cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
កឋិនភេទ
[២២១] បុព្វករណៈ មានអ្វីជាដើមចម មានអ្វីជាទីតាំងឡើង មានអ្វីជាកំណើត មានអ្វីជាដែនកើត មានអ្វីជាអង្គ មានអ្វីជាសមុដ្ឋាន។ បច្ចុទ្ធារៈ មានអ្វីជាដើមចម មានអ្វីជាទីតាំងឡើង មានអ្វីជាកំណើត មានអ្វីជាដែនកើត មានអ្វីជាអង្គ មានអ្វីជាសមុដ្ឋាន។ អធិដ្ឋាន មានអ្វីជាដើមចម មានអ្វីជាទីតាំងឡើង មានអ្វីជាកំណើត មានអ្វីជាដែនកើត មានអ្វីជាអង្គ មានអ្វីជាសមុដ្ឋាន។ ការក្រាល មានអ្វីជាដើមចម មានអ្វីជាទីតាំងឡើង មានអ្វីជាកំណើត មានអ្វីជាដែនកើត មានអ្វីជាអង្គ មានអ្វីជាសមុដ្ឋាន។ មាតិកា និងបលិពោធ មានអ្វីជាដើមចម មានអ្វីជាទីតាំងឡើង មានអ្វីជាកំណើត មានអ្វីជាដែនកើត មានអ្វីជាអង្គ មានអ្វីជាសមុដ្ឋាន។ សេចក្តីសង្ឃឹម និងសេចក្តីមិនសង្ឃឹម មានអ្វីជាដើមចម មានអ្វីជាទីតាំងឡើង មានអ្វីជាកំណើត មានអ្វីជាដែនកើត មានអ្វីជាអង្គ មានអ្វីជាសមុដ្ឋាន។ បុព្វករណៈ មានបយោគជាដើមចម មានបយោគជាទីតាំងឡើង មានបយោគជាកំណើត មានបយោគជាដែនកើត មានបយោគជាអង្គ មានបយោគជាសមុដ្ឋាន។ បច្ចុទ្ធារៈ មានបុព្វករណៈជាដើមចម មានបុព្វករណៈជាទីតាំងឡើង មានបុព្វករណៈជាកំណើត មានបុព្វករណៈជាដែនកើត មានបុព្វករណៈជាអង្គ មានបុព្វករណៈជាសមុដ្ឋាន។ អធិដ្ឋាន មានបច្ចុទ្ធារៈ ជាដើមចម មានបច្ចុទ្ធារៈជាទីតាំងឡើង មានបច្ចុទ្ធារៈជាកំណើត មានបច្ចុទ្ធារៈជាដែនកើត មានបច្ចុទ្ធារៈជាអង្គ មានបច្ចុទ្ធារៈជាសមុដ្ឋាន។ ការក្រាល មានអធិដ្ឋាន ជាដើមចម មានអធិដ្ឋានជាទីតាំងឡើង មានអធិដ្ឋានជាកំណើត មានអធិដ្ឋានជាដែនកើត មានអធិដ្ឋានជាអង្គ មានអធិដ្ឋានជាសមុដ្ឋាន។ មាតិកា និងបលិពោធ មានការក្រាលជាដើមចម មានការក្រាលជាទីតាំងឡើង មានការក្រាលជាកំណើត មានការក្រាលជាដែនកើត មានការក្រាលជាអង្គ មានការក្រាលជាសមុដ្ឋាន។ សេចក្តីសង្ឃឹម និងសេចក្តីមិនសង្ឃឹម មានវត្ថុជាដើមចម មានវត្ថុជាទីតាំងឡើង មានវត្ថុជាកំណើត មានវត្ថុជាដែនកើត មានវត្ថុជាអង្គ មានវត្ថុជាសមុដ្ឋាន។ បយោគ មានអ្វីជាដើមចម មានអ្វីជាទីតាំងឡើង មានអ្វីជាកំណើត មានអ្វីជាដែនកើត មានអ្វីជាអង្គ មានអ្វីជាសមុដ្ឋាន។ បុព្វករណៈ។បេ។ បច្ចុទ្ធារៈ អធិដ្ឋាន ការក្រាល មាតិកា បលិពោធ វត្ថុ សេចក្តីសង្ឃឹម និងសេចក្តីមិនសង្ឃឹម មានអ្វីជាដើមចម មានអ្វីជាទីតាំងឡើង មានអ្វីជាកំណើត មានអ្វីជាដែនកើត មានអ្វីជាអង្គ មានអ្វីជាសមុដ្ឋាន។ បយោគ មានហេតុជាដើមចម មានហេតុជាទីតាំងឡើង មានហេតុជាកំណើត មានហេតុជាដែនកើត មានហេតុជាអង្គ មានហេតុជាសមុដ្ឋាន។ បុព្វករណៈ។បេ។ បច្ចុទ្ធារៈ អធិដ្ឋាន ការក្រាល មាតិកា បលិពោធ វត្ថុ សេចក្តីសង្ឃឹម និងសេចក្តីមិនសង្ឃឹម មានហេតុជាដើមចម មានហេតុជាទីតាំងឡើង មានហេតុជាកំណើត មានហេតុជាដែនកើត មានហេតុជាអង្គ មានហេតុជាសមុដ្ឋាន។ បយោគ មានអ្វីជាដើមចម មានអ្វីជាទីតាំងឡើង មានអ្វីជាកំណើត មានអ្វីជាដែនកើត មានអ្វីជាអង្គ មានអ្វីជាសមុដ្ឋាន។ បុព្វករណៈ។បេ។ បច្ចុទ្ធារៈ អធិដ្ឋាន ការក្រាល មាតិកា បលិពោធ វត្ថុ សេចក្តីសង្ឃឹម និងសេចក្តីមិនសង្ឃឹម មានអ្វីជាដើមចម មានអ្វីជាទីតាំងឡើង មានអ្វីជាកំណើត មានអ្វីជាដែនកើត មានអ្វីជាអង្គ មានអ្វីជាសមុដ្ឋាន។ បយោគ មានបច្ច័យជាដើមចម មានបច្ច័យជាទីតាំងឡើង មានបច្ច័យជាកំណើត មានបច្ច័យជាដែនកើត មានបច្ច័យជាអង្គ មានបច្ច័យជាសមុដ្ឋាន។ បុព្វករណៈ។បេ។ បច្ចុទ្ធារៈ អធិដ្ឋាន ការក្រាល មាតិកា បលិពោធ វត្ថុ សេចក្តីសង្ឃឹម និងសេចក្តីមិនសង្ឃឹម មានបច្ច័យជាដើមចម មានបច្ច័យជាទីតាំងឡើង មានបច្ច័យជាកំណើត មានបច្ច័យជាដែនកើត មានបច្ច័យជាអង្គ មានបច្ច័យជាសមុដ្ឋាន។
រាជវង្សជិនខាងកើត
ការដណ្ដើមអំណាចក្នុងរាជសំណាក់
ថ្វីបើថាប្រទេសជាតិក្នុងសម័យរាជវង្សជិនខាងកើតដែលបានទទួលការជ្រោមជ្រែងពីបណ្ដាកងកម្លាំងមកពីត្រកូលធំៗ មកពីរាជវង្សជិនខាងលិចមានការវិវត្ដន៍ទៅមុខខ្លះ តែរឿងផ្ទៃក្នុងវិញពោរពេញទៅដោយជម្លោះ ដោយសារការដណ្ដើមអំណាចគ្នារវាងក្រុមម្ចាស់ស្រុកដែលមានឥទ្ធិពលតាំងពីដើមជាមួយក្រុមអំណាចថ្មីដែលទើបផ្លាស់ទីចូលមក ដែលភាគច្រើនខាងត្រកូលអ្នកធំពីតំបន់ចុងយួនជាអ្នកក្ដោចអំណាចរដ្ឋនៅក្នុងដៃ។ ចំណែកក្រុមថ្នាក់ដឹកនាំភាគខាងត្បូងត្រូវរងគំនាបនយោបាយ។ ក្រៅពីនេះ នៅមានការដណ្ដើមអំណាចគ្នារវាងក្រុមត្រកូលធំៗ ជាមួយរាជសំណាក់ ឬសូម្បីតែក្រុមត្រកូលភាគខាងជើងជាមួយគ្នាក៏មានការដណ្ដើមអំណាចគ្នាយ៉ាងស៊ីសាច់ហុតឈាមមិនចាញ់គ្នាប៉ុន្មានដែរ។
កឋិនភេទ
[២២២] បុព្វករណៈ លោកសង្គ្រោះដោយធម៌ប៉ុន្មានយ៉ាង។ បុព្វករណៈ លោកសង្គ្រោះដោយធម៌៧យ៉ាង គឺគក់លាង១ ចាត់ចែងចីវរ១ កាត់១ ដាន១ ដេរ១ ជ្រលក់១ ធ្វើពិន្ទុកប្ប១។ បុព្វករណៈ លោកសង្គ្រោះដោយធម៌៧យ៉ាងនេះ។ បច្ចុទ្ធារៈ លោកសង្គ្រោះដោយធម៌ប៉ុន្មានយ៉ាង។ បច្ចុទ្ធារៈ លោកសង្គ្រោះដោយធម៌៣យ៉ាង គឺសង្ឃាដិ១ ចីពរ១ ស្បង់១។ អធិដ្ឋាន លោកសង្គ្រោះដោយធម៌ប៉ុន្មានយ៉ាង។ អធិដ្ឋាន លោកសង្គ្រោះដោយធម៌៣យ៉ាងគឺ សង្ឃាដិ១ ចីពរ១ ស្បង់១។ ការក្រាល លោកសង្គ្រោះដោយធម៌ប៉ុន្មានយ៉ាង។ ការក្រាល លោកសង្គ្រោះដោយធម៌១គឺ បញ្ចេញវាចា។
រាជវង្សជិនខាងកើត
ការដណ្ដើមអំណាចក្នុងរាជសំណាក់
រវាងកំឡុងពេលឆ្នាំគ.ស ៣១៧-៣៩៩ រជ្ជកាលស្ដេចជិនយួនទីដល់រជ្ជកាលស្ដេចជិនអាន់ទី ចាត់ទុកជាកំឡុងពេលដែលរាជវង្សជិនខាងកើតមានការវិវត្ដន៍ជាសន្សឹម។ ថ្វីបើក្នុងកំឡុងពេលនេះមានការបង្កចលាចលខ្លះតែក៏ត្រូវបណ្ដាមន្ដ្រីនិងក្រុមត្រកូលធំៗ រួមគ្នាដាក់គំនាបឲ្យនៅរាបទាបទៅវិញ។ ការវិវត្ដន៍ខាងលើនេះ បានធ្វើឲ្យកើត ៤ ត្រកូលធំៗ ដែលផ្លាស់គ្នាឡើងកាន់អំណាចនយោបាយក្នុងសម័យរាជវង្សជិនខាងកើត មានដូចជា ត្រកូលវ៉ាំង ត្រកូលវី ត្រកូលហួន ត្រកូលសៀ ខណៈដែលក្សត្រមិនមានព្រះរាជអំណាចសោះ ជាហេតុធ្វើឲ្យប្រទេសជាតិធ្លាក់ក្នុងសភាពរង្គោះរង្គើ ពិបាកអភិវឌ្ឍន៍ឈានទៅមុខ។
កឋិនភេទ
[២២៣] មូលរបស់កឋិន មានប៉ុន្មាន វត្ថុរបស់កឋិនមានប៉ុន្មាន ភូមិរបស់កឋិន មានប៉ុន្មាន។ មូលរបស់កឋិន មាន១ គឺសង្ឃ។ វត្ថុរបស់កឋិនមាន៣ គឺសង្ឃាដិ១ ចីពរ១ ស្បង់១។ ភូមិរបស់កឋិន មាន៦យ៉ាង គឺ សំពត់សម្បកឈើ១ សំពត់អំបោះ១ សំពត់សូត្រ១ សំពត់រោមសត្វ១ សំពត់ធ្មៃ១ សំពត់លាយវត្ថុទាំង៥ ខាងដើម១។
[២២៤] កឋិន មានអ្វីជាខាងដើម មានអ្វីជាកណ្តាល មានអ្វីជាខាងចុង។ កឋិន មានបុព្វករណៈ ជាខាងដើម មានកិរិយា គឺបច្ចុទ្ធារៈ និងអធិដ្ឋាន ជាកណ្តាល មានការក្រាលជាខាងចុង។
រាជវង្សជិនខាងកើត
ការដណ្ដើមអំណាចក្នុងរាជសំណាក់
ក្រោយពេលជិនយួនទីស្ថាបនារាជវង្សជិនខាងកើតហើយ វ៉ាំងតៅបានចូលគ្រប់គ្រងអំណាចផ្ទៃក្នុង។ ចំណែកវ៉ាំងទុនកាន់កម្លាំងទាហានគ្រប់គ្រងខាងក្រៅ ជាហេតុធ្វើឲ្យជិនយួនទីមានអារម្មណ៍ថាត្រកូលវ៉ាំងកំពុងតែពានវ៉ាំង។ ក្រោយពេលជិនយួនទីស្លាប់ ជិនមិងទីឡើងគ្រងរាជ្យបល្ល័ង្កបន្ដ។ ឆ្នាំគ.ស ៣២៤ វ៉ាំងទុនឈឺធ្ងន់ ជិនមិងទីឆ្លៀតឱកាសលើកទ័ពបង្រ្កាប ចុងក្រោយវ៉ាំងទុនឈឺកាន់តែធ្ងន់និងស្លាប់បាត់បង់ជីវិត កងកម្លាំងដែលនៅសេសសល់ត្រូវបោសសម្អាតទាំងអស់។
កឋិនភេទ
[២២៥] បុគ្គលប្រកបដោយអង្គប៉ុន្មាន មិនគួរក្រាលកឋិន បុគ្គលប្រកបដោយអង្គប៉ុន្មាន ទើបគួរក្រាលកឋិន។ បុគ្គលដែលប្រកបដោយអង្គ៨ មិនគួរក្រាលកឋិនបានទេ។ បុគ្គលដែលប្រកបដោយអង្គ៨ ទើបគួរក្រាលកឋិនបាន។ បុគ្គលដែលប្រកបដោយអង្គ៨គឺអ្វីខ្លះ ដែលមិនគួរក្រាលកឋិនបាន។ បុគ្គលអ្នកក្រាលមិនចេះបុព្វករណៈ១ មិនចេះបច្ចុទ្ធរៈ (ដកចីវរចាស់)១ មិនចេះអធិដ្ឋាន១ មិនចេះក្រាល១ មិនចេះមាតិកា១ មិនចេះបលិពោធ១ មិនចេះវិធីដកកឋិន១ មិនចេះអានិសង្ស១។ បុគ្គលដែលប្រកបដោយអង្គ៨នេះ មិនគួរនឹងក្រាលកឋិនបានឡើយ។ បុគ្គលដែលប្រកបដោយអង្គ៨ គឺអ្វីខ្លះ ដែលគួរក្រាលកឋិនបាន។ បុគ្គលអ្នកក្រាលចេះបុព្វករណៈ១ ចេះបច្ចុទ្ធារៈ១ ចេះអធិដ្ឋាន១ ចេះក្រាល១ ចេះមាតិកា១ ចេះបលិពោធ១ ចេះវិធីដកកឋិន១ ចេះអានិសង្ស១។ បុគ្គលប្រកបដោយអង្គទាំង៨នេះឯង ទើបគួរក្រាលកឋិនបាន។
[២២៦] ការក្រាលកឋិនមិនឡើង មានដល់បុគ្គលប៉ុន្មានពួក ការក្រាលកឋិនឡើង មានដល់បុគ្គលប៉ុន្មានពួក។ ការក្រាលកឋិនមិនឡើង មានដល់បុគ្គល៣ពួក ការក្រាលកឋិនឡើង មានដល់បុគ្គល៣ពួក។ ការក្រាលកឋិនមិនឡើង មានដល់បុគ្គល៣ពួក ដូចម្តេច។ បុគ្គលឋិតនៅក្រៅសីមា អនុមោទនា១ បុគ្គលដែលអនុមោទនា មិនបានបញ្ចេញវាចា១ បុគ្គលដែលបញ្ចេញវាចា តែមិនឲ្យបុគ្គលដទៃដឹងច្បាស់១។ ការក្រាលកឋិនមិនឡើង មានដល់បុគ្គល៣ពួកនេះ។ ការក្រាលកឋិនឡើង មានដល់បុគ្គល៣ពួកដូចម្តេច។ បុគ្គលឋិតនៅក្នុងសីមា អនុមោទនា១ បុគ្គលដែលអនុមោទនាបញ្ចេញវាចា១ បុគ្គលដែលបញ្ចេញវាចា បានញុំាងអ្នកដទៃឲ្យដឹងច្បាស់១។ ការក្រាលកឋិនឡើង មានដល់បុគ្គល៣ពួកនេះ។
រាជវង្សជិនខាងកើត
ការដណ្ដើមអំណាចក្នុងរាជសំណាក់
ពេលដល់រជ្ជកាលស្ដេចជិនឆឺងទី អ៊ីលៀង អាស្រ័យឋានៈជាសម្ដេចពូចូលកាន់អំណាចនយោបាយ។ ខណៈនោះអ៊ីលៀងចង់ប្រឆាំងនឹងជូយេវ ដែលកាន់កាប់ក្រុងអ៊ីចូវ តែខ្លាចស៊ូជ្វិន ដែលមានគុណសម្បត្ដិក្នុងការបង្ក្រាបវ៉ាំងទុន។ លុះដល់ឆ្នាំគ.ស ៣២៧ អ៊ីលៀងផ្ញើសារកោះហៅស៊ូជ្វិនចូលរាជធានី តែស៊ូជ្វិនក្រែងអ៊ីលៀងយកលេសកម្ចាត់ខ្លួន ទើបរួមដៃជាមួយជូយេវលើកទ័ពចូលរាជធានីចៀនខាំង។ ក្រោយមកក្នុងឆ្នាំគ.ស ៣២៩ អ៊ីលៀងបង្ក្រាបពួកក្បត់ស៊ូជ្វិនបានសម្រេច ក្ដោបអំណាចបានទាំងអស់។
ក្នុងកំឡុងពេលខ្លីមួយដែលរាជវង្សជិនខាងកើតមានសន្ដិភាពនោះ ហួនវ៉ើន ដែលគ្រប់គ្រងក្រុងជិងចូវក្នុងរជ្ជកាលស្ដេចជិនមូទី ឆ្នាំគ.ស ៣៤៧ លើកទ័ពបង្ក្រាបនគរស៊ូ (ខេត្ដសេឆួនបច្ចុប្បន្ន) ។ ក្រោយមកព្យាយាមវាយឡើងទៅខាងជើងដើម្បីពង្រីកអំណាចរបស់ខ្លួន ធ្វើឲ្យរាជវង្សជិនខ្លាចរអែង។ ក្រោយមកថ្វីបើហួនវ៉ើនវាយទៅខាងជើង ៣ ដង វាយបានហើយត្រូវសត្រូវវាយបកមកវិញ ចុងក្រោយក៏នៅតែមិនអាចសម្រេចកិច្ចការធំ។
កឋិនភេទ
[២២៨] ភិក្ខុគប្បីស្គាល់កឋិន គប្បីស្គាល់ការក្រាលកឋិន គប្បីស្គាល់ខែដែលក្រាលកឋិន គប្បីស្គាល់វិបត្តិនៃការក្រាលកឋិន គប្បីស្គាល់សម្បត្តិនៃការក្រាលកឋិន គប្បីស្គាល់និមិត្តកម្ម គប្បីស្គាល់ពាក្យនិយាយបញ្ចុះបញ្ចូល គប្បីស្គាល់សំពត់ខ្ចីគេ គប្បីស្គាល់សំពត់ដែលជាសន្និធិ គប្បីស្គាល់សំពត់ជានិស្សគ្គិយៈ។
រាជវង្សជិនខាងកើត
សមរភូមិនៅទំនាបទន្លេហ្វឺយស៊ុយ
ថ្វីបើហួនវ៉ើនបរាជ័ក្នុងការលើកទ័ពឡើងទៅខាងជើង តែនៅតែអាចគ្រប់គ្រងអំណាចនយោបាយបានដដែល។ រហូតដល់ឆ្នាំគ.ស ៣៧៣ ហួនវ៉ើនឈឺស្លាប់ សៀអាន់ដែលមកពីក្រុមទាយាទត្រកូលអ្នកធំ ចាប់ផ្ដើមមានឥទ្ធិពលសំខាន់ក្នុងកិច្ចការគ្រប់គ្រងប្រទេស។
កឋិនភេទ
[២២៩] ត្រង់ពាក្យថា ភិក្ខុគប្បីស្គាល់កឋិននោះ សេចក្តីថា ការរួបរួមនឹងកិរិយាប្រជុំនៃធម៌ទាំងឡាយនោះឯង ជានាម ជានាមកម្ម ជានាមបញ្ញត្តិ ជាសំដី ជាគ្រឿងបញ្ជាក់ ជាគ្រឿងប្រកាស នេះជាពាក្យហៅថា កឋិន។ ត្រង់ពាក្យថា គប្បីស្គាល់ខែ ដែលក្រាលកឋិននោះ សេចក្តីថា ត្រូវស្គាល់ខែជាខាងចុងនៃវស្សានរដូវ។ ពាក្យថា គប្បីស្គាល់វិបត្តិនៃការក្រាលកឋិននោះ សេចក្តីថា ត្រូវស្គាល់វិបត្តិនៃការក្រាលកឋិន ដោយអាការ២៤។ ពាក្យថា គប្បីស្គាល់សម្បត្តិនៃការក្រាលកឋិននោះ សេចក្តីថា ត្រូវដឹងសម្បត្តិនៃការក្រាលកឋិន ដោយអាការ១៧។ ពាក្យថា គប្បីដឹងនិមិត្តកម្មនោះ សេចក្តីថា ភិក្ខុធ្វើនិមិត្តកម្មថា អាត្មានឹងក្រាលកឋិន ដោយសំពត់នេះ។ ពាក្យថា គប្បីស្គាល់ពាក្យនិយាយបញ្ចុះបញ្ចូលនោះ សេចក្តីថា ភិក្ខុធ្វើពាក្យបញ្ចុះបញ្ចូលថា អាត្មាអញនឹងធ្វើសំពត់កឋិនឲ្យកើតឡើង ដោយពាក្យបញ្ចុះបញ្ចូលនេះ។ ពាក្យថា គប្បីស្គាល់សំពត់ខ្ចីគេនោះ សេចក្តីថា ត្រូវស្គាល់សំពត់ដែលគេមិនបានឲ្យដាច់។ ពាក្យថា គប្បីស្គាល់សំពត់ដែលជាសន្និធិនោះ សេចក្តីថា ត្រូវស្គាល់សន្និធិមាន២យ៉ាង គឺសន្និធិព្រោះការមិនធ្វើក្នុងថ្ងៃនោះ១ សន្និធិព្រោះទុកដល់ថ្ងៃស្អែក១។ ពាក្យថា គប្បីស្គាល់សំពត់ជានិស្សគ្គិយៈនោះ សេចក្តីថា ភិក្ខុកំពុងធ្វើ (ចីវរ) អរុណក៏រះឡើង។
រាជវង្សជិនខាងកើត
សមរភូមិនៅទំនាបទន្លេហ្វឺយស៊ុយ
សៀអាន់ប្រើនយោបាយទាមទារតុល្យភាពអំណាចនិងផលប្រយោជន៍នៃគ្រប់ភាគី ជួយកាត់បន្ថយការប៉ះទង្គិចនៃភាគីផ្សេងៗ ទើបធ្វើឲ្យបានទទួលការគាំទ្រពីរាជសំណាក់ និងទទួលការលើកសសើរយ៉ាងច្រើន។ ក្នុងកំឡុងពេលនេះរាជវង្សជិនខាងកើតទទួលបានសុខសន្ដិភាពមួយរយៈកាលទៀត។
កឋិនភេទ
[២៣០] ត្រង់ពាក្យថា គប្បីស្គាល់ការក្រាលកឋិននោះ សេចក្តីថា បើសំពត់កឋិនកើតឡើងដល់សង្ឃ សង្ឃត្រូវប្រតិបត្តិដូចម្តេច បុគ្គលអ្នកក្រាល ត្រូវប្រតិបត្តិដូចម្តេច អ្នកអនុមោទនា ត្រូវប្រតិបត្តិដូចម្តេច។ សង្ឃគប្បីឲ្យដល់ភិក្ខុអ្នកក្រាលកឋិន ដោយញត្តិទុតិយកម្ម។ ភិក្ខុអ្នកក្រាលកឋិននោះ គប្បីលាង គក់ វាស់ កាត់ ដេរ ជ្រលក់ ធ្វើពិន្ទុកប្ប ហើយក្រាលកឋិនក្នុងថ្ងៃនោះឯង។ បើ (ភិក្ខុអ្នកក្រាល)ចង់ក្រាលកឋិនដោយសង្ឃាដិ ត្រូវដកសង្ឃាដិចាស់ចេញ អធិដ្ឋានសង្ឃាដិថ្មីឡើង គប្បីបញ្ចេញវាចាថា ខ្ញុំក្រាលកឋិនដោយសង្ឃាដិនេះ។ បើចង់ក្រាលកឋិនដោយចីពរ ក៏គប្បីដកចីពរចាស់ចេញ អធិដ្ឋានចីពរថ្មីឡើង គប្បីបញ្ចេញវាចាថា ខ្ញុំក្រាលកឋិនដោយចីពរនេះ។ បើចង់ក្រាលកឋិនដោយស្បង់ ក៏គប្បីដកស្បង់ចាស់ចេញ អធិដ្ឋានស្បង់ថ្មីឡើង គប្បីបញ្ចេញវាចាថា ខ្ញុំក្រាលកឋិនដោយស្បង់នេះ។ ភិក្ខុអ្នកក្រាលកឋិននោះ ត្រូវចូលទៅរកសង្ឃ ធ្វើចីពរឆៀងស្មាម្ខាង ផ្គងអញ្ជលីឡើងពោលដូច្នេះថា បពិត្រព្រះសង្ឃដ៏ចំរើន កឋិនរបស់សង្ឃ ខ្ញុំបានក្រាលហើយ ការក្រាលកឋិន (នេះ) សឹងប្រកបដោយធម៌ សូមលោកម្ចាស់ទាំងឡាយ ទទួលអនុមោទនាចុះ។ ពួកភិក្ខុជាអ្នកអនុមោទនានោះ ត្រូវធ្វើចីពរឆៀងស្មាម្ខាង ផ្គងអញ្ជលីឡើង ពោលយ៉ាងនេះថា ម្នាលលោកដ៏មានអាយុ កឋិនរបស់សង្ឃ លោកដ៏មានអាយុបានក្រាលហើយ ការក្រាលកឋិន (នេះ) ប្រកបដោយធម៌ យើងរាល់គ្នា សូមអនុមោទនា។ ភិក្ខុអ្នកក្រាលកឋិននោះ ចូលទៅរកភិក្ខុច្រើនរូប ធ្វើចីពរឆៀងស្មាម្ខាង ផ្គងអញ្ជលីឡើង រួចពោលយ៉ាងនេះថា បពិត្រលោកម្ចាស់ទាំងឡាយដ៏ចំរើន កឋិនរបស់សង្ឃ ខ្ញុំបានក្រាលហើយ ការក្រាលកឋិន (នេះ) ប្រកបដោយធម៌ សូមលោកម្ចាស់រាល់អង្គ ទទួលអនុមោទនាចុះ។ ពួកភិក្ខុជាអ្នកអនុមោទនានោះ គប្បីធ្វើចីពរឆៀងស្មាម្ខាង ផ្គងអញ្ជលីឡើង រួចពោលយ៉ាងនេះថា ម្នាលអាវុសោ កឋិនរបស់សង្ឃ លោកបានក្រាលហើយ ការក្រាលកឋិន (នេះ) ប្រកបដោយធម៌ យើងរាល់គ្នា សូមអនុមោទនា។ ភិក្ខុអ្នកក្រាលកឋិននោះ គប្បីចូលទៅរកភិក្ខុ១រូប ធ្វើចីពរឆៀងស្មាម្ខាង ផ្គងអញ្ជលីឡើង ពោលយ៉ាងនេះថា ម្នាលអាវុសោ កឋិនរបស់សង្ឃ ខ្ញុំបានក្រាលហើយ ការក្រាលកឋិន (នេះ) ប្រកបដោយធម៌ សូមលោកទទួលអនុមោទនាចុះ។ ភិក្ខុជាអ្នកអនុមោទនានោះ គប្បីធ្វើចីពរឆៀងស្មាម្ខាង ផ្គងអញ្ជលីឡើង ហើយពោលយ៉ាងនេះថា ម្នាលអាវុសោ កឋិនរបស់សង្ឃ លោកបានក្រាលហើយ ការក្រាលកឋិន (នេះ) ប្រកបដោយធម៌ ខ្ញុំសូមទទួលអនុមោទនា។
រាជវង្សជិនខាងកើត
សមរភូមិនៅទំនាបទន្លេហ្វឺយស៊ុយ
រហូតដល់ឆ្នាំគ.ស ៣៨២ ហ៊្វូចៀន ស្ដេចនគរឆៀនឈិន ភាគខាងជើង មានកម្លាំងខ្លាំងឡើង ទើបប្រមូលកងទ័ពយ៉ាងច្រើនវាយចុះមកខាងត្បូង ដើម្បីបង្រួបបង្រួមផែនដីឲ្យមានឯកភាព។ ខណៈដែលកងទ័ពហ៊្វូចៀនពោពេញទៅដោយភាពក្លៀវក្លា រាជវង្សជិនខាងកើតក៏ត្រៀមទប់ទល់រួចរាល់ហើយដែរ។ កងទ័ពទាំងពីរក្រុមប្រឈមមុខដាក់គ្នានៅច្រាំងទាំងពីនៃទន្លេហ្វឺយស៊ុយ និងដោយសារទំនាក់ទំនងរបស់សៀអាន់ បណ្ដាមេទ័ពមកពីត្រកូលធំៗ ចូលមកបូកកម្លាំងបន្ថែម រហូតនៅទីបំផុតវាយទ័ពធំរបស់ហ៊្វូចៀនបែករត់ទៅវិញខ្ចាត់ខ្ចាយ។ ជ័នជម្នះរបស់អ្នកភាគខាងត្បូងលើកនេះ ធ្វើឲ្យផែនការបង្រួបបង្រួមផែនដីត្រូវនៅទើរដដែល។ អ្នកភាគខាងត្បូងរួចផុតពីគ្រោះធំ សេដ្ឋកិច្ចនិងសង្គមបានទទួលអភិវឌ្ឍន៍ជាបន្ដបន្ទាប់មួយរយៈពេលទៀត ជាបច្ច័យសំខាន់ក្នុងការអូសបន្លាយសង្គ្រាមដណ្ដើមដែនដីដែលបែងជាជើងត្បូងនាពេលក្រោយមកទៀត។
ឃុំព្រៃទទឹង
(Prey Totueng) ដែនរដ្ឋបាលស្ថិតនៅក្នុង ស្រុកមេសាង ខេត្តព្រៃវែង មានរដ្ឋបាលចំណុះ ១៣ភូមិ÷
កឋិនភេទ
[២៣២] ការដោះកឋិន មានការចៀសចេញទៅជាកំណត់ ដែលព្រះពុទ្ធជាអាទិច្ចពន្ធុ បានត្រាស់រួចហើយ ខ្ញុំសូមសួរសេចក្តីនេះ នឹងលោកម្ចាស់ថា បលិពោធណាដាច់មុន។ ការដោះកឋិន គឺអស់អំណាចអានិសង្សកឋិន មានការចៀសចេញទៅជាកំណត់ ដែលព្រះពុទ្ធ ជាអាទិច្ចពន្ធុ បានត្រាស់រួចហើយ ខ្ញុំសូមឆ្លើយសេចក្តីនេះ នឹងលោកម្ចាស់ថា ចីវរបលិពោធ ដាច់មុន អាវាសបលិពោធ ដាច់ជាមួយនឹងដំណើរ ដែលភិក្ខុនោះទៅខាងក្រៅសីមា។
ឃុំព្រៃទទឹង
=អប់រំ=
កឋិនភេទ
[២៣៣] ការដោះកឋិន មានការធ្វើចីវរស្រេចជាកំណត់ ដែលព្រះពុទ្ធជាអាទិច្ចពន្ធុ បានត្រាស់រួចហើយ ខ្ញុំសូមសួរសេចក្តីនេះ នឹងលោកម្ចាស់ថា បលិពោធណាដាច់មុន។ ការដោះកឋិន មានការធ្វើចីវរស្រេចជាកំណត់ ដែលព្រះពុទ្ធជាអាទិច្ចពន្ធុ បានត្រាស់រួចហើយ ខ្ញុំសូមឆ្លើយសេចក្តីនេះ នឹងលោកម្ចាស់ថា អាវាសបលិពោធដាច់មុន កាលបើចីវរសម្រេចហើយ ចីវរបលិពោធទើបដាច់។
[២៣៤] ការដោះកឋិន មានសេចក្តីសន្និដ្ឋានជាកំណត់ ដែលព្រះពុទ្ធជាអាទិច្ចពន្ធុ បានត្រាស់រួចហើយ ខ្ញុំសូមសួរសេចក្តីនេះ នឹងលោកម្ចាស់ថា បលិពោធណាដាច់មុន។ ការដោះកឋិន មានសេចក្តីសន្និដ្ឋានជាកំណត់ ដែលព្រះពុទ្ធជាអាទិច្ចពន្ធុ បានត្រាស់រួចហើយ ខ្ញុំសូមឆ្លើយសេចក្តីនេះ នឹងលោកម្ចាស់ថា បលិពោធទាំងពីរដាច់មិនមុន មិនក្រោយ។
ឃុំព្រៃទទឹង
អនុវិទ្យាល័យ
អំពិលទោល
រាជវង្សជិនខាងកើត
ប្រទេសជាតិអន់ប្រព័ន្ធគ្រប់គ្រង ជាហេតុនៃភាពរលំរលាយ
ក្រោយសមរភូមិនៅទំនាបទន្លេហ្វឺយស៊ុយ ធ្វើឲ្យអ្នកភាគខាងជើងបែកបាក់គ្នាម្ដងទៀត។ សភាពការណ៍រុករានពីខាងក្រៅ (រាជវង្សជិនខាងកើត) ចុះថមថយ។ ទំនាស់ការបែងចែកតំណែងគ្រប់គ្រង ការដណ្តើមអំណាចរបស់មេដឹកនាំនិងការគាប់សង្កត់ប្រជារាស្ដ្រធ្ងន់ធ្ងរទ្វេឡើងម្ដងទៀត។
ឃុំព្រៃទទឹង
អនុវិទ្យាល័យ
=សាសនា=
គណបក្សនយោបាយចូលរួមការបោះឆ្នោតជ្រើសតាំងតំណាងរាស្រ្តនីតិកាលទី១ ឆ្នាំ១៩៩៣ - ១៩៩៧
គណបក្សដែលចូលរួមការបោះឆ្នោតជ្រើសតាំងតំណាងរាស្ត្រនីតិកាលទី១ ឆ្នាំ១៩៩៣ - ១៩៩៧ មាន ២០គណបក្សគឺ÷
រាជវង្សជិនខាងកើត
ប្រទេសជាតិអន់ប្រព័ន្ធគ្រប់គ្រង ជាហេតុនៃភាពរលំរលាយ
ក្រោយសង្គ្រាមនៅទន្លេហ្វឺយស៊ុយ ធ្វើឲ្យអំណាចនយោបាយរបស់សៀអាន់កាន់តែរឹងមាំឡើង។ ជិនអ៊ូទីបារម្ភក្រែងប៉ះពាល់ដល់អំណាចខ្លួនបានរកវិធីកាត់បន្ថយអំណាចសៀអាន់ ហើយងាកទៅប្រគល់អំណាចឲ្យប្អូនប្រុសឈ្មោះស៊ឺម៉ាតៅជឺ។ ក្រោយពេលសៀអាន់ស្លាប់ ស៊ឺម៉ាតៅជឺក្ដោបអំណាចទាហានតែម្នាក់ឯង បើកឆាកប្រយុទ្ធដណ្ដើមអំណាចជាមួយក្រុមត្រកូលធំៗ ជាថ្មី។ ក្រោយព្រឹត្ដិការណ៍ការបោសសម្អាតយ៉ាងសាហាវ សភាពការណ៍ក៏ក្លាយទៅជា ហួនស្វៀន (បុត្រារបស់ហួនវិន) ក្ដោបអំណាចបរិវេណភាគកណ្ដាលនៃទន្លេឆាងចៀង លិវឡៅក្ដោបអំណាចភាគខាងក្រោមនៃទន្លេ ខណៈដែលកៅយ៉ាក្ដោបអំណាចនៅទន្លេហួយណាន់។ ព្រំដែនដែលរាជសំណាក់អាចគ្រប់គ្រងបាននៅសល់ត្រឹមតែ ៨ ស្រុកប៉ុណ្ណោះ។
គណបក្សនយោបាយចូលរួមការបោះឆ្នោតជ្រើសតាំងតំណាងរាស្រ្តនីតិកាលទី១ ឆ្នាំ១៩៩៣ - ១៩៩៧
=សន្លឹកឆ្នោត និងលេខរៀងគណបក្ស= =មើលផងដែរ=
កឋិនភេទ
[២៣៥] ការដោះកឋិន មានវិនាសចីវរជាកំណត់ ដែលព្រះមានព្រះភាគជាអាទិច្ចពន្ធុ បានត្រាស់ហើយ ខ្ញុំសូមសួរសេចក្តីនេះ នឹងលោកម្ចាស់ថា បលិពោធណាដាច់មុន។ ការដោះកឋិន មានវិនាសចីវរជាកំណត់ ដែលព្រះមានព្រះភាគជាអាទិច្ចពន្ធុ បានត្រាស់ហើយ ខ្ញុំសូមឆ្លើយសេចក្តីនេះ នឹងលោកម្ចាស់ថា អាវាសបលិពោធដាច់មុន កាលបើចីវរវិនាសទៅ ចីវរបលិពោធទើបដាច់។
[២៣៦] ការដោះកឋិន មានឮដំណឹងជាកំណត់ ដែលព្រះមានព្រះភាគជាអាទិច្ចពន្ធុ បានត្រាស់ហើយ ខ្ញុំសូមសួរសេចក្តីនេះ នឹងលោកម្ចាស់ថា បលិពោធណាដាច់មុន។ ការដោះកឋិន មានឮដំណឹងជាកំណត់ ដែលព្រះមានព្រះភាគ ជាអាទិច្ចពន្ធុ បានត្រាស់ហើយ ខ្ញុំសូមឆ្លើយសេចក្តីនេះ នឹងលោកម្ចាស់ថា ចីវរបលិពោធដាច់មុន អាវាសបលិពោធដាច់ ជាមួយនឹងវេលាដែលភិក្ខុនោះបានឮដំណឹង។
ប្រាសាទបុស្សរាម
ប្រាសាទបុស្សរាមមានទីតាំងស្ថិតនៅក្នុងភូមិសំបូរ ឃុំសំបូរ ស្រុកប្រាសាទសំបូរ ខេត្តកំពង់ធំ។ ប្រាសាទនេះកសាងឡើងក្នុងសម័យចេនឡា ដោយព្រះបាទភវវរ្ម័នទី២ នៅក្នុងសតវត្សរ៍ទី៧ ដើម្បីឧទ្ទិសដល់ព្រាហ្មណ៍សាសនា។
បុស្សរាម
កឋិនភេទ
[២៣៨] ការដោះកឋិន មានការកន្លងខែត្រកឋិនជាកំណត់ ដែលព្រះមានព្រះភាគ ជាអាទិច្ចពន្ធុ បានត្រាស់ហើយ ខ្ញុំសូមសួរសេចក្តីនេះ នឹងលោកម្ចាស់ថា បលិពោធណាដាច់មុន។ ការដោះកឋិន មានការកន្លងខែត្រកឋិនជាកំណត់ ដែលព្រះមានព្រះភាគ ជាអាទិច្ចពន្ធុ បានត្រាស់ហើយ ខ្ញុំសូមឆ្លើយសេចក្តីនេះ នឹងលោកម្ចាស់ថា ចីវរបលិពោធដាច់មុន កាលភិក្ខុនោះទៅដល់ក្រៅសីមាហើយ អាវាសបលិពោធទើបដាច់។
[២៣៩] ការដោះកឋិន ជាមួយនឹងភិក្ខុទាំងឡាយ ព្រះមានព្រះភាគ ជាអាទិច្ចពន្ធុ បានត្រាស់ហើយ ខ្ញុំសូមសួរសេចក្តីនេះ នឹងលោកម្ចាស់ថា បលិពោធណាដាច់មុន។ ការដោះកឋិន ជាមួយនឹងភិក្ខុទាំងឡាយ ព្រះមានព្រះភាគ ជាអាទិច្ចពន្ធុ បានត្រាស់ហើយ ខ្ញុំសូមឆ្លើយសេចក្តីនេះ នឹងលោកម្ចាស់ថា បលិពោធទាំងពីរដាច់ មិនមុន មិនក្រោយ។
[២៤០] ការដោះកឋិន ដែលអាស្រ័យនឹងសង្ឃ មានប៉ុន្មាន ការដោះកឋិន ដែលអាស្រ័យនឹងបុគ្គល មានប៉ុន្មាន ការដោះកឋិន ដែលមិនអាស្រ័យនឹងសង្ឃ មិនអាស្រ័យនឹងបុគ្គល មានប៉ុន្មាន។ ការដោះកឋិន ដែលអាស្រ័យនឹងសង្ឃ មាន១ គឺសង្ឃសូត្រដកក្នុងចន្លោះ។ ការដោះកឋិន ដែលអាស្រ័យនឹងបុគ្គល មាន៤យ៉ាង គឺមានកិរិយាចៀសចេញទៅ ជាកំណត់១ មានការធ្វើចីវរស្រេច ជាកំណត់១ មានសេចក្តីសន្និដ្ឋាន ជាកំណត់១ មានការកន្លងខែត្រកឋិន ជាកំណត់១។ ការដោះកឋិន មិនអាស្រ័យនឹងសង្ឃ មិនអាស្រ័យនឹងបុគ្គល មាន៤យ៉ាង គឺមានវិនាសចីវរ ជាកំណត់១ មានឮដំណឹង ជាកំណត់១ មានសេចក្តីអស់សង្ឃឹម ជាកំណត់១ កឋិនដោះជាមួយនឹងភិក្ខុទាំងឡាយ១។
[២៤១] ការដោះកឋិន ដោះខាងក្នុងសីមា មានប៉ុន្មាន ការដោះកឋិន ដោះខាងក្រៅសីមា មានប៉ុន្មាន (ព្រោះ) ការដោះកឋិន ដោះក្នុងសីមាក៏មាន ដោះខាងក្រៅសីមាក៏មាន។ ការដោះកឋិន ដោះក្នុងសីមា មាន២ គឺសង្ឃសូត្រដកក្នុងចន្លោះ១ ដោះជាមួយនឹងភិក្ខុទាំងឡាយ១។ ការដោះកឋិន ដោះខាងក្រៅសីមា មាន៣យ៉ាង គឺមានកិរិយាដើរចៀសចេញទៅ ជាកំណត់១ ឮដំណឹង ជាកំណត់១ មានការកន្លងខែត្រកឋិន ជាកំណត់១។ ការដោះកឋិន ដោះខាងក្នុងសីមាក៏មាន ដោះខាងក្រៅសីមាក៏មាន មាន៤យ៉ាង គឺមានការធ្វើចីវរសម្រេច ជាកំណត់១ មានសេចក្តីសន្និដ្ឋាន ជាកំណត់១ មានការវិនាសចីវរ ជាកំណត់១ មានការអស់សេចក្តីសង្ឃឹម ជាកំណត់១។
[២៤២] ការដោះកឋិន កើតព្រមគ្នា រលត់ព្រមគ្នា មានប៉ុន្មានប្រការ ការដោះកឋិន កើតព្រមគ្នា រលត់ផ្សេងគ្នា មានប៉ុន្មានប្រការ។ ការដោះកឋិន កើតព្រមគ្នា រលត់ព្រមគ្នា មាន២ប្រការ គឺសង្ឃសូត្រដកក្នុងចន្លោះ១ ដោះជាមួយនឹងភិក្ខុទាំងឡាយ១។ ការដោះកឋិន ក្រៅពីនេះ កើតព្រមគ្នា រលត់ផ្សេងគ្នា។
ចប់ កឋិនភេទ ។
ឧទ្ទាន គឺបញ្ជីរឿងនៃកឋិនភេទនោះ ដូច្នេះ
រាជវង្សជិនខាងកើត
ប្រទេសជាតិអន់ប្រព័ន្ធគ្រប់គ្រង ជាហេតុនៃភាពរលំរលាយ
ឆ្នាំគ.ស ៣៩៩ ស៊ឺម៉ាយួនសៀន ចេញបញ្ជាកេណ្ឌទាហាន បណ្ដាលឲ្យកើតជាចលាចល។ ក្រុមលទ្ធិតាវនិកាយអ៊ូតូវមីបានប្រឆាំង។ ក្រុមកម្លាំងទាសករនិងអ្នកស្រែក្រីក្រនាំគ្នាមកសន្ធប់កម្លាំងបនែ្ថមបានជាចំនួនរាប់ម៉ឺនសែននាក់យ៉ាងលឿន ព្រមជាមួយគ្នាដែរបណ្ដាម្ចាស់ដីនៅចៀងតុងទាំង ៨ ស្រុកដែលរងផលប៉ះពាល់ដោយសារការកេណ្ឌទាហានេះ ក៏ងើបឡើងបះបោរដូចគ្នាដែរ។
រាជសំណាក់ជិនខាងកើតយល់ឃើញថាកងកម្លាំងចៀងតុងកាន់តែរឹងមាំ ទើបលើកទ័ពទៅបង្ក្រាប រហូតដល់ឆ្នាំគ.ស ៤១០ ត្រូវកម្ចាត់ចោលអស់។ ការបង្រ្កាបចលាចលលើកនេះ បានធ្វើឲ្យកម្លាំងទាហានរបស់រាជវង្សជិនខាងកើតធ្លាក់ចុះខ្សោយជាខ្លាំង ទើបហឺងស្វៀនដែលក្ដោបអំណាចនៅភាគកណ្ដាលនៃទន្លេឆាងចៀងឆ្លៀតឱកាសវាយចូលរាជធានីចៀនខាំង ទម្លាក់ហង់តេជិនអាន់ទី ប្រហារស៊ឺម៉ាតៅជឺនិងយួនសៀនពីនាក់ឪពុកកូន ស្ថាបនាខ្លួនជាហង់តេ។
ខណៈនោះក្រុមត្រកូលអ្នកធំដែលធ្លាប់ជ្រោមជ្រែងរាជសំណាក់ជិនខាងកើតស្ថិតក្នុងសភាពទ្រុឌទ្រោម មានតែមួយត្រកូលដែលអាចប្រយុទ្ធទប់ទល់ជាមួយហួនស្វៀន គឺលិវអ៊ីដែលមានកម្លាំងទ័ពរឹងមាំដោយសារការបង្ក្រាបនគរហូវអៀននិងហូវឈិននាភាគខាងជើង បង្រួបបង្រួមដែនដីភាគខាងត្បូងដែលបាត់បង់ឲ្យមានរបៀបរៀបរយម្ដងទៀត។ ឆ្នាំគ.ស ៤១៨ លិវអ៊ីផ្គុំកម្លាំងបង្ក្រាបហួនស្វៀនតែត្រូវបរាជ័យ។ ក្រោយមក ត្រូវស៊ឺម៉ាតឺវ៉ើនឡើងធ្វើជាក្សត្រ ដណ្ដើមរាជបល្ល័ង្កមកឲ្យរាជវង្សជិនខាងកើតវិញ។ ក្រោយមកក្នុងឆ្នាំគ.ស ៤២០ បង្ខំឲ្យហង់តេដាក់រាជ្យបល្ល័ង្ក ប្រកាសស្ថាបនានគរសុងនិងតែងតាំងខ្លួនឡើងជាហង់តេ មានព្រះនាមថា សុងអ៊ូទីជាទីអវសាននៃរាជវង្សជិនខាងកើត។
ដោយសាររាជវង្សជិនខាងកើតប្ដូររាជធានីទៅចៀងណានខាងត្បូង បើកឱកាលឲ្យបណ្ដាអ្នកប្រាជ្ញអ្នកមានចំណេះដឹងចំនួនជាច្រើនធ្វើដំណើរមកជាមួយដែរ ធ្វើឲ្យកើតទំនាក់ទំនងជាមួយអ្នកភាគខាងត្បូងកាន់តែខ្លាំងឡើង កើតការលាយបញ្ចូលវប្បធម៌និងប្រពៃណីគ្នា រួមទាំងស្នាដៃផលិតផលអ្នកភាគខាងជើងនិងអ្នកភាគខាងត្បូងក៏មានការលាយបញ្ចូលគ្នាដែរ ធ្វើឲ្យស្នាដៃផលិតផលនៅសម័យរាជវង្សជិនខាងកើតមានការអភិវឌ្ឍន៍ឈានឡើង។ ក្រៅពីនេះ រាប់ចាប់តាំងពីរាជវង្សវុយរបស់ចូឆូនៃសម័យសាមកុកមក ប្រទេសចិនបានទទួលវិវឌ្ឍនាការផ្នែកអក្សរសាស្ដ្រយ៉ាងលឿន។ ពេលដល់សម័យរាជវង្សជិនខាងកើត ទើបអ្នកប្រាជ្ញ កវី និងអ្នកនិពន្ធចិនដែលមានឈ្មោះបោះសម្លេងកើតឡើងយ៉ាងច្រើន មានដូចជា វ៉ាំងស៊ីជឺ សៀលិងយុន ថៅយួនមិង ជាដើម កើតជាការបដិវត្ដន៍សំណេរកំណាព្យយ៉ាងអស្ចារ្យ ជាគ្រឹះនៃយុគមាសផ្នែកអក្សរសិល្ប៍ចិននាសម័យរាជវង្សស៊ុយនិងរាជវង្សថាងនាសម័យក្រោយមកទៀត។
ឃុំព្រៃទទឹង
វត្ត
=ផ្សារ= =រមណីដ្ឋាន=
ឯកសារពិគ្រោះ
ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ខេត្តព្រៃវែង
គណៈមេធាវីនៃព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា
គណៈ​មេធាវី​នៃ​ព្រះ​រាជា​ណាចក្រ​កម្ពុជា​ ជា​អង្គ​ការ​​ប្រមូល​​ផ្តុំ​មេ​ធាវី​ទាំង​អស់ ​ដែល​តាំង​ការិ​យា​ល័យ​នៅ​ក្នុង​ព្រះ​រា​ជា​ណា​ចក្រ​កម្ពុជា។​ មេធាវី​ម្នាក់ៗ​ ត្រូវ​ជា​សមាជិក​ពេញ​សិទ្ធិ​នៃ​គណៈ​មេធាវី ​ក្រោយ​ពីចុះ​ឈ្មោះ​ ក្នុង​គណៈ​មេធាវី ​។ គណៈមេធាវី​មិន​ស្ថិត​នៅ​ ក្រោម​គណបក្ស​នយោបាយ​ណា​មួយ ​ឬ ​អង្គ​ការ​សាសនា​ណា​ ឬ អង្គការ​នានា​ផ្សេង​ទៀត​ឡើយ ​។ការ​សម្តែង​មនោគមន៏​វិជ្ជា​ សាសនា​ ឬ នយោបាយ ត្រូវ​បាន​ហាម​ឃាត់ ​។ គណៈ​មេធាវី​ត្រូវ​បាន​ដឹក​នាំ​ដោយ​ប្រធាន​មួយ​ រូប ​និង ​គ្រប់​គ្រង​ដោយ​ក្រុម​ប្រឹក្សា​គណៈ​មេធាវី។​ ប្រធាន​គណៈ​មេធាវី​ត្រូវ​បាន​បោះ​ឆ្នោត​សម្រាប់​អាណត្តិ​ ២ ​ឆ្នាំ ​អាណត្តិ​នោះ​អាច​ត្រូវ​បន្ត​តែមួយ​អាណត្តិ​ទៀត ​ដោយ​វិធី​បោះ​ឆ្នោត​ និង ​សមាជិក​ក្រុម​ប្រឹក្សា​គណៈ​មេធាវី ​ត្រូវ​បាន​បោះ​ឆ្នោត​ជ្រើស​តាំង​សម្រាប់​អាណត្តិ​ ៣ ​ឆ្នាំ ។
តាវស៊ឺ
ធ្វេង|រូបភាពតូច|200px| តាវស៊ឺ (បព្វជិតនៃ[[សាសនាតាវ |សាសនាតៅ).]] ធ្វេង|រូបភាពតូច|200px| តាវស៊ឺ (បព្វជិតនៃ[[សាសនាតាវ |សាសនាតៅ).]]
​តាវស៊ឺ - បព្វជិតសាសនាតាវ (Daoshiเต๋าซื่อ, นักพรตเต๋า，道士 ) គឺ​ ព្រះសង្ឃនៃសាសនាតៅ).
ខាង សារិន
ឯកសារយោង
ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:អភិបាលរាជធានីភ្នំពេញ
ថោង ខុន
ថោង ខុន (កើតថ្ងៃទី២៣ ខែវិច្ឆិកា ឆ្នាំ១៩៥១) គឺជាអ្នកនយោបាយកម្ពុជា ។ លោក​គឺ​ជា​សមាជិកគណបក្ស​ប្រជាជន​កម្ពុជា ហើយ​បាន​ជាប់​ឆ្នោត​ជា​តំណាងខេត្ត​កំពង់ធំ​ក្នុងរដ្ឋ​សភាក្នុង​ឆ្នាំ២០០៣។  លោកថោង ខុន ជារដ្ឋមន្ត្រី​ក្រសួង​ទេសចរណ៍​បច្ចុប្បន្ន ។
ខាគីវ
<templatestyles src="Module:Infobox/styles.css"> ខាគីវ ( Ха́рків ) ត្រូវបានគេស្គាល់ផងដែរថាជា ខាគូវ ( Харькoв ) គឺជាទីក្រុងនិងក្រុងធំជាងគេទីពីរនៅប្រទេសអ៊ុយក្រែន ។ មានទីតាំងនៅភាគឦសាននៃប្រទេសវាជាទីក្រុងធំបំផុតនៃ តំបន់ស្លូប៉ូសានស្ឆីណា ជាប្រវត្តិសាស្ត្រ។ ខាគីវគឺជាមជ្ឈមណ្ឌលរដ្ឋបាលនៃ តំបន់ខាគីវ និងតំបន់ជុំវិញស្រុកខាគីវ ។ យោង​តាម​ទិន្នន័យ​ចុង​ក្រោយ​បំផុត​ប្រជាជន​សរុប​គឺ ១ ៤៣៣ ៨៨៦ (គិតត្រឹមឆ្នាំ២០២១) ។
តំណភ្ជាប់ក្រៅ
ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ទីក្រុងនៅអ៊ុយក្រែន
រូបចម្លាក់ St. John of Nepomuk នៅក្រុង Divina
St. John of Nepomuk (ឆែក: Jan Nepomucký; អាល្លឺម៉ង់: Johannes Nepomuk; ឡាតាំង: Ioannes Nepomucenus) ត្រូវបានគេធ្វើគត់។ ព្រះកាយរបស់ព្រះអង្គត្រូវបានគេចងធ្វើទារុណកម្មនិងបោះចូលទៅក្នុងទឹកទន្លេ Vltava ។ រូបភាពតូច|រូបចម្លាក់ St. John of Nepomuk នៅក្រុង Divina រូបភាពតូច|លម្អិត
រូបចម្លាក់ នៅក្រុង Divina
គម្រោងស្ដារឡើងវិញនូវវិមានវប្បធម៌ជាតិ "រូបសំណាក St. John of Nepomuk នៅក្រុង Divina "ធ្វើឡើងក្រោមការឧបត្ថម្ភគាំទ្រពីស្ថានទូតនៃសាធារណរដ្ឋសហព័ន្ធអាល្លឺម៉ង់ប្រចាំប្រទេសស្លូវ៉ាគី។ រហូតមកដល់ពេលនេះ រឿងរ៉ាវដែលទាក់ទងនឹងរូបសំណាក St. John Nepomuk ដែលគេមិនស្គាល់ត្រូវបានបើកបង្ហាញដល់ពួកយើងតាមរយៈដំណើរទស្សនកិច្ចសាសនាមកកាន់ Parish of Divina ចាប់ពីថ្ងៃទី 1ខែកញ្ញា 1828 មានដំណើររឿងដូចតទៅ៖
"នៅលើទឹកដី Parish មានរូបសំណាក St. John of Nepomuk ដែលត្រូវបានកសាងឡើងពីថ្មនៅក្នុងឆ្នាំ 1796 នៅពេលកើតមានទឹកជំនន់ពីទន្លេដែលនៅជិតទីក្រុង Divina ។ ចម្លាក់នេះត្រូវបានសាងសង់ឡើងក្រោមការចំណាយរបស់ Count John Szunyogh ។ បន្ទាប់ពីមានទឹកជំនន់ដ៏កំណាចមួយនៅក្នុងឆ្នាំ 1822 ដែលបានបំផ្លិចបំផ្លាញទីក្រុងទាំងមូលឲ្យរាបដល់ដី រូបសំណាកនេះត្រូវបានទឹកហូរកួចនាំចចេញទៅឆ្ងាយ។ ទីបំផុត រូបសំណាកនេះត្រូវបានគេរកឃើញវិញតែមួយកំណាត់ខ្លួន។ ដោយសារតែគំនិតរបស់ Count Stephen Csáky ដែលបច្ចុប្បន្នជាបរិបាលនៃព្រះវិហារនេះ រូបសំណាកនេះត្រូវបានជួសជុលឡើងវិញនិងដាក់តាំងនៅពីមុខព្រះវិហារនៅពីលើសរសរឥដ្ឋិមួយដើម។" រូបភាពតូច|ដំណើរទស្សនកិច្ចសាសនាមកកាន់ Parish of Divinaចាប់ពីថ្ងៃទី 1ខែកញ្ញា 1828
លក្ខខណ្ឌ
ក្នុងអំឡុងពេលជាច្រើនសតវត្ស រូបចម្លាក់នេះត្រូវបានគេលាបពណ៌និងកសាងឡើងវិញម្ដងហើយម្តងទៀត។ នៅពេលរូបនេះក្លាយជាកម្មសិទ្ធិរបស់ម្ចាស់ភោជនីយដ្ឋាន ការថែទាំជូតសម្អាតបានធ្វើឲ្យគេមើលឃើញយ៉ាងច្បាស់ពីស្នាមចង្អូរដែលស្ថិតនៅតាមបណ្ដោយករូបចម្លាក់ – ដែលជាបង្ហាញឲ្យឃើញច្បាស់ថាព្រះកេសរូមចម្លាក់នេះត្រូវបានកសាងថ្មី។ ទោះជាយ៉ាងណាក៏ដោយព្រះកេសនេះបានឆ្លាក់ឡើងដោយវិចិត្រករដែលមិនសូវមានភាពប៉ិនប្រសព្វដូចវិចិត្រករដើមឡើយ។ ប្រហែលជាវិចិត្រកររូមនេះមិនសូវមានចំណេះដឹងខាងសិល្បៈដូចវិចិត្រករដែលគេមិនស្គាល់ដែលបានធ្វើកិច្ចការឲ្យ Count Szunyogh។ អ្នកនិពន្ធនៃគម្រោងស្ថាបនាឡើងវិញគឺលោក Marek Sobola ស្ថាបត្យករសួនច្បារ
អតិថិជននិងដៃគូ
គម្រោងសម្រាប់ការស្តារឡើងវិញនៃរូបចម្លាក់នេះដែលត្រូវបានធ្វើឡើងក្រោមការឧបត្ថម្ភគាំទ្រពីស្ថានទូតនៃសាធារណរដ្ឋសហព័ន្ធអាល្លឺម៉ង់ប្រចាំប្រទេសស្លូវ៉ាគីនិងទទួលបានកិត្ដិយសនៃការធ្វើជាសហបរិបាលនិងអ្នកគាំទ្រព្រះអង្គម្ចាស់នរោត្តមសីហមុនី ជាព្រះមហាក្សត្រនៃព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជាបច្ចុប្បន្ន និងព្រះមហាក្សត្រ Simeonទី IIដែលជាតំណវង្សស្ដេច Tsar ចុងក្រោយនៃប្រទេសប៊ុលហ្គារីដែលបានបម្រើជាប្រមុខរដ្ឋាភិបាលប៊ុលហ្គារីនៅក្នុងប៉ុន្មានឆ្នាំ 2001 – 2005។ ក្រៅពី Diocese នៃ Zilina ជាម្ចាស់ជំនួយនៃគម្រោងស្តារឡើងវិញដែលរួមមាន៖ ព្រះមហាក្សត្រ Franz, Duke of Bavaria, ប្រធានសភា Wittelsbach, អតីតគ្រួសារកាន់អំណាចនៃ ព្រះរាជាណាចក្របាវ៉ារៀ, ព្រមទាំងជាអស្សឫទ្ធិនៃផ្នូរបរិសុទ្ធ (នៅឡាទីន Ordo Equestris Sancti Sepulcri Hierosolymitani), លំដាប់យោធានៃក្លិប Crusaders នៃតារាក្រហម– ជាលំដាប់តែមួយគត់នៃជនជាតិដើមឆេក (នៅឡាទីន Ordo militaris Crucigerorum cum rubea stella) នឹងជាទីក្រុង Canonry ដ៏ធំនៃ St. Vitus នៅ Prague, ដែលជាម្ចាស់ផ្នូរនៃពួកបរិសុទ្ធ។ ដៃគូផ្សេងទៀតដែលបានគាំទ្រការស្តារឡើងវិញនូវរូបចម្លាក់ St. John of Nepomuk រួមមានស្រុកកំណើតរបស់ព្រះអង្គ – ទីក្រុង Nepomuk និងក្រុងដែលជាកម្មសិទ្ធិឬពីមុនជាកម្មសិទ្ធិរបស់សហគមន៍កាតូលិកពង្រីកនៃ Divina៖ Svederník, Divina, និង Divinka។
ពិធី
រូបសំណាកនេះត្រូវបានធ្វើពិធីអភិសេកនៅថ្ងៃទី 2 មិថុនា ឆ្នាំ 2017 ដោយ Mons. Tomáš Galis, ប៊ីស្សពរបស់ភូមិភាគនៃ Diocese នៃ Žilina, និងបានបកស្រាយដោយលោក Joachim Bleicker, ឯកអគ្គរដ្ឋទូតនៃសាធារណរដ្ឋសហព័ន្ធអាល្លឺម៉ង់ប្រចាំននៅប្រទេសស្លូវ៉ាគី។
រឿងព្រះវស្ណុគង់លើនាគអនន្ត
រូបភាពតូច|ព្រះវស្ណុគង់លើនាគអនន្ត នៅក្នុងគម្ពីរ ព្រះវិស្ណុបុរាណបានតំណាលថា៖ក្រោយពេលចក្រវាលទាំងមូលត្រូវបានរលាយដោយភ្លើងឆាបឆេះគ្រប់ទីកន្លែង ហើយត្រូវបានបំផ្លាញគ្រប់សភាវៈទាំងឡាយឱ្យរលាយសាបសូន្យមក ចក្រវាលត្រូវបានបង្កើតឡើងក្នុងកប្បថ្មី ពោលគឺគ្រប់ដណ្តប់ដោយមហាសមុទ្រផ្សេងគ្មានអ្វីទាំងអស់។ លុះក្រោយមកមានទឹកជោរជន់បានបង្កជាជាមហាសមុទ្រមានមហារលកបោកបក់ដោយមានទារកមួយបានផុសអណ្តែតលើផ្ទៃមហាសាគរ។ កុមារគឺទ្រដោយស្លឹកឈើ ស្លឹកឈើបានប្រែក្លាយជាសត្វនាគក្បាលមួយពាន់ដ៏ធំអស្ចារ្យទ្រទារកនោះ។ បន្ទាប់មកទារកនោះក៏បានលូតលាស់ធំឡើងៗក្លាយជាទេពនៃចក្រវាលមួយអង្គគឺព្រះវិស្ណុ ព្រះនារាយណ៍។ ព្រះអង្គបានបង្កចក្រវាលទាំងមូលក្នុងនោះក៏មានព្រះព្រហ្ម និងនាគលក្ស្មីផងដែរ ព្រះព្រហ្មជាទេវៈមានព្រះភក្រ្តបួនកើតចេញពីផ្ចិតរបស់ព្រះវិស្ណុគង់លើត្របកផ្កាឈូកមានតួនាទីជាអ្នកបង្កើតលោកឱ្យរស់រានមានជីវិត និងជាអ្នកបង្កើតឱ្យមានគម្ពីរសាសនា វណ្ណៈទាំងបួន និងបង្កើតទេព ព្រះទាំងមនុស្សទាំងឡាយនៅក្នុងភពទាំងបីជាដើម។ រីឯព្រះសិវៈ ឬព្រះឥសូរមានភ្នែកបី ឬហៅថាអាទិទេពត្រីនេត្រ ព្រះអង្គកើតចេញពីសសរភ្លើងនៃកំហឹងរបស់ព្រះវិស្ណុ និងព្រះព្រហ្ម ពេលព្រះអង្គទាំងទ្វេដណ្តើមជាអាទិទេពបង្កើតលោក ព្រះសិវៈមានតួនាទីជាអ្នកបំផ្លាញលោក។ ចំណែកព្រះនាងលក្ស្មីកើតចេញពីដើមដៃរបស់ព្រះវិស្ណុ ហើយព្រះនាងតែងតែគង់នៅចុងជើងរបស់ព្រះវិស្ណុជានិច្ច ដើម្បីថែរក្សាព្រះអង្គគ្រប់ពេលវេលា ។
ឃុំព្រៃរំដេង(ស្រុកមេសាង)
(Prey Rumdeng) ដែនរដ្ឋបាលស្ថិតនៅក្នុង ស្រុកមេសាង ខេត្តព្រៃវែង មានរដ្ឋបាលចំណុះ ៨ភូមិ÷
=សាសនា=
ព្រះពុទ្ធសាសនា
=ផ្សារ= =រមណីដ្ឋាន=
ឯកសារពិគ្រោះ
ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ខេត្តព្រៃវែង
ខេត្តបទុមធានី
ខេត្តបទុមធានី (ปทุมธานี, អានថា: ប៉ៈធុំថានី) គឺជាខេត្ត (ចង្វាត) ភាគកណ្ដាលរបស់ប្រទេសថៃ ខេត្តជិតខាងគឺ (ពីខាងជើងតាមទ្រនិចនាឡិកា): ខេត្តព្រះនគរស្រីអយុធ្យា, ខេត្តស្រៈបុរី, ខេត្តនគរនាយក, ខេត្តស្ទឹងជ្រៅ (ឆ្ជើងសៅ), ទីក្រុងបាងកក, និងខេត្តនន្ទបុរី
ខេត្តនេះស្ថិតនៅភាគខាងជើងនៃទីក្រុងបាងកក និងជាផ្នែកមួយនៃតំបន់ទីក្រុងបាងកក នៅកន្លែងជាច្រើន ព្រំប្រទល់រវាងខេត្តទាំងពីរមិនគួរអោយកត់សំគាល់ទេ ដោយសារព្រំដែនទាំងសងខាងមានទីក្រុងស្មើគ្នា ទេសបាលទីក្រុងបទុមធានីគឺជាកៅអីរដ្ឋបាល ប៉ុន្តែបានរង្សិត ស្រុកធញ្ញបុរី គឺជាកន្លែងដែលមានប្រជាជនច្រើនជាងគេនៅក្នុងខេត្ត។
ឯកសារយោង
ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ខេត្តនៅប្រទេសថៃ
ប្រាសាទយាយព័ន្ធ
ប្រាសាទយាយព័ន្ធមានទីតាំងស្ថិតនៅក្នុងភូមិសំបូរ ឃុំសំបូរ ស្រុកប្រាសាទសំបូរ ខេត្តកំពង់ធំ។ ប្រាសាទនេះកសាងឡើងក្នុងសម័យចេនឡា ដោយព្រះបាទឥសានវរ្ម័នទី១ នៅក្នុងសតវត្សរ៍ទី៧ ដើម្បីឧទ្ទិសដល់ព្រាហ្មណ៍សាសនា។ យាយព័ន្ធ
គំនិត
គំនិត (, Thought/Thinking) ឬ ការគិត (思考) គឺជាដំណើរការនៃ គំនិត ដើម្បីឈានដល់ការសន្និដ្ឋានមួយ។ សកម្មភាពផ្លូវចិត្តដែលស្វែងរកផ្លូវទៅកាន់គោលដៅ។ វាត្រូវបានគេហៅផងដែរថា ការគិត (思想) ឬ គំនិត (思惟)។
នៅពេលដែលសកម្មភាពនៃ ការយល់ឃើញ ឬ ការចងចាំ តែមួយមិនគ្រប់គ្រាន់ សកម្មភាពនៃការស្វែងយល់ពីរបៀបយល់ និងធ្វើសកម្មភាពត្រូវបានគេហៅថា 'ការគិត'។
ការគិតត្រូវបាននិយាយថាធ្វើដោយ ភាសា ប៉ុន្តែយើងក៏អាចពិនិត្យមើលការគិតដែលមិនអាស្រ័យលើភាសា ដូចជាករណីនៃការរាប់ក្នុងន័យធៀបជាដើម ។ ក្នុងករណីខ្លះ វាត្រូវបានចាត់ថ្នាក់តាមប្រភេទនៃ ហេតុផល ដូចជាការគិតបែប Inductive និងការគិតដោយដកយក ។
គណបក្សនយោបាយចូលរួមការបោះឆ្នោតជ្រើសតាំងតំណាងរាស្រ្តនីតិកាលទី៣ ឆ្នាំ២០០៣ - ២០០៧
=សន្លឹកឆ្នោត និងលេខរៀងគណបក្ស=
ល្ខោនហ៊ីចិន
ធ្វេង|រូបភាពតូច|200px| ល្ខោនហ៊ីចិន ( ងីវ ). ធ្វេង|រូបភាពតូច|200px| ល្ខោនហ៊ីចិន ( ងីវ ).
​ល្ខោនហ៊ីចិន  ឬ ងីវ (Chinese opera，戏曲 ) គឺ​ គឺជារបាំក្បាច់បុរាណរបស់ជនជាតិចិន. ដែលច្នៃចេញពី របាំក្បាច់ជនជាតិចិនបុរាណ ដែលជារបាំ ប្រចាំ ជនជាតិចិនដែលមានភាពល្បីល្បាញខាង ប្រណិតភាពនៃសំលៀកបំពាក់ នៃការតុបតែងកាយ បំពាក់គ្រឿង មាសប្រាក់ អមទៅដោយក្បាច់រាំ ដែលមានភាពទន់ភ្លន់ ស្រស់ស្អាតគួរជាទីគយគន់. .
ឃុំអង្គរសរ
(Angkor Sar) ដែនរដ្ឋបាលស្ថិតនៅក្នុង ស្រុកមេសាង  ខេត្តព្រៃវែង មានរដ្ឋបាលចំណុះ ៩ភូមិ÷
អនុវិទ្យាល័យ
=សាសនា=
វត្ត
=ផ្សារ= =រមណីដ្ឋាន=
ប្រាសាទអុក
ប្រាសាទអុកមានទីតាំងស្ថិតនៅក្នុងភូមិសំបូរ ឃុំសំបូរ ស្រុកប្រាសាទសំបូរ ខេត្តកំពង់ធំ។ ប្រាសាទអុកកសាងឡើងក្នុងសម័យចេនឡា ដោយព្រះបាទឥសានវរ្ម័នទី១ នៅក្នុងសតវត្សរ៍ទី៧ ដើម្បីឧទ្ទិសដល់ព្រាហ្មណ៍សាសនា។
អុក
ធុរកិច្ច
--ធុរកិច្ច-- ធុរកិច្ច ន. ការធ្វើជំនួញពាណិជ្ជកម្ម ការវិនិយោគ ធុរកិច្ច គឺជាសកម្មភាពរបស់បុគ្គលម្នាក់ៗឬអង្គការនានាដែលមានបំណងរកប្រាក់ចំណេញតាមរយៈសកម្មភាពមួយចំនួនដូចជា: ការគ្រប់គ្រង, ទីផ្សារ, ហិរញ្ញវត្ថុ, គណនេយ្យ, ផលិតកម្ម, .. វាយតម្លៃសកម្មភាពធុកិច្ចតាមលក្ខណៈវិនិច្ឆ័យ: ផលចំណេញកំណើនប្រាក់ចំណេញ.
សាសនាអ្នកស្រុកចិន
រូបភាពតូច|[[រានទេវតានៃសាសនាប្រជាប្រិយចិន]]
សាសនាប្រជាប្រិយចិន ឬ សាសនាអ្នកស្រុកចិន ​ (中國民間信仰, Chinese folk religion , ศาสนาชาวบ้านจีน ) គឺ សាសនាបុរាណក្នុងជនចិន-ប្រទេសតៃវ៉ាន់ ពីមុន ព្រះពុទ្ធសាសនា​,សាសនាតាវ,សាសនាខុងជឺ ៕៚
ឃុំឆែបមួយ
($ Commune) ស្ថិតនៅក្នុង ស្រុកឆែប ខេត្តព្រះវិហារ មាន ភូមិ÷
ព្រំប្រទល់នៃ
គ្រីស្ធី ហ្គីបសាន
គ្រីស្ធី ហ្គីបសាន (Christy Gibson คริสตี้ กิ๊บสัน ២៨ ឧសភា ១៩៧៨ - ) គឺជាអ្នកចម្រៀងអង់គ្លេស-ហូឡង់ និងការសម្តែងរបស់ហ្មឡាំនិងលូកធុង ដែលជាស្ទីលប្រពៃណីនៃតន្ត្រីក្នុងប្រទេសថៃ
Discography
Album: H.M. Blues
By: His Majesty King Bhumibol Adulyadej – King of Thailand
Album: Mae Haeng Chat (special album produced in honor of HM Queen Sirikit's 72nd birthday)
By Artist: Various Artists
Remarks: Sung in duet with Jonas Anderson
ឯកសារយោង
ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:អ្នកចម្រៀងស្រីថៃ
ភូមិជ្រេស
សំដៅទៅដល់៖
ភូមិអ្នកតាជ័យ
ប្រវត្តិភូមិ «អ្នកតាជ័យ»
រៀបរៀងដោយៈ ខ្ញុំបាទ អុល សុគង់
អ្នកតាជ័យ គឺជាឈ្មោះភូមិមួយដែលមានទៅតាំងស្ថិតនៅក្នុងភូមិអ្នកតាជ័យ ឃុំគោគគង់លិច ស្រុកកញ្រ្ជៀច ខេត្តព្រៃវែង។សព្វថ្ងៃភូមនេះមានប្រជាជនរស់នៅប្រហែលជាង៥០០គ្រួសារ។ប្រជាជននៅភូមិនេះភាគច្រើនប្រកបរបរកសិកម្មដើម្បីចិញ្ចឹមជីវិត។
រឿងព្រះក្រិស្ណៈសម្លាប់នាគកាល្យៈ
វគ្គមួយនៅក្នុងរឿងនេះបានដំណាលថា នៅខណៈពេលក្រុមក្មេងគង្វាលគោទាំងឡាយកំពុងលេងបាល់បោះឱ្យគ្នាទៅវិញទៅមកជាមួយក្រិស្ណៈ ស្រាប់តែបាល់នោះធ្លាក់ចុះទៅក្នុងទឹកទន្លេយ៉ាម៉ាណុ ដែលជាជម្រករបស់ស្តេចនាគកាល្យៈ។ ទឹកនៅក្នុងទន្លេនោះពោរពេញដោយជាតិពុលរបស់នាគដែលខ្ជាក់រាយពេញទន្លេ ដើម្បីការពារខ្លួនពីការតាមចាប់សម្លាប់របស់បក្សីគ្រុឌ។ ដោយសារឥទ្ធិពលនៃពពុះពិសរបស់នាគនេះហើយ ដែលធ្វើឱ្យសភារៈទាំងឡាយរួមទាំងមនុស្ស គោ ក្របី និងសត្វពាហនៈគ្រប់ជំពូកត្រូវបានបំផ្លាញនិងសម្លាប់នៅពេលបានប្រើប្រាស់ទឹកទន្លេនេះ វៀងលែងតែដើមឈើមួយដើមនៅក្បែរទន្លេនេះប៉ុណ្ណោះដែលនៅមានជីវិត។ ដើម្បីរើសបាល់មកឱ្យមិត្តភក្តិរបស់ខ្លួនវីញ និងដោយដឹងថានៅទីនេះគឺជាជម្រកនៃស្តេចនាគដែលព្រួសពិសបំពុលទឹកទន្លេមិនឱ្យអ្នកស្រុកប្រើប្រាស់ទឹកបាន កុមារក្រិស្ណៈបានដើរឡើងលើដើមឈើមួយដើមនៅដងទន្លេនោះ ហើយលាតដាំដូងចុះទៅក្នុងទឹកសំដៅរកបាល់ដែលលិចបាត់។ ហែលទៅដល់បាតទន្លេស្រាប់តែឃើញបាល់ត្រូវស្តេចនាគកាល្យវ័ណ្ឌព័ន្ធជាប់នៅនឹងកន្ទុយ ក្រិស្ណៈបានហែលទៅដណ្តើមយកបាល់ពីស្តេចនាគ ប៉ុន្តែត្រូវបានរារាំង ភា្លមនោះឈុតឆាកប្រយុទ្ធគ្នាមួយបានកើតឡើង។ ក្រិស្ណៈបានហក់ឡើងជាន់លើក្បាលសត្វនាគហើយរាំបង្កើនទំងន់ដ៏មហិមាធ្វើឱ្យស្តេចនាគក្អួតឈាមរកកាលនិងស្លាប់ ប៉ុន្តែត្រូវបានពពួកនាគីដែលជាព្រះមហាសីរបស់ស្តេចនាគកាល្យៈចេញមកសុំសេចក្តីលើកលែងទោសនិងសុំឱ្យដោះលែងព្រះស្វាមី បន្ទាប់មកស្តេចនាគបានសន្យាថាខ្លួននឹងចាក់ចេញទៅរស់នៅទីកន្លែងផ្សេង ដោយផ្តល់ទឹកនេះដល់អ្នកភូមិប្រើប្រាស់ជាធម្មតា។
គណបក្សនយោបាយចូលរួមការបោះឆ្នោតជ្រើសតាំងតំណាងរាស្រ្តនីតិកាលទី២ ឆ្នាំ១៩៩៨ - ២០០២
គណបក្សនយោបាយចូលរួមបោះឆ្នោតជ្រើសតាំងតំណាងរាស្ត្រនីតិកាលទី២ ឆ្នាំ១៩៩៨ - ២០០២
សារពាង្គកាយ
ស្តាំ|រូបភាពតូច| សារពាង្គកាយឯកកោសិកា Escherichia coli ឃើញក្នុងមីក្រូទស្សន៍អេឡិចត្រុង រូបភាពតូច| Amoebae គឺ អេកូអេយូអូអេសដែល មានកោសិកាតែមួយ ស្តាំ|រូបភាពតូច| ដើម ផ្សិតនិងដើម Angiosperm Polypore គឺជាអេកូអេយូអេសអូអេសដែលមានកោសិកាច្រើន។ នៅក្នុង ជីវវិទ្យា, សារពាង្គកាយ (ពី ក្រិក : ὀργανισμός, organismos ) គឺជា ឯកភាវៈទាំងឡាយណាដែលមានជីវិត។
វិទ្យាស្ថានជាតិខេមរយានកម្ម
1/ សម្តេចព្រះសង្ឃរាជ ជួន ណាត បានទទួលសញ្ញាបត្របណ្ឌិតខាងអក្សរសាស្រ្្តនៅឆ្នាំ១៩៦៧ ។ រីគណៈកម្មការ មេប្រយោគ ដែលផ្តល់ពិន្ទុ លើសមត្ថភាពផ្នែកអក្សរសាស្រ្ត របស់សម្ដេចព្រះសង្ឃរាជ ជួន ណាត នោះមានលោកភឹង តុនជាប្រធាន លោកដួង សារិន លោកបណ្ឌិត កេង វ៉ាន់សាក់ និងលោកញ៉ុក ថែមជាសមាជិក។
2/ គណៈកម្មការ ខេមរយានកម្ម បានត្រូវបង្កើតឡើង នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៦៧ ដើម្បីបំបែកនិងបង្កើតភាសាខ្មែរ បន្ថែមទៀត សម្រាប់ប្រើនៅក្នុងការសិក្សាខាងអក្សរសាស្រ្ត គណិតវិទ្យា គីមី រូបវិទ្យា ធម្មជាតិវិទ្យា វិស្វកម្ម ស្ថាបត្យកម្ម វេជ្ជវិជ្ជាឬវេជ្ជវិទ្យា ជីវវិទ្យា ចិត្តវិទ្យា សរីរវិទ្យា បច្ចេកវិទ្យា និងវិជ្ជាឯកទេស ជាច្រើនមុខទៀត។ គណៈកម្មការនេះ មានសមាជិកចម្រុះ មកពីគ្រប់សាខា គ្រប់ឯកទេស ក្នុងកម្ពុជា ជាច្រើនរូប។ នៅអំឡុងពេលនោះ លោក ហង្សធុនហាក់ បានត្រូវគេជ្រើសរើស តែងតាំង ជាប្រធាន របស់គណកម្មការ ដ៏ទូលាយនោះ ដោយមានសមាជិក ជាងម្ភៃនាក់ ចូលរួមផង ដូចជា សម្តេចសង្ឃរាជ ហួតតាត (ដែលបន្តវេនការងារ ពីសម្តេចសង្ឃរាជ ជួនណាត) សម្តេចព្រះវនរ័តន៍ ប៉ុន សមភាចន៍ (ជាព្រះគ្រូមួយអង្គរបស់ខ្ញុំ) និងសាស្រា្តចារ្យឡុច ផ្លែងជាដើម។ នៅក្នុងចំណោម សមាជិក គណៈកម្មការ ខេមរយានកម្ម ទាំងឡាយនោះ ពុំមានលោកបណ្ឌិត កេង វ៉ាន់សាក់ ចូលរួម ជាសមាជិកទេ។ ម៉្យាងវិញទៀត សមាជិកទាំងឡាយ នៃ គណៈកម្មការ ខេមរយានកម្ម បានធ្វើមរណកាលទៅ ស្ទើរទាំងអស់ នៅសល់តែលោក ឡុច ផ្លែង មួយរូប ដែលរស់នៅ ប្រទេសបារាំង សព្វថ្ងៃនេះ។
អ្វីដែលខុសប្លែកគ្នា រវាងក្រមការអក្សរសាស្ត្រខ្មែរ ដែលមានសម្តេចសង្ឃរាជ ជួន ណាត ជាប្រធាន និងក្រមការ ខេមរយានកម្ម ដែលមានលោកហង្សធុនហាក់ ជាប្រធាន គឺ ក្រមការជំនាន់សម្តេចជួនណាត មានសមាជិក ជាព្រះសង្ឃ ជាងម្ភៃអង្គ ជាមេគណល្បីល្បាញ ខាងអក្សរសាស្រ្ត និមន្តមកពីខេត្តក្រៅ មកចូលរួមការស្រាវជ្រាវចងក្រង ភាសាខ្មែរ ជាវចនានុក្រមឡើង តែពុំមានសាស្ត្រាចារ្យ ពីមហាវិទ្យាល័យផ្សេងៗ មកចូលរួមឡើយ។ ដូច្នេះ វចនានុក្រមខ្មែរ ដែលប្រសូត្រ បានមកនេះ មិនមែនជាស្នាដៃ របស់ សម្តេចសង្ឃរាជ ជួនណាត តែមួយព្រះអង្គឯងដែរ គឺជាសមូហកម្ម សិក្សានិងស្រាវជ្រាវ របស់ ព្រះសង្ឃអ្នកប្រាជ្ញខ្មែរ ជាច្រើនអង្គ រួមគ្នា ដូចជាសម្តេចព្រះវនរតន៍ ប៉ាងខាត់ សម្តេចព្រះវនរតន៍ ហួតតាត សម្តេចព្រះវនរតន៍ ប៉ុនសមភាជន៍ ជាដើម។ ចំណែកក្រមការខេមរយានកម្មវិញ មានសមាជិក ជាព្រះសង្ឃរាជខាងអក្សរសាស្ត្រខ្មែរ ជាច្រើនអង្គ ហើយខ្លះទៀត ជាបណ្ឌិត្យសាស្ត្រាចារ្យ ដែលមាន មុខជំនាញឯកទេសសិក្សា ប្លែកៗគ្នា មកពីមហាវិទ្យាល័យនានា ក្នុងប្រទេស មកចូលរួមជាច្រើននាក់បន្ថែមទៀត ដើម្បីកកាយអភិរក្ស និងអភិវឌ្ឍន៍ អក្សរសាស្ត្រខ្មែរ អោយកាន់តែរីកចម្រើន និងបរិបូណ៌ សម្រាប់ជាយានសិក្សា បង្កើនវិជ្ជា និងការចេះដឹងដល់សិស្ស ជំនាន់ក្រោយអោយកាន់តែខ្លាំង ជាងសម័យមុនៗ ដែលខ្មែរបានខ្ចីភាសាបរទេស មកធ្វើជាយានសិក្សាពង្រីកវិជ្ជា និងការចេះដឹងរបស់ខ្លួន (ដូចជាភាសាបាលី ភាសាបារាំង ភាសាអង់គ្លេសជាដើម)។
សារពាង្គកាយ
សារពាង្គកាយមួយអាចជា prokaryote ឬ eukaryote មួយ។ Prokaryotes ត្រូវបានតំណាងដោយបាក់តេរី និង អាកាស្តា។ សារពាង្គកាយអ៊ីយូធូរីស ត្រូវបានកំណត់លក្ខណៈ ដោយវត្តមាននៃស្នូលកោសិកាដែល ភ្ជាប់នឹងភ្នាស និងមានបន្ថែមផ្សែងជាប់នឹង សរីរាង្គដែល ហៅថា organelles (ដូចជា មីតូកូទ័រ នៅក្នុងសត្វនិងរុក្ខជាតិនិង ប្លាស្ទិក នៅក្នុងរុក្ខជាតិ និងសារាយ ដែលជាទូទៅត្រូវបានគេចាត់ទុកថាមកពីបាក់តេរី endosymbiotic)។ ផ្សិត សត្វ និងរុក្ខជាតិគឺជាឧទាហរណ៏នៃសារពាង្គកាយ eukaryotes។
វិទ្យាស្ថានជាតិខេមរយានកម្ម
នៅឆ្នាំសិក្សា ១៩៦៩-១៩៧០ គណកម្មការ ខេមរយានកម្ម បានសម្រេចបញ្ចេញ ការប្រើអក្សរនិងភាសាខ្មែរ នៅក្នុងការសិក្សា កម្រិត មហាវិទ្យាល័យ វិទ្យាល័យ និងអនុវិទ្យាល័យ ពេញផ្ទៃកម្ពុជា ព្រោះនៅជំនាន់មុននោះ មានតែការសិក្សា នៅកម្រិត បឋមសិក្សាទេ ដែលមានប្រើអក្សរខ្មែរ ជាយាន សម្រាប់បង្រៀនវិជ្ជា ទៅពលរដ្ឋខ្មែរ តាមរយៈ សាលារៀនជាតិ។ ក្រៅពីនោះ ចាប់ពីកម្រិតសិក្សា ត្រឹមអនុវិទ្យាល័យ ឡើងលើ គេបង្រៀនមុខវិជ្ជាផ្សេងៗ ជាភាសាបារាំងទាំងអស់ ទាំងសរសេរនិងនិយាយ លើកលែងតែ ថ្នាក់អក្សរសិល្ប៍ខ្មែរមួយទេ ដែលគេប្រើភាសាខ្មែរ ក្នុងការបង្ហាត់បង្រៀន។ គណកម្មការនេះ បានធ្វើការបណ្តុះបណ្តាល និងអភិវឌ្ឍន៍ អក្សរសាស្រ្តខ្មែរ យ៉ាងជឿនលឿន ជាងពេលណាៗ ទាំងអស់ ហើយការប្រើប្រាស់អក្សរខ្មែរនេះ បានធ្វើឱ្យឥទ្ធិពល ភាសាបរទេស បានសាបរលាបទៅវិញ ពីសង្គមខ្មែរ បន្តិចម្តងៗ ស្ទើរលាយអស់រូបទៅវិញ រហូតដល់ថ្ងៃចុងក្រោយ ដែលប្រទេសខ្មែរ ធ្លាក់ចូលក្នុងកណ្តាប់ដៃ នៃរបបខ្មែរក្រហម នៅឆ្នាំ១៩៧៥។ នៅពេលនោះ សាលារៀនទាំងឡាយ គ្រប់ជាន់ថ្នាក់ បានត្រូវបិទទ្វារចោល។ សៀវភៅសាស្រ្តាទាំងឡាយ បានត្រូវដុតបំផ្លាញជាផេះគ្មានសល់។ ចំណែកអ្នកប្រាជ្ញខ្មែរ ទាំងឡាយ ក៏បានត្រូវ ពួកខ្មែរក្រហម ធ្វើទារុណកម្ម យ៉ាងវេទនា រួចហើយ ក៏ត្រូវគេប្រហារជីវិតចោល ដោយឥតស្តាយស្រណោះ។ មិនត្រឹមតែ អ្នកប្រាជ្ញខ្មែរ ខាងអក្សរសាស្រ្ត តែប៉ុណ្ណោះទេ ដែលត្រូវគេសម្លាប់ នរណាក៏ដោយ ឱ្យតែចេះអាន ចេះសរសេរ ចេះនិយាយ ភាសាបរទេស ឬមានកម្រិតវិជ្ជា លើសពីបឋមសិក្សាឡើងទៅ ត្រូវគេធ្វើឃាតទាំងអស់ ឱ្យតែខ្មែរក្រហម បានដឹងពីប្រវត្តិ កម្រិតវិជ្ជា និងការសិក្សា របស់ជននោះ។ ថ្វីបើយ៉ាងនេះក៏ដោយ ក៏ស្នាដៃដ៏ល្អប្រណីត របស់ គណៈកម្មការ ខេមរយានកម្ម បាននៅសេសសល់រស់រវើក ជាកេរមរតក ដល់កុលបុត្រ ខ្មែរ ជំនាន់ក្រោយ ប្រើបន្តរៀងមក រហូតដល់សព្វថ្ងៃនេះ ជាពិសេស ភាសាខ្មែរទាំងឡាយ ដែលយើងប្រើ នៅក្នុងមហាវិទ្យាល័យ វិទ្យាល័យ និងអនុវិទ្យាល័យ នៅក្នុងមុខវិជ្ជាផ្សេងៗ គឺនៅតែបន្តស្ទើរតែទាំងអស់ពីជំនាន់ ១៩៧០-១៩៧៥ ។
ដូច្នេះ បើយើងទាំងឡាយ នាំគ្នា ក្រឡេកបែរមើល ប្រវត្តិអក្សរសាស្រ្តខ្មែរ ពីជំនាន់សម្តេចជួនណាត រហូតមកដល់ ថ្ងៃ១៧មេសា១៩៧៥ អ្នកប្រាជ្ញខ្មែរ ទាំងឡាយ ជំនាន់នោះ ធ្វើការរួមគ្នា ស្រាក់ដៃទាំងក្រុមៗ យ៉ាងសស្រាក់សស្រាំ ដើម្បី ការអភិរក្ស និងអភិវឌ្ឍន៍ អក្សរសាស្រ្ត ជាតិខ្មែរណាស់ មិនថា គោលជំហរ នយោបាយ របស់ប្រទេសខ្មែរ បានផ្លាស់ប្តូរ យ៉ាងណាឡើយ។ ចៃដន្យ បច្ឆាជនខ្មែរ ជំនាន់ក្រោយ បែរជានាំគ្នា លាបពណ៌ នៃសេចក្តីស្រឡាញ់ ឬសេចក្តីស្អប់របស់ខ្លួន ទៅលើអ្នកប្រាជ្ញខ្មែរ នីមួយៗ ទាំងឡាយនេះ ដោយព្រោះតែការ ដែលខ្លួនដឹងមិនច្បាស់ ចេះតែនាំគ្នា ស្រឡាញ់អ្នកប្រាជ្ញមួយ ថ្កោលទោសអ្នកប្រាជ្ញមួយទៀត ស្ទើរតែគ្រប់គ្នា ហើយចេះតែនាំគ្នាគិតថា នរណាក៏ដោយ អោយតែសរសេរខ្មែរ ខុសពីអ្វី ដែលសម្តេចសង្ឃរាជ បានចងក្រង ទុក គឺចាត់ទុកជាពិរុទ្ធ ដែលគួរថ្កោលទោស គ្រប់វេលា ហើយនាំគ្នា ប្រមាថ មាក់ងាយស្នាដៃ អ្នកប្រាជ្ញ ដទៃ ទៀតទាំងនោះ ថាមិនរក្សា អភិរក្ស អក្សរសាស្រ្តជាតិ។ ម៉្យាងទៀត យើងមានការយល់ភ័ន្តច្រឡំស្ទើរគ្រប់គ្នាដែរថា វចនានុក្រម ដែលយើងមានប្រើ នៅក្នុងសង្គមខ្មែរសព្វថ្ងៃនេះ ជាស្នាដៃរបស់ សម្តេចជួនណាតតែមួយព្រះអង្គឯង តែការពិត គឺជាស្នាដៃ របស់ក្រុមអ្នកប្រាជ្ញខ្មែរច្រើននាក់ រួមបញ្ចូលគ្នា ដោយមាន សម្តេចព្រះសង្ឃរាជជួនណាត ជាប្រមុខ។ ដូច្នេះ បើសិនជាយើងទាំងឡាយ នាំគ្នា ស្រាវជ្រាវ ហើយពិចារណា ហេតុផល បានស្គាល់ បានដឹង ច្បាស់លាស់នោះ យើង នឹងលែងមាន Favoritism គឺការនិយមចូលចិត្ត យោងទៅលើបុគ្គលនិយមទៀតហើយ ហើយនឹងបែរខ្លួន ទៅប្រកាន់យក នូវមោទនភាព យ៉ាងខ្ពង់ខ្ពស់ ទៅលើតម្លៃអក្សរសាស្រ្តជាតិជាជំហរកណ្តាលជំនួសវិញ គឺការប្រមូលផ្តុំអភិរក្ស និងអភិវឌ្ឍអក្សរសាស្រ្តខ្មែរ ដែលអ្នកប្រាជ្ញខ្មែរជាច្រើន បានសម្រក់ឈាមញើស របស់លោក សម្រាប់ទុកជាកេរចែកចាយ ដល់កូនចៅ ជំនាន់ក្រោយៗ មុននឹងលោកចែកស្ថាន ចាកឆ្ងាយពីយើងទៅ។ វិញ្ញាណក្ខ័ន្ធ របស់លោកច្បាស់ជាអាចញញឹម ហើយបានទទួលភាពស្ងប់សុខ បើសិនជាកូនចៅ ជំនាន់ក្រោយ អាចបង្ហាញ នូវសាមគ្គីភាព និងមោទនភាព ចំពោះភាសា របស់ខ្លួន យ៉ាងទូលំទូលាយ ថ្កុំថ្កើង ជាជាងផ្តល់ទំនោរ មោទនភាព របស់ខ្លួន ទៅលើបុគ្គលនិយម តែមួយជ្រុង ហើយឈប់ថ្កោលទោស លោកទាំងឡាយទៀត ដែលសម្រក់ញើស ដើម្បីតម្កល់តម្កើង ភាសាជាតិ ថាជាជន មិនអភិរក្ស អក្សរសាស្រ្តខ្មែរ តទៅទៀត។
សារពាង្គកាយ
បច្ចុប្បន្ន ការប៉ាន់ប្រមាណលើចំនួនប្រភេទសត្វលើផែនដី មានចាប់ពី ១០ លានទៅ ១៤ លានប្រភេទ តែមានប្រមាណតែ ១,២ លានប្រភេទ ត្រូវបានគេចងក្រងជាឯកសារ។ ច្រើនជាង ៩៩% នៃប្រភេទសត្វទាំងអស់ដែលមានចំនួនជាងប្រាំពាន់លានប្រភេទ ដែលធ្លាប់រស់នៅត្រូវគេប៉ាន់ស្មានថា បានផុតពូជ ។   ក្នុងឆ្នាំ ២០១៦ សំណុំនៃ ហ្សែន ៣៥៥ ពី បុព្វបុរសទូទៅ ចុងក្រោយបំផុត (LUCA) នៃភាវៈរស់ទាំងអស់ត្រូវបានកំណត់។
វិទ្យាស្ថានជាតិខេមរយានកម្ម
សមាជិកគន្ថការីនិងសាស្រ្តាចារ្យពិគ្រោះ ៖ លោកសាស្រ្តាចារ្យ អ៊ូប៉េងសាន លោកសាស្រ្តាចារ្យ គីមមាសកូយ លោកសាស្រា្តចារ្យ អួន នឿង បណ្ឌិត្យឃូគីមទូយ អ្នកស្រីសាស្រ្តាចារ្យនៅសារិម អ្នកស្រីសាស្រ្តាចារ្យ អៀងម៉ាឡា ។
សារពាង្គកាយ
និរុត្តិសាស្ត្រ
ពាក្យថា "សរីរាង្គ" (ពី ភាសាក្រិក ὀργανισμός, organismos ពីὄργανον, organon មានន័យថាឧបករណ៍, អនុវត្ត, ឧបករណ៍, សរីរាង្គវិញ្ញាណឬការយល់ដឹង " ) បានបង្ហាញជាលើកដំបូងនៅក្នុងភាសាអង់គ្លេសនៅឆ្នាំ 1703 និងបានយកវា និយមន័យបច្ចុប្បន្ននៃឆ្នាំ 1834 ( Oxford English Dictionary ) ។  វាត្រូវបានទាក់ទងដោយផ្ទាល់ទៅពាក្យ "អង្គការ" ។  មានប្រពៃណីដ៏វែងឆ្ងាយមួយនៃការកំណត់និយមន័យនៃសារពាង្គកាយដែលជាការរៀបចំដោយខ្លួនឯងដោយនឹងវិលត្រឡប់មកវិញយ៉ាងហោចណាស់ចំពោះ ការរិះគន់អំពីការវិនិច្ឆ័យ 1790 របស់ អេម៉ានូអែលខេន ។
និយមន័យ
មានភាពចម្រូងចម្រាសអំពីវិធីល្អបំផុតដើម្បីកំណត់និយមន័យនៃសរីរាង្គ        និងការពិតអំពីថាតើនិយមន័យបែបនេះគឺចាំបាច់ឬអត់។ ។   ការរួមចំណែកជាច្រើន គឺជាការឆ្លើយតបទៅនឹងការផ្តល់យោបល់ថាប្រភេទនៃ "សារពាង្គកាយ" ប្រហែលជាមិនបានគ្រប់គ្រាន់នៅក្នុងជីវវិទ្យា។
វីរុស មិនត្រូវបានគេចាត់ទុកថាជាសរីរៈទេដោយសារគេមិនមានសមត្ថភាពនៃ ការបន្តពូជ, កំណើនឬ ការរំលាយអាហារ ។ ភាពចម្រូងចម្រាសនេះគឺមានបញ្ហាពីព្រោះសារពាង្គកាយកោសិកាមួយចំនួនក៏មិនមានការរស់រានមានជីវិតឯករាជ្យ (ប៉ុន្តែមានសមត្ថភាពបំប្លែងសារធាតុរំលាយនិងការបង្កើតកូនដោយឯករាជ្យ) និងរស់នៅតាមលំដាប់ជាប៉ារ៉ាស៊ីតផ្ទៃក្នុងកាតព្វកិច្ច។  ទោះបីជាវីរុសមាន អង់ស៊ីម និងម៉ូលេគុលមួយចំនួនដែលជាលក្ខណៈនៃភាវៈរស់ដែលមានជីវិតក៏ដោយពួកគេមិនមានការរំលាយអាហាររបស់ខ្លួនទេ។ ពួកគេមិនអាចសំយោគនិងរៀបចំសមាសធាតុសរីរាង្គដែលវាត្រូវបានបង្កើតឡើង។  តាមធម្មតាការធ្វើបែបនេះចេញពីការផលិតដោយស្វ័យប្រវត្តិ: ពួកវាអាចត្រូវបានចម្លងដោយអកម្មដោយម៉ាស៊ីនរបស់ កោសិកា ។  ក្នុងន័យនេះពួកគេគឺស្រដៀងគ្នានឹងបញ្ហាដែលគ្មានជីវិត។  ខណៈពេលដែលវីរុសមិនមានការរំលាយអាហារឯករាជ្យហើយដូច្នេះជាទូទៅមិនត្រូវបានចាត់ថ្នាក់ជាសារពាង្គកាយនោះទេពួកគេមាន ហ្សែន របស់ពួកគេផ្ទាល់ហើយពួកគេ វិវត្ដទៅ ដោយយន្តការស្រដៀងនឹងយន្តការវិវត្តនៃសារពាង្គកាយ។
គីមីវិទ្យា
សរីរាង្គគឺជាប្រព័ន្ធគីមីដ៏ស្មុគស្មាញដែលត្រូវបានរៀបចំតាមរបៀបដែលជំរុញការបន្តពូជនិងវិធានការមួយចំនួននៃនិរន្តរភាពឬការរស់រានមានជីវិត។ ច្បាប់ដូចគ្នានឹងការគ្រប់គ្រងគីមីវិទ្យាដែលមិនមែនជាការរស់នៅគ្រប់គ្រងការគ្រប់គ្រង គីមីនៃជីវិត ។  ជាទូទៅវាជាបាតុភូតនៃសារពាង្គកាយទាំងមូលដែលកំណត់ភាពសម្បទារបស់វាទៅនឹងបរិយាកាសមួយហើយដូច្នេះការរស់រានមានជីវិតនៃហ្សែន DNA ផ្អែកលើហ្សែនរបស់ពួកគេ។
សារធាតុចិញ្ចឹមបានជំពាក់ប្រភពដើមរបស់ពួកគេ, ការរំលាយអាហារនិងមុខងារជាច្រើនផ្សេងទៀតដើម្បីបាតុភូតគីមី, ជាពិសេសគីមីវិទ្យានៃម៉ូលេគុលសរីរាង្គធំ។ សរីរាង្គគឺជាប្រព័ន្ធស្មុគស្មាញនៃ សមាសធាតុគីមី ដែលឆ្លងកាត់ការធ្វើអន្តរកម្មនិងបរិយាកាសមានតួនាទីជាច្រើន។
សរីរាង្គគឺជាប្រព័ន្ធគីមីដែលពាក់កណ្តាលបិទ។ ថ្វីបើពួកវាជាឯកតាជីវិតមួយ (ដូចដែលនិយមន័យតម្រូវ) ពួកវាមិនត្រូវបានបិទចំពោះបរិស្ថានជុំវិញពួកគេទេ។  ដើម្បីធ្វើសកម្មភាពពួកគេប្រើប្រាស់និងបញ្ចេញថាមពល។  ស្វ័យប្រវត្តិកម្ម ផលិតថាមពលដែលអាចប្រើបាន (នៅក្នុងសំណុំបែបបទនៃសមាសធាតុសរីរាង្គ) ដោយប្រើពន្លឺពីព្រះអាទិត្យឬសមាសធាតុ inorganic ខណៈពេលដែល heterotrophs យកនៅក្នុងសមាសធាតុសរីរាង្គពីបរិស្ថាន។
ធាតុគីមី ចម្បងនៅក្នុងសមាសធាតុទាំងនេះគឺ ជាតិកាបូន ។ លក្ខណៈសម្បត្តិគីមី របស់ធាតុនេះដូចជាភាពស្នេហាដ៏អស្ចារ្យរបស់វាសម្រាប់ការភ្ជាប់ជាមួយអាតូមតូចៗដទៃទៀតរួមទាំងអាតូមកាបូនផ្សេងទៀតនិងទំហំតូចរបស់វាធ្វើឱ្យវាមានសមត្ថភាពក្នុងការបង្កើតចំណងជាច្រើនដែលធ្វើឱ្យវាក្លាយជាមូលដ្ឋាននៃជីវិតសរីរាង្គ។  វាអាចបង្កើតជាសមាសធាតុអាតូមបីតូច (ដូចជា កាបូនឌីអុកស៊ីត ) ក៏ដូចជាខ្សែសង្វាក់ធំ ៗ រាប់ពាន់អាតូមដែលអាចផ្ទុកទិន្នន័យ ( អាស៊ីតនុយគ្លីក ) រក្សាកោសិការួមគ្នានិងបញ្ជូនព័ត៌មាន (ប្រូតេអ៊ីន) ។
Macromolecules
សមាសធាតុដែលបង្កើតបានជាភាវរស់អាចបែងចែកទៅជា ម៉ូលេគុលម៉ូលេគុល និងម៉ូលេគុលតូចៗផ្សេងទៀត។ ម៉ូលេគុលកោសិកាទាំងបួនគឺជា អាស៊ីត nucleic, ប្រូតេអ៊ីន , កាបូអ៊ីដ្រាត និង ជាតិខ្លាញ់ ។  អាស៊ីតនុយក្លេអ៊ែរ (ជាពិសេសទឹកអាស៊ីត deoxyribonucleic ឬ DNA) ផ្ទុកទិន្នន័យហ្សែនជាលំដាប់នៃ nucleotides ។  លំដាប់ពិសេសនៃប្រភេទ nucleotides បួនប្រភេទខុសគ្នា ( adenine , cytosine , guanine និង thymine ) កំណត់លក្ខណៈជាច្រើនដែលបង្កើតបានជាសរីរាង្គ។  លំដាប់លំដោយត្រូវបានបែងចែកទៅជា កូម៉ូន ដែលនីមួយៗគឺជាលំដាប់នៃស្នូលបីហើយត្រូវគ្នាទៅនឹង អាស៊ីតអាមីន ពិសេស។  ដូច្នេះលំដាប់នៃកូដឌីអិនអេសម្រាប់ប្រូតេអ៊ីនពិសេសមួយដែលដោយសារតែលក្ខណៈសម្បត្តិគីមីនៃអាស៊ីតអាមីណូវាត្រូវបានផលិតចេញពី ប្លង់ តាមលក្ខណៈជាក់លាក់ហើយដូច្នេះដំណើរការមុខងារពិសេស។
មុខងារប្រូតេអ៊ីនទាំងនេះត្រូវបានទទួលស្គាល់:
មួយចំហៀងនៃ phospholipids ធ្វើឱ្យឡើង ភ្នាស នៃកោសិកាដែលបង្កើតជារបាំងមួយដែលមានអ្វីគ្រប់យ៉ាងនៅក្នុងកោសិកានិងការការពារសមាសធាតុពីការឆ្លងចូលដោយសេរីនិងចេញពីកោសិកា។ ដោយសារតែភាពជ្រាបជ្រៅនៃជ័រ phospholipid ដែលអាចជ្រាបចូលគ្នាសមាសធាតុផ្សំជាក់លាក់អាចឆ្លងកាត់បាន។  នៅក្នុងសារពាង្គកាយពហុកោណមួយចំនួនពួកវាដើរតួជាកន្លែងផ្ទុកថាមពលនិងសម្របសម្រួលទំនាក់ទំនងរវាងកោសិកា។  កាបូអ៊ីដ្រាតត្រូវបានគេបែងចែកយ៉ាងងាយស្រួលជាងជាតិខ្លាញ់និងផ្តល់ថាមពលបន្ថែមទៀតដើម្បីប្រៀបធៀបទៅនឹងជាតិខ្លាញ់និងប្រូតេអ៊ីន។  តាមការពិតកាបូអ៊ីដ្រាតគឺជាប្រភពថាមពលទីមួយសម្រាប់គ្រប់ការរស់នៅ។
រចនាសម្ព័ន្ធ
គ្រប់សារពាង្គកាយទាំងអស់មានអង្គភាពរចនាសម្ព័ន្ធហៅថា កោសិកា ។ ខ្លះមានកោសិកាតែមួយ (ឯកកោណ) ហើយខ្លះទៀតមានឯកតាច្រើន (ពហុកោសិកា) ។ សរីរៈពហុកោសិកាអាចមានជំនាញក្នុងការធ្វើកោសិកាដើម្បីបំពេញមុខងារជាក់លាក់។  ក្រុមកោសិកាទាំងនោះគឺជា ជាលិកា ហើយក្នុងសត្វវាកើតមានជាបួនប្រភេទជាមូលដ្ឋានដូចជា epithelium, ជាលិកាសរសៃប្រសាទ , ជាលិកាសាច់ដុំ និង ជាលិកាភ្ជាប់ ។  ជាលិកាប្រភេទជាច្រើនធ្វើការជាមួយគ្នាក្នុងទម្រង់នៃ សរីរាង្គ ដើម្បីបង្កើតនូវមុខងារជាក់លាក់មួយ (ដូចជាការបូមឈាមដោយ បេះដូង ឬជាឧបសគ្គដល់បរិស្ថានដូចជា ស្បែក ) ។  លំនាំនេះបន្តទៅកម្រិតខ្ពស់ដោយសរីរាង្គជាច្រើនដំណើរការជា ប្រព័ន្ធសរីរាង្គ ដូចជា ប្រព័ន្ធបន្តពូជ និង ប្រព័ន្ធរំលាយអាហារ ។  សរីរៈពហុកោសិកាជាច្រើនមានប្រព័ន្ធសរីរាង្គជាច្រើនដែលសំរបសំរួលដើម្បីឱ្យជីវិត។
ក្រឡា
ទ្រឹស្ដីកោសិកា ដែលត្រូវបានបង្កើតឡើងជាលើកដំបូងនៅក្នុងឆ្នាំ 1839 ដោយ Schleiden និង Schwann បាន បញ្ជាក់ថាសរីរៈទាំងអស់ត្រូវបានផ្សំឡើងដោយកោសិកាមួយឬច្រើន។ កោសិកាទាំងអស់សុទ្ធតែមកពីកោសិកាបុរេ។ និងកោសិកាមាន ពត៌មានតំណពូជ ចាំបាច់សម្រាប់និយតករមុខងារកោសិកានិងសម្រាប់ការបញ្ជូនព័ត៌មានទៅជំនាន់កោសិកាជំនាន់ក្រោយ។
កោសិកាពីរប្រភេទ, អេកូយូអេយ្យូតនិងប្រូកអូតតូត។ កោសិកាអ័រម៉ូន (Prokaryotic) ជាទូទៅគឺជាស្វាតែឯងខណៈដែលកោសិកាអេក្យូស្យូសត្រូវបានគេរកឃើញជាទូទៅនៅក្នុងសរីរៈពហុកោសិកា។  កោសិកា Prokaryotic ខ្វះ ភ្នាសនុយក្លេអ៊ែរ ដូច្នេះ DNA មិនជាប់នៅក្នុងក្រឡា។ កោសិកា eukaryotic មានភ្នាសនុយក្លេអ៊ែរ។
គ្រប់កោសិកាមិនថា prokaryotic ឬ eukaryotic មាន ភ្នាស ដែលគ្របកោសិកាបំបែកផ្ទៃខាងក្នុងពីបរិយាកាសរបស់វាធ្វើនិយតកម្មអ្វីដែលផ្លាស់ទីនិងចេញនិងរក្សា សក្តានុពលអគ្គិសនីនៃកោសិកា ។ នៅផ្នែកខាងក្នុងភ្នាស ស៊ីទុមផ្លាស្ទិច មានជាតិប្រៃ មានបរិមាណកោសិកាភាគច្រើន។  គ្រប់កោសិកាទាំងអស់មានឌីអេនអេ, សម្ភារៈតំណពូជនៃ ហ្សែន និង RNA ដែលផ្ទុកពត៌មានចាំបាច់ដើម្បី បង្កើត ប្រូតេអ៊ីន ផ្សេងៗដូចជា អង់ស៊ីម ដែលជាគ្រឿងម៉ាស៊ីនសំខាន់របស់កោសិកា។  មានប្រភេទ biomolecules ផ្សេងទៀតនៅក្នុងកោសិកា។
កោសិកាទាំងអស់មានលក្ខណៈស្រដៀងគ្នាជាច្រើន:
ជីដូនជីតាជារួមសកលលោកចុងក្រោយ
រូបភាពតូច| stromatolites Precambrian នៅក្នុងការបង្កើត Siyeh ឧទ្យានជាតិ Glacier ។ នៅឆ្នាំ 2002 ទស្សនាវដ្តីវិទ្យាសាស្រ្តក្នុងក្រដាសមួយដែល ធម្មជាតិ បានស្នើថាទាំងនេះ 3,5 Gya (អាយុពាន់លានឆ្នាំ) ទ្រង់ទ្រាយ geological មានហ្វូស៊ីល ពួកនិលវេត្រាណូ អតិសុខុមប្រាណ។  នេះបង្ហាញថាពួកគេគឺជាភស្តុតាងមួយនៃទម្រង់ជីវិតដែលត្រូវបានគេស្គាល់ដំបូងបំផុតនៅលើផែនដី។ បុព្វបុរសទូទៅចុងក្រោយបំផុត (LUCA) គឺជាអង្គការថ្មីៗបំផុតដែលគ្រប់សារពាង្គកាយទាំងអស់ដែលកំពុងរស់នៅលើផែនដី ចុះមក ។ ដូច្នេះវាគឺជា បុព្វបុរសធម្មតាបំផុត នៃជីវិតបច្ចុប្បន្នទាំងអស់នៅលើផែនដី។  LUCA ត្រូវបានប៉ាន់ប្រមាណថាបានរស់នៅប្រហែល 3,5 ទៅ 3,8 ពាន់លានឆ្នាំមុន (ជួនកាលនៅក្នុង យុគសម័យ Paleoarchean ) ។   ភស្តុតាងដំបូងបង្អស់សម្រាប់ ជីវិតនៅលើផែនដី គឺ ក្រា រកឃើញថាមាន biogenic នៅ 3,7 ពាន់លានឆ្នាំរូប ថ្ម metasedimentary រកឃើញនៅក្នុង ប្រទេសលោកខាងលិច Greenland និង គ្រែស្នែង microbial ហ្វូស៊ីល បានរកឃើញក្នុង 3,48 ពាន់លានដុល្លារឆ្នាំរូប ថ្មភក់ រកឃើញនៅក្នុង ភាគខាងលិចប្រទេសអូស្ត្រាលី ។   ថ្វីបើ 99 ភាគរយនៃប្រភេទសត្វទាំងអស់ដែលធ្លាប់រស់នៅលើភពនេះត្រូវបានគេប៉ាន់ស្មានថាជាផុតពូជក៏ដោយ បច្ចុប្បន្នមានជីវិតសត្វពាហនៈពី 10 ទៅ 14 លានប្រភេទនៅលើផែនដី។
ព័ត៌មានអំពីការអភិវឌ្ឍដំបូងនៃជីវិតរួមបញ្ចូលទាំងការបញ្ចូលពីវិស័យផ្សេងៗគ្នាជាច្រើនដូចជា ភូមិសាស្ត្រ និង វិទ្យាសាស្ត្រភព ។ វិទ្យាសាស្ត្រទាំងនេះផ្តល់ព័ត៌មានអំពីប្រវត្តិសាស្ត្រនៃផែនដីនិងការផ្លាស់ប្តូរដែលបានបង្កើតឡើងដោយជីវិត។  ទោះជាយ៉ាងណា, យ៉ាងខ្លាំងអំពីដើមផែនដីត្រូវបានបំផ្លាញដោយដំណើរការ geological រយៈពេលនៃ ការពេលវេលា ។
វិទ្យាស្ថានជាតិខេមរយានកម្ម
អ្នកស្រីកែវ ច័ន្ទបូរណ៍
៧ឧសភា២០១១
សារពាង្គកាយ
ជីដូនជីតាជារួមសកលលោកចុងក្រោយ
គ្រប់សារពាង្គកាយទាំងអស់ត្រូវបានចុះចេញពីជីដូនជីតាធម្មតាឬអាងហ្សែនដូនតា។ ភស្តុតាងសម្រាប់ការកើតជាទូទៅអាចត្រូវបានរកឃើញនៅក្នុងលក្ខណៈដែលត្រូវបានចែករំលែករវាងគ្រប់ភាវៈរស់ទាំងអស់។  នៅក្នុងសម័យលោកដាវីនភស្តុតាងនៃចរិតរួមត្រូវបានផ្អែកតែទៅលើការសង្កេតដែលអាចមើលឃើញនៃភាពស្រដៀងគ្នាផ្នែក morphologic ដូចជាការពិតដែលថាសត្វស្លាបទាំងអស់មានស្លាបសូម្បីតែអ្នកដែលមិនហើរ។
មានភ័ស្តុតាងរឹងមាំពីពន្ធុវិទ្យាថាគ្រប់សារពាង្គកាយទាំងអស់មានជីដូនជីតាតែមួយ។ ជាឧទាហរណ៍រាល់កោសិការស់រានមានជីវិតប្រើ អាស៊ីតនុយក្លីដ ជាសម្ភារៈសេនេទិចរបស់វានិងប្រើ អាស៊ីតអាមីណូដែល ជាធាតុផ្សំនៃ ប្រូតុង ។  គ្រប់សារពាង្គកាយទាំងអស់ប្រើ លេខកូដហ្សែន ដូចគ្នា (ដោយមានការប្រែប្រួលដ៏កម្រនិងអនីតិជនមួយចំនួន) ដើម្បី បកប្រែ លំដាប់អាស៊ីត nucleic acid ទៅជាប្រូតេអ៊ីន។  សកលលោកនៃលក្ខណៈទាំងនេះបង្ហាញយ៉ាងច្បាស់អំពីបុព្វហេតុទូទៅពីព្រោះការជ្រើសរើសលក្ខណៈជាច្រើនទាំងនេះហាក់ដូចជាមានលក្ខណៈបំពាន។  ការផ្ទេរហ្សែនផ្ដេក ធ្វើឱ្យវាកាន់តែពិបាកក្នុងការសិក្សាអំពីបុព្វបុរសសកលចុងក្រោយ។  ទោះជាយ៉ាងណាក៏ដោយការប្រើជាទូទៅនៃកូដហ្សែនដូចគ្នានុយក្លូដិតដូចគ្នានិងអាស៊ីតអាមីនដូចគ្នាធ្វើឱ្យបុព្វបុរសបែបនេះមានលទ្ធភាពច្រើនពេក។
ទីតាំងរបស់ root
រូបភាពតូច| LUCA បានប្រើប្រាស់ផ្លូវដែក អ័រអេលដុងដាហលឬអេតាថេលកូអេអេ ដើម្បី កាត់បន្ថយ កាបូន។ ទីតាំងជាទូទៅនៃការទទួលយកបានភាគច្រើនជា root នៃ មែកធាងនៃជីវិត គឺរវាង monophyletic ដែន បាក់តេរី និង clade បានបង្កើតឡើងដោយ អាកឃី និង ការី នៃអ្វីដែលត្រូវបានសំដៅដល់ថាជា«ដើមឈើប្រពៃណីនៃជីវិត "ដោយផ្អែកលើការសិក្សាម៉ូលេគុលជាច្រើន។      មួយជនជាតិភាគតិចតូចណាស់នៃការសិក្សាបានសន្និដ្ឋានខុសគ្នាគឺថាជា root គឺស្ថិតនៅក្នុងបាក់តេរីដែនទាំងនៅក្នុង phylum នេះ Firmicutes ឬថា phylum នេះ Chloroflexi គឺ basal ដើម្បី clade ជាមួយអាកឃីនិង eukaryotes និងនៅសល់នៃបាក់តេរីមួយដូចដែលបានស្នើឡើងដោយ Thomas Cavalier-Smith ។