cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
លីប៊ី
រដ្ឋាភិបាល និងនយោបាយ
កិច្ចព្រមព្រៀងដើម្បីបង្កើតរដ្ឋាភិបាលរួបរួមជាតិមួយត្រូវបានចុះនៅថ្ងៃទី១៧ ខែធ្នូ ឆ្នាំ២០១៤។ ក្រោមលក្ខខណ្ឌនៃកិច្ចព្រមព្រៀងនោះ ក្រុមប្រឹក្សាគណៈប្រធានដែលមានសមាជិកចំនួនប្រាំបួនរូប និងរដ្ឋាភិបាលនៃកិច្ចព្រមព្រៀងជាតិដែលមានសមាជិកដប់ប្រាំពីររូបនឹងត្រូវបានបង្កើតឡើងក្នុងគោលបំណងរៀបចំការបោះឆ្នោតថ្មីក្នុងរយៈពេលពីរឆ្នាំបន្ទាប់។ សភាតំណាងរាស្ត្រនឹងបន្តមានជាស្ថាប័ននីតិប្បញ្ញត្តិ និងជាស្ថាប័នប្រឹក្សាដែលត្រូវបានគេស្គាល់ថាក្រុមប្រឹក្សារដ្ឋហើយនឹងត្រូវបានបង្កើតឡើងជាមួយសមាជិកដែលបានតែងតាំងដោយមហាសន្និបាតជាតិ (២០១៤)។
និម្មិតកម្មនៃរដ្ឋាភិបាលរួបរួមបណ្តោះអាសន្នត្រូវបានប្រកាសនៅថ្ងៃទី៥ ខែកុម្ភៈ ឆ្នាំ២០២១ បន្ទាប់ពីសមាជិករបស់ខ្លួនត្រូវបានជ្រើសរើសដោយវេទិកាសន្ទនានយោបាយលីប៊ី (LPDF)។ សមាជិកចំនួន ៧៤ នាក់នៃ LPDF បានបោះឆ្នោតជ្រើសរើសបុគ្គលចំនួនបួនដែលនឹងបំពេញមុខតំណែងរួមមាននាយករដ្ឋមន្ត្រី និងប្រធានក្រុមប្រឹក្សាប្រធានាធិបតី។ បន្ទាប់ពីគ្មានបេក្ខជនណាអាចឆ្លងដល់កម្រិតជាប់ឆ្នោត ៦០% នោះក្រុមបក្សពួកនាំមុខចំនួនពីរនឹងត្រូវបន្តប្រកួតប្រជែងនៅក្នុងការបោះឆ្នោតបន្ទាប់។ លោកមហាម៉េដ អាល់-មិនហ្វីដែលជាអតីត​ឯកអគ្គរដ្ឋទូត​ប្រចាំ​ប្រទេស​ក្រិក​បាន​ក្លាយ​ជា​ប្រធាន​ក្រុមប្រឹក្សា​ប្រធានាធិបតី។ ទន្ទឹមគ្នានេះដែរ LPDF ក៏បានបញ្ជាក់ថាលោកអាប់ឌុល ហាមីដ ឌីបីបេដែលជាអាជីវករមួយរូបនឹងក្លាយជានាយករដ្ឋមន្ត្រីនៃរដ្ឋាភិបាលអន្តរកាលថ្មី។ បេក្ខជនទាំងអស់ដែលបានឈរឈ្មោះក្នុងការបោះឆ្នោតនេះរួមទាំងសមាជិកនៃក្រុមដែលបានឈ្នះឆ្នោតផងបានរួមគ្នាសន្យាថានឹងតែងតាំងស្ត្រីក្នុងមុខតំណែងរដ្ឋាភិបាលជាន់ខ្ពស់រហូតបាន ៣០%។ អ្នកនយោបាយណាដែលមិនបានជាប់ឆ្នោតដឹកនាំរដ្ឋាភិបាលបណ្តោះអាសន្ន អាចចូលរួមឈរឈ្មោះជាបេក្ខជនក្នុងការបោះឆ្នោតជាតិដែលគ្រោងនឹងធ្វើនៅថ្ងៃទី២៤ ខែធ្នូ ឆ្នាំ២០២១ បាន។ នាយករដ្ឋមន្ត្រីថ្មីមានពេល ២១ ថ្ងៃដើម្បីបង្កើតគណៈរដ្ឋមន្ត្រីដែលនឹងត្រួវទទួលសេចក្តីយល់ព្រមពីស្ថាប័នគ្រប់គ្រងផ្សេងៗនៅក្នុងប្រទេសលីប៊ី។ បន្ទាប់ពីគណៈរដ្ឋមន្ត្រីថ្មីត្រូវបានទទួលស្គាល់រួចរាល់អស់ រដ្ឋាភិបាលរួបរួមថ្មីនឹងជំនួស "អាជ្ញាធរស្របគ្នា" ទាំងអស់នៅក្នុងប្រទេសលីប៊ីនិងរួមទាំងរដ្ឋាភិបាលនៃកិច្ចព្រមព្រៀងជាតិនៃទីក្រុងទ្រីប៉ូលីហើយបូករួមទាំងរដ្ឋបាលដែលដឹកនាំដោយឧត្តមសេនីយ៍ហាហ្វតារផងដែរ។
ទំនាក់ទំនងអន្តរជាតិ
រាជរដ្ឋាភិបាលលីប៊ីបានគាំទ្រវិបត្តិនយោបាយនៅតំបន់អារ៉ាប់រួមមានចលនាឯករាជ្យរបស់ម៉ារ៉ុកនិងអាល់ហ្សេរីជាដើមប៉ុន្តែលីប៊ីបានបញ្ចេញសកម្មភាពតិចតួចបំផុតទាក់ទងទៅនឹងជម្លោះអារ៉ាប់–អ៊ីស្រាអែល និងភាពវិកវរនៃនយោបាយអន្តរអារ៉ាប់ក្នុងទសវត្សរ៍ឆ្នាំ១៩៥០ និងដើមទសវត្សរ៍ឆ្នាំ១៩៦០។ រាជាណាចក្រមួយនេះត្រូវបានគេកត់សម្គាល់ថាមានទំនាក់ទំនងជិតស្និទ្ធជាមួយលោកខាងលិច ខណៈពេលដែលវាបានអនុវត្តគោលការណ៍អភិរក្សនិយមនៅក្នុងមាតុភូមិខ្លួន។
ក្រោយរដ្ឋប្រហារឆ្នាំ១៩៦៩ លោកមូអាំម៉ា កាដាហ្វីបានបិទមូលដ្ឋានអាមេរិកនិងអង់គ្លេសទាំងអស់នៅក្នុងប្រទេស និងបានធ្វើជាតូបនីយកម្មប្រេងបរទេស និងផលប្រយោជន៍ពាណិជ្ជកម្មខ្លះៗនៅក្នុងប្រទេសលីប៊ី។
កាដាហ្វីត្រូវបានគេស្គាល់ថាជាអ្នកគាំទ្រមេដឹកនាំបរទេសមួយចំនួនដែលត្រូវបានបស្ចិមប្រទេសនិងអ្នកនយោបាយសេរីនិយមចាត់ទុកថាជាពួកអ្នកគួរឱ្យខ្ពើមរអារដោយក្នុងនោះរួមមាន៖ ប្រធានាធិបតីអ៊ូកង់ដាលោកអ៊ីឌី អាមីន ព្រះចៅអធិរាជអាហ្វ្រិកកណ្តាលនាមហ្សង់-បេដែល បូកាសា មេទាហានអេត្យូពីលោកអៃឡេ ម៉ារីអាម មិនហ្គីស្ទូ ប្រធានាធិបតីលីបេរីយ៉ាលោកសាល តេល័រ និងប្រធានាធិបតីយូហ្គោស្លាវីលោកស្លូបូដាន មីឡូសេវិច ។ល។
ជាលទ្ធផលនៃសេចក្តីសម្រេចរបស់កាដាហ្វីក្នុងការបោះបង់ចោលការស្វែងរកអាវុធប្រល័យលោកក្រោយសង្គ្រាមអ៊ីរ៉ាក់ មេដឹកនាំផ្តាច់ការអ៊ីរ៉ាក់លោកសាដាម ហ៊ូសេនត្រូវបានគេផ្ដួលរំលំពីអំណាចនិងត្រូវបានគេកាត់ទោសតាមនីតិវិធី។ ប្រទេសលីប៊ីត្រូវបានគេសាទរហើយសង្គ្រាមរបស់លោកខាងលិចប្រឆាំងនឹងភេរវកម្មក៏បានចាប់ផ្តើមពីពេលនោះមក។  នៅខែតុលា ឆ្នាំ២០១០ លោកកាដាហ្វីបានសម្តែងនូវការអភ័យទោសចំពោះមេដឹកនាំនៃប្រជាជាតិអាហ្វ្រិកក្នុងនាមជាប្រទេសអារ៉ាប់សម្រាប់ករណីពាក់ព័ន្ធនឹងជំនួញជួញដូរទាសករឆ្លងវាលសាហារ៉ា។
ប្រទេសលីប៊ីត្រូវបានរាប់បញ្ចូលក្នុងគោលនយោបាយរដ្ឋជិតខាងអឺរ៉ុប (ENP) របស់សហភាពអឺរ៉ុបដែលមានគោលបំណងនាំសហភាពអឺរ៉ុប និងប្រទេសជិតខាងរបស់ខ្លួនប្រកាន់នូវទំនាក់ទំនងកាន់តែជិតស្និទ្ធជាមួយគ្នា។ អាជ្ញាធរលីប៊ីធ្លាប់បានច្រានចោលផែនការរបស់សហភាពអឺរ៉ុបក្នុងការបញ្ឈប់ដំណើរចំណាកស្រុកពីទឹកដីលីប៊ី។ នៅឆ្នាំ២០១៧ លីប៊ីបានចុះហត្ថលេខាលើសន្ធិសញ្ញាមួយរបស់អង្គការសហប្រជាជាតិស្តីពីការហាមឃាត់អាវុធនុយក្លេអ៊ែរ។
សិទ្ធិមនុស្ស
យោងតាមរបាយការណ៍ប្រចាំឆ្នាំ២០១៦ របស់អង្គការឃ្លាំមើលសិទ្ធិមនុស្សបានឱ្យដឹងថា អ្នកកាសែតនិងសារព័ត៌មានទូទៅគឺនៅតែត្រូវបានក្រុមប្រដាប់អាវុធនៅក្នុងប្រទេសលីប៊ីគំរាមកំហែង។ អង្គការនេះបានបន្ថែមទៀតថា ប្រទេសលីប៊ីបានជាប់ចំណាត់ថ្នាក់ទាបបំផុតនៅក្នុងសន្ទស្សន៍សេរីភាពសារព័ត៌មានឆ្នាំ២០១៥ ដោយស្ថិតនៅលំដាប់ទី ១៥៤ ក្នុងចំណោម ១៨០ ប្រទេស។ ការស្រឡាញ់ភេទដូចគ្នាគឺជារឿងខុសនឹងច្បាប់ក្នុងប្រទេសលីប៊ី។ សម្រាប់សន្ទស្សន៍សេរីភាពសារព័ត៌មានឆ្នាំ២០១៩ ពិន្ទុរបស់ប្រទេសនេះបានធ្លាក់ចុះដល់ទី ១៦២ ក្នុងចំណោម ១៨០ ប្រទេស។
សេដ្ឋកិច្ច
សេដ្ឋកិច្ចរបស់លីប៊ីច្រើនពឹងផ្អែកជាចម្បងលើវិស័យប្រេងកាតដែលមានបរិមាណស្មើនឹងពាក់កណ្តាលនៃផលិតផលក្នុងស្រុកសរុប និង ៩៧% នៃផលិតផលនាំចេញរបស់ប្រទេសនេះ។ លីប៊ីមានទុនបម្រុងប្រេងដ៏ធំបំផុតនៅក្នុងទ្វីបអាហ្រ្វិក និងជាអ្នករួមចំណែកដ៏សំខាន់ដល់ការផ្គត់ផ្គង់ពិភពលោកនូវ"ប្រេងឆៅផ្អែម"។ ក្នុងអំឡុងឆ្នាំ២០១០ នៅពេលដែលប្រេងលើពិភពលោកមានតម្លៃជាមធ្យម ៨០ ដុល្លារក្នុងមួយបារ៉ែល ផលិតកម្មប្រេងរបស់លីប៊ីគឺមានបរិមាណស្មើ ៥៤% នៃផលិតផលក្នុងស្រុកសរុប។ ក្រៅពីរ៉ែប្រេងកាត ប្រទេសលីប៊ីក៏មានការនាំចេញនូវធនធានធម្មជាតិផ្សេងៗទៀតផងដែរមានដូចជា ឧស្ម័នធម្មជាតិ និងម្នាងសិលាជាដើម។ មូលនិធិរូបិយវត្ថុអន្តរជាតិបានប៉ាន់ប្រមាណថាកំណើន GDP ពិតប្រាកដរបស់ប្រទេសលីប៊ីមាន ១១២% នៅក្នុងឆ្នាំ២០១២ និង ១៦.៧% នៅក្នុងឆ្នាំ២០១៣ បន្ទាប់ពីមានការធ្លាក់ចុះប្រមាណ ៦០% ក្នុងឆ្នាំ២០១១។
ធនាគារពិភពលោកកំណត់ប្រទេសលីប៊ីជា 'ប្រទេសសេដ្ឋកិច្ចដែលមានប្រាក់ចំណូលមធ្យមកម្រិតខ្ពស់' រួមជាមួយនឹងប្រទេសអាហ្វ្រិកចំនួនប្រាំពីរផ្សេងទៀត។ ប្រាក់ចំណូលយ៉ាងច្រើនពីវិស័យថាមពល គួបផ្សំនឹងចំនួនប្រជាជនតិចតួចបានផ្តល់ឱ្យលីប៊ីនូវផលិតផលក្នុងស្រុកសរុបសម្រាប់មនុស្សម្នាក់ៗដ៏មានកម្រិតខ្ពស់បំផុតនៅក្នុងទ្វីបអាហ្វ្រិក។ ទាំងនេះបានអនុញ្ញាតឱ្យរដ្ឋលីប៊ីអាចផ្តល់នូវកម្រិតសន្តិសុខសង្គមយ៉ាងទូលំទូលាយ ជាពិសេសក្នុងវិស័យលំនៅដ្ឋាន និងការអប់រំ។
សព្វថ្ងៃលីប៊ីកំពុងតែប្រឈមមុខនឹងវិបត្តិរចនាសម្ព័ន្ធជាច្រើន រួមទាំងកង្វះស្ថាប័ន អភិបាលកិច្ចទន់ខ្សោយ និងភាពអត់ការងារដ៏រ៉ាំរ៉ៃ។ សេដ្ឋកិច្ចប្រទេសនេះបានបង្ហាញពីកង្វះនៃពិពិធកម្មសេដ្ឋកិច្ច និងការពឹងផ្អែកដ៏ធំលើពលកម្មអន្តោប្រវេសន៍។ ជាទម្លាប់លីប៊ីតែងពឹងផ្អែកលើការជួលវិស័យសាធារណៈកម្រិតខ្ពស់ណាមួយដែលមិននៅស្ថិតស្ថេរបានយូរដើម្បីបង្កើតការងារជូនប្រជាជន។ នៅពាក់កណ្តាលទសវត្សរ៍ឆ្នាំ២០០០ រដ្ឋាភិបាលបានផ្តល់ការងារឱ្យបុគ្គលិកជាតិសរុប ៧០%។
ភាពអត់ការងារបានកើនឡើងពី ៨% នៅក្នុងឆ្នាំ ២០០៨ រហូតដល់ ២១% ក្នុងឆ្នាំ២០០៩ នេះបើយោងតាមតួលេខនៃជំរឿន។ បើយោងទៅតាមរបាយការណ៍របស់សម្ព័ន្ធអារ៉ាប់ដោយផ្អែកលើទិន្នន័យពីឆ្នាំ២០១០ បានឱ្យដឹងថា ស្ត្រីប្រមាណ ១៨% កំពុងគ្មានមុខរបរប្រកបសមរម្យខណៈដែលតួលេខសម្រាប់បុរសគឺស្មើនឹង ២១% ដែលជាហេតុនាំឱ្យលីប៊ីក្លាយជាប្រទេសអារ៉ាប់តែមួយគត់ដែលមានបុរសអត់ការងារធ្វើច្រើនជាងស្ត្រី។ ប្រទេសលីប៊ីមានកម្រិតវិសមភាពសង្គមខ្ពស់ អត្រាយុវជនគ្មានការងារធ្វើដ៏ខ្ពស់ និងវិសមភាពសេដ្ឋកិច្ចក្នុងតំបន់។ ការផ្គត់ផ្គង់ទឹកក៏ជាបញ្ហាមួយផងដែរដោយប្រជាជនប្រមាណ ២៨% ខ្លះមិនមានទឹកស្អាតប្រើប្រាស់នៅអំឡុងឆ្នាំ២០០០។
លីប៊ីត្រូវការនាំចូលគ្រាប់ធញ្ញជាតិប្រមាណ ៩០% បន្ថែមដើម្បីបំពេញតម្រូវការប្រើប្រាស់ជាទូទៅ ហើយការនាំចូលស្រូវសាលីក្នុងអំឡុងឆ្នាំ ២០១២/១៣ ត្រូវបានគេប៉ាន់ប្រមាណថាមានប្រហែលមួយលានតោន។ ផលិតកម្មស្រូវសាលីនៃឆ្នាំ២០១២ ត្រូវបានប៉ាន់ប្រមាណថាមានប្រហែល ២០០,០០០ តោន។ រដ្ឋាភិបាលលីប៊ី​សង្ឃឹម​ថា​​​ផលិតកម្ម​ស្បៀងអាហារ ពិសេសគឺគ្រាប់ធញ្ញជាតិនឹងកើនឡើង​ដល់ ៨០​ ម៉ឺន​តោននៅក្នុង​ឆ្នាំ​២០២០។ ប៉ុន្តែសក្តានុភាពផលិតកម្មកសិកម្មនៅប្រទេសលីប៊ីគឺនូវមានកម្រិតនៅឡើយព្រោះដោយសារតែលក្ខខណ្ឌធម្មជាតិ និងបរិស្ថានក្តៅហួតហែង។ មុនឆ្នាំ១៩៥៨ វិស័យកសិកម្មគឺជាប្រភពចំណូលដ៏សំខាន់របស់ប្រទេសនេះដោយវាបង្កើតបានប្រហែល ៣០% នៃផលិតផលក្នុងស្រុកសរុប។ ជាមួយនឹងការរកឃើញរ៉ែប្រេងកាតនៅឆ្នាំ១៩៥៨ ទំហំវិស័យកសិកម្មបានធ្លាក់ចុះយ៉ាងឆាប់រហ័សដោយនៅឆ្នាំ២០០៥ វារួមចំណែកក្នុងផលិតផលក្នុងស្រុកសរុបតិចជាង ៥% ប៉ុណ្ណោះ។
ប្រទេសនេះបានចូលជាសមាជិកនៃអង្គការប្រទេសនាំចេញប្រេងកាត (OPEC) នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៦២។ សព្វថ្ងៃ លីប៊ីមិនមែនជាសមាជិកនៃអង្គការពាណិជ្ជកម្មពិភពលោក (WTO) នោះទេ ប៉ុន្តែកិច្ចចរចាសម្រាប់ការចូលជាសមាជិកបានចាប់ផ្តើមតាំងឆ្នាំ២០០៤ មកម្លេះ។
នៅដើមទសវត្សរ៍ឆ្នាំ១៩៨០ លីប៊ីគឺជាប្រទេសមួយក្នុងចំណោមប្រទេសដែលមានជាងគេបំផុតនៅលើពិភពលោក។ ផសស សម្រាប់មនុស្សម្នាក់ៗគឺមានកម្រិតខ្ពស់ជាងប្រទេសអភិវឌ្ឍមួយចំនួនទៅទៀត។
នៅដើមទសវត្សរ៍ឆ្នាំ២០០០ មន្ត្រីសម័យចាម៉ាហ៊ីរីយ៉ាបានរួមគ្នាធ្វើកំណែទម្រង់សេដ្ឋកិច្ចដើម្បីដឹកនាំប្រទេសលីប៊ីចូលទៅក្នុងសេដ្ឋកិច្ចសកលឡើងវិញ។ ទណ្ឌកម្មរបស់អង្គការសហប្រជាជាតិត្រូវបានដកចេញវិញនៅក្នុងខែកញ្ញា ឆ្នាំ២០០៣ ហើយភ្លាមៗប្រទេសលីប៊ីបានប្រកាសនៅអំឡុងខែធ្នូ ឆ្នាំ២០០៣ ថាខ្លួននឹងបោះបង់ចោលកម្មវិធីស្ថាបនាអាវុធប្រល័យលោក។ ជំហានបន្ទាប់ៗរបស់រដ្ឋាភិបាលលីប៊ីរួមមាន ការស្នើសុំចូលជាសមាជិកអង្គការពាណិជ្ជកម្មពិភពលោក កាត់បន្ថយថវិកាឧបត្ថម្ភធន និងការប្រកាសផែនការធ្វើឯកជនភាវូបនីយកម្ម។
អាជ្ញាធរបានធ្វើឯកជនភាវូបនីយកម្មលើក្រុមហ៊ុនរបស់រដ្ឋជាង ១០០ នៅបណ្តាច់ឆ្នាំ២០០៣ រួមមានក្រុមហ៊ុនឧស្សាហកម្ម ចម្រាញ់ប្រេង ទេសចរណ៍ និងអចលនទ្រព្យដោយក្នុងនោះមានក្រុមហ៊ុនចំនួន ២៩ បានក្លាយជាកម្មសិទ្ធិរបស់បរទេស ១០០% សុទ្ធសាធ។ ក្រុមហ៊ុន​ប្រេង​អន្តរជាតិ​ជាច្រើន​បាន​ត្រឡប់​មក​វិនិយោគក្នុងប្រទេស​វិញដូចជាក្រុមហ៊ុន​ប្រេង​យក្សស្យែល និងអ៊ិចសូមម៉ូប៊ីលជាដើម។ បន្ទាប់ពីទណ្ឌកម្មត្រូវបានដកចេញ ចរាចរណ៍ផ្លូវអាកាសបានកើនឡើងបន្តិចម្តងៗ ហើយត្រឹមឆ្នាំ២០០៥ អ្នកធ្វើដំណើរតាមយន្តហោះមានចំនួន ១.៥ លាននាក់ក្នុងមួយឆ្នាំ។ លីប៊ីធ្លាប់ជាប្រទេសដ៏លំបាកសម្រាប់ភ្ញៀវទេសចរលោកខាងលិចធ្វើដំណើរមកទស្សនា នេះក៏ព្រោះតែវាមានតម្រូវការទិដ្ឋាការដ៏តឹងរ៉ឹង។
នៅក្នុងឆ្នាំ២០០៧ កូនប្រុសច្បងទីពីររបស់កាដាហ្វីឈ្មោះសាអ៊ីហ្វ អាល់-ឥស្លាម កាដាហ្វីបានចូលរួមចំណែកក្នុងគម្រោងអភិវឌ្ឍន៍បៃតងមួយដែលមានឈ្មោះថា "Green Mountain Sustainable Development Area" ក្នុងគោលបំណងឆក់ទាញភ្ញៀវទេសចរណ៍បន្ថែមមកកាន់តំបន់ស៊ីរ៉ែន និងដើម្បីអភិរក្សប្រាសាទក្រិចបុរាណនៅក្នុងតំបន់។
មហាទន្លេសិប្បនិម្មិតគឺជាគម្រោងប្រព័ន្ធធារាសាស្រ្តដ៏ធំបំផុតនៅលើពិភពលោក។ គម្រោងនេះគឺប្រើប្រាស់ប្រព័ន្ធបំពង់បង្ហូរប្រេងដែលបូមទឹកហ្វូស៊ីលពីប្រព័ន្ធទឹកក្រោមថ្មភក់នូប៊ីនៅភាគខាងត្បូងប្រទេសលីប៊ីទៅកាន់ទីក្រុងនានានៅឆ្នេរសមុទ្រមេឌីទែរ៉ានេពោលគឺភាគខាងជើងនៃប្រទេសលីប៊ីរួមទាំងទីក្រុងទ្រីប៉ូលី និងបិនហ្កាហ្ស៊ី។ ប្រភពនោះបានផ្តល់ទឹកប្រមាណ ៧០% នៃទឹកសាបទាំងអស់ដែលបានប្រើប្រាស់នៅក្នុងប្រទេស។ នៅអំឡុងសង្គ្រាមស៊ីវិលលីប៊ីលើកទីពីរដែលបានអូសបន្លាយពីឆ្នាំ២០១៤ រហូតដល់ឆ្នាំ២០២០ ហេដ្ឋារចនាសម្ព័ន្ធទឹកសាបបានទទួលរងការខូចខាត និងការបែកបាក់ជាម្តងម្កាល។
នៅឆ្នាំ២០១៧ ប្រជាជនលីប៊ី ៦០% ត្រូវទទួលរងកង្វះអាហារូបត្ថម្ភ។ ចាប់តាំងពីពេលនោះមក មនុស្សប្រមាណ ១.៣ លាននាក់បានកំពុងរង់ចាំជំនួយមនុស្សធម៌បន្ទាន់។
ប្រជាសាស្ត្រ
លីប៊ីគឺជាប្រទេសដ៏ធំមួយដែលមានចំនួនប្រជាជនតិចតួច ហើយប្រជាជនភាគច្រើនបានប្រមូលផ្តុំរស់នៅយ៉ាងកុះករនៅតាមតំបន់ឆ្នេរសមុទ្រ។ ដង់ស៊ីតេប្រជាជនមានប្រហែល ៥០ នាក់ក្នុងមួយគីឡូម៉ែត្រការ៉េនៅក្នុងតំបន់ភាគខាងជើងទ្រីប៉ូលីតានី និងស៊ីរ៉ែណែក៍ ក៏ប៉ុន្តែនៅតាមតំបន់ផ្សេងៗវិញ ដង់ស៊ីតេបានធ្លាក់ចុះមកតិចជាងមួយនាក់ក្នុងមួយគីឡូម៉ែត្រការ៉េតែប៉ុណ្ណោះ។ កៅសិបភាគរយនៃប្រជាជនសរុបកំពុងរស់នៅលើទឹកដីតិចជាង ១០% ពោលគឺនៅតាមបណ្តោយឆ្នេរសមុទ្រ។ ប្រជាជនប្រហែល ៨៨% បានរស់នៅក្នុងទីប្រជុំជនដែលភាគច្រើនបានប្រមូលផ្តុំនៅតាមទីក្រុងធំៗចំនួនបីគឺ ទ្រីប៉ូលី បិនហ្កាហ្ស៊ី និងមីស្រាតា។ ប្រទេសលីប៊ីមានប្រជាជនសរុបប្រមាណ ៦.៧ លាននាក់ដោយក្នុងនោះមាន ២៧.៧% ជាមនុស្សអាយុក្រោម ១៥ ឆ្នាំ។ នៅឆ្នាំ១៩៨៤ ចំនួនប្រជាជនសរុបមាន ៣.៦ លាននាក់ដែលជាកំណើនតួលេខដ៏ខ្ពស់សម្បើមប្រើប្រៀបធៀបទៅនឹង ១.៥៤ លាននាក់នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៦៤។
បច្ចុប្បន្ន ប្រជាជនលីប៊ីភាគច្រើនបានកំណត់ខ្លួនឯងជាជនជាតិអារ៉ាប់ដែលនិយាយភាសាអារ៉ាប់ និងគោរពវប្បធម៌អារ៉ាប់។ ជនជាតិប៊ែប៊ែរលីប៊ីដែលជាប្រជាជននិយាយភាសាប៊ែប៊ែរ និងគោរពវប្បធម៌ប៊ែប៊ែរ គឺជាអ្នកតំណាងឱ្យក្រុមជនជាតិភាគតិចធំបំផុតទីពីរ ហើយពួកគេច្រើនរស់នៅលើភ្នំណាហ៊្វូសានិងស៊ូវ៉ារ៉ា។ លើសពីនេះទៀតនោះ តំបន់ភាគខាងត្បូងនៃប្រទេសលីប៊ីដូចជាសាប្ហា គូហ្វ្រា ហ្កាត់ ហ្កាដាមេស និងមួរស៊ូគ មានជនជាតិចំនួនពីរទៀតរស់នៅគឺពួកទូអារ៉េក និងទូប៊ូ។  លីប៊ីមានក្រុមកុលសម្ព័ន្ធរស់នៅប្រហែល ១៤០ ក្រុម។
ជីវិតគ្រួសារគឺមានសារៈសំខាន់ណាស់សម្រាប់គ្រួសារលីប៊ីនីមួយៗដោយពួកគេភាគច្រើនរស់នៅក្នុងប្លុកផ្ទះល្វែង ឬលំនៅដ្ឋានឯករាជ្យផ្សេងទៀតប្រកបមានរូបរាងនិងរបៀបខុសៗគ្នាអាស្រ័យទៅលើប្រាក់ចំណូល និងទ្រព្យសម្បត្តិរបស់ពួកគេនីមួយៗ។ ថ្វីបើជនជាតិអារ៉ាប់លីប៊ីមានទម្លាប់រស់នៅបែបពនេចរក្នុងតង់ក្តីប៉ុន្តែសព្វថ្ងៃនេះពួកគេបាននិយមឡើងមកតាំងទីលំនៅនៅតាមទីក្រុង និងទីប្រជុំជននានា។ ដោយ​សារ​តែជីវិតថ្មី​បែប​នេះ​ហើយ​ទើបទំនៀមទម្លាប់​ជីវិត​ចាស់​របស់​ពួក​គេកំពុងតែ​រសាត់​បាត់ទៅ​ជា​បណ្តើរៗ។ ជន​ជាតិ​លីប៊ី​មួយ​ចំនួន​តូចនៅ​តែ​រស់​នៅ​ក្នុង​តំបន់វាល​ខ្សាច់​ដូច​ដែលជីដូនជីតារបស់​ពួក​គេ​បាន​ធ្វើ​រាប់​សតវត្ស​មក​ហើយ។ ប្រជាជនភាគច្រើនមានមុខរបរក្នុងវិស័យឧស្សាហកម្ម និងសេវាកម្ម ហើយភាគរយតិចតួចគឺនៅក្នុងវិស័យកសិកម្ម។
ឃុំកោះសូទិន
ឃុំកោះសូទិន ស្ថិតនៅ ស្រុកកោះសូទិន ខេត្តកំពង់ចាម។
លីប៊ី
ប្រជាសាស្ត្រ
បើយោងទៅតាមឧត្តមស្នងការអង្គការសហប្រជាជាតិទទួលបន្ទុកជនភៀសខ្លួន (​​UNHCR) នៅអំឡុងខែមករា ឆ្នាំ២០១៣ បានឱ្យដឹងថា៖ រដ្ឋលីប៊ីមានជនភៀសខ្លួនដែលមានឈ្មោះក្នុងបញ្ជីប្រហែល ៨,០០០ នាក់ ជនភៀសខ្លួនដែលមិនមានឈ្មោះក្នុងបញ្ជីចំនួន ៥,៥០០ នាក់ និងអ្នកស្វែងរកសិទ្ធិជ្រកកោនចំនួន ៧,០០០ នាក់ដោយក្រុមទាំងអស់នេះមានប្រភពផ្សេងៗពីគ្នា។ លើសពីនេះ ជនជាតិលីប៊ីខ្លួនផ្ទាល់ចំនួន ៤៧,០០០ នាក់ត្រូវបានផ្លាស់ទីលំនៅក្នុងស្រុក ហើយ ៤៦,៥៧០ នាក់គឺនូវមានវត្តមានក្នុងស្រុកនៅឡើយ។
ឃុំកោះសូទិន
=រដ្ឋបាល= ឃុំកោះសូទិន មាន ១៤ភូមិគឺ÷
លីប៊ី
សុខភាព
នៅក្នុងឆ្នាំ២០១០ ថវិកាចំណាយលើវិស័យសុខាភិបាលក្នុងប្រទេសនេះគឺស្មើនឹង ៣.៨៨% នៃផលិតផលក្នុងស្រុកសរុប។ នៅឆ្នាំ២០០៩ លីប៊ីមានចំនួនគ្រូពេទ្យប្រមាណ ១៨.៧១ នាក់ និងគិលានុបដ្ឋាយិកា ៦៦.៩៥ នាក់ក្នុងចំណោមប្រជាជន ១០,០០០ នាក់។ អត្រាសង្ឃឹមរស់ជាមធ្យមរបស់ប្រជាជនលីប៊ីគឺ ៧៤.៩៥ ឆ្នាំបើគិតត្រឹមឆ្នាំ២០១១ ដោយក្នុងនោះបុរសអាចរស់បាន ៧២.៤៤ ឆ្នាំ និង ៧៧.៥៩ ឆ្នាំសម្រាប់ស្ត្រី។
ឃុំស្រែសង្គម
ព្រំប្រទល់
=អប់រំ=
ឃុំកោះសូទិន
=អប់រំ=
ឃុំស្រែសង្គម
អនុវិទ្យាល័យ
=សាសនា=
លីប៊ី
ការអប់រំ
ប្រទេសលីប៊ីមានចំនួនសិស្សានុសិស្សប្រមាណ ១.៧ លាននាក់ដោយក្នុងនោះសិស្សជាង ២៧០,០០០ នាក់សិក្សានៅកម្រិតឧត្តមសិក្សា។ ការអប់រំកម្រិតមូលដ្ឋាននៅក្នុងប្រទេសលីប៊ីគឺមិនគិតថ្លៃសម្រាប់ប្រជាពលរដ្ឋទាំងអស់ ហើយវាគឺតម្រូវបែបនេះរហូតដល់កម្រិតមធ្យមសិក្សា។ អត្រាអក្ខរកម្មសម្រាប់មនុស្សពេញវ័យកាលពីឆ្នាំ២០១០ គឺ ៨៩.២%។
បន្ទាប់ពីទទួលបានឯករាជ្យភាពនៅក្នុងឆ្នាំ១៩៥១ លីប៊ីបានស្ថាបនាសាកលវិទ្យាល័យដំបូងបង្អស់របស់ខ្លួនគឺ សាកលវិទ្យាល័យលីប៊ី ដែលមានទីតាំងស្ថិតនៅក្រុងបិនហ្កាស៊ី។ នៅក្នុងឆ្នាំសិក្សា១៩៧៥-៧៦ ចំនួននិស្សិតនៅឯសាកលវិទ្យាល័យត្រូវបានគេប៉ាន់ស្មានថាមានចំនួន ១៣,៤១៨ នាក់។ គិតត្រឹមឆ្នាំ២០០៤ ចំនួននេះបានកើនឡើងដល់ជាង ២០០,០០០ នាក់ ជាមួយនឹងអ្នកចុះឈ្មោះបន្ថែម ៧០,០០០ នាក់ទៀតចូលក្នុងវិស័យបច្ចេកទេស និងវិជ្ជាជីវៈខ្ពស់ៗ។ ការកើនឡើងយ៉ាងឆាប់រហ័សនៃចំនួននិស្សិតក្នុងវិស័យឧត្តមសិក្សានេះត្រូវបានឆ្លុះបញ្ចាំងដោយកំណើននៃគ្រឹះស្ថានឧត្តមសិក្សា។
ឃុំកោះសូទិន
អនុវិទ្យាល័យ
=សាសនា=
ព្រះពុទ្ធសាសនា
=ផ្សារ= =រមណីដ្ឋាន=
លីប៊ី
ការអប់រំ
ចាប់តាំងពីឆ្នាំ២០០៧ សាកលវិទ្យាល័យឯកជនថ្មីមួយចំនួនដូចជា សាកលវិទ្យាល័យវេជ្ជសាស្ត្រអន្តរជាតិលីប៊ីជាដើមត្រូវបានបង្កើតឡើង។ នៅមុនឆ្នាំ២០១១ ទោះបីជាស្ថាប័នឯកជនមួយចំនួនតូចត្រូវបានគេផ្តល់ការទទួលស្គាល់មែនក្តី ប៉ុន្តែការអប់រំឧត្តមសិក្សាភាគច្រើនរបស់ប្រទេសលីប៊ីត្រូវបានផ្តល់ហិរញ្ញប្បទានដោយថវិកាសាធារណៈសុទ្ធសាធ។ នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៩៨ ចំណែកថវិកាក្នុងវិស័យអប់រំបានតំណាងឱ្យ ៣៨.២% នៃថវិកាជាតិសរុបរបស់ប្រទេសនេះ។
ក្រុមជនជាតិ
ប្រជាជនដើមនៃប្រទេសលីប៊ីភាគច្រើនមានកំណើតមកពីក្រុមជនជាតិប៊ែប៊ែរ។ ប៉ុន្តែដោយមានការឈ្លានពាន និងការធ្វើចំណាកស្រុកពីបរទេសជាបន្តបន្ទាប់ (ពិសេសដោយជនជាតិអារ៉ាប់ និងតួកគី) បានជះឥទ្ធិពលចម្រុះជាច្រើនចូលទៅក្នុងភាសា វប្បធម៌ និងអត្តសញ្ញាណយ៉ាងជ្រាលជ្រៅ និងយូរអង្វែងលើប្រជាសាស្រ្តរបស់ប្រទេសលីប៊ី។
សព្វថ្ងៃនេះ ប្រជាជនលីប៊ីភាគច្រើនជាឥស្លាមសាសនិកអារ៉ាប់ចម្រុះ (មូស្លីម) ដោយមានមនុស្សជាច្រើនបានអះអាងថាខ្លួនមានដើមកំណើតមកពីកុលសម្ព័ន្ធអារ៉ាប់បេឌូអ៊ីនមានដូចជា ពួកបានូសាលីម និងបានូហ៊ីឡោះ ក្រៅពីជនជាតិតួកគី និងជនជាតិប៊ែប៊ែរ។ ជនជាតិភាគតិចតួកគីត្រូវបានគេស្គាល់ថា "គូលូឃ្លីស" ហើយពួកគេច្រើនរស់នៅប្រមូលផ្តុំនៅក្នុងនិងជុំវិញភូមិ និងទីក្រុងតូចៗ។ លើសពីនេះ លីប៊ីមានក្រុមជនជាតិភាគតិចមួយចំនួនទៀតដូចជា ជនជាតិប៊ែប៊ែរធួអារ៉េក និងពួកធូប៊ូជាដើម។
ចំនួនជនជាតិអ៊ីតាលីដែលមកតាំងទីលំនៅនៅលីប៊ីបានឈានដល់ចំណុចកំពូលជាងកន្លះលាននាក់ ប៉ុន្តែពួកគេភាគច្រើនបានចាកចេញទៅស្រុកកំណើតរបស់ខ្លួនវិញបន្ទាប់ពីលីប៊ីបានប្រកាសឯករាជ្យចេញពីប្រទេសអ៊ីតាលីនៅក្នុងឆ្នាំ១៩៤៧។ ជនជាតិអ៊ីតាលីកាន់តែច្រើនបន្ថែមទៀតបានធ្វើមាតុភូមិនិវត្តន៍នៅអំឡុងឆ្នាំ១៩៧០ បន្ទាប់ពីអំណាចប្រទេសត្រូវធ្លាក់ក្នុងដៃលោកមូអាំម៉ា កាដាហ្វី។ នៅក្នុងទសវត្សរ៍ឆ្នាំ២០០០ ជនជាតិអ៊ីតាលីតែប្រមាណពីរបីរយនាក់ប៉ុណ្ណោះដែលបានត្រឡប់មករស់នៅក្នុងប្រទេសនេះវិញ។
ពលកម្មអន្តោប្រវេសន៍
គិតត្រឹមឆ្នាំ២០១៣ អង្គការសហប្រជាជាតិបានប៉ាន់ប្រមាណថាប្រហែល ១២% នៃចំនួនប្រជាជនលីប៊ីសរុប (លើសពី ៧៤០,០០០ នាក់) គឺជាទេសន្តរប្រវេសជនបរទេស។ នៅមុនបដិវត្តន៍ឆ្នាំ២០១១ តួលេខផ្លូវការ និងក្រៅផ្លូវការអំពីកម្លាំងពលកម្មចំណាកស្រុកមានចាប់ពី ២៥% ទៅ ៤០% នៃចំនួនប្រជាជនសរុប (ពោលគឺរវាង ១.៥ និង ២.៤ លាននាក់)។ បើមើលទៅក្នុងប្រវត្តិសាស្ត្រ លីប៊ីគឺជារដ្ឋម្ចាស់ផ្ទះទទួលយកជនចំណាកស្រុកអេហ្ស៊ីបដែលមានជំនាញទាប និងខ្ពស់រាប់លាននាក់។
វាគឺពិបាកខ្លាំងក្នុងការប៉ាន់ប្រមាណចំនួនសរុបនៃជនអន្តោប្រវេសន៍នៅក្នុងប្រទេសលីប៊ីដោយជារឿយៗ តួលេខជំរឿនមានភាពខុសពីគ្នា ទាំងការរាប់ជាផ្លូវការ និងការប៉ាន់ប្រមាណមិនផ្លូវការ។ នៅក្នុងជំរឿនឆ្នាំ២០០៦ ជនបរទេសប្រហែល ៣៥៩,៥៤០ នាក់បានរស់នៅក្នុងប្រទេសលីប៊ី បើធៀបនឹងប្រជាជនសរុបជាង ៥.៥ លាននាក់ (៦.៣៥% នៃចំនួនប្រជាជនសរុប)។ ជនបរទេសស្ទើរតែពាក់កណ្តាលជាជនជាតិអេហ្ស៊ីប បន្ទាប់មកគឺជនអន្តោប្រវេសន៍ស៊ូដង់ និងប៉ាឡេស្ទីន។ នៅអំឡុងបដិវត្តន៍ឆ្នាំ២០១១ ជនអន្តោប្រវេសន៍ចំនួន ៧៦៨,៣៦២ នាក់បានភៀសខ្លួនចេញពីប្រទេសលីប៊ី ដូចដែលបានគណនាដោយអង្គការអន្តរជាតិទេសន្តរប្រវេសន៍ (IOM) ដោយវាស្មើនឹង ១៣% នៃចំនួនប្រជាជននៅពេលនោះ។ ប៉ុន្តែទោះជាយ៉ាងណា នៅមានជនបរទេសជាច្រើននាក់ផ្សេងទៀតបានបន្តរស់នៅក្នុងប្រទេសលីប៊ី។
ប្រសិនបើយើងសង្កតមើលកំណត់ត្រាកុងស៊ុលមុនបដិវត្តន៍ដើម្បីយកមកប៉ាន់ប្រមាណចំនួនប្រជាជនអន្តោប្រវេសន៍ នោះយើងនឹងឃើញថា ជនចំណាកស្រុកអេហ្ស៊ីបចំនួនពីរលាននាក់ (កត់ត្រាដោយស្ថានទូតអេហ្ស៊ីបនៅទីក្រុងទ្រីប៉ូលីក្នុងឆ្នាំ២០០៩) បន្ទាប់មកគឺជនជាតិទុយនីស៊ីចំនួន ៨៧,២០០ នាក់ និងជនជាតិម៉ារ៉ុកចំនួន ៦៨,២០០ ដែលកំណត់ដោយស្ថានទូតរៀងៗខ្លួន។ ប្រទេសតួកគីបានកត់ត្រាចំនួនកម្មករដែលត្រូវជម្លៀសប្រមាណ ២៥,០០០ ក្នុងអំឡុងព្រឹត្តិការណ៍បះបោរឆ្នាំ២០១១។ ចំនួនជនចំណាកស្រុកមកពីអាស៊ីមុនបដិវត្តន៍មានត្រឹមតែជាង ១០០,០០០ នាក់ប៉ុណ្ណោះ (៦០,០០០ នាក់មានដើមកំណើតពីប្រទេសបង់ក្លាដែស, ២០,០០០ នាក់ពីហ្វីលីពីន, ១៨,០០០ នាក់ពីឥណ្ឌា, ១០,០០០ នាក់ពីប៉ាគីស្ថាន ក៏ដូចជាជនជាតិចិន កូរ៉េ វៀតណាម ថៃ និងកម្មករផ្សេងទៀត)។  ទិន្នន័យនេះនឹងធ្វើឱ្យចំនួនជនអន្តោប្រវេសន៍លីប៊ីឈានដល់ស្ទើរតែ ៤០% នៅមុនបដិវត្តន៍ ហើយជាតួលេខមួយដែលកាន់តែស៊ីសង្វាក់គ្នាជាមួយនឹងលទ្ធផលប៉ាន់ប្រមាណរបស់រដ្ឋាភិបាលក្នុងឆ្នាំ២០០៤ ដែលកំណត់ចំនួនជនចំណាកស្រុកទៀងទាត់និងមិនទៀងទាត់ពី ១.៣៥ ទៅ ១.៨ លាននាក់ (២៥-៣៣% នៃចំនួនប្រជាជនសរុបនាពេលនោះ)។
ប្រជាជនលីប៊ីដែលមានដើមកំណើតជាជនជាតិអារ៉ាប់-ប៊ែប៊ែរ ក៏ដូចជាជនអន្តោរប្រវេសន៍អារ៉ាប់នៃជាតិសាសន៍ផ្សេងៗប្រមូលផ្តុំគ្នាបានប្រហែល ៩៧% នៃចំនួនប្រជាជនសរុបគិតនៅត្រឹមឆ្នាំ២០១៤។
ភាសា
បើយោងតាមទីភ្ញាក់ងារស៊ើបការណ៍សម្ងាត់បានឱ្យដឹងថា ភាសាផ្លូវការរបស់ប្រទេសលីប៊ីគឺភាសាអារ៉ាប់។ ប្រភេទភាសាអារ៉ាប់លីប៊ីត្រូវបានគេនិយាយរួមជាមួយភាសាអារ៉ាប់សម័យ។ ភាសាប៊ែប៊ែរជាច្រើនប្រភេទក៏ត្រូវបានគេយកមកប្រើប្រាស់ផងដែរ រួមមាន៖ ភាសាតាម៉ាស្សេក ហ្កាដាមីស ណាហ្វូស៊ី ស៊ូគណា និងអាជីឡោះ។ល។ ក្រុមប្រឹក្សាកំពូលតាម៉ាស្សេកលីប៊ីបានប្រកាសយកភាសាតាម៉ាស្សេក (ឬប៊ែប៊ែរ) ជាភាសាផ្លូវការនៅក្នុងទីក្រុង និងស្រុកដែលមានប្រជាជនប៊ែប៊ែររស់នៅ។ លើសពីនេះទៀតនោះ ភាសាអង់គ្លេសត្រូវបានគេដឹងយល់យ៉ាងទូលំទូលាយនៅតាមទីក្រុងធំៗ ខណៈដែលភាសាអតីតអាណានិគមគឺភាសាអ៊ីតាលីក៏ត្រូវបានប្រើប្រាស់នៅក្នុងវិស័យពាណិជ្ជកម្ម និងដោយប្រជាជនអ៊ីតាលីដែលនៅសល់។
សាសនា
ប្រហែល ៩៧% នៃប្រជាជនទាំងអស់នៅក្នុងប្រទេសលីប៊ីគឺជាឥស្លាមសាសនិកដោយភាគច្រើនកាន់និកាយស៊ុននី។ អ្នកកាន់និកាយអ៊ីបាដមួយចំនួនតូចក៏មានវត្តមាននៅក្នុងប្រទេសនេះផងដែរ។
មុនទសវត្សរ៍ឆ្នាំ១៩៣០ ចលនាស៊ូហ្វីស៊ុននីសេនូស្ស៊ីគឺជាចលនាឥស្លាមដ៏ធំមួយនៅក្នុងទឹកដីលីប៊ី។ ចលនាឥស្លាម​មួយនេះ​ត្រូវ​បានបំបែកដោយ​ពួក​អ៊ីតាលីដែលចូលមកឈ្លានពាន។ លោកកាដាហ្វីបានអះអាងថា គាត់គឺជាអ្នកកាន់សាសនាឥស្លាមម្នាក់ ហើយរដ្ឋាភិបាលរបស់លោកបានដើរតួនាទីក្នុងការគាំទ្រស្ថាប័នសាសនាឥស្លាមនានា និងជួយផ្សព្វផ្សាយសាសនាឥស្លាមទៅពិភពលោកបន្ថែម។
តាំង​ពីរបបកាដាហ្វី​ដួលរលំមក ឥស្លាម​អភិរក្ស​ជ្រុល​និយមបាន​លេចខ្លួនឡើងនៅលើទឹកដីនៃប្រទេសលីប៊ី។ ទីក្រុងដែរណានៅភាគខាងកើតប្រទេសលីប៊ីដែលធ្លាប់ជាកន្លែងបណ្តុះគោលគំនិតរបស់ពួកជីហាដ បានធ្លាក់ក្រោមការគ្រប់គ្រងរបស់ក្រុមសកម្មប្រយុទ្ធដែលជាសម្ព័ន្ធមិត្តជាមួយរដ្ឋឥស្លាមអ៊ីរ៉ាក់ និងឡេវ៉ាននៅក្នុងឆ្នាំ២០១៤។ ធាតុនៃជីហាដនិយមបានរីករាលដាលដល់ទីក្រុងសៀត បិនហ្កាស៊ី និងរួមទាំងតំបន់ផ្សេងៗទៀត ដែលជាលទ្ធផលនៃសង្គ្រាមស៊ីវិលលីប៊ីលើកទីពីរ។
លីប៊ីមានសហគមន៍គ្រិស្តតូចៗនៅជុំវិញផ្ទៃប្រទេស។ គ្រិស្តសាសនាអូស្សូដក់កូបតិកគឺជាព្រះសហគមន៍គ្រិស្តសាសនានៃប្រទេសអេហ្ស៊ីប ហើយជានិកាយគ្រិស្តសាសនាធំបំផុតនៅក្នុងប្រទេសលីប៊ី។ អ្នកកាន់និកាយកូបទិកសញ្ជាតិអេហ្ស៊ីបប្រហែល ៦០,០០០ នាក់កំពុងមានវត្តមាននៅក្នុងប្រទេសលីប៊ី។ សព្វថ្ងៃ ប្រទេសលីប៊ីមានព្រះវិហារគ្រិស្តកូបទិកតែបីប៉ុណ្ណោះដោយមានមួយនៅរដ្ឋធានីទ្រីប៉ូលី មួយនៅបិនហ្កាស៊ី និងមួយនៅមីស៊ូរ៉ាតា។
វប្បធម៌កម្ពុជា
ស្តាំ|រូបភាពតូច|300x300ភីកសែល| [[របាំព្រះរាជទ្រព្យ|របាំព្រះរាជទ្រព្យកម្ពុជា ។ ]] ពេញមួយប្រវត្តិសាស្ត្រដ៏យូរលង់របស់ ប្រទេសកម្ពុជា សាសនាគឺជាប្រភពដ៏សំខាន់នៃវប្បធម៌បំផុសគំនិត។ ជាង ៣ សហស្សវត្សរ៍ ប្រជាជនកម្ពុជាបានបង្កើតនូវប្រព័ន្ធវប្បធម៌ និងជំនឿរបស់ កម្ពុជា ដ៏ពិសេសមួយ ពីភាពស៊ីសង្វាក់គ្នានៃ ជំនឿ សាសនា របស់ជនជាតិដើមភាគតិច និងសាសនាឥណ្ឌានៃ ព្រះពុទ្ធសាសនា និង ព្រហ្មញ្ញសាសនា ។ វប្បធម៌ និងអរិយធម៌ឥណ្ឌា រួមទាំងភាសា និងសិល្បៈរបស់វា បានទៅដល់ អាស៊ីអាគ្នេយ៍ដីគោក ប្រហែលសតវត្សទី ១ នៃគ.ស។
ជាទូទៅគេជឿថាឈ្មួញសមុទ្របាននាំយកទំនៀមទម្លាប់ និងវប្បធម៌ឥណ្ឌាទៅកាន់កំពង់ផែតាម ឈូងសមុទ្រថៃ និងប៉ាស៊ីហ្វិក តាមផ្លូវដើម្បីធ្វើពាណិជ្ជកម្មជាមួយ ប្រទេសចិន ។ អាណាចក្រនរគភ្នំ ប្រហែលជារដ្ឋកម្ពុជាដំបូងគេដែលបានទទួលផលប្រយោជន៍ពីការហូរចូលនៃគំនិតឥណ្ឌានេះ។ ក៏​មាន​ឥទ្ធិពល​អាណានិគម​បារាំង​ដែរ។
ប្រវត្តិសាស្ត្រ
ស្តាំ|រូបភាពតូច|250x250ភីកសែល| [[ប្រាសាទអង្គរវត្ត ដែលជាសម្បត្តិបេតិកភណ្ឌដ៏ល្បីរបស់កម្ពុជា។]] សម័យរីកចម្រើនរបស់ប្រទេសកម្ពុជាគឺនៅចន្លោះសតវត្សទី៩ និងទី១៤ ក្នុងកំឡុង សម័យអង្គរ ដែលពេលនោះជាអាណាចក្រដ៏មានអំណាច និងវិបុលភាពដែលរីកចំរើន និងគ្របដណ្តប់ស្ទើរតែទាំងអស់នៃអាស៊ីអាគ្នេយ៍ដីគោក។ សម័យអង្គរនៅទីបំផុតបានដួលរលំបន្ទាប់ពីការទំនាស់ផ្ទៃក្នុងជាច្រើនរវាងរាជវង្ស និងសង្រ្គាមឥតឈប់ឈរជាមួយប្រទេសជិតខាងដែលមានអំណាចកាន់តែខ្លាំង ជាពិសេស សៀម និង ដាយវៀត ។ ប្រាសាទជាច្រើនពីសម័យកាលនេះ ដូចជាប្រាសាទបាយ័ន និងប្រាសាទអង្គរវត្តនៅតែមានរហូតមកដល់សព្វថ្ងៃនេះ ដែលនៅរាយប៉ាយពាសពេញប្រទេសថៃ កម្ពុជា ឡាវ និងវៀតណាម ដើម្បីរំលឹកដល់ភាពអស្ចារ្យនៃសិល្បៈ និងវប្បធម៌ខ្មែរ។
ភាពអស្ចារ្យដែលមិនអាចប្រៀបផ្ទឹមបានរបស់ប្រទេសកម្ពុជាក្នុងវិស័យសិល្បៈ ស្ថាបត្យកម្ម តន្ត្រី និងរបាំក្នុងអំឡុងពេលនេះ បានជះឥទ្ធិពលយ៉ាងខ្លាំងទៅលើបណ្តាប្រទេសជិតខាងជាច្រើន គឺប្រទេសថៃ និងឡាវ។ ឥទ្ធិពលនៃវប្បធម៌អង្គរនៅតែអាចឃើញសព្វថ្ងៃនេះនៅក្នុងប្រទេសទាំងនោះ ដោយសារពួកគេចែករំលែកលក្ខណៈជិតស្និទ្ធជាច្រើនជាមួយប្រទេសកម្ពុជាបច្ចុប្បន្ន។
ស្ថាបត្យកម្ម និងលំនៅដ្ឋាន
រូបភាពតូច|250x250ភីកសែល| [[ផ្ទះខ្មែរជនបទ|ផ្ទះខ្មែរនៅជនបទ]] ស្ថាបត្យករ និង ជាងចម្លាក់ សម័យអង្គរបានបង្កើតប្រាសាទដែលគូសផែនទីពិភពលោហធាតុដោយថ្ម។ ការតុបតែងរបស់ខ្មែរទាក់ទាញការបំផុសគំនិតពីសាសនា ហើយសត្វទេវកថាមកពី ព្រហ្មញ្ញសាសនា និង ពុទ្ធសាសនា ត្រូវបានឆ្លាក់នៅលើជញ្ជាំងនៃប្រាសាទ។ ប្រាសាទនានាត្រូវបានសាងសង់ឡើងស្របតាមច្បាប់នៃ ស្ថាបត្យកម្មខ្មែរបុរាណ ដែលកំណត់ប្លង់ប្រាសាទជាមូលដ្ឋានរួមមានទីសក្ការៈកណ្តាល ទីធ្លា កំពែងព័ទ្ធជុំវិញ និងកសិណ។ គំនូរខ្មែរប្រើរូបសត្វជាច្រើនពីទេវកថាពុទ្ធសាសនា និងហិណ្ឌូ ដូចជា ព្រះបរមរាជវាំង នៅ ទីក្រុងភ្នំពេញ ប្រើគំនូរដូចជា គ្រុឌ ដែលជាសត្វស្លាបទេវកថាក្នុងព្រហ្មញ្ញសាសនា។
ស្ថាបត្យកម្មនៃប្រទេសកម្ពុជាបានអភិវឌ្ឍជាដំណាក់កាលក្រោម អាណាចក្រខ្មែរ ពីសតវត្សទី ៩ ដល់សតវត្សទី ១៥ ដែលត្រូវបានរក្សាទុកនៅក្នុងអគារជាច្រើននៃ ប្រាសាទអង្គរ ។ សំណល់នៃស្ថាបត្យកម្មលោកិយពីសម័យនេះគឺកម្រណាស់ ព្រោះមានតែអគារសាសនាប៉ុណ្ណោះដែលធ្វើពីថ្ម។ ស្ថាបត្យកម្មនៃសម័យអង្គរបានប្រើប្រាស់លក្ខណៈរចនាសម្ព័ន្ធជាក់លាក់ និងរចនាបថដែលជាវិធីសាស្រ្តសំខាន់មួយដែលត្រូវបានប្រើប្រាស់រហូតមកដល់បច្ចុប្បន្ននៃប្រាសាទ រួមជាមួយនឹងសិលាចារឹក។
នៅតាមជនបទសម័យបច្ចុប្បន្ននៃប្រទេសកម្ពុជា គ្រួសារអ្នកមានជាធម្មតារស់នៅ ក្នុងផ្ទះ រាងចតុកោណ ដែលអាចប្រែប្រួលក្នុងទំហំចាប់ពីបួនគុណប្រាំមួយម៉ែត្រទៅប្រាំមួយគុណដប់ម៉ែត្រ។ វា​ត្រូវ​បាន​គេ​សាង​សង់​ពី​ឈើ​ប្រក់​ដំបូល​ប្រក់​ស័ង្កសី និង​ជញ្ជាំង​ធ្វើពី​ឫស្សី​ត្បាញ។ ផ្ទះ​ខ្មែរ ​ជាធម្មតា​ត្រូវ​លើក​កំពស់​ដល់​ទៅ​៣​ម៉ែត្រ​លើ​បង្គោល​សម្រាប់​ការពារ​ទឹកជំនន់​ប្រចាំឆ្នាំ​។ ជណ្ដើរ ​ពីរ​ឬ ​ជណ្ដើរឈើ ​​ផ្តល់​ការ​ចូល​ទៅ​កាន់​ផ្ទះ​។
ដំបូល​ប្រក់​ស័ង្កសី​ជាន់​លើ​ជញ្ជាំង​ផ្ទះ​ការពារ ​ផ្នែក​ខាងក្នុង ​ពី​ភ្លៀង។ ជាធម្មតាផ្ទះមួយមានបន្ទប់បីដែលបំបែកដោយភាគថាសធ្វើពីឫស្សីត្បាញ។ បន្ទប់ខាងមុខជាបន្ទប់ទទួលភ្ញៀវដែលប្រើសម្រាប់ទទួលភ្ញៀវ បន្ទប់បន្ទាប់ជាបន្ទប់គេងឪពុកម្តាយ និងបន្ទប់ទីបីសម្រាប់កូនស្រីមិនទាន់រៀបការ។ កូនប្រុសគេងគ្រប់ទីកន្លែងដែលពួកគេអាចរកកន្លែងទំនេរបាន។ សមាជិក​គ្រួសារ និង​អ្នក​ជិត​ខាង​រួម​គ្នា​សាងសង់​ផ្ទះ ហើយ​ពិធី​រៃអង្គាស​ប្រាក់​ត្រូវ​បាន​ធ្វើ​ឡើង​នៅ​ពេល​សាងសង់​រួច។
ផ្ទះ​របស់​ជន​ក្រីក្រ​អាច​មាន​តែ​បន្ទប់​ធំ​មួយ​ប៉ុណ្ណោះ។ អាហារត្រូវបានរៀបចំនៅក្នុង ផ្ទះបាយ ដាច់ដោយឡែកដែលមានទីតាំងនៅជិតផ្ទះ ប៉ុន្តែជាធម្មតានៅពីក្រោយវា។ គ្រឿងបរិក្ខារបង្គន់មានរណ្តៅធម្មតានៅក្នុងដី ដែល ស្ថិតនៅ ឆ្ងាយពីផ្ទះ ដែលត្រូវបានគ្របដណ្ដប់នៅពេលបំពេញ។ សត្វចិញ្ចឹមណាមួយត្រូវបានរក្សាទុកនៅក្រោមផ្ទះ។ ផ្ទះជនជាតិចិន និងវៀតណាម នៅតាមទីប្រជុំជន និងភូមិនានាក្នុងប្រទេសកម្ពុជា ជាធម្មតាត្រូវបានសាងសង់ដោយផ្ទាល់នៅលើដី និងមានកម្រាលឥដ្ឋ ស៊ីម៉ងត៍ ឬក្បឿង អាស្រ័យលើស្ថានភាពសេដ្ឋកិច្ចរបស់ម្ចាស់។ លំនៅដ្ឋានក្នុងទីក្រុង និងអគារពាណិជ្ជកម្មអាចធ្វើពីឥដ្ឋ កំបោរ ឬឈើ។
សាសនា
ធ្វេង|រូបភាពតូច| ពិធីបុណ្យកាន់បិណ្ឌនៅវត្តអារាមពុទ្ធសាសនា។ រូបភាពតូច| ដូនជីនៅ [[ប្រាសាទអង្គរវត្ត|អង្គរវត្ត ខេត្តសៀមរាប ប្រទេសកម្ពុជា ។]] ប្រទេស​កម្ពុជា​ជា ​ពុទ្ធសាសនិក ​លើសលប់ ដោយ​មាន​ប្រជាជន ៨០% ជា ​ពុទ្ធសាសនិក​ថេរវាទ ១% ជា​គ្រិស្តសាសនិក ហើយ​ប្រជាជន​ភាគច្រើន​ដែល​នៅ​សេសសល់​កាន់ ​សាសនា​ឥស្លាម អទេវនិយម ឬ ​និកាយ​និយម ។
ព្រះពុទ្ធសាសនាមាននៅក្នុងប្រទេសកម្ពុជា យ៉ាងហោចណាស់ក៏នៅសតវត្សទី៥នៃគ.ស។ ព្រះពុទ្ធសាសនាថេរវាទ គឺជាសាសនារបស់រដ្ឋរបស់ប្រទេសកម្ពុជាតាំងពីសតវត្សទី ១៣ នៃគ.ស ។ ប្រជាជន​កម្ពុជា​មួយ​ចំនួន​តូច​ដែល​ភាគ​ច្រើន​ជា​ជន​ជាតិ​វៀត​ណាម និង​ចិន ​កាន់​ពុទ្ធសាសនា​មហាយាន ។ បទបញ្ជាសំខាន់ៗរបស់ព្រះពុទ្ធសាសនាដែលប្រតិបត្តិក្នុងប្រទេសកម្ពុជាគឺ ធម្មយុត្តិកនិកាយ និង មហានិកាយ ។
សាសនាគ្រឹស្ត ត្រូវបានបញ្ចូលក្នុងប្រទេសកម្ពុជាដោយអ្នកផ្សព្វផ្សាយសាសនារ៉ូម៉ាំងកាតូលិកនៅឆ្នាំ ១៦៦០។ វា​បាន​ធ្វើ​ឱ្យ​មាន​ការ​ចាប់​ផ្តើម​តិច​តួច​ជា​ពិសេស​ក្នុង​ចំណោម​ពុទ្ធសាសនិក។ ក្នុង​ឆ្នាំ ១៩៧២ មាន​គ្រិស្តបរិស័ទ​ប្រហែល ២ ម៉ឺន​នាក់​ក្នុង​ប្រទេស​កម្ពុជា ដែល​ភាគ​ច្រើន​ជា ​គ្រិស្ត​សាសនា​រ៉ូម៉ាំង ។ យោងតាមស្ថិតិរបស់ បុរីវ៉ាទីកង់ នៅឆ្នាំ ១៩៥៣ សមាជិកនៃសាសនាចក្ររ៉ូម៉ាំងកាតូលិកនៅកម្ពុជាមានចំនួន ១២០ ០០០ នាក់ ដែលធ្វើឱ្យវានៅពេលនោះក្លាយជាសាសនាធំទីពីរនៅក្នុងប្រទេស។
នៅខែមេសា ឆ្នាំ ១៩៧០ មុនពេលធ្វើមាតុភូមិនិវត្តន៍ ការប៉ាន់ប្រមាណបង្ហាញថា កាតូលិកប្រហែល ៥០ ០០០ នាក់ជាជនជាតិវៀតណាម។ អ្នកកាន់សាសនាកាតូលិកជាច្រើននាក់ដែលនៅសេសសល់ក្នុងប្រទេសកម្ពុជាក្នុងឆ្នាំ ១៩៧២ គឺជាជនជាតិអឺរ៉ុប ដែលភាគច្រើនជាជនជាតិបារាំង។ សកម្មភាពផ្សព្វផ្សាយសាសនាប្រូតេស្តង់អាមេរិកបានកើនឡើងនៅក្នុងប្រទេសកម្ពុជា ជាពិសេសក្នុងចំណោមកុលសម្ព័ន្ធភ្នំមួយចំនួន និងក្នុងចំណោមជនជាតិចាម បន្ទាប់ពីការបង្កើតសាធារណរដ្ឋខ្មែរ។ ជំរឿនឆ្នាំ ១៩៦២ ដែលបានរាយការណ៍ថាមាន ប្រូតេស្តង់ ចំនួន ២ ០០០ នាក់នៅក្នុងប្រទេសកម្ពុជា នៅតែជាស្ថិតិថ្មីបំផុតសម្រាប់ក្រុមនេះ។
អ្នកសង្កេតការណ៍បានរាយការណ៍ថានៅឆ្នាំ ១៩៨០ មានជនជាតិខ្មែរគ្រិស្តដែលបានចុះឈ្មោះច្រើនជាងក្នុងចំណោមជនភៀសខ្លួននៅក្នុងជំរុំក្នុងប្រទេសថៃជាងនៅក្នុងប្រទេសកម្ពុជាទាំងអស់មុនឆ្នាំ ១៩៧០ ។ កៀវណាន់ កត់សម្គាល់ថា រហូតដល់ខែមិថុនា ឆ្នាំ ១៩៨០ បម្រើការប្រូតេស្តង់ប្រចាំសប្តាហ៍ចំនួន ៥ ត្រូវបានប្រារព្ធឡើងនៅក្នុងទីក្រុងភ្នំពេញដោយគ្រូគង្វាលខ្មែរ ប៉ុន្តែពួកគេត្រូវបានកាត់បន្ថយមកត្រឹមសេវាប្រចាំសប្តាហ៍តែមួយបន្ទាប់ពីការបៀតបៀនរបស់ប៉ូលីស។ មាន​អ្នក​កាន់​សាសនា​កាតូលិក​ប្រមាណ ២១.៣០០​នាក់​ក្នុង​ប្រទេស​កម្ពុជា ដែល​តំណាង​ឲ្យ​តែ ០,១៥% នៃ​ចំនួន​ប្រជាជន​សរុប។ គ្មាន​ភូមិភាគ​ទេ ប៉ុន្តែ​មាន​ដែន​សមត្ថកិច្ច​ចំនួន​បី គឺ ​ភូមិភាគ ​មួយ និង ​ភូមិភាគ ​ពីរ។
ក្រុមកុលសម្ព័ន្ធតំបន់ខ្ពង់រាប ដែលភាគច្រើនមានប្រព័ន្ធសាសនាក្នុងស្រុករបស់ពួកគេ ប្រហែលជាមានចំនួនតិចជាង ១០០ ០០០ នាក់។ ខ្មែរលើ ត្រូវបានពិពណ៌នាយ៉ាងធូររលុងថាជា ពួកបិសាច ប៉ុន្តែក្រុមកុលសម្ព័ន្ធភាគច្រើនមានព្រលឹងខ្មោចក្នុងស្រុករៀងៗខ្លួន។ ជាទូទៅពួកគេឃើញពិភពលោករបស់ពួកគេពោរពេញដោយវិញ្ញាណដែលមើលមិនឃើញផ្សេងៗ (ជារឿយៗហៅថាយ៉ាង) ខ្លះសប្បុរស ខ្លះទៀតអាក្រក់។ ពួកគេភ្ជាប់វិញ្ញាណជាមួយនឹងស្រូវ ដី ទឹក ភ្លើង ថ្ម ផ្លូវជាដើម។ អាបធ្មប់ ឬ​អ្នក​ជំនាញ​ក្នុង​ភូមិ​នីមួយៗ​ទាក់ទង​វិញ្ញាណ​ទាំង​នេះ ហើយ​ចេញវេជ្ជបញ្ជា​វិធី​ដើម្បី​សម្រាល​ទុក្ខ​ពួក​គេ។
ក្នុង​ពេល​មាន​វិបត្តិ ឬ​ការ​ប្រែប្រួល ការ​បូជា​សត្វ​អាច​នឹង​ត្រូវ​ធ្វើ​ឡើង​ដើម្បី​រំសាយ​កំហឹង​របស់​វិញ្ញាណ។ ជារឿយៗជំងឺត្រូវបានគេជឿថាបណ្តាលមកពីវិញ្ញាណអាក្រក់ឬអាបធ្មប់។ កុលសម្ព័ន្ធ​ខ្លះ​មាន​ថ្នាំ​ពិសេស​ជា​បុរស ឬ​ សាម៉ាន ​ដែល​ព្យាបាល​ជំងឺ។ ក្រៅ​ពី​ជំនឿ​លើ​វិញ្ញាណ អ្នក​ភូមិ​ក៏​ជឿ​លើ​ការ​ហាមប្រាម​លើ​វត្ថុ ឬ​ការ​ប្រតិបត្តិ​ជា​ច្រើន។ ក្នុង​ចំណោម​ខ្មែរ​លើ ក្រុម រ៉ាដ និង ចារ៉ាយ មាន​ឋានានុក្រម​ដែល​បាន​អភិវឌ្ឍ​យ៉ាង​ល្អ​ដោយ​មាន​អ្នក​គ្រប់គ្រង​កំពូល​នៅ​ក្បាល។
ការរស់នៅ
រូបភាពតូច|200x200ភីកសែល| [[បុណ្យភ្ជុំបិណ្ឌ ហៅម្យ៉ាងទៀតថា «បុណ្យដូនតា»។]]
ពិធីកំណើតនិងមរណភាព
កំណើតនៃកូនគឺជាព្រឹត្តិការណ៍រីករាយសម្រាប់គ្រួសារ។ ទោះជាយ៉ាងនេះក្តី តាមជំនឿប្រពៃណី ការបង្ខាំង និងការសម្រាលកូនធ្វើឱ្យគ្រួសារ និងជាពិសេសម្តាយ និងកូនត្រូវរងគ្រោះថ្នាក់ពីពិភពវិញ្ញាណ។ ស្ត្រី​ម្នាក់​ដែល​ស្លាប់​ពេល​សម្រាល​កូន​ឆ្លង​ទន្លេ ជា​ភាសា​ខ្មែរ​ត្រូវ​បាន​គេ​ជឿ​ថា​ក្លាយ​ជា​វិញ្ញាណ​អាក្រក់។ នៅក្នុងសង្គមខ្មែរប្រពៃណី ស្ត្រីមានផ្ទៃពោះគោរពច្បាប់ហាមឃាត់អាហារមួយចំនួន និងជៀសវាងស្ថានភាពមួយចំនួន។ ទំនៀមទំលាប់ទាំងនេះនៅតែអនុវត្តនៅក្នុងជនបទនៃប្រទេសកម្ពុជា ប៉ុន្តែវាបានក្លាយទៅជាទន់ខ្សោយនៅក្នុងតំបន់ទីក្រុង។
ការស្លាប់មិនត្រូវបានគេមើលឃើញជាមួយនឹងការហូរចេញដ៏អស្ចារ្យនៃទុក្ខព្រួយទូទៅចំពោះសង្គមលោកខាងលិច។ វា​ត្រូវ​បាន​គេ​មើល​ឃើញ​ថា​ជា​ការ​បញ្ចប់​នៃ​ជីវិត​មួយ និង​ជា​ការ​ចាប់​ផ្តើ​ម​នៃ​ជីវិត​មួយ​ផ្សេង​ទៀត​ដែល​សង្ឃឹម​ថា​នឹង​ល្អ​ប្រសើរ​ជាង​មុន​។ ពុទ្ធសាសនិកខ្មែរតែងតែបូជាសព ហើយផេះរបស់ពួកវាត្រូវតម្កល់ក្នុងចេតិយក្នុងបរិវេណប្រាសាទ។ សាកសពត្រូវបានបោកគក់ ស្លៀកពាក់ និងដាក់ក្នុងមឈូស ដែលអាចត្រូវបានតុបតែងដោយផ្កា និងជាមួយរូបថតរបស់អ្នកស្លាប់។ ទង់​ពណ៌​ស​ដែល​មាន​រាង​ជា​ប៉ាន ដែល​គេ​ហៅ​ថា "ទង់​ក្រពើ​ពណ៌​ស" នៅ​ខាង​ក្រៅ​ផ្ទះ​បង្ហាញ​ថា​អ្នក​ណា​ម្នាក់​ក្នុង​ផ្ទះ​នោះ​បាន​ស្លាប់។
ក្បួនដង្ហែសពមាន អាចារ្យ ព្រះសង្ឃ សមាជិកគ្រួសារ និងអ្នកកាន់មឈូសផ្សេងទៀត អមមឈូសទៅបូជា។ ប្តីប្រពន្ធ និងកូនៗបង្ហាញការកាន់ទុក្ខដោយកោរសក់ និងស្លៀកពាក់ស។ វត្ថុបុរាណដូចជាធ្មេញ ឬបំណែកឆ្អឹងត្រូវបានផ្តល់ដោយជាវត្ថុអ្នករស់រានមានជីវិត ហើយពួកគេត្រូវបានពាក់នៅលើខ្សែកមាសជាគ្រឿងលម្អ។
កុមារភាព និងវ័យជំទង់
ជាធម្មតាកុមារចាប់ផ្តើមចូលរៀននៅពេលពួកគេឈានដល់អាយុ ៦ ឆ្នាំ។ លុះឈានចូលដល់អាយុនេះ ពួកគេបានស្គាល់ពីបទដ្ឋានសង្គមនៃសុជីវធម៌ ការគោរពប្រតិបត្តិ និងការគោរពចំពោះចាស់ទុំ និងចំពោះព្រះសង្ឃ។ ឪពុកនៅពេលនេះចាប់ផ្តើមការដកថយជាអចិន្ត្រៃយ៍របស់គាត់ទៅជាតួនាទីផ្តាច់ការ។ នៅអាយុដប់ឆ្នាំ ក្មេងស្រីម្នាក់ត្រូវបានគេរំពឹងថានឹងជួយម្តាយរបស់នាងក្នុងកិច្ចការផ្ទះជាមូលដ្ឋាន។ ក្មេងប្រុសម្នាក់ដឹងពីរបៀបថែទាំបសុសត្វរបស់គ្រួសារ ហើយអាចធ្វើការងារកសិកម្មក្រោមការគ្រប់គ្រងរបស់បុរសចំណាស់បាន។ ក្មេងជំទង់ជាធម្មតាលេងជាមួយសមាជិកនៃភេទដូចគ្នា។ ក្នុងវ័យជំទង់ ក្មេងប្រុសម្នាក់អាចក្លាយជាអ្នកបម្រើព្រះវិហារ ហើយទៅបួសជាព្រះសង្ឃថ្មីថ្មោង ដែលជាកិត្តិយសដ៏អស្ចារ្យសម្រាប់ឪពុកម្តាយ។
នៅសម័យមុនកុម្មុយនិស្ត ឪពុកម្តាយបានប្រើសិទ្ធិអំណាចពេញលេញលើកូនរបស់ពួកគេរហូតដល់កូនៗរៀបការ ហើយឪពុកម្តាយបន្តរក្សាការគ្រប់គ្រងបានល្អខ្លះទៅក្នុងអាពាហ៍ពិពាហ៍។ ភាពខុសគ្នានៃអាយុត្រូវបានទទួលស្គាល់យ៉ាងតឹងរ៉ឹងជាមួយនឹងវាក្យសព្ទគួរសម និងពាក្យជំនាន់ពិសេសសម្រាប់ "អ្នក" ។
អាពាហ៍ពិពាហ៍ អាពាហ៍ពិពាហ៍ និងការលែងលះ
រូបភាពតូច| រូបថត ពិធីមង្គលការ គូស្នេហ៍ខ្មែរនៅអង្គរវត្ត ស្តាំ|រូបភាពតូច|297x297ភីកសែល| រ៉ូបអាពាហ៍ពិពាហ៍ខ្មែរ នៅកម្ពុជា ការរួមភេទមុនរៀបការត្រូវបានបំផ្លាញ។ ការជ្រើសរើសគូស្រករគឺជារឿងដ៏ស្មុគស្មាញមួយសម្រាប់បុរសវ័យក្មេង ហើយវាអាចពាក់ព័ន្ធនឹងមិនត្រឹមតែឪពុកម្តាយ និងមិត្តភ័ក្តិរបស់គាត់ ក៏ដូចជាស្ត្រីវ័យក្មេងប៉ុណ្ណោះទេ ថែមទាំងជាអ្នក ផ្គូរផ្គង និង ហារ៉ា (ជា "គ្រូទាយ" របស់ខ្មែរដែលមានចែងនៅក្នុង ហោរាសាស្រ្តឥណ្ឌា) ។ តាមទ្រឹស្ដី ក្មេងស្រីអាចវេតូ ប្តីប្រពន្ធដែលឪពុកម្តាយរបស់នាងបានជ្រើសរើសសម្រាប់នាង។ គំរូនៃការទាក់ទងគ្នាខុសគ្នារវាងជនបទ និងទីក្រុង។ អាពាហ៍ពិពាហ៍​ជា​ចំណុច​កំពូល​នៃ​ស្នេហា​រ៉ូមែនទិក​គឺ​ជា​ការ​យល់​ឃើញ​ដែល​មាន​កម្រិត​កាន់តែ​ច្រើន​ក្នុង​ទីក្រុង​ធំៗ។
ជាធម្មតាបុរសម្នាក់រៀបការនៅអាយុចន្លោះពីដប់ប្រាំបួនទៅម្ភៃប្រាំឆ្នាំ ក្មេងស្រីដែលមានអាយុចន្លោះពីដប់ប្រាំមួយទៅម្ភៃពីរ។ បន្ទាប់ពីគូស្រករត្រូវបានជ្រើសរើស គ្រួសារនីមួយៗស៊ើបអង្កេតគ្នាទៅវិញទៅមក ដើម្បីប្រាកដថាកូនរបស់ខ្លួនរៀបការក្នុងគ្រួសារដ៏ល្អមួយ។ នៅតំបន់ជនបទមានទម្រង់នៃការបម្រើកូនក្រមុំ; នោះ​គឺ​ថា យុវជន​នោះ​អាច​នឹង​ស្បថ​បម្រើ​ឪពុកក្មេក​របស់​ខ្លួន​ក្នុង​រយៈ​ពេល​មួយ។ តាមទំនៀមទំលាប់ កូនស្រីពៅ និងប្តីឬប្រពន្ធរបស់នាង ត្រូវបានគេរំពឹងថានឹងរស់នៅជាមួយ និងមើលថែឪពុកម្តាយចាស់ជរា និងដីរបស់ពួកគេ។
អាពាហ៍ពិពាហ៍​បែប​ប្រពៃណី​គឺ​ជា​កិច្ចការ​ដ៏​យូរ​អង្វែង និង​ចម្រុះ​ពណ៌។ ពីមុនវាមានរយៈពេលបីថ្ងៃ ប៉ុន្តែនៅក្នុងទសវត្សរ៍ឆ្នាំ ១៩៨០ វាមានរយៈពេលមួយថ្ងៃកន្លះ។ ព្រះសង្ឃ​សូត្រ​ធម៌​ទេសនា​ខ្លី និង​សូត្រ​ធម៌​ទេសនា ។ ផ្នែកខ្លះនៃពិធីនេះ រួមមានការកាត់សក់តាមពិធី ចងខ្សែសំឡី ត្រាំក្នុងទឹកបរិសុទ្ធជុំវិញកដៃកូនក្រមុំ និងកាត់ទៀនជុំវិញរង្វង់នៃគូស្វាមីភរិយាដែលមានសុភមង្គល និងជាទីគោរព ដើម្បីជូនពរដល់សហជីព។ បន្ទាប់ពីពិធីមង្គលការពិធីជប់លៀងត្រូវបានធ្វើឡើង។ គូស្វាមីភរិយាថ្មីថ្មោងជាប្រពៃណីផ្លាស់ទៅរស់នៅជាមួយឪពុកម្តាយរបស់ប្រពន្ធ ហើយអាចរស់នៅជាមួយពួកគេរហូតដល់មួយឆ្នាំ រហូតដល់ពួកគេអាចសង់ផ្ទះថ្មីនៅក្បែរនោះ។
គូស្វាមីភរិយាខ្មែរដែលរៀបការភាគច្រើនមិនទទួលបានឯកសារអាពាហ៍ពិពាហ៍ស្របច្បាប់ទេ។ អាពាហ៍ពិពាហ៍ត្រូវបានគេមើលឃើញថាជាស្ថាប័នសង្គម គ្រប់គ្រងដោយសម្ពាធសង្គម ការរំពឹងទុក និងបទដ្ឋាន ជាងបញ្ហាផ្លូវច្បាប់ ការអនុវត្តនេះបន្តនៅថ្ងៃនេះ។ អ្វី​ដែល​ចាំបាច់​សម្រាប់​គូស្វាមីភរិយា​ដែល​សហគមន៍​ចាត់ទុកថា​រៀបការ​គឺ​ត្រូវ​មាន​ពិធី​មួយ​បន្ទាប់​ពី​ពិធី​ជប់លៀង​មួយ​ត្រូវ​បាន​គេ​រៀបចំ​ជា​ញឹក​ញាប់​សម្រាប់​ក្រុម​គ្រួសារ មិត្តភ័ក្តិ និង​អ្នក​ជូនពរ។ នេះជារបៀបដែលគូស្វាមីភរិយាខ្មែរភាគច្រើនលើសលប់រៀបការ។ ថាតើអាពាហ៍ពិពាហ៍បែបប្រពៃណីទាំងនេះត្រូវបានចាត់ទុកថាជាកិច្ចសន្យាស្របច្បាប់ដោយរដ្ឋាភិបាល និងតុលាការដែរឬទេ។ ដូច្នេះ​ហើយ ពេល​ប្ដី​ប្រពន្ធ​បែក​គ្នា ពួកគេ​ក៏​មិន​ត្រូវ​មាន​ឯកសារ​លែងលះ​ដែរ។
ការលែងលះគឺស្របច្បាប់ និងងាយស្រួលទទួលបាន ប៉ុន្តែមិនមែនជារឿងធម្មតាទេ។ មនុស្ស​ដែល​លែង​លះ​ត្រូវ​បាន​គេ​មើល​ឃើញ​ដោយ​មិន​ពេញ​ចិត្ត។ សហព័ទ្ធនីមួយៗរក្សានូវទ្រព្យសម្បត្តិណាក៏ដោយដែលខ្លួនបាននាំយកមកក្នុងអាពាហ៍ពិពាហ៍ ហើយទ្រព្យសម្បត្តិដែលទទួលបានរួមគ្នាត្រូវបានបែងចែកស្មើៗគ្នា។ អ្នកលែងលះអាចរៀបការម្តងទៀត ប៉ុន្តែស្ត្រីត្រូវរង់ចាំ ៣០០ ថ្ងៃ យោងតាមមាត្រា ៩ នៃច្បាប់អាពាហ៍ពិពាហ៍ និងគ្រួសារ។ ការមើលថែទាំកុមារតូចៗជាធម្មតាត្រូវបានផ្តល់ទៅឱ្យម្តាយ ហើយឪពុកម្តាយទាំងពីរនៅតែបន្តមានកាតព្វកិច្ចក្នុងការរួមចំណែកផ្នែកហិរញ្ញវត្ថុដល់ការចិញ្ចឹម និងការអប់រំរបស់កុមារ។ បុរស​ដែល​លែង​លះ​មិន​មាន​ពេល​រង់ចាំ​មុន​ពេល​រៀបការ​ម្ដង​ទៀត។
ផលវិបាកនៃចលាចលសង្គមដែលបង្កឡើងដោយ សង្រ្គាមស៊ីវិលកម្ពុជា នៅតែត្រូវបានទទួលអារម្មណ៍។ បច្ចុប្បន្ន​នេះ​មាន​ការ​ផ្លាស់​ប្តូរ​ប្រពៃណី​ពី​ខេត្ត​មួយ​ទៅ​ខេត្ត។ នៅ​ខេត្ត​សៀមរាប​គេ​យល់​យ៉ាង​ទូលំ​ទូលាយ​ជា​ឧទាហរណ៍​ថា បុរស​នោះ​យក​កូន​ច្បង​ពេល​បែក​គ្នា។ បុរស​ដែល​ចាក​ចេញ​ពី​គ្រួសារ​ជា​ធម្មតា​មិន​ចិញ្ចឹម​កូន​ផ្សេង​ទៀត​របស់​ខ្លួន ជា​ពិសេស​នៅ​ពេល​ដែល​ពួក​គេ​ចាក​ចេញ​ពី​ស្ត្រី​ម្នាក់​ទៅ​ស្ត្រី​ម្នាក់​ទៀត។ ស្ត្រីថ្មីនិងគ្រួសាររបស់នាងនឹងមិនទទួលយកកូនពីទំនាក់ទំនងពីមុនទេ។ នេះក៏ជាប្រភពដ៏សំខាន់នៃ ៧០% ឬច្រើនជាងនេះនៃកុមារកំព្រាដែលរស់នៅក្នុងមណ្ឌលកុមារកំព្រាក្លែងក្លាយជុំវិញទីក្រុងនានាក្នុងប្រទេសកម្ពុជា ដែលជាចំណុចសំខាន់សម្រាប់ភ្ញៀវទេសចរ។
អង្គការសង្គម
វប្បធម៌ខ្មែរមាន ឋានានុក្រម ណាស់។ អាយុរបស់មនុស្សកាន់តែច្រើន កម្រិតនៃការគោរពដែលត្រូវតែផ្តល់ឱ្យពួកគេកាន់តែធំ។ ប្រជាជនកម្ពុជាត្រូវបានចាត់ចែងដោយឋានានុក្រម ដែលត្រូវនឹងអតីតភាពរបស់ពួកគេនៅចំពោះមុខឈ្មោះ។ នៅពេលគូស្វាមីភរិយាចាស់ពេកមិនអាចចិញ្ចឹមខ្លួនឯងបាន ពួកគេអាចអញ្ជើញគ្រួសាររបស់កូនពៅឱ្យផ្លាស់ទៅរស់នៅ និងគ្រប់គ្រងគ្រួសារ។ នៅដំណាក់កាលនេះក្នុងជីវិតរបស់ពួកគេពួកគេរីករាយនឹងឋានៈខ្ពង់ខ្ពស់។
ខ្មែរម្នាក់ៗត្រូវបានហ៊ុំព័ទ្ធដោយរង្វង់ខាងក្នុងតូចមួយនៃគ្រួសារ និងមិត្តភ័ក្តិដែលបង្កើតជាសហការីជិតស្និទ្ធបំផុតរបស់គាត់ អ្នកដែលគាត់នឹងចូលទៅជួយមុនគេ។ ក្រុម​គ្គ្រួសារអ្នកមានដែល​មាន​ប្ដី​ប្រពន្ធ និង​កូន​ដែល​មិន​ទាន់​រៀបការ​ជា​ក្រុម​ញាតិ​ដ៏​សំខាន់​បំផុត។ នៅក្នុងអង្គភាពនេះគឺជាទំនាក់ទំនងផ្លូវចិត្តដ៏រឹងមាំបំផុត ការធានានៃជំនួយក្នុងករណីមានបញ្ហា កិច្ចសហប្រតិបត្តិការសេដ្ឋកិច្ចក្នុងការងារ ការចែករំលែកផលិតផល និងប្រាក់ចំណូល និងការរួមចំណែកជាអង្គភាពមួយចំពោះកាតព្វកិច្ចក្នុងពិធី។ នៅ​ក្នុង​សហគមន៍​ជន​បទ អ្នក​ជិត​ខាង—ដែល​ជា​រឿយៗ​ក៏​ជា​សាច់​ញាតិ—ក៏​ប្រហែល​ជា​សំខាន់​ដែរ។
ទំនាក់ទំនងរវាងឪពុកម្តាយ បងប្អូនបង្កើត និងមិត្តស្និទ្ធស្នាល ប្រទេសកម្ពុជាបានឆ្លងផុតព្រំដែននៃញាតិមិត្ត និងបម្រើដល់ការពង្រឹងទំនាក់ទំនងរវាងបុគ្គល និងអន្តរគ្រួសារ។ ក្រៅ​ពី​រង្វង់​ជិត​ស្និទ្ធ​នេះ មាន​សាច់​ញាតិ​ឆ្ងាយ និង​មិត្ត​ធម្មតា​ជាង។ នៅតាមជនបទនៃប្រទេសកម្ពុជា ទំនាក់ទំនងដ៏រឹងមាំបំផុតដែលខ្មែរអាចអភិវឌ្ឍ ក្រៅតែពីគ្រួសារនុយក្លេអ៊ែរ និងមិត្តជិតស្និទ្ធ - នោះគឺចំពោះសមាជិកដទៃទៀតនៃសហគមន៍មូលដ្ឋាន។ អារម្មណ៍នៃមោទនភាព-សម្រាប់ភូមិ សម្រាប់ស្រុក និងខេត្ត-ជាធម្មតាកំណត់លក្ខណៈជីវិតសហគមន៍ខ្មែរ។
តាម​ផ្លូវច្បាប់ ប្តី​ជា​មេ​គ្រួសារ​ខ្មែរ ប៉ុន្តែ​ប្រពន្ធ​មាន​សិទ្ធិអំណាច​ច្រើន ជាពិសេស​ផ្នែក​សេដ្ឋកិច្ច​គ្រួសារ​។ ប្តីទទួលខុសត្រូវក្នុងការផ្តល់ទីជម្រកនិងអាហារសម្រាប់គ្រួសាររបស់គាត់; ជាទូទៅភរិយាជាអ្នកទទួលខុសត្រូវលើថវិកាគ្រួសារ ហើយនាងដើរតួជាគំរូសីលធម៌ និងសាសនាដ៏សំខាន់សម្រាប់កូនៗ ជាពិសេសកូនស្រី។ ទាំង​ប្ដី​ទាំង​ប្រពន្ធ​ត្រូវ​ទទួល​ខុស​ត្រូវ​លើ​កិច្ចការ​សេដ្ឋកិច្ច​ក្នុង​ស្រុក។
ការគោរព
រូបភាពតូច| ការសំពះ (ស្វាគមន៍ខ្មែរ) ក្នុង​វប្បធម៌​ខ្មែរ​គេ​ជឿ​ថា ក្បាល ​មនុស្ស​មាន ​ព្រលឹង ដូច្នេះ​ហើយ​ទើប​ធ្វើ​ឱ្យ​វា ​ហាម​មិន ​ឱ្យ​ប៉ះ ឬ​ចង្អុល​ជើង​ទៅ​លើ​វា ។ វាត្រូវបានចាត់ទុកថាជាការមិនគោរពយ៉ាងខ្លាំងផងដែរ ក្នុងការប្រើជើងចង្អុលមនុស្ស ឬអង្គុយ ឬដេកដោយយកបាតជើងចង្អុលទៅមនុស្ស ព្រោះជើងគឺជាផ្នែកទាបបំផុតនៃរាងកាយ ហើយត្រូវបានចាត់ទុកថាមិនបរិសុទ្ធ។
នៅ​ពេល​ស្វាគមន៍​ប្រជាជន ឬ​ដើម្បី​បង្ហាញ​ការ​គោរព​នៅ​ក្នុង​ប្រទេស​កម្ពុជា ប្រជាជន​ធ្វើ ​កាយវិការ "សំពះ" ដូច​គ្នា​នឹង​ជនជាតិ​ឥណ្ឌា ស្វាគមន៍! និង Thai wai ។
ការបង្រៀនតាមទំនៀមទម្លាប់ខ្មែរត្រូវបានដាក់ចេញជាទម្រង់ខនៅក្នុងស្នាដៃដ៏វែងពីសតវត្សទី 14 ដល់ទី 18 ដែលហៅថា ឆបប ("ច្បាប់" ឬ "ក្រម")។ ទាំងនេះត្រូវបានរៀនតាមទម្លាប់។ ការងារដូចជា Chhbap Pros ("Boy's Code"), Chhbap Srey ("Girl's Code") និង Chhbap Peak Chas ("Code of Ancient Words") បានផ្តល់ដំបូន្មានដូចជា៖ បុគ្គលដែលមិនភ្ញាក់ពីដំណេកមុនពេលថ្ងៃរះគឺខ្ជិល; កុមារត្រូវប្រាប់ឪពុកម្តាយ ឬមនុស្សចាស់ថាពួកគេទៅណា ហើយពួកគេនឹងត្រឡប់មកផ្ទះវិញនៅពេលណា។ បិទទ្វារដោយថ្នមៗ បើមិនដូច្នេះទេ អារម្មណ៍មិនល្អនឹងកើតឡើង។ អង្គុយលើកៅអីដោយជើងត្រង់ ហើយមិនឆ្លងកាត់ (ការកាត់ជើងគឺជាសញ្ញាសម្គាល់របស់មនុស្សមិនសមរម្យ); ហើយតែងតែឱ្យអ្នកដ៏ទៃនិយាយបន្ថែមទៀត។
នៅ​កម្ពុជា​មិន​គួរ​សម​ទេ​ក្នុង​ការ​បើក​ភ្នែក​មើល​អ្នក​ដែល​មាន​វ័យ​ចំណាស់ ឬ​អ្នក​ដែល​គេ​ចាត់​ទុក​ថា​ជា​អ្នក​ពូកែ។ ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:វប្បធម៌ខ្មែរ ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:Pages with unreviewed translations
សង្កាត់កូនគ្រៀល
(Koun Kriel Sangkeat) ដែនរដ្ឋបាលស្ថិតនៅក្នុង ក្រុងសំរោង ខេត្តឧត្តរមានជ័យ មាន ៣០ភូមិ÷
ព្រំប្រទល់នៃ
Boundary East	ឃុំត្រពាំងតាវ ស្រុកអន្លង់វែង West	សង្កាត់បន្សាយរាក់ សង្កាត់សំរោង ក្រុងសំរោង South	សង្កាត់សំរោង ក្រុងសំរោង North	ប្រទេសថៃឡង់ដ៏
កព្ចុំាផ្កាយជើងភ្នាយ
អ្នកស្រាវជ្រាវជនជាតិអ៊ីតាលីលោកកាលីលេហ្គាលីលេលី (កើតឆ្នាំ១៥៦៤ - បានស្លាប់ឆ្នាំ១៦៤២) គាត់គឺជាមនុស្សទីមួយដែលធ្វើការអង្កេតអំពីកព្ចុំាផ្កាយជើងភ្នាយ តាមរយៈកែវយឹតដែលគាត់បានបង្កើតកាលពីឆ្នាំ១៦១០។
រហូតមកដល់អំឡុងឆ្នាំ១៩២០ តារាវិទូជាច្រើនបានគិតថាកព្ចុំាផ្កាយជើងភ្នាយ គឺជាក្រុមផ្កាយទាំងអស់ដែលមាននៅក្នុងសាកល តែនៅឆ្នាំ១៩២០មានការជជែកពិភាក្សាគ្នាយ៉ាងខ្លាំងរវាង តារាវិទូនិងតារាវិទូត្រូវសង្កេតនិងបកស្រាយបង្ហាញដោយ លោក អេដូអីណហូបេល ថាកព្ចុំាផ្កាយជើងភ្នាយគ្រាន់តែជាបណ្តុំមួយនៃបណ្តុំតារាជាច្រើនតែប៉ុណ្ណោះ។ កព្ចុំាផ្កាយ និមួយៗមានតារាប្រមាណជាពី២០០ពាន់លានទៅ៤០០ពាន់លាន និងមានភពយ៉ាងតិច១០០ពាន់លាន។ ជាក់ស្ដែងចំពោះផ្កាយដែលមានម៉ាសស្រាលបំផុតនោះយើងពិតជាពិបាកក្នុងការកំណត់ចំនួនរបស់វាណាស់ ជាពិសេសគឺស្ថិតនៅចំងាយឆ្ងាយពីព្រះអាទិត្យប្រហែលជា៣០០ឆ្នាំពន្លឺឬលើសពីនេះ។ កព្ចុំាផ្កាយជើងភ្នាយអាចនឹងមាន១០ពាន់លានផ្កាយពណ៌ខៀវស មួយពាន់លានផ្កាយណឺត្រុង និងមួយរយលាននៃរណ្ដៅព៌ណខ្មៅ។
រូបរាង
មីលគីវ៉េ គឺយើងអាចមើលឃើញវាពីភពផែនដីបាន តាមរយៈនៃរលកពន្លឺពណ៌សដែលបានហ៊ុំព័ទ្ធជុំវិញផ្ទៃមេឃនៅពេលយប់ ដោយ​មាន អង្កត់ទ្រូងទទឹង 30ដឺក្រេ។សម្រាប់ផ្កាយដែលមិនបានស្ថិតនៅកក្នុងចំណោម មីលគីវេ វាក៏ជាផ្នែកមួយនៃមីលគីវេដែរ, ពាក្យថា "មីលគីវ៉េ" ត្រូវបានកំណត់សម្គាល់ដោយក្រុមពន្លឺទាំងអស់នេះ។ពន្លឺទាំងនេះមានប្រភពមកពីការប្រមូលផ្តុំគ្នានៃផ្កាយ(ដែលមិនទាន់មានការបំបែកធាតុ)ដែលវាស្តិតនៅក្នុងគន្លងមួយនៃកញ្ចុំផ្កាយ។​ នៅក្នុងក្រុមមួយនៃតំបន់ងងឹតដែលបានបាំងដោយ មីលគីវេ​ដែលមានដូចជា Great Rift និង Coalsack គឺជាតំបន់មួយដែលជាកំទេចកំម្ទីរនៃអាចម៌ផ្កាយដែលបានរាំងស្ទះដើម្បីបិទមិនអោយមានពន្លឺពីផ្កាយឆ្ងាយ ៗចូលមកបានទេ ។ តំបន់នៃផ្ទៃមេឃដែលបានបាំងដោយមីលគីវ៉េហៅថា Zone of Avoidance (តំបន់ជៀសវាង) ។ ភាពច្បាស់នៃពន្លឺរបស់ មីលគីវ៉េ គឺខ្សោយ ដរាបណាមានពន្លីជះពីផ្ទៃខាងក្រោយមីលគីវ៉េ ដូចជា light pollution or moonlight .(ពន្លឺបំពុល និង ពន្លឺព្រះចន្ទ័) នោះពន្លឺនៃមីលគីវីចាប់ផ្តើមធ្លាក់យ៉ាងខ្លាំងដោយយើងមើលមិនសូវឃើញច្បាស់ឡើយ។ដូច្នេះមេឃត្រូវតែងងឹតជាង 20.2 រ៉ិចទ័រក្នុងមួយការ៉េ​​ទើបអាចមើលមីលគីវ៉េ។​​ ប្រសិនបើកំណត់ទំហំប្រហែល + 5,1 វាគួរតែមើលឃើញ និង​កាន់តែល្អជាងនេះទៀតដែលបានបង្ហាញយ៉ាងលម្អិតច្បាស់តែម្តងនៅទំហំ +6.1 ។
ទំហំ និង មាស​
មីលគីវ៉េគឺជាកាឡាក់ស៊ីទីពីដ៏ធំបំផុតនៅក្នុងក្រុមនៃកាឡាក់ស៊ី ជាមួយនឹងប្រព័ន្ធតារាដែលមានរាងដូចថាសរបស់វាប្រមាណ ១០០,០០០ លី (៣០kpc) នៅក្នុងអង្កត់ផ្ចឹត និងជាមធ្យមមានកម្រាស់ប្រមាណ ១,០០០ លី (០.៣kpc)។ ដើម្បីប្រៀបធៀបទំហំរូបភាពជាក់លាក់នៃមីលគីវ៉េគឺ ប្រសិនបើប្រព័ន្ធព្រះអាទិត្យចេញទៅភពណិបទូនមានទំហំប៉ុនប្រាក់កាក់របស់អាមេរិច(24.3 mm (0.955 in)), នោះមីលគីវ៉េប្រហែលជាមានទំហំស្មើនឹងផ្ទៃក្រឡានៃសហរដ្ឋអាមេរិច។ សរសៃឆ្មាររាងរង្វង់នៃតារារុំព័ទ្ធជុំវិញមីលគីវ៉េដែលប្រហែលជារបស់មីលគីវ៉េខ្លួនវាផ្ទាល់តែម្ដង ធ្វើចលនាវិលនៅផ្នែកខាងលើនិងខាងក្រោមផ្ទៃស្មើរនៃgalactic plane។ ប្រសិនបើដូច្នោះ នោះគឺមានន័យថា មានអង្កត់ផ្ចឹតពី 150,000–180,000 ឆ្នាំនៃពន្លឺ(46–55 kpc)។
ការប៉ាន់ប្រមាណនៃបម្រែបម្រួលម៉ាស់របស់មីលគីវ៉េ គឺពឹងផ្អែកទៅលើទ្រឹស្ដីនិងការប្រើប្រាស់ទិន្នន័យ។ នៅក្នុងជួរនៃការប៉ាន់ប្រមាណកម្រិតទាបចុងក្រោយ ម៉ាស់របស់មីលគីវ៉េគឺមានទំហំ 5.8×1011រង្វាស់ខ្នាត នៃម៉ាស់ព្រះអាទិត្យ ហើយតិចជាងនេះបន្តិចនៃ Andromeda Galaxy។ ការវាស់ស្ទង់ដោយប្រើ Very Long Baseline Array នៅក្នុងឆ្នាំ ២០០៩ បានរកឃើញល្បឿនលឿនខ្លាំងគឺ២៥៤គីឡូម៉ែតក្នុងមួយនាទី(570,000 mph) សម្រាប់ហ្វូងតារាដែលនៅគែមខាងក្រៅនៃមីលគីវ៉េ។ ដោយសារតែល្បឿននៃគន្លងផ្អែកទៅលើទំហំម៉ាស់សរុបនៅខាងក្នុងកាំរង្វង់ នេះហើយបង្ហាញថាមីលគីវ៉េគឺមានទំហំធំខ្លាំង ប្រហែលស្មើរនឹងម៉ាស់របស់ Andromeda Galaxy នៅ 7×1011រង្វាស់ខ្នាត ក្នុងចម្ងាយ 160,000 លី(49 kpc) នៃមជ្ឍមណ្ឌលរបស់វា។ នៅក្នុងឆ្នាំ២០១០ ការវាស់វែងល្បឿងកាំរស្មីនៃពន្លឺផ្កាយបានរកឃើញថា ម៉ាស់ដែលព័ទ្ធជុំវិញក្នុង80 kiloparsecs គឺស្មើនឹង 7×1011រង្វាស់ខ្នាត។ យោងទៅតាមការសិក្សាដែលបានចេញផ្សាយនៅក្នុងឆ្នាំ២០១៤ ម៉ាស់នៃមីលគីវ៉េទាំងមូលត្រូវបានគេប៉ាន់ប្រមាណត្រឹម8.5×1011រង្វាស់ខ្នាត ដែលប្រហែលពាក់កណ្ដាលនឹងទំហំម៉ាស់របស់Andromeda Galaxy។ ភាគច្រើននៃម៉ាស់មីលគីវ៉េគឺលេចឡើងបែបជារូបធាតុងងឹត និងជាទម្រង់រូបធាតុដែលគ្មានរូបរាងនិងមិនត្រូវបានគេស្គាល់ដែលវាធ្វើអន្តរកម្មទំនាញជាមួយនឹងរូបធាតុធម្មតា។ ពន្លឺនៃរូបធាតុងងឹងគឺជះរាលដាលយ៉ាងស្មើភាពគ្នាទៅចម្ងាយដែលលើសពី១០០ kiloparsecs (kpc) ពីចំនុចកណ្ដាលនៃកញ្ចុំផ្កាយ។ គំរូគណិតវិទ្យានៃមីលគីវ៉េបង្ហាញថាទំហំម៉ាស់នៃរូបធាតុងងឹតគឺ 1–1.5×1012 នៃរង្វាស់ខ្នាត។  ការសិក្សាថ្មីៗនេះបង្ហាញអោយឃើញពីមធ្យមភាគនៃម៉ាស់គឹធំទៅដល់4.5×1012 ហើយនិងតូចទៅដល់ 8×1011 ។ ម៉ាស់សរុបរបស់តារាទាំងអស់នៅក្នុងមីលគីវ៉េត្រូវបានប៉ាន់ប្រមាណថាមានចន្លោះពី 4.6×1010 និង 6.43×1010 រង្វាស់ខ្នាត។ ក្រៅពីផ្កាយ ក៏មានឧស្ម័នអន្តរកម្ម ដែលមានអ៊ីដ្រូសែន 90% និងអ៊ីលីយ៉ូម 10% គិតជាម៉ាស់ ជាមួយនិងពីរភាគបី(2/3)នៃឧស្ម័នអ៊ីដ្រូសែនដែលបានរកឃើញក្នុងទម្រង់អាតូមហើយនៅសល់មួយភាគបី(1/3) ជាម៉ូលេគុលអ៊ីដ្រូសែន។ បរិមាណនៃឧស្ម័ននេះគឺស្មើគ្នារវាង 10% និង 15% នៃម៉ាស់សរុបរបស់ផ្កាយកាឡាក់ស៊ី។ ធូលីផ្កាយមានចំនួន 1% បន្ថែមទៀតនៃម៉ាស់ឧស្ម័នសរុប។
មាតិការ
មីលគីវ៉េ និមួយៗមានតារាប្រមាណជាពី200ពាន់លានទៅ400ពាន់លាន និងមានភពយ៉ាងតិច100ពាន់លាន។ ជាក់ស្ដែងចំពោះផ្កាយដែលមានម៉ាសស្រាលបំផុតនោះយើងពិតជាពិបាកក្នុងការកំណត់ចំនួនរបស់វាណាស់ ជាពិសេសគឺស្ថិតនៅចំងាយឆ្ងាយពីព្រះអាទិត្យប្រហែលជា300ឆ្នាំពន្លឺឬលើសពីនេះ។ មីលគីវ៉េ មួយអាចនឹងមាន10ពាន់លាន White Dwarfs, មួយពាន់លានផ្កាយណឺត្រុង និងមួយរយលាននៃរណ្ដៅព៌ណខ្មៅ។ ទម្រង់ផ្កាយដែលមានរាងជាថាសនៅក្នុងមីលគីវ៉េ វាមិនមានរាងនៅគែមខាងក្រៅនោះទេព្រោះគ្មានហ្វូងតារានៅទីនោះ និយាយជារួមមកបណ្ដុំនៃតារាត្រូវបានថយចុះតាមរយៈចំងាយពីផ្ចិតរបស់វា។ នៅជុំវិញកញ្ចុំតារារាងថាសគឺជាកញ្ចុំតារា ពពួកហាឡូ Galactic halo ដែលមានរាងដូចស៊្វែ និងជាបណ្ដុំមូលដូចបាល់ដែលពង្រីកទំហំរបស់វាបន្ថែមទៀត ប៉ុន្តែវាមានដែនកំណត់នៃទំហំទៅតាមគន្លងពីររបស់ មីលគីវ៉េ។ តាមរយៈការសង្កេតពីហ្វូងតារាបានបង្ហាញថាមានផ្កាយជាច្រើនបានភ្ជាប់ទៅនឹងផ្កាយដ៏ទៃទៀតដូចនឹងផ្កាយនៅក្នុងមីលគីវ៉េ នេះដែរ។ មីលគីវ៉េ មានភពមួយយ៉ាងតិចក្នុងមួយផ្កាយ សរុបគឺមានប្រហែលជា100ពាន់លាន ដល់400ពាន់លាន នេះបើយោងតាមការសិក្សា Five-Planet Star Kepler32 និងKepler Space Observatory នៅខែមករាឆ្នាំ2013។ ការវិភាគផ្សេងៗកាលពីខែមករាឆ្នាំ 2013 ស្តីអំពីទិន្នន័យរបស់Keplerដែលបានប៉ាន់ស្មានថាប្រហែល 17 ពាន់លានតារាស្ថិតនៅលើមីលគីវវ៉េ។ Kepler បាននិយាយថាអាចមានចំនួន 40 ពាន់លានភពដែលវិលតាមគន្លងជុំវិញតំបន់ដែលអាចរស់នៅបានដូចជាផ្កាយនិងផ្កាយនៅក្នុងមីលគីវវ៉េ។
រចនាសម្ព័ន្ធ
មីលគីវ៉េមានស្នូលជារង្វង់ព័ទ្ធជុំវិញដោយថាសឧស្ម័នធូលី និងផ្កាយ។ ម៉ាសមីលគីវ៉េត្រូវបានចែកចាយជាមួយមីលគីវ៉េក្បែរៗនោះដែលមានលក្ខណៈប្រហាក់ប្រហែលនឹងប្រភេទSbcក្នុងចំណាត់ថ្នាក់Hubble Classification។ នៅក្នុងអំឡុងឆ្នាំ១៩៦០ក្រុមតារាវិទូបានចាប់ផ្ដើមសង្ស័យថាមីលគីវ៉េគឺជាកាឡាក់ស៊ីគូថខ្យងព័ទ្ធbarred spiral galaxy ជាជាងកាឡាក់ស៊ីគូថខ្យងធម្មតា។
បរិស្ថាន
មីលគីវ៉េ និង Andromeda Galaxyគឺជាប្រព័ន្ធគោលពីរនៃកាឡាក់ស៊ីរាងគូថខ្យងយក្សដែលមានទំនាក់ទំនងគ្នាជិត៥០ក្រុមហើយត្រូវបានគេស្គាល់ថាជាក្រុមនៃតារាដែលមានមីលគីវ៉េ Local Group ដែលហ៊ុមព័ទ្ធដោយតំបន់ខ្មៅមួយនៅក្នុងលំហ Void ហើយតំបន់មួយនោះគឺជាផ្នែកមួយនៃក្រុមផ្កាយ Virgo Supercluster។ នៅជុំវិញ Virgo Supercluster គឺមានចំនួននៃការផ្លាស់ប្ដូរ និងមិនផ្លាស់ប្ដូររបស់កាឡាក់ស៊ី ហើយការផ្លាស់ប្ដូរទាំងនេះបង្កើតអោយមានរចនាសម្ព័ន្ធនៃមីលគីវ៉េ។ នៅក្នុងឆ្នាំ 2014 ក្រុមអ្នកស្រាវជ្រាវបានអោយដឹងថាកាឡាក់ស៊ីផ្កាយរណបភាគច្រើននៃមីលគីវ៉េពិតជាស្ថិតនៅក្នុងរាងរង្វង់ដ៏ធំ និងគន្លងគោចរក្នុងទិសដៅដូចគ្នា។ នេះជាការភ្ញាក់ផ្អើលមួយដែលយោងទៅតាមស្តង់ដារcosmologyដែលផ្កាយរណប ផ្កាយដុះកន្ទុយត្រូវបង្កើតនៅក្នុងពពកងងឹតហើយវាត្រូវបានចែកចាយយ៉ាងទូលំទូលាយ និងផ្លាស់ទីតាមទិសចល័ត។ ភាពខុសគ្នានេះនៅតែមិនទាន់ពន្យល់បានពេញលេញនៅឡើយ។ នៅខែមករាឆ្នាំ 2006 ក្រុមអ្នកស្រាវជ្រាវបាននិយាយថាការមិនពន្យល់ពីទម្រង់រូបរាងជាថាសរបស់កាឡាក់ស៊ី ឥឡូវត្រូវបានគេគូសនៅលើផែនទីនិងបានរកឃើញថាជារលក ឬរំញ័រដែលបង្កើតឡើងដោយពពក Magellanic។
ឯកសារយោង
2. Frommert, Hartmut; Kronberg, Christine (August 26, 2005). "Classification of the Milky Way Galaxy". SEDS. Archived from the original on May 31, 2015. Retrieved May 30, 2015.
3. Hall, Shannon (May 4, 2015). "Size of the Milky Way Upgraded, Solving Galaxy Puzzle". Space.com. Archived from the original on June 7, 2015. Retrieved June 9, 2015.
4. Coffey, Jeffrey. "How big is the Milky Way?". Universe Today. Archived from the original on September 24, 2013. Retrieved November 28, 2007.
អំបូរភាសាចាម្ប៍
អំបូរភាសាចាម្ប៍ ឬ អាចេ-ចាម្ប៍ គឺជាក្រុមភាសាមាន ៨ សមាជិក ដែលត្រូវបាននិយាយនៅខេត្តអាចេ (ប្រទេសឥណ្ឌូណេស៊ី) និងតំបន់ខ្លះនៃប្រទេសកម្ពុជា ថៃ វៀតណាម និង​កោះហៃណាំ។ ភាសាវិទូនិយមថាភាសាដើមនៃអំបូរនេះ (ប្រូតូ-ចាម្ប៍) មានទំនាក់ទំនងនឹងវប្បធម៌សាហ្វ៊ិញ ព្រមទាំងត្រូវបាននាំយកមកទឹកដីចាម្ប៉ា ដែលសព្វថ្ងៃជាទឹកដីវៀតណាម ពីកោះបរនេអូ ឬ ទៀបកោះម៉ាឡេ។ ក្រោយពីភាសាអាចេ ដែលមានអ្នកនិយាយចំនួន ៣,៥ លាននាក់ ភាសាចាម្ប៍និងចារ៉ាយជាភាសានៅក្នុងអំបូរនេះដែលមានចំនួនអ្នកនិយាយច្រើនជាងគេ ចំនួន ២៨០,០០០ នាក់ និង ២៣០,000 នាក់ រៀងៗខ្លួន។ ភាសាត្សាត់គឺជាភាសាភាគខាងជើងបំផុត ព្រមទាំងជាភាសាដែលមានចំនួនអ្នកនិយាយតិចជាងគេបំផុត គឺតែ ៤០០០ នាក់ប៉ុណ្ណោះ។
ប្រវត្តិសាស្ត្រ
ភាសាចាម្ប៍គឺជាភាសានៅក្នុងអំបូរអូស្ត្រូណេស៊ី ដែលមានអក្សរសាស្ត្រចាស់ជាងគេបំផុត។ សិលាចរឹតដុងអៀនចូវត្រូវបានសរសេរជាភាសាចាម្ប៍បុរាណ​នៅចុងសតវត្សរ៍ទី​ ៤ គ.ស.។​
ការខ្ចីពាក្យយ៉ាងច្រើនទៅវិញទៅមក បានធ្វើឱ្យអំបូរភាសាចាម្ប៍និងអំបូរភាសាបាហ្នារ ដែលជាអំបូរនៅក្នុងអំបូរអូស្ត្រូអាស៊ី មានវាក្យស័ព្ទដែលស្រដៀងគ្នាយ៉ាងច្រើន។
ការចាត់ថ្នាក់
ភាសាវិទូ Graham Thurgood បានចាត់ថ្នាក់អំបូរភាសាចាម្ប៍ដូចខាងក្រោម។ ភាសានីមួយៗត្រូវបានសម្គាល់ដោយ អក្សរទ្រេត។
អង្គកែម
អង្គកែម ជាព្រះនត្តានៃព្រះបាទធម្មាសោករាជ ត្រូវបានចាត់តាំងជាសម្ដេចចៅពញាអជ៌ុនទៅគ្រងខេត្តត្បូងឃ្មុំ។
ម៉ានីល
ម៉ានីល (Manila ; Maynila, ) គឺជារដ្ឋធានី និងជាទីក្រុងធំទី២នៃប្រទេសហ្វីលីពីន។ It is one of the sixteen cities (along with the municipality of Pateros) that make up the National Capital Region called Metro Manila which has a population of 12 million.
The City of Manila is located on the eastern shore of Manila Bay and is bordered by the cities of Navotas and Caloocan to the north; Quezon City to the northeast; San Juan to the northeast; Mandaluyong to the east; Makati to the southeast, and Pasay to the south.
Manila has a total population of 1,652,171 according to the 2010 census and is the second most populous city in the Philippines, behind Quezon City. The populace inhabit an area of only 38.55 square kilometers, making Manila the most densely populated city in the world.
The city is divided into six legislative districts and consists of sixteen areas: Binondo, Ermita, Intramuros, Malate, Paco, Pandacan, Port Area, Quiapo, Sampaloc, San Andres, San Miguel, San Nicolas, Santa Ana, Santa Cruz, Santa Mesa and Tondo. Bustling commerce and some of the most historically and culturally significant iconic landmarks in the country, as well as the seat of the executive and judicial branches of the government are found in the city. Manila is also home to many scientific and educational institutions, numerous sport facilities, and other culturally and historically significant venues.
Listed as a global city, Manila has its strengths in the arts, commerce, education, entertainment, finance, healthcare, media, professional services, research and development, tourism and transport making it the historical, cultural, political, economic and educational center of the Philippines.
The earliest written account of the city is the 10th-century Laguna Copperplate Inscription which describes a context of an Indianised kingdom maintaining diplomatic relations with the Kingdom of Medang. The city was invaded by Brunei's Sultan Bolkiah and was already Islamized by the 15th century when the Spanish Conquistadors first arrived. Manila eventually became the center of Spanish activity in the Far East and one end of the Manila-Acapulco Galleon trade route linking Latin America and Asia. The city would eventually be given the moniker of the "Pearl of the Orient", as a result of its central location in the vital Pacific sea trade routes. Several Chinese insurrections, local revolts, a British Occupation and a Sepoy mutiny also occurred shortly thereafter. Manila also saw the rise of the Philippine Revolution which was followed by the arrival of the Americans who made contributions to the city's urban planning and development only to have most of those improvements lost in the devastation of World War II. Since then the city has been rebuilt.
អលាភ
អលាភ (alabha) ការ​ឥត​លាភ, ការ​ខាន​បាន, ដំណើរ​ប្រទះ​លើ​ការ​ខាន​បាន; ការ​ខាត​បង់ : ប្រទះ​លើ​អលាភ ។ ព. ផ្ទ. លាភ ឬ លាភៈ ។ បើ​រៀង​ភ្ជាប់​ពី​ខាង​ដើម​សព្ទ​ដទៃ អ. ថ. អៈលាភៈ, ដូច​ជា អលាភ​ការណ៍ ឬ --ហេតុ ហេតុ​ដែល​នាំ​ឲ្យ​ឥត​លាភ, ឲ្យ​ខាន​បាន, ឲ្យ​ខាត​បង់ ។
ខម
ដាច់ខាត រាល់ការថតខ្សែភាពយន្តក៏ដូចជាការផ្សព្វផ្សាយចម្លងវប្ប ធម៌សៀមតែងតែមិនហៅ សិល្បៈខ្មែរ អោយចំនោះទេ ពួកគេហៅថា សិល្បៈខម !នេះជាចំណែកមួយអោយពិភពលោកឆ្ងល់ថា ខមជាអ្នកណា?ថ្មីៗនេះជនជាតិស្យាមមួយចំនួន ក៏បានតាំងនាមខ្លួនឯង ថាជា ខម ឯខ្មែរសព្វថ្ងៃត្រឹមតែជនជាតិជំនាន់ថ្មីតែប៉ុណ្ណោះ ! នេះជា ចេតនាលួចចម្លងសិល្បៈវប្បធម៌ខ្មែរដែលយក ពាក្យថាខមមកកំបាំងមុខពិភពលោក ។ ។
សូមមើលផងដែរ
សៀវភៅព្រះពុទ្ធសាសនា