cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
ប៊័រ
រូបភាពតូច|ផ្លែ ប៊័រ ឫ​ អាវ៉ូកាត៍ ផ្លែ ប៊័រ គឺជាប្រភេទផ្លែឈើម្យ៉ាង មកពីឈើ​​ដំណាំ​មួយ​ប្រភេទ មាន​ដើម​ធំ​ស្លឹក​មាន​ទ្រង់ទ្រាយ​ស្រដៀង​នឹង​ស្លឹក​សាល​ព្រឹក្ស ប៉ុន្តែ​ស្តើង​ទន់។
ផ្លែ​វា​ហៅ​ ផ្លែ ប៊័រ ឫ​ អាវ៉ូកាត៍។ ជាផ្លែ​មាន​សណ្ឋាន​ទ្រវែង មាន​ទំហំ​ប៉ុន​ផ្លែ​ព្នៅ​ខ្នាត​ជំទើរ​ខ្លះ ប៉ុន​ផ្លែ​ត្រឡាច​ស្រូវ គឺ​ត្រឡាច​ខ្នាត​តូច​ខ្លះ ខាង​លើ​តូច ខាង​ក្រោម​ធំ, ផ្លែ​ទុំ​មាន​សាច់​ទន់​ជ្រាយ ស្រដៀង​នឹង​ត្រសក់​ស្រូវ​ខ្មែរ, មាន​គ្រាប់​តែ​មួយ​ធំ មាន​ស្រោម​សាច់​ទន់​ឱប​គ្រាប់, ទំហំ​គ្រាប់​ស្រដៀង​នឹង​គ្រាប់​ផ្លែ​ទុរេន, បណ្តុះ​បាន​ដោយ​ងាយ, ផ្លែ​ទុំ​សម្រាប់​ប្រើ​ជា​ខាទនីយាហារ, មុន​នឹង​បរិភោគ ត្រូវ​ចិត​យក​សំបក​ស្តើង​ចេញ ហើយ​កាត់​សាច់​ផ្លែ​នោះ​ជា​ដុំ​ៗ ដូច​ត្រសក់​ស្រូវ​ដែរ រួច​លាយ​ស្ករ-ស​សុទ្ធ​ក៏​បាន លាយ​ទឹក​ដោះ​គោ​កំប៉ុង​ក៏​បាន លាយ​ខ្ទិះ​ដូង​ឆៅ​ផ្អែម​ក៏​បាន, មាន​ឱជារស​ស្រដៀង​នឹង​ត្រសក់​ស្រូវ​ទុំ ប៉ុន្តែ​មិន​ភ្លាវ​ទេ ឆ្ងាញ់​ជាង​ត្រសក់​ស្រូវ​ខ្មែរ ។
ធ្វេង|រូបភាពតូច| ផ្កានិងផ្លែឈើ
គួរ​ដាំ​ហើយ​ថែទាំ​បំប៉ន​ជី​សាប កុំ​ប្រើ​ជី​ប្រៃ រដូវ​ប្រាំង​ត្រូវ​ចាក់​ទឹក​ស្រោច​ជួយ​ខ្លះ​ផង​កុំ​ឲ្យ​វា​ងាប់ លុះ​ឈើ​នេះ​មាន​ដើម​ធំ​ហើយ ក៏​អាច​រស់​បាន​ឯង​ៗ ។
មានអត្ថប្រយោជន៍បំផុត នៅលើពិភពលោក ដែលមានផ្ទុកនូវសារធាតុជាច្រើន ដូចជា ៖ វីតាមីន A, B, C, E និង K ក៏ដូចជា  សារធាតុទង់ដែង ដែក ប៉ូតាស្បូម ម៉ាញេស្យូម ជាតិសរសៃ ប្រូតេអ៊ីន និង មានសារធាតុជាច្រើន ផ្សេងទៀត។
ឯកសារយោង
ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ផ្លែឈើ
ទួលតាក្រាំង
រូបភាពតូច ទួលតាក្រាំងមានទីតាំងស្ថិតនៅក្នុងភូមិរកា សង្កាត់ស្រង៉ែ ក្រុងសៀមរាប ខេត្តសៀមរាប។ នៅទីទួលនេះមានវត្ថុសេសសល់ មានជើងទម្រមួយ និងកំទេចថ្ម និងឥដ្ឋបួនដប់ម្ភៃដុំដែរ ។
រដ្ឋបាលរាជធានី ខេត្ត
រដ្ឋបាលរាជធានី ខេត្ត
ក្រុមប្រឹក្សាខេត្ត ដែលបានបង្កើតឡើងដោយការបោះឆ្នោត ស្របតាម​ច្បាប់ស្ដីពីការបោះឆ្នោតជ្រើសរើសក្រុមប្រឹក្សារាជធានី ក្រុមប្រឹក្សាខេត្ដ ក្រុម​ប្រឹក្សាក្រុង ក្រុមប្រឹក្សាស្រុក ក្រុមប្រឹក្សាខណ្ឌ គឺជាតំណាងសាធារណៈ ជា​អ្នក​ការពារ និងជាអ្នកបម្រើឱ្យផលប្រយោជន៍របស់ប្រជាពលរដ្ឋទាំងអស់ក្នុងដែន​សមត្ថកិច្ចរបស់ខ្លួន។
សិទ្ធិអំណាចក្រុមប្រឹក្សារាជធានី ខេត្ត
ក្រុមប្រឹក្សាខេត្តមានសិទ្ធិអំណាចពីរ គឺ ៖
ក្រុមប្រឹក្សាខេត្តត្រូវប្រើប្រាស់អំណាចបញ្ញត្ដិ និងអំណាចប្រតិបត្ដិរបស់​ខ្លួន ដោយផ្អែកតាមគោលការណ៍ បែបបទ និងនីតិវិធី ដែលកំណត់ក្នុងច្បាប់ និង​លិខិតបទដ្ឋានគតិយុត្ដពាក់ព័ន្ធនានា។
ប្រធានក្រុមប្រឹក្សាខេត្ត ក្នុងនាមក្រុមប្រឹក្សារាជធានី ខេត្តរបស់ខ្លួន មានសិទ្ធិ​ចុះ​ហត្ថលេខា និងប្រថាប់ត្រារដ្ឋបាលខេត្តលើ ៖
គណៈអភិបាលរាជធានី ខេត្ត ត្រូវជួយក្រុមប្រឹក្សារាជធានី ខេត្តរបស់ខ្លួន ក្នុងការរៀបចំ​ឯកសារខាងលើនេះ លើកលែងតែឯកសារសម្រាប់រៀបចំកិច្ចប្រជុំ ទាក់ទង​នឹង​សំណើដកហូតអភិបាល ឬអភិបាលរងរាជធានី ខេត្តចេញពីមុខតំណែង។
របៀបរបបការងាររបស់ក្រុមប្រឹក្សាខេត្ត
ក្នុងការអនុវត្ដសិទ្ធិអំណាចរបស់ខ្លួន ក្រុមប្រឹក្សារាជធានី ខេត្ត ត្រូវពិនិត្យ ពិចារណា​លើចំណុចសំខាន់ៗមួយចំនួន ដែលពាក់ព័ន្ធនឹងរបៀបរបបអនុវត្ដការងារ ដូច​ខាងក្រោម ៖
កិច្ចប្រជុំរបស់ក្រុមប្រឹក្សារាជធានី ខេត្ត
កិច្ចប្រជុំរបស់ក្រុមប្រឹក្សាខេត្តមានពីរប្រភេទ ៖ កិច្ចប្រជុំសាមញ្ញ និងវិសាមញ្ញរបស់ក្រុមប្រឹក្សាខេត្តអាចយកជាការបាន លុះត្រាតែកិច្ចប្រជុំទាំងនេះ ប្រព្រឹត្ដទៅត្រឹមត្រូវតាមបទបញ្ជាផ្ទៃក្នុង​របស់ក្រុម​ប្រឹក្សាខេត្ត។ សេចក្ដីសម្រេចណាដែលធ្វើឡើងមិនស្របនឹងបទបញ្ជាផ្ទៃក្នុង​របស់​ក្រុម​ប្រឹក្សាខេត្ត ឬរដ្ឋធម្មនុញ្ញ ឬច្បាប់ ឬលិខិតបទដ្ឋានគតិយុត្ដ សេចក្ដី​សម្រេច​នោះពុំមានសុពលភាពឡើយ។
រាល់កិច្ចប្រជុំរបស់ខ្លួន ក្រុមប្រឹក្សារាជធានី ខេត្តត្រូវធ្វើសេចក្ដីសម្រេចខាងបញ្ញត្ដិ ឬធ្វើសេចក្ដីសម្រេចខាងប្រតិបត្ដិដែលជាគោលការណ៍ គោលនយោបាយរបស់​រដ្ឋបាលរាជធានី ខេត្ត និងជាវិធានការ បែបបទ នីតិវិធីចាត់ចែងការងារតាម​ការចាំ​បាច់​ដែលទាក់ទងទៅនឹង ៖ ក្រៅពីកិច្ចការដែលក្រុមប្រឹក្សាខេត្តត្រូវធ្វើការសម្រេចដូចរៀបរាប់​ខាង​លើ ក្រុមប្រឹក្សាខេត្តអាចធ្វើការសម្រេចក្នុងកិច្ចប្រជុំសាមញ្ញ ឬវិសាមញ្ញ​របស់​ខ្លួន​នូវកិច្ចការផ្សេងៗទៀតរួមមាន ៖
ទំនាក់ទំនងរវាងក្រុមប្រឹក្សាខេត្ត និងគណៈអភិបាលខេត្ត
ទំនាក់ទំនងរវាងក្រុមប្រឹក្សាខេត្ត និងគណៈអភិបាលខេត្ត មានដូចខាង​ក្រោម ៖
ព្រះនាងភូមិ
រូបភាពតូច|ព្រះវិស្ណុ ឬ​ព្រះនារាយណ៍ មានមហេសីបីរអង្គគឺ​៖ [[ព្រះម៉ែលក្ម្សី|ព្រះនាងលក្ម្សី(ព្រះស្រីទេវី) និង ព្រះនាងភូមិ.]] ព្រះនាងភូមិ ឬ ព្រះម៉ែភូមិ (Bhūmi) ឬ ព្រះភូទេវី (Bhoo devi) ព្រះនាងភូទេវីដែលជា  មានន័យថាអាទិទេពថែរក្សា ទឹកដីនៃព្រហ្មញ្ញ សាសនា ហិណ្ឌូសាសនា ព្រះវេទ ។  ព្រះជាយាទី ២ របស់ព្រះវិស្ណុ ។ គឺ ព្រះម៉ែធរណីនៃព្រះពុទ្ធសាសនានិកាយថេរវាទ និង ព្រះនាងវ៉ាសុនហារ៉ាពោធិសត្វ ( នាងគង្ហីងនៃព្រះពុទ្ធសាសនាមហាយាន, ព្រះពុទ្ធសាសនាវិជ្រយាន. ។
រូបភាពតូច| ព្រះនាងភូមិ និង ព្រះវារាហៈ [[អវតារព្រះវិស្ណុ ឬ ​ព្រះនារាយណ៍.។ ]]
វិឝ្វរូប
ព្រាហ្មណ៍វិឝ្វរូបគឺជាព្រះស្វាមីនៃព្រះនាង សរស្វតី។ កាលណោះ វ្រះបាទឝ្រីពាលាទិត្យ បានសោយរាជ្យនៅឯអនិន្ទិតបុរ តាមរយៈព្រះមាតារបស់ព្រះអង្គ។ ​ម៉្យាងទៀត យើងក៏បានដឹងតាមរយៈសិលាចារឹក (K.៥០៨) នៃប្រាសាទមេបុណ្យខាងកើត ដែលបានចារឡើងនៅឆ្នាំ៩៥២ នៃ គ.ស ថាព្រះអង្គបានសាងនូវសិវលិង្គមួយនៅឯស្វគ៌ទ្វារបុរ និងនៅកន្លែងផ្សេងទៀតក្នុងព្រះនគរ។ ប្រភពសិលាចារឹកក៏បានឲ្យដឹងទៀតថា ព្រះរាជបុត្រីរបស់ព្រះអង្គគឺ សរស្វតី បានរៀបអភិសេកជាមួយព្រាហ្មណ៍ម្នាក់ឈ្មោះ វិឝ្វរូប ហើយក្នុងចំណោមព្រះរាជបុត្រដែលប្រសូត្រពីគូស្វាមីភរិយានេះ គេឃើញមានវ្រះបាទន្ឫបតីន្ទ្រវម៌្មទី១ ដែលត្រូវជាព្រះបិតារបស់វ្រះបាទបុឝ្ករាក្ឝ។ វ្រះបាទបុឝ្ករាក្ឝគឺជាអ្នកបង្កើតនូវរាជវង្សឝម្ភុបុរ។ ក្នុងព្រឹត្តិការណ៍មួយទៀត ដែលយើងត្រូវផ្តោតការយកចិត្តទុកដាក់ដែរ ពីព្រោះរាជបុត្រនិងព្រាហ្មណ៍វិឝ្វរូបខាងលើនេះ បានប្រសូត្រនូវរាជបុត្រីមួយព្រះអង្គ ដែលត្រូវជាជាយារបស់ វេទវតី មានជំនាន់ក្រោយមួយអង្គព្រះនាម រុទ្រវម៌្ម (អង្គរ) ដោយក្រោយមកចុះមក ព្រះញាតិវង្សតមកទៀតក៏មានបុត្រីមួយអង្គព្រះនាម មហេន្ទ្រទេវី យឝោវម៌្មទី១ និង ជយទេវី (អង្គរ)។ ព្រះនាងមហេន្ទ្រទេវីបានរៀបការជាមួយវ្រះបាទមហេន្ទ្រវម៌្មដែលបានតពូជពង្សព្រះបិតារបស់វេទវតីដែលបានគង់នៅភវបុរ។ វ្រះបាទមហេន្ទ្រវម៌្ម និង មហេន្ទ្រទេវី បានប្រសូត្របុត្រមួយព្រះអង្គគឺវ្រះបាទរាជេន្ទ្រវម៌្មទី២ ដែលបានសោយរាជ្យនៅតំបន់សៀមរាប-អង្គរ។
ន្ឫបតីន្ទ្រវម៌្មទី១
ស្វាមិនន្ឫបតីន្ទ្រវម៌្មទី១ (គ.ស ប្រ.សតវត្សទី៨) រជ្ជកាល (គ.ស ប្រ.សតវត្សទី៨) ។ យោងតាមប្រភពសិលាចារឹកក៏បានឲ្យដឹងទៀតថា ព្រះរាជបុត្រីរបស់វ្រះបាទឝ្រីពាលាទិត្យគឺ ព្រះនាងសរស្វតី បានរៀបអភិសេកជាមួយព្រាហ្មណ៍ម្នាក់ឈ្មោះ វិឝ្វរូប ហើយក្នុងចំណោមព្រះរាជបុត្រដែលប្រសូត្រពីគូស្វាមីភរិយានេះ គេឃើញមានវ្រះបាទន្ឫបតីន្ទ្រវម៌្ទទី១ ដែលត្រូវជាព្រះបិតារបស់វ្រះបាទបុឝ្ករាក្ឝ។ វ្រះបាទបុឝ្ករាក្ឝគឺជាអ្នកបង្កើតនូវរាជវង្សឝម្ភុបុរ។ ក្នុងព្រឹត្តិការណ៍មួយទៀត ដែលយើងត្រូវផ្តោតការយកចិត្តទុកដាក់ដែរ ពីព្រោះរាជបុត្រនិងព្រាហ្មណ៍វិឝ្វរូបខាងលើនេះ បានប្រសូត្រនូវរាជបុត្រីមួយព្រះអង្គ ដែលត្រូវជាជាយារបស់ វេទវតី មានជំនាន់ក្រោយមួយអង្គព្រះនាម រុទ្រវម៌្ម ដោយក្រោយមកចុះមកព្រះញាតិវង្សតមកទៀតក៏មានបុត្រីមួយអង្គព្រះនាម មហេន្ទ្រទេវី យឝោវម៌្មទី១ និង ជយទេវី។ ព្រះនាងមហេន្ទ្រទេវីបានរៀបការជាមួយវ្រះបាទមហេន្ទ្រវម៌្មដែលបានតពូជពង្សព្រះបិតារបស់វេទវតីដែលបានគង់នៅភវបុរ។
ឯកសារយោង
ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ក្សត្រនៃអនិន្ទិតបុរចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ក្សត្រនៃកម្វុជទឹកចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ក្សត្រនៃពាលាទិត្យបុរចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:រាជវង្សអនិន្ទិតបុរ
មង្ឃុត
រូបភាពតូច|ផ្លែមង្ឃុត ​
ឈើ​ដំណាំ​មាន​ស្លឹក​ស្រដៀង​នឹង​ព្រូស​ឬ​ព្រហូត ផ្លែ​ចេញ​ផ្ទាល់​ពី​មែក​និង​ដើម (ដូច​ល្វា) ផ្លែ​មូល​ៗ​សំបក​ក្រាស់ សម្បុរ​ក្រហម​ចាស់​មាន​រស​ចត់, សាច់​ខាង​ក្នុង​ជា​ក្លែប​ៗ សម្បុរ-ស មាន​រស​ផ្អែម​លាយ​ជូរ​បន្តិច​ៗ សម្រាប់​បរិភោគ​ជា​អាហរ; មាន​សម្បូណ៌​នៅ​ដែន​កម្ពុជា​ក្រោម​ក្នុង​តំបន់​ខ្លះ​ដោយ​អន្លើ​ៗ​ក្នុង​កម្ពុជ​រដ្ឋ​ក៏​ដាំ​កើត​ដោយ​អន្លើ​ៗដែរ ប៉ុន្តែ​មាន​ផ្លែ​ពុំ​សូវ​ថ្លោស ។
ផ្លែមង្ឃុតគឺមានសំបករឹងៗ ប៉ុន្តែផុយ អញ្ចឹងសំបកមង្ឃុតគឺមានពណ៌រៀងក្រហមក្រមៅ ហើយសាច់របស់វាពណ៌ស ហើយសាច់មង្ឃុតយើងអាចញ៉ាំបានទាំងគ្រាប់ ញ៉ាំបានទាំងសាច់ ដែលមានរសជាតិជូរនិងផ្អែមតិចៗ ហើយសំបកមង្ឃុតគឺអាចចេញពណ៌ប្រឡាក់ខោអាវ អញ្ចឹងប្រសិនបើយើងធ្វើឲ្យខោអាវប្រឡាក់សំបកមង្ឃុតគឺពិបាកនឹងបោកណាស់ អញ្ចឹងយើងពិបាកនឹងបោកសម្អាតខោអាវយើងដែលប្រឡាក់សំបកមង្ឃុតណាស់ ដូច្នេះហើយនៅពេលដែលយើងញ៉ាំមង្ឃុតគឺយើងត្រូវមានការប្រុងប្រយ័ត្ន ម្យ៉ាងវិញទៀតមង្ឃុតគឺយើងអត់អាចញ៉ាំជ្រលក់ជាមួយស្ករសបានទេ ព្រោះវាអាចធ្វើឲ្យយើងពុលបានដែលបានមក។ វាដុះនៅលើ ដើមឈើបៃតង ។ វាគឺជាផ្លែឈើត្រូពិចដ៏ពេញនិយមបំផុតមួយ។
ត្រូវតែដាំដុះនៅសីតុណ្ហភាពលើសពី 4 °C (40 °F) ។ ប្រសិនបើវាត្រូវបានដាំដុះនៅសីតុណ្ហភាពទាបជាងនោះរុក្ខជាតិនឹងស្លាប់។
មានជាវិជ្ជាទ្រទ្រង់សុខភាពសំខាន់ៗដូចជា វីតាមីន សង្ក័សី ប្រតេអ៊ីន។
ឯកសារយោង
ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ផ្លែឈើ
ពាលាទិត្យ
ស្វាមិនពាលាទិត្យ រឺ ឝ្រីពាលាទិត្យ (គ.ស ប្រ.សតវត្សទី៨) រជ្ជកាល (ប្រ.សតវត្សទី៨) គឺជាស្វាមិននៃបុរ មួយដែលមានឈ្មោះថាអនិន្ទិតបុរ ក្រោយមកក្លាយជា ពាលាទិត្យបុរ។
ព្រះរាជប្រវត្តិ
ឯកសារចិនហ្សិយងាតហូ (ជំពូក១៩៧) និងសិលាចារឹកខ្មែរបានឲ្យដឹងថា ព្រះមហាក្សត្រខ្មែរ សោយរាជ្យនៅ ប៉ូឡូទីប៉ូ ដែលត្រូវនឹងពាក្យ ពាលាទិត្យបុរ នៃសិលាចារឹកខ្មែរនាគ.ស ៨០៦ ក្នុងរជ្ជកាលនៃវ្រះបាទរាជេន្ទ្រវម៌្មទី២ (៩៤៤-៩៦៨) នៃគ.ស។ សូមរំលឹកថា ទីក្រុងរបស់ព្រះមហាក្សត្រអង្គនេះ គឺអនិន្ទិតបុរ។ តាមប្រភពឯកសារខាងលើនេះ បានឲ្យដឹងថាវ្រះបាទរាជេន្ទ្រវម៌្មទី២ស្ថិតក្នុងសន្តតិវង្សអនិន្ទិត។ តាមពិតវត្តមានរបស់ព្រះរាជវង្សអនិន្ទិតនេះ នៅទសវត្សរ៍ទី៨នៃគ.ស ដែលមាននយោបាយ វប្បធម៌នៅ អនិន្ទិតបុរ គឺជាភស្តុតាងបង្ហាញឲ្យយើងដឹងថា នៅសម័យចេនឡា ជាសម័យដែលប្រទេសខ្មែរ ជាប្រទេសដែលលេចធ្លោឡើងនូវអំណាចមូលដ្ឋានជាច្រើន និងសារជាតិនៃរបៀបគ្រប់គ្រងស្រុកទេសនៅក្នុងព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា។ ឯខ្លឹមសារសំខាន់មួយទៀតរបស់សិលាចារឹកខាងលើនេះគឺវ្រះបាទរាជេន្ទ្រវម៌្មទី២ បានបញ្ជាក់ ថាព្រះអង្គមានព្រះបំណងចង់ស្តារឡើងវិញនូវរាជវង្សពាលាទិត្យជាវង្សត្រកូលរបស់ព្រះអង្គ ដែលសោយរាជ្យនៅ ពាលាទិត្យបុរ ឬ អនិន្ទិត្យបុរ។ តាមប្រភពសិលាចារឹកប្រែរូប (K.៨០៦) ដែលបានចារឡើងនៅឆ្នាំ៩៦១ នៃគ.ស គេឃើញមាន បញ្ជាក់នូវរាជវង្ស ឝ្រីពាលាទិត្យ ដែលមានបុព្វបុរស កៅណ្ឌិន្យ និង សោមា។ វ្រះបាទឝ្រីពាលាទិត្យ បានសោយរាជនៅឯអនិន្ទិតបុរ តាមរយៈព្រះមាតារបស់ព្រះអង្គ។ ​ម៉្យាងទៀត យើងក៏បានដឹងតាមរយៈសិលាចារឹក (K.៥០៨) នៃប្រាសាទមេបុណ្យខាងកើត ដែលបានចារឡើងនៅឆ្នាំ៩៥២ នៃ គ.ស ថាព្រះអង្គបានសាងនូវសិវលិង្គមួយនៅឯស្វគ៌ទ្វារបុរ និងនៅកន្លែងផ្សេងទៀតក្នុងព្រះនគរ។ ប្រភពសិលាចារឹកក៏បានឲ្យដឹងទៀតថា ព្រះរាជបុត្រីរបស់ព្រះអង្គគឺ សរស្វតី បានរៀបអភិសេកជាមួយព្រាហ្មណ៍ម្នាក់ឈ្មោះ វិឝ្វរូប ហើយក្នុងចំណោមព្រះរាជបុត្រដែលប្រសូត្រពីគូស្វាមីភរិយានេះ គេឃើញមានវ្រះបាទន្ឫបតីន្ទ្រវម៌្មទី១ ដែលត្រូវជាព្រះបិតារបស់វ្រះបាទបុឝ្ករាក្ឝ។ វ្រះបាទបុឝ្ករាក្ឝគឺជាអ្នកបង្កើតនូវរាជវង្ស ឝម្ភុបុរ។ ក្នុងព្រឹត្តិការណ៍មួយទៀត ដែលយើងត្រូវផ្តោតការយកចិត្តទុកដាក់ដែរ ពីព្រោះរាជបុត្រនឹងព្រាហ្មណ៍វិឝ្វរូបខាងលើនេះ បានប្រសូត្រនូវរាជបុត្រីមួយព្រះអង្គ ដែលត្រូវជាជាយារបស់ វេទវតី មានជំនាន់ក្រោយមួយអង្គព្រះនាម រុទ្រវម៌្ម (អង្គរ) ដោយក្រោយមកចុះមកព្រះញាតិវង្សតមកទៀតក៏មានបុត្រីមួយអង្គព្រះនាម មហេន្ទ្រទេវី យឝោវម៌្មទី១ និង ជយទេវី (សម័យអង្គរ)។ ព្រះនាងមហេន្ទ្រទេវីបានរៀបការជាមួយវ្រះបាទមហេន្ទ្រវម៌្មដែលបានតពូជពង្សព្រះបិតារបស់វេទវតីដែលបានគង់នៅភវបុរ។ វ្រះបាទមហេន្ទ្រវម៌្ម និង មហេន្ទ្រទេវី បានប្រសូត្របុត្រមួយព្រះអង្គគឺវ្រះបាទរាជេន្ទ្រវម៌្មទី២ ដែលបានសោយរាជ្យនៅតំបន់សៀមរាប-អង្គរ។ បញ្ហាមួយទៀតដែលបានចោទឡើងនៅទីនេះ គឺគេពិបាកដោះស្រាយឲ្យដាច់ស្រឡះណាស់ ពីទីតាំងរបស់រាជធានី ពាលាទិត្យបុរ ឬ អនិន្ទិតបុរ ដោយហេតុថា សិលាចារឹករបស់វ្រះបាទពាលាទិត្យ ត្រូវគេជួបប្រទះពីតំបន់អង្គរ រហូតដល់ទឹកដីកម្ពុជាក្រោម (K.១១) ដូចជានៅខេត្តមាត់ជ្រូកជាដើម។ ចំពោះយើង យើងជឿថាព្រះរាជធានីខាងលើនេះពិតជានៅឆ្ងាយពីតំបន់អង្គរជាពុំខាន។
រីឯទីក្រុងភវបុររបស់វ្រះបាទភវវម៌្មទី១ (៥៩៨ នៃគ.ស) វិញដែលស្ថិតនៅម្តុំអំពិលរលំ ប្រមាណ ៣០ សហាតិមាត្រ នៅទិសខាងជើងឆៀងខាងកើតនៃខេត្តកំពង់ធំ យើងជឿថានាដើមសម័យអង្គររាជវង្សអនិន្ទិតពិតជាបានផ្លាស់ទីតាំងរបស់ព្រះអង្គ ទៅកាន់តំបន់ខាងជើងនៃជួរភ្នំដងរែក។
រួមសេចក្តីមក សេចក្តីអធិប្បាយនៃសិលាចារឹកដែលជាមូលដ្ឋានប្រវត្តិសាស្ត្រនាសម័យចេនឡា ជាពិសេស គឺវត្តមានរបស់បុរាណស្ថានជាច្រើន នៅម្តុំជួរភ្នំដងរែកទាំងពីរខាង បង្ហាញផ្ទុយពីមតិខ្លះ គឺក្នុងភូមិភាគទាំងនេះហើយដែលរាជវង្សអនិន្ទិតបុរបានស្ថិតនៅ។ ជាមូលដ្ឋានដំបូងនៃការជ្រើសរើស ភូមិសាស្ត្រនេះដែលជាប្រភពនៃវឌ្ឍនភាពគឺទី១ស្ថិតនៅឆ្ងាយពីតំបន់អង្គរ និងជានិមិត្តរូបនៃអំណាចកណ្តាល។ ទី២គឺជាតំបន់សេដ្ឋកិច្ច ដែលប្រកបដោយភាពងាយស្រួលក្នុងការអភិវឌ្ឍតំបន់។ ដោយឡែកទៀត អំណាចកណ្តាលពុំមានវត្តមាននៅទីនេះទេ ហើយថែមទាំងស្ថិតយ៉ាងឆ្ងាយពីរាជធានីផង គឺប្រហែលជាករណីនេះហើយ ដែលយើងបានជួបប្រទះ នូវវត្តមាននគរមួយចំនួនដូចជាចានាស ជាដើម នៅលើខ្ពង់រាបនគររាជសីមា។
ម៉្យាងទៀត សម័យនោះក៏ដូចជាសម័យនគរភ្នំដែរ ការលេច ឡើងនូវរាជវង្សខ្មែរនានា ជាសក្ខីភាពមួយអាចបញ្ជាក់ឲ្យឃើញ នូវការទន់ខ្សោយនូវអំណាចកណ្តាល។ ភស្តុតាងនៃបញ្ហានេះ ត្រូវបានឯកសារចិនកត់ត្រាទុកដែរ ពីព្រោះក្នុងអន្តរកាលនេះហើយ ដែលប្រទេស ចេនឡាត្រូវចែកបែកជាពីរ គឺចេឡាទឹក និង ចេនឡាគោក។
ឯកសារយោង
ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ស្វាមិននៃពាលាទិត្យបុរ ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ស្វាមិននៃអនិន្ទិតបុរចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ក្សត្រនៃអនិន្ទិតបុរចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ក្សត្រនៃពាលាទិត្យបុរចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ក្សត្រនៃកម្វុជទឹកចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:រាជវង្សកៅណ្ឌិន្យចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:រាជវង្សអនិន្ទិតបុរ
ប្រាសាទភ្នំរុង
ទីតាំងភូមិសាស្រ្ត
នៅពេលដែលគេធ្វើដំណើរចេញពីទីរួមខេត្តបុរីរម្យឆ្ពោះតៅកាន់ប្រាសាទភ្នំរុង ដែលស្ថិតនៅលើកំពូលភ្នំភ្លើងមួយដែលរលត់កាលពី ១ លានឆ្នាំមុននេះ គេនឹងឃើញ នៅតាមដងផ្លូវនូវទេសភាពដ៏ល្អស្រស់បំព្រង ។ ហើយក្រោយពីឆ្លងផុតកាំជណ្តើរជាថ្នាក់ៗ ដែលមានបង្កាន់ដៃជារូបនាគរាជ គេនឹងឃើញប្រាសាទសិលាមួយដ៏ស្គឹមស្គៃ លេចធ្លោឡើង នៅចំពីមុខ ហាក់បីដូចជាភ្នំសុមេរុ មួយដ៏ធំសម្បើម គួរឲ្យស្ញប់ស្ញែងអស្ចារ្យ ។ គេមានអារម្មណ៍ថា ហាក់បីដូចជានៅលើទេវស្ថាន ឆ្ងាយផុតពីទុក្ខព្រួយទាំងឡាយនៃលោកិយ ។ មូលហេតុដែលធ្វើឲ្យប្រជាជនដើមកំណើតខ្មែរ ក្នុងភូមិភាគឥសាន នៃប្រទេសថៃបច្ចុប្បន្ន ជាពិសេសចាស់ៗ ចាត់ទុកថា ប្រាសាទខាងលើនេះ គឺជាវត្ថុស័ក្តិសិទ្ធ ដោយសារជារៀងរាល់ឆ្នាំនៅថ្ងៃពេញបូណ៌ ៥រោច ខែមេសា ទ្វារទាំង ១៥ នៃប្រាសាទនេះ ទទួលបាននូវកាំរស្មីនៃព្រះអាទិត្យចែងចាំងព្រមគ្នា គួរឲ្យស្ញប់ស្ញែងអស្ចារ្យ។ ប្រាសាទភ្នំរុងស្ថិតនៅលើភ្នំធម្មជាតិដែលមានកម្ពស់ ៤០២ម៉ែត្រធៀបនិងទឺកសមុទ្រ។ ប្រាសាទនេះបច្ចុប្បន្នស្ថិតនៅក្នុងស្រុកចាលើមប្រាគីត ខេត្តបូរីរម្យ ដែលជាខេត្តភូមិភាគឦសាននៃប្រទេសថៃ។
មើលផងដែរ
=មើលផងដែរ=
នំរុង
ប្រាសាទនាងកែវប្រាំពីរព័ណ៌
ប្រាសាទនេះមានទីតាំងស្ថិតនៅក្នុងភូមិព្រៃដង្ហើម ឃុំកែវព័ណ៌ ស្រុកពួក ខេត្តសៀមរាប។ ប្រាសាទនេះស្ថតនៅលើទួលសប្បនិមិត្តដ៏ខ្ពស់ផុតនីវ៉ូទឹកទន្លេ លើវាមានបុរាណដ្ឋានដ៏ចំណាស់មួយសាងអំពីឥដ្ឋ ដែលត្រូវបានបាក់បែកអស់ បន្សល់ទុកនូវកំទេចឥដ្ឋរាប់ពាន់ដុំ និងសរសរពេជ្រ ក្របទ្វារអំពីថ្មភក់ស្ថិតនៅរាយប៉ាយពាសពេញទីទួលនោះ ។
ឯកសារយោង
នាងកែវប្រាំពីរព័ណ៌
វេស្ថឺនវ៉លផ្លាហ្សា
thumb|500px| លោកខាងលិចជញ្ជាំងផ្លាហ្សា (Western Wall Plaza) ជា ក្រុងការេ នៅក្នុង ត្រីមាស ជ្វីហ្វ (ក្រុងយេរូសាឡឹម) របស់ ទីក្រុងចាស់នៃក្រុងយេរូសាឡឹម ក្បែរ ភាគខាងលិចជញ្ជាំង ដែលមានទីតាំងស្ថិតនៅប៉ែកខាងកើតនៃការ៉េ។.
តំណភ្ជាប់ខាងក្រៅ
ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:អាស៊ី
រហាល
រហាលមានន័យថាបឹង លំហទឹក ជាអាំងស្តុកទឹក។ បើតាមសិលាចារឹកស្តុកកក់ធំ K-២៣៥ មានប្រើពាក្យ អញ្ជនទឹក ជាភាសាខ្មែរបុរាណមានន័យថាស្រះទឹកទឹកព័ន្ធជុំវិញ ។ លើសពីនេះទៅទៀតអ្នកស្រុករស់នៅទីនោះបានហៅអាងស្តុកទឹកថា បារាយណ៍ជាភាសាខ្មែរបុរាណហើយអ្នកស្រាវជ្រាវបន្ថែមទៀតថាបារាណ៍រហាល។ បើតាមលោក ហ្ស៊ាក់ ឌុយម៉ាសាយ បានបង្ហាញថា បារាយណ៍គឺជាទំនប់ទឹកបុរាណមួយប្រហែលមានកាបរិច្ឆេទនៅសតវត្សទី៩ បារាណ៍នេះត្រូវគេជីកតែបីជ្រុងប៉ុណ្ណោះ។ លោកបានបន្តទៀតថាទំនប់រហាលត្រូវបានគេកែប្រែងាយស្រួលនិងអាចប្រើប្រាស់បានភ្លាមៗ ក៏ប៉ុន្តែវាក៏ត្រូវបានគេគិតថាគ្មានទឹកគ្រប់គ្រាន់ ។
ឯកសារយោង
ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ខេត្តព្រះវិហារ
ឃុំល្អាង
( L'ang Commune) ជាដែនរដ្ឋបាលស្ថិតនៅក្នុង ស្រុកដងទង់ ខេត្តកំពត មាន  ០៤ភូមិ៖
ភូមិទួលរកា
សំដៅដល់÷
សុះ ស៊ូហាណា
សុះ ស៊ូហាណា (Sos Suhana) (កើតនៅថ្ងៃទី៤ មេសា ១៩៩២) គឺជាកីឡាករបាល់ទាត់កម្ពុជា ដែលលេងឲ្យក្លឹប Phnom Penh Crown ក្នុងក្របខណ្ឌ Cambodian League ។ គាត់លេងជាខ្សែបម្រើ។
ព្រះនាងនីឡាទេវី
រូបភាពតូច| [[ព្រះវិស្ណុ ណុ ឬ​ព្រះនារាយណ៍ មានមហេសីបីអង្គគឺ​៖ ព្រះនាងលក្ម្សី(ព្រះស្រីទេវី) និង ព្រះនាងភូមិ(ព្រះម៉ែធរណី និង ព្រះនាងនីឡាទេវី សិល្បៈខ្មែរបាពួន.]]
ព្រះនាងនីឡាទេវី (Nila Devi) តេបធីតានៃព្រហ្មញ្ញសាសនា   ព្រះមហេសីភរិយាទី ៣  នៃព្រះវិស្ណុ. នៃ ព្រហ្មញ្ញ សាសនា ហិណ្ឌូសាសនា ព្រះវេទ ។
រូបភាពតូច| [[ព្រះវិស្ណុ ណុ ឬ​ព្រះនារាយណ៍ មានមហេសីបីអង្គគឺ​៖ ព្រះនាងលក្ម្សី(ព្រះស្រីទេវី) និង ព្រះនាងភូមិ(ព្រះម៉ែធរណី និង ព្រះនាងនីឡាទេវី.]]
សរស្វតី (ចេនឡា)
ព្រះនាងសរស្វតី បើតាមសិលាចារឹកត្រូវជាបុត្រព្រះបាទស្រីពាលាទិត្យ ដែលបានសោយរាជនៅឯអនិន្ទិតបុរ តាមរយៈព្រះមាតារបស់ព្រះអង្គ។ ​ម៉្យាងទៀត ប្រភពសិលាចារឹកក៏បានឲ្យដឹងទៀតថា ព្រះនាង សរស្វតី បានរៀបអភិសេកជាមួយព្រាហ្មណ៍ម្នាក់ឈ្មោះ វិស្វរូប ហើយក្នុងចំណោមព្រះរាជបុត្រដែលប្រសូត្រពីគូស្វាមីភរិយានេះ គេឃើញមានព្រះបាទន្ឫបតេន្ទ្រវម៌្មទី១ ដែលត្រូវជាព្រះបិតារបស់ព្រះបាទបុស្ករាក្ស។
ឯកសារយោង
ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:រាជវង្សអនិន្ទិតបុរចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:រាជវង្សកៅណ្ឌិន្យ
ព្រូស
រូបភាពតូច|ផ្លែព្រូស ព្រូស ជាផ្លែឈើ​ព្រៃ​មួយ​ប្រភេទ។ ​ផ្លែនេះ​ប្រើ​ជា​អាហារ​បាន។ ផ្លែ​ព្រូស ជារុក្ខជាតិព្រៃមានដើមខ្ពស់ វាដុះនៅព្រៃស្រោង និងព្រៃរបោះ មានស្លឹករាងពងក្រពើ ផ្លែវារាងមូលពេលទុំមានពណ៌លឿងទុំ ខ្លះទៀតពណ៌ស្លាទុំ មទ្រង់ទ្រាយដូចទៅនិងផ្លែមង្ឃុត មានរសជាតិជូអែមលាយចត់តិចៗដោយជរ័វា ។
ដំណាំមួយប្រភេទនេះមានស្លឹកស្រដៀងនឹងមង្ឃុត។
ឯកសារយោង
ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ផ្លែឈើ
ប្រាសាទវត្តសូរិយារោងគោ
រូបភាពតូច ប្រាសាទនេះមានទីតាំងស្ថិតនៅក្នុងភូមិក្រសាទុំ ឃុំដំដែក ស្រុកសូទ្រនិគម ខេត្តសៀមរាប។ ប្រាសាទនេះស្ថិតនៅក្នុងវត្តសូរិយារោងគោ មានកំពែងថ្មបាយក្រៀមព័ទ្ធជុំវិញប្រហែល ៣៥ម៉ែត្រគុណ ២៥ម៉ែត្រ បែរមុខទៅរកទិសខាងកើត ។ ជាបដិសណដ្ឋានមួយដែលស្ថិតក្នុងសិល្ប:បន្ទាយស្រី យោងលើចម្លាក់ក្បាច់ផ្តែរ សសរពេជ្រ សឹង្ហ នាគ ដែលឋិតនៅក្នុងគំនរថ្មនៃមណ្ឌលនោះ ។ ក្រៅពីនោះនៅមានមេទ្វារឈរនៅខាងមុខ និងកំផែងក៏បានស្ថិតនៅក្នុងទ្រង់ទ្រាយដើមដែរ ដូចក្នុងរូបថត ខាងមុខប្រាសាទនេះប្រហែល ១០០ម៉ែត្រ មានត្រពាំងទឹកមួយធំល្មម និងទួលមួយចំនួនព័ទ្ធជុំវិញ ។
ឯកសារយោង
សូរិយារោងគោ
ស្ថានីយ៍អង្គរបុរី
មកដល់ឆ្នាំ១៩៩៤ ជាលើកដំបូងនៃការសហប្រតិបត្តិការរវាងសាកលវិទ្យាល័យ ហាវៃ សហរដ្ឋអាមេរិច នៃវិទ្យាស្ថានបូពា៍ដឹកនាំដោយលោកសាស្រ្តាចារ្យបណ្ឌិត  Dr. Bion Griffin ជាមួយនិង មហាវិទ្យាល័យបុរាណវិទ្យា នៃសាកលវិទ្យាល័យភូមិន្ទវិចិត្រសិល្បៈ។ សហប្រតិបត្តិការនេះមានទឹសដៅ ផ្តោតទៅលើការសិក្សាសម័យមុនអង្គរ ក្នុងតំបន់មេគង្គក្រោម(Along Lower MekongRegion)នៅស្រុកអង្គរបុរី ខេត្តតាកែវ ភាគខាងត្យូងនៃប្រទេសកម្ពុជា។  ការស្រាវជ្រាវបានចាប់ផ្តើមនៅ ឆ្នាំ១៩៩៥ ដឹកនាំដោយបណ្ឌិត មីរាម ស្តាក(Dr.Miriam Stark) មកពី សកលវិទ្យាល័យហាវៃ សហរដ្ឋអាមេរិច និង លោក សាស្រ្តាចារ្យ ជុច ភឿន អតិតព្រិទ្ធបុរសមហាវិទ្យា ល័យបុរាណវិទ្យាភ្នំពេញ។ ការស្រាវជ្រាវនៅទីក្រុងអង្គរបុរី បានបង្ហាញអោយឃើញអំពីរឹសគល់នៃអាណាចក្រខ្មែរ ពីសតវត្យទី៩ ដល់សតវត្យទី១៤ នៃគ្រឹស្តសករាជ ។ ទីក្រុងអង្គរបុរីនេះ បានបង្ហាញ អំពីការតាំងទីប្រហែល ៤០០ឆ្នាំ មុនគ្រឹស្តសករាជ រហូតដល់ឆ្នាំ៥០០ នៃគ្រឹស្តសករាជ   និងបន្តរហូតដល់បច្ចប្បន្នដែល ភ័សតាងសិលាចារិក ដើមសតវត្យទី៧ នៃគ្រឹស្តសករាជនៅទីនោះផងដែរ។ អង្គរបុរីជាទីក្រុងមួយភ្ជាប់ពាណិជ្ជកម្មរវាងប្រទេសចិន និងប្រទេសឥណ្ឌា ដែលមានព្រីកជីកចាស់ៗ ជាច្រើនភ្ជាប់ពីអង្គរបុរីទៅអូកែវ   (សព្វថ្ងៃនៅប្រទសវៀតណាម) ដែលគេឃើញមានស្លាកស្នាម ដល់បច្ចប្បន្ន ។ការសិក្សាស្រាវជ្រាវបិរេប្រវត្តិសាស្រ្តខ្មែរ    ភាគច្រើនសុទ្ធតែជាអ្នកសិក្សាស្រាវជ្រាវជនជាតិបរទេ ស ។ ពួកគេសិក្សាស្រាវជ្រាវអំពីវប្បធម៏ប្រពៃណី ទំនៀមទំលាប់សង្គម និងដើមកំណើតនៃជាតិខ្មែរ ។
ប្រាសាទច្រាប
ប្រវត្តិប្រាសាទ
ច្រាបមានន័យថាអំណាយភ័យ(ឧទាហរណ៍ច្រាបជាន់)ដីប្រៃ(ដីច្រាប) និងជាផ្សិតដែលដុះនៅលើដីប្រៃ(ផ្សិតច្រាប)។ ប្រាសាទនេះគ្មានឈ្មោះដើមនៅក្នុងសិលាចារឹកឡើយ រហូតពេលលោក អេជែន លុយណេដឺឡាហ៊្សុងគែ មកស្រាវជ្រាវនិងចុះបញ្ជីសារពើភណ្ឌនោះ មិនបានចុះលេេខនិងឈ្មោះដែរ។ ទើបអ្នកស្រាវជ្រាវសម័យក្រោយមកនិងក្រសួងវប្បធម៌ និងវិចិត្រសិល្បៈហៅថាប្រាសាទច្រាបជាផ្លូវការជារៀងរហូតមកដល់បច្ចុប្បន្ននេះ ដោយមានចុះលេខ CISARK.685។ សព្វថ្ងៃប្រាសាទនេះស្ថិតនៅចម្ងាយ ៣គីឡូម៉ែត្រទិសអាគ្នេយ៍ភូមិកោះកេរ ៤០០ម៉ែត្រខាងកើតឆៀងខាងត្បូងបន្តិចពីជ្រុងអាគ្នេយ៍នៃរហាល និង ៤០០ម៉ែត្រទិសអាគ្នេយ៍នៃ ប្រាសាទចម្រេះ។ គេឃើញថាវាមានកំពែងការពារព័ន្ធជុំវិញចំនួនពីរជាន់ធ្វើអំពីថ្មបាយក្រៀមដូចគ្នា ដោយកំពែងទី១ឬកំពែងខាងក្នុងរត់ជួរជើងទៅត្បូង បែរមុខទៅរកទិសខាងលិចតាមស៊ុមទ្វារអំពីថ្មភក់។ ប្រាសាទនេះមានតួប៉មបី ធ្វើអំពីថ្មបាយក្រៀមត្រូវរលុះអស់ពាក់កណ្តាលផ្នែកខាងលិច ជាទិសដែលប្រាសាទបែរមុខរក តួប៉មទាំងនេះលំអដោយទ្វារបញ្ឆោតពីខាងជើង កើត និងត្បូង សង់លើខឿនថ្មបាយក្រៀមតែមួយដោយមានជណ្តើរបីចូលខាងលិចមុខប្រាសាទតែម្តង។ បដិមាព្រះសិវមួយអង្គត្រូវបានដឹកចេញពីប្រាសាទនេះតម្កល់ទុកនៅសារមន្ទីរជាតិភ្នំពេញសព្វថ្ងៃ។ ក្នុងធ្លានៃកំពែងទីមួយ មានហោត្រៃពីរមានប្លង់រាងចតុកោណដោយបណ្ណាល័យខាងជើងស្ថាបនាឡើងដោយថ្មបានក្រៀម ចំណែកបណ្ណាល័យខាងត្បូងធ្វើអំពីឥដ្ឋតាន់បែរមុខទៅរកទិសខាងលិចដូចប្រាសាទដែរ ក៏ប៉ុន្តែត្រូវរលំទាំងស្រុងលើដី។ កំពែងទី២ឬកំពែងខាងក្រៅបង្អស់សង់អំពីថ្មបាយក្រៀម ដោយមានគោបុរៈពីរគឺទិសខាងលិចមានប្លង់រាងកាកបាទ និងច្រកខាងកើតដែររលុះទាំងស្រុង ។
ឯកសារយោង
ច្រាប
ជ័យជេស្ឋាទី១
ជ័យជេស្ឋាទី១ (អង់គ្លេស: Chey Chestha I) (ប្រ.ស|គ.ស ១៥៧៣-១៥៩៦) រជ្ជកាលគ្រងរាជ (គ.ស ១៥៨៤-១៥៩៣) ក្រោយធ្វើពិធីរាជាភិសេកគ្រងរាជសម្បត្តិផ្លូវការណ៍នៅ រាជធានីលង្វែក ក្នុងឆ្នាំវក ព.សករាជ ២១២៨ ត្រូវនិង គ.សករាជ ១៥៨៤ ត្រូវនិង មហាសករាជ ១៥០៦ ទ្រង់មានព្រះនាមហៅថា "ព្រះរាជឱង្ការ ព្រះជ័យជេស្ឋាធិរាជរាមាធិបតី" ព្រះអង្គជាក្សត្រវ័យក្មេងដោយសោយរាជនូវព្រះជន្ម ១១ឆ្នាំ និង ព្រះអនុជរបស់ទ្រង់ ព្រះនាមពញ្ញាតន់ ដែលមានព្រះជន្មទើបតែ ៦ឆ្នាំ ប៉ុនណោះមានឋានៈ ជាមហាឧបរាជ ។ ព្រះអង្គសោយរាជដោយមិនមានអំណាចនោះទេ ត្បិតបិតាទ្រង់ ព្រះសត្ថាទី១ នៅតែកាន់កាប់រាល់កិច្ចការក្នុងព្រះនគរ ហើយទ្រង់មានឋានៈជារាជានុសិទ្ធ ។
ការលុបបំបាត់ ពុទ្ធសាសនា មហាយាន
Elimination of Mahayana Buddhism
ក្នុងឆ្នាំ ១៥៩០ នៃគ.សករាជ មាតារបស់ព្រះជ័យជេស្ឋា ដែលជាព្រះមហេសី ព្រះសត្ថាទី១ ទ្រង់មានជំងឺឈឺជាទម្ងន់ ដោយពេទ្យហ្លួងក្នុងរាជវាំងមិនអាចព្យាបាលជំងឺនោះបាន ទើបក្រមការរាជវាំង ឱ្យកោះហៅ ព្រះសង្ឃទាំងពីរអង្គដែលជាចារកម្មមកពីនគរសៀម ដែលល្បីរន្ទឺ ក្នុងការមើលជំងឺទាក់ទងនិងការដាក់អំពើផ្លូវងងឹតផ្សេងៗ ព្រះសង្ឃទាំងពីរដែលមាននាមថា តិប្បញ្ញោ និង សុបញ្ញោ កាលបើបានមើលជំងឺមហេសី ព្រះសត្ថាហើយ ក៏ពោលថា ព្រះអគ្គមហេសី ឈឺធ្ងន់បណ្ដាលមកពីចាញ់ទស្សន៍បារមី របស់ព្រះពុទ្ធរូបអដ្ឋរស្ស ដែលមានទម្រង់ឈរ បែរខ្នងដាក់គ្នាមានព្រះភ័ក្របែរទិសទាំងបួននោះ ព្រះសង្ឃចារកម្មនោះបន្តពោលថា បើយកព្រះអង្គនោះចេញ ទើបអាត្មាភាពហ៊ានទទួលមើលជំងឺនេះ ថាបើអត្មាភាពមើលមិនជាទេអាត្មាភាពសូមថ្វាយជីវិតទាំងពីររូប ។ សម្ដេចព្រះសត្ថា ដោយព្រះអង្គទន់ខ្សោយព្រះសតិបញ្ញាពុំបានពិចារណាឱ្យវែងឆ្ងាយទ្រង់យល់ថា ដីការរបស់ភិក្ខុ ក្លែងក្លាយនោះប្រាកដជាការពិតមែនហើយ ទ្រង់ក៏ត្រាស់បង្គាប់ឱ្យសែងព្រះអដ្ឋរស្សដែលនៅវត្តត្រឡែងកែងទៅចង សណ្ដូកថ្មទំលាក់ទឹកទៅទន្លេធំនោះទៅ ។ សង្ឃក្លែងក្លាយទាំងពីរក៏ធ្វើពិធីដោះអំពើព័ន្ធនោះរហូតដល់ ព្រះអគ្គមហេសីបានធូរស្បើយមកវិញ ដោយមើលឃើញពីការព្យាបាលរបស់សង្ឃទាំងពីរ ព្រះសត្ថាក៏តែងតាំងសង្ឃក្លែងក្លាយទាំងពីរជាគណៈសង្ឃនាយកនៅក្នុងព្រះបរមរាជវាំង ដោយសារការយករូបសំណាកពុទ្ធរូប មកចោលដូចនេះ ធ្វើឱ្យប្រជានុរាស្ត្រមានការខឹងសម្បារនិងព្រះសត្ថាជាខ្លាំង ។
ចម្បាំងលង្វែក
Battle of Longvek
គ.សករាជ ១៥៩១ សៀមបានលើកទ័ពចំនួន ១៥០,០០០ (១៥មុឺននាក់) វាយបែកបន្ទាយ ខេត្តបាត់ដំបង និង ខេត្តពោធិ៍សាត់ សៀមប្រើទ័ពលឿនត្រឹមរយៈពេលតែ ៧ថ្ងៃប៉ុនណោះ វាយមកដល់ក្រុងលង្វែក ដោយសារតែព្រះសត្ថាពេលនេះយល់ឃើញថា សៀមមិនវាយចូលមកអំឡុងពេលនេះទៀតនោះទេ ត្បិតសៀមបរាជ័យលើកទី១រួចមកហើយ ទើបកងទ័ពកម្ពុជាមិនបានប្រមូលផ្ដុំនិងត្រៀមហ្វឹកហាត់នោះទេ ទើបបណ្ដាលឱ្យកងទ័ពសៀមវាយមកលឿនដូចនេះ ។ ស្ដេចសៀម នរេស្វរៈ ដែលពូកែខាងយុទ្ធសាស្ត្រសឹកសង្គ្រាម បានចេញច្បាំងដោយផ្ទាល់ និង បានបញ្ជារឱ្យកងទ័ពលើកដី ដាក់កាំភ្លើងធំបាញ់ប្រហារមកក្រុងលង្វែក ប៉ុន្តែគ្រាប់កាំភ្លើងបាញ់បានរយៈចម្ងាយជិតមិនអាចបាញ់មកដល់ក្រុងលង្វែកនោះទេ កងទ័ពសៀមត្រូវឆ្លងកាត់ការរារាំងដោយព្រៃឬស្សីដែលព័ទ្ធជុំវិញដែលមានកម្រាស ២សិន ដោយស្មើនិង ៨០ម៉ែត្រ ដើមឬស្សីធំៗដែលមានកម្ពស់ខ្ពស់ ប្រមាណជា ១៥ម៉ែត្រ ដើមឬស្សីធំៗទាំងនេះធន់និងការឆេះ ដូចនេះកាំភ្លើងធំរបស់សៀមមិនអាចធ្វើអ្វីមកលើក្រុងលង្វែកបាននោះទេ កងទ័ពសៀមជាង ១សែននាក់បានឡោមព័ទ្ធក្រុងលង្វែកអស់រយៈពេល៣ខែ ក៏ខ្វះស្បៀងសម្រាប់ផ្គត់ផ្គង់កងទ័ព ដូចនេះស្ដេចសៀមនឹកឃើញល្បិចមួយ ដោយឱ្យកងកាំភ្លើងធំច្រកប្រាក់ពត់ដួង ចំនួន ៥០០០ កញ្ចប់បាញ់បាចពាសពេញព្រៃឬស្សី រយៈពេល ៣យប់ ដោយស្ដេចសៀមយល់ឃើញថា លង្វែកប្រើប្រាសរូបបិយវត្ថុជាប្រាក់ដូចគ្នា ដូចនេះប្រជាជនដែលខ្វះខាត និង កាប់ព្រៃឬស្សីដើម្បីយកប្រាក់ដួងទាំងនេះ មុនសៀមដកទ័ពត្រឡប់ទៅវិញ ប្រាកដណាស់ថា របងព្រៃឬស្សីនិងធ្លុះធ្លាយ ។ (พดด้วง) ពត់ដួង ជាពាក្យខ្មែរដែលសៀមយកទៅប្រើ សំរាប់ហៅប្រាក់កាក់បុរាណ មានន័យថាពត់ (พด) ដង្កូវដួង (ด้วง) គឺប្រហែលជាយកប្រាក់ពត់ជារាងដង្គូវដួង ។ ពាក្យនេះគេប្រើជាយូរមកហើយតាំងពីសម័យដើមអយុធ្យាមកម្លេះ ដោយពត់ដួងមានសណ្ឋានដូចគ្រាប់កាំភ្លើងដៃផងដែរ ដែលគេប្រើជាលុយសម័យនោះ ទើបពួកអឺរ៉ុប ហៅប្រាក់នោះថាជា ប្រាក់គ្រាប់កាំភ្លើង (Bullet coins) ខ្មែរបុរាណហៅប្រាក់សៀមនេះថាប្រាក់ដួង ។ ​
ការដួលរលំក្រុងលង្វែក
The fall of Longvek
ចុងបញ្ចប់នៃ សម័យកាលលង្វែក
End of Longvek period
មុនពេលដែលសៀមវាយបែក បន្ទាយក្រុងលង្វែក ក្នុងឆ្នាំ ១៥៩៣ នៃគ.សករាជ ព្រះសត្ថាទី១ បានចាត់ពលសេនា ឱ្យនាំសំបុត្រស្ដីពីស្ថានការសឹកនៅកម្ពុជា ទៅជួបលោក ឌីអុីហ្គូ បេឡូសូ (Diego Beloso) ដើម្បីចុះបេសកកម្ម ទៅជួប លោកអភិបាលអេស្ប៉ាញ ដាសម៉ារីយ៉ាស (Dasmariñas) នៅដែន ម៉ានីឡា ប្រទេសភ្វីលីពីន ដើម្បីស្នើសុំជំនួយកងទ័ពអេស្ប៉ាញ មកជួយកម្ពុជា ប៉ុន្តែដោយហេតុលោកអភិបាលអេស្ប៉ាញ ត្រូវបានស្លាប់ក្នុងទំនាស់ឈ្មួញចិន ដូចនេះ លោក បេឡូសូ ត្រូវរងចាំការតែងតាំងនូវអភិបាលអេស្ប៉ាញថ្មី នៅម៉ានីឡា ។ ក្រោយមកអភិបាលថ្មីអេស្ប៉ាញត្រូវបានតែងតាំងនៅម៉ានីឡា ដែលមានឈ្មោះថា ឡូវីស ប៉េរេស (Luis Perez) ប៉ុន្តែលោកមិនមានសេចក្ដីសម្រេចណាមួយឆ្លើយតបដោយការយល់ព្រមនោះទេ ។ ជាចុងក្រោយទើបអភិបាល អេស្ប៉ាញរូបនេះព្រមបញ្ចូនទ័ពមកកម្ពុជា ក្នុងឆ្នាំ ១៥៩៦ នៃគ.សករាជ ប៉ុន្តែការមកដល់របស់ពួកគេបានហួសពេលអស់ទៅហើយ គឺ បន្ទាយក្រុងលង្វែក ត្រូវបានសៀមវាយបែកក្នុងអំឡុងខែ ឧសភា ឆ្នាំ ១៥៩៣ ហើយស្ដេចសៀម ស្នាក់នៅរយៈពេលពីរខែទើបដកទ័ពធំត្រឡប់ទៅដែនអាយុធ្យាវិញ ដោយរក្សានៅកងទ័ពចំនួន ៧០០០ (៧ពាន់នាក់) ឱ្យកាន់កាប់ ក្រុងលង្វែក ក្រោមការដឹកនាំរបស់មេទ័ពឈ្មោះ "ចក្រី" ដែលបានដកកងទ័ពចំនួន ២០០០ (២ពាន់នាក់) ឱ្យទៅបោះជុំរំទ័ពនៅឧដុង្គ រហូតដល់អំឡុងខែធ្នូ ទើបព្រះរាមជើងព្រៃ លើកទ័ព ៣០,០០០ (៣មុឺននាក់) មកកំចាត់សៀមចេញពីក្រុងលង្វែក រួចរើធានីទៅក្រុងស្រីសន្ធរ ខេត្តកំពង់ចាម និងបានឡើងសោយរាជ ក្នុងឆ្នាំ ១៥៩៤ នៃគ.សករាជ ដែលមានព្រះនាមសម្រាប់រាជថា បរមរាមាទី២ ។
ចំណារពន្យល់
នេះជាអត្ថបទប្រវត្តិសាស្ត្រពិតកម្ពុជា ដែលបានរកឃើញសំណៅឯកសារ ដែលសរសេរដោយប្រវត្តិវិទូរជនជាតិហូឡង់ក្នុងឆ្នាំ (1871) អត្ថបទទាំងមូលសរសេរជាភាសាហូឡង់ផងដែរ ក្រុមបុរាណាចារ្យ បានធ្វើការផ្ទៀងផ្ទាត់និង ឯកសារ មហាបុរសខ្មែរ ឆ្នាំ (1969) ដែលផ្ដិតយកតែឆ្នាំ ដែលមានភាពពាក់ព័ន្ធទៅនិង ព្រឹត្តិការណ៍ពិតប៉ុនណោះ រាល់ខ្លឹមសារដែលទាក់ទងនិងរឿងភាគនិទាន ដែលគេសរសេរច្របល់ក្នុង ឯកសារ មហាបុរសខ្មែរ មិនត្រូវបានយកមកសរសេរនោះទេ ។
មានមតិជាច្រើនលើកឡើងថា ហេតុអ្វីសៀមមិនប្រើជ័រទឹក ដើម្បីដុតព្រៃឬស្សី ! ដើមឬស្សីមានច្រើនជាង 1500 ប្រភេទ ដែលមានជាប្រភេទតូច រហូតដល់ធំ ដើមឬស្សីមានកម្ពស់ ចាប់ពី 10cm រហូលដល់ 40m ដើមឬស្សីធំៗអាចឆេះទៅបានក្នុងកម្រិតសីតុណ្ហភាព 204°C (អង្សារសេ) បើយោងតាមការសិក្សារបស់អ្នកជំនាញ សូមបងប្អូនបញ្ចប់ការយល់ច្រឡំនេះ ពីក្រុមបុរាណាចារ្យ ។
មានចម្ងល់ក្មេងៗជាច្រើនលើកឡើងថា សៀមហ៊ុមព័ទ្ធលង្វែកអស់រយៈពេល ៣ខែ ហើយលង្វែកការពារដោយរបងព្រៃឬស្សី តើប្រជាពលរដ្ឋចេញចូលតាមណា ? ប្រាកដណាស់ គឺប្រជាពលរដ្ឋចេញចូលតាមទ្វារ ដែលប្រើជាបន្ទះដែកធំៗ ទ័ពសៀមត្រូវបុកទម្លុះទ្វារទាំងអស់នេះទើបអាចចូលមកខាងក្នុងបាន តើកងទ័ពសៀមនិងដាក់គម្លាតទ័ពក្នុងរយៈចម្ងាយប៉ុន្មានម៉ែត្រពីរបងទ្វារ បើកងទ័ពលង្វែក មានកងព្រួញ កងកាំភ្លើងវែង រហូតដល់ កងកាំភ្លើងធំចាំបាញ់ការពារកំពែងក្រុងដែរនេះ ។
មានចម្ងល់ក្មេងៗជាច្រើនជាពិសេសក្មេងនិសិត្សជំនាន់ក្រោយមួយចំនួន តែងលើកឡើងថា ហេតុអ្វី រាស្ត្រទៅកាប់ព្រៃឬស្សីស្រួលៗ ដោយមិនមានការហាមឃាត់ពីមន្ត្រីមូលដ្ឋាន និង កងទ័ព ហើយហេតុអ្វីសៀមមិនប្រើកងទ័ពខ្លួនផ្ទាល់ដើម្បីកាប់ព្រៃឬស្សី !?
ហ្វ្រេង្ស ផ្លយរ៉ាយស៍
thumb| ហ្វ្រេង្ស ផ្លយរ៉ាយស៍
Frank Lloyd Wright (ឈ្មោះកំណើត Frank Lincoln Wright, មិថុនា 8, 1867 – មេសា 9, 1959) ជា ស្ថាបត្យករ​ ជនជាតិអាមេរិចកាំង, អ្នកតុបតែងលម្អផ្នែកខាងក្នុង, អ្នកនិពន្ធ, និងជាអ្នកអប់រំ, គាត់បានឌីហ្សាញរចនាសម្ព័ន្ធ អគារ ជាង១០០០ ក្នុងនោះ៥៣២ប្រភេទ ទទួលបានជោគជ័យជាស្ថាពរ។ រ៉ាយស៍ ជឿថា រចនាសម្ព័ន្ធសំណង់អគារទាំងនោះ វានឹងធ្វើឲ្យមានភាពសុខដុមរម្យនាជាមួយមនុស្សលោក និងបរិស្ថាន។ ក្នុងភាសាទស្សនៈវិជ្ជាគាត់ហៅការឌីហ្សាញនេះថា organic architecture។ ទស្សនៈនេះគឺជាឧទាហរណ៍ពិេសសមួយរបស់  Fallingwater (1935) ដែលបានហៅថា "the best all-time work of American architecture". រ៉ាយស៍ ក៏ជាអ្នកដឹកនាំចលនាការវិវត្តន៍ស្ថាបត្យកម្ម និងការវិវត្តន៍ផ្ទះសម្បែកប្រភេទUsonian​ នៅក្នុងសាលា Prairie School ដែរ។ ទស្សនៈតែមួយគត់របស់គាត់ គឺធ្វើយ៉ាងណាឲ្យនគរូបនីយកម្មរបស់ សហរដ្ឋអាមេរិច រីកចំរើន។ ក្នុងសម័យកាល នៃការបង្កើតថ្មី របស់គាត់ គឺមានរយៈពេលលើសពី៧០ឆ្នាំឯណោះ។
គាត់បានសិក្សាលើគម្រោងបង្កើតថ្មី ប្រកបដោយភាពច្នៃប្រឌិត ក្នុងនោះមានដូចជា៖ អគារការិយាល័យ, វិហារសាសនា (គ្រីស្ទ), សាលារៀន, អគារខ្ពស់ៗ, សណ្ឋាគារ និងសារៈមន្ទីរជាដើម។ គាត់តែងតែឌីហ្សាញផ្នែកខាងដើមនៃអគាររបស់គាត់ជានិច្ច ដូចជា៖ គ្រឿងសង្ហារឹម និង stained glass។ គាត់ក៏បានសរសេរសៀវភៅ២០ក្បាលដែរ និងមានអត្ថបទជាច្រើនផ្សេងទៀត ហើយក៏ជាសាស្ត្រាចារ្យដ៏ល្បីឈ្មោះនៅ សហរដ្ឋអាេមរិច និងអឺរ៉ុបដែរ។ ជីវិតរបស់គាត់ គឺពោរពេញដោយភាពស្រស់ស្រាយ និងអ្វីដែលគួរឲ្យចាប់អារម្មណ៍គឺត្រង់ អគ្គីភ័យឆ្នាំ១៩១៤ និងឃាតកម្មនៅក្នុង Taliesin studio របស់គាត់ជាដើម។ ភាពល្បីរន្ទឺនៃកេរ្ត៏ឈ្មោះ នៅក្នុងជីវិតរបស់គាត់ គឺកាលពីឆ្នាំ១៩៩១ នៅពេល វិទ្យាស្ថានស្ថាបត្យករអាមេរិច  American Institute of Architects  បានទទួលស្គាល់ថាគាត់ជា ស្ថាបត្យករអាមេរិចអស្ចារ្យជាងគេគ្រប់ជំនាន់ "the greatest American architect of all time".
ជីវប្រវត្តិ
Frank Lloyd Wright was born Frank Lincoln Wright in the farming town of Richland Center, Wisconsin, United States, in 1867. His father, William Carey Wright (1825–1904), was a locally admired orator, music teacher, occasional lawyer, and itinerant minister. William Wright met and married Anna Lloyd Jones (1838/39 – 1923), a county school teacher, the previous year when he was employed as the superintendent of schools for Richland County. Originally from Massachusetts, William Wright had been a Baptist minister, but he later joined his wife's family in the Unitarian faith. Anna was a member of the large, prosperous and well-known Lloyd Jones family of Unitarians, who had emigrated from Wales to Spring Green, Wisconsin. One of Anna's brothers was Jenkin Lloyd Jones, who would become an important figure in the spread of the Unitarian faith in the Western United States. Both of Wright's parents were strong-willed individuals with idiosyncratic interests that they passed on to him. According to his biography, his mother declared when she was expecting that her first child would grow up to build beautiful buildings. She decorated his nursery with engravings of English cathedrals torn from a periodical to encourage the infant's ambition. The family moved to Weymouth, Massachusetts, in 1870 for William to minister a small congregation.
In 1876, Anna visited the Centennial Exhibition in Philadelphia and saw an exhibit of educational blocks created by Friedrich Wilhelm August Fröbel. The blocks, known as Froebel Gifts, were the foundation of his innovative kindergarten curriculum. A trained teacher, Anna was excited by the program and bought a set of blocks for her family. Young Wright spent much time playing with the blocks. These were geometrically shaped and could be assembled in various combinations to form three-dimensional compositions. This is how Wright described, in his autobiography, the influence of these exercises on his approach to design: "For several years I sat at the little Kindergarten table-top ... and played ... with the cube, the sphere and the triangle—these smooth wooden maple blocks ... All are in my fingers to this day ..." Many of Wright's buildings are notable for their geometrical clarity.
Soon after Wright turned 14, his parents separated. Anna had been unhappy for some time with William's inability to provide for his family and asked him to leave. The divorce was finalized in 1885 after William sued Anna for lack of physical affection. William left Wisconsin after the divorce and Wright claimed he never saw his father again. At this time he changed his middle name from Lincoln to Lloyd in honor of his mother's family, the Lloyd Joneses. As the only male left in the family, Wright assumed financial responsibility for his mother and two sisters.
ការសិក្សា និង ការងារ (1885–1888)
Wright attended Madison High School, but there is no evidence he ever graduated. He was admitted to the University of Wisconsin–Madison as a special student in 1886. There he joined Phi Delta Theta fraternity, took classes part-time for two semesters, and worked with a professor of civil engineering, Allan D. Conover. . In 1887, Wright left the school without taking a degree (although he was granted an honorary Doctorate of Fine Arts from the University in 1955) and arrived in Chicago in search of employment. As a result of the devastating Great Chicago Fire of 1871 and recent population boom, new development was plentiful in the city. He later recalled that his first impressions of Chicago were that of grimy neighborhoods, crowded streets, and disappointing architecture, yet he was determined to find work. Within days, and after interviews with several prominent firms, he was hired as a draftsman with the architectural firm of Joseph Lyman Silsbee. Wright previously collaborated with Silsbee—accredited as the draftsman and the construction supervisor—on the 1886 Unity Chapel for Wright's family in Spring Green, Wisconsin. While with the firm, he also worked on two other family projects: All Souls Church in Chicago for his uncle, Jenkin Lloyd Jones, and the Hillside Home School I in Spring Green for two of his aunts. Other draftsmen who worked for Silsbee in 1887 included future architects Cecil Corwin, George W. Maher, and George G. Elmslie. Wright soon befriended Corwin, with whom he lived until he found a permanent home.
In his autobiography, Wright recounts that he also had a short stint in another Chicago architecture office. Feeling that he was underpaid for the quality of his work for Silsbee (at $8 a week), the young draftsman quit and found work as a designer at the firm of Beers, Clay, and Dutton. However, Wright soon realized that he was not ready to handle building design by himself; he left his new job to return to Joseph Silsbee—this time with a raise in salary.
Although Silsbee adhered mainly to Victorian and revivalist architecture, Wright found his work to be more "gracefully picturesque" than the other "brutalities" of the period. Still, Wright aspired for more progressive work. After less than a year had passed in Silsbee's office, Wright learned that the Chicago firm of Adler & Sullivan was "looking for someone to make the finish drawings for the interior of the Auditorium Building". Wright demonstrated that he was a competent impressionist of Louis Sullivan's ornamental designs and two short interviews later, was an official apprentice in the firm.
Adler & Sullivan (1888–1893)
Wright did not get along well with Sullivan's other draftsmen; he wrote that several violent altercations occurred between them during the first years of his apprenticeship. For that matter, Sullivan showed very little respect for his employees as well. In spite of this, "Sullivan took [Wright] under his wing and gave him great design responsibility." As an act of respect, Wright would later refer to Sullivan as Lieber Meister (German for "Dear Master"). He also formed a bond with office foreman Paul Mueller. Wright would later engage Mueller to build several of his public and commercial buildings between 1903 and 1923. រូបភាពតូច|Wright's home in Oak Park, Illinois On June 1, 1889, Wright married his first wife, Catherine Lee "Kitty" Tobin (1871–1959). The two had met around a year earlier during activities at All Souls Church. Sullivan did his part to facilitate the financial success of the young couple by granting Wright a five-year employment contract. Wright made one more request: "Mr. Sullivan, if you want me to work for you as long as five years, couldn't you lend me enough money to build a little house?" With Sullivan's $5,000 loan, Wright purchased a lot at the corner of Chicago and Forest Avenues in the suburb of Oak Park. The existing Gothic Revival house was given to his mother, while a compact Shingle style house was built alongside for Wright and Catherine.
According to an 1890 diagram of the firm's new, 17th floor space atop the Auditorium Building, Wright soon earned a private office next to Sullivan's own. However, that office was actually shared with friend and draftsman George Elmslie, who was hired by Sullivan at Wright's request. Wright had risen to head draftsman and handled all residential design work in the office. As a general rule, Adler & Sullivan did not design or build houses, but they obliged when asked by the clients of their important commercial projects. Wright was occupied by the firm's major commissions during office hours, so house designs were relegated to evening and weekend overtime hours at his home studio. He would later claim total responsibility for the design of these houses, but careful inspection of their architectural style and accounts from historian Robert Twombly suggest that it was Sullivan who dictated the overall form and motifs of the residential works; Wright's design duties were often reduced to detailing the projects from Sullivan's sketches. During this time, Wright worked on Sullivan's bungalow (1890) and the James A. Charnley bungalow (1890) both in Ocean Springs, Mississippi, the Berry-MacHarg House (1891) and Louis Sullivan's House (1892) both in Chicago, and the most noted 1891 James A. Charnley House also in Chicago. Of the five collaborations, only the two commissions for the Charnley family still stand. រូបភាពតូច|The Walter Gale House (1893) is Queen Anne in style yet features window bands and a cantilevered porch roof which hint at Wright's developing aesthetics Despite Sullivan's loan and overtime salary, Wright was constantly short on funds. Wright admitted that his poor finances were likely due to his expensive tastes in wardrobe and vehicles, and the extra luxuries he designed into his house. To supplement his income and repay his debts, Wright accepted independent commissions for at least nine houses. These "bootlegged" houses, as he later called them, were conservatively designed in variations of the fashionable Queen Anne and Colonial Revival styles. Nevertheless, unlike the prevailing architecture of the period, each house emphasized simple geometric massing and contained features such as bands of horizontal windows, occasional cantilevers, and open floor plans which would become hallmarks of his later work. Eight of these early houses remain today including the Thomas Gale, Robert P. Parker House, George Blossom, and Walter Gale houses.
As with the residential projects for Adler & Sullivan, he designed his bootleg houses on his own time. Sullivan knew nothing of the independent works until 1893, when he recognized that one of the houses was unmistakably a Frank Lloyd Wright design. This particular house, built for Allison Harlan, was only blocks away from Sullivan's townhouse in the Chicago community of Kenwood. Aside from the location, the geometric purity of the composition and balcony tracery in the same style as the Charnley House likely gave away Wright's involvement. Since Wright's five-year contract forbade any outside work, the incident led to his departure from Sullivan's firm. A variety of stories recount the break in the relationship between Sullivan and Wright; even Wright later told two different versions of the occurrence. In An Autobiography, Wright claimed that he was unaware that his side ventures were a breach of his contract. When Sullivan learned of them, he was angered and offended; he prohibited any further outside commissions and refused to issue Wright the deed to his Oak Park house until after he completed his five years. Wright could not bear the new hostility from his master and thought the situation was unjust. He "threw down [his] pencil and walked out of the Adler and Sullivan office never to return." Dankmar Adler, who was more sympathetic to Wright's actions, later sent him the deed. On the other hand, Wright told his Taliesin apprentices (as recorded by Edgar Tafel) that Sullivan fired him on the spot upon learning of the Harlan House. Tafel also accounted that Wright had Cecil Corwin sign several of the bootleg jobs, indicating that Wright was aware of their illegal nature. Regardless of the correct series of events, Wright and Sullivan did not meet or speak for twelve years.
Transition and experimentation (1893–1900)
After leaving Louis Sullivan's firm, Wright established his own practice on the top floor of the Sullivan designed Schiller Building (1892, demolished 1961) on Randolph Street in Chicago. Wright chose to locate his office in the building because the tower location reminded him of the office of Adler & Sullivan. Although Cecil Corwin followed Wright and set up his architecture practice in the same office, the two worked independently and did not consider themselves partners. Within a year, Corwin decided that he did not enjoy architecture and journeyed east to find a new profession.
With Corwin gone, Wright moved out of the Schiller Building and into the nearby and newly completed Steinway Hall Building. The loft space was shared with Robert C. Spencer, Jr., Myron Hunt, and Dwight H. Perkins. These young architects, inspired by the Arts and Crafts Movement and the philosophies of Louis Sullivan, formed what would become known as the Prairie School. They were joined by Perkins apprentice, Marion Mahony, who in 1895 transferred to Wright's team of drafters and took over production of his presentation drawings and watercolor renderings. Mahony, the third woman to be licensed as an architect in Illinois and one of the first licensed female architects in the U.S., also designed furniture, leaded glass windows, and light fixtures, among other features, for Wright's houses. Between 1894 and the early 1910s, several other leading Prairie School architects and many of Wright's future employees launched their careers in the offices of Steinway Hall. រូបភាពតូច|William H. Winslow House (1893) in River Forest, Illinois Wright's projects during this period followed two basic models. On one hand, there was his first independent commission, the Winslow House, which combined Sullivanesque ornamentation with the emphasis on simple geometry and horizontal lines that is typical in Wright houses. The Francis Apartments (1895, demolished 1971), Heller House (1896), Rollin Furbeck House (1897), and Husser House (1899, demolished 1926) were designed in the same mode. For more conservative clients, Wright conceded to design more traditional dwellings. These included the Dutch Colonial Revival style Bagley House (1894), Tudor Revival style Moore House I (1895), and Queen Anne style Charles E. Roberts House (1896). As an emerging architect, Wright could not afford to turn down clients over disagreements in taste, but even his most conservative designs retained simplified massing and occasional Sullivan inspired details.
Soon after the completion of the Winslow House in 1894, Edward Waller, a friend and former client, invited Wright to meet Chicago architect and planner Daniel Burnham. Burnham had been impressed by the Winslow House and other examples of Wright's work; he offered to finance a four-year education at the École des Beaux-Arts and two years in Rome. To top it off, Wright would have a position in Burnham's firm upon his return. In spite of guaranteed success and support of his family, Wright declined the offer. Burnham, who had directed the classical design of the World's Columbian Exposition was a major proponent of the Beaux Arts movement, thought that Wright was making a foolish mistake. Yet for Wright, the classical education of the École lacked creativity and was altogether at odds with his vision of modern American architecture. រូបភាពតូច|Wright's studio (1898) viewed from Chicago Avenue រូបភាពតូច|Nathan G. Moore House (1895), Oak Park, Illinois Wright relocated his practice to his home in 1898 in order to bring his work and family lives closer. This move made further sense as the majority of the architect's projects at that time were in Oak Park or neighboring River Forest. The past five years had seen the birth of three more children — Catherine in 1894, David in 1895, and Frances in 1898 — prompting Wright to sacrifice his original home studio space for additional bedrooms. Thus, moving his work space necessitated his design and construction of an expansive studio addition to the north of the main house. The space, which included a hanging balcony within the two story drafting room, was one of Wright's first experiments with innovative structure. The studio was a poster for Wright's developing aesthetics and would become the laboratory from which the next ten years of architectural creations would emerge. The renovation included a playroom with high vaulted ceilings for his children. The fireplace takes up the majority of one wall of the playroom. A skylight at the top of the arc runs almost the length of the room. Made of Roman brick, the fireplace lies below a mural from the story "The Fisherman and the Genie" from Arabian Nights created by the artist Charles Corwin. Wright believed that the fireplace was an integral architectural feature within the home, often calling the hearth the heart of the home.
Prairie houses
By 1901, Wright had completed about 50 projects, including many houses in Oak Park. As his son John Lloyd Wright wrote: "William Eugene Drummond, Francis Barry Byrne, Walter Burley Griffin, Albert Chase McArthur, Marion Mahony, Isabel Roberts and George Willis were the draftsmen. Five men, two women. They wore flowing ties, and smocks suitable to the realm. The men wore their hair like Papa, all except Albert, he didn't have enough hair. They worshiped Papa! Papa liked them! I know that each one of them was then making valuable contributions to the pioneering of the modern American architecture for which my father gets the full glory, headaches and recognition today!" Between 1900 and 1901, Frank Lloyd Wright completed four houses which have since been identified as the onset of the "Prairie style". Two, the Hickox and Bradley Houses, were the last transitional step between Wright's early designs and the Prairie creations. Meanwhile, the Thomas House and Willits House received recognition as the first mature examples of the new style. At the same time, Wright gave his new ideas for the American house widespread awareness through two publications in the Ladies' Home Journal. The articles were in response to an invitation from the president of Curtis Publishing Company, Edward Bok, as part of a project to improve modern house design. Bok also extended the offer to other architects, but Wright was the sole responder. "A Home in a Prairie Town" and "A Small House with Lots of Room in it" appeared respectively in the February and July 1901 issues of the journal. Although neither of the affordable house plans were ever constructed, Wright received increased requests for similar designs in following years.
Wright's residential designs were known as "prairie houses" because the designs complemented the land around Chicago. These houses featured extended low buildings with shallow, sloping roofs, clean sky lines, suppressed chimneys, overhangs and terraces all using unfinished materials. The houses are credited with being the first examples of the "open plan". Windows whenever possible are long, and low, allowing a connection between the interior and nature, outside, that was new to western architecture and reflected the influence of Japanese architecture on Wright. The manipulation of interior space in residential and public buildings are hallmarks of his style.
Public buildings in the Prairie style include Unity Temple, the home of the Unitarian Universalist congregation in Oak Park. As a lifelong Unitarian and member of Unity Temple, Wright offered his services to the congregation after their church burned down in 1905. The community agreed to hire him and he worked on the building from 1905 to 1909. Wright later said that Unity Temple was the edifice in which he ceased to be an architect of structure, and became an architect of space. Many architects consider it the world's first modern building, because of its unique construction of only one material: reinforced concrete. This would become a hallmark of the modernists who followed Wright, such as Mies van der Rohe, and even some post-modernists, such as Frank Gehry. រូបភាពតូច|Arthur Heurtley House (1902), Oak Park, IL ធ្វេង|រូបភាពតូច|Darwin D. Martin House, Buffalo, New York រូបភាពតូច|Hillside Home School, 1902, Taliesin, Spring Green, Wisconsin Many examples of this work are in Buffalo, New York as a result of a friendship between Wright and Darwin D. Martin, an executive of the Larkin Soap Company. In 1902, the Larkin Company decided to build a new administration building. Wright came to Buffalo and designed not only the Larkin Administration Building (completed in 1904, demolished in 1950), but also homes for three of the company's executives including the Darwin D. Martin House in 1904, and later, their summer residence, the Graycliff Estate, also designed for Darwin D. Martin and his wife, Isabelle.
Other Wright houses considered to be masterpieces of the late Prairie Period (1907–2000) are the Frederick Robie House in Chicago and the Avery and Queene Coonley House in Riverside, Illinois. The Robie House, with its soaring, cantilevered roof lines, supported by a 110-foot-long (34 m) channel of steel, is the most dramatic. Its living and dining areas form virtually one uninterrupted space. This building had a profound influence on young European architects after World War I and is sometimes called the "cornerstone of modernism". However, Wright's work was not known to European architects until the publication of the Wasmuth Portfolio.
ការបោះបង់ចោលគ្រួសារ
រូបភាពតូច|Aerial photo of Taliesin, Spring Green, Wisconsin Local gossips noticed Wright's flirtations, and he developed a reputation in Oak Park as a man-about-town. His family had grown to six children, but Wright was not paternal and he relied on his wife Catherine to care for them. In 1903, Wright designed a house for Edwin Cheney, a neighbor in Oak Park, and immediately took a liking to Cheney's wife, Mamah Borthwick Cheney. Mamah Cheney was a modern woman with interests outside the home. She was an early feminist and Wright viewed her as his intellectual equal. The two fell in love, and they became the talk of the town, as they often could be seen taking rides in Wright's automobile through Oak Park. Wright's wife, Kitty, sure that this attachment would fade as the others had, refused to grant him a divorce. Mamah had to live in Europe for two years in order to obtain a divorce from Edwin on the grounds of desertion.