្យាល័យមេសប្រចាន់
=សាសនា=
វត្ត
៙វត្តជោត្តនារាម  ហៅ  យោត
៙វត្តមេសប្រចាន់លើ
៙វត្តសុវណ្ណចំប៉ា  ហៅ  ព្រែកចំប៉ា
៙វត្តនទីជោត្តវណ្ណារាម  ហៅ  មេមល់
៙វត្តកំពង់ទ្រាវិហារអណ្តែត  ហៅ  កំពង់ទ្រា
=ផ្សារ= ១-ផ្សារកំពង់ពោធិ៖ នៅចន្លោះភូមមេសរប្រចាន់លើ ភូមិអណ្ដូង ភូមិមេសរប្រចាន់កណ្ដាល។ ផ្សារនេះមានកល្ខណៈជាផ្សារក្រមួនដែលមានអាជីវករអ្នកលក់មកពីបណ្ដាលភូមិនិងឃុំក្បែរខាងមកលក់ ផ្សារមួយនេះរលាយដូចក្រមួនត្រឹមម៉ោង9យ៉ាងយូរម៉ោង10គឺលែងមានអ្នកលក់ហើយ។
=រមណីដ្ឋាន= 1-មានទីកន្លែងមួយដែលប្រជាជនហៅថាជា (កន្លែងអ្នកតាសម្ដេចតាន់) ដែលមានតីតាំងនៅជិតផ្សារកំពង់ពោធិប្រហែល200ម៉ែត។ ទីកន្លែងនោះមានមនុស្សម្នាទៅអុជធូបបន់ស្រន់សុំសេចក្ដីសុខចម្រើនពីអ្នកតាសម្ដេច មិនសូវជាដាច់ទេ។
2-ទួលថ្មដារ៖ ទីនោះគឺជាទួលបូរាណមួយកន្លែងដែលស្ថិតនៅខាងកើតភូមិមេសរប្រលើប្រហែល1គីឡូម៉ែត។ ទីទួលនេះមានផ្នូរកប់សាកសពដែលប្រជាជននៅក្នុងភូមិយកទៅបញ្ចុះនៅទីនោះ តែក្រោយៗមកថ្មីៗនេះទីទួលនោះត្រូវបានគេយកធ្វើជាទីតាំងចិញ្ចឹមសត្វទាយកពង។
3-ទួលសមរោង៖ ទីទួលនោះក៏ជាទីកន្លែងពីបូរាណកាលមកដែរ។ ទីតាំងគឺស្ថិតនៅខាងកើតឈាងខាងត្យូងនៃភូមិអណ្ដូង ជាប់ជាមួយនិងបឹងធំ ទីទួលនោះមានដើមសំរោងម្លប់ត្រឈឹងត្រជាក់ស្រួលគួរទីកំសាន្ដលេងសប្បាយ។
ឯកសារពិគ្រោះ
ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ខេត្តព្រៃវែង
សង្គមធម៌
សង្គមធម៌ជាធម៌ទាំងឡាយណា ដែលទ្រទ្រង់ការរស់នៅរបស់មនុស្ស និងបណ្តុះសេចក្តីសុខរបស់មនុស្សជាតិ តាមរយៈគ្រឿងសម្ភារៈ ប្រដាប់ប្រើប្រាស់ បច្ចេកទេសបង្កើតផល ឬតាមវិធីរៀបចំសង្គមមនុស្សដូចជា សេដ្ឋកិច្ច សង្គមកិច្ច នយោបាយ ឬតាមស្ថាប័នផ្សេងៗ ។ សង្គមធម៌គឺជាវិធានទាំងឡាយ ដែលជាវិធីការពារ រៀបចំសង្គមមនុស្សឱ្យមានទំរង់ច្បាស់លាស់ និងមានលក្ខណៈច្បាស់លាស់ធ្វើឱ្យមនុស្សរស់នៅសុខស្រួល ប្រកបដោយគ្រឿងសម្ភារៈប្រើប្រាស់គ្រប់គ្រាន់ ។
អណ្ដែតហ្វាយនែនភីអិលស៊ី (សាខាខេត្តព្រៃវែង)
=ប្រវត្តិស្ថាប័ន=
ប្រវត្តិសាខា
=រចនាសម្ព័នដឹកនាំ=
មន្ត្រីសាខា
=មើលផងដែរ=
ហ្សក ហ្រ្គូសលីយេ
លោក ហ្សក ហ្រ្គូសលីយេ (កើត និងស្លាប់នៅ ភ្នំពេញ) គឺជា វិចិត្រករ អ្នកវិទ្យាសាស្រ្ត បុរាណវិទូ ជនជាតិភាគតិច និង អ្នកថតរូប ។ ហ្សកហ្រ្គូសលីយេ ជាអភិរក្ស ទីមួយ​នៃសារមន្ទីរជាតិ។
លោកបានបន្សល់ទុកនូវស្នាដៃនិពន្ធដ៏ក្រាស់ និងចម្រុះ ដែលមានស្នាដៃជាច្រើនលើផ្នែកបុរាណវិទ្យា និងសិល្បៈនៃ ប្រទេសខ្មែរ ។ នៅឆ្នាំ ១៩១២ លោក ហ្សក ហ្រ្គូសលីយេ គឺជាអ្នកបង្កើតសាលាសិល្បៈខ្មែរ ដែលក្លាយជា សាកលវិទ្យាល័យភូមិន្ទវិចិត្រសិល្បៈ ។
លោក ហ្សក ហ្រ្គូសលីយេ បានកសាង សារមន្ទីរជាតិ ឡើង នៅក្នុងឆ្នាំ ១៩១៧ នាសម័យអាណានិគមបារាំង មកលើព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា។
ការអប់រំ
លោក ហ្សក ហ្រ្គូសលីយេ កើតនៅថ្ងៃទី ៤ ខែកុម្ភៈ ឆ្នាំ ១៨៨៧ នៅ ភ្នំពេញ ក្នុង ប្រទេសកម្ពុជា ។
គាត់​បាន​សិក្សា​នៅ ​ប្រទេស​បារាំង ហើយ​បាន​ចូល​រៀន​គំនូរ​នៅ សាលាវិចិត្រសិល្បៈ ក្នុង​ទីក្រុង​ប៉ារីស ។ នៅចុងបញ្ចប់នៃការសិក្សាទាំងនេះ គាត់បានត្រលប់មក ប្រទេសកម្ពុជា ជាលើកដំបូងដែលគាត់បានរកឃើញប្រាសាទ អង្គរ ។
ការសិក្សាសិល្បៈខ្មែរ
អគ្គទេសាភិបាលនៃ ឥណ្ឌូចិន លោក អាល់ប៊ែរ សារូត៍ បានហៅ លោក ហ្សក ហ្រ្គូសលីយេ ប្រគល់ឱ្យគាត់នូវបេសកកម្មនៃការធ្វើឱ្យរសិល្បៈនៃប្រជាជនឥណ្ឌូចិនមានគន្លែងមួយដើប្បីសិក្សារម្ដងទៀត។ គោលដៅចុងក្រោយរបស់គាត់គឺដើម្បីស្តារឡើងវិញដល់ប្រជាជនកម្ពុជានូវក្តីកង្វល់ និងសេចក្តីស្រឡាញ់ចំពោះមរតកសិល្បៈរបស់ខ្មែរដែលនៅពេលនោះបានធ្លាក់ចូលទៅក្នុងភាពទ្រុឌទ្រោម។ ដូច្នេះគាត់ បានលះបង់ខ្លួនឯងដើម្បីចង់ស្ដាររបាំព្រះរាជទ្រព្យឱ្យដូចពីមុន។
ភាពជោគជ័យនៃសាលាសិល្បៈខ្មែរនេះ ដែលអភិវឌ្ឍកិច្ចសហប្រតិបត្តិការផ្ទាល់ខ្លួនសម្រាប់ផលិតសិប្បកម្មខ្មែរ រួមចំណែកធ្វើឱ្យកេរ្តិ៍ឈ្មោះរបស់លោក ហ្សក ហ្រ្គូសលីយេ ត្រូវបានគេទទួលស្គាល់ថាជាអ្នកជួយសិល្បៈខ្មែរជាច្រើន។
នៅចុងឆ្នាំ ១៩២៣ លោក ហ្សក ហ្រ្គូសលីយេ មានតួនាទីសម្រេចចិត្តក្នុងការរំខានដល់ប្រតិបត្តិការកាប់ ដឹកជញ្ជូន និងលួចរូបចម្លាក់ពី ប្រាសាទបន្ទាយស្រី ដោយ ​លោក អង់ដ្រេ ​ម៉ាល់រ៉ូ ។
អ្នកថែរក្សាសារមន្ទីរនៅកម្ពុជា
លោក ហ្សក ហ្រ្គូសលីយេ គឺជាអ្នកបង្កើត រៀបចំ និងជាអ្នកថែរក្សាដំបូងនៃសារមន្ទីរ អាល់ប៊ែរ សារូត៍ នៅ ភ្នំពេញ ដែលជាឈ្មោះនៅឆ្នាំ ១៩២០ ប៉ុន្តែត្រូវបានប្តូរឈ្មោះទៅ ជាសារមន្ទីរជាតិកម្ពុជា នៅឆ្នាំ ១៩៥១ ដែលជាគំរូនៃស្ថាបត្យកម្មខ្មែរបុរាណ ដែលគាត់បានបង្កើតជាជម្រករបស់កម្ពុជា។ សិល្បៈ។
ការចូលនិវត្តន៍ និងសេចក្ដីស្លាប់
បន្ទាប់ពីគ់ាតចូលនិវត្តន៍ពី ឆ្នាំ ១៩៤២ លោក ហ្សក ហ្រ្គូសលីយេ នៅតែនៅក្នុង ប្រទេសកម្ពុជា ហើយបានចូលរួមក្នុងការតស៊ូប្រឆាំងនឹងអ្នកកាន់កាប់របស់ជប៉ុនក្នុងនាមជាប្រតិបត្តិករវិទ្យុសម្ងាត់ បន្ទាប់ពី រដ្ឋប្រហាររបស់ជប៉ុននៅថ្ងៃទី ៩ ខែមីនា ឆ្នាំ ១៩៤៥ នៅឥណ្ឌូចិន ។
ឯកសារយោង
ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:អ្នករុករកជនជាតិបារាំង ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ប្រវត្តិសាស្ត្រខ្មែរ
វិថីឧញ៉ា សន្ធរ ម៉ុក
វិថីនេះគិតចាប់ពី មហាវិថីព្រះស៊ីសុវត្ថិ ទៅដល់ វិថីសុធារស។ ពីលិចទៅកើត(ចរាចរណ៍ទ្វេទិស) ស្របនឹង វិថីបក្សីចាំក្រុង វិថី សេង ធួន វិថី១០០។
Treadmill
ម៉ាស៊ីនហាត់ប្រាណគឺជាឧបករណ៍ជាទូទៅសម្រាប់ដើររត់ឬឡើងភ្នំពេលស្នាក់នៅកន្លែងតែមួយ។ ម៉ាស៊ីនហាត់ប្រាណត្រូវបានគេណែនាំមុនពេលអភិវឌ្ឍម៉ាស៊ីនដើរដោយថាមពលដើម្បីទាញយកថាមពលពីសត្វឬមនុស្សដើម្បីធ្វើការជារឿយ ៗ ជាប្រភេទម៉ាស៊ីនកិនដែលត្រូវបានដំណើរការដោយមនុស្សម្នាក់ឬជំហ៊ានជាន់សត្វនៃម៉ាស៊ីនហាត់ប្រាណដើម្បីកិនគ្រាប់ធញ្ញជាតិ។ នៅពេលក្រោយម៉ាស៊ីនហាត់ប្រាណត្រូវបានប្រើជាឧបករណ៍ដាក់ទណ្ឌកម្មសម្រាប់មនុស្សដែលត្រូវបានផ្តន្ទាទោសឱ្យធ្វើការធ្ងន់នៅក្នុងពន្ធនាគារ។ ពាក្យថាម៉ាស៊ីនហាត់ប្រាណនិងម៉ាស៊ីនហាត់ប្រាណត្រូវបានប្រើជំនួសគ្នាទៅវិញទៅមកសម្រាប់អំណាចនិងយន្តការដាក់ទណ្ឌកម្ម។
យោងតាមសមាគមឧស្សាហកម្មកីឡានិងហាត់ប្រាណបាន ឲ្យ ដឹងថាម៉ាស៊ីនហាត់ប្រាណបន្តក្លាយជាប្រភេទឧបករណ៍ហាត់ប្រាណដែលលក់ដាច់បំផុតតាមទំហំធំ។ ជាលទ្ធផលឧស្សាហកម្មម៉ាស៊ីនហាត់ប្រាណរាប់ជាមួយក្រុមហ៊ុនផលិតរាប់រយនៅទូទាំងពិភពលោក treadmill in India.
ប្រវត្តិសាស្រ្ត
ដើមកំណើតនៃម៉ាស៊ីនហាត់ប្រាណអាចដើរតាំងពីសតវត្សរ៍ទី ១ នៃគ។ ស។ រ៉ូម៉ាំងបុរាណបានប្រើម៉ាស៊ីនស្ទូចរឺផើងផូផូស្តុនសម្រាប់រៀបចំវត្ថុធុនធ្ងន់។ ម៉ាស៊ីនហាត់ប្រាណកង់ដំបូងរបស់អ្នកប្រើប្រាស់សម្រាប់ប្រើប្រាស់នៅផ្ទះត្រូវបានបង្កើតឡើងដោយវីល្លៀមស្ទេបដែលជាវិស្វករមេកានិក។ សៀវភៅរបស់ឃូភឺបានកត់សម្គាល់ថាបុគ្គលដែលរត់ ៨ នាទី ៤ ទៅ ៥ ដងក្នុងមួយសប្តាហ៍នឹងមានសុខភាពល្អប្រសើរ។ Staub បានកត់សម្គាល់ឃើញថាមិនមានម៉ាស៊ីនហាត់ប្រាណក្នុងគ្រួសារដែលមានតំលៃសមរម្យនៅពេលនោះទេហើយបានសំរេចចិត្តអភិវឌ្ឍម៉ាស៊ីនហាត់ប្រាណសម្រាប់ការប្រើប្រាស់ផ្ទាល់ខ្លួនរបស់គាត់នៅចុងទសវត្សឆ្នាំ ១៩៦០ ។ គាត់បានហៅម៉ាស៊ីនហាត់ប្រាណដំបូងរបស់គាត់ថា PaceMaster 600។ នៅពេលដែលបានបញ្ចប់ Staub បានបញ្ជូនម៉ាស៊ីនកិនស្រូវគំរូរបស់គាត់ទៅ Cooper ដែលបានរកឃើញអតិថិជនដំបូងរបស់ម៉ាស៊ីនដែលរួមមានអ្នកលក់ឧបករណ៍ហាត់ប្រាណ។ ស្តុនបានចាប់ផ្តើមផលិតម៉ាស៊ីនហាត់ប្រាណក្នុងផ្ទះដំបូងគេនៅឯរោងចក្ររបស់គាត់នៅក្លីហ្វតុនរដ្ឋញូវជឺស៊ីមុនពេលផ្លាស់ប្តូរផលិតកម្មទៅ Little Falls, New Jersey ។
ម៉ាស៊ីនហាត់ប្រាណសម្រាប់ថាមពល
ម៉ាស៊ីនកិនស្រូវដែលជាប្រភពថាមពលមានប្រភពដើមនៃវត្ថុបុរាណ។ ម៉ាស៊ីនបុរាណមាននៅក្នុងការរចនាធំ ៗ ចំនួនបី។ ទីមួយគឺត្រូវមានរនាំងផ្តេកលោតចេញពីសសរបញ្ឈរ។ វាវិលជុំវិញអ័ក្សបញ្ឈរជំរុញដោយគោឬសត្វផ្សេងទៀតដើរនៅក្នុងរង្វង់រុញរបារ។ សូម្បីតែមនុស្សក៏ធ្លាប់ប្រើអំណាចរបស់គេដែរ។ ការរចនាទី ២ គឺកង់បញ្ឈរគឺរទេះកង់ដែលត្រូវបានបំពាក់តាមរយៈការឡើងភ្នំនៅនឹងកន្លែងជំនួសឱ្យការដើរជារង្វង់។ នេះគឺស្រដៀងនឹងអ្វីដែលយើងដឹងសព្វថ្ងៃនេះដូចជាកង់ hamster ។ ការរចនាទីបីក៏តម្រូវឱ្យមានការឡើងភ្នំដែរប៉ុន្តែបានប្រើកន្លែងរំកិលនិងចលនាជំនួសវិញ។
ម៉ាស៊ីនហាត់ប្រាណជាម៉ាស៊ីនដើរដោយថាមពលសាច់ដុំមានដើមកំណើតកាលពី ៤០០០ ឆ្នាំមុន។ ការប្រើប្រាស់បឋមគឺដើម្បីលើកធុងទឹក។ បច្ចេកវិទ្យាដដែលនេះក្រោយមកត្រូវបានគេយកទៅកែច្នៃដើម្បីបង្កើតរោងម៉ាស៊ីនកិនគ្រាប់ធញ្ញជាតិបង្វិលនិងម៉ាស៊ីនស្ទូចកង់ឡាន។ វាក៏ត្រូវបានគេប្រើដើម្បីបូមទឹកនិងម៉ាស៊ីនធ្វើនំដាប់ប៊លនិងថាមពល។
ស៊ិនតូ
រូបភាពតូច| ច្រកទ្វារ [[តូរី ទៅកាន់ ទីសក្ការៈអុឹកឹស្សឹគូស៊ីម៉ា ក្នុងខេត្ត ហ៊ីរ៉ូស៊ីម៉ា ប្រទេសជប៉ុន ដែលជាឧទាហរណ៍ដ៏ល្បីបំផុតមួយរបស់តូរីនៅក្នុងប្រទេស។ តូរី សម្គាល់ច្រកចូលទីសក្ការបូជាស៊ិនតូ និងជានិមិត្តសញ្ញានៃសាសនាដែលអាចស្គាល់បាន។]] ស៊ិនតូ ( 神道  ) គឺជាសាសនាមកពីប្រទេសជប៉ុន ។ ចាត់ថ្នាក់ជា សាសនាអាស៊ីបូព៌ា ដោយ អ្នកប្រាជ្ញសាសនា តែងតែចាត់ទុកវាជា សាសនាជនជាតិដើម របស់ប្រទេសជប៉ុន និងជា សាសនាធម្មជាតិ ។ ពេលខ្លះអ្នកប្រាជ្ញហៅអ្នកប្រតិបត្តិរបស់ខ្លួនថា ស៊ិនតូអ៊ីស ទោះបីជាអ្នកប្រកាន់ខ្ជាប់កម្រប្រើពាក្យនោះដោយខ្លួនឯងក៏ដោយ។ មិនមានអាជ្ញាធរកណ្តាលក្នុងការគ្រប់គ្រងរបស់ស៊ិនតូ ទេ ជាមួយនឹងភាពចម្រុះនៃជំនឿ និងការអនុវត្តជាក់ស្តែងក្នុងចំណោមអ្នកអនុវត្ត។
ចង្វាក់នៃរបាំប្រពៃណីខ្មែរ
ខ្មែរមានរបាំប្រពៃណីជាតិមានតាំងពីយូរលង់ណាស់មកហើយ។ របាំទាំងនោះមានបែងចែកទៅជាចង្វាក់ដូច÷
រាជវង្សសុង
រាជវង្សសុងខាងជើង (ឆ្នាំគ.ស ៩៦០-១១២៧)
ការចាប់កំណើតឡើងរបស់រាជវង្សសុងខាងជើង បានបញ្ឈប់សភាពបែកបាក់គ្នានៃប្រទេសក្រោយការដួលរលំនៃរាជវង្សថាង។ ថ្វីបើផែនដីចិនក្នុងសម័យនេះ ស្ថិតក្នុងសភាពគំរាបកំហែងពីក្រុមជនជាតិភាគខាងជើង មានដូចជា នគរលៀវ ជិន និងស៊ីសៀ ដែលមានកម្លាំងខ្លាំងឡើងក្នុងពេលជាមួយគ្នា តែសភាពស្រុកទេសជាទូទៅមានការរីកចម្រើនជាងមុន ទាំងផ្នែកសេដ្ឋកិច្ច ជំនួញនិងសិល្បៈ វិជ្ជាការផ្សេងៗ ដោយពាក់កណ្ដាលនៃវត្ថុអច្ឆរិយៈទាំងបួនរបស់ចិន បានទទួលការអភិវឌ្ឍន៍និងផ្សព្វផ្សាយក្នុងយុគនេះ ថែមទាំងជាយុគមាសនៃសិល្បៈគំនូរនិងអក្សរសិល្ប៍ចិនទៀតផង។
ម៉្យាង ប្រវត្ដិវិទូចិនបានបែងរាជវង្សសុង (ឆ្នាំគ.ស ៩៦០-១២៧៩) ចេញជាពីរសម័យកាល សម័យកាលទីមួយគឺ សុងខាងជើង (ឆ្នាំគ.ស ៩៦០-១១២៧) រាជធានីនៅក្រុងខៃហ្វឺង និងសម័យកាលទីពីរគឺ សុងខាងត្បូង (ឆ្នាំគ.ស ១១២៧-១២៧៩) ប្ដូររាជធានីមកនៅក្រុងលិងអាន់ (បច្ចុប្បន្នក្រុងហាំងចូវខេត្ដចឺចៀង) ក្រោយពេលដែលកងទ័ពជិនវាយចូលរាជធានីខៃហ្វឺងរហូតខូចខាតយ៉ាងធ្ងន់ធ្ងរ។
សុងរួបរួមផែនដី
ផែនដីភូមិភាគកណ្ដាល ក្រោយពេលចូវស៊ឺចុង នៃរាជវង្សហូវចូវសុគត់ (រាជវង្សចុងក្រោយនៃប្រាំរាជវង្ស) ខាងក្នុងរាជសំណាក់មានសភាពតានតឹង ខាងក្រៅប្រឈមនឹងសត្រូវមកពីខាងជើងគឺកងទ័ពរាជវង្សលៀវ។ ឆ្នាំគ.ស ៩៦០ កើតហេតុប្រែប្រួលនៅឆឺនឆៀវ ចៅខួងអ៊ិន ដែលខណៈពេលនោះតាន់តំណែងជាមេទ័ពការពាររាជវាំង ជាមេបញ្ជាការកងកម្លាំងដែលរឹងមាំបំផុតក្នុងពេលនោះ បានទទួលការគាំទ្រពីក្រុមមេទ័ពក្រោមបញ្ជា បង្ខំឲ្យចៅកុងទី ព្រះជន្មប្រាំពីរខួបដាក់រាជ្យសម្បត្ដិ ក្រោយមកស្ថាបនារាជវង្សសុងឡើងជំនួសរាជវង្សហូវចូវ ប្រវត្ដិវិទូហៅ ប៉ើយសុងឬសុងខាងជើង។
សុងថៃជូ ចៅខួងអ៊ីនឡើងគ្រងរាជ្យបានមិនយូរប៉ុន្មាន ក៏រៀបចំ “ពិធីជបលៀងផឹកស្រាទម្លាក់អាវុធ” រំសាយកម្លាំងរបស់នាយទាហានក្រុមផ្សេងៗ ដែលគាំទ្រខ្លួនឡើងគ្រងរាជ្យបល្ល័ង្កដោយមិនមានការបង្ហូរឈាម។ ដោយក្រែងថាអាចនឹងកើតហេតុការណ៍ដូចគ្នានេះឡើងម្ដងទៀត ថែមទាំងសម្លឹងឃើញថាការដែលនាយទាហានកាន់កាប់កងកម្លាំង រមែងអាចនឹងមានអំណាចផ្លាស់ប្ដូរផែនដីនៅក្នុងដៃ ទើបសុងថៃជូប្រើវិធីដូចគ្នាក្នុងការផ្ទេរអំណាចយោធារបស់មេទ័ពការពារព្រំដែនចូលមកមជ្ឈមណ្ឌលកណ្ដាល។ ក្រៅពីនេះ ដើម្បីកាត់បន្ថយអំណាចមន្ដ្រីដែលអាចគម្រាមកំហែងរាជ្យបល្ល័ង្កនៅពេលខាងមុខ ទើបចេញច្បាប់ថ្មី ឲ្យមានត្រឹមតែមន្ដ្រីថ្នាក់ខ្ពស់តែប៉ុណ្ណោះដែលអាចចូលគាល់ដើម្បីប្រឹក្សារាជកិច្ច ដោយមានក្សត្រជាអ្នកសម្រេចចិត្ដដាច់ខាត មន្ដ្រីត្រឹមជាអ្នកទទួលយកទៅប្រតិបត្ដិ មិនបានមានតួនាទីផ្ដល់ការប្រឹក្សារាជការដូចពីមុនទេ។ ចាប់ពីពេលនោះមក អំណាចដាច់ខាតអំណាចដាច់ខាតទាំងអស់ត្រូវធ្លាក់ក្នុងដៃរបស់ក្សត្រតែម្នាក់គត់។
ពេលនោះ ជុំវិញប្រកបទៅដោយនគរតូចធំផ្សេងៗ បន្ដពីសម័យប្រាំរាជវង្សដប់នគរ មានជាអាទិ ហូវស៊ូ ណានហាន ណានថាង អ៊ូយេវ ប៉ើយហាន ជាដើម ដូច្នេះភារកិច្ចសំខាន់របស់ចៅខួងអ៊ិនគឺ ការបើកសមរភូមិបង្រួបង្រួមផែនដី។ ទ័ពសុងវាយចុះមកត្បូង រួបរួមផែនដីភាគខាងត្បូងជាបន្ដបន្ទាប់។ ក្រោយពេលបង្ក្រាបនគរណានថាងដ៏រឹងមាំ បានសម្រេចក្នុងឆ្នាំគ.ស ៩៧៤ នគរដែលនៅសេសសល់បន្តកន្ទុយគ្នាមកស្វាមីភក្ដិជាមួយរាជវង្សសុង។ ចុងរជ្ជកាល ចៅខួងអ៊ិនបែរទ័ពតម្រង់ទៅខាងជើង ក្រោយពេលបញ្ចូលនគរប៉ើយហានដែលនៅសល់ក្រោយគេ តែត្រូវអស់ព្រះជន្មក្នុងពេលធ្វើសង្គ្រាមភាគខាងជើងក្នុងឆ្នាំគ.ស ៩៧៦។
សុងថៃចុង ចៅកួងអ៊ី (ឆ្នាំគ.ស ៩៧៦-៩៩៧) ដែលជាប្អូនប្រុសឡើងគ្រងរាជ្យបន្ដ បន្ដមហិច្ឆតារួបរួមផែនដី ដោយរួមនគរប៉ើយហានបានសម្រេចក្នុងឆ្នាំគ.ស ៩៧៩។ ក្រោយមកព្យាយាមវាយដណ្ដើមយកដែនដីដែលបានបាត់បង់ធ្លាក់ក្នុងដៃនគរលៀវ (ប៉េកាំងនិងតាថុង)។ កងទ័ពសុងខាងជើងបើកឆាកប្រយុទ្ធជាមួយនគរលៀវជាច្រើនលើក ខណៈដែលនគរលៀវក៏រកឱកាលវាយចុះមកត្បូង ក្លាយជាសភាពការប្រឈមដាក់គ្នា។ រហូតដល់ឆ្នាំគ.ស ១០០៤ ចូលដល់រជ្ជកាលស្ដេចសុងវ៉ើនចុង នគរសុងខាងជើងជាមួយនគរលៀវធ្វើសន្ធិសញ្ញាសន្ដិភាពនៅឆាងយួន សង្គ្រាមដែលអូសបន្លាយពេលយ៉ាងយូរត្រូវបានបញ្ចប់។
ចម្បាំជាមួយរាជវង្សស៊ីសៀ
ចុងរជ្ជកាលស្ដេចថៃចុងចៅកួងអ៊ី កុលសម្ព័ន្ធតាំងសៀង ភាគខាងលិចឆៀងខាងជើងចាប់ផ្ដើមមានកម្លាំងរឹងមាំ ងាកទៅស្វាមីភក្ដិជាមួយរាជវង្សលៀវ ទើបរាជសំណាក់សុងបញ្ជាឲ្យបិទព្រំដែនផ្ដាច់ទំនាក់ទំនងពានិជ្ជកម្មរវាងគ្នា ធ្វើឲ្យកើតការធ្វើជំនួញអំបិលគេចពន្ធ និងការប្លន់ទំនិញក្នុងតំបន់ជុំវិញ។ ទាំងពីរភាគីប្រយុទ្ធគ្នាជាច្រើនដងតែមិនអាចយកឈ្នះគ្នាបាន។ លុះដល់ឆ្នាំគ.ស ១០០៦ ក្រោយពេលធ្វើសន្ធិសញ្ញាសន្តិភាពជាមួយរាជវង្សលៀវ ទើបងាកមកចងសម្ព័ន្ធមិត្ដជាមួយរាជវង្សសុងខាងជើង បើកព្រំដែលធ្វើជំនួញតាមប្រក្រតី។
រហូតដល់ឆ្នាំគ.ស ១០៣៨ លីយួនហៅ មេដឹកនាំថ្មីនាពេលនោះ ស្ថាបនារាជវង្សស៊ីសៀ បានសម្រេច នៅក្រុងស៊ិងចូវ (បច្ចុប្បន្នគឺក្រុងអ៊ិនឆួន ខេត្ដនិងសៀ)។ ស៊ីសៀហែកសន្ធិសញ្ញាសន្ដិភាពដែលមានជាង ៣០ ឆ្នាំ ចាប់ផ្ដើមវាយចូលដែនដីភាគខាងលិចរបស់រាជវង្សសុងខាងជើង ខណៈដែលកងទ័ពសុងខាងជើងចាញ់សង្គ្រាមម្ដងហើយម្ដងទៀត ព្យាយាមអំពាវនាវឲ្យមានការចរចារសន្តិភាពតែមិនបានផល។ ទោះជាយ៉ាងណា ពេលធ្វើសង្គ្រាមអស់រយៈពេលយូរទៅ ការធ្វើពានិជ្ជកម្មដែលធ្លាប់មានពីមុនមកត្រូវរងផលប៉ះពាល់ ស៊ីសៀក្លាយជាអ្នករងគ្រោះព្រោះខ្វះទំនិញចាំបាច់។ ចុងក្រោយ ទើបស៊ីសៀព្រមចរចាសន្តិភាព ដោយស៊ីសៀព្រម “ស្វាមីភក្ដិ” ចំពោះរាជសំណាក់សុង ខណៈដែលរាជវង្សសុង “ព្រះរាជទាន” ក្រណាត់សូត្រល្អៗ មាសប្រាក់និងតែឲ្យទៅស៊ីសៀ។ ភាគីទាំងពីចាប់ផ្ដើមស្ដារទំនាក់ទំនងសេដ្ឋកិច្ចទ្វេរភាគីដូចដើម។
ប្រែប្រួលនយោបាយគ្រប់គ្រងផ្ទៃក្នុង
ចៅខួងអ៊ិននិងចៅខួងអ៊ីពីរនាក់បងប្អូនដែលឆ្លងកាត់ចលាលចបែកបាក់គ្នាផ្ទៃក្នុងដែលកើតឡើងដោយសារការដណ្ដើមអំណាចនៃពួកមេទ័ព និងបទពិសោធន៍ការប្រែប្រួលនយោបាយរបស់ខ្លួន ដឹងថា ដោយសារតែពួកមេទ័ពមានកម្លាំងទ័ពនិងកម្លាំងទ្រព្យនៅក្នុងដៃ ទាំងបានទទួលការគាំទ្រពីប្រជាជនក្នុងតំបន់ ដូច្នេះ ដើម្បីជាការកាត់បន្ថយអំណាចរបស់បណ្ដាមេទ័ពការពារព្រំដែន រាជសំណាក់បានចាត់បញ្ជូនមន្ដ្រីស៊ីវិលចេញទៅបំពេញតួនាទីគ្រប់គ្រងក្នុងតំបន់ដោយផ្ទាល់ មានការជ្រើសរើសទាហានថ្វីដៃល្អពីក្នុងតំបន់ចូលមកក្នុងមជ្ឈមណ្ឌលកណ្ដាលដើម្បីធ្វើតួនាទីជាកងកម្លាំងការពាររាជធានី ថែមទាំងឲ្យមានការផ្លាស់ប្ដូរតំណែងប្រចាំរាជការរៀងរាល់បីឆ្នាំម្ដង។ ចំណែកក្នុងផ្នែកហិរញ្ញវត្ថុ ក៏កំណត់ឲ្យចំណូលចំណាយរបស់តំបន់ (ភាស៊ី​ ប្រាក់ប្រចាំឆ្នាំ ប្រាក់បំណាច់ ប្រាក់ខែរាជការ) ត្រូវចាត់រួបរួមនិងចែកចាយចេញពីមជ្ឈមណ្ឌលកណ្ដាល។
ការបដិវត្ដន៍ខាងលើនេះ ជាការបន្ថែមអំណាចការគ្រប់គ្រងរបស់មជ្ឈមណ្ឌលកណ្ដាលឲ្យមានភាពរឹងមាំដោយគ្មានសម័យកាលណាអាចធៀបបាន ព្រមទាំងបានរំសាយកងកម្លាំងក្នុងតំបន់បានយ៉ាងរាបទាប។ កំឡុងពេលមួយរជ្ជកាលពុំមានកម្លាំងណាក្នុងផែនដីអាចប្រឆាំងរាជអំណាចរបស់ក្សត្របានទៀតឡើយ។ ទោះជាយ៉ាងណាក៏ដោយ នយោបាយខាងលើបណ្ដាលឲ្យកងទ័ពធ្លាក់ចុះខ្សោយ ធ្វើឲ្យរាជសំណាក់សុងត្រូវធ្លាក់មកជាភាគី “ចាំទទួលសឹក” ក្នុងយុគសម័យដែលដែនដីខាងក្រៅពោរពេញទៅដោយជនជាតិអ្នកចម្បាំងដែលមានកម្លាំងកាន់តែរឹងមាំឡើង ដូចជាមិនមែនជាពេលវេលាសមស្រមសោះ។
ប្រឈមនឹងវិបត្ដិសេដ្ឋកិច្ច
ក្រោយសន្ធិសញ្ញាសន្ដិភាពនៅឆានយួន រាជវង្សសុងនិងរាជវង្សលៀវបញ្ចប់សង្គ្រាមអស់រយៈពេលរាប់សិបឆ្នាំ។ ពេលមានសន្ដិភាព ពានិជ្ជកម្ម ការផលិត សិល្បៈវិជ្ជាការផ្សេងៗ និងវប្បធម៌របស់ភាគីទាំងពីរចម្រើនរុងរឿងឡើង។ ស្របពេលជាមួយគ្នាដែរ ការពង្រីកខ្លួនរបស់ក្រុមការងាររាជការកណ្ដាល ដែលធ្លាប់មានប្រសិទ្ធិភាពចាប់ផ្ដើមធ្លាក់ចុះ ទាហានខ្វះការហ្វឹកហាត់និងការសិក្សាយុទ្ធវិធីធ្វើសឹក កងទ័ពផ្ដើមចុះខ្សោយ ដល់ថ្នាក់មានពាក្យពោលថា ទាហានសេះមិនចេះពាក់កែបសេះ ទាហានថ្មើរជើងក៏មិនចេះច្បាំង ពេលប្រឈមមុខជាមួយសត្រូវចេះតែភ័យខ្លាចស្លាប់ រវាងមេទ័ពនិងពលទាហានមិនស្គាល់ចិត្ដគ្នា បានត្រឹមចេញបញ្ជាលើក្រដាស ដែលជាមូលហេតុនៃបរាជ័យម្ដងហើយម្ដងទៀតរបស់កងទ័ពសុង។
ក្រៅពីនេះ ក្រុមការងាររាជការមន្ដ្រីក៏មានទំហំធំគ្រមាំឡើងជារៀងរាល់ថ្ងៃ ទំាងដែលនៅមានបុគ្គលិកដែលឆ្លងកាត់ការប្រឡងជ្រើសរើសតែមិនមានតំណែងការងារច្រើនរាប់មិនអស់ គេនិយាយថា មានអត្រាការដណ្ដើមប្រជែងគ្នាដើម្បីបានតំណែងដល់ទៅមួយភាគដប់។
សភាវដូចខាងក្រោមផ្ដល់ផលប៉ះពាល់ដល់ចរន្ដអភិរក្សយ៉ាងខ្លាំង ដោយសារខ្លាចថាត្រូវប្រឈមនឹងសម្លេងរិះគន់ ដែលនឹងរង្គោះរង្គើតំណែងរបស់ខ្លួន ក្នុងពេលជាមួយគ្នាដែរ បណ្ដាមន្ដ្រីធំៗ ម្នាក់ៗ គិតតែពីខិតខំស្វែងរកផលប្រយោជន៍ផ្ទាល់ខ្លួន ប្រមូលទ្រព្យសម្បតិ្ដចូលហោប៉ៅខ្លួន មិនចាប់អារម្មណ៍ផលប៉ះពាល់ប្រយោជន៍រួម បរិយាកាសដូចខាងលើនេះគ្របដណ្ដប់ទូទាំងរាជសំណាក់សុង។
ការពង្រីកខ្លួននៃក្រុមការងាររាជការ ធ្វើឲ្យរាជសំណាក់សុងត្រូវប្រឈមនឹងវិបត្ដិចំណាយថវិកាជាតិបន្ថែមដែលជាស្រមោលតាមលងខ្លួន។ តាមរយៈរបាយការណ៍ចំណូលចំណាយសម័យសុង បង្ហាញថា ពេលដល់រជ្ជកាលស្ដេចសុងអ៊ិងចុង (ឆ្នាំគ.ស ១០៦៣-១០៦៧) ព្រះរាជឃ្លាំងដែលទទេស្អាតបែរជាមានរបាយការណ៍ចំណាយច្រើនជាងចំណូលគិតជាចំនួនមហាសាល ដែលជាការបង្ហាញពីសភាពហិរញ្ញវត្ថុដ៏ទន់ខ្សោយរបស់រាជសំណាក់។
បដិវត្ដន៍គ្មានប្រសិទ្ធិភាព
ឆ្នាំគ.ស ១០២២ សុងចឺនចុង ធ្លាក់ខ្លួនឈឺស្លាប់ សុងយឺនចុង (ឆ្នាំគ.ស ១០២២-១០៦៣) ព្រះរាជបុត្រឡើងគ្រងរាជបន្ដក្នុងវ័យត្រឹមតែ ១៣ វស្សា ដូច្នេះទើបមានលិវថៃហៅចាំបាច់ត្រូវជួយផ្ដល់ការប្រឹក្សារាជកិច្ច។ លុះពេល លិវថៃហៅស្លាប់ក្នុងឆ្នាំគ.ស ១០៣៣ ទើបសុងយឺនចុងចាប់ផ្ដើមគ្រប់គ្រងរាជកិច្ចដោយខ្លួនឯង។ ក្រោយមកមិនយូរ រាជសំណាក់សុងបើកការប្រយុទ្ធជាមួយស៊ីសៀម្ដងទៀត តែមេទ័ពសុងត្រូវបរាជ័យ ជាហេតុធ្វើឲ្យសុងយឺនចុងមានព្រះរាជតម្រិះចង់ធ្វើកំណែទម្រង់កងទ័ពនិងហិរញ្ញវត្ថុជាថ្មី។
ឆ្នាំគ.ស ១០៤៣ ទ្រង់តែងតាំងហ្វានចុងយៀន និងបក្សពួកឲ្យធ្វើបដិវត្ដន៍ប្រព័ន្ធរចនាសម្ព័ន្ធផ្ទៃក្នុង តែនយោបាយកំណែទម្រង់របស់ហ្វានចុងយៀនធ្វើឲ្យបណ្ដាមន្ដ្រីនិងក្រុមត្រកូលដែលមានបណ្ដាសក្ដិខ្ពង់ខ្ពស់ខូចប្រយោជន៍ ជាហេតុបណ្ដាលឲ្យកើតសំឡេងជំទាស់ជាច្រើន។ ចុងក្រោយ កំណែទម្រង់ខាងលើប្រព្រឹត្ដិទៅបានតែមួយឆ្នាំគត់ក៏ត្រូវបញ្ឈប់ ក្រុមបដិវត្ដន៍របស់ហ្វានចុងយៀនត្រូវដកបណ្ដាសក្ដិជាបន្ដបន្ទាប់។
ចុងរជ្ជកាលស្ដេចសុងយឺនចុង វ៉ាំងអាន់ស៊ឺ ដែលទើបតែចូលកាន់តំណែងរាជការ បានស្នើតម្រុយបដិវត្ដន៍បែបថ្មី ដោយស្នើជម្រុញឲ្យតែងតាំងមន្ដ្រីដែលមានសមត្ថភាព វិសោធនកម្មច្បាប់ និងរៀបចំគ្រប់គ្រងព្រះរាជឃ្លាំងជាថ្មី ជាដើម។ គំនិតរបស់វ៉ាំងអាន់ស៊ឺថ្វីបើត្រូវបានទទួលការសរសើរពីបណ្ដាបញ្ញាជន តែសុងយឺនចុងមិនបានយកទៅអនុវត្ដទេ។
រហូតដល់ឆ្នាំគ.ស ១០៦៣ ស្ដេចសុងយឺនចុង ឈឺស្លាប់ សុងអ៊ិងចុងបន្ដរាជសម្បត្ដិបានត្រឹមតែ ៤ ឆ្នាំក៏ស្លាប់ បុត្រារបស់សុងអ៊ិងចុងឡើងគ្រងរាជបន្ដ ទ្រង់ព្រះនាមថា សុងសឺនចុង ព្រះអង្គបានគាំទ្រគំនិតកំណែទម្រង់របស់វ៉ាំងអាន់ស៊ឺ។
ក្នុងវេលានោះ បញ្ហាទំនាស់ក្នុងសង្គមនិងវិបត្ដហិរញ្ញវត្ថុកាន់តែធ្ងន់ឡើងទ្វេដង។ ក្រុមការងាររាជការរបស់រាជសំណាក់សុងមានទំហំធំជាងកាសដើមរាជវង្សដល់ទៅជាងដប់ដង។ គ្រាន់តែចំណាយក្នុងមួយឆ្នាំលើកងទ័ពត្រូវគ្របដណ្ដប់ជាងពាក់កណ្ដាលនៃប្រាក់ចំណូលចូលព្រះរាជឃ្លាំង។ ដូច្នេះ សុងសឺនចុងឡើងគ្រងរាជបានមិនយូរប៉ុន្មានទ្រង់តែងតាំងវ៉ាំងអាន់ស៊ឺ ជាប្រធានក្រុមកំណែទម្រង់ច្បាប់ថ្មី។
ច្បាប់ថ្មីរបស់វ៉ាំងអាន់ស៊ឺផ្ដោតលើការប្រមូលចំណូលពីបណ្ដាអ្នកជំនួញ មន្ដ្រីរាជការ និងម្ចាស់ដីចូលព្រះរាជឃ្លាំង កាត់បន្ថយការផ្ដាច់មុននិងអភ័យឯកសិទ្ធិនៃក្រុមត្រកូលថ្នាក់ខ្ពស់ ខណៈដែលក្រុមកសិករនិងប្រជារាស្ដ្រទូទៅត្រូវបានកាត់បន្ថយពន្ធនិងកេណ្ឌកម្លាំងការងារ ថែមទាំងមានធ្វើកំណែទម្រង់ប្រព័ន្ធធារាសាស្ដ្រ ធ្វើឲ្យកម្លាំងការផលិតកើនឡើងមួយកម្រិត មានប្រាក់ចូលព្រះរាជឃ្លាំងកើនឡើង។
ទោះជាយ៉ាងណាក៏ដោយ ច្បាប់ថ្មីត្រូវប្រឈមនឹងចរន្ដជំទាស់ពីបណ្ដាអ្នកខាតប្រយោជន៍។ ក្រោយពេលសុងសឺនចុងស្លាប់ក្នុងឆ្នាំគ.ស ១០៨៥ បុត្រាវ័យដប់វស្សាឡើងគ្រងរាជ្យបន្ដ ទ្រង់ព្រះនាមថា សុងចឺចុង មានកៅថៃហៅជាទីប្រឹក្សារាជកិច្ច ដែលគាំទ្រគំនិតអភិរក្សនិយមបែបចាស់ដឹកនាំដោយស៊ឺម៉ាកួង។ មិនយូរប៉ុន្មាន ក្រុមបដិវត្ដន៍របស់វ៉ាំងអាន់ស៊ឺក៏ត្រូវបណ្ដេញចេញពីអំណាចកណ្ដាល ច្បាប់ថ្មីត្រូវចាត់ទុកជានិរាករណ៍ ទើបកំណែទម្រង់របស់វ៉ាំងអាន់ស៊ឺត្រូវបញ្ចប់តំណាលគ្នានៃការស្លាប់របស់ស្ដេចសុងសឺនចុង។
ប្រព័ន្ធរចនាសម្ព័ន្ធរាជការដែលបរាជ័យ ជាហេតុធ្វើឲ្យរាស្ដ្រងើបបះបោរប្រឆាំងនឹងរាជសំណាក់ មានជាអាទិ ក្រុមក្បត់ហ្វាងឡា (១១២០) ក្រុមក្បត់សុងចៀង (១១១៨) ដែលជាប្រភពនៃរឿងរ៉ាវក្នុងរឿងតំណាល “វីរបុរសភ្នំលៀងសាន” ដែលជាអក្សរសិល្ប៍មួយក្នុងចំណោមអក្សរសិល្ប៍កំពូលទាំងបួនរបស់ចិន ជាដើម តែចុងក្រោយនៅតែចាញ់កម្លាំងពីខាងក្នុងរាជសំណាក់សុង។
កំណើតនគរជិននិងអវសាននៃរាជវង្សសុងខាងជើង
ក្នុងពេលជាមួយគ្នា ស្ថានការណ៍នៅភូមិភាគខាងជើងក៏ជ្រួលច្របល់មិនខុសគ្នាដែរ។ រាជសំណាក់លៀវកើតបែកបាក់សាមគ្គីផ្ទៃក្នុង ប្រព័ន្ធការគ្រប់គ្រងដួលរលំ ប្រទេសជាតិចុះខ្សោយ។ ក្រុមជនជាតិភាគខាងជើងដែលធ្លាប់ត្រូវកៀបសង្កត់នាំគ្នាងើបបះបោរបង្កចលាចល។ ជនជាតិនីចឺន នាភូមិភាគឥសានចាប់ផ្ដើមមានកម្លាំងរឹងមាំ។
ភាគីនគរសុងខាងជើង ឃើញឱកាសក្នុងការដណ្ដើមដែនដី ១៦ ស្រុកដែលធ្លាប់បាត់បង់ពីមុន បានធ្វើសន្ធិសញ្ញារួមដៃជាមួយនគរជិនវាយនគរលៀវ ដោយនគរសុងផ្ទេរសួយសាអាករដែលធ្លាប់ជូននគរលៀវប្រគល់ឲ្យនគរជិនជំនួសវិញ ដើម្បីប្ដូរនឹងដែនដី ១៦ ស្រុក (ប៉េកាំង តាថុង) ដែលបានបាត់បង់ត្រឡប់មកវិញ។
នគរសុងនិងនគរជិនរួមដៃគ្នាវាយនគរលៀវ។ នគរសុងទទួលខុសត្រូវវាយយកក្រុងយៀនជិង (ប៉េកាំង) និងតាថុង ខណៈដែលនគរជិនបរទ័ពវាយដណ្ដើមយកដែនដីនគរលៀវដែលសេសសល់។ ថុងកួន មេទ័ពសុងវាយក្រុងយៀនជិងពីរដងតែត្រូវបរាជ័យទំាងពីរដង។ ចុងក្រោយបណ្ដោយឲ្យទ័ពជិនវាយដណ្ដើមយកទីក្រុងបានដោយងាយ។ រាជសំណាក់សុងត្រូវ “សង” នគរជិនតាមរយៈភាស៊ីប្រចាំឆ្នាំដែលប្រមូលបានពីក្នុងតំបន់ជាប្រាក់កញ្ចប់ធំ។ ស្ថានការណ៍លើកនេះជាហេតុធ្វើឲ្យទ័ពជិនមើលឃើញចំនុចខ្សោយនិងគ្មានប្រសិទ្ធិភាពរបស់កងទ័ពសុង។ ដូច្នេះ ពេលទ័ពជិនផ្ដួលរំលំទ័ពលៀវបានសម្រេចហើយ ក៏ងាកក្បាលមកវាយនគរសុងនាពេលក្រោយមកទៀត។
ឆ្នាំគ.ស ១១២៥ ក្រោយពេលវ៉ាន់យៀនសឺនឡើងគ្រងរាជ្យជាស្ដេចជិនថៃចុង បន្ដពីជិនថៃជូជាបងប្រុសហើយ ក៏នាំទ័ពបោសសម្អាតនគរលៀវបានសម្រេច។ ទ័ពជិនយកលេសតាមចាប់ខ្លួនមេទ័ពលៀវ នាំទ័ពធំចូលមកក្នុងដែនដីនគរសុង។ បំបែកគ្នាវាយយកដែនដីថៃយួននិងយៀនជិង (ប៉េកាំង)។ មេទ័ពការពារក្រុងយៀនជិងព្រមស្វាមីភក្ដិទ័ពជិន នាំផ្លូវបរទ័ពចុះមកវាយយករាជធានីខៃហ្វឺង។
សុងហ៊ុយចុងពេលបានដំណឹងថាទ័ពជិនវាយចុះមកភូមិភាគខាងត្បូងក៏ប្រញាប់ដាក់រាជ្យសម្បត្ដិឲ្យរាជទាយាទ ចំណែកខ្លួនគេចខ្លួនមកភាគខាងត្បូងទៀត។ សុងឈិនចុង ពេលឡើងគ្រងរាជ្យ ក៏កោះប្រជុំបណ្ដាសេនាបតីគិតរកវិធីដោះស្រាយបញ្ហានេះ។ ក្រុមមន្ដ្រីធំៗ គាំទ្រឲ្យប្ដូររាជធានីដើម្បីចៀងពីគ្រោះកាច តែលីកាំង ធានាការពារក្រុង បណ្ដាស្រុកជុំវិញពេលដឹងថាទ័ពជិនមកដល់ក៏រួមគ្នាចាត់តាំងកងកម្លាំងប្រឆាំងការរុករានពីខាងក្រៅ។ ទ័ពជិនពេលពុំអាចវាយយកឈ្នះបានក្នុងរយៈពេលខ្លីក៏ចាប់ផ្ដើមអស់ស្បៀង។
ក្នុងពេលជាមួយគ្នា ស្ដេចសុងជិនចុងលួចធ្វើសន្ធិសញ្ញាសន្ដិភាពជាមួយទ័ពជិន ដោយព្រមបង់ទ្រព្យសម្បត្ដិចំនួនមហាសាល និងប្រគល់ដែនដីបីក្រុងជាសំណង ទើបជិនព្រមថយទ័ពត្រឡប់ទៅភូមិភាគខាងជើង។ ក្រោយចលាចលលីកាំងត្រូវដកហូតតំណែង។
រាជសំណាក់សុងថ្វីបើបានសន្យាប្រគល់ស្រុកថៃយួន ចុងសាននិងហឺចៀនឲ្យទៅនគរជិន តែប្រជារាស្ដ្រក្នុងតំបន់នាំគ្នាប្រឆាំងនឹងទ័ពជិនដោយពុំស្ដាយជីវិត។ ទ័ពជិនពុំអាចចូលគ្រប់គ្រងស្រុកទាំងបីនេះបាន ទើបបញ្ជូនកងទ័ពវាយចុះមកខាងត្បូងម្ដងទៀត។ តែម្ដងនេះ អ្នកស្រុកថៃយួនបានវាយទប់ទល់អស់រយៈពេលយ៉ាងយូរ កើតការខ្វះស្បៀងអាហារ ទើបទីបំផុតត្រូវបាត់បង់ក្រុង កងទ័ពជិនវាយដណ្ដើមយកក្រុងខៃហ្វឺងម្ដងទៀត​ រាជសំណាក់សុងចាត់បញ្ជូនរាជទូតទៅចរចាសន្ដិភាពតែពុំបានផល។​ ទ័ពជិនវាយចូលក្រុងខៃហ្វឺងចាប់សុងវ៉ើយចុង សុងឈិនចុង និងញាតិវង្សជាឈ្លើយ ថែមទាំងប្លន់ទ្រព្យសម្បត្ដិក្នុងព្រះរាជឃ្លាំងទៅទាំងអស់។ រាជវង្សសុងខាងជើងត្រូវដួលរលំ។
ក្នុងសម័យរាជវង្សសុងខាងជើង ថ្វីបើមានសឹកសង្គ្រាមកើតឡើងបន្ដបន្ទាប់ តែដោយសារតំបន់ខ្លះមានសន្ដិភាព ដូច្នេះ វិជ្ជាការ ចំណេះដឹង ការផលិត នៅមានការបោះជំហានយ៉ាងខ្ពស់ ជាពិសេស បច្ចេកទេសបោះពុម្ព ចាត់ទុកជាស្នាដៃលេចធ្លោជាងគេក្នុងសម័យនេះ។ ក្រៅពីនេះ ភាពចំាបាច់នៃសឹកសង្គ្រាម រាជសំណាក់សុងបានផលិតកាំភ្លើងឡើងដើម្បីប្រើក្នុងចម្បាំងជាលើកដំបូង។
ក្នុងផ្នែកសិល្បៈនិងអក្សរសិល្ប៍ ក៏មានអច្ឆរិយភាពដែលលេចធ្លោកើតឡើងមិនតិចដែរ។ កំណាព្យ ក្នុងសម័យសុងត្រូវបានទទួលស្គាល់ថា ជាស្នាដៃល្អខ្លាំង។ ដោយសារប្រព័ន្ធការប្រឡងចងួនធ្វើឲ្យក្រុមបញ្ញាជនមានសេរីភពក្នុងការអភិវឌ្ឍន៍ខ្លួនខ្លាំង មានជាអាទិ​ វ៉ាំងអាន់ស៊ឺ ស៊ឺម៉ាកួង ជាដើម ថែមទាំងបានបន្សល់ស្នាដៃគំនូរថ្វីដៃអស្ចារ្យជាច្រើនផ្ទាំងដែលគេស្គាល់ជាទូទៅ​ ដូចជាស្នាដៃរបស់ សុងហ៊ុយចុង ស្ដេចអង្គទីប្រាំបីនៃរាជវង្សសុង។
ចាប់តាំងពីរាជវង្សសុងរហូតមក ប្រវត្ដិសាស្ដ្រការបែងចែកទឹកដីដ៏យូរអង្វែងរបស់ចិនក្នុងលក្ខណៈនេះមិនបានកើតឡើងទៀតទេ។ ក្រោយពេលនគរសុងខាងជើងត្រូវបោសសម្អាតដោយរាជវង្សជិន ធ្វើឲ្យកើតចរន្ដការរុករានពីសំណាក់ជនជាតិខាងក្រៅចូលមកគ្រប់គ្រងផែនដីចិននាពេលក្រោយមកទៀត។
រាជវង្សសុងខាងត្បូង (ឆ្នាំគ.ស ១១២៧-១២៧៩)
រាជវង្សសុងខាងត្បូង បង្កើតឡើងដោយចៅកូវ ជនជាតិហានដែលជារជ្ជទាយាទរបស់ត្រកូលចៅ ដែលបន្ដមកពីរាជវង្សសុងខាងជើង បង្កើតរាជធានីឡើងក្នុងបរិវេណដែនដីតំបន់ចៀងណាន (តំបន់ភាគខាងត្បូងនៃទន្លេយ៉ង់សេ) ហៅថាក្រុងលិនអាន់ (បច្ចុប្បន្នគឺក្រុងហាងចូវ ខេត្ដចឺចៀង) ដោយចៅកូវស្ថាបនាខ្លួនឯងឡើងជា សុងកៅចុង ជាបឋមក្សត្រនៃរាជវង្សសុងខាងត្បូង។ សម័យរាជវង្សសុងខាងត្បូងមានរយៈពេល ១៥៣ ឆ្នាំ មានព្រះមហាក្សត្រ ៩ អង្គ។ រាជវង្សនេះត្រូវធ្លាក់នៅក្រោមការលុកលុយពីអាណាចក្រជិនជាប្រចាំ រហូតដល់អវសាននៃរាជវង្សដោយស្នាដៃរបស់ពួកម៉ុងកូល។
ទំនាស់ផ្ទៃក្នុង និងភាពទន់ខ្សោយរបស់រាជវង្សសុងខាងត្បូង ជាមរតកបន្សល់ទុកមកតាំងពីសម័យរាជវង្សសុងខាងជើង ធ្វើឲ្យរយៈពេលជាង ១៥០ នៃសម័យរាជវង្សសុងនេះ ជនជាតិហានពុំមានឱកាសអាចវាយដណ្ដើមយកភូមិភាគខាងជើងត្រឡប់មកវិញបានឡើយ។ ព្រំដែនភាគខាងជើងបំផុតរបស់រាជវង្សសុងជាប់នឹងអាណាចក្រជិនត្រង់ដងទន្លេវ៉ើយស៊ុយ ហូរកាត់ខេត្ដថាំង (បច្ចុប្បន្នគឺហឺថាំង ខេត្ដហឺណាន) និងតឺង (បច្ចុប្បន្នគឺតំបន់តឺងខាងកើត ក្នុងខេត្ដហឺណាន) ទៅបញ្ចាប់នៅត្រង់ច្រកឈិនលិងតាសាន ដែលបច្ចុប្បន្ននៅក្នុងបរិវេណខេត្ដសានស៊ី។ ព្រំដែនភាគផ្សេង ៗ នៅដដែលដូចនឹងអាណាចក្រសុងខាងជើង។
ក្រោយពីកងទ័ពជិនវាយយកក្រុងខៃហ្វឺង ចាប់សុងហ៊ុយចុងនិងសុងឈិនចុង ហង់តេពីរអង្គនៃរាជវង្សសុងខាងជើង រួមទាំងខ្សែញាតិវង្សធ្វើជាឈ្លើយ ប្លន់យកទ្រព្យសម្បត្ដិក្នុងព្រះរាជឃ្លាំងទៅទាំងអស់ ដែលធ្វើឲ្យរាជវង្សសុងខាងជើងត្រូវរលំរលាយហើយ ឆ្នាំគ.ស ១១២៧ ដោយសារឆ្នាំខាងលើនេះជាឆ្នាំដំបូងនៃសករាជជិនខាំង ធ្វើឲ្យអ្នកប្រវត្ដិសាស្រ្ដចិនហៅហេតុការណ៍ការចាប់ហង់តេពីរអង្គនៃរាជវង្សសុងខាងជើងជាឈ្លើយថាជា ហេតុការណ៍ជិងខាំង។
ប្រាំខែក្រោយមកក្នុងឆ្នាំដដែលនោះ ខ្សែញាតិវង្សនិងមេទ័ពរបស់កងទ័ពរាជវង្សសុងខាងជើងដែលឈ្មោះចៅកូវ បានអាស្រ័យកំឡុងពេលដែលកងទ័ពជិនដកថយទ័ពបង្កើតរាជវង្សសុងឡើងជាថ្មីនៅក្រុងណានជិង (បច្ចុប្បន្នគឺក្រុងសាំងឈិវ ខេត្ដហឺណាន) និងស្ថាបនាខ្លួនឯងឡើងជាហង់តេសុងកៅចុង។ ក្នុងឆ្នាំបន្ទាប់មក (ឆ្នាំគ.ស ១១២៨) សុងកៅចុងបានប្ដូររាជធានីមកនៅក្រុងលិនអាន់ (ស្រុកហាងចូវបច្ចុប្បន្ន) ដែលជាទីក្រុងភាគខាងត្បូងនៃទន្លេយ៉ង់សេ និងជាទីក្រុងដែលមានជ័យភូមិល្អក្នុងការទប់ទល់ការរុករានពីអាណាចក្រជិន។ អ្នកប្រវត្ដិសាស្ដ្រសម័យក្រោយហៅរាជវង្សដែលបង្កើតឡើងថ្មីនៅតំបន់ចៀងណាននេះថា “រាជវង្សសុងខាងត្បូង”។
ក្រោយដណ្ដើមដែនដីតំបន់ចៀងណានបានជាកន្លែងឈរជើងបានហើយ ហង់តេសុងកៅចុងបានតែងតាំងលីកាំងឲ្យកាន់តំណែងអគ្គមហាសេនាបតី និងចុងចឺមន្ដ្រីស្មោះនឹងរាជវង្សសុងឲ្យកាន់តំណែងសេនាបតី ថែមទាំងរៀបចំរចនាសម្ព័ន្ធយោធាជាច្រើនប្រការទៀត ដើម្បីការពារខ្លួនពីការរុករានរបស់រាជវង្សជិនដ៏រឹងមាំ តាមរយៈការក្ដោបចំណុចយុទ្ធសាស្ដ្រសំខាន់ ៗ ក្នុងតំបន់ផ្សេង ៗ អភិវឌ្ឍន៍អាវុធយុទ្ធភ័ណ្ឌឲ្យកាន់តែមានភាពទាន់សម័យ បដិវត្ដន៍រចនាសម្ព័ន្ធយោធាឲ្យមានភាពរឹងមាំ ដែលទទួលផលសម្រេចបានច្រើនគួរសម។ តែទោះជាយ៉ាងណាក៏ដោយ ដោយសារហង់តេរាជវង្សសុងរាជវង្សសុងក្រោមការគ្របគ្រងឲ្យដំណើរនយោបាយសន្ដិភាពនិងគ្រប់គ្រងដែនដីជាសំខាន់ ថែមទាំងមាននយោបាយមូលដ្ឋានឲ្យមន្ដ្រីភាគីប៊ុនជាអ្នកគ្រប់គ្រងមន្ត្រីភាគីប៊ូ ធ្វើឲ្យការពង្រីកដែនដី ការដណ្ដើមយកដែនដីដែលបានបាត់បង់កាលក្នុងសម័យរាជវង្សសុងខាងជើងមិនអាចដំណើរការបានដោយរលូន ហើយដោយហេតុនេះហើយដែលធ្វើឲ្យលីកាំង ដែលជាអ្នកគាំទ្រឲ្យមាននយោបាយវាយដណ្ដើមយកដែនដីដែលបាត់បង់មកវិញកាន់តំណែងបានត្រឹម ៧៥ ថ្ងៃក៏ត្រូវដកហូតវិញ ឯសេនាបតីចុងចឺឈឺចាប់គ្រាំចិត្ដដល់ថ្នាក់ស្លាប់ខ្លួន។
ក្នុងប្រការខាងលើនេះ អ្នកប្រវត្ដិសាស្ដ្រចិនបានធ្វើការវិភាគអំពីហេតុការណ៍ដែលហង់តេសុងកៅចុងមិនត្រូវការឲ្យកងទ័ពរបស់ព្រះអង្គវាយសម្រុងឡើងទៅខាងជើង ទៅវាយដណ្ដើមយកដែនដីពីពួកនគរជិនមកវិញក៏ព្រោះថា មួយព្រះអង្គខ្លាចកងទ័ពជិន និងពីរព្រះអង្គខ្លាចថាបើអាចបង្ក្រាបកងទ័ពជិនបានហង់តេពីរព្រះអង្គដែលត្រូវចាប់ជាឈ្លើយគឺសុងហ៊ុយចុងនិងសុងឈិនចុងនឹងមកដណ្ដើមរាជបល្ល័ង្កពីព្រះអង្គ។ ដោយការយល់ឃើញបែបនេះហើយទើបក្នុងរាជសំណាក់សុងខាងត្បូងកើតកាតប៉ះទង្គិចគ្នារវាងមន្ដ្រីថ្នាក់ឥន្ទ្រីនិងមន្ដ្រីថ្នាក់ចាបព្រាបជាបន្ដបន្ទាប់។
ក្នុងស្ថានការបែបនេះហើយ ធ្វើឲ្យកងទ័ពរាជវង្សសុងខាងត្បូងបង្កើតបានមេទ័ពល្បីឈ្មោះជាច្រើននាក់ ហើយម្នាក់ដែលមានឈ្មោះល្បីជាគេគឺ ង៉ាក់ហ៊ុយ។
ង៉ាក់ហ៊ុយឬយ៉េវហ្វឺយ (ឆ្នាំគ.ស ១១០៣-១១៤២) កើតក្នុងត្រកូលអ្នកស្រែក្នុងខេត្ដហឺណាន ឆ្នាំគ.ស ១១២៥ ខណៈដែលង៉ាក់ហ៊ុយអាយុ ២២ ឆ្នាំ ពេលកងទ័ពជិនវាយចុះមកភូមិភាគខាងត្បូង គេបានរួមកម្លាំងជាមួយកងទ័ពការពារក្រុងខៃហ្វឺង ដោយភាពអង់អាចក្លាហានក្នុងការច្បាំងរបស់ង៉ាក់ហ៊ុយធ្វើឲ្យគេបានទទួលជ័យជម្នះក្នុងការប្រយុទ្ធជាមួយទ័ពជិនរហូត។ ពេលក្រោយមក ពេលទទួលបានការតម្លើងតំណែងជាមេទ័ព ង៉ាក់ហ៊ុយបានបង្វឹកបង្ហាត់កងទ័ពដ៏រឹងមាំរបស់ខ្លួនឡើងដោយដាក់ឈ្មោះថា “កងទ័ពង៉ាក់ហ៊ុយ”។ ភាពរឹងមាំនិងជ័យជម្នះជាបន្ដបន្ទាប់ ធ្វើឲ្យទាហានជិនខ្លាចរអារកងទ័ពង៉ាក់ហ៊ុយជាខ្លាំង រហូតមានពាក្យនិយាយតៗ គ្នាថា “អង្រួនភ្នំជាការងាយ តែកម្ចាត់ទ័ពង៉ាក់ហ៊ុយជាការលំបាក”។
ឆ្នាំគ.ស ១១៤០ ក្នុងអាណាចក្រជីនកើតការប្រែប្រួលនយោបាយ ដោយមេទ័ពអ៊ូជូឡើងមកមានឥទ្ធិពលក្នុងរាជសំណាក់ជិន ធ្វើឲ្យពេលក្រោយមកកងទ័ពជិនលើកទ័ពមកលុកលុយអាណាចក្រសុងខាងត្បូងយ៉ាងពេញទី ដោយធ្វើការបែបចែកមុខព្រួញជាច្រើនផ្នែក។ ទោះយ៉ាងណាក៏ដោយការប្រយុទ្ធដ៏ស្វិតស្វាញរបស់ប្រជាជននិងទាហានសុងធ្វើឲ្យអាចទប់ស្កាត់កងទ័ពជិនបាន។ ក្រៅពីនេះ ដោយសារភាពក្លាហាននិងសមត្ថភាពរបស់មេទ័ពនៃរាជវង្សសុងជាច្រើននាក់ ដូចជា ហានស៊ឺចុង ចាងចុន រួមទាំងង៉ាក់ហ៊ុយ ធ្វើឲ្យក្រៅពីអាចការពារអាណាចក្របាន កងទ័ពសុងខាងត្បូងនៅអាចវាយដណ្ដើមយកដែនដីដែលបាត់បង់បានមកវិញយ៉ាងច្រើន ដោយកងទ័ពរបស់ង៉ាក់ហ៊ុយអាចវាយដណ្ដើមយកស្រុកឆៃចូវ (បច្ចុប្បន្ននៅក្នុងខេត្ដហឺណាន) អ៊ិងឆាង (បច្ចុប្បន្ននៅក្នុងខេតុហឺណាន) ចឺងចូវ និងលួយ៉ាង ពីកងទ័ពជិនបាន ដោយក្រោយមកទ័ពសេះរបស់ង៉ាក់ហ៊ុយអាចការពារយៀនឆឺង (បច្ចុ​ប្បន្ននៅក្នុងខេត្ដហឺណាន) និងវាយកងទ័ពសេះដ៏រឹងមាំរបស់អ៊ូជូឲ្យបែកខ្ចាត់ខ្ចាយទៀតផង។ ជ័យជម្នះលើកនេះទំព័រប្រវត្ដិសាស្ដ្រចិនដាក់ឈ្មោះថា “ជ័យជម្នះយៀនឆឺង”។
ក្នុងពេលនោះ ថ្វីបើស្ថានការណ៍កើតឡើងពុះកញ្ជ្រោលក្នុងស្ថារប្រទេសឡើងវិញរបស់រាជវង្សសុងខាងត្បូង តែហង់តេសុងកៅជុងដែលបានទទួលយោបល់ពីនាយករដ្ឋមន្ដ្រីឈ្មោះឈិនហ៊ុន បែរជាមាននយោបាយចចារសន្ដិភាពជាមួយអាណាចក្រជីន ដោយមើលឃើញថាង៉ាក់ហ៊ុយគឺជាឧបសគ្គក្នុងការចចារ ធ្វើឲ្យមានការបញ្ជូនសារមាសអជ្ញាសឹក ១២ ផ្ទាំងក្នុងថ្ងៃតែមួយ កោះហៅង៉ាក់ហ៊ុយឲ្យដកទ័ពថយចុះមកខាងត្បូង ទោះជាង៉ាក់ហ៊ុយខំជំទាស់រាជបញ្ជាយ៉ាងណាក៏ដោយក៏ពុំអាចធ្វើបាន ត្រូវបង្ខំចិត្ដដកទ័ពត្រឡប់មករាជធានី បណ្ដោយឲ្យកងទ័ពជិនដណ្ដើមដែនដីត្រឡប់ទៅវិញបាន។
រុក្ខជាតិ
រុក្ខជាតិ ភាគច្រើនគឺ ពហុកោសិកា, eukaryotes photosynthetic លើសលុបនៃ នគរ Plantae ។ តាមធម្មតារុក្ខជាតិត្រូវបានគេចាត់ទុកថាជារាជាណាចក្រមួយក្នុងចំណោមរាជាណាចក្រពីរដែលរួមមានអ្វីៗដែលរស់នៅមិនមែនជា សត្វ ហើយគ្រប់ សារាយ និង ផ្សិត ត្រូវបានចាត់ទុកជារុក្ខជាតិ។  ទោះជាយ៉ាងណាក៏ដោយនិយមន័យបច្ចុប្បន្នទាំងអស់របស់ Plantae មិនរាប់បញ្ចូលផ្សិតនិងសារាយខ្លះក៏ដូចជា prokaryotes ( archaea និង បាក់តេរី ) ។  តាមនិយមន័យមួយរុក្ខជាតិបង្កើតជា clade Viridiplantae (ឈ្មោះឡាតាំងសម្រាប់ "រុក្ខជាតិបៃតង") ក្រុមដែលរួមមានទាំងនេះ រុក្ខជាតិចេញផ្កា , កូនឈើ និងផ្សេងទៀត gymnosperms , ferns និង សម្ព័ន្ធមិត្តរបស់ខ្លួន , hornworts , liverworts , mosses និង សារាយបៃតង , ប៉ុន្តែមិនរាប់បញ្ចូលការ algae ពណ៌ក្រហម និង ពណ៌ត្នោត ។
រុក្ខជាតិបៃតងទទួលបានថាមពលភាគច្រើនរបស់ពួកគេពី ពន្លឺព្រះអាទិត្យ តាមរយៈ ការធ្វើរស្មីសំយោគ ដោយ សារធាតុ chloroplasts ដំបូងដែលបានមកពី ការបញ្ឈប់ endosymbiosis ជាមួយ cyanobacteria ។ chloroplasts របស់ពួកគេមាន chlorophylls a និង b ដែលផ្តល់ឱ្យពួកគេនូវពណ៌បៃតងរបស់ពួកគេ។  រុក្ខជាតិខ្លះមាន ប៉ារ៉ាស៊ីត ឬ ពពួក Mycotrophic ហើយបានបាត់បង់លទ្ធភាពក្នុងការផលិតក្លរ៉ូភីលធម្មតាឬក៏ធ្វើរស្មីសំយោគ។  រុក្ខជាតិត្រូវបានកំណត់លក្ខណៈដោយ ការបង្កាត់ពូជផ្លូវភេទ និងការ ជំនួសនៃជំនាន់ ទោះបីជា ការបន្តពូជមិនទៀងទាត់ ក៏ជារឿងធម្មតាផងដែរ។
មានរុក្ខជាតិ ប្រភេទ រុក្ខជាតិប្រហែល 320 ពាន់ ប្រភេទ ដែលភាគច្រើនមានចំនួនពី 260 ទៅ 29 ម៉ឺននាក់ជា រុក្ខជាតិគ្រាប់ពូជ (សូមមើល តារាងខាងក្រោម ) ។ រុក្ខជាតិបៃតងផ្ដល់នូវសមាមាត្រច្រើននៃអុកស៊ីសែនម៉ូលេគុលរបស់ពិភពលោក ហើយជាមូលដ្ឋានគ្រឹះនៃប្រព័ន្ធអេកូឡូស៊ីភាគច្រើនរបស់ផែនដីជាពិសេសនៅលើដី។  រុក្ខជាតិដែលផលិត គ្រាប់ធញ្ញជាតិ ផ្លែឈើ និង បន្លែ ជាអាហារមូលដ្ឋានរបស់មនុស្សជាតិហើយត្រូវបានគេ ថែរក្សាទុក ក្នុងរយៈពេលរាប់ពាន់ឆ្នាំ។  រុក្ខជាតិមាន វប្បធម៌ និងការប្រើប្រាស់ជាច្រើនទៀតដូចជាគ្រឿងតុបតែង សម្ភារៈសាងសង់សម្ភារៈ សរសេរ និងក្នុងប្រភេទដ៏អស្ចារ្យពួកគេគឺជា ប្រភពនៃឱសថ និង ឱសថ ចិត្តសាស្ត្រ ។  ការសិក្សាវិទ្យាសាស្រ្តនៃរុក្ខជាតិត្រូវបានគេស្គាល់ថាជា រុក្ខសាស្ត្រ ជាសាខានៃ ជីវវិទ្យា ។
និយមន័យ
អ្វីៗដែលរស់នៅទាំងអស់ត្រូវបានដាក់ជាប្រពៃណីទៅក្នុងក្រុមមួយនៃរុក្ខជាតិពីរនិងរុក្ខជាតិ។ ចំណាត់ថា្នក់នេះអាចមានកាលបរិច្ឆេទពី អារីស្តូត (384   ម។ - 322   ម។ គ។ ) ដែលបានបង្កើតភាពខុសគ្នារវាងរុក្ខជាតិដែលជាទូទៅមិនផ្លាស់ទីនិងសត្វដែលជាញឹកញាប់ត្រូវបានគេចល័តដើម្បីចាប់ម្ហូបអាហាររបស់ពួកគេ។  ច្រើនឆ្នាំក្រោយមកនៅពេលដែល លីនណាអេស (1707-1778) បានបង្កើតមូលដ្ឋាននៃប្រព័ន្ធ ចំណាត់ថ្នាក់ ទំនើបនៃ វិទ្យាសាស្រ្ត ក្រុមទាំងពីរនេះបានក្លាយជា នគរ បន្លែ (ក្រោយមកគឺ Metaphyta ឬ Plantae) និង Animalia (ហៅថា Metazoa) ផងដែរ។  ចាប់តាំងពីពេលនោះមកវាបានក្លាយទៅជាច្បាស់ណាស់ថានគររុក្ខជាតិដែលបានកំណត់ដំបូងមានក្រុមមិនទាក់ទងជាច្រើនហើយ ផ្សិត និងក្រុមជាច្រើននៃ សារាយ ត្រូវបានយកចេញទៅនគរថ្មី។  ទោះជាយ៉ាងណាក៏ដោយសារពាង្គកាយទាំងនេះនៅតែត្រូវបានចាត់ទុកថាជារុក្ខជាតិជាពិសេសនៅក្នុងបរិបទដ៏ពេញនិយម។
ពាក្យថា "រុក្ខជាតិ" ជាទូទៅសំដៅលើភោគៈដែលមានលក្ខណៈដូចតទៅនេះដែលមានជញ្ជាំងកោសិកាដែលមានសារជាតិ សូលុយស្យែល និងសមត្ថភាពក្នុងការធ្វើរស្មីសំយោគដោយប្រើ chloroplasts ។
និយមន័យបច្ចុប្បន្ននៃរុក្ខជាតិ
នៅពេលឈ្មោះ Plantae ឬរុក្ខជាតិត្រូវបានគេយកទៅអនុវត្តទៅក្រុមជាក់លាក់នៃសារពាង្គកាយឬ taxon វាជាធម្មតាសំដៅទៅលើគំនិតមួយក្នុងចំណោមបួន។ ចាប់ពីតិចតួចបំផុតរហូតដល់រាប់បញ្ចូលទាំងបួនក្រុមគឺ: វិធីមួយទៀតនៃការសម្លឹងមើលទំនាក់ទំនងរវាងក្រុមផ្សេងៗគ្នាដែលត្រូវបានគេហៅថា "រុក្ខជាតិ" គឺតាមរយៈ ផ្ទាំងគំនូរ ដែលបង្ហាញពីទំនាក់ទំនងវិវត្តរបស់ពួកគេ។ ទាំងនេះមិនទាន់ត្រូវបានដោះស្រាយនៅឡើយទេប៉ុន្តែ    ។      អ្វីដែលត្រូវបានគេហៅថា "រុក្ខជាតិ" គឺដិត (ក្រុមតូចៗមួយចំនួនត្រូវបានលុបចោល) ។ វិធីដែលក្រុមនៃសាឡាត់ពណ៌បៃតងត្រូវបានបញ្ចូលគ្នានិងឈ្មោះមានភាពខុសគ្នារវាងអ្នកនិពន្ធ។
សារាយ
រូបភាពតូច| algae បៃតង ពី Kunstformen der Natur របស់ Ernst Haeckel ឆ្នាំ 1904 ។ សារាយមានក្រុមផ្សេងគ្នាជាច្រើននៃសារពាង្គកាយដែលផលិតអាហារដោយការធ្វើរស្មីសំយោគហើយដូច្នេះត្រូវបានបញ្ចូលជាប្រពៃណីនៅក្នុងនគររុក្ខជាតិ។ ធញ្ញជាតិ មានពីអាល់ហ្សែនចម្រុះទៅជាសរីរាង្គតែមួយកោសិកានិងត្រូវបានចាត់ថ្នាក់ជាបីក្រុម, សារាយបៃតង, សារាយពណ៌ក្រហម និង សារាយពណ៌ត្នោត ។  មានភ័ស្តុតាងដ៏ល្អដែលថាសារាយពណ៌ត្នោតវិវត្ដន៍ដោយឯករាជ្យពីអ្នកដទៃពីជីដូនជីតាដែលមិនមានពន្លឺព្រះអាទិត្យដែលបង្កើតទំនាក់ទំនង endosymbiotic ជាមួយ algae ពណ៌ក្រហមជាជាងពី cyanobacteria ហើយវាលែងត្រូវបានគេចាត់ទុកថាជារុក្ខជាតិដូចដែលបានកំណត់នៅទីនេះ។
Viridiplantae, រុក្ខជាតិពណ៌បៃតង - សារាយពណ៌បៃតងនិងរុក្ខជាតិដី - បង្កើតជា clade មួយក្រុមដែលមានកូនចៅទាំងអស់នៃបុព្វបុរសរួមមួយ។ ជាមួយនឹងករណីលើកលែងមួយចំនួន, រុក្ខជាតិពណ៌បៃតងមានលក្ខណៈដូចខាងក្រោមនៅក្នុងទូទៅ; chloroplasts បឋមចេញមកពី cyanobacteria ដែលមាន chlorophylls មួយ និង b, ជញ្ជាំងកោសិកាដែលមាន cellulose និងហាងលក់ម្ហូបអាហារនៅក្នុងសំណុំបែបបទនៃ ម្សៅ ដែលមាននៅក្នុង plastids នេះ។  ពួកវាឆ្លងកាត់ ការបន្សំ ដោយគ្មាន សេនេទិច ហើយជាទូទៅមាន មេតូកូស៊ីន ដែលមានលាមកសត្វ។  ក្លរ៉ូភីល នៃរុក្ខជាតិពណ៌បៃតងត្រូវបានព័ទ្ធជុំវិញដោយភ្នាសពីរដែលបង្ហាញថាពួកគេមានប្រភពដើមដោយផ្ទាល់ពីហ្សូណា ណូបូស្តាយ ។
ក្រុមពីរបន្ថែមទៀតដែលជា Rhodophyta (សារាយក្រហម) និង Glaucophyta (សារាយ glaucophyte), មានក្លរ៉ូប្លាសចម្បងដែលលេចឡើងនឹងត្រូវចេញមកដោយផ្ទាល់ពី endosymbiotic ពួកនិលវេត្រាណូ, បើទោះបីជាពួកគេខុសគ្នាពី Viridiplantae នៅក្នុងសារធាតុដែលត្រូវបានប្រើនៅក្នុងការធ្វើរស្មីសំយោគហើយដូច្នេះគឺមានភាពខុសគ្នានៅក្នុងការណ៍ ។ ក្រុមទាំងនេះក៏ខុសគ្នាពីរុក្ខជាតិបៃតងផងដែរដែលថា សារជាតិ ប៉ូលីសស៊ីស៊ីរ៉ាតផ្ទុកទៅដោយ ម្សៅ floridean និងត្រូវបានរក្សាទុកនៅក្នុង cytoplasm ជាជាងនៅក្នុងប្លាស្ទិក។  ពួកគេហាក់ដូចជាមានដើមកំណើតជាទូទៅជាមួយ Viridiplantae ហើយក្រុមទាំងបីបង្កើតបានជាផ្ទាំងថ្ម Archaeplastida ដែលឈ្មោះរបស់វាមានន័យថា chloroplasts របស់ពួកគេត្រូវបានគេមកពីព្រឹត្តិការណ៍តែមួយនៃឧបករណ៏ endosymbiotic ។  នេះគឺជានិយមន័យសម័យទំនើបទូលំទូលាយនៃពាក្យ 'រុក្ខជាតិ' ។
ផ្ទុយទៅវិញសារាយផ្សេងៗទៀតជាច្រើន (ឧ។ algae ពណ៌ក្រហម / diatom, haptophytes , dinoflagellates និង euglenids ) មិនត្រឹមតែមានសារធាតុពណ៌ខុសៗគ្នាប៉ុណ្ណោះទេប៉ុន្តែមានសារធាតុ chloroplasts ដែលមានអង្កត់ផ្ចិតបីឬបួនផងដែរ។ ពួកគេមិនមែនជាសាច់ញាតិជិតស្និទ្ធរបស់ Archaeplastida ដែលសន្មតថាបានទទួល chloroplasts ដាច់ដោយឡែកពីស្វាយបៃតងនិងពណ៌ក្រហម។  ដូច្នេះពួកវាមិនត្រូវបានរាប់បញ្ចូលក្នុងនិយមន័យសម័យទំនើបដ៏ទូលំទូលាយបំផុតនៃនគររុក្ខជាតិនោះទេទោះបីជាពួកគេធ្លាប់មានពីមុនក៏ដោយ។
រុក្ខជាតិពណ៌បៃតងឬ Viridiplantae ត្រូវបានបែងចែកជាប្រពៃណីទៅជាសារាយពណ៌បៃតង (រួមទាំងថ្មសសរ) និងរុក្ខជាតិដី។ ទោះជាយ៉ាងណា, ឥឡូវនេះវាត្រូវបានគេស្គាល់ថារុក្ខជាតិដីនេះវិវត្តពីក្នុងក្រុមរបស់សារាយបៃតងមួយដូច្នេះថាសារាយបៃតងដោយខ្លួនឯងគឺជាការ paraphyletic ក្រុមពោលគឺក្រុមដែលមិនរាប់បញ្ចូលមួយចំនួននៃកូនចៅរបស់បុព្វបុរសទូទៅសាមញ្ញមួយ។  ក្រុមថ្នាំ Paraphyletic ត្រូវបានជៀសវាងជាទូទៅក្នុងចំណាត់ថ្នាក់ទំនើបដូច្នេះក្នុងការព្យាបាលថ្មីៗ Viridiplantae ត្រូវបានបែងចែកជា 2 ប្រភេទគឺ Chlorophyta និង Streptophyta (រួមទាំងរុក្ខជាតិដីនិង Charophyta) ។
Chlorophyta (ឈ្មោះមួយដែលត្រូវបានគេយកទៅប្រើសំរាប់ គ្រប់ កែវពណ៌បៃតង) គឺជាក្រុមបងស្រីដែលមានឈ្មោះថា Charophytes ។ មានប្រភេទសត្វប្រមាណ 4300 ប្រភេទ ជាសរីរៈសមុទ្រសំខាន់ៗដែលមិនមានកោសិកាឬពហុគ្រាប់ចុចដូចជាសាឡាត់សមុទ្រ Ulva ។
ផ្សិត
ការធ្វើចំណាត់ថ្នាក់ឡើងវិញរបស់ Whittaker ត្រូវបានផ្អែកលើភាពខុសគ្នាជាមូលដ្ឋាននៃអាហាររូបត្ថម្ភរវាងផ្សិតនិងរុក្ខជាតិ។ មិនដូចរុក្ខជាតិដែលជាទូទៅទទួលបានជាតិកាបូនតាមរយៈរស្មីសំយោគហើយត្រូវបានគេហៅថា autotrophs ផ្សិតមិនមាន chloroplasts ទេហើយជាទូទៅទទួលបានកាបូនដោយបំបែកនិងស្រូបយកវត្ថុធាតុដែលនៅជុំវិញហើយដូច្នេះត្រូវបានគេហៅថា saprotrophs heterotrophic ។  លើសពីនេះទៀត substructure នៃផ្សិតពហុកោសិកានេះគឺខុសគ្នាពីរុក្ខជាតិ, ការទទួលយកសំណុំបែបបទនៃ strands មីក្រូទស្សន៍ chitinous ជាច្រើនដែលគេហៅថាជា hyphae ដែលអាចត្រូវបានបែងចែកទៅជាកោសិកាឬអាចបង្កើតបានជា syncytium មានមនុស្សជាច្រើន eukaryotes ស្នូល ។  សាកសពផ្លែឈើដែល ផ្សិត ជាឧទាហរណ៍ដែលគេស្គាល់ច្រើនបំផុតគឺជារចនាសម្ព័ន្ធនៃតំណពូជនៃផ្សិតហើយមិនដូចរចនាសម្ព័ន្ធណាដែលផលិតដោយរុក្ខជាតិទេ។ <sup class="noprint Inline-Template Template-Fact" data-ve-ignore="true" style="white-space:nowrap;">[ <span title="This claim needs references to reliable sources. (November 2018)">ត្រូវការអំណះអំណាង  ]
ភាពចម្រុះ
តារាងខាងក្រោមបង្ហាញពីការប៉ាន់ប្រមាណនូវចំនួននៃការប៉ាន់ស្មាននៃការបែងចែករុក្ខជាតិបៃតងខុស ៗ គ្នា (Viridiplantae) ។ វាបានបង្ហាញថាមានប្រភេទវីតាមីនដែលមានចំនួនប្រហែល 300.000 ប្រភេទដែលក្នុងនោះមាន 85-90% ជារុក្ខជាតិផ្កា។  (ចំណាំ: ដោយសារវាមានប្រភពខុស ៗ គ្នានិងកាលបរិច្ឆេទផ្សេងៗគ្នាវាមិនចាំបាច់ប្រៀបធៀបគ្នាទេហើយដូចជាប្រភេទទាំងអស់ត្រូវបានចាត់ទុកថាមានភាពមិនច្បាស់លាស់ក្នុងករណីខ្លះ។  ) ការដាក់ឈ្មោះរុក្ខជាតិត្រូវបានគ្រប់គ្រងដោយ ក្រមនាមវលីអន្តរជាតិសម្រាប់សារាយផ្សិតនិងរុក្ខជាតិ និង ក្រមនាមវលីអន្តរជាតិសម្រាប់រុក្ខជាតិដាំដុះ (សូមមើល ប្រភេទវដ្តនៃរុក្ខជាតិដាំដុះ ) ។
Evolution
ការវិវត្តន៍នៃរុក្ខជាតិបាននាំឱ្យ មានកម្រិតនៃភាពស្មុគស្មាញ កាន់តែខ្លាំងឡើងពី ថ្មភក់ ដំបូងបង្អស់តាមរយៈ bryophytes, lycopods , ferns ទៅ gymnosperms ស្មុគស្មាញនិង angiosperms នៃនាពេលបច្ចុប្បន្ននេះ។ រុក្ខជាតិទាំងអស់នៅក្នុងក្រុមទាំងនេះបន្តលូតលាស់ជាពិសេសនៅក្នុងបរិស្ថានដែលពួកគេបានវិវត្ត។
ធ្មេញអាល់ហ្គលបានបង្កើតឡើងនៅលើដី 1.200   រាប់លានឆ្នាំមក ហើយប៉ុន្តែវាមិនមែនរហូតដល់ សម័យ Ordovician នៅប្រហែល 450 ឆ្នាំ   រាប់លានឆ្នាំមុន នោះដីធ្លីបានលេចឡើង។ ទោះជាយ៉ាងណាក៏ដោយភ័ស្តុតាងថ្មីពីការសិក្សានៃសមាមាត្រអ៊ីសូតូមនៅក្នុងថ្មកំបោរនៅប្រេស៊ីបារៀបានបង្ហាញថារុក្ខជាតិរស្មីសំយោគស្មុគស្មាញដែលបានបង្កើតនៅលើផែនដីជាង 1000   mya  អស់រយៈពេលជាងមួយសតវត្សរ៍មកហើយដែលបុព្វបុរសនៃរុក្ខជាតិបានវិវត្តទៅជាបរិយាកាសខាងទឹកហើយបន្ទាប់មកបានប្រែប្រួលទៅជាជីវិតនៅលើដីដែលជាគំនិតមួយដែលត្រូវបានគេដាក់បញ្ចូលទៅក្នុងទស្សនាវដ្តី ហ្វឹកហាត់ហ្វ្រីឌ្រីកអូផិនប៊ែរឺរ នៅក្នុងសៀវភៅរបស់គាត់ដែលមានចំណងជើងថា "ដើមកំណើតនៃដីធ្លី" ឆ្នាំ 1908 ។  ទស្សនវិស័យថ្មីមួយដែលគាំទ្រដោយភ័ស្តុតាងហ្សែននោះគឺថាវាបានវិវត្តន៍ពីសារាយតែមួយកោសិកាដី។  រុក្ខជាតិដីដើមដំបូងបានចាប់ផ្តើមចម្រុះនៅចុង សម័យ Silurian នៅជុំវិញ 420   រាប់លានឆ្នាំមុន ហើយលទ្ធផលនៃការធ្វើពិពិធកម្មរបស់ពួកគេត្រូវបានបង្ហាញជាលក្ខណៈគួរឱ្យកត់សម្គាល់នៅក្នុងបរិវេណហ្វូស៊ីល វរសេនីយ៍ ដំបូងបង្អស់ពី គោរមាស ។  អ្នកនេសាទនេះបានថែរក្សារុក្ខជាតិដើមនៅក្នុងសាច់ដុំលម្អិត, petrified នៅក្នុងកន្លងភ្នំភ្លើង។  ដោយពាក់កណ្តាលនៃសម័យកាលវរិភោគភាគច្រើនដែលត្រូវបានទទួលស្គាល់នៅក្នុងរុក្ខជាតិនាពេលបច្ចុប្បន្នមានវត្តមានរួមទាំងស្លឹកឈើស្លឹកនិងឈើអនុវិទ្យាល័យនិងដោយចុងសម័យ Devonian ដងបានវិវត្ត។  រុក្ខជាតិយ័រវៃយឺតយ៉ាវបានឈានទៅដល់កម្រិតនៃភាពស្មុគស្មាញដែលអនុញ្ញាតឱ្យពួកគេបង្កើតព្រៃឈើដែលមានដើមឈើខ្ពស់។  ការច្នៃប្រឌិតវិវត្តន៍បានបន្តនៅក្នុងបរិយាកាសខារ៉ុផូហ្វឺរ៉ូនិងក្រោយមកទៀតហើយកំពុងតែបន្តសព្វថ្ងៃ។  ក្រុមរុក្ខជាតិភាគច្រើនមិនត្រូវបានរងគ្រោះដោយព្រឹត្តិការណ៍ បំផ្លិចបំផ្លាញអវកាសសេរី នោះទេទោះបីជារចនាសម្ព័ន្ធរបស់សហគមន៍បានផ្លាស់ប្តូរក៏ដោយ។  នេះអាចបានកំណត់ឈុតសម្រាប់ការវិវត្តន៍នៃរុក្ខជាតិផ្កានៅក្នុង Triassic នេះ (~ 200   លានឆ្នាំមុន ), ដែលបានផ្ទុះនៅ Cretaceous និងទីបី។  ក្រុមដ៏សំខាន់បំផុតនៃរុក្ខជាតិដើម្បីវិវត្តគឺស្មៅដែលបានក្លាយជាសំខាន់នៅក្នុងពាក់កណ្តាលថ្នាក់ទីពីប្រហែល 40   លានឆ្នាំមុន ។  ស្មៅក៏ដូចជាក្រុមដទៃទៀតបានវិវត្តយន្តការថ្មីនៃការរំលាយអាហារដើម្បីរស់រានមានជីវិតនៅ CO ទាប     និងអាកាសធាតុក្តៅនិងស្ងួតនៃតំបន់ត្រូពិចក្នុងរយៈពេល 10 លាននាក់ ចុងក្រោយ   ឆ្នាំ ។
ដើមកំណើត ជំពូករបស់រុក្ខជាតិឆ្នាំ 1997 ត្រូវបានគេស្នើឡើងបន្ទាប់ពី Kenrick និង Crane គឺមានដូចខាងក្រោមដោយការកែប្រែទៅ Pteridophyta ពី Smith et al ។ នេះ Prasinophyceae ជា paraphyletic ង្គុំបែកពូជ algal នៃដើមបៃតងទេតែត្រូវបានចាត់ទុកជាក្រុមមួយនៅខាងក្រៅ Chlorophyta នេះ: អ្នកនិពន្ធនៅពេលក្រោយមិនបានអនុវត្តតាមសំណើនេះ។ រូបភាពតូច| Dicksonia antarctica, ប្រភេទនៃ មែកធាង fern មួយ រុក្ខជាតិដែលទំនងជាស្រដៀងនឹងយើងគឺជារុក្ខជាតិដី ពហុ ដីដែលហៅថា អំប្រ៊ីយ៉ុង ។ រុក្ខជាតិដែលមានសរសៃឈាមបណ្តាលមកពីរុក្ខជាតិសរសៃឈាម ដូចជាពពួកផូស៊ីលនិងរុក្ខជាតិផ្កាជាដើម។  វាក៏រួមបញ្ចូលទាំង bryophytes, ដែល mosses និង liverworts គឺទូទៅបំផុត។
រុក្ខជាតិទាំងអស់នេះមានកោសិកា eukaryotic ជាមួយ ជញ្ជាំងកោសិកាដែល មាន សូលុយស្យែ លហើយភាគច្រើនទទួលបានថាមពលរបស់ពួកគេតាមរយៈ ការ ប្រើ រស្មីសំយោគ ដោយប្រើ ពន្លឺ ទឹកនិង កាបូនឌីអុកស៊ីត ដើម្បីសំយោគអាហារ។ ប្រហែលបីរយប្រភេទរុក្ខជាតិមិនមានរស្មីសំយោគទេប៉ុន្តែជា ប៉ារ៉ាស៊ីត លើប្រភេទដទៃទៀតនៃរុក្ខជាតិរស្មីសំយោគ។  សរីរាង្គបន្តពូជមានភាពខុសគ្នាពី សារាយពណ៌បៃតង ដែលតំណាងឱ្យរបៀបរស់រានមានរស្មីស្រដៀងទៅនឹងប្រភេទរុក្ខជាតិសម័យថ្មីដែលត្រូវបានគេជឿថាមានការវិវត្តពីការមានសរីរៈបន្តពូជដែលត្រូវបានការពារដោយជាលិកាមិនបន្តពូជ។
Bryophytes បានលេចឡើងជាលើកដំបូងក្នុងអំឡុងពេលដំបូង Paleozoic ។ ពួកវាភាគច្រើនរស់នៅក្នុងជម្រកដែលមានសំណើមសម្រាប់រយៈពេលដ៏យូរទោះបីជាប្រភេទសត្វមួយចំនួនដូចជា <i id="mwAZY">Targionia</i> ត្រូវបានគេអត់ធ្មត់។  ប្រភេទសត្វ bryophytes ភាគច្រើននៅតូចនៅក្នុងវដ្ដជីវិតរបស់ពួកគេ។  នេះជាប់ទាក់ទងនឹងការឆ្លាស់គ្នារវាងពីរជំនាន់: ដំណាក់កាល អ័រផ្លូវ ដែលហៅថា ហ្គូអេហ្វហ្វហ្យូត និងដំណាក់កាលនៃ ទ្វេរដង ហៅថា sporophyte ។  នៅក្នុង bryophytes, sporophyte តែងតែត្រូវបានដកហូតនិងនៅតែអាស្រ័យលើអាហារូបត្ថម្ភអាស្រ័យលើ gametophyte មេរបស់ខ្លួន។  អំប្រ៊ីយ៉ុងមានសមត្ថភាពបង្ហូរ កាត់ស្បែក នៅលើផ្ទៃខាងក្រៅរបស់វាដែលជាស្រទាប់គ្រួសមួយដែលផ្តល់នូវភាពធន់ទ្រាំទៅនឹងការសេក។  នៅក្នុង ស្លាបព្រា និង ស្នែងថ្គាម cuticle មួយជាធម្មតាត្រូវបានផលិតតែនៅលើ sporophyte នេះ។  Stomata មិនមានពី liverworts ទេប៉ុន្តែកើតឡើងនៅលើ sporangia នៃ mosses និង hornworts ដែលអនុញ្ញាតឱ្យការផ្លាស់ប្តូរឧស្ម័ន។
រុក្ខជាតិសរសៃឈាមបានបង្ហាញខ្លួនជាលើកដំបូងក្នុងអំឡុងពេល សម័យស៊ីលឡឺរី ហើយដោយពួក កាតូលិក បានចម្រុះនិងរីករាលដាលទៅក្នុងបរិយាកាសដីផ្សេងគ្នាជាច្រើន។ ពួកគេបានបង្កើតការសម្របសម្រួលមួយចំនួនដែលអនុញ្ញាតឱ្យពួកគេរីករាលដាលទៅកន្លែងដែលមិនសូវហ្មត់ចត់ជាងនេះទៀតជាពិសេសកោសិកាសរសៃឈាម xylem និង phloem ដែលដឹកជញ្ជូនទឹកនិងចំណីអាហារនៅក្នុងរាងកាយ។  ប្រព័ន្ធឫសមានសមត្ថភាពក្នុងការទទួលបានដីទឹកនិងសារធាតុចិញ្ចឹមក៏វិវត្តនៅក្នុងអំឡុងពេល Devonian នេះ។  នៅក្នុងរុក្ខជាតិសរសៃឈាមទំនើប sporophyte ជាធម្មតាមានទំហំធំ, សាខា, ឯករាជ្យផ្នែកអាហារូបត្ថម្ភនិងយូរអង្វែង, ប៉ុន្តែមានភស្តុតាងកាន់តែច្រើនឡើងថាភេតូហ្សូអ៊ីកហ្គាអូតូភីតមានភាពស្មុគស្មាញដូច sporophytes ។  gametophytes នៃក្រុមរុក្ខជាតិសរសៃឈាមទាំងអស់វិវត្តទៅជាការថយចុះនៅក្នុងទំហំនិងលេចធ្លោក្នុងវដ្តជីវិត។
នៅក្នុងរុក្ខជាតិគ្រាប់ពូជ microgametophyte ត្រូវបានកាត់បន្ថយពីអង្គការជីវិតដោយឥតគិតថ្លៃ multicellular ទៅកោសិកាមួយចំនួននៅក្នុងគ្រាប់ធញ្ញជាតិ pollen មួយនិង megagametophyte miniaturized នៅខាងក្នុង megasporangium ដែលបានភ្ជាប់ទៅនិងពឹងផ្អែកលើរោងចក្រមេ។ Megasporangium មួយដែលរុំព័ទ្ធទៅក្នុងស្រទាប់ការពារមួយដែលត្រូវបានគេហៅថាជាប៉ារីសត្រូវបានគេស្គាល់ថាជា ពងអូវុល ។  បន្ទាប់ពីការបង្កាត់ដោយមេជីវិតឈ្មោលដែលផលិតដោយគ្រាប់ធញ្ញជាតិ លំអង អំប្រ៊ីយ៉ុង sporophyte លូតលាស់នៅខាងក្នុងអូវុល។  ផ្នែកខាងចុងក្លាយទៅជាសម្លៀកបំពាក់គ្រាប់ហើយពងអូវុលបង្កើតបានជាគ្រាប់។  រុក្ខជាតិដែលមានគ្រាប់ពូជអាចរស់រានមានជីវិតនិងបង្កើតឡើងវិញក្នុងស្ថានភាពក្ដៅខ្លាំងព្រោះវាមិនអាស្រ័យលើទឹកដោយឥតគិតថ្លៃសម្រាប់ចលនាមេជីវិតឈ្មោលឬការអភិវឌ្ឍហ្សែនជីវីតដោយឥតគិតថ្លៃ។
ដើមរុក្ខជាតិដំបូង pteridosperms (ferns គ្រាប់ពូជ) ដែលឥឡូវនេះផុតពូជបានបង្ហាញខ្លួននៅក្នុង Devonian និងចម្រុះតាមរយៈការ Carboniferous នេះ។ ពួកគេជាជីដូនជីតារបស់ក្រុម កាយសម្ព័ន្ធ ទំនើបដែលបច្ចុប្បន្នក្រុមមនុស្សដែលនៅរស់រានមានជីវិត 4 នាក់បានរីករាលដាលនៅសព្វថ្ងៃនេះជាពិសេស កូនកណ្ដុរ ដែលជា ដើមឈើ ដែលគ្របដណ្ដប់លើ ជីវមាត្រ ជាច្រើន។  ឈ្មោះ gymnosperm គឺមកពីពាក្យ ក្រិកដែលមាន សមាសភាព ដូចជាហ្សិនហ្រ្វូមសូកូឡា អាក្រាតនិងស្រោមពងមាន់ជាដើមខណៈដែលពងអូវុលនិងគ្រាប់ជាបន្តបន្ទាប់មិនត្រូវបានដាក់ក្នុងរចនាសម្ព័ន្ធការពារ (carpel ឬផ្លែឈើ) ជាធម្មតានៅលើមាត្រដ្ឋានកោណ។ រូបភាពតូច| កំណត់ហេតុមួយនៅក្នុង ឧទ្យានជាតិ Petrified Forest រដ្ឋ Arizona រុក្ខជាតិ ហ្វូស៊ីល រួមមានឫសឈើ, ស្លឹក, គ្រាប់, ផ្លែឈើ, លំអង, ស្ព័ , phytoliths និង លឿងខ្ចី (ជ័រហ្វូស៊ីលដែលផលិតដោយរោងចក្រមួយចំនួន) ។ រុក្ខជាតិដីហ្វូស៊ីលត្រូវបានគេកត់ត្រានៅក្នុងដីល្បាប់ដីគោកក្រាសខ្ទត់ដីល្បាប់ទន្លេនិងទឹកហូរ។  Pollen , spores និង algae ( dinoflagellates និង acritarchs ) ត្រូវបានគេប្រើសម្រាប់ការណាត់ជួបថ្ម sedimentary ។  សំណល់នៃរុក្ខជាតិហ្វូស៊ីលមិនមានលក្ខណៈធម្មតាដូចសត្វហ្វូស៊ីលឡើយបើទោះបីជាហ្វូស៊ីលរបស់រុក្ខជាតិមានច្រើននៅតាមតំបន់ជាច្រើននៅទូទាំងពិភពលោកក៏ដោយ។
សារធាតុផូស៊ីលដំបូងគេដែលអាចចារឹកបានយ៉ាងពិតប្រាកដសម្រាប់ចក្រភពកម្ពុជាគឺជាសណ្តែកបៃតងផូស៊ីលពី Cambrian ។ ហ្វូស៊ីលទាំងនេះគឺស្រដៀងទៅនឹង ពហុកោសិកាដែល មានជាតិកាល់ស្យូម របស់ Dasycladales ។  មុននេះហ្វូស៊ីល បុព្វបុរស ត្រូវបានគេដឹងថាមានលក្ខណៈស្រដៀងនឹងសារាយបៃតងតែមួយកោសិកាប៉ុន្តែអត្តសញ្ញាណច្បាស់លាស់ជាមួយក្រុមនៃសារាយគឺមិនប្រាកដប្រជា។
ហ្វូស៊ីលដែលត្រូវបានគេស្គាល់ថាមានអាយុច្រើនជាងគេបំផុតមកពី Ordovician ទោះបីជាហ្វូស៊ីលទាំងនេះត្រូវបានបែងចែកក៏ដោយ។ ដោយ ស៊ីរ៉ីរី នហ្វូស៊ីលនៃរុក្ខជាតិទាំងមូលត្រូវបានគេថែរក្សារួមទាំងរុក្ខជាតិសរសៃឈាមសាមញ្ញគឺ ឃុកសុន នៅពាក់កណ្តាល Silurian និង ពពួក Lyagwanathia longifolia lycophyte ដែល មានទំហំធំនិងស្មុគស្មាញច្រើននៅចុង Silurian ។  ពី Devonian ដើម chert Rhynie, បាសាណីភូតលម្អិតនៃ lycophytes និង rhyniophytes ត្រូវបានរកឃើញថាការបង្ហាញសេចក្តីលម្អិតនៃកោសិកាបុគ្គលក្នុងសរីរាង្គរុក្ខជាតិនិងសមាគមសហជីវិតនៃរុក្ខជាតិទាំងនេះជាមួយនឹងផ្សិតនៃលំដាប់ Glomales ។  សម័យ Devon ក៏បានមើលឃើញពីការវិវត្តន៍នៃស្លឹកនិងឫសនិងដើមឈើទំនើបដំបូងគេគឺ អាស្ទូអេផេរីធី ។  ដើមឈើនេះមានស្លឹកដូចច fern និង trunk ជាមួយឈើដូច conifer មួយគឺ heterosporous ផលិត spores នៃទំហំពីរផ្សេងគ្នាដែលជាជំហានដំបូងក្នុងការវិវត្តន៍នៃគ្រាប់។