cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
គណបក្សកម្ពុជានិយម
ទស្សនវិស័យ គោលបំណង និងគោលនយោបាយ
គណបក្សកម្ពុជានិយម មានគោលនយោបាយដោយកំណត់ គោលការណ៍នយោបាយ (ប្រាកដនិយម នីតិរដ្ឋ ប្រយោជន៍ជាតិ) គុណតម្លៃនយោបាយ (កសាងអនាគតថ្មីដើម្បីកម្ពុជា ជាតិ មាតុភូមិ និងប្រជាពលរដ្ឋ) និង មាគ៌ានយោបាយ (មិនប្រកាន់មនោគមវិជ្ជាឆ្វេង ឬស្ដាំ តែផ្ដោតលើស្មារតី គំនិត និងលទ្ធិកម្ពុជានិយម) មានជាអាទិ៍ ៖ ១- '''.	នីតិរដ្ឋ ប្រជាធិបតេយ្យសេរីពហុបក្ស ២- '''.	លើកស្ទួយការពារ គោរពសិទ្ធិមនុស្ស សមភាពយេនឌ័រ សមធម៌ខាងនយោបាយ-សេដ្ឋកិច្ច-សង្គមកិច្ច ៣- '''.	សីលធម៌សង្គម អហិង្សា ខ្មែរតែមួយ ផ្សះផ្សាជាតិ មិនយកខ្មែរណាជាសត្រូវ មិនគុំកួនសងសឹកខ្មែរ ៤- '''.	ទទួលខុសត្រូវក្នុងការដឹកនាំ តាមគោលការណ៍អភិបាលកិច្ចល្អ ៥- '''.	សេដ្ឋកិច្ចទីផ្សារសេរី ដើម្បីសង្គម។
ឯកសារយោង
ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:គណបក្សនយោបាយនៅកម្ពុជា
ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:គណបក្សនយោបាយ
ប្រាសាទណងឃូ
រូបភាពតូច ប្រាសាទនេះ ជាប្រាសាទមួយស្ថិតនៅលើកូនភ្នំកំពស់ប្រហែល៧០ម ចំងាយពីផ្លូវជាតិ៦៤ប្រហែល២គមទៅ៣គមតែប៉ុណ្ណោះ ហើយស្ថិតនៅក្នុងមួយដែលមានឈ្មោះថាណងឃូ បើយើងគិតលើស្ថតិគ្រួសារវិញនោះភូមិនេះគួរតែចំនុះអោយអង្គ្រងដែលស្ថិតក្នុងឃុំស្វាយលើ ស្រុកស្វាយលើ ខេត្តសៀមរាប។ បើយើងធ្វើដំណើរពីទីរួមស្រុកស្វាលើទៅកាន់កោះកែរត្រង់ចំនុចភូមិអង្គ្រងយើងបាត់ស្តាំនោះយើងនឹងឃើញកូនភ្នំជាច្រើនថែមទាំងចំការចន្ទី ចំការដំឡូងមីជាច្រើន ហើយពិបាកនឹងចំណាំកូនភ្នំដែលមានប្រាសាទទៀត តែមិនអីទេ យើងប្រើផែនទីមាត់វិញ សួរអ្នករស់នៅទីនេះទៅគេបានស្កាល់ប្រាសាទនេះហើយ, ព្រោះថាទីនេះពុំមានផ្លូវពិតប្រាកដឡើយចឹងហើយយើងអាចច្រឡំដោយុថាហេតុ ។ យើងអាចឃើញទេសភាពខៀវស្រងាត់ចំការស្រែរបស់បងប្អូនពលរដ្ឋហើយដើររុកព្រៃកូនភ្នំទៅកាន់ប្រាសាទនេះ ហើយប្រាសាទទៀតសោតមានលក្ខណៈសមសួនពូនកណ្តាលព្រៃជ្រៅនិងការបោះបង់ចោលវាតាំងពីសតវត្សទី១៥នៃគ.សរហូតដល់បច្ចុប្បន្ននេះ ហើយក្នុងសម័យសង្ក្រាមក៏ត្រូវបានគេបំផ្លាញយ់ាងដំណំទៀត ។ ប្រាសាទណងឃូត្រូវបានស្ថាបនាពីថ្មបាយក្រៀម ឥដ្ឋ និងថ្មភក់ ហើយមានកំពែងថ្មបាយក្រៀមព៏ទ្ធជុំវិញប្រហែល១០០ម គុណនឹង៥០ម ហើយនៅផ្នែកគោបុរៈទីរាងកាកបាទភ្ជាប់ដោយរោងថែវថ្មបាយក្រៀមស្លាបស្តាំឆ្វេងប្រហែល១០មម្ខាងៗ ចំនុចកណ្តាលមានយ៉សរសរថ្មភក់បាក់បែកអន្លើរៗ, ចំនុចកណ្តាលជាគោបុរៈទី២ដែលខ័នចែកតួប៉មមួយផ្នែកនិងទីធ្លាខាងមុខមួយផ្នែក គោបុរៈរាងជាកាកបាទដែរហើយមានសរសរថ្មភក់ធំៗឈរនៅដែលមានចាប់ជ្រីក្បាលសរសរផងដែរ ។ ចំណែកតួប៉មមួយដែលត្រូវបានស្ថាបនាពីឥដ្ឋដែលមានកំពស់ប្រហែល១០ម និងរាងប្លង់បាតបួនជ្រុងស្មើរប្រហែល២ម ហើយតួប៉មនេះត្រូវបានភ្ជាប់ដោយបណ្ឌបមួយ និងគោបុរៈទី១ ។ ដោយឡែកប្រាសាទនេះបែរមុខតំរង់ទៅទិសខាងកើត ទៅកាន់ជំរសលដីទំនាប។ ដោយការពិនិត្យលើការតុបតែងនោះ វាត្រូវបានគេស្ថាបនាឡើងនាចុុងសតវត្សទី១០ និងដើមសតវត្សទី១១ នៃគ.ស ដើម្បីឩទ្ទិសថ្វាយដល់សាសនាហិណ្ឌូ ។
ឯកសារ
ណងឃូ
បរមត្រៃលោកនាថ
បរមត្រៃលោកនាថ ( บรมไตรโลกนาถ ,    , Brahmatrailokanātha   ) ឬ ត្រៃលោក (១៤៣១-១៤៨៨) គឺជាស្តេចនៃអាណាចក្រអយុធ្យា ពីឆ្នាំ១៤៤៨ ដល់ ១៤៨៨ ។ ព្រះអង្គ​ជា​ស្តេច​មួយ​អង្គ​ក្នុង​ចំណោម​ស្តេច​ជាច្រើន​អង្គ​ដែល​បាន​គ្រងរាជ្យជា ស្តេចដំរីស ( พระเจ้าช้างเผือก   ) ទ្រង់គឺជាស្តេចថៃដំបូងគេដែលមាន "អភិជន" ឬ ដំរីស ដែលយោងទៅតាមជំនឿព្រហ្មញ្ញ គឺជា "សញ្ញាដ៏រុងរឿង និងរីករាយ" ។  រជ្ជកាល​របស់​ទ្រង់​ត្រូវ​បាន​គេ​ស្គាល់​ផង​ដែរ​សម្រាប់​កំណែ​ទម្រង់​យ៉ាង​ធំ​នៃ​ការិយាធិបតេយ្យ​ថៃ​និង​យុទ្ធនាការ​ដ៏​ជោគជ័យ​ប្រឆាំង​នឹងឡានណា ។ ព្រះអង្គ​ក៏​ត្រូវ​បាន​គេ​គោរព​ថា​ជា​ស្តេច​ដ៏​អស្ចារ្យ​បំផុត​មួយ​របស់​ប្រទេស​ថៃ។
ម៉ានីវណ្ណ ផានីវង្ស
ក្នុង​អំឡុង​ពេល​នៃ​ការ​ដួល​រលំ​នៃ​ទីក្រុង​ភ្នំពេញ អ្នក​ស្រី​បាន​ជ្រកកោន​នៅ​ស្ថានទូត​បារាំង។  កាលពីថ្ងៃទី១៨ ខែមេសា ខ្មែរក្រហមបានបញ្ជាឱ្យពលរដ្ឋខ្មែរទាំងអស់ដែលបានភៀសខ្លួននៅក្នុងស្ថានទូតបារាំង ក្រៅពីស្ត្រីដែលរៀបការជាមួយជនជាតិបារាំងឱ្យចាកចេញពីស្ថានទូត ឬពួកគេនឹងចូលកាន់កាប់ស្ថានទូត ព្រះនាងត្រូវបានបដិសេធសិទ្ធិជ្រកកោនណាមួយ។  ក្នុង​ចំណោម​អ្នក​ដែល​ត្រូវ​បាន​បណ្ដេញ​ចេញ​នោះ មាន​ព្រះ​អង្គ​ម្ចាស់​ក្សត្រិយ៍ ម៉ម ម៉ានីវណ្ណ ផានីវង្ស រួម​ជា​មួយ​នឹង​លោក ឃី តាំងលឹម រដ្ឋមន្ត្រី​ក្រសួង​ហិរញ្ញវត្ថុ និង​លោក លឿង ណាល់ រដ្ឋមន្ត្រី​ក្រសួង​សុខាភិបាល។
ឯកសារយោង
ព្រះអង្គត្រូវបានខ្មែរក្រហមសម្លាប់នៅខែ មេសា ឆ្នាំ១៩៧ ៥។
ព្រះអង្គត្រូវ​បាន​ខ្មែរក្រហម​សម្លាប់​នៅ​ខែ​មេសា ឆ្នាំ​១៩៧
ខាទូម
ខាទូម ឬ ខាទុម គឺជារដ្ឋធានីនៃ ប្រទេសស៊ូដង់ ។ ជាមួយនឹងចំនួនប្រជាជន៥ ២៧៤ ៣២១ នាក់ តំបន់ទីប្រជុំជនរបស់វាគឺធំជាងគេនៅស៊ូដង់។ វាមានទីតាំងនៅចំណុចប្រសព្វ នៃ នីលស ដែលហូរភាគខាងជើងពី បឹងវិចតូរីយ៉ា និង នីលខៀវ ដែលហូរទៅខាងលិចពី បឹងតាណ្ណា ក្នុងប្រទេសអេត្យូពី ។ កន្លែងដែលនីល្ស៍ទាំងពីរជួបគ្នាត្រូវបានគេស្គាល់ថា អល់-ម៉ូក្រាន់ ឬ អល់-ម៉ូខ្វ្រាន់ ( المقرن ; អង់គ្លេស៖ "ប្រសព្វ")។ ពីទីនោះទន្លេនីល បន្តទៅភាគខាងជើងឆ្ពោះទៅប្រទេសអេហ្ស៊ីប និង សមុទ្រមេឌីទែរ៉ាណេ ។
បែងចែកដោយផ្នែកទាំងពីរនៃទន្លេនីល ទីក្រុងខាទូម គឺជាទីក្រុងត្រីភាគីដែលមានប្រជាជនប៉ាន់ប្រមាណជាងប្រាំលាននាក់ ដែលរួមមាន ខាទូមយ៉ាងត្រឹមត្រូវ និងភ្ជាប់ដោយស្ពានទៅ ខាទូមខាងជើង ( الخرطوم بحري ) និង អូមដឺម៉ាន់ ( أم درمان ) ទៅខាងលិច។
ខាទូម ត្រូវបានបង្កើតឡើងក្នុងឆ្នាំ១៨២១ ដែលជាផ្នែកមួយនៃប្រទេសអេហ្ស៊ីប ភាគខាងជើងនៃទីក្រុងបុរាណស៊ូប្បា ។ ខណៈពេលដែលចក្រភពអង់គ្លេសបានប្រើអំណាចលើអេហ្ស៊ីប វាបានចាកចេញពីការគ្រប់គ្រងរបស់ស៊ូដង់ទៅវារហូតដល់កងកម្លាំងម៉ាឌីស បានកាន់កាប់ទីក្រុងខាទូម។ អង់គ្លេសបានព្យាយាមជម្លៀសយោធភូមិភាគអង់គ្លេស-អេហ្ស៊ីបពីប្រទេសស៊ូដង់ ប៉ុន្តែការឡោមព័ទ្ធទីក្រុងខាទូម ក្នុងឆ្នាំ១៨៨៤ បានបណ្តាលឱ្យមានការដណ្តើមយកទីក្រុងដោយកងកម្លាំងម៉ាឌីស និងការសម្លាប់រង្គាលនៃយោធភូមិភាគអង់គ្លេស-អេហ្ស៊ីប។ នៅឆ្នាំ១៨៩៨ វាត្រូវបានកាន់កាប់ឡើងវិញដោយកងកម្លាំងអង់គ្លេស និងជាកន្លែងអាសនៈរបស់រដ្ឋាភិបាលអង់គ្លេស-អេហ្ស៊ីប ស៊ូដង់ រហូតដល់ឆ្នាំ១៩៥៦។
នៅឆ្នាំ១៩៥៦ ទីក្រុងនេះត្រូវបានគេកំណត់ថាជារដ្ឋធានីនៃប្រទេសស៊ូដង់ឯករាជ្យមួយ។ ចំណាប់ខ្មាំងបីនាក់ត្រូវបានសម្លាប់ក្នុងអំឡុងពេលការវាយប្រហារលើស្ថានទូតអារ៉ាប៊ីសាអូឌីតនៅទីក្រុងខាទូម ក្នុងឆ្នាំ១៩៧៣ ។
ក្នុង​ឆ្នាំ២០០៨ ចលនា​យុត្តិធម៌ និង​ សមភាព ​បាន​ចូល​រួម​ក្នុងការប្រយុទ្ធគ្នា ​ក្នុង​ទីក្រុង​ជាមួយកងកម្លាំងប្រដាប់អាវុធស៊ូដង់ ដែល​ជា​ផ្នែក​មួយ​នៃសង្រ្គាមនៅដាហ្វួរ ។ ការសម្លាប់រង្គាលនៅខាទូម បានកើតឡើងក្នុងឆ្នាំ២០១៩ កំឡុងបដិវត្តស៊ូដង់ ។ ទីក្រុងនេះបានមើលឃើញការប្រយុទ្ធយ៉ាងទូលំទូលាយក្នុងអំឡុងពេលការប៉ះទង្គិចនៅស៊ូដង់ឆ្នាំ២០២៣ រវាងកងកម្លាំងប្រដាប់អាវុធ និង កងកម្លាំងគាំទ្ររហ័ស (RSF) ដែលប៉ះពាល់ដល់អាកាសយានដ្ឋានអន្តរជាតិខាទូម និងទីតាំងសំខាន់ៗផ្សេងទៀត។
ខាទូម គឺជាមជ្ឈមណ្ឌលសេដ្ឋកិច្ច និងពាណិជ្ជកម្មមួយនៅអាហ្វ្រិកខាងជើង ដែលមានផ្លូវដែកពីច្រកចូលស៊ូដង់ និង អេល-អូបែ្បដ ។ វាត្រូវបានបម្រើដោយអាកាសយានដ្ឋានអន្តរជាតិខាទូម ហើយ អាកាសយានដ្ឋានអន្តរជាតិខាទូមថ្មី កំពុងសាងសង់។ ស្ថាប័នជាតិ និងវប្បធម៌ជាច្រើនស្ថិតនៅក្នុងទីក្រុងខាទូម និងតំបន់ទីប្រជុំជនរបស់ខ្លួន រួមទាំង សារមន្ទីរជាតិស៊ូដង់ សារមន្ទីរសំណាក់ខាលីហ្វា សាកលវិទ្យាល័យខាទូម និង សាកលវិទ្យាល័យវិទ្យាសាស្ត្រ និងបច្ចេកវិទ្យាស៊ូដង់ ។
កងចក្រ
កងចក្រ ឬ ចក្រាវុធ''' នាមសព្ទ (ម.ព ចក្រាយុធ)
ចក្រាយុធ នាមសព្ទ (សំ.; បា.ចក្កាវុធ) អ្នកមានចក្រជាអាវុធ (ព្រះវិស្ណុះ)
ចំណាំ
ដោយពាក្យចក្រាយុធ ឬ ចក្រាវុធ ពលរដ្ឋខ្មែរទូទៅតែងហៅថា កងចក្រ ក៏បាន ដោយភាសា ឥណ្ឌាហៅថា ចក្រា (Eng : Chakram)
ទឹកចត់
ទឹក​ចត់ ឬ ទឹក​អម្ចត់ ទឹក​មាន​រស​ចត់ គឺ​ទឹក​ជ្រលក់​ចីវរ​របស់​ពួក​បព្វជិត​ក្នុង​ព្រះ​ពុទ្ធ​សាសនា ។
បញ្ជីវត្តពុទ្ធសាសនានៅកម្ពុជា
ពោធិ៍សាត់
ឈ្មោះវត្តនៅស្រុកមេសាង
ឃុំទ្រា (ស្ទោង)
($ Commune) ស្ថិតនៅក្នុង ស្រុកស្ទោង ខេត្តកំពង់ធំ មាន ភូមិ÷
ព្រំប្រទល់នៃ
ឃុំសំព្រោជ
($ Commune) ស្ថិតនៅក្នុង ស្រុកស្ទោង ខេត្តកំពង់ធំ មាន ភូមិ÷ 1 	06081201 	ក្រសាំងជ្រុំត្បូង 	Krasang Chrum Tboung 	លេខប្រកាស ៤៩៣ ប្រ.ក 2 	06081202 	ក្រសាំងជ្រុំជើង 	Krasang Chrum Cheung 	លេខប្រកាស ៤៩៣ ប្រ.ក 3 	06081203 	ត្នោតគម 	Tnaot Kom 	លេខប្រកាស ៤៩៣ ប្រ.ក 4 	06081204 	សំព្រោជ 	Samprouch 	លេខប្រកាស ៤៩៣ ប្រ.ក 	កែឈ្មោះសំព្រោចទៅ សំព្រោជ 5 	06081205 	គោកស្នាយ 	Kouk Snay 	លេខប្រកាស ៤៩៣ ប្រ.ក 6 	06081206 	ពៃ 	Pey 	លេខប្រកាស ៤៩៣ ប្រ.ក 7 	06081207 	ចំបក់ខ្ពស់ 	Chambak Khpos 	លេខប្រកាស ៤៩៣ ប្រ.ក 8 	06081208 	ត្រាចជ្រុំ 	Trach Chrum 	លេខប្រកាស ៤៩៣ ប្រ.ក 9 	06081209 	ពភ្លូក 	Pophluk 	លេខប្រកាស ៤៩៣ ប្រ.ក 	កែឈ្មោះស្រៈពភ្លូកទៅ ពភ្លូក 10 	06081210 	អំពិល 	Ampil 	លេខប្រកាស ៤៩៣ ប្រ.ក 11 	06081211 	មឈាយ 	Mochheay 	លេខប្រកាស ៤៩៣ ប្រ.ក 12 	06081212 	ដូនល្អ 	Doun L'a 	លេខប្រកាស ៤៩៣ ប្រ.ក 13 	06081213 	ប្រដិត 	Pradet 	លេខប្រកាស ៤៩៣ ប្រ.ក 14 	06081214 	ល្វា 	Lvea 	លេខប្រកាស ៤៩៣ ប្រ.ក 15 	06081215 	អូររំចេក 	Ou Rumchek 	លេខប្រកាស ៤៩៣ ប្រ.ក 16 	06081216 	អំពៅព្រៃ 	Ampov Prey 	លេខប្រកាស ៤៩៣ ប្រ.ក 17 	06081217 	ស្លាក់ក្រាញ់ 	Slak Kranh 	លេខប្រកាស ៤៩៣ ប្រ.ក
ព្រំប្រទល់នៃ East 	ឃុំ បន្ទាយស្ទោង ស្រុកស្ទោង West 	ឃុំ ពាមបាង ស្រុកស្ទោង South 	ឃុំ ចំណាក្រោម ស្រុកស្ទោង North 	ឃុំ កំពង់ចិនត្បូង ឃុំ ទ្រា ស្រុកស្ទោង
ថៃសម័យបុរេប្រវត្តិ
ថៃបុរេប្រវត្តិត្រូវសើរើត្រឡប់ទៅកាន់ ១០០០០០០ ឆ្នាំកន្លងទៅហើយរាប់ចាប់ពីបាសាណីភូត និង ប្រដាប់ប្រដាថ្ម ដែលបានរកឃើញនៅថៃភាគខាងជើង និងខាងលិច។ នៅឯស្ថានីយ៍បុរាណវិទ្យានៅលំបាង ថៃភាគខាងជើង បាសាណីភូត ហូម៉ូអេរ៉ិចទូស មនុស្សលំបាង ចុះកាលកំណត់ត្រឡប់ទៅ ១០០០០០០ - ៥០០០០០ ឆ្នាំ ត្រូវបានគេរកឃើញ។ ឧបករណ៍ថ្មជាច្រើនត្រូវបានគេរកឃើញយ៉ាងច្រើននៅ កញ្ចនបុរី ឧបល្បរាជធានី នគរឝ្រីធម្មរាជ និង លពបុរី។ គំនូរគុហាភ្នំសម័យបុរេប្រវត្តិមួយចំនួនក៏ត្រូវបានគេរកឃើញនៅតំបន់ទាំងនោះដែរ ដែលចុះកាលកំណត់មានអាយុកាល ១០០០០ឆ្នាំ។
ដើមយុគថ្ម
យុគថ្មបំបែកក្រោម (ស្រទាប់ក្រោម) គឺជាការបែងចែកតូចមួយមុនគេបង្អស់នៃយុគថ្មបំបែក រឺ យុគថ្មបុរាណ។The Lower Palaeolithic is the earliest subdivision of the Palaeolithic or Old Stone Age. វាអូសបន្លាយពេលចាប់ពីរង្វង់ ២,៥ លានឆ្នាំកន្លងទៅ នៅពេលដែលសិប្បកម្មនិងការប្រើប្រាស់ឧបករណ៍ថ្មដំបូងដោយពួកមនុស្សរូប (មហាពានរ) ដែលលេចឡើងក្នុងកំណត់ត្រាបុរាណវត្ថុវិទ្យា រហូតដល់រង្វង់ ១២០០០០ ឆ្នាំកន្លងទៅនៅពេលដែលមានការផ្លាស់ប្ដូរវិវត្តនិងបច្ចេកវិទ្យាសំខាន់ៗបានប្រើនៅក្នុងសម័យយុគថ្មបំបែកមជ្ឈិម។It spans the time from around 2.5 million years ago, when the first craft and use of stone tools by hominids appears in the archaeological record, until around 120,000 years ago when important evolutionary and technological changes ushered in the Middle Palaeolithic.
ប្រភេទដំបូង
ពួកមនុស្សរូបដំបូងបង្អស់ ជាអូម៉ូ អេរ៉ិចទុស និងអាចទទួលស្គាល់ជាមនុស្ស លេចឡើងក្នុងកំណត់ត្រាបុរាណវិទ្យា រវាង ១០០០០០០ - ៥០០០០០ ឆ្នាំកន្លងមក។ The earliest hominids, known as Homo erectus and recognisable as human, appear in the archaeological record between 1,000,000-500,000 years ago. បានចែកប្រភេទក្នុងតំបន់ដោយបាសាណីភូត មនុស្សលំបាង។Locally typified by the fossil, Lampang Man.
ប្រហែល ១០០០០០០ ឆ្នាំកន្លងទៅ អូម៉ូ អេរ៉ិចទុស បានបំលាស់មកអាស៊ីតាំងពីអាភ្វ្រិកមក ដែលជាទីដែលគេមានដើមកំណើត។ About 1,000,000 years ago, Homo erectus moved to Asia from Africa, where it had originated. ការប្រើនិងគ្រប់គ្រងភ្លើងរបស់ពួកគេជាឧបករណ៍សំខាន់មួយក្នុងមធ្យោបាយចិញ្ចឹមពោះរបស់អ្នកប្រមាញ់-ប្រមូលផល។Its use and control of fire was an important tool in its hunter-gatherer means of subsistence. លលាដ៍ក្បាលរបស់ អូម៉ូ អេរ៉ិចទុស តូចជាង និង ក្រាស់ជាងពួកមនុស្សលោកសម័យទំនើប។Homo erectus's  skull was smaller and thicker than that of modern human beings. គេបានរស់នៅក្នុងមាត់រូងភ្នំក្បែរស្ទឹងទន្លេ រឺ ទីកន្លែងដែលមានទឹកផ្សេងៗទៀត។It lived in the mouth of caves near streams or other water supplies. សត្រូវធម្មជាតិសំខាន់របស់គេនោះរួមមានស្វានយក្ស ស្វានសេណេស៊ីស ខ្លាចង្កូមកោប ស្វាក្រហម និង ខ្លាឃ្មុំពពាលយក្ស។Its main natural enemies included the giant hyena Hyaena senesis, the sabre-toothed tiger, the orang-utan, and the giant panda.
នៅឆ្នាំ១៩៩៩ សមស័ក្ដិ ព្រហ្មនកិតបានអះអាងបានរកឃើញបំណែកលលាដ៍នៃ អូម៉ូ អេរ៉ិចទុស នៅកោះគា លំបាង ទោះយ៉ាងណា ពួកអ្នកប្រាជ្ញភាគច្រើនមិនបានទទួលស្គាល់វត្ថុគំហើញទាំងនេះថាគួរឱ្យជឿបាន។In 1999, Somsak Pramankit claimed to have found skull fragments of Homo erectus in Ko Kha, Lampang, though most scholars do not recgonise these finds as credible. វាអាចយកទៅប្រៀបធៀបនឹងបាសាណីភូតលលាដ៍នៃមនុស្សសង្គីរ៉ាន២ បានរកឃើញនៅជ្វា (មនុស្សជ្វា) ដែលមានអាយុកាល ៤០០០០០ - ៨០០០០០ កន្លងមក ដូចគ្នានឹងមនុស្សប៉េកាំង។It was comparable to the skull fossils of Sangiran II Man found in Java, (Java man), which is 400,000 - 800,000 years old, as well as Peking Man. វត្ថុបុរាណថ្មចុះកាលបរិច្ឆេទ ៤០០០០ ឆ្នាំកន្លងទៅហើយ ដែលបានរកឃើញនៅជំរកក្រំថ្មថាំលង នៅមែហុងសាន។Stone artefacts dating to 40,000 years ago have been found at Tham Lod Rockshelter in Mae Hong Son.
ទំនាក់ទំនងទៅនឹងមនុស្សថៃទំនើប
ពួកទៃយទំនើបមិនមែនកូនចៅនៃមនុស្សលំបាង។Modern Thais are not descendants of Lampang Man. Genetic research supports this assertion. Geneticists have proved that there was no inter-breeding between modern human immigrants to Southeast Asia and Homo erectus, affirming that the Thai descended from Africans in accordance with the Recent single-origin hypothesis.
យុគថ្មថ្មី
Recent archaeological excavations suggests that domesticated rice was introduced to central Thailand by immigrating rice farming societies about 4000 B.P.
ការផ្សាំងសត្វ
Neolithic culture appeared in many parts of Thailand, Mae Hong Son, Kanchanaburi, Nakhon Ratchasima, Ubon Ratchathani about 9000 BCE. People pioneered wild cereal use, which then evolved into true farming. For peninsular Thailand evidence of rice agriculture exists from 2500 - 2200 B.P. However, the possibility of an early presence of rice agriculture in southern-peninsular Thailand has recently been discussed by scholars
Early Neolithic farming was limited to a narrow range of crops, both wild and domesticated, which included betel, bean, pea, nut, pepper, cucumber and domesticated cattle and pigs. The establishment of permanently or seasonally inhabited settlements, and the use of pottery.
In Southeast Asia, the independent domestication events led to their own regionally-distinctive Neolithic cultures which arose completely independent of those in other parts of the world.
តំណាំងលំនៅសម័យថ្មរំលីងនៅប្រទេសថៃ
Spirit Cave (ถ้ำผีแมน) is an archaeological site in Pang Mapha District, Mae Hong Son Province, northwestern Thailand. It was occupied from 9000 to 5500 BCE by Hoabinhian hunter-gatherers from North Vietnam. The site is at an elevation of 650 m. above sea level on a hillside overlooking the Salween River.
Lang Kamnan Cave is an archaeological site in Muang District, Kanchanaburi Province, and is on a limestone upland, facing northeast and 110 m above sea level. The cave is about 4 km from the Khwae Noi River. By analysing the faunal remains in the cave, the cave is believed to be one of the many temporary camps of the seasonally mobile hunter-gatherers. It was occupied from Late Pleistocene to Early Holocene.
Wang Bhodi (วังโพธิ) is an archaeological site in Sai Yok District, Kanchanaburi Province, western Thailand. Dating from 4500 to 3000 BCE. Since World War II, many stone tools have been found in the caves and along the rivers in this region.
Ban Chiang (บ้านเชียง) is an archaeological site in Nong Han District, Udon Thani Province. Dating of the artefacts using the thermoluminescence technique resulted in 4420-3400 BCE dates. The oldest graves found contain no bronze and are therefore from a Neolithic culture, the most recent ones are from the Iron Age.
Khok Phanom Di is in southeast Thailand near the flood plain of the Bang Pakong River in Chonburi Province. This site was populated from 2000-1500 BCE. Seven mortuary phases were identified in the excavation, including 154 graves, yielding abundant archaeological remains, such as fish, crab, hearths, post holes, and the burials of adults and infants. By analysing the change in mortuary practices and the isotopes of strontium, carbon, and oxygen found within dental remains, archaeologists have examined the possibility of integration between an inland agriculture with the coastal hunter-gathers of Khok Phanom Di. The isotopic studies showed that in earlier phases, the female inhabitants in the site were immigrants from both inland and coastal areas, while males were raised locally. The localisation of the immigrants occurred during phase 4 and later, with rice growing increased in the same period.
Khao Rakian is in Rhattaphum District, Songkhla Province, peninsular Thailand. The cave was excavated in 1986 by the Fine Arts Department and revealed Neolithic ceramics, stone tools, and human skeletal remains.
យុគស្ពាន់ និង សំរឹទ្ធិ
The Bronze Age was a period in civilisation's development when the most advanced metalworking consisted of techniques for smelting copper and tin from naturally occurring outcroppings of ore, and then alloying those metals to cast bronze. There are claims of an earlier appearance of tin bronze in Thailand in the 5th millennium BCE.
តំណាំងលំនៅយុគសំរឹទ្ធិនៅថៃ
In Ban Chiang, bronze artefacts have been discovered dating to 2100 BCE. The earliest grave was about 2100 BCE, the most recent about 200 CE. The evidence of crucibles and bronze fragments have been found in this area. The bronze objects include ornaments, spearheads, axes and adzes, hooks, blades, and little bells.
១៧០០ ឆ្នាំកន្លងទៅ: យុគដែក
The Iron Age was the stage in the development of people in which tools and weapons whose main ingredient was iron were prominent. People made tools from bronze before they figured out how to make them from iron because iron's melting point is higher than that of bronze or its components. The adoption of this material coincided with other changes in some past societies, often including differing agricultural practices, religious beliefs and artistic styles, although this was not always the case.
Archaeological sites in Thailand, such as None Nok Tha, Lopburi Artillery centre, Ong Ba Cave and Ban Don Ta Phet show iron implements in the period between 3,400-1,700 years ago
តំណាំងលំនៅយុគដែកនៅថៃ
Non Nok Tha (โนนนกทา) is an archaeological site in Phu Wiang District, Khon Kaen Province, northeastern Thailand, dating from 1420 to 50 BCE.
Lopburi Artillery centre (ศูนย์กลางทหารปืนใหญ่) is an archaeological site in Mueang District, Lopburi Province, northeastern Thailand, dating from 1225 to 700 BCE.
Ban Don Ta Phet (บ้านดอนตาเพชร) is an archaeological site in Phanom Thuan District, Kanchanaburi Province, western Thailand, dating from 24 BCE to 276 CE. Many artefacts found in a 4th-century cemetery provide evidence of trade relations with India, Vietnam, and the Philippines. Such artefacts include flat hexagonal shaped carnelians, small stone figurines of lions and tigers, and various metallic vessels.
ឯកសារយោង
9.Halcrow, S., Tayles, N., Inglis, R., Higham, C., Carver, M. (2012). Newborn twins from prehistoric mainland Southeast                 Asia: birth, death and personhood. Antiquity, 86 (333).
External links
ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ថៃ
​ខេត្តកំពង់ចាម
ឈ្មោះ​ខេត្តកំពង់ចាម មិនមាន​ពាក់ព័ន្ធ​នឹង​ជនជាតិខ្មែរ​អ៊ីស្លាម​ឡើយ​។ ប៉ុន្តែ​វា​បានកើត​ចេញពី​ការវិវត្តន៍​នៃ​ពាក្យ​ក្លាយ កំពង់​រង់ចាំ​។ ក្នុង​គោលដៅ​រម្លឹក​ប្រវត្តិ​នៃ​ឈ្មោះ​ខេត្ត ដែល​ញែក​ដាច់​គ្នា​ពី​ខេត្ត​ត្បូងឃ្មុំ ដោយ​ទន្លេមេគង្គ​នោះ អាជ្ញាធរខេត្ត​កំពង់ចាម​បាន​សាងសង់​រូបសំណាក​មួយចំនួន​ដើម្បី​ពន្យល់​ប្រវត្តិ​នៃ​ខេត្ត​មួយ​នេះ​។​ ជា​រូបសំណាក​ដែល​តំណាង​អ្នកជំនួញ​ផង ប្រជាជន​សាមញ្ញ​ផង ដែល​នៅ​ជុំគ្នា​នៅ​កំពង់​មាត់ទឹក មុននឹង​ចេញដំណើរ​ទៅ​កន្លែង​នានា​។ ពីព្រោះ​ថាបើ​យោងតាម​ឯកសារ ក្រុង​កំពង់ចាម ដើមឡើយ​គឺជា​ដី​កោះ ដែលជា​កន្លែង​សំចត​នៃ​សំពៅ និង​ទូកក្តោង​។ នៅក្រោម​រូបសំណាក​ចំនួន សុទ្ធ​តែមាន​ឆ្លាក់​ប្រវត្តិ​នៃ​ឈ្មោះ​ខេត្តកំពង់ចាម ដែល​សារព័ត៌មាន​ថ្មីៗ សូម​ដកស្រង់​ទាំងស្រុង​៖ កំពង់ចាម ក្លាយ​ពី​ពាក្យ​កំពង់​រង់ចាំ​។ ដោយសារ​ភាសា​និយាយ​ពាក្យ​ថា រង់ចាំ អាច​ជំនួស​ពាក្យ​ថា ចាំ ទើប​ប្រជាជន​រស់នៅ​ទីនេះ ទម្លាប់​ហៅ​តៗ​គ្នា​ថា កំពង់​ចាំ​។ កំពង់​ចាំ គឺជា​កន្លែង​មួយ​នៅក្បែរ​មាត់ទឹក ដែល​គេ​ចាំ​គ្នា ដើម្បី​ធ្វើដំណើរ​បន្ត​ឆ្ពោះទៅកាន់​ទីណា​មួយ ឬ​តំ​ពន់​ណាមួយ​ទៀត​។ ដូចនេះ​គេ​បាន​ប្រើពាក្យ​និយាយថា កំពង់​ចាំ​។ ក្រោយមក ច្រើន​តំណ​ទៀត ពាក្យ​ក្លាយទៅជា​ពាក្យ​កំពង់ចាម ដោយហេតុថា ជនជាតិ​មួយចំនួន មក​ប្រាស្រ័យ​ទាក់ទង​គ្នា នៅទីនេះ អាន ឬ​និយាយ​មិន​ច្បាស់​ពាក្យ​នេះ ក៏​ក្លាយទៅជា​ពាក្យ កំពង់ចាម​។ ក្រោយមក​ប្រជាជន​ចេះតែ​ប្រមូលផ្តុំ​គ្នាច្រើន មក​រស់នៅ​ទីនេះ នាំគ្នា​បង្កើតជា​មជ្ឈមណ្ឌល​ពាណិជ្ជកម្ម​ផ្លូវទឹក​យ៉ាងសំខាន់​នៅ​សម័យ​នោះ ហើយ​ពាក្យ​កំពង់​រង់ចាំ ក៏​ក្លាយជា​កំពង់​ចាំ និង​បន្ទាប់មក​គឺជា កំពង់ចាម​រហូតដល់​សព្វថ្ងៃ​។
បញ្ជាក់​៖ នៅ​សម័យ​នោះ កំពង់ចាម ជា​ដី​កោះ ឬ​ជា​ទួល​ដែលជា​កន្លែង​សំចត មាន​សំពៅ ទូកក្តោង ដើម្បី​ចាំ​គ្នា​តែប៉ុណ្ណោះ យូរៗ​ទៅ​គេ​នាំគ្នា​និយាយ​តៗ​គ្នា​។​ឈ្មោះ​កំពង់ចាម មិនមាន​ពាក់ព័ន្ធ​នឹង​ជនជាតិភាគតិច រស់នៅ​តាម​ដង​ទន្លេ​ទេ​៕
ខេមបូឌា អ៊ែរវ៉េ
ក្រុមហ៊ុន ខេមបូឌា អ៊ែរវ៉េ ខូអិលធីឌី ដែលប្រតិបត្តិការជា ក្រុមហ៊ុនអាកាសចរណ៍ ខេមបូឌា អ៊ែរវ៉េ គឺជាក្រុមហ៊ុនអាកាសចរណ៍ពេញលេញមួយដែលមានមូលដ្ឋាននៅ ទីក្រុងភ្នំពេញ នៃ ប្រទេសកម្ពុជា ។ ពាក្យស្លោករបស់ក្រុមហ៊ុនគឺ ស្លាបហោះនៃកម្ពុជា (The Wings of Cambodia)។
ប្រវត្តិសាស្ត្រ
នៅចុងខែសីហា ឆ្នាំ២០១៩ ក្រុមហ៊ុន ខេមបូឌា អ៊ែរវ៉េ បម្រើជើងហោះហើរចំនួន៨ ពីមជ្ឈមណ្ឌលរបស់ខ្លួនក្នុងទីក្រុងភ្នំពេញទៅកាន់ខេត្តសៀមរាប និងក្រុងព្រះសីហនុសម្រាប់ជើងហោះហើរក្នុងស្រុក ហើយសម្រាប់ជើងហោះហើរអន្តរជាតិគឺទៅកាន់ម៉ាកាវ តៃប៉ិ និងតាជុង (ទាំងនៅតៃវ៉ាន់សម្រាប់ជើងហោះហើរធម្មនុញ្ញ), បាងកក ( អាកាសយានដ្ឋានសុវណ្ណភូមិ) និងហ្វូចូវ (ចិនដីគោក)។
កងនាវា
alt=Cambodia Airways A319-100 in Macau International Airport (2018).|រូបភាពតូច| ខេមបូឌា អ៊ែរវ៉េ អេ ៣១៩-១០០ នៅអាកាសយានដ្ឋានអន្តរជាតិម៉ាកាវ (២០១៨) គិតត្រឹមខែមីនា ឆ្នាំ២០២៣ កងយន្តហោះខេមបូឌា អ៊ែរវ៉េ មានយន្តហោះដូចខាងក្រោម៖
ទស្សនៈវិទ្យា
A
B C D
E
F
G
H
I
J
K
L
M
N
O
P
Q
R
S
T
U
W
X
Y
Z
អគ្គស្សត្យ
ព្រាហ្មណ៍អគ្គស្សត្យ ជាស្វាមីនៃព្រះនាងយសោមទិ ដែលមានបុត្រមួយព្រះអង្គ ព្រះនាម ស្រីនរេន្ទ្រវម៌្ម ដែលក្សត្រអង្គនេះគឺជាក្សត្របុរីណាមួយក្នុងសម័យចេនឡាទឹកលិច។
ពង្សាវតារ
តាម​សិលា​ចារឹកព្រះបាទ​ បាន​បញ្ជាក់​ថាព្រះ​បាទមហីបតិវម៌្មទ្រង់​មាន​បុត្រី​មួយ​ព្រះ​អង្គ គឺ​ព្រះ​នាងឥន្ទ្រទេវី ដែល​ត្រូវជា​ព្រះ​មាតា​របស់​ព្រះបាទ​យសោវម៌្មទី១ ​ក៏​ប៉ុន្ដែ​មិន​បាន​បញ្ជាក់​ថា​ តើ​ព្រះ​អង្គ​មាន​រាជបុត្រ​មួយ​អង្គ​ដែរ​ឬ​ក៏​អត់​ទេ? ដូច្នេះ គ្មាន​រជ្ជទាយាទ​មួយ​អង្គ​ណា​ទេ​នៅ​រាជបល្លង្ក​កម្ពុជា​ពេល​ដែល​ព្រះបាទ​ជយវម៌្មទី៣​ យាង​មក​ពី​កោះ​ជ្វា។ ប្រាកដណាស់ថារាជវង្សវ្យាធបុរ និងសម្ភុបុរ ជាគ្រួសារតែមួយ ជាងសាច់តាមខ្សែព្រះមាតា ហើយមានទំនាក់ទំនងល្អរវាងគ្នានិងគ្នា តាំងតែពីពេលដែលបែកគ្នាជាពីរមកម៉្លេះ។​ ដោយហេតុនេះយើងអាចសន្និដ្ឋានថា ប្រទេស​ទាំងពីរបែកគ្នាអាចជាការបែងចែកទឹកដីគ្នា គ្រប់គ្រងដោយមានការយោគយល់គ្នាទៅវិញទៅមក​រវាងបងប្អូន ហើយបើទោះជាការបែកបាក់គ្នានេះ បណ្តាលមកពីអំពើហិង្សា ណាមួយក្តី ក៏អំពើហិង្សានោះ​ឆាប់រលត់បាត់ទៅវិញ ព្រោះមិនបាន ២៥ ឆ្នាំផង ក្រោយពីបែកគ្នា ក្សត្រប្រទេសទំាងពីរបានរៀបចំភ្ជាប់ ចំ​ណងអាពាហ៍ពិពាហ៍នឹងគ្នា។ សិលាចារឹកព្រះបាទបានឲ្យដឹងថា ព្រះបាទស្រីបុស្ករាក្សដែលជាប់ខ្សែស្រ​ឡាយជាមួយនឹងស្តេចនៃអនិន្ទិតបុរ បានក្លាយជាព្រះរាជានៃសម្ភុបុរ ហើយទ្រង់ត្រូវជាព្រះបិតារបស់​ព្រះបាទរាជេន្ទ្រវម៌្មទី១។ ព្រះបាទរាជេន្ទ្រវម៌្មទី១ បានរៀបអាពាហ៍ពិពាហ៍ជាមួយព្រះនាងន្ឫបតេន្ទ្រទេវីទី១ ជាព្រះ​រជ្ជទាយាទរបស់ព្រះរាជានៃវ្យាធបុរ ដែលប្រសូត្របានព្រះរាជឱរស មួយអង្គព្រះនាមមហីបតិវម៌្ម។ ព្រះមហីបតិវម៌្មបានរៀបអាពាហ៍ពិពាហ៍ជាមួយព្រះនាងរាជេន្ទ្រទេវី និងត្រូវជាព្រះបិតា ព្រះនាងឥន្ទ្រទេវី ដែលជាព្រះមាតារបស់ព្រះបាទយសោវម៌្មទី១។ ដូច្នេះព្រះនាងឥន្ទ្រទេវីជាបច្ឆាញាតិរបស់រាជវង្សវ្យាធបុរផង ​និង​សម្ភុបុរផង ហើយទ្រង់ក៏ជាបច្ឆាញាតិរបស់ស្តេចអនិន្ទិតបុរ ថែមទៀត។ ព្រះនាងជាប់ខ្សែស្រ​ឡាយខាងព្រះ​មាតា​ជាមួយនឹង ព្រាហ្មណ៍​អគ្គស្សត្យ ដែលចេះចាំគម្ពីរវេទ និងវេទង្គ ព្រាហ្មណ៍នោះ​មានដើមកំណើតចេញមកពីអារ្យប្រទេស នៅឥណ្ឌាភាគខាងជើង ជាមួយនឹងព្រះនាងយសោមទិ ជាព្រះរាជ​អគ្គមហេសីនៃត្រកូលខ្ពង់ខ្ពស់ ដែលមានព្រះរាជបុត្រមួយព្រះអង្គព្រះនាមថាស្រីនរេន្ទ្រវម៌្ម។ ព្រះរាជាជា​ម្ចាស់ពិភពលោកនេះមានបុត្រីមួយអង្គព្រះនាមថា ហ្វារេន្ទ្រលក្ស្មី។ រាជបុត្រីនេះបានរៀបអភិសេកជាមួយ​ព្រះបាទរាជបតិវម៌្ម ហើយប្រសូត្របានព្រះនាងរាជេន្ទ្រទេវី។ នៅក្នុងគភ៌របស់ព្រះនាងរាជេន្ទ្រទេវី ជាគភ៌​ដែលផ្តល់កំនើតដល់វង្ស ស្តេចសិង្ហទាំងឡាយនេះហើយដែលព្រះបាទមហីបតិវម៌្មបានបង្រួបបង្រួមទឹក​ដី​ទាំងពីរមកក្នុងអំណាចរបស់ព្រះអង្គ គឺបានផ្តល់កំណើតដល់ព្រះនាងឥន្ទ្រទេវីទី១ដែលល្អឥតផ្ទឹម និងមានកិត្តិ​នាមមូលបីដូចសមុទ្រទឹកដោះ៤។
ឯកសារយោង
ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ញាតិវង្សនៃចេនឡាទឹកចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ព្រាហ្មណ៍នៃចេនឡាទឹក​ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ព្រាហ្មណ៍នៃអារ្យទេស
ឃុំពពក
ព្រំប្រទល់នៃ East 	ឃុំ​ ដូង ស្រុកប្រាសាទបល្ល័ង្គ West 	ខេត្ត សៀមរាប South 	ឃុំ ប្រឡាយ ឃុំ ទ្រា ស្រុកស្ទោង North 	ខេត្តព្រះវិហារ និង សៀមរាប
សមីការ
នៅក្នុងគណិតវិទ្យា សមីការគឺជាសមភាពដែលមានអថេរមួយឬច្រើន។ ការដោះស្រាយសមីការជាការកំណត់តម្លៃនៃអថេរដែលធ្វើឱ្យសមីការពិត។ អថេរត្រូវបានគេហៅថាតម្លៃមិនស្គាល់ ហើយតម្លៃមិនស្គាល់ផ្ទៀងផ្ទាត់សមភាពនេះត្រូវបានគេហៅថាឫសនៃសមីការ។ វាមានពីរប្រភេទនៃសមីការមាន៖ សមីការអត្តសញ្ញាណ និងសមីការមានលក្ខខណ្ឌ។ ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:គណិតវិទ្យា
និមិត្តសញ្ញា
និមិត្តសញ្ញា (symbol) គឺពាក្យមួយដែល​បាន​ចង្អុល​បង្ហាញគំនិត វត្ថុ ឬទំនាក់ទំនង។ និមិត្តសញ្ញាធ្វើឱ្យមនុស្សម្នាក់អាចចូលទៅហួសបានដោយការបង្កើតទំនាក់ទំនងរវាងគំនិតនិងបទពិសោធន៍ដែលខុសគ្នាខ្លាំងណាស់។ ទំនាក់ទំនងទាំងអស់ (រួមទាំងការកៃឆ្នៃទិន្នន័យ) អាចធ្វើបានដោយការប្រើប្រាស់និមិត្តសញ្ញា។ និមិត្តសញ្ញាយកទម្រង់បែបបទនៃពាក្យ, សំឡេង, កាយវិការ, គំនិតឬរូបភាពដែល​អាច​មើល​ឃើញ និងត្រូវបានប្រើដើម្បីបង្ហាញគំនិតនិងជំនឿផ្សេងទៀត។ ជាឧទាហរណ៍ អដ្ឋកោណក្រហមមួយអាចជានិមិត្តសញ្ញាសម្រាប់ពាក្យថា ‹‹ឈប់››។ នៅលើផែនទី ផ្លូវខៀវអាចជាតំណាងសម្រាប់ទន្លេមួយ។ តួលេខជានិមិត្តសញ្ញាសម្រាប់ចំនួន។ តួអក្សរអាចជានិមិត្តសញ្ញាសម្រាប់សំឡេងផ្សេងៗ។ ឈ្មោះបុគ្គលជានិមិត្តសញ្ញាដែលជាតំណាងសម្រាប់បុគ្គលផ្សេងៗ។ កុលាប​ក្រហមមួយអាចជានិមិត្តសញ្ញារបស់សេចក្ដីស្រឡាញ់និងចិត្ដមេត្ដាករុណា។ អថេរ 'x' នៅក្នុងសមីការគណិតវិទ្យា អាចជានិមិត្តសញ្ញារបស់ទីតាំងនៃភាគល្អិតនៅក្នុងចន្លោះមួយ។
និរុត្តិសាស្ត្រ
ពាក្យថា symbol មកពីភាសាក្រិចថា symbolon (σύμβολον) ដែលមានន័យថា សញ្ញាសម្ងាត់ ឬ ការដាស់តឿន។
សេចក្តីវិនាស ៥
និយមន័យ
ពាក្យ​ថា វិនាស គឺ​ជា នាមសព្ទ ខ្ចី​មក​ពី​​ភាសា​បាលី និង សំស្ក្រឹត ប្រែ​ថា សេចក្ដី​ខូច​បង់, ការ​បាត់, បាត់បង់, ការ​ខូច​ខាត, សេចក្ដី​អន្តរាយ, ដំណើរ​លាញ, សូន្យ ឧទាហរណ៍ មាន​វិនាស ឬ មាន​សេចក្ដី​វិនាស ។ ខ្មែរ​ក៏​​ប្រើ​​ពាក្យ "វិនាស" ធ្វើ​ជា​កិរិយាសព្ទ​ផង​ដែរ ឧទាហរណ៍ ខ្ញុំ​ឆ្នាំ​នេះ​វិនាស​ទ្រព្យ​អស់​ច្រើន​ណាស់ ។ រីឯ​នាមសព្ទ​ថា "វិនាស​ការណ៍" គឺ​ជា​ ហេតុ, ដំណើរ​ដែល​នាំ​ឲ្យ​វិនាស ហើយ​ពាក្យ​ថា "វិនាសន្ត​រាយ" ដែល​ផ្សំ​ពី​ពាក្យ "វិនាស" និង "អន្តរាយ" ប្រែ​ថា អន្តរាយ​បាត់​ទៅ, អន្តរាយ​យ៉ាង​សម្បើម, អន្តរាយ​ធំ ។ ក្នុង​គម្ពីរព្រះត្រៃបិដក ពាក្យ "ព្យសនៈ" ឬ "ព្យសន៍" (អានថា ព្យស់) ត្រូវ​បាន​ជ្រើស​យក​មក​ប្រើ​សំដៅ​ន័យ​ថា ទុក្ខ, អំពើ​អាក្រក់, សេចក្ដី​វិនាស, ពុត​ត្បុត, ពុត​កំណាច ឧទាហរណ៍ ទូន្មាន​ប្រដៅ​ឲ្យ​អស់​ព្យសន៍ ឬ មាន​ពុត​ព្យសន៍ និង មាន​ពាក្យ​កាព្យ​ថា ជន​មាន​ពុត​ព្យសន៍ តែង​រំលស់ នូវ​សុខ​សួស្ដី នៅ​ក្នុង​ទី​ណា ទី​នោះ​អប្រិយ នាំ​ឲ្យ​មាន​ក្ដី ព្រួយ​ខ្វល់​ជានិច្ច ។ ​
សេចក្តីសង្ខេប
យោង​តាម​​គម្ពីរ​ទីឃនិកាយ ត្រង់​បាដិកវគ្គ (សៀវភៅ​លេខ ១៩ ទំព័រ​ទី ១៧៦) សេចក្តី​វិនាស​មាន​ ៥ ប្រការ គឺ ៖
សម្រង់​ពី​គម្ពីរព្រះត្រៃបិដក
[១៥៩] សេចក្តី​វិនាស ៥ យ៉ាង​ គឺ សេចក្តី​វិនាស​ញាតិ ១ សេចក្តី​វិនាស​ភោគសម្បត្តិ ១ សេចក្តី​វិនាស​ព្រោះ​រោគ ១ សេចក្តី​វិនាស​សីល ១ សេចក្តី​វិនាស​ទិដ្ឋិ ១ ។ ម្នាល​អាវុសោ​ទាំង​ឡាយ ពួក​សត្វ​លុះ​បែក​ធ្លាយ​រាង​កាយ បន្ទាប់​អំពី​សេចក្តី​ស្លាប់​ទៅ មិន​ទៅ​កើត​ក្នុង​អបាយ ទុគ្គតិ វិនិបាត នរក ព្រោះ​ហេតុ​តែ​សេចក្តី​វិនាស​ញាតិ​ក្តី ព្រោះ​ហេតុ​តែ​សេចក្តី​វិនាស​ភោគៈ​ក្តី ព្រោះ​ហេតុ​តែ​សេចក្តី​វិនាស​ដោយ​រោគ​ក្តី (នោះ​ទេ) ។ ម្នាល​អាវុសោ​ទាំង​ឡាយ ពួក​សត្វ​លុះ​បែក​ធ្លាយ​រាង​កាយ​ បន្ទាប់​អំពី​សេចក្តី​ស្លាប់​ទៅ​ៗ កើត​ក្នុង​អបាយ​ ទុគ្គតិ វិនិបាត នរក ព្រោះ​ហេតុ​តែ​សេចក្តី​វិនាស​សីល ឬ ព្រោះ​តែ​សេចក្តី​វិនាស​ទិដ្ឋិ ។ ​
អាល្លឺម៉ង់ណាស៊ី
អាល្លឺម៉ង់ណាស៊ី ជាឈ្មោះទួទៅសម្រាប់អាល្លឺម៉ង់រវាងឆ្នាំ ១៩៣៣ រហូតដល់ឆ្នាំ ១៩៤៥ ដែលជារយៈពេលដែលគណបក្សណាស៊ីដែលមានអាដុល ហ៊ីត្លែរជាអ្នកដឹកនាំគ្រប់គ្រងប្រទេសក្រោមរបបផ្ដាច់ការ។ នៅពេលនោះ អាល្លឺម៉ង់បានក្លាយជារដ្ឋដែលប្រើប្រព័ន្ធមជ្ឈការដោយបំពានដែលត្រួតត្រាជីវិតរបស់ប្រជាជនក្នុងគ្រប់ចំណុច។ ដំបូងមានឈ្មោះរដ្ឋផ្លូវការថា រ៉ៃស៍អាល្លឺម៉ង់ ដែលបានប្រើពីឆ្នាំ ១៩៣៣ រហូតដល់ឆ្នាំ ១៩៤៣ និងហើយក្រោយមកបានប្ដូរទៅជា រ៉ៃស៍អាល្លឺម៉ង់ធំ ដែលបានប្រើពីឆ្នាំ ១៩៤៣ រហូតដល់ ១៩៤៥។
ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:អាល្លឺម៉ង់ណាស៊ី ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:របបណាស៊ី
ជាលិយសូត្រ
ជាលិយសូត្រ
[៥៨] ​ខ្ញុំ​បាន​ស្តាប់​មក​យ៉ាង​នេះ​ ។ សម័យ​មួយ ព្រះ​មាន​ព្រះ​ភាគ គង់​នៅ​ក្នុង​ឃោសិតារាម [អារាម​ដែល​ឃោសិតសេដ្ឋី​កសាង​ ។] ​ទៀប​ក្រុង​កោសម្ពី ។ ​គ្រា​នោះ​ មាន​បព្វជិត ២ ​រូប គឺ​បរិព្វាជក ​ឈ្មោះ​មណ្ឌិយៈ​ ​និង ឈ្មោះ​ជាលិយៈ ជា​អន្តេវាសិក​នៃ​ទារុបត្តិកបរិព្វាជក​ [អ្នក​បួស​ដែល​ប្រើបាត្រ​ធ្វើ​ពី​ឈើ] នាំគ្នា​ចូល​ទៅគាល់​ព្រះ​មាន​ព្រះ​ភាគ លុះ​ចូល​ទៅ​ដល់​ហើយ​ ក៏​ពោល​ពាក្យ​រាក់ទាក់ សំណេះសំណាល​ជាមួយ​នឹង​ព្រះ​មាន​ព្រះ​ភាគ លុះបញ្ចប់​ពាក្យ​ដែល​គួរ​រីករាយ ​និង​ពាក្យ​ដែល​គួរ​រលឹក​ហើយ​ ក៏ឈរ​នៅ​ក្នុង​ទី​ដ៏​សម​គួរ​ ។ លុះ​បព្វជិត​ទាំង​ ២ ​រូប​នោះ​ ឈរ​នៅ​ក្នុង​ទី​ដ៏​សម​គួរ​ហើយ បាន​ក្រាប​បង្គំទូល​ព្រះ​មាន​ព្រះ​ភាគ ដូច្នេះ​ថា ​អាវុសោ​គោតម​ដ៏​ចម្រើន ​ជីវៈ​នោះ គឺ​សរីរៈ​នោះ​ឬ ឬ​ថា​ជីវៈ​ដោយ​ខ្លួន​ សរីរៈ​ដោយ​ខ្លួន​ទេ ? [Is the soul the same as the body, or is the soul one thing and the body another?] ​ព្រះ​មាន​ព្រះ​ភាគ ទ្រង់​ត្រាស់​ថា ​ម្នាល​អាវុសោ​ទាំង​ឡាយ​ បើ​ដូច្នោះ ​ចូរ​អ្នក​ទាំង​ឡាយ​ចាំ​ស្តាប់​ចុះ​ ចូរ​ធ្វើ​ទុក​ក្នុង​ចិត្ត​ដោយ​ប្រពៃ​ចុះ​ តថាគត​នឹង​សំដែង​ ។ បព្វជិត​ទាំង​ ២ ​រូប​នោះ​ ទទួល​ព្រះ​ពុទ្ធដីកា ​នៃ​ព្រះ​មាន​ព្រះ​ភាគថា ​យ៉ាង​ហ្នឹង​ហើយ​អាវុសោ ។ ​ព្រះ​មាន​ព្រះ​ភាគ ​បាន​ត្រាស់​ពាក្យ​នេះ​ថា ​ម្នាល​អាវុសោ ​ព្រះ​តថាគត​កើត​ឡើង​ក្នុង​លោក​នេះ​ ជា​អរហន្ត សម្មាសម្ពុទ្ធ កើតឡើង ក្នុងលោកនេះ ជាបុគ្គលឆ្ងាយចាកសេចក្តីសៅហ្មងគ្រប់​យ៉ាង ត្រាស់ដឹងនូវញេយ្យធម៌ទាំងពួង ដោយប្រពៃ ចំពោះព្រះអង្គ បរិបូណ៌​ដោយវិជ្ជា និងចរណៈ គឺសេចក្តីចេះដឹង និងក្រឹត្យ ដែលបុគ្គល​គប្បីប្រព្រឹត្ត មានដំណើរល្អ ជ្រាប​ច្បាស់នូវត្រៃលោក ប្រសើរដោយសីលាទិគុណ រកបុគ្គលណាមួយស្មើគ្មាន ជាអ្នក​ទូន្មាន​នូវបុរស ដែលគួរទូន្មានបាន ជាគ្រូនៃទេវតា និងមនុស្សទាំងឡាយ ត្រាស់ដឹងនូវអរិយសច្ច​ធម៌ លែងវិលត្រឡប់មកកាន់ភពថ្មីទៀត ព្រះតថាគតនោះ បានត្រាស់ដឹង បានធ្វើឲ្យ​ជាក់​ច្បាស់ដោយព្រះអង្គឯង ហើយញុំាង​លោកនេះ ព្រមទាំង​ទេវលោក មារលោក ព្រហ្មលោក ពពួកសត្វ ព្រមទាំងសមណព្រាហ្មណ៍ ទាំងមនុស្សជាសម្មតិទេព និង​មនុស្ស​ដ៏សេស ឲ្យ​ត្រាស់ដឹងផង ។ ព្រះអង្គទ្រង់សំដែង​ធម៌ មានលំអបទដើម លំអបទកណ្តាល និងលំអបទចុង ជាធម៌បរិបូណ៌​ដោយអត្ថ និងព្យញ្ជនៈ ទ្រង់ប្រកាសនូវព្រហ្មចរិយធម៌ ដ៏​បរិសុទ្ធបរិបូណ៌គ្រប់គ្រាន់ទាំងអស់ ។ បុគ្គលជាគហបតិក្តី ជាបុត្តនៃគហបតិក្តី បុគ្គល​ដែល​មកកើតខាងក្រោយ ក្នុងត្រកូល​ឯណានីមួយក្តី រមែង​ស្តាប់នូវធម៌នោះ ។ លុះបុគ្គលនោះ បានស្តាប់នូវធម៌នោះហើយ រមែងបាន​ចំពោះ​នូវជំនឿក្នុងព្រះតថាគត ។ លុះបុគ្គល​នោះ ប្រកបដោយ​កិរិយា​បានចំពោះ​នូវជំនឿដូច្នោះហើយ រមែងពិចារណាថា ការនៅគ្រប់គ្រង​ផ្ទះ ចង្អៀត (ពេកណាស់) ជាផ្លូវនៃធុលី គឺរាគាទិក្កិលេស (មានតែ) បព្វជ្ជា ទើបមានពេល​ទំនេរច្រើន ព្រហ្មចរិយធម៌នេះ បុគ្គល​ដែលនៅគ្រប់គ្រងផ្ទះ មិនងាយនឹងប្រព្រឹត្ត​ឲ្យបរិបូណ៌គ្រប់គ្រាន់ ឲ្យបរិសុទ្ធស្អាតដូចជាស័ង្ខ ដែលគេខាត់ហើយទេ បើដូច្នោះ មានតែអាត្មាអញ កោរសក់ និងពុកមាត់ ពុកចង្កា ស្លៀក​ដណ្តប់​សំពត់​កាសាយៈ​ចេញ​ចាកផ្ទះ ហើយចូលទៅកាន់ផ្នួស ។ សម័យ​ខាង​ក្រោយមក បុគ្គលនោះ ក៏លះបង់​នូវ​គំនរ​នៃ​ភោគៈ​តិចក្តី លះបង់នូវ​គំនរនៃភោគៈ​ច្រើនក្តី លះបង់​នូវញាតិវង្ស​តិចក្តី លះបង់​នូវ​ញាតិ​វង្សច្រើនក្តី ហើយកោរសក់ និងពុកមាត់ ពុកចង្កា ស្លៀក​ដណ្តប់​សំពត់​កាសាយៈ ចេញចាកផ្ទះ ហើយចូលទៅកាន់ផ្នួស ។ លុះ​បុគ្គល​នោះ បានបួស​យ៉ាងនេះហើយ ក៏​សង្រួម​តាមបាតិមោក្ខសំវរៈ គ្រប់ឥរិយាបថ បរិបូណ៌ដោយអាចារៈ និងគោចរៈ ជាអ្នក​ឃើញភ័យ​ក្នុងទោសទាំងឡាយ ត្រឹមតែបន្តិចបន្តួច សមាទានសិក្សាក្នុងសិក្ខាបទទាំង​ឡាយ ប្រកបដោយកាយកម្ម និងវចីកម្មជាកុសល មានអាជីវៈដ៏បរិសុទ្ធ ជាអ្នកបរិបូណ៌​ដោយសីល រក្សាទ្វារ​ក្នុងឥន្ទ្រិយទាំងឡាយ ប្រកបដោយ​សតិ និងសម្បជញ្ញៈ ជាអ្នក​សន្តោស ។
ចូឡសីល
ចប់ ចូឡសីល ។
មជ្ឈិមសូត្រ
មួយវិញទៀត ដូចជាសមណព្រាហ្មណ៍ទាំងឡាយដ៏ចម្រើនពួកមួយ បរិភោគ​នូវភោជនទាំងឡាយ ដែលទាយកឲ្យដោយ​សទ្ធាហើយ តែសមណព្រាហ្មណ៍​ទាំងនោះ រមែងប្រកបរឿយៗនូវការធ្វើពីជគាម និងភូតគាម​ឲ្យ​វិនាស មានសភាពដូច្នេះ ។ ពីជគាម និង​ភូតគាមនោះ តើដូចម្តេចខ្លះ ? គឺមើម ឬឫសជាពូជ១ ដើមជាពូជ១ ថ្នាំងជាពូជ១ ចុង ឬត្រួយជាពូជ១ គ្រាប់ជាពូជ១ ជាគំរប់៥ ។ ភិក្ខុជាអ្នកវៀរចាកការធ្វើពីជគាម និង​ភូតគាម​ឲ្យ​វិនាស មានសភាពដូច្នេះឯង ។ នេះជាសីលរបស់ភិក្ខុនោះ ។
ម្យ៉ាងទៀត ដូចជាសមណព្រាហ្មណ៍ទាំងឡាយដ៏ចម្រើនពួកមួយ បរិភោគនូវ​ភោជន​ទាំងឡាយ ដែលទាយក​ឲ្យ​ដោយ​សទ្ធាហើយ តែសមណព្រាហ្មណ៍​ទាំងនោះ រមែង​ប្រកប​រឿយ​ៗនូវការបរិភោគវត្ថុ ដែលសន្សំទុក មានសភាពដូច្នេះ ។ ការសន្សំទុកនោះ តើដូច​ម្តេច​ ? គឺសន្សំបាយទុក១ សន្សំទឹកទុក១ សន្សំសំពត់ទុក១ សន្សំយានទុក១ សន្សំទីដេកទុក១ សន្សំ​គ្រឿង​ក្រអូបទុក១ សន្សំគ្រឿងអាមិសៈទុក១ ។ ភិក្ខុជាអ្នកវៀរចាកការ​បរិភោគវត្ថុ ដែល​សន្សំទុក មានសភាពដូច្នេះឯង ។ នេះជាសីលរបស់ភិក្ខុនោះ ។
ម្យ៉ាងទៀត ដូចជាសមណព្រាហ្មណ៍ទាំងឡាយដ៏ចម្រើនពួកមួយ បរិភោគ​នូវ​ភោជន​ទាំងឡាយ ដែលទាយកឲ្យ​ដោយ​សទ្ធាហើយ តែសមណព្រាហ្មណ៍​ទាំងនោះ រមែង​ប្រកប​រឿយ​ៗនូវការមើល ការស្តាប់នូវល្បែង ដែលជាសត្រូវ​ដល់​កុសលធម៌ មានសភាពដូច្នេះ ។ ល្បែង​ជា​សត្រូវ ដល់​កុសលធម៌នោះ តើដូចម្តេច ? គឺល្បែងរាំខ្លះ ច្រៀងខ្លះ ប្រគំខ្លះ មហោស្រពខ្លះ ចម្បាំងមហា​ភារតៈ និងរាមកេរ្តិ៍ជាដើមខ្លះ គងខ្លះ រគាំងខ្លះ ស្គរមានជ្រុង ៤ ខ្លះ គូរគំនូររូបរបាំខ្លះ ល្បែងដុំដែកខ្លះ ល្បែង​រ៉ាវ​ខ្លះ ល្បែង​លាងឆ្អឹងខ្លះ ដំរីជល់គ្នាខ្លះ សេះប្រខាំគ្នាខ្លះ ក្របីជល់គ្នាខ្លះ គោជល់គ្នាខ្លះ ពពែជល់​គ្នាខ្លះ កែះជល់​គ្នាខ្លះ មានជល់​គ្នាខ្លះ ចាបជល់​គ្នាខ្លះ ល្បែង​គុណ​ដំបង​ខ្លះ ប្រដាល់ខ្លះ ចំបាប់ខ្លះ ចម្បាំងខ្លះ ទីគេរាប់ពលខ្លះ ទីលំនៅកងទ័ពខ្លះ ទីមើល​ពួក​សេនា​ដែល​ប្រកបដោយអង្គ ៤ ​ខ្លះ ។ ភិក្ខុជាអ្នក​វៀរចាកការមើល ការស្តាប់នូវល្បែង ដែលជាសត្រូវ​ដល់​កុសលធម៌ មានសភាព​ដូច្នេះ​ឯង ។ នេះជាសីលរបស់ភិក្ខុនោះ ។
ម្យ៉ាងទៀត ដូចជាសមណព្រាហ្មណ៍ទាំងឡាយដ៏ចម្រើនពួកមួយ បរិភោគនូវ​ភោជន​ទាំងឡាយ ដែល​ទាយកឲ្យ​ដោយ​សទ្ធាហើយ តែសមណព្រាហ្មណ៍​ទាំងនោះ រមែង​ប្រកបរឿយ​ៗ​នូវ​ល្បែងបាស្កា ដែលជាហេតុ ជាទីតាំងនៃសេចក្តីប្រមាទ មានសភាពដូច្នេះ ។ ល្បែងបាស្កានោះ តើដូចម្តេចខ្លះ ? គឺបាស្កា​មានក្រឡា​៨ [ចត្រង្គមានក្រឡា៨ ។]ខ្លះ បាស្កា​មានក្រឡា១០ [ចត្រង្គ​មានក្រឡា១០ ន័យខ្លះថា បាយខុំ ។]ខ្លះ បាស្កាដែលលេង​ឰដ៏អាកាស [ចត្រង្គឥតក្តារ លេង​តែមាត់​ទទេ ។]ខ្លះ ល្បែងវាងផ្លូវ​ដែលគួរវាង [ប្រហែល​ជាបិទមុខ បិទពួន ។]ខ្លះ ល្បែងផ្ទាត់គ្រាប់​មានគ្រាប់​ក្រួស​ជាដើមខ្លះ លេងបាស្កាក្នុងទីលាន​សម្រាប់​លេងខ្លះ ល្បែងហ៊ឹង ឬកូនគោលខ្លះ ល្បែង​រលាស់​ទឹក​លាក់ឲ្យទាយរូបខ្លះ ល្បែង​អង្គញ់ខ្លះ ល្បែងផ្លុំ​ប៉ីស្លឹកខ្លះ ល្បែង​នង្គ័លតូចខ្លះ ល្បែងដាំដូងខ្លះ ល្បែង​កង្ហារខ្លះ ល្បែង​វាល់ដីខ្សាច់ (បាយឡុកបាយឡ)ខ្លះ ល្បែង​រថតូចខ្លះ ល្បែងធ្នូតូចខ្លះ ល្បែង​សរសេរ​អក្សរខ្យល់ឲ្យទាយខ្លះ ល្បែង​ទាយចិត្ត (ស្តេច​ចង់)​ខ្លះ ល្បែងកំប្លែង​ត្រាប់គេខ្លះ ។ ឯភិក្ខុ​ជាអ្នក​វៀរចាក​ល្បែង​បាស្កា ដែលជា​ហេតុ ជាទីតាំង​នៃសេចក្តីប្រមាទ មានសភាពដូច្នេះឯង ។ នេះជាសីលរបស់ភិក្ខុនោះដែរ ។
មួយវិញទៀត ដូចជាសមណព្រាហ្មណ៍ទាំងឡាយដ៏ចម្រើនពួកមួយ បរិភោគ​នូវ​ភោជន​ទាំងឡាយ​ដែលទាយកឲ្យ​ដោយ​សទ្ធាហើយ តែសមណព្រាហ្មណ៍​ទាំងនោះ តែង​ប្រកប​រឿយ​ៗ​នូវឧច្ចាសយនមហាសយនៈ (ទីដេក ទីអង្គុយដ៏ខ្ពស់ និងទីដេក​ទីអង្គុយ​ដ៏ប្រសើរ) មាន​សភាព​ដូច្នេះ ។ ឧច្ចាសយនមហាសយនៈនោះ តើដូចម្តេច ? គឺអាសនៈ​ដែលខ្ពស់​ហួស​ប្រមាណ​ខ្លះ គ្រែ​ដែល​មានជើងវិចិត្រ ​ដោយរូបសត្វសាហាវខ្លះ ព្រំដែលមានរោមវែងជាង​បួន​ធ្នាប់​ខ្លះ កម្រាល​ដែល​ធ្វើដោយរោម វិចិត្រដោយរូបសត្វ​សាហាវខ្លះ កម្រាលមានពណ៌ស ដែល​ធ្វើ​ដោយរោម​សត្វខ្លះ កម្រាល​ដែល​ធ្វើដោយរោមសត្វ មាន​ផ្កាដេរដាសខ្លះ កម្រាលដែលញាត់​ដោយសំឡីជា​ប្រក្រតីខ្លះ កម្រាល​ដែល​ធ្វើដោយរោមសត្វ វិចិត្រដោយរូប​សត្វសាហាវ មានសីហៈ និង​ខ្លាធំជាដើមខ្លះ កម្រាល​ដែល​ធ្វើដោយរោមសត្វ​មានរោមច្រាង​ឡើងតែម្ខាងខ្លះ កម្រាល​ដែល​ធ្វើដោយរោមសត្វ មានរោមច្រាងឡើង​ទាំងសងខាងខ្លះ កម្រាល​ដែល​ធ្វើដោយឌិនខ្សែសយមាស និងសូត្រ ចាក់ស្រែះ​ដោយរតនវត្ថុ មានមាសជាដើមខ្លះ កម្រាល​ដែល​ធ្វើដោយសរសៃសូត្រ ចាក់​ស្រែះ​ដោយរតនវត្ថុខ្លះ កម្រាល​ដែល​ធ្វើដោយរោមសត្វ ល្មម​ចុះពួកស្រីរបាំ១៦នាក់ ឈរ​រាំ​បាន​ខ្លះ កម្រាលសម្រាប់​ក្រាលលើខ្នងដំរីខ្លះ កម្រាល​សម្រាប់ក្រាលលើខ្នងសេះខ្លះ កម្រាលសម្រាប់​ក្រាលលើរថខ្លះ កម្រាល​ដែល​ធ្វើដោយស្បែក​ខ្លាខ្លះ កម្រាល​ដ៏ឧត្តម ដែល​ធ្វើដោយស្បែក​សត្វ​ឈ្មុស​ខ្លះ ខ្នើយ​មានពណ៌​ក្រហមទាំងពីរខាង គឺខ្នើយ​ក្បាល និងខ្នើយជើង ព្រមទាំងពិតាន មាន​ពណ៌​ក្រហមខ្លះ ។ ភិក្ខុ​ជាអ្នក​វៀរចាកឧច្ចាសយនមហាសយនៈ មានសភាពដូច្នេះឯង ។ នេះជាសីលរបស់ភិក្ខុនោះ ។
មួយទៀត ដូចជាសមណព្រាហ្មណ៍ទាំងឡាយដ៏ចម្រើនពួកមួយ បរិភោគ​នូវ​ភោជន​ទាំងឡាយ​ដែល​ទាយកឲ្យ​ដោយ​សទ្ធាហើយ តែសមណព្រាហ្មណ៍​ទាំងនោះ តែង​ប្រកបរឿយៗ​នូវ​តិរច្ឆានកថា (ពាក្យ​និយាយទទឹងផ្លូវសួគ៌ និងផ្លូវព្រះនិព្វាន) មានសភាព​យ៉ាងនេះ ។ តិរច្ឆាន​កថា​នោះ តើ​ដូចម្តេច ? គឺការនិយាយអំពីស្តេចខ្លះ និយាយអំពី​ចោរខ្លះ និយាយអំពី​អាមាត្រធំខ្លះ និយាយអំពី​សេនាទាហាន​ខ្លះ និយាយអំពីភ័យខ្លះ និយាយអំពីចម្បាំងខ្លះ និយាយ​អំពី​បាយ​ម្ហូប​ចំណី​ខ្លះ និយាយអំពី​ទឹកផឹកខ្លះ និយាយ​អំពីសំពត់ខ្លះ និយាយអំពី​ទីដេកខ្លះ និយាយ​អំពី​ផ្កា​កម្រង​ខ្លះ និយាយ​អំពី​គ្រឿង​ក្រអូបខ្លះ និយាយអំពីញាតិខ្លះ និយាយ​អំពីយានខ្លះ និយាយ​អំពី​ស្រុក​ខ្លះ និយាយ​អំពី​និគមខ្លះ និយាយ​អំពី​នគរខ្លះ និយាយ​អំពីជនបទខ្លះ និយាយ​អំពីស្ត្រីខ្លះ និយាយ​អំពី​បុរសខ្លះ និយាយអំពីយោធាដែលក្លៀវក្លាខ្លះ និយាយអំពីច្រកផ្លូវខ្លះ និយាយ​អំពី​កំពង់​ទឹកខ្លះ និយាយអំពីញាតិ (ដែលទៅកាន់​បរលោកហើយ)ខ្លះ និយាយអំពីពាក្យ​ឥត​ប្រយោជន៍ មានសភាពផ្សេងៗខ្លះ និយាយអំពី​លោកខ្លះ និយាយអំពី​សមុទ្រខ្លះ និយាយ​អំពី​សេចក្តី​ចម្រើន និង​មិន​ចម្រើនខ្លះ ។ ភិក្ខុជាអ្នកវៀរចាកតិរច្ឆានកថា មាន​សភាព​ដូច្នេះឯង ។ នេះជាសីលរបស់ភិក្ខុនោះ ។
មួយទៀត ដូចជាសមណព្រាហ្មណ៍ទាំងឡាយដ៏ចម្រើនពួកមួយ បរិភោគនូវ​ភោជន​ទាំងឡាយ ​ដែល​ទាយកឲ្យ​ដោយ​សទ្ធាហើយ តែសមណព្រាហ្មណ៍​ទាំងនោះ តែងប្រកប​រឿយ​ៗ​នូវ​ពាក្យ​ប្រណាំង​ប្រជែង មានសភាព​ដូច្នេះ ។ ពាក្យប្រណាំងប្រជែង​នោះ តើ​ដូចម្តេចខ្លះ ? គឺនិយាយថា អ្នកមិនមែន​ចេះដឹងនូវ​ធម៌ និងវិន័យនេះទេ ខ្ញុំទើបដឹងនូវ​ធម៌ និងវិន័យនេះ អ្នក​នឹង​បាន​ឈ្មោះថាចេះ​ដឹង នូវ​ធម៌ និងវិន័យនេះ ដូចម្តេចបាន អ្នកជាអ្នកប្រតិបត្តិខុស ខ្ញុំ​ទើបជាអ្នក​ប្រតិបត្តិត្រូវល្អ ពាក្យ​របស់ខ្ញុំ ទើបប្រកបដោយប្រយោជន៍ ពាក្យរបស់អ្នក មិន​ប្រកប​ដោយ​ប្រយោជន៍​ទេ សំដី​ដែល​គេត្រូវនិយាយមុន អ្នកត្រឡប់​ជានិយាយក្រោយវិញ សំដី​ដែលគេត្រូវ​និយាយក្រោយ អ្នកត្រឡប់​ជា​និយាយមុនវិញ ពាក្យផ្ទុយអ្នកប្រព្រឹត្តមកជាយូរអង្វែងហើយ ទោស​ក្នុងសំដីរបស់អ្នក ខ្ញុំបាន​លើកឡើងហើយ អ្នកជាមនុស្ស ត្រូវខ្ញុំ​សង្កត់​សង្កិនបាន អ្នកចូរទៅសិក្សា ដើម្បីដោះស្រាយនូវទោសក្នុងសំដី ឬបើអ្នកអាច ចូរ​អ្នកដោះស្រាយ​ឲ្យរួច​ទោស​ចុះ ។ ភិក្ខុជាអ្នក​វៀរចាកពាក្យ​ប្រណាំង​ប្រជែង មាន​សភាព​ដូច្នេះឯង ។ នេះជាសីលរបស់ភិក្ខុនោះ ។
ម្យ៉ាងទៀត ដូចជាសមណព្រាហ្មណ៍ទាំងឡាយដ៏ចម្រើនពួកមួយ បរិភោគនូវ​ភោជន​ទាំងឡាយ ​ដែល​ទាយកឲ្យ​ដោយ​សទ្ធាហើយ តែសមណព្រាហ្មណ៍​ទាំងនោះ តែង​ប្រកប​រឿយ​ៗ​នូវទូតកម្ម គឺការនាំ​សំបុត្រ ឬពាក្យបណ្តាំ​របស់គ្រហស្ថ និងការទៅដោយ​គេបញ្ជូន​អំពី​ផ្ទះ​មួយ ទៅផ្ទះមួយ មានសភាព​យ៉ាងនេះ ។ ទូតកម្មជាដើមនោះ តើ​ដូចម្តេចខ្លះ ។ គឺពាក្យដែលស្តេច មហាមាត្យរបស់ស្តេច ​ក្សត្រិយ៍ ​ព្រាហ្មណ៍ គហបតិ ឬ​កុមារក្តី បញ្ជូន​ទៅថា លោកចូរទៅក្នុងទីនេះ ដូច្នេះក្តី លោកចូរទៅក្នុងទីឯណោះ ដូច្នេះក្តី លោកចូរនាំយក​របស់នេះទៅ ដូច្នេះក្តី លោកចូរ​នាំយក​របស់នេះ មកអំពីទីឯណោះមក ដូច្នេះក្តី ។ ភិក្ខុជាអ្នក​វៀរ​ចាកការប្រកបរឿយៗ នូវទូតកម្ម គឺការនាំសំបុត្រ ឬពាក្យបណ្តាំរបស់គ្រហស្ថ និងការទៅដោយ​គេ​បញ្ជូន​អំពីផ្ទះមួយ ទៅផ្ទះមួយ មាន​សភាព​ដូច្នេះឯង ។ នេះជាសីលរបស់ភិក្ខុនោះ ។
ម្យ៉ាងទៀត ដូចជាសមណព្រាហ្មណ៍ទាំងឡាយដ៏ចម្រើនពួកមួយ បរិភោគនូវ​ភោជន​ទាំងឡាយ ​ដែល​ទាយកឲ្យ​ដោយ​សទ្ធាហើយ តែសមណព្រាហ្មណ៍​ទាំងនោះ ជាអ្នកកុហក គឺញុំាងសត្វលោក​ឲ្យកោត ឲ្យស្ងើច (ឲ្យ​ជ្រះ​ថ្លា ដោយការប្រើប្រាស់បច្ច័យជាដើម)ខ្លះ ជាអ្នក​និយាយរាក់ទាក់ (នឹងគ្រហស្ថ)ខ្លះ ជាអ្នក​ធ្វើ​និមិត្ត គឺពោល​បញ្ឆិតបញ្ឆៀងខ្លះ ជាអ្នក​ជេរ​ប្រទេច​ខ្លះ ជាអ្នកស្វែងរក​នូវលាភ ដោយលាភខ្លះ ។ ភិក្ខុ​ជាអ្នកវៀរ​ចាកការកុហក និងការនិយាយ​រាក់​ទាក់ មាន​សភាព​ដូច្នេះ​ឯង ។ នេះជាសីលរបស់ភិក្ខុនោះ ។
ចប់ មជ្ឈិមសីល ។
មហាសីល
ម្យ៉ាងទៀត ដូចជាសមណព្រាហ្មណ៍ទាំងឡាយដ៏ចម្រើនពួកមួយ បរិភោគ​នូវ​ភោជនទាំងឡាយ ​ដែល​ទាយកឲ្យ​ដោយ​សទ្ធាហើយ តែសមណព្រាហ្មណ៍​ទាំងនោះ ចិញ្ចឹម​ជីវិត​ដោយ​មិច្ឆាជីវៈ គឺចិញ្ចឹមជីវិតខុស ព្រោះ​តិរច្ឆាន​វិជ្ជា មាន​សភាព​ដូច្នេះ ។ តិរច្ឆានវិជ្ជានោះ តើ​ដូចម្តេចខ្លះ ? គឺសាស្ត្រា (ក្បួន) និយាយអំពីអវយវៈខ្លះ ទាយនិមិត្ត គឺហេតុ​ខ្លះ ឧត្បាត គឺ​ការធ្លាក់​ចុះ​នៃហេតុធំៗ មានរន្ទះបាញ់ជាដើមខ្លះ ទាយយល់សប្តិខ្លះ ទាយ​លក្ខណៈ​ខ្លះ ទាយវត្ថុ ដែល​កណ្តុរ​កាត់ (មានសំពត់ជាដើម)ខ្លះ និយាយអំពីការបូជាដោយភ្លើង​ខ្លះ និយាយអំពី​ការបូជា​ដោយ​វែកខ្លះ និយាយអំពីការបូជាដោយ​អង្កាម​ខ្លះ និយាយអំពីការបូជាដោយកុណ្ឌកខ្លះ និយាយអំពីការបូជាដោយអង្ករខ្លះ និយាយអំពីការបូជាដោយទឹកដោះរាវខ្លះ និយាយ​អំពី​ការ​បូជា​ដោយប្រេងខ្លះ និយាយអំពីការបូជាដោយមាត់ [អដ្ឋកថា ថា យកមាត់ខាំវត្ថុមានគ្រាប់ស្ពៃ​ជាដើម យកទៅដាក់​ក្នុង​ភ្លើង ឬសូត្ររបៀនបូជាដោយមាត់ ។] ខ្លះ និយាយ​អំពីការ​បូជា​ដោយ​ឈាម​ខ្លះ វិជ្ជាសម្រាប់​ទាយ​នូវអវយវៈខ្លះ វិជ្ជាសម្រាប់​ទាយភូមិឋានខ្លះ វិជ្ជាសម្រាប់​ទាយទីស្រែ​ចម្ការ​ខ្លះ វិជ្ជាស្គាល់ព្រៃខ្មោចខ្លះ វិជ្ជាចាប់ខ្មោចខ្លះ វិជ្ជាសម្រាប់ការពារ​រក្សាភូមិផ្ទះខ្លះ វិជ្ជា​ស្តោះ​ពស់ [វិជ្ជាមើលសត្វ​ដែល​ពស់ខាំ ឬហៅពស់ ។]​ខ្លះ វិជ្ជារក្សាពិសខ្លះ វិជ្ជាស្តោះខ្ទួយ​ទិចខ្លះ វិជ្ជា​ស្តោះ​កណ្តុរខាំខ្លះ វិជ្ជាសម្រាប់​ទាយសម្រែក​សត្វស្លាបខ្លះ វិជ្ជាសម្រាប់​ទាយសម្រែកក្អែកខ្លះ វិជ្ជាសម្រាប់​ទាយ​អាយុខ្លះ វិជ្ជាសម្រាប់​រារាំងនូវសរខ្លះ វិជ្ជាសម្រាប់​មើលនូវ​ស្នាមជើងម្រឹគ គឺ​សត្វ​ជើង​ ៤ ទាំងអស់​ខ្លះ ។ ភិក្ខុជាអ្នក​វៀរចាកការចិញ្ចឹមជីវិត ដោយមិច្ឆាជីវៈ ព្រោះតិរច្ឆានវិជ្ជា មាន​សភាព​ដូច្នេះ​ឯង ។ នេះជាសីលរបស់ភិក្ខុនោះ ។
ម្យ៉ាងទៀត ដូចជាសមណព្រាហ្មណ៍ទាំងឡាយដ៏ចម្រើនពួកមួយ បរិភោគ​នូវ​ភោជនទាំងឡាយ ​ដែល​ទាយកឲ្យ​ដោយ​សទ្ធាហើយ តែសមណព្រាហ្មណ៍​ទាំងនោះ ចិញ្ចឹម​ជីវិត​ដោយ​មិច្ឆាជីវៈ ព្រោះ​តិរច្ឆាន​វិជ្ជា មាន​សភាព​យ៉ាងនេះ ។ តិរច្ឆានវិជ្ជានោះ តើ​ដូចម្តេចខ្លះ ? គឺការ​ទាយ​លក្ខណៈកែវមណីខ្លះ ទាយលក្ខណៈសំពត់ខ្លះ ទាយលក្ខណៈដម្បង ឬឈើច្រត់ខ្លះ ទាយលក្ខណៈគ្រឿងសស្ត្រាខ្លះ ទាយលក្ខណៈដាវខ្លះ ទាយលក្ខណៈសរខ្លះ ទាយលក្ខណៈធ្នូខ្លះ ទាយលក្ខណៈអាវុធខ្លះ ទាយលក្ខណៈស្រីខ្លះ ទាយលក្ខណៈបុរសខ្លះ ទាយលក្ខណៈ​ក្មេង​ប្រុស​ខ្លះ ទាយលក្ខណៈ​ក្មេង​ស្រីខ្លះ ទាយលក្ខណៈខ្ញុំប្រុសខ្លះ ទាយលក្ខណៈខ្ញុំស្រីខ្លះ ទាយ​លក្ខណៈ​ដំរីខ្លះ ទាយលក្ខណៈ​សេះ​ខ្លះ ទាយលក្ខណៈក្របីខ្លះ ទាយលក្ខណៈគោឧសភខ្លះ ទាយ​លក្ខណៈ​គោ​ខ្លះ ទាយលក្ខណៈ​ពពែខ្លះ ទាយលក្ខណៈកែះខ្លះ ទាយលក្ខណៈមាន់ខ្លះ ទាយលក្ខណៈចាប ឬក្រួច​ខ្លះ ទាយលក្ខណៈរូបគំនូរ ឬគ្រឿងប្រដាប់ធ្វើដោយរូបទន្សងខ្លះ ទាយលក្ខណៈ​គ្រឿង​ប្រដាប់ ឬកំពូលផ្ទះខ្លះ ទាយលក្ខណៈរូបគំនូរ ឬគ្រឿង​ប្រដាប់ធ្វើ​ដោយរូបអណ្តើកខ្លះ ទាយ​លក្ខណៈ​ម្រឹគ គឺសត្វជើង ៤ ទាំងអស់ខ្លះ ។ ភិក្ខុជាអ្នក​វៀរចាកមិច្ឆាជីវៈ ព្រោះតិរច្ឆានវិជ្ជា មាន​សភាព​ដូច្នេះ​ឯង ។ នេះជាសីលរបស់ភិក្ខុនោះ ។
ម្យ៉ាងទៀត ដូចជាសមណព្រាហ្មណ៍ទាំងឡាយដ៏ចម្រើនពួកមួយ បរិភោគ​នូវ​ភោជនទាំងឡាយ ​ដែល​ទាយកឲ្យ​ដោយ​សទ្ធាហើយ តែសមណព្រាហ្មណ៍​ទាំងនោះ ចិញ្ចឹម​ជីវិត​ដោយមិច្ឆាជីវៈ ព្រោះ​តិរច្ឆាន​វិជ្ជា មាន​សភាពដូច្នេះ ។ តិរច្ឆានវិជ្ជានោះ តើ​ដូចម្តេច ? គឺការ​ទាយ​អំពីការ​លើកទ័ពថា ព្រះរាជា គួរស្តេច​ចេញទៅ (ក្នុងថ្ងៃនោះ) ព្រះរាជា គួរស្តេច​ត្រឡប់​មក​វិញ (ក្នុងថ្ងៃនោះ) ព្រះរាជាខាងក្នុង នឹងរុក​រានចូលទៅ ព្រះរាជាខាងក្រៅ នឹងថយចេញទៅ ព្រះរាជា​ខាងក្រៅ នឹងរុករានចូលមក ព្រះរាជាខាងក្នុង នឹងថយចេញទៅ ព្រះរាជាខាងក្នុង នឹងមានជ័យជំនះ ព្រះរាជាខាងក្រៅ នឹង​បរាជ័យ ព្រះរាជាខាងក្រៅ នឹងមានជ័យជំនះ ព្រះរាជា​ខាង​ក្នុង នឹងបរាជ័យ ព្រះរាជា​អង្គនេះ នឹងមានជ័យជំនះ ព្រះរាជាអង្គនេះ នឹងបរាជ័យ ។ ភិក្ខុ​ជាអ្នក​វៀរចាកមិច្ឆាជីវៈ ព្រោះតិរច្ឆានវិជ្ជា មាន​សភាព​ដូច្នេះ​ឯង ។ នេះជាសីលរបស់ភិក្ខុនោះ ។
មួយវិញទៀត ដូចជាសមណព្រាហ្មណ៍ទាំងឡាយដ៏ចម្រើនពួកមួយ បរិភោគនូវភោជនទាំងឡាយ ​ដែល​ទាយកឲ្យ​ដោយ​សទ្ធាហើយ តែសមណព្រាហ្មណ៍​ទាំងនោះ ចិញ្ចឹមជីវិតដោយមិច្ឆាជីវៈ ព្រោះ​តិរច្ឆាន​វិជ្ជា មាន​សភាព​យ៉ាងនេះ ។ តិរច្ឆានវិជ្ជានោះ តើ​ដូចម្តេចខ្លះ ? គឺការទាយថា (ក្នុងថ្ងៃឯណោះ) នឹងមាន​ចន្ទគ្រាស នឹងមានសូរ្យគ្រាស នឹង​មាន​នក្សត្រគ្រាស គឺផ្កាយ​ព្រះគ្រោះ ដើររួមចូលគ្នា ឬដើរ​រំលងព្រះ​អាទិត្យ ព្រះចន្ទ្រ ឬផ្កាយ​ណា​មួយ ។ ព្រះចន្ទ ព្រះអាទិត្យ នឹងដើរតាមផ្លូវត្រូវគ្នា ព្រះ​ចន្ទ ព្រះអាទិត្យ នឹងដើរខុសផ្លូវគ្នា ផ្កាយ​ទាំងឡាយ នឹងដើរ​តាមផ្លូវត្រូវគ្នា ផ្កាយ​ទាំងឡាយ​នឹងដើរ​ខុសផ្លូវគ្នា នឹងមានឧក្កាបាត [ក្នុងលីនត្ថប្បកាសនាដីកាថា កាល​បើអាកាសមានខ្យល់ទង្គិចគ្នាខ្លាំង ក៏កើតមាន​ពន្លឺរស្មី ដូច​ជា​ពន្លឺ​ប្រទីប ធ្លាក់ចុះមកអំពីអាកាស ហៅថា ឧក្កាបាត ។] នឹងកើតមានកំដៅក្នុងទិស នឹង​មាន​កម្រើក​ផែនដី នឹងមានផ្គរលាន់ (ឥត​មាន​ភ្លៀង) ព្រះចន្ទ ព្រះអាទិត្យ ផ្កាយ នឹងរះឡើង ឬលិចទៅវិញ នឹងសៅហ្មង ឬ​ផូរ​ផង់ ចន្ទគ្រាស នឹងបណ្តាលឲ្យមានសុខទុក្ខយ៉ាងនេះ សូរ្យគ្រាស នឹង​បណ្តាល​ឲ្យមានសុខទុក្ខយ៉ាងនេះ នក្សត្រគ្រាស នឹង​បណ្តាល​ឲ្យ​មាន​សុខ​ទុក្ខ​យ៉ាង​នេះ ព្រះចន្ទ និងព្រះអាទិត្យ ដើរតាមផ្លូវត្រូវគ្នា នឹងបណ្តាលឲ្យមានសុខទុក្ខយ៉ាងនេះ ព្រះចន្ទ និងព្រះអាទិត្យដើរខុសផ្លូវគ្នា នឹងបណ្តាលឲ្យមានសុខទុក្ខយ៉ាងនេះ ពួកផ្កាយ ដើរ​តាម​ផ្លូវ​ត្រូវគ្នា នឹងបណ្តាលឲ្យមានសុខទុក្ខយ៉ាងនេះ ពួកផ្កាយដើរខុសផ្លូវគ្នា នឹង​បណ្តាល​ឲ្យមាន​សុខ​ទុក្ខ​យ៉ាងនេះ ឧក្កាបាត នឹងបណ្តាលឲ្យមានសុខទុក្ខយ៉ាងនេះ កំដៅក្នុង​ទិស នឹង​បណ្តាល​ឲ្យ​មានសុខទុក្ខយ៉ាងនេះ ការកម្រើកផែនដី នឹងបណ្តាលឲ្យមានសុខទុក្ខយ៉ាងនេះ ផ្គរលាន់ (ឥត​មានភ្លៀង) នឹងបណ្តាលឲ្យមានសុខទុក្ខយ៉ាងនេះ ព្រះចន្ទ ព្រះអាទិត្យ និងផ្កាយ រះឡើង ឬ​លិច​ទៅវិញ សៅហ្មង ឬផូរផង់ នឹងបណ្តាលឲ្យមានសុខទុក្ខយ៉ាងនេះ ។ ភិក្ខុជាអ្នកវៀរ​ចាកមិច្ឆាជីវៈ ព្រោះ​តិរច្ឆានវិជ្ជា មាន​សភាព​ដូច្នេះ​ឯង ។ នេះជាសីលរបស់ភិក្ខុនោះដែរ ។
មួយវិញទៀត ដូចជាសមណព្រាហ្មណ៍ទាំងឡាយដ៏ចម្រើនពួកមួយ បរិភោគ​នូវ​ភោជនទាំងឡាយ ​ដែល​ទាយកឲ្យ​ដោយ​សទ្ធាហើយ តែសមណព្រាហ្មណ៍​ទាំងនោះ ចិញ្ចឹម​ជីវិត​ដោយ​មិច្ឆាជីវៈ ព្រោះ​តិរច្ឆាន​វិជ្ជា មាន​សភាព​ដូច្នេះ ។ តិរច្ឆានវិជ្ជានោះ តើ​ដូចម្តេចខ្លះ ? គឺការ​ទាយ​ថា (ក្នុងឆ្នាំនេះ) នឹងមានភ្លៀង​ធ្លាក់ស្រួល នឹងមានភ្លៀងធ្លាក់មិនស្រួល នឹងមានបាយ​សម្បូណ៌ នឹងមានបាយក្រ នឹងមានសេចក្តី​ក្សេម​ក្សាន្ត នឹងមានភ័យ នឹងមានរោគ នឹងមិនមានរោគ ការរាប់ដោយដៃទទេ ការរាប់​ដោយវិធី​នព្វន្ត រាប់បូក [អដ្ឋកថា ថា ការរាប់នេះ បើ​ស្ទាត់ដល់បុគ្គលណា បុគ្គលនោះ កាលបើឃើញ​ដើមឈើ ក៏អាចនឹងដឹងថា ឈើនេះ មាន​ស្លឹក​ប៉ុណ្ណេះៗបាន ។] កាព្យឃ្លោង គម្ពីរលោកាយតៈ ។ ភិក្ខុជាអ្នក​វៀរ​ចាកមិច្ឆាជីវៈ ព្រោះតិរច្ឆានវិជ្ជា មាន​សភាព​ដូច្នេះ​ឯង ។ នេះជាសីលរបស់ភិក្ខុនោះដែរ ។
មួយវិញទៀត ដូចជាសមណព្រាហ្មណ៍ទាំងឡាយដ៏ចម្រើនពួកមួយ បរិភោគ​នូវ​ភោជនទាំងឡាយ ​ដែល​ទាយកឲ្យ​ដោយ​សទ្ធាហើយ តែសមណព្រាហ្មណ៍​ទាំងនោះ ចិញ្ចឹម​ជីវិត​ដោយ​មិច្ឆាជីវៈ ព្រោះ​តិរច្ឆាន​វិជ្ជា មាន​សភាព​ដូច្នេះ ។ តិរច្ឆានវិជ្ជានោះ តើ​ដូចម្តេចខ្លះ ? គឺ​វិធី​រៀប​អាវាហមង្គលខ្លះ វិធីរៀប​វិវាហមង្គលខ្លះ វិធីធ្វើឲ្យព្រមព្រៀងគ្នា (ស្នេហ៍)ខ្លះ វិធីធ្វើ​ឲ្យព្រាត់ប្រាស​គ្នា (បង់ចំណែង)​ខ្លះ វិធីប្រមូលទ្រព្យខ្លះ វិធីប្រកបជំនួញខ្លះ វិធីធ្វើឲ្យចូល​ចិត្តស្រឡាញ់​គ្នា ឬ​ធ្វើ​ឲ្យ​មានសិរីខ្លះ វិធីធ្វើ​ឲ្យស្អប់គ្នាខ្លះ វិធីធ្វើ​គភ៌ដែល​បំរុងនឹងវិនាស មិនឲ្យវិនាសខ្លះ វិធីចងអណ្តាត​ឲ្យរឹង​ដោយមន្តខ្លះ វិធីចង​ចង្កា​ឲ្យរឹងខ្លះ វិធីសូត្ររបៀន ដើម្បីផ្លាស់ប្តូរដៃខ្លះ វិធីសូត្រ​របៀន​ដើម្បី​មិន​ឲ្យឮសំឡេងដោយត្រចៀកខ្លះ ប្រស្នា​កញ្ចក់ គឺមន្តខាបយកទេវតាឲ្យមកនៅនឹងកញ្ចក់ ហើយ​សួរ​ប្រស្នាខ្លះ ប្រស្នាកុមារី គឺមន្ត​បញ្ចូលទេវតា​ក្នុងសរីរៈនៃកុមារី ហើយសួរប្រស្នាខ្លះ ប្រស្នាទេវតា គឺមន្តបញ្ចូល​ទេវតា ក្នុងសរីរៈនៃ​ទាសី ហើយសួរ​ប្រស្នាខ្លះ វិធីបម្រើព្រះអាទិត្យខ្លះ វិធីបម្រើ​មហាព្រហ្មខ្លះ វិធីបញ្ចេញភ្លើង​អំពីមាត់​ដោយ​មន្តខ្លះ វិធីហៅ​សិរីឲ្យមកឋិតក្នុងសរីរៈខ្លះ ។ ភិក្ខុ​ជាអ្នក​វៀរចាក​មិច្ឆាជីវៈ ព្រោះតិរច្ឆានវិជ្ជា មាន​សភាព​ដូច្នេះ​ឯង ។ នេះជាសីលរបស់ភិក្ខុនោះដែរ ។
ម្យ៉ាងទៀត ដូចជាសមណព្រាហ្មណ៍ទាំងឡាយដ៏ចម្រើនពួកមួយ បរិភោគ​នូវ​ភោជន​ទាំងឡាយ​ដែល​ទាយកឲ្យ​ដោយ​សទ្ធាហើយ តែសមណព្រាហ្មណ៍​ទាំងនោះ ចិញ្ចឹម​ជីវិត​ដោយ​មិច្ឆាជីវៈ ព្រោះ​តិរច្ឆាន​វិជ្ជា មាន​សភាព​ដូច្នេះ ។ តិរច្ឆានវិជ្ជានោះ តើ​ដូចម្តេច ? គឺការបន់​ស្រន់​ខ្លះ ការលាបំណន់ខ្លះ ធ្វើមន្ត​សម្រាប់ការពារបិសាចខ្លះ ធ្វើមន្តសម្រាប់ការពារផ្ទះខ្លះ ធ្វើ​ខ្ទើយ​ឲ្យដូចជាបុរសខ្លះ ធ្វើបុរស​ឲ្យដូច​ជាខ្ទើយខ្លះ ធ្វើពីធីសង់ផ្ទះលើទីដី ដែលមិនធ្លាប់បានធ្វើខ្លះ ធ្វើពលិកម្មនៅទីដីដែលសង់ផ្ទះខ្លះ ជំរះ​មុខ​ឲ្យស្អាតដោយទឹក​ឲ្យគេខ្លះ បង្កក់ប្រសិទ្ធិ៍ឲ្យគេខ្លះ បូជា​ភ្លើង​ឲ្យគេខ្លះ ធ្វើថ្នាំសម្រាប់​ឲ្យ​ក្អួតខ្លះ ធ្វើថ្នាំបញ្ចុះខ្លះ ធ្វើថ្នាំ​កំចាត់បង់​នូវទោស​ខាងលើខ្លះ ធ្វើថ្នាំ​កំចាត់បង់​នូវទោសខាង​ក្រោម​ខ្លះ ធ្វើថ្នាំ​កំចាត់បង់​នូវទោសក្នុងក្បាលខ្លះ ស្លប្រេងសម្រាប់បន្តក់​ត្រចៀកខ្លះ ធ្វើថ្នាំ​សម្រាប់​ស្អំ​ភ្នែកខ្លះ ធ្វើថ្នាំ​សម្រាប់ហិតខ្លះ ធ្វើថ្នាំសម្រាប់លាបបង្កាត់ខ្លះ ធ្វើថ្នាំត្រជាក់សម្រាប់​លាបស្រលាប​ខ្លះ ធ្វើវេជ្ជកម្មរក្សាភ្នែកខ្លះ ធ្វើពេទ្យវះខ្លះ ធ្វើពេទ្យ​រក្សា​ក្មេង​ខ្លះ ដាក់ថ្នាំ​ក្រោយ​ឲ្យជួយ​កំឡាំង​ថ្នាំមុនខ្លះ លាងថ្នាំដើមចេញខ្លះ [អដ្ឋកថា ថា កាលបើ​មាន​ដម្បៅ ដាក់ថ្នាំ មានថ្នាំផ្សាជាដើម ក្នុងដម្បៅនោះ កាលបើដម្បៅស្រួលសមគួរហើយ ក៏នាំយក​ថ្នាំនោះចេញ ។] ។ ភិក្ខុជាអ្នក​វៀរ​ចាក​មិច្ឆាជីវៈ ព្រោះតិរច្ឆានវិជ្ជា មាន​សភាព​ដូច្នេះ​ឯង ។ នេះជាសីលរបស់ភិក្ខុនោះដែរ ។
ម្នាល​ព្រាហ្មណ៍ ភ័យណា ដែលគប្បីកើតឡើងព្រោះសេចក្តី​សង្រួម​ក្នុងសីល ភិក្ខុនោះឯងបរិបូណ៌​ដោយសីលយ៉ាងនេះហើយ រមែង​មិនបានឃើញ​នូវ​ភ័យ​នោះ អំពីទីណាមួយឡើយ ។ ម្នាល​ព្រាហ្មណ៍ ប្រៀបដូចជាភ័យណា ដែល​គប្បីកើត​អំពីសត្រូវ ក្សត្រិយ៍ដែលបាន​មុទ្ធាភិសេក [ព្រះរាជាដែលគេបានអភិសេក​ស្រោចទឹកលើ​ព្រះសិរ្ស ឲ្យសោយរាជ្យរួចហើយ ។] ហើយ​កំចាត់បង់នូវពួក​សត្រូវអស់ហើយ រមែង​មិនបាន​ឃើញ​ភ័យនោះ អំពីទីណាមួយឡើយ ដូចម្តេចមិញ ម្នាល​ព្រាហ្មណ៍ ភ័យណា ដែលគប្បីកើតឡើងព្រោះសេចក្តី​សង្រួម​ក្នុងសីល ភិក្ខុអ្នកបរិបូណ៌​ដោយ​សីល​យ៉ាង​នេះ​ហើយ រមែង​មិនបានឃើញ​នូវ​ភ័យ​នោះ អំពីទីណាមួយឡើយ ដូច្នោះឯង ។ ភិក្ខុនោះ បើ​បានប្រកបដោយសីលក្ខន្ធ ជារបស់​ព្រះអរិយៈនេះហើយ រមែងទទួល​នូវសេចក្តីសុខ ដែល​មិនមានទោសក្នុងសន្តានចិត្តនៃខ្លួន ។ ម្នាល​ព្រាហ្មណ៍ ភិក្ខុជាអ្នក​បរិបូណ៌​ដោយសីល យ៉ាងនេះឯង ។
ចប់ មហាសីល ។
ឥន្ទ្រិយសំវរៈ
ម្នាល​ព្រាហ្មណ៍ ភិក្ខុដែលជាអ្នករក្សានូវទ្វារ ក្នុងឥន្ទ្រិយទាំងឡាយ តើ​ដូចម្តេចខ្លះ ? ម្នាល​ព្រាហ្មណ៍ ភិក្ខុក្នុងសាសនានេះ បានឃើញ​រូបដោយចក្ខុហើយ តែ​មិនកាន់យកនូវនិមិត្ត មិនកាន់យកនូវអនុព្យញ្ជនៈ ឯអភិជ្ឈា និងទោមនស្ស ដែលជា​អកុសល​ធម៌ដ៏លាមក តែងតែគ្របសង្កត់នូវបុគ្គល ដែលមិនបានសង្រួម​ចក្ខុន្ទ្រិយនុ៎ះ ព្រោះ​ហេតុមិនបានសង្រួមនូវចក្ខុន្ទ្រិយណា ក៏ប្រតិបត្តិ​ដើម្បីសង្រួម​នូវចក្ខុន្ទ្រិយនោះ រក្សា​នូវចក្ខុន្ទ្រិយ ដល់នូវសេចក្តីសង្រួម​ក្នុងចក្ខុន្ទ្រិយ ។ ឮសម្លេង​ដោយត្រចៀកហើយ តែ​មិន​កាន់​យកនូវនិមិត្ត មិនកាន់យកនូវអនុព្យញ្ជនៈ ឯអភិជ្ឈា និងទោមនស្ស ដែលជា​អកុសល​ធម៌​ដ៏លាមក តែងតែគ្របសង្កត់នូវបុគ្គល ដែលមិនសង្រួមនូវសោតិន្ទ្រិយនុ៎ះ ព្រោះ​ហេតុ​មិន​បាន​សង្រួមនូវសោតិន្ទ្រិយណា ក៏ប្រតិបត្តិ​ដើម្បីសង្រួម​នូវសោតិន្ទ្រិយនោះ រក្សា​នូវ​សោតិន្ទ្រិយ ដល់នូវសេចក្តីសង្រួម​ក្នុងសោតិន្ទ្រិយ ។ បានធំក្លិន​ដោយច្រមុះហើយ តែ​មិនកាន់យកនូវនិមិត្ត មិនកាន់យកនូវអនុព្យញ្ជនៈ ឯអភិជ្ឈា និងទោមនស្ស ដែលជា​អកុសល​ធម៌ដ៏លាមក តែងតែគ្របសង្កត់នូវបុគ្គល ដែលមិនបានសង្រួម​នូវឃានិន្ទ្រិយនុ៎ះ ព្រោះ​ហេតុមិនបានសង្រួមនូវឃានិន្ទ្រិយណា ក៏ប្រតិបត្តិ​ដើម្បីសង្រួម​នូវឃានិន្ទ្រិយនោះ រក្សា​នូវឃានិន្ទ្រិយ ដល់នូវសេចក្តីសង្រួម​ក្នុងឃានិន្ទ្រិយ ។ បានជញ្ជក់​ជញ្ជាប់នូវរស​ដោយ​អណ្តាតហើយ តែមិនកាន់យកនូវនិមិត្ត មិនកាន់យកនូវអនុព្យញ្ជនៈ ឯអភិជ្ឈា និង​ទោមនស្ស ដែលជា​អកុសល​ធម៌ដ៏លាមក តែងតែគ្របសង្កត់នូវបុគ្គល ដែលមិន​បាន​សង្រួម​នូវជិវ្ហិន្ទ្រិយនុ៎ះ ព្រោះ​ហេតុមិនបានសង្រួមនូវជិវ្ហិន្ទ្រិយណា ក៏ប្រតិបត្តិ​ដើម្បីសង្រួម​នូវជិវ្ហិន្ទ្រិយនោះ រក្សា​នូវជិវ្ហិន្ទ្រិយ ដល់នូវសេចក្តីសង្រួម​ក្នុងជិវ្ហិន្ទ្រិយ ។ បានពាល់ត្រូវ​នូវ​សម្ផ័ស្ស ដោយកាយហើយ តែមិនកាន់យកនូវនិមិត្ត មិនកាន់យកនូវអនុព្យញ្ជនៈ ឯ​អភិជ្ឈា និងទោមនស្ស ដែលជា​អកុសល​ធម៌ដ៏លាមក តែងតែគ្របសង្កត់នូវបុគ្គល ដែល​មិន​បានសង្រួម​នូវកាយិន្ទ្រិយនុ៎ះ ព្រោះ​ហេតុមិនបានសង្រួមនូវកាយិន្ទ្រិយណា ក៏ប្រតិបត្តិ​ដើម្បីសង្រួម​នូវកាយិន្ទ្រិយនោះ រក្សា​នូវកាយិន្ទ្រិយ ដល់នូវសេចក្តីសង្រួម​ក្នុងកាយិន្ទ្រិយ ។ បានដឹងច្បាស់​នូវធម្មារម្មណ៍​ដោយចិត្តហើយ តែមិនកាន់យកនូវនិមិត្ត មិនកាន់យក​នូវ​អនុព្យញ្ជនៈ ឯអភិជ្ឈា និងទោមនស្ស ដែលជា​អកុសល​ធម៌ដ៏លាមក តែងតែ​គ្រប​សង្កត់​នូវ​បុគ្គល ដែលមិនបានសង្រួមនូវមនិន្ទ្រិយនុ៎ះ ព្រោះ​ហេតុមិនបាន​សង្រួម​នូវ​មនិន្ទ្រិយ​ណា ក៏ប្រតិបត្តិ​ដើម្បីសង្រួម​នូវមនិន្ទ្រិយនោះ រក្សា​នូវមនិន្ទ្រិយ ដល់នូវសេចក្តីសង្រួម​ក្នុងមនិន្ទ្រិយ ។ ភិក្ខុនោះ បានប្រកបព្រមដោយ​ឥន្ទ្រិយសំវរៈ ជារបស់​អរិយៈនេះហើយ រមែង​ទទួលចំពោះ​នូវសុខ ដែលមិនច្រឡូកច្រឡំដោយកិលេសជាខាងក្នុង ។ ម្នាល​ព្រាហ្មណ៍ ភិក្ខុជាអ្នករក្សានូវ​ទ្វារក្នុងឥន្ទ្រិយទាំងឡាយ យ៉ាងនេះឯង ។
សតិសម្បជញ្ញៈ
ម្នាល​ព្រាហ្មណ៍ ឯភិក្ខុជាអ្នកប្រកបដោយសតិ និងសម្បជញ្ញៈនោះ តើ​ដូចម្តេចខ្លះ ? ម្នាល​ព្រាហ្មណ៍ ភិក្ខុក្នុងសាសនានេះ កាលឈានដើរទៅមុខ ឈានថយ​ក្រោយ ក៏មានសេចក្តីដឹងខ្លួន កាលក្រឡេកមើលទៅមុខ ក្រឡេកមើល​ទៅទិសផ្សេងៗ ក៏​មានសេចក្តីដឹងខ្លួន កាលបត់លា (ដៃជើង) ក៏មានសេចក្តីដឹងខ្លួន កាលទ្រទ្រង់​នូវ​សង្ឃាដិ បាត្រ ចីវរ ក៏មានសេចក្តីដឹងខ្លួន កាលបរិភោគ ផឹក ទំពា ជញ្ជក់ជញ្ជាប ក៏មានសេចក្តីដឹងខ្លួន កាលបន្ទោឧច្ចារៈបស្សាវៈ ក៏មានសេចក្តីដឹងខ្លួន កាលដើរ ឈរ អង្គុយ ដេកលក់ ភ្ញាក់ពីដេក និយាយ ឬស្ងៀម ក៏មានសេចក្តីដឹងខ្លួន ។ ម្នាល​ព្រាហ្មណ៍ ភិក្ខុជាអ្នកប្រកបដោយសតិ និងសម្បជញ្ញៈ ដោយប្រការដូច្នេះឯង ។