cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
សង្គ្រាមលោកលើកទី២
សង្គ្រាមនៅអឺរ៉ុបត្រូវបានបញ្ចប់បន្ទាប់ពីក្រុមសម្ព័ន្ធមិត្តបានវាយចូលទឹកដីអាល្លឺម៉ង់និងត្រួតត្រារដ្ឋធានីប៊ែរឡាំង អត្តឃាតកម្មរបស់ហ៊ីត្លែរ និងការទទួលចុះចាញ់របស់អាល្លឺម៉ង់នៅថ្ងៃទី៨ ខែឧសភា ឆ្នាំ១៩៤៥។ បន្ទាប់ពីព្រឹត្តិការណ៍សេចក្តីប្រកាសទីក្រុងផតស៍ដាមដោយក្រុមសម្ព័ន្ធមិត្តនៅថ្ងៃទី២៦ ខែកក្កដា ឆ្នាំ១៩៤៥ និងការមិនព្រមទទួលចុះចាញ់របស់ជប៉ុន អាមេរិកបានសម្រេចទម្លាក់គ្រាប់បែកបរិមាណូដំបូងគេបង្អស់នៅក្នុងប្រវត្តិសាស្ត្រមកលើទីក្រុងហ៊ីរ៉ូស៊ីម៉ានៅថ្ងៃទី៦ ខែសីហា ឆ្នាំ១៩៤៥ និងទីក្រុងណាកាសាគីនៅថ្ងៃទី៩ ខែសីហា។ ដោយហេតុនេះ ជប៉ុនក៏បានសុំទទួលចុះចាញ់នៅថ្ងៃទី១៥ ខែសីហា ឆ្នាំ១៩៤៥ (ដោយចុះហត្ថលេខាលើឯកសារសុំចុះចាញ់នៅថ្ងៃទី២ ខែកញ្ញា ឆ្នាំ១៩៤៥) ហើយសង្គ្រាមនៅទ្វីបអាស៊ីក៏បានបញ្ចប់។ ខណៈដែលជប៉ុននិងអាល្លឺម៉ង់កំពុងស្ថិតនៅក្រោមការត្រួតត្រារបស់សម្ព័ន្ធមិត្ត តុលាការឧក្រិដ្ឋកម្មសង្គ្រាមក៏ត្រូវបង្កើតឡើងនិងអនុវត្តលើមេដឹកនាំអាល្លឺម៉ង់និងជប៉ុន។
សង្គ្រាមលោកលើកទី២ បានផ្លាស់ប្តូរតម្រឹមនយោបាយនិងរចនាសម្ព័ន្ធសង្គមនៅលើពិភពលោក។ អង្គការសហប្រជាជាតិ (អសប) ត្រូវបានបង្កើតឡើងដើម្បីជំរុញកិច្ចសហប្រតិបត្តិការអន្តរជាតិនិងទប់ស្កាត់រាល់ជម្លោះនាពេលអនាគតហើយប្រទេសមហាអំណាចដែលទទួលបានជ័យជំនះដូចជា ចិន បារាំង សហភាពសូវៀត ចក្រភពអង់គ្លេស និងសហរដ្ឋអាមេរិកបានក្លាយជាសមាជិកអចិន្រ្តៃយ៍នៃក្រុមប្រឹក្សាសន្តិសុខពិភពលោក។ សហភាពសូវៀតនិងសហរដ្ឋអាមេរិកបានលេចឡើងក្លាយជាគូប្រជែងមហាអំណាចថ្មីដែលបានវិវដ្តទៅជាជម្លោះជិតកន្លះមួយសតវត្សហៅថាសង្គ្រាមត្រជាក់។ សង្គ្រាមបានធ្វើឱ្យប្រទេសអឺរ៉ុបទទួលរងនូវការអន់ថយខាងឥទ្ធិពលនិងអំណាចដែលជាហេតុនាំឱ្យពួកគេបាត់បង់ទឹកដីអាណានិគមនៅទ្វីបអាស៊ីនិងអាហ្វ្រិក។ បណ្តាប្រទេសភាគច្រើនដែលឧស្សាហកម្មរបស់ខ្លួនត្រូវរងនូវការបំផ្លិចបំផ្លាញបានចាត់អភិវឌ្ឍន៍សេដ្ឋកិច្ចខ្លួនឱ្យរីកចម្រើនឡើងវិញ។ ការធ្វើសមាហរណកម្មនយោបាយជាពិសេសនៅទ្វីបអឺរ៉ុបបានចាប់ផ្តើមជាកិច្ចខិតខំប្រឹងប្រែងដើម្បីទប់ស្កាត់ជម្លោះនាពេលអនាគត កម្ចាត់អមិត្តភាពមុនពេលមានសង្គ្រាមធំផ្ទុះឡើង និងការបង្កើតអត្តសញ្ញាណតែមួយ (ការបង្កើតឡើងនូវសហភាពអឺរ៉ុប)។
កាលប្បវត្តិ
ជាទូទៅគេថាសង្គ្រាមនៅអឺរ៉ុបបានចាប់ផ្តើមនៅថ្ងៃទី១ ខែកញ្ញា ឆ្នាំ១៩៣៩ គឺនៅពេលដែលអាល្លឺម៉ង់បានវាយចូលឈ្លានពានប្រទេសប៉ូឡូញហើយចក្រភពអង់គ្លេសនិងបារាំងក៏បានប្រកាសសង្គ្រាមមកលើអាល្លឺម៉ង់ពីរថ្ងៃក្រោយមក។ សង្គ្រាមនៅតំបន់ប៉ាស៊ីហ្វិកបានផ្ទុះឡើងនៅថ្ងៃទី៧ ខែកក្កដា ឆ្នាំ១៩៣៧ (ពោលគឺស្របនឹងសង្គ្រាមចិន-ជប៉ុនលើកទី២) ចំណែកឯការឈ្លានពានរបស់ជប៉ុននៅម៉ាន់ជូរីបានចាប់ផ្តើមតាំងពីថ្ងៃទី១៩ ខែកញ្ញា ឆ្នាំ១៩៣១ មកម្លេះ។
សម្រាប់អ្នកខ្លះវិញគេបានចាត់ទុកថា ដើមឡើយសង្គ្រាមគឺកើតឡើងនៅតាមទ្វីបនិងតំបន់ខុសៗគ្នាហើយមិនពាក់ពាន់អ្វីនឹងគ្នាឡើយរហូតទាន់តែដល់ឆ្នាំ១៩៤១ ទើបជម្លោះទាំងអស់បានក្លាយជាជម្លោះសកលលោករួមតែមួយ។ សម្រាប់អត្ថបទនេះគឺយើងប្រើប្រាស់វេលាបរិច្ឆេទទៅតាមអនុសញ្ញិក។ សម្រាប់អ្នកខ្លះទៀត គេបានចាត់ទុកថាការឈ្លានពានរបស់អ៊ីតាលីលើប្រទេសអេត្យូពីនៅថ្ងៃទី៣ ខែតុលា ឆ្នាំ១៩៣៥ គឺជាចំណុចចាប់ផ្តើមនៃសង្គ្រាមលោកលើកទី២។ ប្រវត្តិវិទូអង់គ្លេសលោកអានតូនី ប៊ីវ័របានមានទស្សនៈថា សង្គ្រាមលោកលើកទី២ បានចាប់ផ្តើមនៅក្នុងសមរភូមិកាលគីនកូលដែលជាជម្លោះកើតឡើងនៅខែឧសភា ដល់ខែកញ្ញា ឆ្នាំ១៩៣៩ រវាងកងទ័ពជប៉ុននិងកងកម្លាំងសូវៀតហើយម៉ុងកូល។
កាលបរិច្ឆេទពិតប្រាកដនៃការបញ្ចប់នៃសង្រ្គាមលោកលើកទី២ ក៏មិនត្រូវបានឯកភាពគ្នាជាសកលដែរ។ ជាទូទៅគេបានចាត់ទុកយុទ្ធសន្តិភាពនៃថ្ងៃទី១៤ ខែសីហា ឆ្នាំ១៩៤៥ (ទិវាជ-ជ) ជាកាលបរិច្ឆេទបញ្ចប់សង្គ្រាម។ សន្ធិសញ្ញាសន្តិភាពរវាងជប៉ុននិងសម្ព័ន្ធមិត្តគឺត្រូវបានចុះនៅក្នុងឆ្នាំ១៩៥១ ឯណោះ។ សន្ធិសញ្ញាសន្តិភាពផ្លូវការរវាងជប៉ុននិងសហភាពសូវៀតគឺមិនដែលត្រូវបានចុះនោះទេ។
អឺរ៉ុប
សង្គ្រាមលោកលើកទី១ បានផ្លាស់ប្តូរភូមិសាស្ត្រនយោបាយអឺរ៉ុបជាខ្លាំង (ដោយការបរាជ័យរបស់មហាអំណាចកណ្តាលមានដូចជាចក្រភពអាល្លឺម៉ង់ អូទ្រីស-ហុងគ្រី ប៊ុលការី និងចក្រភពអូតូម៉ង់ និងបូករួមទាំងបដិវត្តន៍បុលសេវិកនៅប្រទេសរុស្ស៊ី ដែលជាលទ្ធផលបាននាំឱ្យសហភាពសូវៀតលេចចេញឡើង)។ ទន្ទឹមនឹងនេះ, សម្ព័ន្ធមិត្តនៃសង្គ្រាមលោកលើកទី១ មានដូចជា បារាំង បែលស៊ិក អ៊ីតាលី រ៉ូម៉ានី និងក្រិកបានដណ្តើមបានទឹកដីថ្មីហើយរដ្ឋប្រជាជាតិថ្មីក៏ត្រូវបានបង្កើតចេញពីការដួលរលំនៃចក្រភពអូទ្រីស-ហុងគ្រី អូតូម៉ង់ និងចក្រភពរុស្ស៊ី។
ដើម្បីទប់ស្កាត់សង្គ្រាមលោកកុំឱ្យកើតមានឡើងនាពេលអនាគត ក្រុមសម្ព័ន្ធមិត្តបានបង្កើតអង្គការសង្គមប្រជាជាតិឡើងនៅអំឡុងសន្និសីទសន្តិភាពទីក្រុងប៉ារីសឆ្នាំ១៩១៩។ គោលដៅចម្បងរបស់អង្គការនេះគឺទប់ស្កាត់ជម្លោះប្រដាប់អាវុធតាមរយៈសន្តិសុខសមូហភាព ការដកហូតអាវុធយោធានិងកម្លាំងជើងទឹកពីរដ្ឋអរិភាព និងការដោះស្រាយជម្លោះអន្តរជាតិតាមរយៈការចរចានិងមជ្ឈត្តវិនិច្ឆ័យដោយសន្តិវិធី។
គំនិតសន្តិនិយមបានផុសឡើងនៅជុំវិញពិភពលោកបន្ទាប់ពីសង្គ្រាមលោកលើកទី១ បានបញ្ចប់ប៉ុន្តែនៅឯភាគអឺរ៉ុបវិញ គំនិតជាតិនិយមបានកំពុងតែរីករាលដាលនៅតាមរដ្ឋមួយចំនួន។ ជាពិសេសគឺនៅប្រទេសអាល្លឺម៉ង់ដែលគំនិតជាតិនិយមបានកំពុងតែកើនឡើងជាលំដាប់ ទាំងនេះគឺបណ្តាលមកពីការបាត់បង់ទឹកដីសំខាន់ៗ និងទឹកដីអាណានិគម និងការខាតបង់ផ្នែកហិរញ្ញវត្ថុដែលបន្សល់ទុកពីសន្និសញ្ញាវិមានវែសៃ។ ក្រោមសន្ធិសញ្ញានេះ អាល្លឺម៉ង់បានបាត់បង់ទឹកដីប្រមាណ ១៣% នៃទឹកដីសរុបបូករួមទាំងទឹកដីក្រៅស្រុក (អាណានិគម) ការកាត់ទឹកដីនិងការចូលឈ្លានពានរដ្ឋដទៃត្រូវបានហាមឃាត់ជាដាច់ខាត ហើយទំហំនិងកម្លាំងយោធាត្រូវបានកំណត់។
ចក្រភពអាល្លឺម៉ង់ត្រូវបានរំលាយជាលទ្ធផលនៃបដិវត្តន៍អាល្លឺម៉ង់ក្នុងឆ្នាំ១៩១៩ ហើយត្រូវជំនួសមកវិញដោយរដ្ឋាភិបាលប្រជាធិបតេយ្យហៅថាសាធារណរដ្ឋវ៉ៃម៉ា។ នៅក្នុងសម័យចន្លោះសង្គ្រាម គេឃើញមានជម្លោះជាច្រើនកើតមានរវាងអ្នកគាំទ្ររបបសាធារណរដ្ឋថ្មីនិងពួកអ្នកស្តាំនិយមឆ្វេងនិយម។ ប្រទេសអ៊ីតាលីដែលជាសម្ព័ន្ធមិត្តកាលពីសង្គ្រាមលោកលើកទី១ បានទទួលនូវទឹកដីថ្មីបន្តិចបន្តួចក្រោយសង្គ្រាមប៉ុន្តែអ្នកជាតិនិយមអ៊ីតាលីបានខឹងសម្បារយ៉ាងខ្លាំងនឹងអង់គ្លេសហើយបារាំងដែលមិនបានបំពេញកិច្ចសន្យាធានាការចូលរួមរបស់អ៊ីតាលីក្នុងសង្គ្រាមនៅក្នុងកិច្ចព្រមព្រៀងសន្តិភាព។ ចាប់ពីឆ្នាំ១៩២២ ដល់ឆ្នាំ១៩២៥ មេដឹកនាំចលនាហ្វាស៊ីសមួយឈ្មោះបេនីតូ មូសូលីនីបានឡើងកាន់កាប់អំណាចនៅប្រទេសអ៊ីតាលីដែលមានលក្ខណៈជារបបផ្តាច់ការ ជាតិនិយម និងសហករណ៍វណ្ណៈ។ របបមួយនេះបានលុបបំបាត់លទ្ធិប្រជាធិបតេយ្យតំណាង ដាក់សម្ពាធសង្កត់លើអ្នកសង្គមនិយម ឆ្វេងនិយម និងសេរីនិយម ហើយបានអនុម័តគោលនយោបាយវាតទីនិយមដោយមានគោលបំណងចង់ឱ្យអ៊ីតាលីក្លាយជាមហាអំណាចពិភពលោក និងបង្កើតចេញជា"ចក្រភពរ៉ូម៉ាំងថ្មី។
អាដុល ហ៊ីត្លែរបានប៉ងធ្វើរដ្ឋប្រហារផ្តួលរលំរដ្ឋាភិបាលអាល្លឺម៉ង់នៅក្នុងឆ្នាំ១៩២៣ តែបរាជ័យហើយនៅឆ្នាំ១៩៣៣ លោកប៉ូល វន ហ៊ីនដេនប៊ឺកនិងសភារ៉ៃស្តាតបានតែងតាំងហ៊ីត្លែរជាអធិការបតីថ្មីនៃប្រទេសអាល្លឺម៉ង់។ ពេលបានអំណាច ហ៊ីត្លែរបានលុបបំបាត់ចោលប្រព័ន្ធប្រជាធិបតេយ្យនៅអាល្លឺម៉ង់ហើយបានប្រកាន់យកសណ្តាប់ធ្នាប់ពិភពលោកថ្មីដែលមានលក្ខណៈជាតិសាសន៍តែមួយជ្រុលហួសហេតុហើយក្រោយបន្តិចមក លោកបានផ្តើមយុទ្ធនាការសព្វាវុធការឡើងវិញ។ ទន្ទឹមនឹងនេះដែរដើម្បីធានានូវសម្ព័ន្ធភាពជាមួយអ៊ីតាលី បារាំងបានបណ្តោយឱ្យអ៊ីតាលីលូកដៃចូលឈ្លានពានប្រទេសអេត្យូពី។ ស្ថានភាពនយោបាយកាន់តែមានសភាពធ្ងន់ឡើងៗនៅដើមឆ្នាំ១៩៣៥ នៅពេលដែលដែនដីអាងទឹកសារ៍បានក្លាយជាកម្មសិទ្ធិរបស់អាល្លឺម៉ង់វិញហើយបន្ទាប់មកហ៊ីត្លែរបានបដិសេដលែងទទួលស្គាល់សន្ធិសញ្ញាវែសៃ ពន្លឿនយុទ្ធនាការសព្វាវុធនិងការធ្វើសមាហរណកម្មយោធា។
ចក្រភពអង់គ្លេស បារាំង និងអ៊ីតាលីបានជួបប្រជុំគ្នានៅក្នុងសន្និសីទស្ត្រេសានៅអំឡុងខែមេសា ឆ្នាំ១៩៣៥ ក្នុងបំណងទប់ស្កាត់អាល្លឺម៉ង់ដោយវាត្រូវជាជំហានសំខាន់មួយឆ្ពោះទៅរកសកលភាវូបនីយកម្មយោធា។ ប៉ុន្តែនៅអំឡុងខែមិថុនានៃឆ្នាំដដែរនោះ អង់គ្លេសបានធ្វើកិច្ចព្រមព្រៀងកម្លាំងជើងទឹកឯករាជ្យជាមួយអាល្លឺម៉ង់ដោយបន្ថូរបន្ថយការរឹតត្បឹតពីមុនលើអាល្លឺម៉ង់។ សហភាពសូវៀតដែលបារម្ភខ្លាចអាល្លឺម៉ង់ឈ្លានពានទឹកដីអឺរ៉ុបខាងកើត បានធ្វើកំណែនសន្ធិសញ្ញាជំនួយជនុបត្ថម្ភជាមួយបារាំងនៅឆ្នាំ១៩៣៥។ ចំណែកឯសហរដ្ឋអាមេរិកវិញទោះបីជាខ្លួនរាងព្រួយបារម្ភចំពោះសភាពការណ៍នៅអឺរ៉ុបនិងអាស៊ីក្តីប៉ុន្តែខ្លួននូវតែអនុម័តច្បាប់អព្យាក្រឹតភាពនៅខែសីហានៃឆ្នាំដដែរនោះ។
ហ៊ីត្លែរបានបំពាននូវសន្ធិសញ្ញាវែសៃនិងឡូកាណូនៅខែមីនា ឆ្នាំ១៩៣៦ ដោយបានបញ្ជូនទ័ពទៅតំបន់រ៉ាំង។ នៅខែតុលា ឆ្នាំ១៩៣៦ អ៊ីតាលីនិងអាល្លឺម៉ង់បានចងសម្ព័ន្ធភាពនឹងគ្នា។ មួយខែក្រោយមក អាល្លឺម៉ង់និងជប៉ុនបានរួមគ្នាចុះហត្ថលេខាលើកតិកាសញ្ញាប្រឆាំងអង្គការកុម្មុយនិស្តអន្តរជាតិដោយមានអ៊ីតាលីចូលរួមនៅឆ្នាំបន្ទាប់។
អាស៊ី
គណបក្សគួមីនតាងនៅប្រទេសចិនបានបើកយុទ្ធនាការបង្រួបបង្រួមជាតិមួយតាមរយៈការប្រឆាំងនឹងស្តេចត្រាញ់នៅតាមតំបន់នីមួយៗនៃប្រទេសចិនហើយក៏បានបង្រួបបង្រួមប្រទេសជាតិខ្លួននៅពាក់កណ្តាលទស្សវត្តឆ្នាំ១៩២០ ប៉ុន្តែមិនយូរប៉ុន្មាន បក្សគួមីនតាងក៏បានធ្លាក់ចូលក្នុងសង្គ្រាមស៊ីវិលប្រយុទ្ធតតាំងជាមួយអតីតសម្ព័ន្ធមិត្តរបស់ខ្លួនគឺបក្សកុម្មុយនិស្តចិននិងស្តេចត្រាញ់ថ្មីៗមួយចំនួនទៀត។ នៅឆ្នាំ១៩៣១ ចក្រភពជប៉ុនដែលមានអំណាចយោធាដ៏ខ្លាំងអស្ចារ្យបានបង្កើតព្រឹត្តិការណ៍ម៉ាន់ជូរីឡើងទុកជាលេសចូលឈ្លានពានប្រទេសចិន (តំបន់ម៉ាន់ជូរី) រួចក៏បង្កើតចេញជារដ្ឋអាយ៉ងមួយហៅថាម៉ាន់ជូគួរ។
ចិនបានអំពាវនាវទៅដល់សង្គមប្រជាជាតិឱ្យបញ្ឈប់ការឈ្លានពានរបស់ជប៉ុននៅម៉ាន់ជូរី។ ប្រទេសជប៉ុនបានសម្រេចដកខ្លួនចេញពីសង្គមប្រជាជាតិភ្លាមៗបន្ទាប់ពីត្រូវបានថ្កោលទោសចំពោះការលុកលុយរបស់ខ្លួនចូលក្នុងតំបន់ម៉ាន់ជូរី។ បន្ទាប់មកប្រទេសទាំងពីរបានប្រយុទ្ធប្រឆាំងគ្នាចុះឡើងៗរហូតទាន់តែមានការចុះហត្ថលេខាលើយុទ្ធវិស្រមតាំងគូក្នុងឆ្នាំ១៩៣៣។ បន្ទាប់ពីដឹងឮថាជប៉ុនបានផ្តើមការវាយលុកម្តងទៀតនៅឆ្នាំ១៩៣៦ គណបក្សគួមីនតាងនិងបក្សកុម្មុយនិស្តចិនបានបង្ខំចិត្តឈប់ប្រយុទ្ធប្រឆាំងគ្នារួចមកចងសម្ព័ន្ធភាពនឹងគ្នាដើម្បីប្រឆាំងនឹងការឈ្លានពានរបស់ជប៉ុនវិញ។
ការឈ្លានពានរបស់អ៊ីតាលីលើអេត្យូពី (១៩៣៥)
សង្គ្រាមអ៊ីតាលី-អេត្យូពីលើកទី២ គឺជាសង្គ្រាមដ៏ខ្លីមួយដែលចាប់ផ្តើមក្នុងខែតុលា ឆ្នាំ១៩៣៥ និងបញ្ចប់ទៅវិញនៅខែឧសភា ឆ្នាំ១៩៣៦។ សង្គ្រាមបានចាប់ផ្តើមនៅពេលដែលកងកម្លាំងនៃរាជាណាចក្រអ៊ីតាលីបានចូលឈ្លានពានចក្រភពអេត្យូពីតាមទឹកដីសូម៉ាលីឡង់និងអេរីត្រេ។ ជាលទ្ធផល ប្រទេសអេត្យូពីត្រូវស្ថិតនៅក្រោមការកាន់កាប់របស់អ៊ីតាលីរួចត្រូវបានដាក់បញ្ចូលទៅក្នុងទឹកដីអាណានិគមអាហ្វ្រិកខាងកើតអ៊ីតាលី។ ការចូលត្រួតត្រារបស់អ៊ីតាលីក្នុងអេត្យូពីគឺជាសកម្មភាពបញ្ជាក់ថាអង្គការសង្គមប្រជាជាតិមិនមានសមត្ថភាពគ្រប់គ្រាន់ក្នុងការរក្សាសន្តិភាពពិភពលោកឡើយ។ ដោយឃើញបែបនេះ ចក្រភពអង់គ្លេសនិងបារាំងបានគាំទ្រការដាក់ទណ្ឌកម្មលើប្រទេសអ៊ីតាលីចំពោះសកម្មភាពលុកលុយនោះប៉ុន្តែការដាក់ទណ្ឌកម្មនេះមិនត្រូវបានអនុវត្តពេញលេញទេហើយទីបំផុតបានទទួលបរាជ័យក្នុងការបញ្ឈប់ការឈ្លានពានរបស់អ៊ីតាលី។ ក្រោយការឈ្លានពាន អ៊ីតាលីបានសម្រេចចិត្តយល់ព្រមគាំទ្រអាល្លឺម៉ង់ក្នុងការកាត់ទឹកដីប្រទេសអូទ្រីស។
ការឈ្លានពានរបស់ជប៉ុនមកលើចិន (១៩៣៧)
នៅខែកក្កដា ឆ្នាំ១៩៣៧ ជប៉ុនបានកាន់កាប់អតីតរាជធានីនៃសម័យរាជវង្សឆេងគឺទីក្រុងប៉េកាំងបន្ទាប់ពីពួកគេបានបង្កើតព្រឹត្តិការណ៍ស្ពានម៉ាកូប៉ូឡូឡើងក្នុងគោលបំណងផ្តើមសង្គ្រាមកាន់កាប់ប្រទេសចិនទាំងមូល។ ឃើញដូច្នេះ សូវៀតបានផ្តើមចុះហត្ថលេខាលើកិច្ចព្រមពៀងមិនឈ្លានពានជាមួយចិនភ្លាមដើម្បីផ្តល់ជំនួយសម្ភារៈជួយចិនប្រយុទ្ធប្រឆាំងនឹងជប៉ុន ចំណែកឯកិច្ចសហប្រតិបត្តិការរវាងចិននិងអាល្លឺម៉ង់ត្រូវបានកាត់ផ្តាច់ចោល។ ចាប់ពីខែកញ្ញា ដល់ខែវិច្ឆិកា ជប៉ុនបានធ្វើការវាយលុកនៅតៃយានដោយប៉ះទង្គិចជាមួយកងទ័ពគួមីនតាងនៅស៊ីនគូ ហើយបានប្រយុទ្ធជាមួយកម្លាំងកុម្មុយនិស្តចិននៅឯពីងស៊ីងក្វាន។ ឧត្តមសេនីយយសចាង កាយចៀកបានបញ្ជូនកម្លាំងទ័ពដ៏ខ្លាំងពូកែបំផុតរបស់លោកទៅការពារទីក្រុងស៊ាងហៃប៉ុន្តែត្រូវទទួលបរាជ័យបន្ទាប់ពីការប្រយុទ្ធបង្ហូរឈាមគ្នាអស់រយៈពេលជាងបីខែ។ កងកម្លាំងជប៉ុនបានបន្តរុញច្រានកងទ័ពចិនតទៅទៀតដោយបានកាន់កាប់រដ្ឋធានីណានជិងក្នុងខែធ្នូ ឆ្នាំ១៩៣៧។ បន្ទាប់ពីក្រុងណានជិងត្រូវធ្លាក់ក្រោមការកាន់កាប់របស់ជប៉ុន ប្រជារាស្ត្រចិនរាប់ពាន់រាប់សិបនាក់និងទាហានចិនដែលចាប់បានត្រូវកងទ័ពជប៉ុនសម្លាប់ចោលស្ទើរទាំងអស់។
នៅខែមីនា ឆ្នាំ១៩៣៨ កងកម្លាំងជាតិនិយមចិនបានទទួលជ័យជម្នះដំបូងបង្អស់នៅក្នុងសមរភូមិតៃអឺចុងនៅទីក្រុងសានដុងប៉ុន្តែពីរខែក្រោយមក ទីក្រុងស៊ូចូវក៏ត្រូវធ្លាក់ក្រោមជប៉ុន។ នៅខែមិថុនា ឆ្នាំ១៩៣៨ កងកម្លាំងចិនបានពន្យារដំណើរឈ្លានពានរបស់ជប៉ុនដោយបានពន្លិចទន្លេលឿង សមយុទ្ធមួយនេះនឹងផ្តល់ពេលឱ្យចិនត្រៀមកងកម្លាំងការពាររបស់ខ្លួននៅទីក្រុងអ៊ូហានប៉ុន្តែទោះជាយ៉ាងណា ទីក្រុងនេះត្រូវបានជប៉ុនចូលកាន់កាប់នៅអំឡុងខែតុលា។ ជ័យជម្នះធំៗខាងផ្នែកយោធារបស់ជប៉ុនមិនបានធ្វើឱ្យរដ្ឋាភិបាលចិនសុំទទួលចុះចាញ់ដូចអ្វីដែលខ្លួនបានគិតនោះទេ ផ្ទុយទៅវិញរដ្ឋាភិបាលចិនបានផ្លាស់រដ្ឋធានីមកចុងគីងរួចបន្តសង្គ្រាមប្រឆាំងតទៅទៀត។
ជម្លោះព្រំដែនជប៉ុន–សូវៀត
ចាប់ពីពាក់កណ្តាលរហូតដល់ចុងទស្សវត្តឆ្នាំ១៩៣០ មានការផ្ទុះជម្លោះព្រំដែនមួយរវាងកងកម្លាំងជប៉ុននៅតំបន់ម៉ាន់ជូគួរនឹងសហភាពសូវៀតហើយប្រទេសម៉ុងកូល។ កងទ័ពជប៉ុនមានគោលលទ្ធិមួយនៅពេលនោះហៅថាហុគូស៊ិន-រុន (ជាលទ្ធិនយោបាយរបស់ជប៉ុនក្នុងការពង្រីកឥទ្ធិពលនិងអំណាចទៅភាគខាងជើង)។ ប៉ុន្តែគោលលទ្ធិមួយនេះមិនអាចប្រព្រឹត្តិទៅបានឡើយដោយសារតែការបរាជ័យរបស់ជប៉ុននៅកាលគីនកូលក្នុងឆ្នាំ១៩៣៩ សង្គ្រាមជាប់ជាមួយចិន និងការចងសម្ព័ន្ធភាពជាមួយអាល្លឺម៉ង់។ ជប៉ុននិងសូវៀតបានចុះហត្ថលេខាលើកិច្ចព្រមពៀងអព្យាក្រឹតភាពនៅខែកញ្ញា ឆ្នាំ១៩៤១ រួចជប៉ុនបានងាកមកអនុវត្តគោលលទ្ធិណានស៊ីន-រុនវិញដែលអនុញ្ញាតឱ្យជប៉ុនផ្តោតលើការពង្រីកអំណាចនិងទឹកដីទៅភាគខាងត្បូង។
កិច្ចធុរៈនិងកិច្ចព្រមព្រៀងនៅអឺរ៉ុប
ស្ថានភាពនៅអឺរ៉ុបកំពុងតែមានភាពតានតឹងឡើងដោយសារតែនយោបាយឈ្លានពាននិងវាតទីរបស់អាល្លឺម៉ង់និងអ៊ីតាលី។ នៅខែមីនា ឆ្នាំ១៩៣៨ អាល្លឺម៉ង់បានកាត់ទឹកដីប្រទេសអូទ្រីសបញ្ចូលជារបស់ខ្លួនដោយមិនទទួលការគំរាមឬអើពើពីមហាអំណាចណាមួយឡើយ។ ដោយឃើញបែបនេះ ហ៊ីត្លែរកាន់តែបានចិត្តហើយបានអះអាងថាទឹកដីស៊ូដែតឡង់ជាកម្មសិទ្ធិរបស់ខ្លួន (ទឹកដីមួយផ្នែកនៃឆេកូស្លូវ៉ាគីដែលសម្បូរទៅដោយជនជាតិអាល្លឺម៉ង់)។ មិនយូរប៉ុន្មាន បារាំងហើយអង់គ្លេសក៏ងាកមករកដំណោះស្រាយតាមរយៈគោលនយោបាយសន្តិភាពរបស់នាយករដ្ឋមន្ត្រីអង់គ្លេសលោកឆេមប៊ឺលេនដោយបានប្រគល់ទឹកដីមួយផ្នែកនោះទៅឱ្យអាល្លឺម៉ង់នៅក្នុងកិច្ចព្រមព្រៀងទីក្រុងមុយនិចទោះបីជាវាត្រូវបានបដិសេដដោយរដ្ឋាភិបាលឆេកូស្លូវ៉ាគីយ៉ាងណាក៏ដោយ។ អង់គ្លេសនិងបារាំងបានដាក់សំណើមួយមកឱ្យអាល្លឺម៉ង់ថាខ្លួនលែងមានសិទ្ធិកាត់បញ្ចូលទឹកដីប្រទេសណាមួយចូលជាផ្នែកនៃទឹកដីរបស់ខ្លួនទៀតហើយ។ មិនយូរប៉ុន្មានក្រោយពីកិច្ចព្រមព្រៀងមុយនិចបានបញ្ចប់ អាល្លឺម៉ង់និងអ៊ីតាលីបានបង្ខំឱ្យឆេកូស្លូវ៉ាគីប្រគល់ទឹកដីមួយផ្នែកទៅឱ្យប្រទេសហុងគ្រីខណៈដែលប៉ូឡូញបានកាត់យកទឹកដីតំបន់ហ្សាអូលស៊ី។
ប្រជាជាតិអាល្លឺម៉ង់គឺពេញចិត្តយ៉ាងខ្លាំងចំពោះកិច្ចព្រមព្រៀងទីក្រុងមុយនិចតែហ៊ីត្លែរវិញមានចិត្តខឹងនឹងអង់គ្លេសយ៉ាងខ្លាំងដែលបានចូលមកជ្រៀតជ្រែករារាំងអាល្លឺម៉ង់មិនឱ្យកាត់យកទឹកដីឆេកូស្លូវ៉ាគីទាំងមូល។ នៅក្នុងសុន្ទរកថាបន្ទាប់ ហ៊ីត្លែរបាននិយាយរិះគុណអង់គ្លេសថាជា"អ្នកចង់បញ្ឆេះសង្គ្រាម"ហើយនៅខែមករា ឆ្នាំ១៩៣៩ លោកបានបញ្ជាឱ្យមានការអភិវឌ្ឍន៍វិស័យកម្លាំងជើងទឹកអាល្លឺម៉ង់ដោយសម្ងាត់ក្នុងគោលបំណងចង់ប្រកួតប្រជែងជាមួយកម្លាំងជើងទឹកអង់គ្លេស។ នៅខែមីនា ឆ្នាំ១៩៣៩ អាល្លឺម៉ង់បានចូលឈ្លានពានទឹកដីឆេកូស្លូវ៉ាគីដែលនៅសេសសល់រួចបំបែកទៅជារដ្ឋរណប។ អាល្លឺម៉ង់បានបញ្ជូនឱសានវាទទៅលីទុយអានីនៅថ្ងៃទី២០ ខែមីនា ឆ្នាំ១៩៣៩, ដោយគ្មានជម្រើស លីទុយអានីបានប្រគល់អតីតទឹកដីចក្រភពអាល្លឺម៉ង់គឺតំបន់ក្លៃប៉េដាមកឱ្យអាល្លឺម៉ង់វិញ។
បន្ទាប់ពីដឹងឮថាកងទ័ពអាល្លឺម៉ង់បានចូលឈ្លានពានបុរីសេរីដានស្គ៍ អង់គ្លេសនិងបារាំងបានចេញមុខធានាឯករាជ្យភាពដល់ប៉ូឡូញភ្លាមហើយនៅពេលដែលអ៊ីតាលីបានវាយលុកឈ្លានពានប្រទេសអាល់បានី កិច្ចធានាឯករាជ្យភាពរបស់អង់គ្លេសនិងបារាំងក៏ត្រូវបានបន្លាយដល់រាជាណាចក្ររ៉ូម៉ានីនិងក្រិក។ បន្តិចក្រោយពីកិច្ចសន្យាប៉ូឡូញ-អង់គ្លេសបានបង្កើតឡើង អាល្លឺម៉ង់និងអ៊ីតាលីបានសម្រេចចងសម្ព័ន្ធភាពនឹងគ្នាដែលគេហៅវាថាកតិកាសញ្ញាដែកថែប។ ហ៊ីត្លែរបានចោទប្រកាន់អង់គ្លេសនិងប៉ូឡូញថាមានបំណង"ឡោមព័ទ្ធឯករាជ្យភាពរបស់អាល្លឺម៉ង់"ហើយជាលទ្ធផល ហ៊ីត្លែរក៏បានលះបង់ឈប់ទទួលស្គាល់កិច្ចព្រមព្រៀងកម្លាំងជើងទឹកអង់គ្លេស-អាល្លឺម៉ង់ និងកិច្ចព្រមព្រៀងមិនឈ្លានពានប៉ូឡូញ–អាល្លឺម៉ង់។
ស្ថានភាពនៅអឺរ៉ុបគឺកាន់តែមានលក្ខណៈតានតឹងជាងមុនទៅទៀតនៅពេលដែលអាល្លឺម៉ង់បានត្រៀមតម្រៀបទ័ពវាយចូលព្រំដែនប្រទេសប៉ូឡូញ។ នៅថ្ងៃទី២៣ ខែសីហា កិច្ចចរចាស្តីពីសម្ព័ន្ធភាពយោធាត្រីភាគីរវាងអង់គ្លេស បារាំង និងសូវៀតបានប្រព្រឹត្តិធ្វើឡើងប៉ុន្តែពុំទាន់បានផលអ្វីទេ ខណៈដែលអាល្លឺម៉ង់បានចុះលើកិច្ចព្រមព្រៀងមិនឈ្លានពានជាមួយសូវៀត។ សន្ធិសញ្ញាមួយនេះអាចនឹងបន្សាបលទ្ធភាពនៃការប្រឆាំងរបស់សូវៀតលើការឈ្លានពានប្រទេសប៉ូឡូញដោយអាល្លឺម៉ង់ហើយសម្រាប់អាល្លឺម៉ង់វិញ វាគឺជារនាំងការពារមិនឱ្យអាល្លឺម៉ង់ប្រឈមនឹងសត្រូវពីពីរភូមិភាគ (កើតនិងលិច) ដូចកាលនៅក្នុងសង្គ្រាមលោកលើកទី១។ ក្រោយពីចុះលើកិច្ចព្រមព្រៀងមិនឈ្លានពានជាមួយសូវៀតរួច ហ៊ីត្លែរបានបញ្ជាឱ្យផ្តើមការវាយលុកលើប្រទេសប៉ូឡូញប៉ុន្តែបន្ទាប់ពីដឹងឮថាអង់គ្លេសបានបញ្ចប់កាតិកសញ្ញាជំនួយជនុបត្ថម្ភជាមួយប៉ូឡូញហើយមូសូលីនីបានប្រកាសពីអព្យាក្រឹតភាពអ៊ីតាលីក្នុងការឈ្លានពាននេះ ហ៊ីត្លែរក៏បញ្ជាឱ្យពន្យារការវាយលុកវិញ។
ដើម្បីចៀសវាងការផ្ទុះសង្គ្រាមឡើង អង់គ្លេសបានសំណូមពរឱ្យអាល្លឺម៉ង់ចូលដោះស្រាយបញ្ហាតាមមធ្យោបាយចរចាវិញ អាល្លឺម៉ង់ក៏យល់ព្រមហើយបានធ្វើសេចក្តីទាមទារទៅប៉ូឡូញប៉ុន្តែតាមការពិតហ៊ីត្លែរគឺមានបំណងចង់បន្សោយទំនាក់ទំនងជាមួយប៉ូឡូញតែប៉ុណ្ណោះ។ នៅថ្ងៃទី២៩ ខែសីហា ហ៊ីត្លែរបានទាមទារឱ្យរដ្ឋអំណាចប៉ូឡូញចុះមកទីក្រុងប៊ែរឡាំងជាបន្ទាន់ដើម្បីធ្វើការចរចាពីកិច្ចប្រគល់ទីក្រុងដានស្គ៍និងអនុញ្ញាតឱ្យមានប្រជាសិទ្ធិនៅលើទឹកដីខ្សែបន្ទាត់ប៉ូឡូញដើម្បីឱ្យជនជាតិអាល្លឺម៉ង់ភាគតិចនៅតំបន់នេះចូលរួមបោះឆ្នោតលើការបំបែកទឹកដី។ រដ្ឋអំណាចប៉ូឡូញបានបដិសេដទៅនឹងការទាមទាររបស់អាល្លឺម៉ង់ហើយក៏ត្រឡប់មកមាតុភូមិខ្លួនវិញរួចនៅយប់ថ្ងៃទី៣០–៣១ ខែសីហាមានកិច្ចប្រជុំប្រកបដោយភាពរំជើបរំជួលមួយដោយមានវត្តមានពីឯកអង្គរដ្ឋទូតអង់គ្លេសលោកនេវីល ហែនឌ័រសុន, ក្រោយកិច្ចប្រជុំបានបញ្ចប់ លោករីបិនត្រូបបានប្រកាសថាសេចក្តីទាមទាររបស់អាល្លឺម៉ង់គឺត្រូវបានបរទេសបដិសេដមិនទទួលយកនោះឡើយ។
ការផ្ទុះសង្គ្រាមនៅអឺរ៉ុប (១៩៣៩–៤០)
នៅថ្ងៃទី១ ខែកញ្ញា ឆ្នាំ១៩៣៩ អាល្លឺម៉ង់បានវាយចូលប្រទេសប៉ូឡូញបន្ទាប់ពីបង្កើតព្រឹត្តិការណ៍ព្រំដែនក្លែងក្លាយដើម្បីទុកយកជាលេសក្នុងការចូលឈ្លានពាន។ ការវាយលុកដំបូងបង្អស់របស់អាល្លឺម៉ង់ក្នុងសង្គ្រាមគឺបានប្រព្រឹត្តិទៅនៅតំបន់វេស្ទ័រផ្លាត៍។ ក្រោយពីដឹងឮអំពីការឈ្លានពានលើប្រទេសប៉ូឡូញ អង់គ្លេសបានបញ្ជូនឱសានវាទទៅអាល្លឺម៉ង់ទាមទារឱ្យបញ្ឈប់ប្រតិបត្តិការយោធារបស់ខ្លួនប៉ុន្តែឱសានវាទនោះត្រូវបានអាល្លឺម៉ង់រុញច្រានចោលហើយនៅថ្ងៃទី៣ ខែកញ្ញា បារាំង អង់គ្លេស និងសម្ព័ន្ធមិត្ត (មានដូចជា អូស្ត្រាលី នូវែលសេឡង់ អាហ្វ្រិកខាងត្បូង និងកាណាដា) បានប្រកាសសង្គ្រាមមកលើអាល្លឺម៉ង់។ ក្រុមសម្ព័ន្ធមិត្តមិនបានផ្តល់ការគាំទ្រយោធាផ្ទាល់ទៅកាន់ប្រទេសប៉ូឡូញនោះទេ សកម្មភាពក្រៅពីនេះមានតែការស៊ើបអង្កេតរបស់កងទាហានបារាំងនៅតំបន់សារ៍ឡង់ប៉ុណ្ណោះ។ សម្ព័ន្ធមិត្តខាងលិចបានផ្តើមការបិទផ្លូវសមុទ្រនៅជុំវិញប្រទេសអាល្លឺម៉ង់ក្នុងគោលបំណងពន្លាញសេដ្ឋកិច្ចអាល្លឺម៉ង់បូករួមទាំងកិច្ចខិតខំប្រឹងប្រែងរបស់អាល្លឺម៉ង់នៅក្នុងសង្គ្រាម។ អាល្លឺម៉ង់បានឆ្លើយតបទៅនឹងសកម្មភាពរបស់សម្ព័ន្ធមិត្តដោយបញ្ជូននាវាមុជទឹកចេញទៅប្រមាញ់រាល់នាវាពាណិជ្ជកម្មនិងនាវាចម្បាំងរបស់សម្ព័ន្ធមិត្ត គេបានសម្តៅលើសង្គ្រាមផ្លូវសមុទ្រនេះថាសមរភូមិអាត្លង់ទិក។
នៅថ្ងៃទី៨ ខែកញ្ញា កងទ័ពអាល្លឺម៉ង់បានធ្វើដំណើរមកចូលជាយក្រុងវ៉ាសូរី។ កងទ័ពប៉ូឡូញបានខិតខំប្រឹងប្រែងទប់កម្លាំងអាល្លឺម៉ង់មិនឱ្យបន្តវាយចូលទីក្រុងបានរយៈពេលបីបួនថ្ងៃប៉ុន្តែជាចុងក្រោយ ទីក្រុងវ៉ាសូរីត្រូវបានឡោមព័ទ្ធដោយកម្លាំងវែរម៉ាកត៍។ កងទ័ពប៉ូឡូញដែលនៅសេសសល់បានវាយផ្តាច់កម្លាំងឡោមព័ទ្ធអាល្លឺម៉ង់រួចសម្រុកចូលទីក្រុងវ៉ាសូរីជាថ្មី។ នៅថ្ងៃទី១៧ ខែកញ្ញា ឆ្នាំ១៩៣៩ បន្ទាប់ពីបានចុះហត្ថលេខាលើបទឈប់បាញ់ជាមួយជប៉ុន សហភាពសូវៀតបានប្រមូលទ័ពវាយចូលទឹកដីខាងកើតប្រទេសប៉ូឡូញក្រោមលេសថាអត្ថិភាពរដ្ឋប៉ូឡូញគឺលែងមានជាពហុលក្ខណៈ។ នៅថ្ងៃទី២៧ ខែកញ្ញា កងយោធភូមិទីក្រុងវ៉ាសូរីបានសុំទទួលចុះចាញ់ចំពោះកម្លាំងអាល្លឺម៉ង់ហើយនៅថ្ងៃទី៦ ខែតុលា អង្គភាពយោធាប៉ូឡូញដ៏ធំចុងក្រោយបង្អស់បានប្រកាសសុំទទួលចុះចាញ់។ ទោះបរាជ័យផ្នែកយោធាមែនប៉ុន្តែប្រជាជាតិប៉ូឡូញមិនងាយប្រគល់ខ្លួនឱ្យអាល្លឺម៉ង់ស្រួលៗនោះឡើយ។ ផ្ទុយទៅវិញ រដ្ឋាភិបាលនិរទេសប៉ូឡូញត្រូវបានបង្កើតឡើងហើយបរិធានរដ្ឋសម្ងាត់បានមានវត្តមាននៅក្នុងប្រទេសប៉ូឡូញដែលកាន់កាប់ដោយអាល្លឺម៉ង់។ កងទ័ពប៉ូឡូញខ្លះបាននាំគ្នារត់ចូលប្រទេសរ៉ូម៉ានីនិងរដ្ឋបាលទិកមួយចំនួនទៀតហើយពួកគេបានក្លាយជាទ័ពស្ម័គ្រចិត្តនៅលើរដ្ឋប្រទេសទាំងនោះប្រឆាំងនឹងការឈ្លានពានរបស់មហាអំណាចអ័ក្ស។
អាល្លឺម៉ង់បានកាត់បញ្ចូលទឹកដីផ្នែកខាងលិចប្រទេសប៉ូឡូញជារបស់ខ្លួននិងបន្តកាន់កាប់ទឹកដីផ្នែកកណ្តាលខណៈដែលសហភាពសូវៀតបានកាត់យកទឹកដីផ្នែកខាងកើត, ទឹកដីប៉ូឡូញដែលនៅសល់បន្តិចបន្តួចត្រូវបានផ្ទេរទៅឱ្យប្រទេសលីទុយអានីនិងស្លូវ៉ាគី។ នៅថ្ងៃទី៦ ខែតុលា ហ៊ីត្លែរបានចេញសំណើសន្តិភាពជាសាធារណៈទៅអង់គ្លេសនិងបារាំងប៉ុន្តែក្នុងសំណើនោះគេបានថ្លែងថា អនាគតនៃប្រទេសប៉ូឡូញគឺនឹងត្រូវកំណត់ផ្តាច់មុខដោយអាល្លឺម៉ង់និងសហភាពសូវៀត។ សំណើនោះត្រូវបានបដិសេដដោយក្រុមសម្ព័ន្ធមិត្ត ហើយបន្ទាប់មក ហ៊ីត្លែរបានបញ្ជាឱ្យផ្តើមការវាយប្រហារលើប្រទេសបារាំង ប៉ុន្តែដោយសារអាកាសធាតុមិនអំណោយផល អាល្លឺម៉ង់ត្រូវពន្យារពេលវាយប្រហាររហូតដល់និទាឃរដូវនៃឆ្នាំ១៩៤០។
សហភាពសូវៀតបានបង្ខំឱ្យប្រទេសបាលទិក (មានដូចជា លីទុយអានី ឡេតូនី និងអេស្តូនីដែលស្ថិតនៅក្នុង"ឥទ្ធិពលសហភាពសូវៀត"ក្រោមកតិកាសញ្ញាម៉ូឡូតូវ–រីបិនត្រូប) ឱ្យចុះហត្ថលេខាលើ"កតិកាសញ្ញាជំនួយជនុបត្ថម្ភ"ដែលនឹងកំណត់ទីតាំងឈរជើងរបស់កងទ័ពសូវៀតនៅក្នុងប្រទេសទាំងនោះ។ មិនយូរប៉ុន្មាន កងយោធាសូវៀតក៏ត្រូវផ្លាស់ទីទៅក្នុងប្រទេសទាំងបី។ ប្រទេសហ្វាំងឡង់បានបដិសេដមិនព្រមចុះលើកតិកាសញ្ញាជាមួយសូវៀតទេនិងថែមទាំងបដិសេដមិនព្រមប្រគល់ទឹកដីខ្លួនទៅឱ្យសូវៀតផងដែរ។ សហភាពសូវៀតបានវាយចូលប្រទេសហ្វាំងឡង់នៅខែវិច្ឆិកា ឆ្នាំ១៩៣៩ ហើយជាលទ្ធផល សូវៀតត្រូវបានបណ្តេញចេញពីអង្គការសង្គមប្រជាជាតិ។ ទោះជាសូវៀតមានចំនួនកម្លាំងទ័ពច្រើននិងអាវុធទំនើបៗច្រើនជាងហ្វាំងឡង់ក្តីប៉ុន្តែជ័យជម្នះយោធារបស់សូវៀតនៅក្នុងសង្គ្រាមគឺមានចំនួនតិចតួចណាស់។ សង្គ្រាមហ្វាំងឡង់-សូវៀតបានបញ្ចប់នៅខែមីនា ឆ្នាំ១៩៤០ ដោយទទួលសម្បទានបន្តិចបន្តួចប៉ុណ្ណោះពីហ្វាំងឡង់។
នៅខែមិថុនា ឆ្នាំ១៩៤០ សហភាពសូវៀតបានកាត់ប្រទេសអេស្តូនី ឡេតូនី និងលីទុយអានី និងតំបន់មួយផ្នែកនៃប្រទេសរ៉ូម៉ានីបញ្ចូលជាទឹកដីរបស់ខ្លួន។ ទន្ទឹមនឹងនេះ ទំនាក់ទំនងនយោបាយនិងកិច្ចសហប្រតិបត្តិការសេដ្ឋកិច្ចណាស៊ី–សូវៀតបានឈានចូលសភាពជាប់គាំងហើយរដ្ឋទាំងពីរក៏ចាប់ផ្តើមត្រៀមខ្លួនធ្វើសង្គ្រាម។
អឺរ៉ុបខាងលិច (១៩៤០–៤១)
នៅខែមេសា ឆ្នាំ១៩៤០ អាល្លឺម៉ង់បានចូលឈ្លានពានប្រទេសដាណឺម៉ាកនិងន័រវែសក្នុងគោលបំណងការពារការនាំចេញនៃរ៉ែដែកពីប្រទេសស៊ុយអែតដែលក្រុមសម្ព័ន្ធមិត្តកំពុងព្យាយាមកាត់ផ្តាច់។ ដាណឺម៉ាកបានសុំទទួលចុះចាញ់ពីរបីម៉ោងក្រោយការឈ្លានពានខណៈន័រវែសត្រូវបានអាល្លឺម៉ង់កាន់កាប់ក្នុងរយៈពេលពីរខែទោះជាទទួលបានជំនួយពីសម្ព័ន្ធមិត្តក្តី។ អង់គ្លេសបានកើតការមិនពេញចិត្តយ៉ាងខ្លាំងបន្ទាប់ពីខ្លួនបានបរាជ័យនៅក្នុងយុទ្ធនាការការពារប្រទេសន័រវែសហើយជាលទ្ធផល លោកវីនស្តុន ឆឺឈីលត្រូវបានគេតែងតាំងជានាយករដ្ឋមន្ត្រីថ្មីនៃសហរាជាណាចក្រនៅថ្ងៃទី១០ ខែឧសភា ឆ្នាំ១៩៤០។
នៅថ្ងៃដដែរនោះ អាល្លឺម៉ង់បានបើកការវាយប្រហារលើប្រទេសបារាំង។ ដើម្បីចៀសវាងខ្សែការពារម៉ាជីណូតនៅតាមព្រំដែនបារាំង-អាល្លឺម៉ង់ កងកម្លាំងអាល្លឺម៉ង់បានវាយសម្រុកចូលប្រទេសអព្យាក្រឹតមានដូចជា បែលស៊ិក ហុល្លង់ និងលុចសំបួររួចឆ្លងចូលបារាំង។ កម្លាំងអាល្លឺម៉ង់បានធ្វើសមយុទ្ធសង្ខាងបានយ៉ាងជោគជ័យនៅតំបន់អារដេនដែលកន្លងមកក្រុមសម្ព័ន្ធមិត្តបានគិតថាជាតំបន់ដែលមិនងាយឆ្លងកាត់បានព្រោះតែវត្តមានព្រៃឈើក្រាស់ៗនិងបណ្តុំភ្នំច្រើន។ បន្ទាប់ពីអនុវត្តយុទ្ធសាស្ត្រព្លីតស៍គ្រីក (សង្គ្រាមភ្លេកបន្ទោរ) ប្រកបដោយជោគជ័យ កងកម្លាំងវែរម៉ាកត៍បានឆ្ពោះបន្តទៅចក្រសមុទ្រអង់គ្លេស-បារាំងរួចបានកាត់ផ្តាច់កងកម្លាំងសម្ព័ន្ធមិត្តនៅបែលស៊ិក ហើយបានឡោមព័ទ្ធកងទ័ពសម្ព័ន្ធមិត្តមួយក្រុមនៅឯព្រំដែនបារាំង–បែលស៊ិក ក្បែរទីក្រុងលីល។ អង់គ្លេសបានជម្លៀសទ័ពសម្ព័ន្ធមិត្តមួយចំនួនចេញពីអឺរ៉ុបដីគោកបានដោយជោគជ័យនៅអំឡុងដើមខែមិថុនាតែខ្លួនត្រូវលះបង់ចោលនូវគ្រឿងបរិក្ខារប្រយុទ្ធជាច្រើននៅក្នុងដំណើរនេះ។
នៅថ្ងៃទី១០ ខែមិថុនា អ៊ីតាលីបានប្រកាសសង្គ្រាមលើបារាំងនិងអង់គ្លេសរួចបានចូលឈ្លានពានប្រទេសបារាំង។ កងកម្លាំងអាល្លឺម៉ង់បានវាយតម្រង់មកទិសខាងត្បូងហើយបានត្រួតត្រាលើទីក្រុងប៉ារីសនៅថ្ងៃទី១៤ ខែធ្នូ។ ប្រាំបីថ្ងៃក្រោយមក បារាំងបានសម្រេចចុះហត្ថលេខាលើយុទ្ធសន្តិភាពជាមួយអាល្លឺម៉ង់ហើយជាលទ្ធផល ទឹកដីបារាំងនៅអឺរ៉ុបត្រូវបានចែកជាបីផ្នែកដោយមួយផ្នែកស្ថិតនៅក្រោមអាល្លឺម៉ង់ មួយផ្នែកទៀតស្ថិតនៅក្រោមអ៊ីតាលី ហើយមួយផ្នែកចុងក្រោយគឺជារដ្ឋចំណុះដែលគេតែងស្គាល់ថាបារាំងវិចឈី (ស្ថានភាពនយោបាយរបស់រដ្ឋនេះបានចែងថាអព្យាក្រឹតមែនប៉ុន្តែជាទូទៅតែងផ្តល់ការគាំទ្រដល់អាល្លឺម៉ង់)។ បារាំងបានសម្រេចរក្សាកងនាវារបស់ខ្លួនប៉ុន្តែអង់គ្លេសបានធ្វើការវាយប្រហារលើកងនាវាទាំងនោះនៅថ្ងៃទី៣ ខែកក្កដាដោយខ្លាចថាអាល្លឺម៉ង់នឹងរឹបអូសយកនាវាទាំងនោះនាពេលអនាគត។
ក្រោយពីបានដៃគ្រប់គ្រងលើកំពង់ផែនិងនាវារបស់បារាំង ឥទ្ធិពលនៃកម្លាំងជើងទឹកអាល្លឺម៉ង់បានកើនឡើងលើសអង់គ្លេសទៅទៀត។ មិនតែប៉ុណ្ណោះ នៅឯមហាសមុទ្រអាត្លង់ទិក អាល្លឺម៉ង់បានប្រើប្រាស់នាវាមុជទឹកបាញ់ពន្លេចនាវានិងទូកសម្ព័ន្ធមិត្តអស់រាប់រយគ្រឿង។ នៅថ្ងៃទី២៧ ខែឧសភា ឆ្នាំ១៩៤១ មហានាវាចម្បាំងមួយគ្រឿងរបស់អាល្លឺម៉ង់ឈ្មោះប៊ីស៍ម៉ាក់ត្រូវបានបាញ់ពន្លេចដោយកម្លាំងជើងទឹកអង់គ្លេស។
នៅខែវិច្ឆិកា ឆ្នាំ១៩៣៩ សហរដ្ឋអាមេរិកបានចាត់វិធានការផ្តល់ជំនួយដល់ចិននិងសម្ព័ន្ធមិត្តលោកខាងលិចនិងបានធ្វើវិសោធនកម្មច្បាប់អព្យាក្រឹតភាពដើម្បីផ្តល់ជំនួយជាសាច់ប្រាក់និងអាវុធដល់សម្ព័ន្ធមិត្ត។ បន្ទាប់ពីអាល្លឺម៉ង់បានកាន់កាប់ទីក្រុងប៉ារីសនៅឆ្នាំ១៩៤០ ទំហំនៃកងកម្លាំងជើងទឹកអាមេរិកបានកំពុងតែកើនឡើងជាលំដាប់។ នៅខែកញ្ញា អាមេរិកបានធ្វើសេចក្តីព្រមព្រៀងដោះដូរយកមូលដ្ឋានយោធាអង់គ្លេសហើយជាថ្នូរ ខ្លួននឹងផ្តល់នាវាចម្បាំងមួយចំនួនឱ្យអង់គ្លេស។ នៅឆ្នាំ១៩៤១ ប្រជាជនអាមេរិកាំងភាគច្រើនបាននាំគ្នាប្រឆាំងនឹងការចូលរួមធ្វើអន្តរាគមន៍នៅក្នុងសង្គ្រាមលោកមួយនេះ។ ក្នុងខែធ្នូ ឆ្នាំ១៩៤០ ប្រធានាធិបតីអាមេរិកលោករ៉ូសឺវេលត៍បានចោតប្រកាន់ហ៊ីត្លែរថាមានផែនការគ្រប់គ្រងពិភពលោកនិងបានច្រានចោលរាល់កិច្ចចរចាទាំងប៉ុន្មានជាមួយអាល្លឺម៉ង់ថាគ្មានប្រយោជន៍ហើយអំពាវនាវឱ្យសហរដ្ឋអាមេរិកក្លាយជា"ឃ្លាំងអាវុធនៃលទ្ធិប្រជាធិបតេយ្យ" និងជំរុញកម្មវិធីគាំទ្រដល់កិច្ចខិតខំប្រឹងប្រែងរបស់អង់គ្លេសនិងសម្ព័ន្ធមិត្តនៅក្នុងសង្គ្រាម។ ក្នុងពេលដំណើរគ្នានេះដែរ អាមេរិកបានរៀបចំផែនការតតាំងប្រឆាំងនឹងអាល្លឺម៉ង់។
នៅចុងខែកញ្ញា ឆ្នាំ១៩៤០ កតិកាសញ្ញាត្រីភាគីរវាងអាល្លឺម៉ង់ ជប៉ុន និងអ៊ីតាលីត្រូវបានចុះដែលបង្កើតបានជាសម្ព័ន្ធភាពមហាអំណាចអ័ក្ស។ កតិកាសញ្ញាមួយនេះបានកំណត់ថា បើប្រទេសណាហ៊ានធ្វើការវាយលុកលើប្រជាជាតិអ័ក្សមួយ មហាអំណាចអ័ក្សទាំងបីនឹងត្រូវប្រកាសសង្គ្រាមមកលើប្រទេសមួយនោះ។ នៅក្នុងខែវិច្ឆិកា ឆ្នាំ១៩៤០ ប្រទេសហុងគ្រី ស្លូវ៉ាគី និងរ៉ូម៉ានីបានសម្រេចចូលរួមក្នុងសម្ព័ន្ធភាពមហាអំណាចអ័ក្ស។
មេឌីទែរ៉ានេ (១៩៤០–៤១)
នៅដើមខែមិថុនា ឆ្នាំ១៩៤០ កងកម្លាំងជើងអាកាសអ៊ីតាលី (Regia Aeronautica) បានបើកការវាយប្រហារនិងធ្វើការឡោមព័ទ្ធជុំវិញកោះម៉ាល់តា ដែលជាទឹកដីក្រៅស្រុករបស់អង់គ្លេសស្ថិតនៅសមុទ្រមេឌីទែរ៉ានេ។ ចាប់ពីចុងនិទាឃរដូវរហូតដល់ដើមសរទរដូវ អ៊ីតាលីបានចូលកាន់កាប់ទឹកដីសូម៉ាលីឡង់របស់អង់គ្លេសនិងថែមទាំងធ្វើការវាយលុកចូលទឹកដីអេស៊ីប–អង់គ្លេសទៀតផង។ នៅខែតុលា អ៊ីតាលីបានធ្វើការឈ្លានពានប្រទេសក្រិកប៉ុន្តែត្រូវទទួលបរាជ័យបន្ទាប់ពីបានបាត់បង់កងកម្លាំងខ្លួនជាច្រើននៅក្នុងសង្គ្រាម។ យុទ្ធនាការនេះបានបញ្ចប់ត្រឹមរយៈពេលតែប៉ុន្មានខែប៉ុណ្ណោះដោយមានបម្លាស់ប្តូរទឹកដីយ៉ាងតិចតួចបំផុតរវាងក្រិកនិងអ៊ីតាលី។ ដោយឃើញដូច្នេះ អាល្លឺម៉ង់ក៏បានត្រៀមខ្លួនលូកដៃចូលក្នុងតំបន់បាល់កង់ដណ្តើមជួយអ៊ីតាលីដោយមានទិសដៅត្រួតត្រាតំបន់នោះមុនអង់គ្លេសនិងសម្ព័ន្ធមិត្ត។
នៅខែធ្នូ ឆ្នាំ១៩៤០ អង់គ្លេសបានបើកការវាយប្រឆាំងវិញនឹងកងកម្លាំងអ៊ីតាលីនៅតំបន់អេស៊ីបនិងនៅអាហ្វ្រិកខាងកើត។ សកម្មភាពវាយតបប្រឆាំងរបស់អង់គ្លេសបានទទួលលទ្ធផលជោគជ័យខ្ពស់ គិតត្រឹមខែកុម្ភៈ ឆ្នាំ១៩៤១ អ៊ីតាលីបានបាត់បង់ការត្រួតត្រារបស់ខ្លួននៅទឹកដីភាគខាងលិចលីប៊ីហើយទ័ពខ្លួនមួយក្រុមធំត្រូវបានសម្ព័ន្ធមិត្តចាប់ជាឈ្លើយសឹក។ ចំណែកឯផ្លូវទឹកនិងសមុទ្រវិញ អ៊ីតាលីបានបាត់បង់នាវាចម្បាំងជាច្រើនទៅកងកម្លាំងជើងទឹកអង់គ្លេស។
ការបរាជ័យរបស់អ៊ីតាលីបាននាំឱ្យអាល្លឺម៉ង់បញ្ជូនកងកម្លាំងបេសនកម្មយោធាទៅកាន់តំបន់អាហ្វ្រិកខាងជើងហើយដល់ចុងខែមីនា កងកម្លាំងអាល្លឺម៉ង់បានរុញច្រានកម្លាំងសម្ព័ន្ធមិត្តចេញពីវាលរហោឋានអាហ្វ្រិកខាងជើង។ នៅក្រោមតែមួយខែប៉ុណ្ណោះ កងកម្លាំងអ័ក្សបានធ្វើដំណើរមកដល់អេស៊ីបខាងលិចនិងបានធ្វើការឡោមព័ទ្ធកំពង់ផែតូព្រូក។
នៅចុងខែមីនា ឆ្នាំ១៩៤១ ប៊ុលការីនិងយូហ្គោស្លាវីបានចុះហត្ថលេខាលើកតិកាសញ្ញាត្រីភាគី (ពោលគឺចូលជាមួយមហាអំណាចអ័ក្ស) ប៉ុន្តែរដ្ឋាភិបាលយូហ្គោស្លាវត្រូវបានអ្នកជាតិនិយមផ្តួលរលំពីរថ្ងៃក្រោយការចុះហត្ថលេខា។ ដូច្នេះហើយនៅថ្ងៃទី៦ ខែមេសា ឆ្នាំ១៩៤១ អាល្លឺម៉ង់បានធ្វើការឈ្លានពានចូលទៅក្នុងប្រទេសយូហ្គោស្លាវីរួចបន្តចូលក្រិក ប៉ុន្មានខែក្រោយមក ប្រទេសទាំងពីរបានសុំទទួលចុះចាញ់អាល្លឺម៉ង់។ ដោយឃើញថាប្រជាជាតិខ្លួនត្រូវបានផ្តួលរលំក្នុងរយៈពេលតិចជាងមួយខែ អ្នកនយោបាយនិងបក្សពួកយូហ្គោស្លាវជាច្រើនបានកើតការខឹងសម្បារយ៉ាងខ្លាំងហើយបាននាំគ្នាចាប់កាន់អាវុធប្រឆាំងនឹងការត្រួតត្រារបស់អាល្លឺម៉ង់រហូតដល់ថ្ងៃចប់សង្គ្រាមលោក។
នៅអំឡុងខែឧសភា នៅតំបន់បស្ចឹមបូព៌ាមានកុបកម្មមួយផ្ទុះឡើងនៅប្រទេសអ៊ីរ៉ាក់ដែលគាំទ្រដោយអាល្លឺម៉ង់ប៉ុន្តែវាត្រូវបានបង្ក្រាបវិញដោយកម្លាំងសម្ព័ន្ធមិត្ត។ នៅចន្លោះខែមិថុនាដល់កក្កដា កម្លាំងសម្ព័ន្ធមិត្តបានធ្វើការលុកលុយចូលទឹកដីស៊ីរីនិងលីបង់ដែលស្ថិតនៅក្រោមការត្រួតត្រារបស់បារាំងវីចឈី។
ការលុកលុយសហភាពសូវៀត (១៩៤១)
នៅដើមសង្គ្រាម ស្ថានភាពនៅអឺរ៉ុបនិងអាស៊ីគឺនូវមានស្ថេរភាពនៅឡើយហើយវាក៏ជាពេលដែលសូវៀត ជប៉ុន និងអាល្លឺម៉ង់កំពុងត្រៀមខ្លួនសម្រាប់ភ្លើងសង្គ្រាមនាពេលឆាប់ៗនេះផងដែរ។ សូវៀតបានកើតការព្រួយបារម្ភនឹងទំនាក់ទំនងខ្លួននឹងអាល្លឺម៉ង់ រីឯជប៉ុនវិញគឺមានគម្រោងចូលគ្រប់គ្រងទឹកដីអាណានិគមលោកខាងលិចនៅអាស៊ីអាគ្នេយ៍ ដូច្នេះ មហាអំណាចទាំងពីរក៏បានចុះហត្ថលេខាលើកតិកាសញ្ញាអព្យាក្រឹតភាពជប៉ុន–សូវៀតក្នុងខែមេសា ឆ្នាំ១៩៤១។ ចំណែកឯអាល្លឺម៉ង់ម្ខាងទៀតបានកំពុងប្រមូលទ័ពបញ្ជូនទៅតាមព្រំដែនសូវៀតត្រៀមការលុកលុយ។
ហ៊ីត្លែរជឿថាហេតុដែលអង់គ្លេសមិនព្រមបញ្ចប់សង្គ្រាមនេះគឺព្រោះតែអង់គ្លេសមានក្តីសង្ឃឹមថាសហរដ្ឋអាមេរិកហើយសហភាពសូវៀតនឹងសម្រេចចិត្តចូលរួមក្នុងសង្គ្រាមប្រឆាំងអាល្លឺម៉ង់ក្នុងរយៈពេលឆាប់ៗនេះ។ ដូច្នេះ ហ៊ីត្លែរបានខិតខំពង្រឹងមិត្តភាពនិងទំនាក់ទំនងរវាងអាល្លឺម៉ង់និងសូវៀតប៉ុន្តែបើកិច្ចខិតខំប្រឹងប្រែងរបស់ខ្លួនត្រូវបរាជ័យនុះ អាល្លឺម៉ង់នឹងត្រៀមទ័ពវាយប្រហារនិងត្រួតត្រាសូវៀតជារដ្ឋចំណុះ។ នៅខែវិច្ឆិកា ឆ្នាំ១៩៤០ កិច្ចចរចាមួយត្រូវបានប្រព្រឹត្តិធ្វើឡើងដើម្បីកំណត់ថា'តើសូវៀតព្រមចូលរួមក្នុងកតិកាសញ្ញាត្រីភាគីឬអត់?'។ សូវៀតបានបង្ហាញចំណាប់អារម្មណ៍ខ្លះៗប៉ុន្តែខ្លួនបានដាក់លក្ខខណ្ឌមួយថា បើអាល្លឺម៉ង់ចង់ឱ្យសូវៀតចុះចូលជាមួយខ្លួននោះលុះត្រាតែសូវៀតបានក្លាយជាម្ចាស់កម្មសឹទ្ធិនៃទឹកដីប្រទេសហ្វាំងឡង់ ប៊ុលការី តួកគី ហើយនិងជប៉ុនជាមុនសិន។ បន្ទាប់ពីឮពីលក្ខខណ្ឌរបស់សូវៀតភ្លាម អាល្លឺម៉ង់បានសម្រេចចិត្តភ្លែតថាខ្លួនមិនអាចទទួលយកលក្ខខណ្ឌរបស់សូវៀតបានទេ។ នៅថ្ងៃទី១៨ ខែធ្នូ ឆ្នាំ១៩៤០ លោកហ៊ីត្លែរបានចេញសេចក្តីបង្គាប់ឱ្យមន្ត្រីយោធាខ្លួនត្រៀមទ័ពសម្រាប់ធ្វើការឈ្លានពានសហភាពសូវៀត។
នៅថ្ងៃទី២២ ខែមិថុនា ឆ្នាំ១៩៤១ ប្រទេសអាល្លឺម៉ង់ដែលទទួលបានការគាំទ្រពីអ៊ីតាលីនិងរ៉ូម៉ានីបានបើកសមរភូមិចូលឈ្លានពានសហភាពសូវៀត ពួកគេបានដាក់ឈ្មោះការឈ្លានពាននេះថាប្រតិបត្តិការបាបារ៉ូសា។ មិនយូរប៉ុន្មាន ប្រទេសហ្វាំងឡង់និងហុងគ្រីក៏បានសម្រេចចិត្តចូលលុកលុយសហភាពសូវៀតជាមួយមហាអំណាចអ័ក្ស។ គោលដៅរបស់ហ៊ីត្លែរនៅក្នុងប្រតិបត្តិការនេះគឺចង់លុបឈ្មោះសហភាពសូវៀតចេញពីបញ្ជីមហាអំណាចយោធា លុបបំបាត់លទ្ធិកុម្មុយនិស្ត អនុវត្តលទ្ធិលីប៊ិនស្រោម (ប្រែមកថា"កន្លែងរស់នៅ") ដោយការលុបអត្តសញ្ញាណប្រជាជនក្នុងស្រុក និងគ្រប់គ្រងលើធនធានក្នុងទឹកដីថ្មីដែលជាតម្រូវការចម្បងដើម្បីកម្ចាត់គូប្រជែងដែលនៅសេសសល់របស់អាល្លឺម៉ង់។
នៅមុនសង្គ្រាម កងទ័ពក្រហមសូវៀតបានត្រៀមខ្លួនសម្រាប់យុទ្ធសាស្ត្រប្រយុទ្ធវាយអាល្លឺម៉ង់ប៉ុន្តែប្រតិបត្តិការបាបារ៉ូសាបានបង្ខំឱ្យមេបញ្ជាការកំពូលសូវៀតផ្លាស់ប្តូរពីយុទ្ធសាស្ត្រប្រយុទ្ធមកយុទ្ធសាស្ត្រការពារវិញ។ នៅអំឡុងនិទាឃរដូវ កងកម្លាំងអ័ក្សបានចូលត្រួតត្រាទឹកដីសូវៀតបានមួយភាគធំដែលជាហេតុបង្កឱ្យពួកគេខាតបង់ច្រើនទាំងកម្លាំងនិងសម្ភារៈប្រយុទ្ធ។ នៅពាក់កណ្តាលខែសីហា ឧត្តមមេបញ្ជាការអាល្លឺម៉ង់បានសម្រេចចិត្តបញ្ជាឱ្យក្រុមកងទ័ពកណ្តាលផ្អាកការវាយលុកបន្តព្រោះតែពួកគេកំពុងខ្វះខាតកម្លាំងហើយបានបង្វែរកងកម្លាំងក្រុមរថក្រោះទីពីរទៅជួយកងទ័ពដែលកំពុងធ្វើការរុញច្រានទៅទឹកដីភាគកណ្តាលនៃរដ្ឋអ៊ុយក្រែននិងទីក្រុងលេនីនក្រាដ។ ការប្រយុទ្ធនៅគៀវបានផ្តល់លទ្ធផលជោគជ័យឱ្យខាងអាល្លឺម៉ង់ដោយក្នុងនោះ កងកម្លាំងអាល្លឺម៉ង់បានឡោមព័ទ្ធនិងកម្ចាត់ចោលនូវក្រុមកងទ័ពសូវៀតចំនួនបួន, លើសពីនេះទៅទៀតនោះ វាបានបើកផ្លូវឱ្យអាល្លឺម៉ង់សម្រុកចូលទៅកាន់តំបន់គ្រីមៀនិងតំបន់ឧស្សាហកម្មអ៊ុយក្រែនខាងកើត។
នៅខែកក្កដា សហភាពសូវៀតនិងសហរាជាណាចក្របានរួមគ្នាបង្កើតសម្ព័ន្ធភាពយោធាប្រឆាំងនឹងអាល្លឺម៉ង់ ហើយនៅខែសីហា អង់គ្លេសនិងអាមេរិកបានចេញនូវធម្មនុញ្ញអាត្លង់ទិកដែលបានគូសបញ្ជាក់ពីគោលដៅរបស់អង់គ្លេសនិងអាមេរិកសម្រាប់ពិភពលោកនៅក្រោយសង្គ្រាម។ នៅចុងខែសីហា អង់គ្លេសនិងសូវៀតបានចូលឈ្លានពានប្រទេសអ៊ីរ៉ង់ដើម្បីកាន់កាប់ខ្សែបន្ទាត់ពែរ្ស (ផ្លូវផ្គត់ផ្គង់ឬផ្លូវជំនួយរបស់សម្ព័ន្ធមិត្តក្នុងសង្គ្រាមលោកលើកទី២) តំបន់ឧស្សាហកម្មប្រេង និងការពារមិនឱ្យកម្លាំងអ័ក្សបន្តវាយចូលទៅកាន់តំបន់ប្រេងបាគូនិងប្រទេសឥណ្ឌាតាមរយៈប្រទេសអ៊ីរ៉ង់។
ត្រឹមខែតុលា អាល្លឺម៉ង់បានសម្រេចគោលដៅកាន់កាប់តំបន់បាលទិកនិងអ៊ុយក្រែនដោយនៅសល់តែទីក្រុងលេនីនក្រាដនិងស្តេវ៉ាស្តូប៉ូលនោះទេដែលមិនទាន់បានកាន់កាប់។ ការវាយលុកលើរដ្ឋធានីម៉ូស្គូបានធ្វើឡើងសារជាថ្មីក្រោយពីបានប្រយុទ្ធតតាំងគ្នាអស់រយៈពេលជាងពីរខែក្នុងអាកាសធាតុដ៏ត្រជាក់។ កងទ័ពអាល្លឺម៉ង់បានធ្វើដំណើរជិតដល់ជាយក្រុងម៉ូស្គូទៅហើយប៉ុន្តែដោយសារតែពួកគេនឿយហត់ពេក ទើបការបន្តវាយប្រហារត្រូវបានផ្អាក។ អាល្លឺម៉ង់បានក្តោបកាន់កាប់ទឹកដីសូវៀតខាងកើតបានមួយភាគធំមែនប៉ុន្តែគោលដៅចម្បងក្នុងយុទ្ធនាការរបស់ពួកគេកំពុងតែទទួលបរាជ័យព្រោះថាទីក្រុងសំខាន់ៗចំនួនពីរគឺកំពុងស្ថិតនៅក្នុងដៃសូវៀតនៅឡើយ ម្យ៉ាងវិញទៀតកិច្ចខិតខំប្រឹងប្រែងរបស់សូវៀតនៅក្នុងសង្គ្រាមគឺមិនទាន់អស់នោះទេ ហើយកម្លាំងយោធាសូវៀតគឺនូវមានសក្តានុភាពនូវឡើយ។
គិតត្រឹមដើមខែធ្នូ កងទ័ពបម្រុងដែលទើបតែមកដល់ថ្មីរបស់សូវៀតបានធ្វើឱ្យចំនួនកម្លាំងទ័ពសរុបពួកគេមានសមភាពនឹងចំនួនកម្លាំងអ័ក្ស។ ទាំងនេះបូករួមនឹងទិន្នន័យស៊ើបការណ៍សម្ងាត់បានធ្វើឱ្យសូវៀតចាត់ចំនួនទ័ពគ្រប់គ្រាន់នៅតំបន់ភាគខាងកើតដើម្បីរារាំងការឈ្លានពានណាមួយដោយកងទ័ពក្វានតុងរបស់ជប៉ុន ម្យ៉ាងទៀតវាអនុញ្ញាតឱ្យសូវៀតផ្តើមការវាយបកដ៏ធំមួយនៅថ្ងៃទី៥ ខែធ្នូនៅតាមបណ្តោយជួរប្រយុទ្ធទាំងគ្រប់ជ្រុងនិងបានរុញច្រានកងទ័ពអាល្លឺម៉ង់ពី ១០០–២៥០ គីឡូម៉ែត្រចេញពីទឹកដីខ្លួន។
សង្គ្រាមផ្ទុះឡើងនៅតំបន់ប៉ាស៊ីហ្វិក (១៩៤១)
ទំនាក់ទំនងរវាងជប៉ុននិងអាមេរិកបានធ្លាក់ចុះដុនដាបយ៉ាងខ្លាំងបន្ទាប់ពីជប៉ុនបានបង្កើតឧប្បត្តិហេតុក្លែងក្លាយមួយនៅក្នុងឆ្នាំ១៩៣១ ដើម្បីជាលេសចូលឈ្លានពានប្រទេសចិនបូករួមទាំងការបាញ់ពន្លិចនាវាចម្បាំងធុនតូចមួយគ្រឿងរបស់អាមេរិកដោយជប៉ុនក្នុងឆ្នាំ១៩៣៧ និងព្រឹត្តិការណ៍សម្លាប់រង្គាលនៅទីក្រុងណានជិងនៅចន្លោះឆ្នាំ១៩៣៧–៣៨។ នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៣៩ សហរដ្ឋអាមេរិកបានប្រកាសប្រាប់ជប៉ុនថាខ្លួននឹងមិនបន្តធ្វើវឌ្ឍកម្មសន្ធិសញ្ញាពាណិជ្ជកម្មតទៀតឡើយហើយសាធារណជនអាមេរិកាំងក៏បាននាំគ្នាងើបប្រឆាំងនឹងវិសាលភាពឥទ្ធិពលនិងទឹកដីរបស់ជប៉ុនជាបណ្តើរៗដែលជាហេតុនាំឱ្យមានការដាក់ទណ្ឌកម្មសេដ្ឋកិច្ចគ្នាទៅវិញទៅមក ការបង្កើតច្បាប់កំណត់ផលិតផលនាំចេញទៅប្រទេសជប៉ុន (រដ្ឋាភិបាលអាមេរិកបានហាមឃាត់ការនាំចេញនូវសារធាតុគីមី រ៉ែ និងគ្រឿងយោធាក្នុងគោលបំណង់ពង្រឹងសម្ពាធសេដ្ឋកិច្ចចំពោះជប៉ុន)។ នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៣៩ ជប៉ុនបានបើកការវាយប្រហារដំបូងរបស់ខ្លួនមកលើទីក្រុងដ៏សំខាន់មួយរបស់ចិនឈ្មោះឆាងសាប៉ុន្តែបានទទួលបរាជ័យនៅអំឡុងខែកញ្ញា។ ត្រឹមឆ្នាំ១៩៤០ សង្គ្រាមរវាងចិននិងជប៉ុនបានឈានចូលដល់ស្ថានភាពជាប់គាំង (ពោលគឺគ្មានអ្នកឈ្នះគ្មានអ្នកចាញ់)។ ដើម្បីបង្កើនសម្ពាធបន្ថែមលើប្រទេសចិន ជប៉ុនបានកាត់ផ្តាច់ផ្លូវជំនួញនិងផ្លូវផ្គត់ផ្គង់ហើយដើម្បីត្រៀមខ្លួនសម្រាប់សង្គ្រាមជាមួយលោកខាងលិចនាពេលខាងមុខនេះ ជប៉ុនបានលើកទ័ពចូលឈ្លានពានឥណ្ឌូចិនហើយបានកាន់កាប់តំបន់ភាគខាងជើងនៃឧបទ្វីបនេះក្នុងខែកញ្ញា ឆ្នាំ១៩៤០។
កងកម្លាំងជាតិនិយមចិនបានបើកការវាយលុកដ៏ធំមួយប្រឆាំងនឹងជប៉ុននៅដើមឆ្នាំ១៩៤០។ នៅខែសីហា កម្លាំងកុម្មុយនិស្តចិនបានបើកការវាយលុកប្រឆាំងនឹងការត្រួតត្រារបស់ជប៉ុននៅក្នុងទឹកដីភាគកណ្តាល។ ជាការសងសឹកវិញ ជប៉ុនបានចាត់វិធានការជ្រុលនិយមមួយនៅក្នុងតំបន់ដែលខ្លួនកាន់កាប់ដោយប្រើវិធីសាស្ត្រឃោរឃៅគ្រប់បែបយ៉ាងដើម្បីកាត់បន្ថយធនធានមនុស្សនិងសម្ភារៈនៅក្នុងតំបន់នោះ។ វិសមានចិត្តរវាងកងកម្លាំងកុម្មុយនិស្តនិងកងកម្លាំងជាតិនិយមចិនបានឈានមកដល់ការប៉ះទង្គិចប្រដាប់អាវុធនៅអំឡុងខែមករា ឆ្នាំ១៩៤១ ហើយកិច្ចសហប្រតិបត្តិការរវាងអង្គភាពទាំងពីរក៏បានបញ្ចប់។ នៅខែកញ្ញា ជប៉ុនបានព្យាយាមចូលត្រួតត្រាទីក្រុងឆាងសាម្តងទៀតដោយបានប៉ះទង្គិចគ្នាជាមួយកងទ័ពជាតិនិយមចិន។
ជ័យជម្នះជាប់ៗគ្នារបស់អាល្លឺម៉ង់នៅឯភាគអឺរ៉ុបបានជម្រុញឱ្យជប៉ុនបង្កើនសម្ពាធបន្ថែមលើរដ្ឋាភិបាលលោកខាងលិចនៅភូមិភាគអាស៊ីអាគ្នេយ៍។ រដ្ឋាភិបាលហុល្លង់បានយល់ព្រមផ្តល់របបផ្គត់ផ្គង់ជារ៉ែប្រេងកាតទៅឱ្យជប៉ុនតាមរយៈទឹកអាណានិគមឥណ្ឌីខាងកើតហុល្លង់ ប៉ុន្តែកិច្ចចរចាដោយសន្តិវិធីរវាងរដ្ឋទាំងពីរបានឈានចូលដល់ទីបញ្ចប់នៅខែមិថុនា ឆ្នាំ១៩៤១។ នៅខែកក្កដា ឆ្នាំ១៩៤១ ជប៉ុនបានបញ្ជូនទ័ពមកភាគខាងត្បូងនៃអនុតំបន់អាស៊ីអាគ្នេយ៍ដែលគេបានចាត់ទុកថាជាសកម្មភាពគំរាមកំហែលលើកម្មសិទ្ធិទឹកដីអាណានិគមរបស់អង់គ្លេសនិងហុល្លង់នៅក្នុងតំបន់។ សហរដ្ឋអាមេរិក អង់គ្លេស និងរដ្ឋាភិបាលលោកខាងលិចដទៃទៀតបានឆ្លើយតបនឹងទង្វើមួយនេះដោយបញ្ឈប់ដំណើរការពាណិជ្ជកម្មជាមួយជប៉ុនមានដូចជាហាមឃាត់ការនាំចេញនូវរ៉ែប្រេងកាតជាដើម។ ក្នុងពេលជាមួយគ្នានេះដែរ ជប៉ុនបានរៀបចំផែនការចូលឈ្លានពានទឹកដីចុងបូព៌ារបស់សូវៀតខណៈដែលសូវៀតកំពុងជាប់ប្រយុទ្ធជាមួយអាល្លឺម៉ង់នៅឯទិសបស្ចឹមប៉ុន្តែជប៉ុនបានលះបង់ផែនការនេះចោលបន្ទាប់ពីដឹងឮថារដ្ឋលោកខាងលិចបានសម្រេចដាក់ទណ្ឌកម្មសេដ្ឋកិច្ចលើខ្លួន។
ចាប់តាំងពីឆ្នាំ១៩៤១ មក អាមេរិកនិងជប៉ុនបានធ្វើកិច្ចចរចាជាមួយគ្នាជាច្រើនលើកច្រើនសារក្នុងគោលបំណងចង់ស្រោចស្រង់ទំនាក់ទំនងដ៏តានតឹងរបស់ពួកគេនិងបញ្ចប់សង្គ្រាមនៅឯប្រទេសចិន។ នៅក្នុងកិច្ចចរចាទាំងនោះ ជប៉ុនបានដាក់សំណើជាច្រើនដែលអាមេរិកបានចាត់ទុកថាមិនមានលក្ខណៈសមស្រប។ នៅក្នុងដំណើរជាមួយគ្នានេះ អាមេរិក អង់គ្លេស និងហុល្លង់បានផ្តើមការពិភាក្សាគ្នាជាសម្ងាត់អំពីការរួបរួមគ្នាការពារទឹកដីរបស់ខ្លួននៅអាស៊ីអាគ្នេយ៍ក្នុងករណីដែលជប៉ុនផ្តើមការវាយប្រហារ។ ប្រធានាធិបតីអាមេរិកលោករ៉ូសឺវេលត៍បានពង្រឹងវិស័យយោធានៅប្រទេសហ្វីលីពីន (ក្រោមអាណាព្យាបាលភាពអាមេរិក) ហើយបានព្រមានជប៉ុនថាអាមេរិកនឹងចេញធ្វើសកម្មភាពប្រសិនបើជប៉ុនហ៊ានបើកការវាយប្រហារលើ"ប្រទេសជិតខាង"ណាមួយ។
កង្វះនៃវឌ្ឍភាពឥទ្ធិពលនិងទឹកដីរួមជាមួយការដាក់ទណ្ឌកម្មសេដ្ឋកិច្ចដោយអាមេរិក–អង់គ្លេស–ហុល្លង់ បានជម្រុញឱ្យជប៉ុនត្រៀមខ្លួនសម្រាប់សង្គ្រាមប្រឆាំងនឹងលោកខាងលិច។ នៅថ្ងៃទី២០ ខែវិច្ឆិកា រដ្ឋាភិបាលថ្មីក្រោមការដឹកនាំរបស់លោកហ៊ីដេគិ តូចូបានស្នើសំណើសន្តិភាពជាងលើកចុងក្រោយទៅប្រទេសលោកខាងលិច។ នៅក្នុងសំណើនេះ ជប៉ុនបានអំពាវនាវឱ្យអាមេរិកឈប់ផ្តល់ជំនួយដល់ប្រទេសចិននិងដកទណ្ឌកម្មសេដ្ឋកិច្ចចេញពីលើជប៉ុន។ ជាថ្នូរ ជប៉ុនបានសន្យាថានឹងមិនធ្វើការឈ្លានពានចូលតំបន់អាស៊ីអាគ្នេយ៍ទេហើយនឹងដកទ័ពរបស់ខ្លួនទាំងប៉ុន្មានចេញពីតំបន់ភាគខាងត្បូងនៃឥណ្ឌូចិនទាំងអស់។ អាមេរិកបានចេញសំណើប្រឆាំងវិញនៅថ្ងៃទី២៦ ខែវិច្ឆិកាដែលតម្រូវឱ្យជប៉ុនដងទ័ពរបស់ខ្លួនចេញពីទឹកដីប្រទេសចិនដោយគ្មានលក្ខខណ្ឌ និងកំណត់កិច្ចព្រមព្រៀងមិនឈ្លានពានជាមួយមហាអំណាចប៉ាស៊ីហ្វិកទាំងអស់។ នេះមានន័យថា ជប៉ុនត្រូវបង្ខំចិត្តជ្រើសយកជម្រើសពីរ៖ ទីមួយគឺត្រូវបង្ខំខ្លួនលះបង់យុទ្ធនាការទាំងប៉ុន្មាននៅប្រទេសចិន និងទីពីរគឺត្រូវចូលឈ្លានពានទឹកដីឥណ្ឌីខាងកើតហុល្លង់ដើម្បីកាន់កាប់ធនធានធម្មជាតិដែលខ្លួនត្រូវការសម្រាប់បន្តសង្គ្រាម។ យោធាជប៉ុនបានបដិសេដនឹងសំណើរបស់អាមេរិកហើយមន្ត្រីជប៉ុនជាច្រើនរូបបានគិតថាការដាក់ទណ្ឌកម្មសេដ្ឋកិច្ចរបស់អាមេរិកគឺជាសញ្ញាប្រកាសសង្គ្រាម។
ផែនការរបស់ជប៉ុននៅក្នុងសង្គ្រាមថ្មីនេះគឺ ចូលឈ្លានពាននិងកាន់កាប់ទឹកដីអាណានិគមអឺរ៉ុបទាំងប៉ុន្មាននៅទ្វីបអាស៊ីក្នុងរយៈពេលដ៏ខ្លីបំផុតដើម្បីបង្កើតចេញជាមូលដ្ឋានការពារដ៏ធំមួយ។ ពេលនោះជប៉ុននឹងអាចទាញយកធនធានផ្សេងៗនៅអាស៊ីអាគ្នេយ៍ដោយសេរីខណៈដែលខ្លួនប្រើប្រាស់យុទ្ធសាស្ត្រការពារក្នុងគោលបំណងបំផ្លាញកម្លាំងសម្ព័ន្ធមិត្តបន្តិចម្តងៗ។ ដើម្បីទប់ស្កាត់ការចូលធ្វើអន្តរាគមន៍ពីអាមេរិកនៅពេលដែលខ្លួនកំពុងពង្រីកឥទ្ធិពលនិងទឹកដីនៅអាស៊ី ជប៉ុនបានចេញផែនការបន្ថែមមួយទៀតដោយដំបូង ជប៉ុននឹងធ្វើការវាយកម្ទេចកងនាវាចរអាមេរិកប៉ាស៊ីហ្វិកនិងវត្តមានយោធាអាមេរិកនៅលើទឹកដីប្រទេសហ្វីលីពីន។ នៅថ្ងៃទី៧ ខែវិច្ឆិកា ឆ្នាំ១៩៤១ (៨ វិច្ឆិកានៅតំបន់ម៉ោងអាស៊ី) ជប៉ុនបានបើកការវាយប្រហារលើទឹកដីអង់គ្លេសនិងអាមេរិកនៅតាមតំបន់អាស៊ីអាគ្នេយ៍និងប៉ាស៊ីហ្វិកកណ្តាល។ ការវាយប្រហារទាំងនោះគឺធ្វើមកលើកំពង់ផែភើលហារប៊័រ ប្រទេសហ្វីលីពីន កោះក្វាម កោះវេក តំបន់ម៉ាឡាកា ប្រទេសថៃ និងទីក្រុងហុងកុង។
ការឈ្លានពានរបស់ជប៉ុនមកលើប្រទេសថៃបានបង្ខំឱ្យរដ្ឋាភិបាលថៃសម្រេចចិត្តចងសម្ព័ន្ធភាពជាមួយជប៉ុន ចំណែកឯការវាយប្រហារផ្សេងៗទៀតបាននាំឱ្យអាមេរិក អង់គ្លេស ចិន អូស្ត្រាលី និងរដ្ឋមួយចំនួនទៀតសម្រេចប្រកាសសង្គ្រាមផ្លូវការប្រឆាំងនឹងជប៉ុន លើកលែងតែសហភាពសូវៀតដែលជារដ្ឋសម្ព័ន្ធមិត្តមួយដែលបន្តអព្យាក្រឹតភាពជាមួយជប៉ុន។ អាល្លឺម៉ង់និងរដ្ឋមហាអំណាចអ័ក្សផ្សេងៗទៀតបានសម្រេចប្រកាសសង្គ្រាមលើអាមេរិកដើម្បីគាំទ្រជប៉ុនដែលជាសម្ព័ន្ធមិត្តរបស់ខ្លួន។
ដំណើរជាប់គាំងរបស់មហាអំណាចអ័ក្ស (១៩៤២–៤៣)
នៅថ្ងៃទី១ ខែមករា ឆ្នាំ១៩៤២ មហាអំណាចទាំងបួន (សហភាពសូវៀត ចិន អង់គ្លេស អាមេរិក) ជាមួយនឹងរដ្ឋាភិបាលតូចៗឬនិរទេសចំនួន ២២ ទៀតបានចេញសេចក្តីប្រកាសពីសហប្រជាជាតិ (ជាហេតុបណ្តាលឱ្យធម្មនុញ្ញអាត្លង់ទិកបង្កើតឡើង) ដោយក្នុងនោះ រដ្ឋាភិបាលនីមួយៗនឹងមិនអាចចុះសន្ធិសញ្ញាសន្តិភាពដាច់ដោយឡែកជាមួយមហាអំណាចអ័ក្សបានឡើយ។
នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៤២ មន្ត្រីសម្ព័ន្ធមិត្តបាននាំគ្នាពិភាក្សារកមហាយុទ្ធសាស្ត្រ (យុទ្ធសាស្ត្ររួមដើម្បីឈ្នះសង្គ្រាម)។ ពួកគេទាំងអស់គ្នាបានយល់ស្របថាការយកឈ្នះលើអាល្លឺម៉ង់គឺជាគោលដៅចម្បងមួយ។ មន្ត្រីអាមេរិកបានចាប់អារម្មណ៍លើយុទ្ធសាស្ត្រវាយប្រហារឆៅៗនិងបែបទ្រង់ទ្រាយធំមកលើអាល្លឺម៉ង់តាមរយៈប្រទេសបារាំង។ មន្ត្រីសូវៀតបានទាមទារឱ្យរៀបចំជួរប្រយុទ្ធទីពីរ (ខាងកើត)។ ចំណែកឯមន្ត្រីអង់គ្លេសវិញបានប្រកែកថា ប្រតិបត្តិការនេះគួរតែប្រព្រឹត្តិទៅពីគ្រប់ទិសទីដើម្បីបញ្ចុះបន្ថយចំនួនកម្លាំងអាល្លឺម៉ង់ដែលនឹងធ្វើឱ្យទ័ពអាល្លឺម៉ង់នៅសេសសល់លែងមានស្មារតីប្រយុទ្ធចម្បាំង និងធ្វើឱ្យកម្លាំងប្រឆាំងកើនឡើងក្នុងពេលតែមួយ។ ការវាយរុញច្រានអាល្លឺម៉ង់នឹងប្រព្រឹត្តិទៅដោយប្រើប្រាស់រថយន្តក្រោះច្រើនជាជាងចំនួនទ័ព។ ទីបំផុត អង់គ្លេសក៏បានបញ្ចុះបញ្ចូលអាមេរិកបានដោយជោគជ័យថា ការទម្លាក់កងកម្លាំងនៅបារាំងគឺមិនអាចធ្វើទៅរួចនោះទេនៅក្នុងឆ្នាំ១៩៤២ ដូច្នេះសម្ព័ន្ធមិត្តទាំងអស់គួរតែផ្តោតលើការរុញច្រានកម្លាំងអ័ក្សចេញពីតំបន់អាហ្វ្រិកខាងជើងវិញ។
នៅក្នុងសន្និសីទកាសាប្លង់កានៅដើមឆ្នាំ១៩៤៣ សម្ព័ន្ធមិត្តបានរំលឹកឡើងវិញនូវសេចក្តីថ្លែងការណ៍ដែលបានចេញប្រកាសនៅក្នុងឆ្នាំ១៩៤២ និងបានទាមទារឱ្យមានការទទួលចុះចាញ់ដោយឥតលក្ខខណ្ឌពីសត្រូវរបស់ពួកគេ។ អង់គ្លេសនិងអាមេរិកបានយល់ព្រមបន្តយុទ្ធនាការនៅតំបន់មេឌីទែរ៉ានេដោយមានគោលដៅចូលកាន់កាប់តំបន់ស៊ីស៊ីលីរួចសមុទ្រមេឌីទែរ៉ានេទាំងមូល។ ដំបូងអង់គ្លេសគឺមានបំណងរុញប្រតិបត្តិការយោធាទៅតំបន់បាល់កង់ដើម្បីទាញតួកគីឱ្យចូលរួមក្នុងសង្គ្រាមប៉ុន្តែនៅខែឧសភា ឆ្នាំ១៩៤៣ មន្ត្រីអាមេរិកបានបង្វែរផែនការរបស់អង់គ្លេសពីការផ្តោតលើតំបន់មេឌីទែរ៉ានេទាំងស្រុងមករកឈ្លានពានអ៊ីតាលីដីគោកនិងបារាំងនៅឆ្នាំ១៩៤៤។
ប៉ាស៊ីហ្វិក (១៩៤២–៤៣)
នៅចុងខែមេសា ឆ្នាំ១៩៤២ ជប៉ុននិងសម្ព័ន្ធមិត្តខ្លួនគឺប្រទេសថៃបានវាយចូលឈ្លានពាននិងត្រួតត្រារដ្ឋនិងតំបន់ជាច្រើនមានដូចជា៖ រដ្ឋភូមា ម៉ាឡាកា ឥណ្ឌីខាងលិចហុល្លង់ (ឥណ្ឌូនេស៊ី) សិង្ហបុរី និងតំបន់រ៉ាបាល់ជាដើម។ ជាលទ្ធផល ក្រុមសម្ព័ន្ធមិត្តបានបាត់បង់កម្លាំងជាច្រើននៅផ្នែកអាស៊ីហើយកម្លាំងភាគច្រើនត្រូវបានជប៉ុនចាប់យកធ្វើឈ្លើយសង្គ្រាម។ នៅឯតំបន់ប្រជុំកោះហ្វីលីពីនវិញ វាត្រូវបានការពារយ៉ាងស្អឹតរមួតដោយកងយោធាអាមេរិកនិងហ្វីលីពីនប៉ុន្តែទោះជាយ៉ាងណា ទឹកដីហ្វីលីពីនទាំងមូលបានធ្លាក់ក្រោមការកាន់កាប់របស់ជប៉ុននៅខែឧសភា ឆ្នាំ១៩៤២ ដែលនាំឱ្យរដ្ឋាភិបាលហ្វីលីពីនត្រូវបង្ខំនិរទេសខ្លួនទៅក្រៅប្រទេស។ នៅថ្ងៃទី១៦ ខែមេសាក្នុងរដ្ឋភូមា ទាហានអង់គ្លេសចំនួន ៧,០០០ នាក់ត្រូវបានឡោមព័ទ្ធដោយកងកម្លាំងជប៉ុននៅអំឡុងសមរភូមិយេណាងឆាងប៉ុន្តែចុងក្រោយ កងទ័ពអង់គ្លេសទាំងនោះត្រូវបានជួយសង្គ្រោះវិញដោយកងកម្លាំងចិន។ ជប៉ុនក៏ទទួលបានជោគជ័យខាងផ្លូវសមុទ្រដែរដោយខ្លួនបានត្រួតត្រាលើសមុទ្រចិនខាងត្បូង សមុទ្រជ្វា និងមួយផ្នែកនៃមហាសមុទ្រឥណ្ឌា ហើយថែមទាំងបានចូលទម្លាក់គ្រាប់បែកលើមូលដ្ឋានកងទ័ពជើងទឹករបស់សម្ព័ន្ធមិត្តនៅទីក្រុងដារវីន (អូស្ត្រាលី) ទៀតផង។ សម្ព័ន្ធមិត្តបានទទួលជ័យជម្នះតែមួយគត់លើជប៉ុននៅពេលនោះគឺនៅឯទីក្រុងឆាងសា ប្រទេសចិនក្នុងខែមករា ឆ្នាំ១៩៤៥។ ជ័យជម្នះដ៏ច្រើនសន្ធឹកសន្ធាប់ទាំងនេះបានធ្វើឱ្យជប៉ុនមានមោទនភាពខ្លួនយ៉ាងខ្លាំង។
មោទនភាពខ្លួនរបស់ជប៉ុនបានថយចុះភ្លាមៗដែលជាលទ្ធផលនៃការបរាជ័យក្នុងសមរភូមិមីដវ៉េ។ ក្រោយពីសមរភូមិមីដវ៉េបានបញ្ចប់ ជប៉ុនក៏បានងាកមកផ្តោតលើការដណ្តើមកាន់កាប់កំពង់ផែម័រស៍ប៊ីដោយប្រើប្រាស់យុទ្ធនាការផ្លូវគោកវិញឆ្លងតាមរយៈទឹកដីប៉ាពួ។ អាមេរិកបានរៀបចំគ្រោងការវាយប្រហារមកលើទីតាំងរបស់ជប៉ុននៅឯភាគខាងត្បូងកោះសូឡូម៉ុង វាគឺជាជំហានដំបូងក្នុងការឈានទៅរកការកាន់កាប់តំបន់រ៉ាបាល់ដែលត្រូវជាមូលដ្ឋានដ៏សំខាន់មួយរបស់ជប៉ុននៅអាស៊ីអាគ្នេយ៍។
ផែនការទាំងពីរបានចាប់ផ្តើមដំណើរការឡើងនៅខែកក្កដាប៉ុន្តែត្រឹមពាក់កណ្តាលខែកញ្ញា សមរភូមិក្វាដាលកាណាលបានផ្តល់អទិភាពដល់ជប៉ុនហើយកងទ័ពរបស់ខ្លួននៅនូវែលគីនេត្រូវបានបញ្ជាឱ្យដកចេញពីតំបន់កំពង់ផែម័រស៍ប៊ីទៅកាន់តំបន់ភាគខាងជើងនៃកោះវិញ ទ័ពជប៉ុនត្រូវប្រឈមមុខជាមួយកងកម្លាំងអាមេរិកនិងអូស្ត្រាលីនៅក្នុងសមរភូមិប៊ូណា–កូណា។ មិនយូរប៉ុន្មាន តំបន់ក្វាដាលកាណាលបានក្លាយជាចំណុចបង្គោលសម្រាប់ភាគីទាំងពីរ ហើយនៅដើមឆ្នាំ១៩៤៣ ជប៉ុនបានទទួលបរាជ័យហើយក៏ដកទ័ពដែលនៅសេសសល់របស់ពួកគេចេញពីកោះនោះ។ នៅឯភូមាវិញ កងកម្លាំងអង់គ្លេសបានអនុវត្តប្រតិបត្តិការយោធាចំនួនពីរ។ ទីមួយគឺការវាយលុកចូលតំបន់អរ៉ាកង់នៅចុងឆ្នាំ១៩៤២ ប៉ុន្តែត្រូវទទួលបរាជ័យជាធំដែលបង្ខំឱ្យកម្លាំងអង់គ្លេសដកថយចូលឥណ្ឌាវិញនៅខែឧសភា ឆ្នាំ១៩៤៣។ ទីពីរគឺការបញ្ជូនទ័ពអនិយ័តទៅពីក្រោយជួរប្រយុទ្ធរបស់ជប៉ុននៅអំឡុងខែកុម្ភៈដោយទទួលបានលទ្ធផលចម្រុះ។
ឯកសារយោង
ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ប្រវត្តិសាស្ត្រ
កងទ័ពជើងទឹកបារាំង
កងទ័ពជើងទឹកបារំាង ជាភាសាផ្លូវការ​ហៅថា  កប៉ាល់សមុទ្រជាតិ ហើយជារឿយបានហៅថា ឡារ៉ូយ៉ាលី គឹជាដៃសមុទ្រ នៃកំពង់ផែទាហានបារំាង។ វាមានកប៉ាល់ជាច្រើនដាក់ជាជួរ ដែលមកពីទូកសម្រាប់ល្បាត ដើម្បីណែនាំផ្លូវអ្នកប្រឌិតកាំជ្រួច នៅលើ នាវាសម័យបុរាណ ហើយការធ្វើនាវាចំណតយន្តហោះនុយក្លេអែ  និងកប៉ាលមុជទឹកដោយមាននុយក្លេអែ ចំនួន ១០។ ចំពោះបាវចនានៃកងទ័ងជើងទឹកប្រទេសបារំាង គឺ ជាកិត្តិយស  បេតុប្រទេស  ក្លាហ៊ាន  វិន័យ  ពាក្យទំាងអស់នេះត្រូវបានដាក់នៅ លើនាវាគ្រប់ទាំអស់។
ប្រវត្តិសាស្ត្រ
កងទ័ពជើងទឹកបារំាងត្រូវបានទទួលស្គាល់យ៉ាងពេញចិត្តដោយស្តេច។ ហេតុផលមិនត្រូវបានទទួលស្គាល់ច្បាស់លាស់ទេ ប្រភពខ្លះបានអោយ ដឹងថា វាគឺសម្រាប់ទំនាក់ទំនងទំនៀមទំលាប់ ទៅនឹងរាជាធិបតេយ្យបារំាង។ ខ្លះទៀតនិយាយាថា   មុនពេលត្រួវបានអោយឈ្មោះថា ប្រជាជាតិ កងទ័ពជើងទឹកបានមានឈ្មោះថា ​ស្តេច  ឬហៅធម្មតា ពីព្រោះតែជាតំបន់ទីបញ្ជាការ នៅផ្លូវខ្លីមួយនៅក្នុងទីក្រុងប៉ារីស។ កងទ័ពជើងទឹកមិនចូលចិត្តចំបាំងជាមួយកងទ័ពជើងទឹកនៅចក្រភពជើងទឹកទៀតទេ ដែលដូចទៅនឹងកងទ័ពជើងទឹកចក្រភពអង់គ្លេសទេ។
ពាក់កណ្តាលយុគសម័យ
ប្រវិត្តសាស្ត្រនៃកងទ័ពជើងទឹកបារំាងត្រឡប់មកពាក់កណ្តាលយុគសម័យវិញ នៅពេលត្រូវបានចាញ់ចំបាំងរបស់ប្រទេសអង់គ្លេសនៅ ឯបាតល ហើយនិង ហ្គាសធិឡេន ដែលអង់គ្លេសជាអ្នកកាន់កាប់តំបន់បាតល នៃ ឡារ៉ូហ្យែល។
សតវត្សរ៏ទី ១៨
នៅសតវត្សរ៏ទី ១៨បានឆ្លុះបញ្ចាំងអោយឃើញថា កងទ័ពស្តេចចាប់ផ្តើមគ្របដណ្តប់ ដែលរៀបចំដាក់ទោស នូវចំនួនលេខឈ្នះសំខាន់ៗនៅក្នុងប្រទេសបារំាង។ ទោះបីជាយ៉ាងណាក៏ដោយ កងទ័ពជើងទឹកប្រទេសបារំាងនៅតែបន្តទទួលជោគជ័យ លើចំនុចផ្សេងៗទៀត ។ ដូចជាការឃោសនាបញ្ជុះបញ្ចូលទ្វីបអង់តាទិច ដោយលោក ភ្យិចហ្វឹត ឌី ឡា ម៉ូតទី ។នៅក្នុងឆ្នាំ ១៧៦៦ លោកប៊ូហ្វែនវីលី ជាជនជាតិបារំាងដំបូង ដែលបានធ្វើនាវាចរណ៏ជុំវិញទ្វីប។ អំឡុងពេលសង្រ្គាមទាមទារឯករាជ្យអាមេរិក កងទ័ពជើងទឹកបារំាងបានប្រើបញ្ជាយ៉ាងដាច់ខាតក្នុងការគាំទ្រ ផ្នែក ឬ ទំព័ររបស់អាមេរិក។ ភាពខិតខំប្រឹងប្រែងដ៏សម្បើមនេះ បារំាងស្ថិតនៅក្រោម ឧត្តមនាវី​ឯកហ្រាសស៊ី ហើយបានទទួលជ័យជំនះលើកងនាវារបស់ចក្រភពអង់គ្លេស នៅឯចម្បាំង ហ្ឆីសាពីគគី ក្នុងឆ្នាំ ១៩៨១។ដូច្នោះ ការទទួលគ្រប់គ្រងផែនដី ហ្រែនកូ អាមេរិក កម្លាំងនឹងឈ្នះដែលកំពុងកើតមានឡើងនៅ ចម្បាំង យ៉កថោន។ ក្នុងប្រទេសឥណ្ឌា ឧត្តមនាវីឯកស៊ូហ្វ្រេន  ប្រឆាំងការឃោសនាបញ្ចុះបញ្ចូលប្រាក់ឈ្នូល នៅចក្រភពអង់គ្លេសក្នុងរវាងឆ្នាំ(១៧៧០-១៧៨០) ឧត្តមនាវីឯករង លោក អ៊ីហ្វាត ហុងឈី ធើ្វការតស៊ូសម្រាប់បង្រាបប្រឆាំងដោយទទួលបានជោគជ័យ។ បដិវត្តិន៏បារំាង បានទម្លាក់ចោល នាយទាហានជាច្រើននាក់ នៃត្រកូលអភិជន ក្នុងំណោមពូកគេ ក៏ប៉ុន្តែកងទ័ពជើងទឹកបារាំង ពិការទាំងអស់ ។ ការខិតខំប្រឹងប្រែងធ្វើអោយវាបង្កើននូវកម្លាំងដែលមានថាពលខ្លាំង​ក្លាក្រោមការកាន់កាប់​ដោយលោក ណាំប៉ូលឡេអុង ទី១ ត្រូវបាន ប៉ាណ្ណូនា ឡិកាដោយលោក ឡាទូឈី ត្រេវីលី ដែលបានស្លាប់នៅក្នុងឆ្នាំ ១៨០៤។ ហើយចម្បាំងនៃសមុទ្រក្នុងឆ្នាំ១៨០៥  ជាកន្លែងរបស់ចក្រភពអង់គ្លេសប៉ុន្តែកងនាវាអេស្ប៉ាញហ្រ្វាន់កូ  និងបម្រុងសាបសូន្យ។ កងនាវាជើងទឹកចក្រភពអង់គ្លេសបានធានារ៉ាប់រង គ្រោះមហន្តរាយ ដែលគ្រប់គ្រងរហូតដល់សង្រ្គាមលោកលើកទី២ ។ ក្នុងឆ្នាំ១៨១០ កងទ័ពជើងទឹកបារំាងបានទទួល ជោគជ័យយ៉ាងសំខាន់ដែលប្រឆាំងចក្រភពអង់គ្លេសអំឡុងពេល សង្រ្គាមណាប៉ូឡេអុងនីក គឺជាចម្បាំងកំពង់ផែដ៏ធំសម្បើ​ម  សកម្មភាពកប៉ាលសង្រ្គាម នៅក្នុងមហាសមុទ្រឥណ្ណា ដោយឧត្តមនេវីឯក ឌុភឺយ៉ែរ។
អ្នកអន្តរាគមន៏និយមទាំងអស់
តាមតែគេនិយាយ ក្នុងឆ្នាំ១៨៥២ ណាប៉ូលេអុងទី៣ ប្រកាសភាពល្បីល្បាញថា" ចក្រភពមានន័យថាសន្តិភាព"  ប៉ុន្តែយ៉ាងពិតប្រាកដនោះគាត់​ត្រូវបានកាន់កាប់យ៉ាងរឹងមឹងម៉ត់ចត់បំផុត ទៅតាមភាពខ្លាំងក្លានៃ នយោបាយបរទេសដើម្បីអោយ កិត្តិគុណ និង ថាមពលរបស់បារំាងអោយយូរអង្វែងទៅ។ អំឡុងពេលដែលកងទ័ពជើងទឹកបារំាងត្រូវបានជាប់ទាក់ទងនៅក្នុង សកម្មភាពពហុភាពជាច្រើនជុំវិញពិភពលោក។
ហ្វូងកោះ (រាជាធិបតេយ្យកក្កដា)
ឆ្នាំ១៨៤២ កងទ័ពជើងទឹកបារំាងបានជិះកប៉ាល់ទៅកោះតាហ៊ីទី ក្រោមការគ្រប់គ្រងរបស់ឧត្តមនេវីឯក អាបែល អ៊ូតប៊ឺត​ឌូពឺទីត ធូអាស ។ បារំាងមានសកម្មភាពនៅទីនោះហើយបន្តការតាំងនូវដោយទូរទៅ រហូតដល់សតវត្សរ៏ទី១៩ ដែលក្មួយប្រុសរបស់គាត់ ឈ្មោះថា អាបែល នីកូឡាស ប៊ឺហ្គាសី ឌូពឺទីត ធូអាស បានធ្វើដំណើរដោយសន្តិភាពនៅកោះបណ្តុះភ្នំភ្លើង​ ម៉ារហហ្យូអីសាស ឆ្នំា ១៨៨០។
បទឧក្រិដ្ឋសង្រ្គាម
ជម្លោះរបស់ណាំប៉ូឡេអុងទី៣ និងរុស្ស៊ី​ជាបទឧក្រិដ្ឋមានឥទិ្ធពលក្នុងចក្រភព អូតូម៉ង់ ដើម្បីអោយបារំាងទទួលជ័យជំនះក្នុងសង្រ្គាមឧក្រិដ្ឋ ខែមិនា ១៨៥៤ ដល់ ខែមិនា ១៨៥៦។ អំឡុងពេលសង្រ្គាម នេះ ណាប់ប៉ូឡេអុងបានបង្កើតនូវចំណងមេត្រីភាពនឹងគា្ន ជាមួយ ចក្រភពអង់គ្លេសដោយជោគជ័យ ដែលបានបន្ត ហើយបន្ទាប់មកសង្រ្គាមត្រូវបានបញ្ចប់ ។
ចម្បាំងដណ្តើម តំបន់ព័ទជុំវិញបីកន្លែងភាគខាងត្បូងប្រទេសវៀតណាម
ណាប៉ូលឡេអុងទី៣តាំងលំនៅ ជាលើកដំបូងនៃអាណានិគមបារំាងគ្របដណ្តប់លើឧបទី្វបឥណ្ឌូចិន។ គាត់បានយល់ព្រម ទៅនឹងការធ្វើយុទ្ធនាការប្រដាប់អាវុធ ក្នុងឆ្នាំ១៨៥៨ ដើម្បីដាក់ទោសទៅដល់ប្រទេសវៀត ណាមដែលពួកគេធ្វើបាប គណះបេសកកម្មសាសនានិកកាតូលិកបារំាង ហើយនឹង បង្ខំអោយតុលាការព្រមទទួលបារំាងមានវត្តមានក្នុងប្រទេសនោះ។ កត្តាដែលសំខាន់ក្នុងការវិនិច្ឆ័យរបស់គាត់គឺបានជឿជាក់ ថាបារំាងប្រថុយការក្លាយជា អាត្រាកម្រិតទីពីរ ​ ​ដែលអាចពង្រីកឥទិ្ធពលរបស់ខ្លួនបាន ក្នុងអាស៊ីខាងលិច ។ ផងដែរនោះ គេខ្លះបាននិយាយថាបារំាង មានបេសកម្មស៊ីវិល បានកំពុងរាលដាល ។ យថាហេតុនេះ ចូលលុកលុយ ពេញគ្រប់ទីកន្លែងក្នុងឆ្នាំ១៨៦១ ។ ដោយឆ្នាំ១៨៦២ សង្រ្គាមកើតពាសពេញ និងវៀតណាមព្រមអោយខេត្តចំនួនបី នៅភាគខាងត្បូង ត្រូវបានបារំាងហៅថា តំបន់កូសាំងស៊ីន បានបើកកំពង់ផែចំនួន បីសម្រាប់ធ្វើជំនូញទៅប្រទេសបារំាង ។ ដំណើរឆ្លងកាត់មិនយកតំម្លៃទេ នូវកប៉ាល់សង្រ្គាមបារំាងទៅប្រទេសកម្ពុជា (១៨៦៧) មានសេរីភាពការផ្សាយសាសនារបស់បារំាង និងផ្តល់សំណងដ៏ធំបារំាងតម្លៃ នៃសង្រា្គម។
សង្រ្គាមអាភៀនលើកទី២
ក្នុងប្រទេសចិន បារំាងបានចូលរួមក្នុងសង្រ្គាមអាភៀនលើកទី២ ដែលយល់ស្រប នឹងចក្រភពអង់គ្លេស ហើយឆ្នាំ១៨៦០  ទាហានរបស់បារំាងចូលក្នុងទីក្រុងប៉ីជិង ។ ចិនត្រូវបានបង្ខំអោយយល់ព្រម ធ្វើពាណិជ្ជកម្មសិទ្ធិដាច់មុខ ។ អនុញ្ញាតអោយនាវាចរណ៏ធ្វើដំណើរលើទន្លេយ៉ាងហ្សី ដែលផ្តល់សិទ្ធិដល់ជនស៊ីវិលទាំងស្រុងហើយមានសេរីភាពខាងសាសនាគ្រឹស្តនិងផ្តល់ចំណងមិត្តភាពរវាងចក្រភពអង់គ្លេស និង បារំាង ។ នេះគឺជាការចូលរួមក្នុងធ្វើអន្តរាគមន៏ ប្រទេសវៀតណាមតាំងនៅវិការដ្ឋានឆ្ងាយជាងឥទិ្ធពលប្រ​ទេសបារំាងក្នុងការដឹកនាំប្រទេសចិន នៃឥទ្ធិពលគ្រប់ទីកន្លែងនៃភាគខាងត្បូងប្រទេសចិន។
ប្រទេសមិចស៊ិកូ
កងទ័ពជើងទឹកប្រទេសបារំាង បានបិទផ្លូវគមនាគមន៏ ពលអគ្គិសនីលំនាំ បានជោគជ័យក្នុងប្រទេសមិចស៊ិកូ ក្នុងសង្រ្គាម ម្សៅជាតិពុល ឆ្នាំ ១៨៣៨។វាគឺមានការជាប់ទាក់ទងយ៉ាងខ្លាំងក្នុងធ្វើអន្តរាគមន៏ប្រទេស បារំាងក្នុងប្រទេសមិចស៊ិកូ(មករា ១៨៦២ ដល់ មិនា  ១៨៦៧) ។ ស្តេចណាលេឡុង ទី៣ បានដោះសារ ការបដិសេធទៅសាធារណះរដ្ឋមិចស៊ិកូ  ដើម្បីសងទៅបំណុលបរទេស  គម្រោង ការបង្កើតឥទិ្ធពល ក្នុងភាគខាងជើងប្រទេសអាមេរិក ដោយការបង្កើតនោះ បារំាងបានប្រគល់រាជាធិបតេយ្យ ទៅដល់មិចស៊ិកូ  គម្រោងនេះត្រូវបានគាំទ្រដោយជនជាតិមិចស៊ិកូ សម្រាប់ប្រឆាំងនឹងការផ្លាស់ប្តូរពីភាពក្រៀមក្រំ ដើម្បីប្រឆាំងពួកបព្វជិតសាធារណរដ្ឋមិស៊ិកូ។
ប្រទេសកូរ៉េ
ក្នុងឆ្នាំ១៨៦៦ កងទ័ពជើងទឹករបស់បារំាង ខំប្រឹងប្រែង ដើម្បីអាណានិគមជនកូរ៉េ អំឡុងពេលយុទ្ធនាការបារំាងប្រឆាំងកូរ៉េ ។ ផងដែរនោះកងទ័ពបារំាង មានវត្តមានយ៉ាងសំខាន់ក្នុងប្រទេសជប៉ុន ជាមួយ ទាហានអាកាសនៃក្រុមប្រយុទ្ធ​ក្នុងឆាំ្ន១៨៦៣ ។ រវាងឆ្នាំ​១៨៦៧ដល់១៨៦៨ ការមានវត្តមាន ក្នុងប្រទេសជប៉ុនត្រូវបានរក្សាទុកជុំវិញសកម្មភាពបេសកកម្មក្រុមទាហានបារំាងទៅប្រទេសជប៉ុន និងបន្ទាប់ពី សង្រ្គាមផ្ទៃក្នុងប៊ូហ្សីន ។
សង្រ្គាមចិនបារំាង
គម្រោងនៃកងទ័ពជើងទឹកប្រទេសបារំាងមានថាមពល បានមកដល់ចំណុចកំពូលភាគខាងលិចដ៏ឆ្ងាយ ក្នុងពាក់កណ្តាលទសវត្សរ៏ទី ៨០ ។ ក្រុមកងទ័ពជើងទឹកពិសេស បានបែងចែកចេញជាពីរក្រុម ក្រោម ការគ្រប់គ្រងនៃឧត្តមនាវីឯក អាម៉េឌេយ៉េ ឃូបប៊ឺ បានធ្វើឡើងក្នុងអំឡុងសង្គ្រាមចិនបារាំង (ខែសីហា១៨៨៤  ​ដល់ខែមេសា  ១៨៨៥ ) បានឃើញថាសកម្មភាពសំខាន់ ក្នុងអំឡុងពេលសង្គ្រាមឆ្នេរសមុទ្រចិនដ៏យូរ និង​ក្នុងសមុទ្រជុំវិញ តៃវ៉ាន់ (ផ្វម៉ូសា) ។
ឯកសារយោង
ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:អត្ថបទបកប្រែមិនទាន់កែសម្រួល ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:កងទ័ពជើងទឹកបារាំង ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:យោធាបារាំង
ជ័យវរ្ម័នទី២
ជ័យវរ្ម័នទី២ (អង់គ្លេស: Jeyvaraman II) (សំស្ក្រឹត: Jayavarman II) (ប្រ.ស|គ.ស ៧៧០-៨៥០) រជ្ជកាលគ្រងរាជ (គ.ស ៨០២-៨៣៥) ព្រះអង្គជាស្ដេចខ្មែរដ៏ខ្លាំងពូកែមួយព្រះអង្គដែលរើបំរាសពីការត្រួតត្រា របស់រាជវង្ស សៃលេន្ត្រៈ ដែលមកពីកោះជ្វា (អង់គ្លេស: Java) នៃប្រទេស ឥណ្ឌូណេស៊ី បច្ចុប្បន្ន ។ ហើយព្រះអង្គបានធ្វើលទ្ធិ ព្រះសិវៈនិយម ដែលតាំងខ្លួនជាស្ដេចចក្រ នៃភាសា សំស្ក្រឹត  វ្រះបាទធូលិជេង វ្រះកម្រតេងអញ ឝ្រិ ជយវម៌្មកេរស្វរៈ  ប្រែជាភាសាខ្មែរបច្ចុប្បន្ន  ព្រះបាទដែនដីខាងជើង ព្រះកម្រតែងអញ គឺ ជ័យវរ្ម័នទេវរាជ។ ដែលព្រះអង្គបានប្រកាសឯករាជពីពួកជ្វា និង តាំងខ្លួនជាស្ដេចចក្រ នៃ អាណាចក្រកម្ពុជៈទេស ឆ្នាំ៨០២ នៃ គ.ស ។
ការតស៊ូរំដោះជាតិ (៧៨០-៨០០ នៃគ.ស)
ក្នុងឆ្នាំ ៧៨០ នៃគ.ស ពួកជ្វានៃរាជវង្ស សៃលេន្ត្រៈ (អង់គ្លេស: Sailendra) បានលើកទ័ពជើងទឹកមកវាយសង្គ្រប់លើក្រុង "គុម្ភពបុរៈ" ខេត្តក្រចេះ ព្រះបាទ ជ័យវរ្ម័នទី២ បានភៀសព្រះកាយទៅ ឥន្ទ្របុរៈ ខេត្តត្បូងឃ្មុំ ហើយបានសាងបន្ទាយព្រៃនគរនៅទីនោះ នៅឆ្នាំ៧៨១ នៃគ.ស។ ដែលមានការជ្រោមជ្រៃងពីរាជគ្រូរបស់ព្រះអង្គនាម "សិវៈកៃវល្យៈ" ដែលបានបណ្ដុះបណ្ដាលព្រះអង្គអំពីក្បួនច្បាប់ក៏សាងនគរ និងវិជ្ជាក្បួនទ័ពផ្សេងៗ ដោយសារតែពេលនោះទ្រង់មានព្រះជន្មក្មេងវ័យពេក ។ ក្រោយមកក្នុងឆ្នាំ​ (៧៩០-៨០០ នៃ គ.ស) ទ្រង់បានប្រកាសសង្គ្រាមបណ្ដេញពួកជ្វា ឲ្យចេញពីកម្ពុជៈទេស នៃ "អាណាចក្រចេនឡាទឹក" ហើយបានផ្លាសរាជធានី មកតំបន់ភ្នំគូលេន ដោយរាជធានីមានឈ្មោះថា "មហិន្ទ្របរព័ត" ដោយបានសាងនៅទីសក្ការៈបូជា ជាច្រើន ដូចជា ប្រាសាទអកយំ (សិវៈលិង្គ ១០០០) និង បាមធ្វើពិធីទេវរាជ ព្រះសិវៈនិយម នៃការឡើងគ្រងរាជជាស្ដេចផែនដី នៃ អាណាចក្រខ្មែរ ក្នុងឆ្នាំ ៨០២ នៃគ.ស ។