cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
ហិរណ្យលក្ឝ្មី
ព្រះនាងហិរណ្យលក្ឝ្មី រជ្ជកាល (១០??-១០៨០) បើ​យោល​ទៅ​តាម​សិលាចារឹក​នៅ​ភ្នំរុង និង​តាម​ការ​សិក្សា​ស្រាវជ្រាវ​របស់​លោកហ៊្សក-សឺដេស គេ​អាច​ដឹង​ថា ព្រះបិតា​វ្រះបាទជយវម៌្មទី៦ ព្រះនាមហិរណ្យវម៌្ម ហើយ​ព្រះមាតា​ព្រះនាមហិរណ្យលក្ឝ្មី ហើយពួកទ្រង់​មាន​ព្រះរាជបុត្រ​ទាំង​អស់​បួន​អង្គ ដែល​គេ​ស្គាល់​ព្រះនាមតែ​បី​អង្គ​ប៉ុណ្ណោះ​គឺ ធរណីន្ទ្រវម៌្ម​ទី១ ជយវម៌្មទី៦ បុត្រទី៣ និង​យុវរាជ។
ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ក្សត្រីនៃកម្វុជទេឝចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ក្សត្រីនៃមហិធរបុរចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ក្សត្រីពុទ្ធសាសនាចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ពុទ្ធសាសនិកខ្មែរ
ប្រភព​អ្នកតា​ក្នុង​សង្គម​ខ្មែរ
អ្នកតា​​ខ្មែរ (Neak ta) រូបសំណាក​អ្នកតា​ដំបងដែក ដែល​ត្រូវ​បាន​ស្ថាបនា​ឡើង នៅ​ឯ​តុលាការ​កូន​កាត់​សំរាប់​កាត់ទោស​ខ្មែរ​ក្រហម ។ បច្ចុប្បន្ន​ប្រជាជន​ខ្មែរ​ចំនួន​ដ៏​ច្រើន​លើស​លប់​មាន​ជំនឿ​លើ​ព្រះពុទ្ធសាសនា​ ។ ប៉ុន្តែ​មុន​នឹង​សាសនា​ព្រះពុទ្ធ​ចូល​មក​ក្នុង​ប្រទេស​កម្ពុជា ប្រជាជន​ខ្មែរ​ធ្លាប់​មាន​ជំនឿ​លើ​សាសនា​ព្រាហ្មណ៍ ហើយ​​នៅ​​សម័យ​​ដើម​​មុន​​នឹង​​ទទួល​យក​សាសនា​ព្រាហ្មណ៍​ដែល​នាំចូល​ដោយ​ជនជាតិ​ឥណ្ឌា​នោះ ជនជាតិ​ខ្មែរ​ដើម​ជា​ម្ចាស់​ស្រុក​មាន​អរិយធម៌​និង​ជំនឿ​ផ្ទាល់​ខ្លួន​រួច​ទៅ​ហើយ ដូច​ជា​ការ​ជឿ​លើ​កម្លាំង​ធម្មជាតិ, កម្លាំង​ក្រៅ​ខ្លួន​ដែល​ហៅ​ថា “ជំនឿ​ជីវចលនិយម” ។ តាម​ឯកសារ​ខ្លះ​សរសេរ​ថា៖ ប្រពៃណី​​អ្នក​កាន់​សាសនា​ព្រាហ្មណ៍​នៅ​ប្រទេស​ឥណ្ឌា​តែង​ចាត់​ទុក​វត្ថុ​បី​យ៉ាង​គឺ ព្រះព្រហ្ម, ព្រះសិវៈ (ឥសូរ), ព្រះវិស្ណុ (នារាយណ៍) ថា​ជា​ព្រះអម្ចាស់​របស់​ពួក​គេ ប្រហែល​គ្នា​នឹង​អ្នក​កាន់​ព្រះពុទ្ធ​សាសនា ដែល​តែង​ចាត់​ទុក​វត្ថុបី យ៉ាង គឺព្រះពុទ្ធ, ព្រះធម៌, ព្រះសង្ឃ ជាទីសក្ការៈដែរ ។ ពួក​ព្រាហ្មណ៍​ទុក​ព្រះព្រហ្ម​ជា​ព្រះ​កសាង​លោក, ព្រះ​សិវៈ​ជា​ព្រះ​បង្កើត​លោក និង​បំផ្លាញលោក, ព្រះវិស្ណុ​ជា​ព្រះ​រក្សា​លោក គឺពុំឃើញមានទុក​ព្រះសិវៈជាអ្នកតាទេ ។ តែនៅស្រុកខ្មែរ ឃើញមានទុកព្រះសិវៈជាអ្នកតា ខ្លះហៅថា អ្នកតា​ព្រះ​នារាយណ៍ និងទុកព្រះកាឡី(នាងខ្មៅ) ទេពីព្រះសិវៈជាអ្នកតា ខ្លះហៅថាអ្នកតានាងខ្មៅ ។ ចំពោះព្រះព្រហ្ម មិនឃើញមានទុកជាអ្នកតាទេ ។ ដូចនេះយើង ឃើញថាពាក្យ “អ្នកតា” គ្មាន​នៅ​ក្នុង​សាសនា​ព្រះពុទ្ធ និងសាសនាព្រាហ្មណ៍ឡើយ ។ តាមសៀវភៅ “ព្រះរាជពិធីទ្វារទសមាស” បានបង្ហាញថា ពាក្យ “អ្នកតា” ពុំមានក្នុងសិលាចារិក ឬ​រឿង​បុរាណ​ផ្សេងៗ​ឡើយ ។ គេឃើញ​មាន​ពាក្យ​នេះ​តែ​ក្នុង​រឿងរ៉ាវ ដែលតាក់តែង​ឡើង​​ក្នុង​សម័យក្រោយៗ ប៉ុណ្ណោះ ។ ពាក្យ“អ្នកតា”គូគ្នានឹងពាក្យ “អ្នកដូន” ដែលសម្គាល់ភេទខុសគ្នា ។ ប៉ុន្តែពាក្យ “អ្នកដូន” គេពុំសូវយកមកប្រើប្រាស់ឡើយ ។ ទោះបីជាអ្នកតាភេទ​ប្រុស ឬភេទស្រីក៏ដោយ គេប្រើតែពាក្យ “អ្នកតា”ជាសម្គាល់ដូចគ្នា ។ ឧទាហរណ៍ដូចជា “អ្នកតាជំទាវម៉ៅ” ។
តើអ្នកតាមានប្រភពមកពីណា? អ្នកប្រាជ្ញ និងអ្នកស្រាវជ្រាវជាច្រើន បានបញ្ចោញយោបល់ខុសៗគ្នាអំពីបញ្ហានេះ ។ មតិ​ខ្លះ​យល់​ថា​អ្នកតា​គឺ​ជា​ព្រលឹង​របស់​បុព្វបុរស​ឬ​ជំពូក​មនុស្ស​ជាវីរបុរស(អ្នកខ្លាំង​ពូកែ)ប្រចាំស្រុកឬតំបន់ណាមួយ។ បើមានសេចក្តីជំពាក់ចិត្តដោយកិច្ចការណាមួយក្នុងលោក លុះស្លាប់ហើយតែងតែកើតទៅជាអ្នកតា, ដូចជាឧកញ៉ាសួគ៌ាលោកមឿង ចៅហ្វាយខេត្តពោធិ៍សាត់ ដែលស្លាប់ក្នុងពេលធ្វើសឹកព្រះចន្ទរាជានោះ គេថាទៅកើតជាអ្នកតាឃ្លាំងមឿង នៅខេត្តពោធិ៍សាត់សព្វថៃ្ងនេះ ។ ឯអ្នកខ្លះយល់ថា៖ ពួក​បុព្វបុរស​មាន​ជីតា​ជា​ដើម(ពុំចាំបាច់ជាមនុស្សមានមហិទ្ធិប្ញទ្ធិទេ) នៅពេលស្លាប់ហើយ តែង​ទៅកើតជាខ្មោចមួយពួកនៅចាំថែរក្សាកូនចៅដែលនៅរស់។ ដូច្នេះពាក្យ“អ្នកតា”បានក្លាយទៅជាខ្មោចមួយពួក ដែលនៅរក្សាមនុស្ស ។ មតិខ្លះទៀតថា៖ “អ្នកតា” ក្លាយចេញមកពីពាក្យថា “ទេវតា” ។នៅជំនាន់ដើមប្រហែល ជាហៅថា “អ្នកតាទេវតា” យូរៗមកកាត់ចោល“ទេវ” ចេញនៅត្រឹមតែ“អ្នកតា” ហើយហៅជាប់រៀងមកដល់សព្វថៃ្ងនេះ ដោយហេតុ មនុស្សបុរាណកាលនៅពេលនិយាយហៅឈ្មោះអ្នកធំច្រើនដាក់ពាក្យថា “អ្នក”នៅខាងដើម ។ ដូចយ៉ាងហៅព្រះសង្ឃថា“អ្នកយើង”ហៅស្តេច ថា“អ្នកព្រះបាទជាអម្ចាស់”។ ដូចច្នេះពាក្យ “អ្នកតា” ក្នុងទីនេះចាស់បុរាណសំដៅយកភូមិទេវតា គឺ​ទេវតា​ជាន់ទាប​ដែល​អាស្រ័យ​នៅ​ស្ថាន​មនុស្សលោក​នេះ ។
ហេតុអ្វីបានជាប្រជាជនខ្មែរមានជំនឿលើអ្នកតា?តាមសៀវភៅ “ទំនៀមទម្លាប់​និងពិធីបុណ្យផ្សេងៗ”បានសរសេរបកស្រាយថា៖ មូលហេតុដែលរាប់អានអ្នកតា រហូត​ដល់​ទៅ​ខ្មោច, អារក្ស, បិសាចផ្សេងៗ ជាប់មកពីទំនៀមទម្លាប់មនុស្សក្នុងជាន់ដើម ពីក្នុងសម័យដែលមិនទាន់កើតមានអ្នកប្រាជ្ញ ព្រះពុទ្ធជាដើមក្នុងលោក មានអ្នកល្ងង់ខ្លៅច្រើន ជា​អ្នក​ប្រកប​ដោយ​សេចក្តី​តក់ស្លុតក្នុងរឿងស្លាប់ និងរឿងដែលមិនសមប្រកបច្រើន។ ហេតុនោះកាលណាគេឃើញអ្វីប្លែកចម្លែកអស្ចារ្យក្នុងចិត្ត គេក៏ស្មានថារបស់នោះ គង់មានអានុភាពជួយខ្លួនបាន ទើប​នាំ​គ្នា​បន់បួងសួងសុំឱ្យសម្រេចតាមសេចក្តីប្រាថ្នាជាទីពឹងទៅ។
អ្នកតាមានពីរប្រភេទ
១- ពួកទេវតារក្សាព្រះនគរប្រជាជនខ្មែរតែងហៅថា “អ្នកតាព្រះស្រុក” សម័យក្រុងឧដុង្គមានអ្នកតាឃ្លាំងមឿងនៅខាងត្បូងព្រះបរមរាជវាំង និង​អ្នកតា​ដំបង​ដែក​នៅ​ភ្នំ​ព្រះរាជទ្រព្យ​ជា​អ្នកតា​ព្រះ​ស្រុក ។ នៅ​ក្រុង​ភ្នំពេញ​មានអ្នកតាព្រះចៅនៅវត្តភ្នំជាអ្នកតាព្រះស្រុក ។
២- អ្នកតារក្សាខេត្តស្រុកទាំងឡាយគេហៅថា “អ្នកតាចាស់ស្រុក” ។ អ្នកតាក្រុមនេះជាចន្ទល់ចម្ពាមរបស់ អ្នកតាព្រះស្រុក។នៅក្នុងប្រទេសខ្មែរ មាន​អ្នកតា​ជាច្រើន​នៅ​ពាសពេញ​តាម​ភូមិ, ស្រុក, ខេត្ត​ដូច​ជាអ្នកតាឃ្លាំងមឿងនៅខេត្តពោធិសាត់, អ្នកតាដំបងដែកនៅភ្នំជីសូរ (ក្នុងខេត្តតាកែវ), អ្នកតាជំទាវម៉ៅ​នៅតាមបណ្តោយផ្លូវជាតិលេខ៤ (ភ្នំពេញ​ទៅ​ក្រុង​ព្រះសីហនុ) ​​ជាដើម ។ អាស្រ័យ​ដោយ​មាន​អ្នកតា​ជាច្រើនបែបនេះ ទើបពុទ្ធសាសនបណ្ឌិត្យសម័យដើម បានចងក្រងទុកក្នុងសៀវភៅប្រជុំរឿងព្រេងខ្មែរភាគទី៨ ដែលមាន​រៀបរាប់​ចាប់​តាំង​​​ពី​ដើមកំណើត​ដំបូង​របស់​អ្នកតា​នីមួយៗ ។ ចំពោះ​រូបតំណាងអ្នកតា​ខ្លះវិញ ពុំប្រាកដថា ជារូបបុព្វបុរសកាលនៅរស់ទេ គឺគេគ្រាន់​តែធ្វើរូបសន្មតិ, អ្នកតា​ខ្លះ​ទៀត​មាន​​រូប​តំណាង​​ជា​ដុំថ្ម​តែ​​ប៉ុណ្ណោះ ។ ចំពោះ​ការគោរព​បូជាមានខុសប្លែកគ្នាទៅតាមតំបន់នីមួយៗ ។
យើងសូមលើកយកឧទាហរណ៍មួយដែលក្រុមស្រាវជ្រាវទំនៀមទម្លាប់នៃវិទ្យាស្ថានពុទ្ធសាសនបណ្ឌិត្យ បាន​ចុះ​​ទៅ​ឃើញ​និង​សាកសួរ​ផ្ទាល់ កាលពីថ្ងៃ​ទី ២៣ ខែ មីនា ឆ្នាំ ២០០២ ។ នៅក្នុងភូមិរកា ឃុំស្រយ៉ូវស្រុក​ស្ទឹងសែន ខេត្តកំពង់ធំ មានប្រាសាទចាស់បុរាណមួយ​ដែល​បាក់បែក​ស្ទើរ​បាត់បង់​រូបរាង​​ទៅហើយ។ប្រជាជននៅទីនោះ តែងហៅប្រាសាទនេះថា “ប្រាសាទរកា” ហើយគេមានជំនឿថា នៅក្នុងប្រាសាទនេះ មានអ្នកតាចាំថែរក្សាបងប្អូនអ្នកភូមិទាំងអស់។ អាស្រ័យ​​ដោយ​​​មាន​​​ជំនឿ​​បែប​នេះ ទើប​អ្នក​ភូមិ​តែង​ប្រារឰ​ធ្វើ​ការ​សែន​ ព្រេន​អ្នកតា​តៗ​គ្នា​រហូត​មក​ដល់​បច្ចុប្បន្ន ។ ការសែនព្រេន​នោះ​មាន​លក្ខណៈ​សាមញ្ញ​ជាទីបំផុត គឺ​ជា​រៀង​រាល់​ថៃ្ង​សៅរ៍ គេ​តែង​​នាំ​គ្នា​សែនព្រេន​អ្នកតា ដើម្បីសុំសេចក្តីសុខសេចក្តីចម្រើន ដល់​អ្នកភូមិ​ទាំងអស់ កុំឱ្យមានជំងឺឈឺថ្កាត់អ្វីឡើយ ។ ប៉ុន្តែបើស្ថិតក្នុងករណីខ្លះ​ដូចជា​មាននរណាម្នាក់ឈឺ ឬ​មាន​គ្រោះធម្មជាតិ​​ផ្សេងៗ​ក្នុងភូមិ គេ​ក៏​មាន​ការសែនព្រេន​អ្នកតា​ខុស​ពី​វេលា​ថៃ្ង​សៅរ៍​នោះ​ដែរ ។ រហូតមកដល់បច្ចុប្បន្ន ទោះបីវិទ្យាសាស្ត្រ​មានការរីក​ចម្រើនជឿនលឿនយ៉ាងណាក៏​ដោយ ក៏​អ្នកវិទ្យាសាស្ត្រ​ពុំ​អាច​ប្រឆាំង​ឬ​ធ្វើ​ការ​បកស្រាយ​អំពី​ជំនឿ​ក្រៅ​ខ្លួន​របស់​ប្រជាជន​នៃ​ប្រទេស​នីមួយៗ​ឱ្យ​បានជ្រះស្រឡះបានដែរ តួយ៉ាង ដូចជាបញ្ហា “អ្នកតា” ជាដើម ព្រោះ​ថា​វិទ្យាសាស្ត្រ​ត្រូវការ​ទិន្នន័យ​ពិត​​ឬ​បាតុភូត​ដែល​កើត​ឡើង​ពិត​ប្រាកដ​​តាម​ច្បាប់​​​ធម្មជាតិ​ដើម្បី​យក​ទៅ​ពិសោធន៍​​ម្តង​ហើយ​ម្តង​ទៀត​មុន​នឹង​ទទួល​យក​ឬ​បដិសេធ​ចោល​ទ្រឹស្តី​ឬ​សម្មតិកម្ម​ណា​មួយ ។ ជំនឿ​លើ​អ្នក​តា លើ​ព្រលឹង​ខ្មោច លើ​ព្រះ​អាទិទេព​ លើ​ទេវតា រឿង​ចាប់​​ជាតិ​​ជា​ថ្មី មិន​មែន​ជា​បាតុភូត​កើត​ឡើង​តាម​ច្បាប់​ធម្មជាតិ​ទេ ហេតុ​នេះ​ហើយ​វា​ក៏​គ្មាន​ទិន្នន័យ​សំរាប់​អ្នក​វិទ្យាសាស្ត្រ​ត្រូវ​ចំណាយ​ពេល​សិក្សាស្រាវជ្រាវ​ដែរ ព្រោះ​ពួក​គេ​មិន​អាច​សិក្សា​លើ​វត្ថុ​​ដែល​​គ្មាន​ការ​​ពិត​ក្នុង​ធម្មជាតិ ។
ឯកសារ​យោង
ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ជំនឿប្រជាប្រិយ
អគារភ្លោះប៉េត្រូណាស់
អគារ ប៉មប៉េត្រូណាស់ ដែលត្រូវបានគេស្គាល់ថាជា អគារភ្លោះប៉េត្រូណាស់ និង អគារភ្លោះ KLCC ( ម៉ាឡេ ៖ Menara Berkembar Petronas ) គឺជា អគារខ្ពស់ៗ កម្ពស់ 88 ជាន់នៅ ទីក្រុងគូឡាឡាំពួ ប្រទេសម៉ាឡេស៊ី ។ នៅ 451.9 m ពួកវាជា អគារភ្លោះខ្ពស់ជាងគេ លើពិភពលោក។ ចន្លោះឆ្នាំ 1998 និង 2004 ពួកគេគឺជា អគារខ្ពស់បំផុតនៅលើពិភពលោក ។ អគារ ប៉មប៉េត្រូណាស់ នៅតែជា អគារខ្ពស់បំផុតនៅក្នុងប្រទេសម៉ាឡេស៊ី រហូតដល់ឆ្នាំ 2021 នៅពេលដែលពួកគេត្រូវបានលើសដោយ មើរដេកា 118 ។ ប៉ម ប៉េត្រូណាស់ គឺជាកន្លែងសម្គាល់ដ៏សំខាន់នៃទីក្រុង គូឡាឡាំពួរ រួមជាមួយនឹង ប៉ម គូឡាឡាំពួរ និង មើរដេកា 118 ដែលនៅជិតនោះ ហើយអាចមើលឃើញនៅកន្លែងជាច្រើននៅទូទាំងទីក្រុង។ អគារ ប៉មប៉េត្រូណាស់ មានកម្ពស់ស្ទើរតែដូចគ្នាទៅនឹង មជ្ឈមណ្ឌលពាណិជ្ជកម្មពិភពលោក (1973-2001) ។  <sup class="noprint Inline-Template" style="white-space:nowrap;">]
ស្រុកបរីខាន់
បរីខាន់ ( បូលីខាន់ ) ប្រែមកចំថា បរិគណ្ឌ គឺជាស្រុក ( មឿង ) នៃ ខេត្ត បលិខាំសៃ នៅភាគកណ្តាល ប្រទេសឡាវ ។ មជ្ឈមណ្ឌល​រដ្ឋបាល​របស់​ខ្លួន​គឺ​ក្រុង ​បុរីខាម ។
ន្ឫបតីន្ទ្រវម៌្មទី២
វ្រះបាទឝ្រីន្ឫបតីន្ទ្រវម៌្មទី២ រជ្ជកាល (១០៨០-១១១៣) ព្រះនាមពេលសោយរាជ្យ វ្រះបាទកម្រតេង អញឝ្រីន្ឫបតីន្ទ្រវម្ម៌។ ព្រះអង្គគ្រងរាជ្យនៅរាជធានីយឝោធរបុរ ដោយសារជាប់សាច់ញាតិជាមួយ ឬអាចជាព្រះអនុជវ្រះបាទឧទយាទិត្យវម៌្មទី២ និងហឝ៌វម៌្មទី៣។ បន្ទាប់ ​វ្រះបាទ​ហឝ៌វម៌្ម​ទី៣ គឺ​វ្រះបាទ​ន្ឫបតីន្ទ្រវម៌្មទី២ ​ដែល​ត្រូវ​បាន​តែង​តាំង​ជា​ព្រះ​មហាក្សត្រ​ សោយរាជសម្បត្តិ​ប្រទេស​កម្ពុជា ក្នុង​គ.ស ​១០៨០។ គេ​ពុំ​បាន​ស្គាល់​ដើម​កំណើត​ពិត​ប្រាកដ​របស់​ព្រះអង្គ​ទេ។ តែ គេ​ដឹង​ថា​ព្រះអង្គ​ជា​ព្រះមហាក្សត្រ​ដែល​ប្រកប​ទៅ​ដោយ​ធម៌ គោរព​ត្រឹមត្រូវ​ទៅ​តាម​ច្បាប់​វិន័យ។ ព្រះអង្គ ​ដែល​គង់​នៅ​មហានគរ ត្រូវ​ធ្វើ​សង្គ្រាម​ប្រយុទ្ធ​ទប់ទល់​នឹង​វ្រះបាទ​ជយវម៌្មទី៦ ព្រម​ទាំង​ព្រះរាជវង្ស ជា​រៀង​រហូត​ដល់​ថ្ងៃ​អវសាន្ត​នៃព្រះជន្ម​ព្រះអង្គ​ក្នុង​គ.ស​១១១៣។ ដោយ​ខ្វះ​ឯកសារ គេ​ពុំ​បាន​ស្គាល់​ព្រះរាជា​អង្គ​នេះ​ច្បាស់លាស់​ទេ។
ស្រុកក្រសាំង(ខេត្តក្រមួនស)
=រដ្ឋបាល= ស្រុកក្រសាំង ត្រូវបានបែងចែកជា ឃុំ គឺ÷ =អប់រំ= =វត្តអាម= =មើលផងដែរ=
ក្រុង
ជាដែនរដ្ឋបាលចំណុះអោយខេត្ត ដែលមានដែនសមត្ថកិច្ចការងារស្មើរស្រុក ហើយមានរដ្ឋបាលនៃសង្កាត់ និងភូមិ បំពេញកិច្ចការងារនៅតាមមូលដ្ឋាន។
បញ្ជីអ្នកចម្រៀងកម្ពុជា
នេះជាទំព័របញ្ជីឈ្មោះ អ្នកចម្រៀង ក្នុងប្រទេសកម្ពុជា ដែលមានការពេញនិយមស្ដាប់និង ទទួលស្គាល់កិត្តិនាម និង កេរ្តិ៍ឈ្មោះ ជាផ្លូវការណ៍ ដែលបានចេញផ្សាយនៅក្នុងពិភពសិល្បៈតន្ត្រីក្នុងប្រទេសកម្ពុជា ។
អ្នកចម្រៀងស្ត្រី
ចំណាំ
អ្នកចម្រៀងស្រី
អ្នកចម្រៀង ដែលបានចងក្រងជាអត្ថបទស្តង់ដា
ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:អ្នកចម្រៀងខ្មែរ ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:បញ្ជី
សង្កាត់
ជាដែនរដ្ឋបាលចំណុះអោយ ក្រុង មានភារកិច្ច និងតួនាទីនៃការបំពេញការងារស្មើ ឃុំ ហើយមានភូមិ ចំណុះអោយដែលជាកិច្ចការងារមូលដ្ឋាន។yor
ប៊ួខាវ បញ្ជាមេឃ
រូបភាពតូច សម្បត្តិ បញ្ជាមេឃ ( สมบัติ บัญชาเมฆ  កើតថ្ងៃទី ៨ ខែ ឧសភា ឆ្នាំ ១៩៨២) ប៊ួខាវ បញ្ជាមេឃ ( บัวขาว บัญชาเมฆ  ប៊ូខាវ មានន័យថា "ផ្កាឈូកស") គឺជាអ្នកក្បាច់គុនមកពី ប្រទេសថៃ ដែលមានដើមកំណើតជនជាតិកួយ ដែលពីមុន វៃចេញពី ព័រ ។  នៅ ទីក្រុងបាងកក ប្រទេសថៃ ក្រោមឈ្មោះសង្វៀន ប៊ួខាវ ព.ប្រមុខ ( บัวขาว ป.ประมุข ) គាត់​ប្រកួត​ក្នុង​ប្រភេទ​កីឡា ​មឿងថៃ និង ​ប្រដាល់សេរី។
តំនភ្ជាប់=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/3/37/%E0%B8%9A%E0%B8%B1%E0%B8%A7%E0%B8%82%E0%B8%B2%E0%B8%A7_%E0%B8%9A%E0%B8%B1%E0%B8%8D%E0%B8%8A%E0%B8%B2%E0%B9%80%E0%B8%A1%E0%B8%86.jpg/220px-%E0%B8%9A%E0%B8%B1%E0%B8%A7%E0%B8%82%E0%B8%B2%E0%B8%A7_%E0%B8%9A%E0%B8%B1%E0%B8%8D%E0%B8%8A%E0%B8%B2%E0%B9%80%E0%B8%A1%E0%B8%86.jpg|ស្តាំ|រូបភាពតូច| បួ៊ខាវ បញ្ជាមេឃ ឆ្នាំ 2016
ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:បុគ្គលនៅរស់ ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:Articles containing Thai-language text
សូយ៌្យវម៌្មទី១
ជីវប្រវត្តិ
វ្រះបាទសូយ៌្យវម៌្មទី១ (អានថា:សូ-រ្យៈ-វ-រៈ-មៈ) រជ្ជកាល (គ.ស ១០០២-១០៥០) ព្រះនាមពេលសោយរាជ្យ ធូលីវ្រះបាទកម្រតេងកំត្វន អញឝ្រីសូយ្យ៌វម្ម៌ទេវ។ 	ព្រះអង្គតំរូវឲ្យមន្ត្រីទាំងអស់ធ្វើសច្ចាប្រណិធាន ដូចមានចារឹកនៅលើសសរ ក្លោងទ្វារចូលប្រាសាទភិមានអាកាស និងប្រាសាទឃ្លាំងជើង-ត្បូង។ ព្រះអង្គជាក្សត្រកាន់ព្រហ្មញ្ញសាសនា និកាយព្រះសិវ ព្រះអគ្គមហេសីព្រះនាម វីរលក្ឝ្មី ជាប់ខ្សែជាមួយវ្រះបាទហឝ៌វម៌្មទី១ និង ឦឝានវម៌្មទី២។ ព្រះអង្គកសាងប្រាសាទឃ្លាំងជើង-ត្បូង ភ្នំជីសូយ៌ ភ្នំព្រះវិហារ ស្ថាបនាបង្ហើយប្រាសាទភិមានអាកាស និងប្រាសាទវត្តឯកភ្នំជាដើម។ រាជបុរោហិត គឺឆូលីជេងវ្រះកម្រតេង អញឝ្រីជយេន្ទ្របណ្ឌិត ដែលត្រូវជាប្អូនថ្លៃ របស់ព្រះអង្គ។
សូយ៌្យវម៌្មទី១បានជ្រែករាជ្យវ្រះបាទឧទយាទិត្យវម៌្មទី១ ដោយបង្ក្រាបកងទ័ពរបស់ព្រះអង្គក្នុងឆ្នាំប្រហែល ១០០២។ វ្រះបាទ​សូយ៌្យវម៌្មទី១ ដែល​ទ្រង់​បាន​ដណ្ដើម​រាជ្យ​ពី​វ្រះបាទ​ជយវីរវម៌្មនេះ​ បាន​អះអាង​ថាព្រះអង្គ​ទ្រង់​ជាប់​ព្រះ​ញាតិ​ខាង​មាតា​វ្រះបាទ​ឥន្ទ្រវម៌្មទី១ និង​ជាប់​ញាតិ​ទៅ​នឹង​ព្រះរាជ​បុត្រា​របស់​ព្រះអង្គ គឺយឝោវម៌្មទី១ ហើយ​ទំនង​ជា​មាន​កំណើត​កើត​ជា​នៅ​តម្ព្រ​លិង្គ (នគរ​ស្រី​ធម្មរាជ) ដែល​មាន​តំបន់លីហ្គរជា​មណ្ឌល​កណ្ដាល គឺ​ដែន​ដី​នៅ​ភាគ​ខាង​ជើង​ជ្រោយ​ម៉ាឡេស៊ី សូយ៌្យវម៌្មជារាជបុត្រនៃក្សត្រតម្ព្រលិង្គ ជានគរកាន់ពុទ្ធសាសនាតូចមួយលើទៀបកោះម៉ាឡេ (ថៃសម័យបច្ចុប្បន្ន) ដែលជារដ្ឋចំណុះនៃរដ្ឋសត្រូវអង្គរ គឺឝ្រីវិជ័យ។ ដែន​ដី​នេះ​ជា​សម្បត្តិ​របស់​អាណាចក្រភ្វូណាន រួច​បន្ត​មក​កម្វុជទឹក ហើយ​ស្ថិត​នៅ​ជា​របស់​ខ្មែរ​រហូត​ដល់​ឆ្នាំ​ ១២២០ ទើប​បាត់​បង់។
នៅ​ក្នុង​ការ​វាយ​ដណ្ដើម​រាជ្យ​ពី​វ្រះបាទជយវីរវម៌្ម ព្រះអង្គ​រៀប​ចេញ​ដំណើរ​រៀប​ចំ​ទ័ព​ពី​ខេត្ត​នគររាជ ហើយ​នាំ​ទ័ព​វាយ​ទន្ទ្រាន​យក​បាន​ក្រុង​អង្គរ​នៅ​ឆ្នាំ​១០០៦ ហើយ​ថ្វី​ត្បិត​តែ​រហូត​ដល់​ឆ្នាំ ​១០១០ ទើប​ព្រះអង្គ​ទ្រង់​វាយ​ឈ្នះ​ជា​ស្ថាពរ​ក៏ដោយ ក៏​វ្រះបាទ​សូយ៌្យវម៌្មទី១ ទ្រង់​ចាត់​ទុក​ថា ព្រះអង្គ​បាន​ឡើង​សោយរាជ្យ​តាំង​ពី​ឆ្នាំ​ ១០០២ គឺ​ដំណាល​គ្នា​នឹង​វ្រះបាទជយវីរវម៌្មម្ល៉េះ។ បន្ទាប់ពីសង្គ្រាមអូសបន្លាយជាមួយអ្នកនឹងត្រូវឡើងស្នងរាជ្យបន្តពីឧទយាទិត្យវម៌្មទី១ គឺជយវីរវម៌្មដែលមានដើមកំណើតម៉ាឡេចេញពីនគរម៉ាឡេបុរាណ (បច្ចុប្បន្នម៉ាឡេស៊ី) សូយ៌្យវម៌្មទី១បានប្រកាសឡើងសោយរាជ្យនៅឆ្នាំ ១០១០។ ក្រោយ​ពី​បាន​ជ័យ​ជំនះ​ហើយ ព្រះអង្គ​ទ្រង់​បាន​រៀប​អភិសេក​ជាមួយ​នឹង​អតីត​អគ្គមហេសី​របស់​វ្រះបាទ​ជយវីរវម៌្ម ថែម​ទៀត​ផង។ នៅ​ឆ្នាំ ​១០១១ ព្រះអង្គ​ទ្រង់​បាន​បញ្ជា​អោយ​នាម៉ឺន​សព្វ​មុខ​មន្ត្រី ធ្វើ​ការ​ស្បថ​សច្ចា​ថា ស្មោះ​ត្រង់​នឹង​ព្រះអង្គ​ក្នុង​គ្រប់​កាលៈទេសៈ ពោល​គឺ​ទោះ​ស្ថិត​ក្នុង​ពេល​សង្គ្រាម​ក្តី ឬ​ក៏​ក្នុង​ពេល​មាន​សុខ​សន្តិភាព​ក្តី។ អត្ថបទ​សច្ចាប្រណិធាន​នេះ​មាន​ចារ​នៅ​ខ្លោងទ្វារ​ចូល​ទៅ​ព្រះបរមរាជវាំង។
វ្រះបាទ​សូយ៌្យវម៌្មទី១ ទ្រង់​ជា​ស្ដេច​សឹក​ដ៏​អង់អាច​ក្លាហាន​បំផុត។ ព្រះអង្គ​ទ្រង់​បាន​លើក​ទ័ព​ទៅ​វាយ​ពួក​មន​នៅ​ហរិបុញ្ជយ លាំពូន ហើយ​និង​យុទ្ធនាការ​ដោយ​ជោគជ័យ​ជាច្រើន​លើក​ទៀត ធ្វើ​អោយ​ព្រះអង្គ​អាច​ត្រួតត្រា​បាន​គ្រប​ដណ្ដប់​លើ​វាល​ទំនាប​ទន្លេ​មេទឹក ទាំង​មូល និង​វាល​ទំនាប​ទន្លេ​មេគង្គ​រហូត​ដល់​ហ្លួង​ព្រះ​បាំង។ ក្នុង​វិស័យ​សំណង់ វ្រះបាទ​សូយ៌្យវម៌្មទី១ ទំនង​ជា​បាន​ស្ថាបនា​បង្ហើយ​ប្រាសាទ​ភិមាន​អាកាស ប្រាសាទ​តាកែវ និង​គោបុរៈ នៃ​រាជវាំង។ ក្រៅ​ពី​នេះ ព្រះអង្គ​បាន​កសាង​ប្រាសាទ​ភ្នំ​ជីសូរ ផ្នែក​ខ្លះ​នៃ​ប្រាសាទ​ព្រះវិហារ និងព្រះ​ខ័ន​កំពង់ស្វាយ។ គឺ​វ្រះបាទ​សូយ៌្យវម៌្មទី១ នេះ​ហើយ​ដែល​បាន​រៀប​ចំ​គំរោង​ប្លង់​ទីក្រុង​អង្គរ​ទី​២ ដែល​មាន​ប្រាសាទ​បាពួន ជា​ស្នូលហើយ​ដែល​ត្រូវ​បាន​កសាង​អោយ​សំរេចដោយ​ព្រះរាជបុត្រ ឬ​ចៅ​ក្មួយ​របស់​ព្រះអង្គ ដែល​សោយរាជ្យ​បន្ត​ពី​ព្រះអង្គ។
ក្នុង​ផ្នែក​សាសនា​វិញ វ្រះបាទ​សូយ៌្យវម៌្មទី១ គឺ​ជា​ព្រះមហាក្សត្រ​ខ្មែរ​សម័យ​អង្គរ​ដំបូង​គេ​បង្អស់ ដែល​កាន់​ព្រះពុទ្ធ​សាសនា​មហាយាន។ ក្នុង​រាជ្យ​ព្រះអង្គ​ក៏​ដូច​ជា​រាជ្យ​មុនៗ​ដែរ ថ្វី​ត្បិត​តែ​ព្រះអង្គ​កាន់​ពុទ្ធ​សាសនា ព្រះអង្គ​បាន​យក​ព្រះទ័យ​ទុក​ដាក់​នឹង​ព្រហ្មញ្ញសាសនា និង​សាសនា​ឯ​ទៀត​ដូច​គ្នា។
ជាក់ស្តែង ព្រះអង្គ​ទ្រង់​ចាត់​ចែង​អោយ​មន្ត្រី​របស់​ព្រះអង្គ​ជួស​ជុល​បូជនីយដ្ឋាន និង​បដិមា​ផ្សេងៗ​ខាង​ព្រហ្មញ្ញសាសនា ក្នុង​រាជធានី​ដែល​ខូចខាត​ដោយ​សង្គ្រាម​រដ្ឋប្បវេណីជាដើម។ ហើយ​ក៏​មាន​ចំណារ​នៃ​សិលាចារឹក​ខ្លះ​បាន​អោយ​ដឹង​ថា ក្នុង​រជ្ជកាល​របស់​ព្រះអង្គ ពួកអ្នក​កាន់​សាសនា​ព្រាហ្មណ៍ និង​កាន់​សាសនា​ព្រះពុទ្ធ​នៃ​យាន​ទាំង​ពីរ បាន​រួម​រស់​ដោយ​សុខសាន្ត​ជាមួយ​គ្នា​ទៀត​ផង កាលណោះដែរ ចក្រភពខ្មែរបានប្រកាន់ព្រហ្មញ្ញសាសនាវៃឝ្ណវ សូយ៌្យវម៌្មគឺជាអ្នកកាន់ពុទ្ធសាសនាមហាយានដែលទ្រង់មានការប្រោសប្រណីផងដែរដល់វត្តមានពុទ្ធសាសនាថេរវាទកំពុងរីកចំរើនក្នុងនគរខ្មែរ។ វ្រះបាទ​សូយ៌្យវម៌្មទី១ ទ្រង់​សោយ​ទិវង្គត​នៅ​ឆ្នាំ ​១០៥០ នៃ​គ្រិស្ដសករាជ ដោយ​មាន​ព្រះ​មរណនាម​ថា វ្រះបាទបរមនិវ្វានបទ ស្រដៀងព្រះនាម ស្ដេចក្នុងរឿងនិទានខ្មែរ ព្រះបាទនិព្វានបទ រឺ និព្វានបាទ រឺ និព្វានចក្រ។
សូយ៌្យវម៌្មទី១បានបង្កើតចំណងការទូតជាមួយរាជវង្សចោឡៈនៅឥណ្ឌាខាងត្បូង។ សូយ៌្យវម៌្មទី១បានបញ្ជូនរទេះចំបាំងមួយគ្រឿងជាអំណោយទៅដល់ចក្រវរ្តិនចោឡៈរាជរាជចោឡៈទី១។ វាហាក់បីដូចជាថាព្រះមហាក្សត្រខ្មែរសូយ៌្យវម៌្មទី១បានស្នើសុំជំនួយពីចក្រវរ្តិនចោឡៈដ៏មានឫទ្ធានុភាពរាជេន្ទ្រចោឡៈប្រឆាំងនឹងនគរតម្ព្រលិង្គ។ បន្ទាប់ដឹងអំពីសម្ព័ន្ធភាពរបស់សូយ៌្យវម៌្មជាមួយរាជេន្ទ្រចោឡៈ នគរតម្ព្រលិង្គក៏បានស្នើសុំជំនួយពីក្សត្រឝ្រីវិជយ សង្គ្រាមវិជយតុង្គវម៌្ម។  នៅទីបំផុត រឿងនេះបាននាំឱ្យចក្រភពចោឡៈធ្លាក់ក្នុងការប៉ះទង្គិចគ្នាជាមួយចក្រភពស្រីវិជ័យ។ សង្គ្រាមបានបញ្ចប់ជាមួយជ័យជំនះរបស់រាជវង្សចោឡៈ និងអង្គរនៃកម្វុជទេឝ ហើយការបាត់បង់ភាគច្រើនជារបស់ចក្រភពស្រីវិជ័យ និងនគរតម្ព្រលិង្គ។
រជ្ជកាលរបស់ព្រះអង្គបន្ត ប៉ុន្មាន ៤០ ឆ្នាំ ហើយទ្រង់បានចំណាយរយៈពេលនោះដើម្បីការពាររាជ្យសម្បត្តិរបស់ទ្រង់។ បានត្រូវគេស្គាល់ថាជា "ក្សត្រនៃច្បាប់យុត្តិធម៌" ទ្រង់បានពង្រឹងអំណាចនយោបាយរបស់ទ្រង់ដោយការអញ្ជើញមន្ត្រីក្នុងតំបន់ចំនួនបួនពាក់នាក់ចូលមកកាន់ព្រះបរមរាជវាំង និងស្បថស្បែសច្ចាប្រណិធានស្វាមីភក្ដិស្មោះស្ម័គ្រទៅនឹងទ្រង់។
ព្រះរាជវាំងរបស់ទ្រង់ស្ថិតនៅបរិវេណអង្គរធំ និងទ្រង់គឺជាអ្នកដំបូងក្នុងចំណោមក្សត្រខ្មែរការពាររាជវាំងដែលប្រកបដោយកំពែង។ នៅឆ្នាំ ១០២២ សូយ៌្យវម៌្មទី១បានពង្រីកទឹកដីរបស់ទ្រង់ទៅខាងលិចដល់លវបុរីនៅថៃ និងចូលទៅដល់លាវ។
សំណង់សំខាន់ៗបានសាងឡើងដោយស្ដេចអង្គនេះមាន ប្រាសាទព្រះវិហារ លើភ្នំដងរែក និង វិមានអាកាស។ សូយ៌្យវម៌្មទី១ក៏បានចាប់ផ្ដើមសាងអាងទឹកអង្គរទីពីរ បារាយណ៍ខាងលិច ដែលមានបណ្ដោយ ៨ គ.ម និងទទឹង ២,២ គ.ម។ វាអាចផ្ទុកបានច្រើនជាង ១២៣ លានលីត្រ។ នេះគឺជាបារាយណ៍ខ្មែរធំបំផុតដែលនៅគង់វង្ស។ មានការបញ្ជាក់មួយចំនួនថា សូយ៌្យវម៌្មទី១បានបញ្ជូនអំណោយទៅកាន់រាជេន្ទ្រចោឡៈទី១ ចក្រវរ្តិននៃចក្រភពចោឡៈដើម្បីសំរួលដល់ការដោះដូរពាណិជ្ជកម្មតាមដែលអាចធ្វើបាន។
ទ្រង់ត្រូវបានស្នងរាជ្យបន្តដោយព្រះរាជបុត្ររបស់ទ្រង់ ឧទយាទិត្យវម៌្មទី២ ដែលបានសុគតរង្វង់ឆ្នាំ ១០៦៦ ហើយហឝ៌វម៌្មទី៣ (សទឝិវបទ) បានឡើងសោយរាជ្យជំនួស។ ពេលក្រោយបានបន្តការតស៊ូប្រឆាំងនឹងការបះបោរផ្ទៃក្នុង និងការវាយប្រឆាំងការឈ្លានពានពីពួកចាមរហូតដល់ការសោយទិវង្គតរបស់ទ្រង់នៅឆ្នាំ ១០៨០។
កាលវិភាគសិលាចារឹក
អត្ថប្រយោជន៏មួយទៀតនៃការសិក្សាសិលាចារឹក ដែលគេប្រមូលបានមកអាចអោយយើងកែតំរូវលទ្ធផលនៃការវិភាគកន្លងមក គេបានដឹងថាព្រះមហាក្សត្រខ្មែរបានឡើងសោយរាជ្យសម្បត្តិស្នងរាជ្យពីវ្រះបាទ​ឧទយាទិត្យវម៌្មទី១ ដែលបានចូលទិវង្គតនៅចន្លោះឆ្នាំ ១០០២ នៃគ.ស ក៏ប៉ុន្តែព្រះអង្គមិនមែនជាជនបរទេស ដូចជាគេបានប៉ាន់ស្មាននោះឡើយ។ ការសិក្សាវិភាគសិលាចារឹក K ៩២ នឹង K ៥៧៣ បានបញ្ជាក់អោយដឹងថា វ្រះបាទសូយ៌្យវម៌្មទី១ មានប្រភពពីសន្តតិវង្សជយវម៌្ម ក៏ប៉ុនែ្តជាត្រកូលនៃស្រឡាយសូយ៌វង្ឝទៅវិញ។ ដោយឡែក​ការសិក្សា​ស្រាវជ្រាវថ្មី ក៏បានអោយដឹងទៀតថា បា្រសាទធំៗ ដែលព្រះអង្គបានកសាងលើកំពូលភ្នំដូចជា ភ្នំជីសូយ៌ ភ្នំព្រះវិហារ ភ្នំវត្តភូ ជាដើម កសាងឡើងសំរាប់តំកល់ព្រះឝិវលិង្គរាជរបស់ព្រះអង្គ ដែលមាន​ឈ្មោះថា សិខរេឝ្វរ សូយ៌្យទ្រិ សូយ៌វម៌េតេឝ្វរ និង ជយលេស្ហេត្រ។ល។
យោងទៅលើការវិភាគទិន្ន័យសិលាចារឹក យើងអាចនិយាយបានថា សិលាចារឹកទាក់ទិនទៅនិងពាក្យសម្បថនៅប្រាសាទវិមានអាកាស ក៏ដូចជាពាក្យសម្បថនៅទីកន្លែងផ្សេងៗ​ទៀតដែរ គឺជាអត្ថបទ​អក្សរសិល្ប៏ ហើយវាក៏ជាកំណត់ត្រាប្រវត្តិសាស្រ្តមួយយ៉ាងសំខាន់ បានបង្ហាញថា ជនជាតិខ្មែរនាសម័យមហានគរ ជាជនជាតិមូយច្បាស់លាស់ដឹងបុណ្យដឹងបាប ដឹងខុសដឹងត្រូវ ហើយបានលើក​តំលៃនៃសច្ចធម៌ សីលធម៌ យុត្តិធម៌និងភក្តីភាពយ៉ាងខ្ពស់ស្មើនិងជីវិត។ ហេតុនេះពាក្យសម្បថតំរួចពល មានអត្ថន័យ និងខ្លឹមសារដូចជាអត្ថបទសច្ចា​​ប្រណិធានរបស់​មន្រ្តីសម័យទំនើបនេះ។ ក្នុងអត្ថបទសម្បថរបស់វ្រះបាទសូយ៌្យវម៌្មទី១ យើងឃើញថា​មន្រ្តីគ្រប់ជាន់ថ្នាក់ក្នុងកម្វុជទេឝ ហ៊ានថ្វាយជីវិត កាត់ដៃ បើសិនជាក្បត់នឹងព្រះមហាក្សត្រ ដោយឃុបឃិតជាមួយសត្រូវ។ ម្យ៉ាងទៀង ពួកគេក៏សុខចិត្តចុះនរក​ ៣២ ជាន់ដើម្បីរងទុក្ខជារៀងរហូតដរាបណាព្រះអាទិត្យ និងព្រះចន្ទនៅតែមានពន្លឺ ដរាបនោះពួកគេនៅតែសោយទុក្ខវេទនា។
សាច់ឈាម
សាច់ឈាម (អង់គ្លេស: Flesh) នៅក្នុងសាសនាគ្រីស្ទ មានន័យពីរយ៉ាង:
សូយ៌្យវម៌្មទី១
កាលវិភាគសិលាចារឹក
ការស្រាវជា្រវថ្មីៗរបស់យើង​ បានបំបាត់នូវភាពស្រពិចស្រពិលក្នុងប្រវត្តិសាស្ត្រកម្ពុជា ដែលពាក់ព័ន្ធទៅនឹងបញ្ហាដែលចោទឡើងថា តើវ្រះបាទសូយ៌្យវម៌្មទេវ​ និងវ្រះបាទសូយ៌្យវម៌្ម ជាព្រះរាជាតែមួយ​ព្រះអង្គទេ ឫមួយយ៉ាងតិចណា? ចំពោះយើង ព្រះនាមស្តេចទាំងពីរខាងលើនេះ គឺតំណាងអោយព្រះរាជាមួយព្រះអង្គ គឺវ្រះបាទសូយ៌្យវម៌្មទី១ ពោលគឺពុំមែនជាឈ្មោះមួយទៀតនៃវ្រះបាទជយវីវម៌្មទេវ ដូចដែលលោក​អៃ-ម៉ូនីញេ និងលោកល្វីហ្វីណូត៌ បានសន្និដ្ឋាននោះទេ​។
សាច់ឈាម
ន័យទី១: សំដៅទៅលើរូបសាច់របស់មនុស្ស ឬសត្វ។
សូយ៌្យវម៌្មទី១
តំណក្រៅ
ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:រាជវង្សកៅណ្ឌិន្យ
សាច់ឈាម
ន័យទី២: សំដៅទៅលើលក្ខណៈមួយដែលគ្មានរូបរាង ជាទូទៅជាលក្ខណៈអាក្រក់ ជាភាពកំសោយទាំងខាងរូបកាយ ទាំងខាងផ្លូវចិត្ត ជានិស្ស័យបាប ឬចិត្តដែលចង់តែប្រព្រឹត្តបាប ជាចំណង់ដែលកើតចេញពីតុណ្ហានៃបាបទាំងខាងរូបកាយ ទាំងខាងផ្លូវចិត្ត។
នៅព្រះគម្ពីរ ពាក្យ "សាច់ឈាម" ជាធម្មតាត្រូវបានប្រើសម្រាប់ពិពណ៌អំពីផ្នែកខាងឯរូបសាច់មួយចំនួនរបស់សត្វ និងអំពីលក្ខណៈរបស់មនុស្ស។ នៅក្នុងទម្លាប់របស់គ្រីស្ទាន ពាក្យនេះក៏ត្រូវបានប្រើសំដៅទៅលើទំនោរទៅការប្រព្រឹត្តបាបផងដែរ។
ព្រះគម្ពីរសម្ពន្ធមេត្រីចាស់
ផ្លូវនៃអស់ទាំងសាច់ គឺជាឃ្លាខាងសាសនា ដែលក្នុងអត្ថន័យដើម មានន័យថាសេចក្ដីស្លាប់ ជាជោគវាសនានៃអ្វីទាំងអស់ដែលមានជីវិត។ ឃ្លានេះមិនបានលេចឡើងត្រង់ៗ នៅក្នុងគម្ពីរ King James ទេ ប៉ុន្តែវាត្រូវបានបង្ហាញឲ្យឃើញច្បាស់នៅក្នុងការបកប្រែនោះ។
ព្រះគម្ពីរសម្ពន្ធមេត្រីថ្មី
ស្តាំ|រូបភាពតូច|វិសុទ្ធជន [[Saint Jerome in the Wilderness|Jerome នៅទីរហោស្ថាន។ វិសុទ្ធជននេះបានចំណាយពេល៤ឆ្នាំ នៅទីរហោស្ថានស៊ីរី ក្នុងនាមជាតាបស ដោយធ្វើបាបរូបសាច់របស់ខ្លួន ហើយលើកកម្ពស់វិញ្ញាណរបស់ខ្លួន តាមរយៈការសិក្សារៀនសូត្រ។]] នៅក្នុងរ៉ូម ៧:១៨ សាវ័កប៉ូលនិយាយថា: យ៉ាងណាមិញ នៅសតវត្សទី៤ គោលលទ្ធិរបស់ពួកសាវ័កអះអាងអំពី ការរស់ឡើងវិញនៃសាច់ឈាម គឺរូបកាយដែលជាផ្នែកដ៏សំខាន់មួយរបស់មនុស្ស។
នៅក្នុងភាសាខាងសាសនា ពាក្យ "សាច់ឈាម" បានបង្កប់នូវអត្ថន័យស្ដីអំពីបាបខាងផ្លូវភេទ។
នៅ ១ យ៉ូហាន ២:១៦ មានសរសេរថា:
យ៉ែម សំបូរ
យ៉ែម សំបូរ (២ ធ្នូ ១៩១៣ – ធ្នូ ១៩៨៩) គឺជាអ្នកនយោបាយខ្មែរមួយរូបដែលធ្លាប់កាន់តំណែងជានាយករដ្ឋមន្រ្តីកម្ពុជាចំនួនពីរលើកនៅរវាងឆ្នាំ១៩៤៩ និងឆ្នាំ១៩៥០។
កាមីឡូ
Camilo Echeverry Correa (Medellín, ប្រទេសកូឡុំប៊ី; ថ្ងៃទី ១៦ ខែមីនាឆ្នាំ ១៩៩៤) ដែលត្រូវបានគេស្គាល់ថាជា Camilo គឺជាអ្នកចំរៀងនិងអ្នកនិពន្ធចំរៀងរបស់ប្រទេសកូឡុំប៊ី។
ជីវប្រវត្តិ
អេឆេរីរីកើតនៅទីក្រុង មេឌែល នី ប្រទេសកូឡុំប៊ី នៅថ្ងៃទី ១៦ ខែមីនាឆ្នាំ ១៩៩៤ ជាទីក្រុងដែលគាត់បានសិក្សា។ ឪពុករបស់គាត់គឺអឺហ្គីអូអេឆេរីរីហើយម្តាយរបស់គាត់គឺលីកូ Correa ។
នៅឆ្នាំ ២០១៨ គាត់បានសហការជាមួយឌូ ម៉ានិងរីកគី លើបទចម្រៀង« Desconocidos »ហើយប៉ុន្មានខែក្រោយមក« ឡាបាស៊ី »។
នៅឆ្នាំ ២០១៩ គាត់ត្រូវបានគេតែងតាំងជានាយករដ្ឋមន្រ្តី Premiosflixud នៅក្នុងប្រភេទនៃ "New Urban Generation" និងក្នុងរឿង "Ritmo en la Regadera" សម្រាប់ការសហការរបស់គាត់ជាមួយ Mau & Ricky និង Manuel Turizo ក្នុងរឿង "Desconocidos" ។  នៅក្នុងខែមីនានាងបានបង្ហាញបទចំរៀងដំបូងរបស់នាង "No te vayas" ដែលបង្ហាញពីការចូលរួមរបស់ Evaluna Montaner ។
ឯកសារយោង
ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:អ្នកចម្រៀងកូឡុំប៊ី
រមណីយដ្ឋានទឹកឆា
រមណីយដ្ឋានទឹកឆាមានទីតាំងស្ថិតនៅក្នុងភូមិថ្ម ឃុំក្រូច ស្រុកព្រៃឈរ ខេត្តកំពង់ចាម។ រមណីយដ្ឋាននេះមានចម្ងាយប្រហែល៤២គីឡូម៉ែត្រពីទីរួមខេត្តកំពង់ចាម។ តំបន់នេះសក្តានុពលទាក់ទាញភ្ញៀវទេសចរណ៍រួមមានប្រាសាទបុរាណ និងធារាសាស្រ្តសម្រាប់ស្រោចស្រពដីស្រែកសិកម្មភាគច្រើននៃភ្ញៀវទេសចរគឺនិយមទៅមុជទឹកដ៏ថ្លាយង់ ដែលហូរចេញពីប្រភពទឹកក្រោមដី។ នៅតំបន់នោះមានវារីអគ្គីសនីតូវមួយ ដែលស្ថានាឡើងតាំងថ្ងៃទី១៣ ខែមិថុនា ឆ្នាំ២០០៣ ដោយជំនួយហិរញ្ញវត្ថុពីរាជរដ្ឋាភិបាលជប៉ុន។ នៅលើមាត់ទឹកមានប្រាសាទបុរាណមួយឈ្មោះថា ប្រាសាទព្រះធាតុទឹកឆា ។
ពហុធា
ពហុ​ធា​​ ជាប្រមាណវិធី​បូករឺដកនៃច្រេីនឯកធា។
ជីវ តាក្វាន់
ជីវប្រវត្តិ
លោក ជីវ តាក្វាន់ មាន កំណើតនៅស្រុកវ៉េងតា ខេត្តជាក់កាង ក្នុងភូមិភាគចិនខាងត្បូង ។ លោកគឺជាបេសកទូតរបស់អធិរាជចិនដែលបានមកស្នាក់នៅអង្គរពីឆ្នាំ ១២៩៦ ដល់ឆ្នាំ១២៩៧ ។ កំណត់ហេតុរបស់លោក ជីវ តាក្វាន់ គឺជាឯកសារតែមួយគត់ដែលបានផ្ដល់ព័ត៌មានលម្អិតអំពីជីវភាពរស់នៅ ប្រចាំថ្ងៃ និងទិដ្ឋភាពនៃចក្រភពអង្គរនាសម័យកាលនោះ ។
សំណេរ
លោក​ ជីវ តាក្វាន់ បាន​កត់​ត្រា​ព្រឹត្តិការណ៍​នានា​នៅ​ក្នុង​ប្រទេស​កម្ពុជា​នា​សម័យ​នោះ។ កំណត់​ត្រា​របស់​លោក​ដែល​មាន​ចំណង​ជើង​ថា៖ "ប្រពៃណី​នៃ​អ្នក​ស្រុក​ចេនឡា" បាន​ក្លាយ​​ជា​មូលដ្ឋាន​ប្រវត្តិសាស្ត្រ​យ៉ាង​សំខាន់​មួយ​សម្រាប់​កម្ពុជា។
កំណត់ហេតុ របស់ោក ជីវ តាក្វាន់ ត្រូវបានបកប្រែ​ជា ភាសាខ្មែរ ដោយ លោក លី ធាមតេង បានបោះពុម្ពផ្សាយ​នៅឆ្នាំ១៩៧៣ មានកម្រាស់ ៨១ ទំព័រ ដែលក្នុងនោះ ៦១ ទំព័រជា​ខ្លឹមសារនៃកំណត់ហេតុសុទ្ធ និង ២០ ទំព័រជាការពន្យល់ដើមហេតុ​នៃការបកប្រែ និងសេចក្ដីពន្យល់ពាក្យខ្មែរ​ដែលលោក ជីវ តាក្វាន់ កត់ត្រា​តាមសំនៀងចិន ។ កំណត់ហេតុនេះបែងចែកជា ៤០ ជំពូក ដែលជំពូកខ្លះ​មានតែ២ ឬ៣ បន្ទាត់ និងជំពូកខ្លះ​មានច្រើនទំព័រ ជារួមជំពូកទាំងនេះពិពណ៌នា​អំពី សាសនា ការកាត់ក្ដី ភាពជាព្រះមហាក្សត្រ កសិកម្ម សត្វស្លាប បន្លែ ប្រពៃណីនៃការងូតទឹក និងទាសាទាសី ។
ទិដ្ឋភាពផ្សេងៗនៃជីវភាពខ្មែរ​នៅសតវត្សទី១៣ ដែលលោក ជីវ តាក្វាន់ បានរៀបរាប់ ដូចជា ការស្លៀកពាក់ ឧបករណ៍ប្រើប្រាស់ សត្វអូសទាញ និងការជួញដូរ នៅតែឃើញមានបន្តរហូតមកដល់ទសវត្សឆ្នាំ១៩៩០ ។ ចំណែកឯទិដ្ឋភាពផ្សេងៗទៀត ដូចជា ទាសាទាសី ច្បាប់គ្រប់គ្រង និងការកាត់ក្ដីមិនផ្អែកលើហេតុផលច្បាស់លាស់ ត្រូវបានកែប្រែនៅសតវត្សទី១៩ ។
​ស្រុកភ្នំ​ដី(ខេត្តក្រមួនស)
=រដ្ឋបាល= ស្រុកភ្នំដី ត្រូវបានបែងចែកជា ឃុំ គឺ÷ =អប់រំ= =វត្តអាម= =មើលផងដែរ=
ឃុំមុខដា
=រដ្ឋបាល= ឃុំ មានភូមិ៖
ព្រំប្រទល់
=អប់រំ=
អនុវិទ្យាល័យ
=សាសនា=
ស្ពានបៃ៉លី
ស្ពានប៉ៃលី គឺ​ជា​ប្រភេទ ​ស្ពាន ​ដែល​អាអាចដើរ​បាន ​មុន​ការ​បង្កើត​ឡើង ​។ វាត្រូវបានបង្កើតឡើងក្នុងឆ្នាំ 1940-1941 ដោយ ជនជាតិអង់គ្លេស សម្រាប់ការប្រើប្រាស់យោធាកំឡុង សង្គ្រាមលោកលើកទីពីរ ហើយបានឃើញការប្រើប្រាស់យ៉ាងទូលំទូលាយដោយ អង្គភាពវិស្វកម្មយោធា របស់អង់គ្លេស កាណាដា និងអាមេរិក។ ស្ពានប៉ៃលី មានគុណសម្បត្តិដែលមិនត្រូវការឧបករណ៍ពិសេស ឬឧបករណ៍ធ្ងន់ដើម្បីប្រមូលផ្តុំ។ ធាតុ​ស្ពាន​ឈើ និង​ដែក​មាន​ទំហំ​តូច និង​ស្រាល​ល្មម​អាច​ដាក់​តាម​រថយន្ត​បាន ហើយ​លើក​ដាក់​ដោយ​ដៃ ដោយ​មិន​ចាំបាច់​ប្រើ​ស្ទូច​ឡើយ។ ស្ពាន​មាន​កម្លាំង​គ្រប់គ្រាន់​សម្រាប់​ផ្ទុក​រថក្រោះ។ ស្ពានប៉ៃលី បន្តត្រូវបានប្រើប្រាស់យ៉ាងទូលំទូលាយនៅក្នុងគម្រោងសាងសង់វិស្វកម្មសំណង់ស៊ីវិល និងផ្តល់ផ្លូវឆ្លងកាត់បណ្តោះអាសន្នសម្រាប់ចរាចរណ៍ថ្មើរជើង និងយានយន្ត។ ស្ពានប៉ៃលី និង​ការ​សាងសង់​របស់​វា​ត្រូវ​បាន​គេ​បង្ហាញ​យ៉ាង​លេចធ្លោ​ក្នុង​ភាពយន្ត​ឆ្នាំ 1977 ស្ពានមួយឆ្ងាយពេក(A Bridge Too Far) ។ ស្តាំ|រូបភាពតូច| រូបភាពតូច|
ហ្គានីមេដ (ព្រះ​ច័ន្ទ)
Ganymede ត្រូវបានផ្សំឡើងដោយបរិមាណស្មើគ្នានៃ ថ្ម silicate និង ទឹក ។ វាគឺជា រាងកាយដែល ខុសគ្នា ទាំងស្រុងជាមួយនឹងជាតិដែក ស្នូលរាវ និង មហាសមុទ្រខាងក្នុង ដែលអាចផ្ទុកទឹកច្រើនជាងមហាសមុទ្រទាំងអស់នៅលើផែនដីរួមបញ្ចូលគ្នា។  ផ្ទៃរបស់វាមានពីរប្រភេទសំខាន់ៗនៃដី។ តំបន់ងងឹត ដែលពោរពេញដោយ រណ្តៅប៉ះពាល់ និងចុះកាលបរិច្ឆេទដល់ទៅបួនពាន់លានឆ្នាំមុន គ្របដណ្តប់ប្រហែលមួយភាគបីនៃវា។ តំបន់ដែលស្រាលជាងមុន កាត់តាមចង្អូរ និងជួរភ្នំ ហើយមានតែបុរាណតិចជាងបន្តិចប៉ុណ្ណោះ គ្របដណ្តប់ផ្នែកដែលនៅសល់។ មូលហេតុ​នៃ​ការ​រំខាន​នៃ​ភូគព្ភសាស្ត្រ​នៃ​ផ្ទៃ​ពន្លឺ​មិន​ត្រូវ​បាន​គេ​ដឹង​ច្បាស់​ទេ ប៉ុន្តែ​ទំនង​ជា​ជា​លទ្ធផល​នៃ​ធាតុ ​អាកាសសកម្មភាពដោយសារ កំដៅជំនោរ ។
ដែនម៉ាញេទិចរបស់ Ganymede ប្រហែលជាត្រូវបានបង្កើតឡើងដោយ ការ convection នៅក្នុងស្នូលដែករាវរបស់វា ដែលត្រូវបានបង្កើតឡើងដោយកម្លាំងជំនោររបស់ Jupiter ផងដែរ។  ដែនម៉ាញេទិចដ៏តូចត្រូវបានកប់នៅក្នុង ដែនម៉ាញេទិច ធំជាងឆ្ងាយរបស់ភពព្រហស្បតិ៍ ហើយនឹងបង្ហាញតែជាការរំខានក្នុងតំបន់នៃ ខ្សែវាល ប៉ុណ្ណោះ។ Ganymede មាន ​បរិយាកាស ​អុកស៊ីហ្សែន ​ស្តើង ​ដែល​រួម​មាន O, O 2, និង O 3 ( អូហ្សូន ) ។  អាតូមអ៊ីដ្រូសែន គឺជាធាតុផ្សំនៃបរិយាកាសតិចតួច។ ថាតើ Ganymede មាន ionosphere ដែលទាក់ទងនឹងបរិយាកាសរបស់វា មិនត្រូវបានដោះស្រាយទេ។
ការរកឃើញរបស់ Ganymede ត្រូវបានបញ្ចូលទៅ Galileo Galilei ដែលជាអ្នកសង្កេតការណ៍ដំបូងគេនៅថ្ងៃទី 7 ខែមករា ឆ្នាំ 1610។  ឈ្មោះរបស់វាត្រូវបានណែនាំភ្លាមៗដោយតារាវិទូ Simon Marius បន្ទាប់ពី ទេវកថា Ganymede ដែលជា ព្រះអង្គម្ចាស់ Trojan ចង់បានដោយ Zeus (ក្រិក។ សមភាគីនៃ ភពព្រហស្បតិ៍ ) ដែលបានដឹកគាត់ទៅជាអ្នកកាន់ពែងនៃព្រះ។  ចាប់ផ្តើមជាមួយ Pioneer 10 យានអវកាសជាច្រើនបានរុករក Ganymede ។  ការស៊ើបអង្កេត Voyager, Voyager 1 និង Voyager 2 , ការវាស់វែងចម្រាញ់នៃទំហំរបស់វាខណៈពេលដែលGalileo បានរកឃើញមហាសមុទ្រក្រោមដី និងដែនម៉ាញេទិចរបស់វា។ បេសកកម្មដែលបានគ្រោងទុកបន្ទាប់ទៅកាន់ ប្រព័ន្ធ Jovian គឺ Jupiter Icy Moon Explorer (JUICE)របស់ ទីភ្នាក់ងារអវកាសអឺរ៉ុប ដែលនឹងត្រូវបាញ់បង្ហោះនៅឆ្នាំ 2023។  បន្ទាប់ពីការហោះហើរនៃព្រះច័ន្ទ Galilean ទឹកកកទាំងបី វាត្រូវបានគេគ្រោងនឹងចូលទៅក្នុងគន្លងជុំវិញ Ganymede ។ ការប្រៀបធៀបទំហំ ផែនដី ព្រះ ច័ន្ទ (កំពូលឆ្វេង) និង Ganymede (បាតឆ្វេង)
ប្រវត្តិ
កំណត់ត្រាតារាសាស្ត្រចិនរាយការណ៍ថានៅឆ្នាំ 365 មុនគ.ស លោក Gan De បានរកឃើញអ្វីដែលអាចជាព្រះច័ន្ទនៃភពព្រហស្បតិ៍ ប្រហែលជា Ganymede ដោយភ្នែកទទេ។  ទោះជាយ៉ាងណាក៏ដោយ Gan De បានរាយការណ៍ពីពណ៌របស់ដៃគូថាជាពណ៌ក្រហម ដែលធ្វើអោយមានការងឿងឆ្ងល់ ចាប់តាំងពីព្រះច័ន្ទមានភាពស្រពិចស្រពិលពេកសម្រាប់ពណ៌របស់ពួកគេដែលមិនអាចយល់បានដោយភ្នែកទទេ។  Shi Shen និង Gan De រួមគ្នាធ្វើការសង្កេតយ៉ាងត្រឹមត្រូវអំពីភពធំៗទាំងប្រាំ។
នៅថ្ងៃទី 7 ខែមករា ឆ្នាំ 1610 Galileo Galilei បានប្រើតេឡេស្កុបដើម្បីសង្កេតមើលអ្វីដែលគាត់គិតថាជាផ្កាយបីនៅជិតភពព្រហស្បតិ៍ រួមទាំងអ្វីដែលប្រែទៅជា Ganymede, Callisto និងរាងកាយមួយដែលប្រែទៅជាពន្លឺរួមបញ្ចូលគ្នាពី Io និង Europa ; នៅយប់បន្ទាប់គាត់បានកត់សម្គាល់ឃើញថាពួកគេបានផ្លាស់ប្តូរ។ នៅថ្ងៃទី 13 ខែមករា គាត់បានឃើញព្រះច័ន្ទទាំងបួនក្នុងពេលតែមួយជាលើកដំបូង ប៉ុន្តែបានឃើញព្រះច័ន្ទនីមួយៗមុនកាលបរិច្ឆេទនេះយ៉ាងហោចណាស់ម្តង។ នៅថ្ងៃទី 15 ខែមករា Galileo បានសន្និដ្ឋានថាផ្កាយពិតជាកំពុងវិលជុំវិញភពព្រហស្បតិ៍។
ឈ្មោះ
Galileo បានទាមទារសិទ្ធិក្នុងការដាក់ឈ្មោះព្រះច័ន្ទដែលគាត់បានរកឃើញ។ គាត់បានចាត់ទុក "Cosmian Stars" ហើយបានតាំងលំនៅនៅលើ " Medicean Stars " ជាកិត្តិយសដល់ Cosimo II de' Medici ។
តារាវិទូជនជាតិបារាំង Nicolas-Claude Fabri de Peiresc បានស្នើឈ្មោះបុគ្គលពី គ្រួសារ Medici សម្រាប់ឋានព្រះច័ន្ទ ប៉ុន្តែសំណើរបស់គាត់មិនត្រូវបានគេយកទេ។  Simon Marius ដែលដើមឡើយបានអះអាងថាបានរកឃើញផ្កាយរណប Galilean  បានព្យាយាមដាក់ឈ្មោះព្រះច័ន្ទថា "Saturn of Jupiter" ដែលជា "Jupiter of Jupiter" (នេះគឺជា Ganymede) "Venus of Jupiter" ។ និង "បារតនៃភពព្រហស្បតិ៍" ឈ្មោះមួយទៀតដែលមិនធ្លាប់មាន។ ពីការផ្ដល់យោបល់ដោយ Johannes Kepler Marius បានស្នើឱ្យប្រើប្រព័ន្ធដាក់ឈ្មោះផ្សេងដោយផ្អែកលើ ទេវកថាក្រិច : គាត់ស្រឡាញ់ខ្លាំងជាងនេះទៅទៀតដែល Ganymede គឺជាក្មេងប្រុសដ៏ស្រស់ស្អាត កូនប្រុសរបស់ស្តេច Tros; Io,] Europe, the boy Ganymede និង Calisto លេងសើចពេកត្រូវបាន Jupiter ពេញចិត្តពេក។
... បន្ទាប់មកមាន Ganymede ដែលជាកូនប្រុសដ៏សង្ហារបស់ ស្តេច Tros ដែល Jupiter បានយកទម្រង់ជាឥន្ទ្រី ដឹកទៅកាន់ឋានសួគ៌នៅលើខ្នងរបស់គាត់ ដូចដែលកវីនិយាយយ៉ាងអស្ចារ្យ ... [ព្រះច័ន្ទ] ទីបីត្រូវបានគេហៅថា Ganymede ដោយខ្ញុំ។ ដោយសារតែពន្លឺដ៏អស្ចារ្យរបស់វា ... Io, Europa, ក្មេងប្រុស Ganymede និង Callisto ពេញចិត្តយ៉ាងខ្លាំង Zeus ។ ឈ្មោះនេះ និងផ្កាយរណប Galilean ផ្សេងទៀតបានធ្លាក់ចូលទៅក្នុងភាពមិនពេញចិត្តក្នុងរយៈពេលដ៏សន្ធឹកសន្ធាប់ ហើយមិនមានការប្រើប្រាស់ជាទូទៅរហូតដល់ពាក់កណ្តាលសតវត្សទី 20 ។ នៅក្នុងអក្សរសិល្ប៍តារាសាស្ត្រជាច្រើនមុននេះ Ganymede ត្រូវបានសំដៅជំនួសដោយការកំណត់លេខរ៉ូម៉ាំង Jupiter III (ប្រព័ន្ធណែនាំដោយ Galileo) នៅក្នុងពាក្យផ្សេងទៀត "ផ្កាយរណបទីបីរបស់ Jupiter" ។ បន្ទាប់ពីការរកឃើញព្រះច័ន្ទនៃភពសៅរ៍ ប្រព័ន្ធដាក់ឈ្មោះផ្អែកលើ Kepler និង Marius ត្រូវបានប្រើសម្រាប់ព្រះច័ន្ទរបស់ Jupiter ។  Ganymede គឺជាព្រះច័ន្ទតែមួយរបស់ Galilean នៃ Jupiter ដែលត្រូវបានគេដាក់ឈ្មោះតាមបុរសដូចជា Io, Europa និង Callisto គាត់គឺជាគូស្នេហ៍របស់ Zeus ។
គន្លង និងការបង្វិល
Laplace resonance នៃ Ganymede, Europa, និង Io (ការភ្ជាប់ត្រូវបានបន្លិចដោយការផ្លាស់ប្តូរពណ៌) Ganymede គោចរជុំវិញ ភពព្រហស្បតិ៍នៅចម្ងាយ 1,070,400 គីឡូម៉ែត្រ ដែលទីបីក្នុងចំណោមផ្កាយរណប Galilean  និងបញ្ចប់បដិវត្តន៍រៀងរាល់ប្រាំពីរថ្ងៃបីម៉ោងម្តង។ ដូចព្រះច័ន្ទដែលគេស្គាល់ភាគច្រើនដែរ Ganymede ត្រូវ បានចាក់សោ ដោយទឹកដោយផ្នែកម្ខាងតែងតែបែរមុខទៅរកភពផែនដី ដូច្នេះហើយថ្ងៃរបស់វាក៏មានប្រាំពីរថ្ងៃនិងបីម៉ោងផងដែរ។  គន្លងរបស់វាមានភាពច្របូកច្របល់បន្តិច ហើយមានទំនោរទៅ អេក្វាទ័រ Jovian ជាមួយនឹង ភាព ប្រែប្រួល និង ទំនោរ ផ្លាស់ប្តូរ តាមកាលកំណត់ ដោយសារតែទំនាញទំនាញព្រះអាទិត្យ និងភព នៅ លើមាត្រដ្ឋាននៃសតវត្ស។ ជួរនៃការផ្លាស់ប្តូរគឺ 0.0009–0.0022 និង 0.05–0.32° រៀងគ្នា។ ការប្រែប្រួលគន្លងទាំងនេះបណ្តាលឱ្យ លំអៀងអ័ក្ស (មុំរវាងអ័ក្សបង្វិល និងគន្លង) ប្រែប្រួលចន្លោះពី 0 ទៅ 0.33°។
មានសម្មតិកម្មពីរសម្រាប់ប្រភពដើមនៃ Resonance Laplace ក្នុងចំណោម Io, Europa, និង Ganymede: ថាវាជា primordial ហើយមានតាំងពីការចាប់ផ្តើមនៃប្រព័ន្ធព្រះអាទិត្យ។  ឬថាវាបានអភិវឌ្ឍបន្ទាប់ពីការ កកើតនៃប្រព័ន្ធព្រះអាទិត្យ ។ លំដាប់នៃព្រឹត្តិការណ៍ដែលអាចកើតមានសម្រាប់សេណារីយ៉ូចុងក្រោយមានដូចខាងក្រោម៖ Io បានលើកឡើងជំនោរនៅលើភពព្រហស្បតិ៍ ដែលបណ្តាលឱ្យគន្លងរបស់ Io ពង្រីក (ដោយសារតែការអភិរក្សនៃសន្ទុះ) រហូតដល់វាជួបប្រទះនូវប្រតិកម្ម 2:1 ជាមួយ Europa ។ បន្ទាប់ពីនោះការពង្រីកបានបន្ត ប៉ុន្តែ ពេលវេលា មុំមួយចំនួន ត្រូវបានផ្ទេរទៅ Europa ខណៈដែលសំឡេងរោទិ៍បានបណ្តាលឱ្យគន្លងរបស់វាពង្រីកផងដែរ។ ដំណើរការនេះបានបន្តរហូតដល់ Europa ជួបប្រទះនឹង 2: 1 resonance ជាមួយ Ganymede ។ នៅទីបំផុត អត្រារសាត់នៃការភ្ជាប់គ្នារវាងព្រះច័ន្ទទាំងបីត្រូវបានធ្វើសមកាលកម្ម និងជាប់គាំងនៅក្នុងសម្លេង Laplace ។
លក្ខណៈរូបវន្ត
រូបភាពនៃ Ganymede ផ្តោតលើបណ្តោយ 45° W. តំបន់ងងឹតគឺតំបន់ Perrine (ខាងលើ) និងតំបន់ Nicholson (ខាងក្រោម) ។ រណ្តៅរណ្ដៅដែលលេចធ្លោគឺ Tros (ខាងស្តាំខាងលើ) និង Cisti (ខាងឆ្វេងខាងក្រោម)។ ទិដ្ឋភាពគុណភាពបង្ហាញខ្ពស់ចំនួនបីរបស់ Ganymede ថតដោយ យាន Voyager 1 នៅជិតជិតបំផុតនៅថ្ងៃទី 9 ខែកក្កដា ឆ្នាំ 1979 ។
ទំហំ
ជាមួយនឹងអង្កត់ផ្ចិតប្រហែល 5270 គីឡូម៉ែត្រនិងម៉ាស់1.48 × 10 20 តោន Ganymede គឺជាព្រះច័ន្ទដែលធំជាងគេ និងធំជាងគេបំផុតនៅក្នុងប្រព័ន្ធព្រះអាទិត្យ។  វាមានទំហំធំជាងព្រះច័ន្ទដ៏ធំបំផុតទីពីរបន្តិច ផ្កាយរណប Titan របស់ Saturn ហើយមានទំហំធំជាងពីរដងដូចព្រះច័ន្ទរបស់ផែនដី។ វាមានទំហំធំជាងភព Mercury (អង្កត់ផ្ចិត 4880 គីឡូម៉ែត្រ) ទោះបីជាធំជាងឆ្ងាយក៏ដោយ នៅត្រឹមតែ 45 ភាគរយនៃម៉ាស់ Mercury ប៉ុណ្ណោះ។
សមាសភាព
ដង់ស៊ីតេ មធ្យម របស់ Ganymede 1.936 ក្រាម / សង់ទីម៉ែត្រ 3 (ធំជាង Callisto បន្តិច) បង្ហាញពីសមាសធាតុនៃវត្ថុធាតុថ្មប្រហែលផ្នែកស្មើគ្នា និងភាគច្រើនជាទឹកកក ទឹក ។  ទឹកខ្លះជារាវ បង្កើតបានជាមហាសមុទ្រក្រោមដី។  ប្រ ភាគដ៏ធំ នៃទឹកកកគឺនៅចន្លោះពី 46 ទៅ 50 ភាគរយ ដែលទាបជាងបន្តិចនៅក្នុង Callisto ។  ទឹកកកដែលងាយនឹងបង្កជាហេតុបន្ថែមមួយចំនួនដូចជា អាម៉ូញាក់ ក៏អាចមានវត្តមានផងដែរ។  សមាសភាពពិតប្រាកដនៃ ថ្ម របស់ Ganymede មិនត្រូវបានគេដឹងទេប៉ុន្តែប្រហែលជាជិតនឹងសមាសភាពនៃ L /ប្រភេទ LL ប្រភេទ chondrites ធម្មតា,  ដែលត្រូវបានកំណត់លក្ខណៈដោយ ជាតិដែក សរុប តិចជាង ដែកលោហធាតុតិច និង អុកស៊ីដជាតិដែក ច្រើនជាង H chondrites ។ សមាមាត្រទម្ងន់នៃជាតិដែកទៅនឹង ស៊ីលីកុន មានចន្លោះពី 1.05 និង 1.27 នៅក្នុង Ganymede ចំណែក សមាមាត្រព្រះអាទិត្យ គឺប្រហែល 1.8 ។
លក្ខណៈផ្ទៃ
សូមមើលផងដែរ៖ បញ្ជីលក្ខណៈភូមិសាស្ត្រនៅលើ Ganymede
Ganymede ( មិថុនា 7 មិថុនា 2021) រណ្ដៅ Tros ថតដោយ Juno នៅថ្ងៃទី 7 ខែមិថុនា ឆ្នាំ 2021។
រូបភាពយានអវកាស Galileo ពណ៌ដែលប្រសើរឡើង នៃអឌ្ឍគោលរបស់ Ganymede ។  កាំរស្មីដ៏លេចធ្លោរបស់រណ្ដៅ Tashmetum គឺនៅខាងស្តាំខាងក្រោម ហើយវាលធំនៃ Hershef នៅខាងស្តាំខាងលើ។ ផ្នែកមួយនៃងងឹត Nicholson Regio គឺនៅខាងឆ្វេងខាងក្រោម ចងនៅខាងស្តាំខាងលើដោយ Harpagia Sulcus ។
ផ្ទៃរបស់ Ganymede មាន albedo ប្រហែល 43 ភាគរយ។  ទឹកកកទឹកហាក់ដូចជាមានគ្រប់ទីកន្លែងនៅលើផ្ទៃរបស់វាជាមួយនឹងប្រភាគនៃ 50-90 ភាគរយ  ច្រើនជាងនៅក្នុង Ganymede ទាំងមូល។ វិសាលគម ជិតអ៊ីនហ្វ្រារ៉េដ បានបង្ហាញឱ្យឃើញពីវត្តមាននៃ ក្រុមស្រូបយក ទឹកកកទឹកខ្លាំង នៅចម្ងាយរលក 1.04, 1.25, 1.5, 2.0 និង 3.0 μm ។  ដី​ដែល​មាន​ចង្អូរ​ភ្លឺ​ជាង ហើយ​មាន​ធាតុ​ត្រជាក់​ជាង​ដី​ងងឹត។  ​​ការវិភាគនៃគុណភាពបង្ហាញខ្ពស់ ជិតអ៊ីនហ្វ្រារ៉េដ និង កាំរស្មី UV ដែល ទទួលបានដោយ Galileo យានអវកាស និងពីការសង្កេតលើផែនដី បានបង្ហាញនូវវត្ថុធាតុផ្សេងៗដែលមិនមែនជាទឹក៖ កាបូនឌីអុកស៊ីត ស្ពាន់ធ័រឌីអុកស៊ីត និងអាច ស៊ី យ៉ា ណូ ហ្សែ ន អ៊ីដ្រូសែនស៊ុលហ្វាត និង សមាសធាតុសរីរាង្គ ផ្សេងៗ ។  លទ្ធផល Galileo បានបង្ហាញផងដែរនូវ ម៉ាញ៉េស្យូមស៊ុលហ្វាត (MgSO 4 ) និង សូដ្យូមស៊ុលហ្វាត (Na 2 SO 4 ) នៅលើផ្ទៃរបស់ Ganymede ។  អំបិលទាំងនេះអាចមានប្រភពចេញពីមហាសមុទ្រនៅក្រោមដី។ រណ្តៅភ្នំភ្លើង Gula និង Acelous (បាត) នៅក្នុងដីចង្អូរនៃ Ganymede ជាមួយនឹងការ ច្រានចេញ " ជើងទម្រ " និង កំពែង. ផ្ទៃ Ganymedian albedo គឺ asymmetric ណាស់; អឌ្ឍគោលនាំមុខ  គឺភ្លឺជាងអឌ្ឍគោលបន្ទាប់។  នេះគឺស្រដៀងទៅនឹង Europa ប៉ុន្តែបញ្ច្រាសសម្រាប់ Callisto ។  អឌ្ឍគោលខាងក្រោយនៃ Ganymede ហាក់ដូចជាសំបូរទៅដោយស្ពាន់ធ័រឌីអុកស៊ីត។  ការចែកចាយកាបូនឌីអុកស៊ីតមិនបង្ហាញពី asymmetry អឌ្ឍគោលណាមួយទេ ទោះបីជាវាមិនត្រូវបានគេសង្កេតឃើញនៅជិតបង្គោលក៏ដោយ។  រណ្តៅប៉ះពាល់ នៅលើ Ganymede (លើកលែងតែមួយ) មិនបង្ហាញពីការបង្កើននូវកាបូនឌីអុកស៊ីត ដែលសម្គាល់វាពី Callisto ផងដែរ។ ឧស្ម័នកាបូនឌីអុកស៊ីតរបស់ Ganymede ប្រហែលជាត្រូវបានបាត់បង់កាលពីអតីតកាល។
ផ្ទៃរបស់ Ganymede គឺជាការលាយឡំនៃប្រភេទដីពីរប្រភេទ៖ ចាស់ណាស់ ក្រហូង ខ្ពស់ តំបន់ងងឹត និងក្មេងជាង (ប៉ុន្តែនៅតែបុរាណ) តំបន់ស្រាលជាង ដែលសម្គាល់ដោយអារេធំទូលាយនៃចង្អូរ និងជួរ។ ផ្ទៃងងឹតដែលរួមមានប្រហែលមួយភាគបីនៃផ្ទៃ  មានដីឥដ្ឋ និងសារធាតុសរីរាង្គដែលអាចបង្ហាញពីសមាសធាតុនៃផលប៉ះពាល់ដែលផ្កាយរណប Jovian ទទួលស្គាល់។
យន្តការកំដៅដែលត្រូវការសម្រាប់ការបង្កើតដីដែលមានចង្អូរនៅលើ Ganymede គឺជាបញ្ហាដែលមិនអាចដោះស្រាយបាននៅក្នុង វិទ្យាសាស្ត្រភព ។ ទិដ្ឋភាពសម័យទំនើបគឺថា ដីមានចង្អូរភាគច្រើនជា tectonic នៅក្នុងធម្មជាតិ។  Cryovolcanism ត្រូវបានគេគិតថាបានដើរតួនាទីតិចតួចប៉ុណ្ណោះ ប្រសិនបើមាន។  កងកម្លាំងដែលបណ្តាលឱ្យមានភាពតានតឹងខ្លាំងនៅក្នុង lithosphere ទឹកកក Ganymedian ចាំបាច់ដើម្បីចាប់ផ្តើមសកម្មភាព tectonic អាចត្រូវបានភ្ជាប់ទៅនឹង ព្រឹត្តិការណ៍ កំដៅទឹក ជំនោរ កាលពីអតីតកាល ដែលអាចបណ្តាលមកពីនៅពេលដែលផ្កាយរណបឆ្លងកាត់តាមគន្លងគន្លងមិនស្ថិតស្ថេរ។ ការបត់បែននៃទឹកកកអាចនឹងធ្វើឱ្យផ្ទៃខាងក្នុងក្តៅ និងធ្វើឱ្យផ្ទៃ lithosphere មានការវិវឌ្ឍន៍នៃស្នាមប្រេះ និង ភាពច្របូកច្របល់ និងការ ចាប់យកភាព ខុសឆ្គង ដែលលុបបំបាត់ដីចាស់ និងងងឹតនៅលើ 70 ភាគរយនៃផ្ទៃ។  ការបង្កើតដីដែលមានចង្អូរក៏អាចភ្ជាប់ជាមួយនឹងការបង្កើតស្នូលដំបូង និងកំដៅជំនោរជាបន្តបន្ទាប់នៃផ្ទៃខាងក្នុងរបស់ Ganymede ដែលអាចបណ្តាលឱ្យមានការពង្រីកបន្តិចនៃ Ganymede ពី 1 ទៅ 6 ភាគរយដោយសារតែការ ផ្លាស់ប្តូរដំណាក់កាល នៅក្នុងទឹកកក និង ការពង្រីកកំដៅ ។  ក្នុងអំឡុងពេលការវិវត្តន៍ជាបន្តបន្ទាប់យ៉ាងជ្រៅ ទឹកក្ដៅ អាច កើនឡើងពីស្នូលទៅផ្ទៃ ដែលនាំទៅដល់ការខូចទ្រង់ទ្រាយនៃស្រទាប់ផ្ទៃទឹកនៃ lithosphere ។  កំដៅវិទ្យុសកម្ម នៅក្នុងផ្កាយរណបគឺជាប្រភពកំដៅបច្ចុប្បន្នដែលពាក់ព័ន្ធបំផុត ដែលរួមចំណែកដល់ជម្រៅមហាសមុទ្រ។ គំរូស្រាវជ្រាវបានរកឃើញថា ប្រសិនបើ eccentricity នៃគន្លងគឺជាលំដាប់នៃរ៉ិចទ័រធំជាងបច្ចុប្បន្ន (ដូចដែលវាធ្លាប់មានកាលពីអតីតកាល) កំដៅជំនោរនឹងក្លាយជាប្រភពកំដៅដ៏សំខាន់ជាងកំដៅវិទ្យុសកម្ម។
រណ្តៅត្រូវបានគេឃើញនៅលើប្រភេទដីទាំងពីរប្រភេទ ប៉ុន្តែមានលក្ខណៈទូលំទូលាយជាពិសេសនៅលើដីងងឹត៖ វាហាក់ដូចជាឆ្អែតជាមួយនឹងរណ្ដៅដី ហើយបានវិវត្តន៍យ៉ាងទូលំទូលាយតាមរយៈព្រឹត្តិការណ៍ផលប៉ះពាល់។  ដីដែលមានចង្អូរភ្លឺជាងមានលក្ខណៈពិសេសផលប៉ះពាល់តិចតួចជាច្រើន ដែលមានសារៈសំខាន់តិចតួចចំពោះការវិវត្តន៍នៃសំបកផែនដី។  ដង់ស៊ីតេនៃរណ្ដៅចង្អុលបង្ហាញពីអាយុ 4 ពាន់លានឆ្នាំសម្រាប់ដីងងឹត ស្រដៀងទៅនឹងតំបន់ខ្ពង់រាបនៃព្រះច័ន្ទ និងអាយុតិចជាងបន្តិចសម្រាប់ដីដែលមានចង្អូរ (ប៉ុន្តែតើក្មេងជាងនេះមិនប្រាកដទេ) ។  Ganymede ប្រហែលជាបានជួបប្រទះរយៈពេលនៃការធ្លាក់រណ្ដៅខ្លាំងកាលពី 3.5 ទៅ 4 ពាន់លានឆ្នាំមុនស្រដៀងទៅនឹងព្រះច័ន្ទ។ ប្រសិនបើជាការពិត ផលប៉ះពាល់ភាគច្រើនបានកើតឡើងនៅក្នុងសម័យនោះ ចំណែកឯអត្រារណ្ដៅដីមានតិចជាងតាំងពីពេលនោះមក។  រណ្តៅទាំងសងខាង និងត្រូវបានកាត់ដោយប្រព័ន្ធចង្អូរ ដែលបង្ហាញថាចង្អូរខ្លះមានលក្ខណៈបុរាណណាស់។ រណ្តៅ​រណ្ដៅ​តូចៗ​ដែល​មាន​កាំរស្មី​បញ្ចេញ​ចេញ​ក៏​អាច​មើល​ឃើញ​ដែរ។  រណ្ដៅ Ganymedian មានភាពលំអៀងជាងអ្នកដែលនៅលើឋានព្រះច័ន្ទ និងបារត។ នេះប្រហែលជាដោយសារតែធម្មជាតិទន់ខ្សោយនៃសំបកទឹកកករបស់ Ganymede ដែលអាច (ឬអាច) ហូរ ហើយដោយហេតុនេះធ្វើឱ្យការធូរស្រាល។ រណ្ដៅ​បុរាណ​ដែល​ធូរស្រាល​បាន​បាត់​ទៅ​ហើយ បន្សល់​ទុក​តែ​«​ខ្មោច​»​នៃ​រណ្ដៅ​ភ្នំ​ដែល​គេ​ស្គាល់​ថា​ជា​ភ្នំភ្លើង ​បំផុត ​។
លក្ខណៈពិសេសដ៏សំខាន់មួយនៅលើ Ganymede គឺជាវាលទំនាបងងឹតមួយដែលមានឈ្មោះថា Galileo Regio ដែលមានចង្អូរផ្ចិត ឬរណ្តៅជាច្រើន ដែលទំនងជាត្រូវបានបង្កើតឡើងក្នុងអំឡុងពេលនៃសកម្មភាពភូមិសាស្ត្រ។
Ganymede ក៏មានមួករាងប៉ូលផងដែរ ដែលទំនងជាមានទឹកកក។ សាយសត្វលាតសន្ធឹងដល់រយៈទទឹង 40°។  មួកប៉ូលទាំងនេះត្រូវបានគេមើលឃើញជាលើកដំបូងដោយ យានអវកាស Voyager ។ ទ្រឹស្ដីស្តីពីការបង្កើតមួករួមមានការផ្លាស់ប្តូរទឹកទៅកាន់រយៈទទឹងខ្ពស់ជាង និងការទម្លាក់គ្រាប់បែកនៃទឹកកកដោយប្លាស្មា។ ទិន្នន័យ​ពី Galileo បង្ហាញ​ថា​ព័ត៌មាន​ក្រោយ​មក​គឺ​ត្រឹមត្រូវ។  វត្តមាននៃវាលម៉ាញេទិកនៅលើ Ganymede បណ្តាលឱ្យមានការទម្លាក់គ្រាប់បែកលើភាគល្អិតដែលមានបន្ទុកកាន់តែខ្លាំងទៅលើផ្ទៃរបស់វានៅក្នុងតំបន់ប៉ូលដែលមិនការពារ។ បនា្ទាប់មក ការបែកខ្ចាត់ខ្ចាយនាំទៅរកការចែកចាយឡើងវិញនៃម៉ូលេគុលទឹក ដោយសាយសត្វធ្វើចំណាកស្រុកទៅកាន់តំបន់ត្រជាក់ជាងក្នុងតំបន់ក្នុងតំបន់ប៉ូល ។
រណ្តៅភ្នំភ្លើងមួយឈ្មោះ អាណាត ផ្តល់នូវចំណុចយោងសម្រាប់វាស់រយៈបណ្តោយនៅលើ Ganymede ។ តាមនិយមន័យ Anat គឺនៅរយៈបណ្តោយ 128°។  រយៈបណ្តោយ 0° ប្រឈមមុខនឹងភពព្រហស្បតិ៍ ហើយបើមិនបានបញ្ជាក់ទេ រយៈបណ្តោយកើនឡើងឆ្ពោះទៅទិសខាងលិច។
រចនាសម្ព័ន្ធផ្ទៃក្នុង
Ganymede ហាក់ដូចជាមាន ភាពខុសប្លែកគ្នា ទាំងស្រុង ជាមួយនឹងរចនាសម្ព័ន្ធខាងក្នុងដែលមាន ស្នូល ដែក -ស៊ុលហ្វីត-ដែក ស្រទាប់ ស៊ីលីត និង ស្រទាប់ ខាងក្រៅនៃទឹកកកទឹក និងទឹករាវ។  កម្រាស់ជាក់លាក់នៃស្រទាប់ផ្សេងគ្នានៅក្នុងផ្ទៃខាងក្នុងនៃ Ganymede អាស្រ័យលើសមាសភាពសន្មត់នៃ silicates (ប្រភាគនៃ olivine និង pyroxene ) និងបរិមាណនៃ ស្ពាន់ធ័រ នៅក្នុងស្នូល។  Ganymede មានពេលទាបបំផុត នៃកត្តានិចលភាព, 0.31,  ក្នុងចំណោមប្រព័ន្ធព្រះអាទិត្យរឹង។ នេះ​ជា​លទ្ធផល​នៃ​បរិមាណ​ទឹក​ដ៏​ច្រើន​របស់​វា និង​ផ្នែក​ខាងក្នុង​ដែល​មាន​ភាព​ខុស​ប្លែក​គ្នា​យ៉ាង​ពេញលេញ។
បាតសមុទ្រ
តំណាងកាត់ផ្តាច់របស់វិចិត្រករនៃរចនាសម្ព័ន្ធផ្ទៃក្នុងរបស់ Ganymede ។ ស្រទាប់​ដែល​ត្រូវ​បាន​គូរ​ដើម្បី​ធ្វើ​មាត្រដ្ឋាន។ នៅទសវត្សរ៍ឆ្នាំ 1970 អ្នកវិទ្យាសាស្ត្រណាសាបានសង្ស័យដំបូងថា Ganymede មានមហាសមុទ្រក្រាស់រវាងស្រទាប់ទឹកកកពីរ ស្រទាប់មួយនៅលើផ្ទៃ និងមួយទៀតនៅក្រោមមហាសមុទ្ររាវ និងនៅលើអាវទ្រនាប់ដែលមានថ្ម។  នៅក្នុងទសវត្សរ៍ឆ្នាំ 1990 បេសកកម្ម Galileo របស់ NASA បានហោះហើរដោយ Ganymede ហើយបានរកឃើញការចង្អុលបង្ហាញអំពីមហាសមុទ្រនៅលើដីបែបនេះ។  ការវិភាគដែលបានបោះពុម្ពក្នុងឆ្នាំ 2014 ដោយគិតគូរពីទែម៉ូឌីណាមិកជាក់ស្តែងសម្រាប់ទឹក និងឥទ្ធិពលនៃអំបិល បង្ហាញថា Ganymede អាចមានស្រទាប់មហាសមុទ្រជាច្រើនដែលបំបែកដោយដំណាក់កាលផ្សេងគ្នា នៃ ទឹកកក ជាមួយនឹងស្រទាប់រាវទាបបំផុតនៅជាប់នឹងផ្ទាំងថ្ម។. ទំនាក់ទំនងទឹក-ថ្មអាចជាកត្តាសំខាន់ក្នុង ប្រភពដើមនៃជីវិត ។  ការវិភាគក៏កត់សម្គាល់ផងដែរថាជម្រៅខ្លាំងដែលពាក់ព័ន្ធ (~800 គីឡូម៉ែត្រទៅថ្ម "បាតសមុទ្រ") មានន័យថាសីតុណ្ហភាពនៅបាតសមុទ្រ convective (adiabatic) អាចឡើងដល់ 40 K ខ្ពស់ជាងទឹកដែលទឹកកក។ ចំណុចប្រទាក់។
នៅក្នុងខែមីនា ឆ្នាំ 2015 អ្នកវិទ្យាសាស្ត្របានរាយការណ៍ថាការវាស់វែងដោយប្រើតេឡេស្កុបអវកាស Hubble នៃរបៀបដែល auroae ផ្លាស់ទីបានបញ្ជាក់ថា Ganymede មានមហាសមុទ្រនៅក្រោមដី។  មហាសមុទ្រទឹកប្រៃដ៏ធំមួយប៉ះពាល់ដល់ដែនម៉ាញេទិចរបស់ Ganymede ហើយជាលទ្ធផល អូរ៉ូរ៉ារបស់វា។  ភ័ស្តុតាងបង្ហាញថា មហាសមុទ្ររបស់ Ganymede ប្រហែលជាធំជាងគេនៅក្នុងប្រព័ន្ធព្រះអាទិត្យទាំងមូល។
មានការប៉ាន់ស្មានខ្លះៗអំពីលទ្ធភាព រស់នៅ នៃមហាសមុទ្រ Ganymede ។
ស្នូល
អត្ថិភាពនៃអង្គធាតុរាវ ដែក-នីកែល ស្នូល  ផ្តល់នូវការពន្យល់ធម្មជាតិសម្រាប់ ដែនម៉ាញេទិក ខាងក្នុង របស់ Ganymede ដែលបានរកឃើញដោយ យានអវកាស Galileo ។  ការ convection នៅក្នុងដែករាវដែលមាន ចរន្តអគ្គិសនី ខ្ពស់ គឺជាគំរូសមហេតុផលបំផុតនៃការបង្កើតវាលម៉ាញេទិក។  ដង់ស៊ីតេនៃស្នូលគឺ 5.5–6 ក្រាម / សង់ទីម៉ែត្រ 3 និងអាវទ្រនាប់ស៊ីលីតគឺ 3.4–3.6 ក្រាម / សង់ទីម៉ែត្រ 3 ។  កាំនៃស្នូលនេះអាចមានរហូតដល់ 500 គីឡូម៉ែត្រ។ សីតុណ្ហភាពនៅក្នុងស្នូល Ganymede គឺប្រហែល 1500-1700 K និងសម្ពាធរហូតដល់ 10 GPa (99,000 atm) ។
បរិយាកាស និងអ៊ីយ៉ូណូស្ពែម
អត្ថិភាពនៃបរិយាកាសអព្យាក្រឹតបញ្ជាក់ថា អ៊ីយ៉ូណូ ស្យុ ង គួរតែមាន ពីព្រោះម៉ូលេគុលអុកស៊ីហ៊្សែនត្រូវបានអ៊ីយ៉ូដដោយឥទ្ធិពលនៃ អេឡិចត្រុង ដ៏ស្វាហាប់ ដែលមកពីម៉ាញេតូស្យូម  និងដោយកាំរស្មី EUV នៃព្រះអាទិត្យ ។  ទោះជាយ៉ាងណាក៏ដោយ ធម្មជាតិនៃអ៊ីយ៉ូណូស្ពែមហ្គានីមេឌាន មានភាពចម្រូងចម្រាសដូចធម្មជាតិនៃបរិយាកាស។ ការវាស់ស្ទង់ Galileo មួយចំនួន បានរកឃើញដង់ស៊ីតេអេឡិចត្រុងកើនឡើងនៅជិត Ganymede ដែលបង្ហាញពីអ៊ីយ៉ូដ ខណៈផ្សេងទៀតមិនបានរកឃើញអ្វីទាំងអស់។  ដង់ស៊ីតេអេឡិចត្រុងនៅជិតផ្ទៃត្រូវបានប៉ាន់ប្រមាណដោយប្រភពផ្សេងៗគ្នាថាស្ថិតនៅចន្លោះ 400–2,500 សង់ទីម៉ែត្រ −3 ។ នៅឆ្នាំ 2008 ប៉ារ៉ាម៉ែត្រនៃ ionosphere នៃ Ganymede មិនត្រូវបានរឹតបន្តឹងយ៉ាងល្អ។
ការស្វែងរក សូដ្យូម នៅក្នុងបរិយាកាស បន្ទាប់ពីការរកឃើញបែបនេះនៅលើ Europa គ្មានអ្វីសោះក្នុងឆ្នាំ 1997 ។ សូដ្យូមមានយ៉ាងហោចណាស់ 13 ដងតិចជាងបរិបូរណ៍នៅជុំវិញ Ganymede ជាងនៅជុំវិញ Europa ប្រហែលជាដោយសារតែកង្វះទំនាក់ទំនងនៅលើផ្ទៃឬដោយសារដែនម៉ាញ៉េទិចរារាំង។ បិទភាគល្អិតថាមពល។  ធាតុផ្សំអនីតិជនមួយទៀតនៃបរិយាកាស Ganymedian គឺ អាតូមអ៊ីដ្រូសែន ។ អាតូមអ៊ីដ្រូសែនត្រូវបានគេសង្កេតឃើញនៅចម្ងាយ 3,000 គីឡូម៉ែត្រពីផ្ទៃរបស់ Ganymede ។ ដង់ស៊ីតេរបស់ពួកគេនៅលើផ្ទៃគឺប្រហែល 1.5 × 104 សង់ទីម៉ែត្រ −3 ។
នៅឆ្នាំ 2021 ចំហាយទឹកត្រូវបានរកឃើញនៅក្នុងបរិយាកាសនៃ Ganymede ។
ម៉ាញេទិក
ដែនម៉ាញេទិករបស់ផ្កាយរណប Jovian Ganymede ដែលត្រូវបានបង្កប់នៅក្នុងដែនម៉ាញេទិកនៃភពព្រហស្បតិ៍។ បន្ទាត់វាលបិទត្រូវបានសម្គាល់ដោយពណ៌បៃតង។ យាន Galileo បានបង្កើតការហោះហើរជិតប្រាំមួយរបស់ Ganymede ពីឆ្នាំ 1995 ដល់ឆ្នាំ 2000 (G1, G2, G7, G8, G28 និង G29)  ហើយបានរកឃើញថា Ganymede មាន ពេលម៉ាញេទិក អចិន្ត្រៃយ៍ (ខាងក្នុង) ឯករាជ្យពីដែនម៉ាញេទិច Jovian ។  តម្លៃនៃពេលនេះគឺប្រហែល 1.3 × 10 13 T·m 3,  ដែលធំជាងបីដង នៃពេលម៉ាញ៉េទិចនៃបារត ។ Dipole ម៉ាញេទិកត្រូវបានផ្អៀងដោយគោរពតាមអ័ក្សរង្វិលរបស់ Ganymede ដោយ 176° ដែលមានន័យថាវាត្រូវបានដឹកនាំប្រឆាំងនឹងពេលម៉ាញេទិច Jovian ។  ប៉ូលខាងជើងរបស់វាស្ថិតនៅខាងក្រោម យន្តហោះគន្លង ។ នេះ។ដែនម៉ាញេទិច dipole ដែល បង្កើតដោយពេលអចិន្ត្រៃយ៍នេះមានកម្លាំង 719 ± 2 nT នៅអេក្វាទ័ររបស់ Ganymede  ដែលគួរតែត្រូវបានប្រៀបធៀបជាមួយដែនម៉ាញេទិក Jovian នៅចម្ងាយ Ganymede - ប្រហែល 120 nT ។  វាលអេក្វាទ័រនៃ Ganymede ត្រូវបានដឹកនាំប្រឆាំងនឹងវាល Jovian មានន័យថាការ តភ្ជាប់ឡើងវិញ គឺអាចធ្វើទៅបាន។ កម្លាំងវាលខាងក្នុងនៅប៉ូលគឺ 2 ដងនៃខ្សែអេក្វាទ័រ - 1440 nT ។ Aurorae នៅលើ Ganymede - ការប្តូរខ្សែក្រវាត់ aurral អាចបង្ហាញពីផ្ទៃទឹកនៃមហាសមុទ្រអំបិល។ គ្រាម៉ាញេទិកអចិន្ត្រៃយ៍ឆ្លាក់ផ្នែកមួយនៃលំហជុំវិញ Ganymede បង្កើតបានជាដែនម៉ាញេទិកតូចមួយ ដែលបង្កប់នៅខាងក្នុង នៃភព ព្រហស្បតិ៍ ។ វាគឺជាព្រះច័ន្ទតែមួយគត់នៅក្នុងប្រព័ន្ធព្រះអាទិត្យដែលគេដឹងថាមានលក្ខណៈពិសេស។  អង្កត់ផ្ចិតរបស់វាគឺ 4-5 Ganymede radii ។  មេដែកហ្គានីមេឌៀ មានតំបន់នៃ ខ្សែវាល បិទជិត ដែល មានទីតាំងនៅខាងក្រោមរយៈទទឹង 30° ដែល ភាគល្អិតសាកថ្ម ( អេឡិចត្រុង និង អ៊ីយ៉ុង ) ត្រូវបានជាប់ បង្កើតបានជា ខ្សែក្រវាត់វិទ្យុសកម្ម មួយប្រភេទ ។  ប្រភេទអ៊ីយ៉ុងសំខាន់នៅក្នុងដែនម៉ាញ៉េទិចគឺអុកស៊ីសែនអ៊ីយ៉ូដតែមួយ-O + — ដែល​សម​នឹង ​បរិយាកាស ​អុកស៊ីហ្សែន​ដ៏​តឹងតែង​របស់ Ganymede ។ នៅតំបន់ប៉ូលនៅរយៈទទឹងខ្ពស់ជាង 30° ខ្សែវាលម៉ាញេទិកត្រូវបានបើក ដោយភ្ជាប់ Ganymede ជាមួយអ៊ីយ៉ូដរបស់ភពព្រហស្បតិ៍។  នៅក្នុងតំបន់ទាំងនេះ អេឡិចត្រុង និងអ៊ីយ៉ុងដ៏ស្វាហាប់ (រាប់សិប គីឡូវ៉ុល ) និងអ៊ីយ៉ុងត្រូវបានគេរកឃើញ  ដែលអាចបណ្តាលឱ្យអ័ររ៉ាសសង្កេតជុំវិញប៉ូលហ្គានីមេឌាន។  លើសពីនេះ អ៊ីយ៉ុងធ្ងន់ ៗ បន្តធ្លាក់លើផ្ទៃប៉ូលរបស់ Ganymede ធ្វើឱ្យព្រិល ទឹកកក និងធ្វើឱ្យទឹកកកកាន់តែងងឹត។
អន្តរកម្មរវាងម៉ាញេទិក Ganymedian និង ប្លាស្មា Jovian គឺនៅក្នុងការគោរពជាច្រើនដែលស្រដៀងនឹង ខ្យល់ព្រះអាទិត្យ និងដែនម៉ាញ៉េទិចរបស់ផែនដី។  ប្លាស្មាវិលជុំជាមួយភពព្រហស្បតិ៍ ប៉ះលើផ្នែកខាងក្រោមនៃម៉ាញេទិក Ganymedian ច្រើនដូចជាខ្យល់ព្រះអាទិត្យបក់មកលើដែនម៉ាញេទិករបស់ផែនដី។ ភាពខុសគ្នាសំខាន់គឺល្បឿននៃលំហូរប្លាស្មា - supersonic ក្នុងករណីផែនដី និង subsonic ក្នុងករណី Ganymede ។ ដោយសារតែការហូរខ្លាំងនោះ វាមិន មានការឆក់ ចេញពីអឌ្ឍគោលនៃ Ganymede នោះទេ។
ដោយសារ Ganymede មានភាពខុសប្លែកគ្នាទាំងស្រុង និងមានស្នូលលោហធាតុ  ដែនម៉ាញេទិកខាងក្នុងរបស់វាត្រូវបានបង្កើតតាមរបៀបស្រដៀងគ្នាទៅនឹងផែនដី៖ ជាលទ្ធផលនៃវត្ថុធាតុដែលផ្លាស់ទីនៅខាងក្នុង។  វាលម៉ាញេទិកដែលបានរកឃើញនៅជុំវិញ Ganymede ទំនងជាបណ្តាលមកពីការបំប្លែងសមាសធាតុនៅក្នុងស្នូល  ប្រសិនបើវាលម៉ាញេទិកជាផលិតផលនៃសកម្មភាពឌីណាម៉ូ ឬម៉ាញ៉េតូកុងវឺ។
ថ្វីបើមានស្នូលដែកក៏ដោយ ក៏មេដែករបស់ Ganymede នៅតែជាអាថ៌កំបាំង ជាពិសេសដោយសារសាកសពស្រដៀងគ្នានេះខ្វះលក្ខណៈពិសេស។  ការស្រាវជ្រាវមួយចំនួនបានណែនាំថា ដោយសារទំហំតូចរបស់វា ស្នូលគួរតែត្រជាក់គ្រប់គ្រាន់ដល់ចំណុចដែលវត្ថុរាវមានចលនា ដូច្នេះហើយ ដែនម៉ាញេទិកនឹងមិនត្រូវបានទ្រទ្រង់ទេ។ ការពន្យល់មួយគឺថា សន្ទុះគន្លងគន្លងដូចគ្នាដែលបានស្នើឱ្យរំខានផ្ទៃខាងលើក៏អនុញ្ញាតឱ្យដែនម៉ាញេទិចបន្ត៖ ជាមួយនឹងភាពចម្លែករបស់ Ganymede ត្រូវបានបូម និងកំដៅទឹករលកនៃអាវទ្រនាប់បានកើនឡើងកំឡុងពេល resonance កាត់បន្ថយលំហូរកំដៅពីស្នូល ដោយទុកឱ្យវាមានជាតិទឹក និង convective ។ ការពន្យល់មួយទៀត គឺជាការបង្កើតមេដែកដែលនៅសេសសល់នៃថ្ម silicate នៅក្នុងអាវទ្រនាប់ ដែលអាចធ្វើទៅបាន ប្រសិនបើផ្កាយរណបមានវាលដែលបង្កើតដោយឌីណាម៉ូដ៏សំខាន់ជាងកាលពីអតីតកាល។
បរិស្ថានវិទ្យុសកម្ម
កម្រិតវិទ្យុសកម្មនៅលើផ្ទៃ Ganymede គឺទាបជាងនៅ Europa គួរឱ្យកត់សម្គាល់គឺ 50-80 mSv (5-8 rem) ក្នុងមួយថ្ងៃ ដែលជាបរិមាណដែលអាចបណ្តាលឱ្យមានជំងឺធ្ងន់ធ្ងរ ឬស្លាប់របស់មនុស្សដែលប៉ះពាល់រយៈពេល 2 ខែ។
ប្រភពដើម និងការវិវត្តន៍
ព្រំប្រទល់ដ៏មុតស្រួចបានបែងចែកតំបន់ងងឹតបុរាណរបស់ Nicholson Regio ពីតំបន់ដែលមានពន្លឺភ្លឺច្បាស់នៃ Harpagia Sulcus ក្មេងជាងវ័យ។ Ganymede ប្រហែលជាត្រូវបានបង្កើតឡើងដោយការ បង្កើន នៅក្នុង subnebula របស់ Jupiter ដែលជាថាសឧស្ម័ន និងធូលីជុំវិញភពព្រហស្បតិ៍ បន្ទាប់ពីការបង្កើតរបស់វា។  ការបង្កើន Ganymede ប្រហែលជាចំណាយពេលប្រហែល 10,000 ឆ្នាំ  ខ្លីជាង 100,000 ឆ្នាំដែលបានប៉ាន់ស្មានសម្រាប់ Callisto ។ ស្រទាប់ខាងក្រោម Jovian ប្រហែលជា "ស្រេកឃ្លានឧស្ម័ន" នៅពេលដែលផ្កាយរណប Galilean បង្កើតឡើង។ នេះនឹងអនុញ្ញាតឱ្យមានការបន្ថែមរយៈពេលវែងដែលត្រូវការសម្រាប់ Callisto ។  ផ្ទុយទៅវិញ Ganymede បានបង្កើតឡើងកាន់តែខិតទៅជិតភពព្រហស្បតិ៍ ជាកន្លែងដែល subnebula មានដង់ស៊ីតេ ដែលពន្យល់ពីទំហំពេលវេលានៃការបង្កើតខ្លីជាងរបស់វា។  ការបង្កើតយ៉ាងឆាប់រហ័សនេះបានរារាំងការគេចចេញពីកំដៅបន្ថែម ដែលអាចនាំឱ្យទឹកកករលាយ និងភាពខុសគ្នា ៖ ការបំបែកថ្ម និងទឹកកក។ ថ្មបានតាំងទីលំនៅនៅកណ្តាលបង្កើតជាស្នូល។  ក្នុងន័យនេះ Ganymede គឺខុសពី Callisto ដែលជាក់ស្តែងបានបរាជ័យក្នុងការរលាយ និងមានភាពខុសប្លែកគ្នាដំបូងដោយសារតែការបាត់បង់កំដៅបន្ថែមកំឡុងពេលបង្កើតយឺតរបស់វា។  សម្មតិកម្មនេះពន្យល់ពីមូលហេតុដែលព្រះច័ន្ទ Jovian ទាំងពីរមើលទៅខុសគ្នាខ្លាំង បើទោះបីជាមានម៉ាស់ និងសមាសភាពប្រហាក់ប្រហែលគ្នាក៏ដោយ។  ទ្រឹស្ដីជម្មើសជំនួសពន្យល់ពីកំដៅខាងក្នុងធំជាងរបស់ Ganymede ដោយផ្អែកលើមូលដ្ឋាននៃការបត់បែននៃជំនោរ  ឬការរុញច្រានខ្លាំងជាងមុនដោយអ្នកប៉ះទង្គិចក្នុងអំឡុងពេលការ ទម្លាក់គ្រាប់បែកធ្ងន់ចុង ។ ក្នុងករណីចុងក្រោយ ការធ្វើគំរូបង្ហាញថាភាពខុសគ្នានឹងក្លាយជា ដំណើរការរត់គេចខ្លួន នៅ Ganymede ប៉ុន្តែមិនមែន Callisto ទេ។
បន្ទាប់ពីការបង្កើត ស្នូលរបស់ Ganymede ភាគច្រើនរក្សាបាននូវកំដៅដែលប្រមូលផ្តុំកំឡុងពេលបង្កើត និងភាពខុសគ្នា ដោយគ្រាន់តែបញ្ចេញវាយឺតៗទៅកាន់ស្រទាប់ទឹកកកប៉ុណ្ណោះ។  ម្នាលអាវុសោ ឧបាទានក្ខន្ធ ដឹកដល់ផ្ទៃដោយបច្ច័យ។  ការពុកផុយនៃ ធាតុវិទ្យុសកម្ម នៅក្នុងថ្មបានធ្វើឱ្យស្នូលកាន់តែក្តៅ ដែលបណ្តាលឱ្យមានភាពខុសគ្នាកាន់តែខ្លាំងឡើង៖ ស្នូលដែក-ដែក-ស៊ុលហ្វីតខាងក្នុង និងស្រទាប់ស៊ីលីកេតត្រូវបានបង្កើតឡើង។  ជាមួយនេះ Ganymede បានក្លាយជារាងកាយខុសគ្នាទាំងស្រុង។  ដោយការប្រៀបធៀប កំដៅវិទ្យុសកម្មនៃ Callisto ដែលមិនខុសគ្នាបានបណ្តាលឱ្យ convection នៅខាងក្នុងទឹកកករបស់វា ដែលមានប្រសិទ្ធិភាពត្រជាក់វា និងការពារការរលាយទឹកកកទ្រង់ទ្រាយធំ និងភាពខុសគ្នាយ៉ាងឆាប់រហ័ស។ ចលនា convective នៅ Callisto បានបណ្តាលឱ្យមានការបំបែកផ្នែកខ្លះនៃថ្ម និងទឹកកក។  ថ្ងៃនេះ ហ្គានីមេឌ បន្តត្រជាក់សន្សឹមៗ។  កំដៅដែលត្រូវបានបញ្ចេញចេញពីស្នូលរបស់វា និង mantle ស៊ីលីកេតអាចឱ្យផ្ទៃមហាសមុទ្រមាន  ចំណែកឯការត្រជាក់យឺតនៃស្នូល Fe-FeS រាវបណ្តាលឱ្យ convection និងគាំទ្រការបង្កើតវាលម៉ាញេទិក។  លំហូរកំដៅ បច្ចុប្បន្ន ចេញពី Ganymede ប្រហែលជាខ្ពស់ជាងដែលចេញពី Callisto ។
ការរុករក
យានអវកាសជាច្រើនបានអនុវត្តការហោះហើរយ៉ាងជិតស្និទ្ធ របស់ Ganymede៖ យាន Pioneer ពីរ និង យាន Voyager ពីរ បានធ្វើការហោះហើរតែមួយរវាងឆ្នាំ 1973 និង 1979 ។ យានអវកាស Galileo បានឆ្លងកាត់ចំនួនប្រាំមួយនៅចន្លោះឆ្នាំ 1996 និង 2000; ហើយ យានអវកាស Juno បានធ្វើការហោះហើរពីរដងក្នុងឆ្នាំ 2019 និង 2021។  មិនទាន់មានយានអវកាសណាមួយបានធ្វើដំណើរទៅកាន់គន្លង Ganymede នៅឡើយទេ ប៉ុន្តែមានសំណើជាច្រើនដើម្បីធ្វើដូច្នេះ រួមទាំងបេសកកម្ម JUICE ដែលបច្ចុប្បន្នកំពុងសាងសង់ (គិតត្រឹមឆ្នាំ 2021 )។
បានបញ្ចប់ flybys
Ganymede ពី Pioneer 10 (1973)
យានអវកាសដំបូងគេដែលចូលទៅជិត Ganymede គឺ Pioneer 10 ដែលធ្វើការហោះហើរនៅឆ្នាំ 1973 នៅពេលដែលវាបានឆ្លងកាត់ប្រព័ន្ធ Jupiter ក្នុងល្បឿនលឿន។ យាន Pioneer 11 បានធ្វើការហោះហើរស្រដៀងគ្នាក្នុងឆ្នាំ 1974 ។  ទិន្នន័យដែលបានបញ្ជូនត្រឡប់មកវិញដោយយានអវកាសទាំងពីរត្រូវបានប្រើដើម្បីកំណត់លក្ខណៈរូបវន្តរបស់ព្រះច័ន្ទ  និងផ្តល់រូបភាពនៃផ្ទៃជាមួយនឹងកម្រិតភាពច្បាស់រហូតដល់ 400 គីឡូម៉ែត្រ (250 mi) ។  វិធីសាស្រ្តជិតបំផុតរបស់ Pioneer 10 គឺ 446,250 គីឡូម៉ែត្រ ប្រហែល 85 ដងនៃអង្កត់ផ្ចិត Ganymede ។
យាន Voyager 1 និង Voyager 2 ទាំងពីរបានសិក្សា Ganymede នៅពេលឆ្លងកាត់ប្រព័ន្ធ Jupiter ក្នុងឆ្នាំ 1979 ។ ទិន្នន័យពី flybys ទាំងនោះត្រូវបានប្រើដើម្បីកែលម្អទំហំនៃ Ganymede ដោយបង្ហាញថាវាធំជាង ព្រះច័ន្ទ Titan របស់ Saturn ដែលពីមុនគិតថាធំជាង។  រូបភាពពី យាន Voyagers បានផ្តល់នូវការមើលឃើញដំបូងនៃផ្ទៃផែនដីរបស់ព្រះច័ន្ទ។