cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
ប្រវត្តិសាស្ត្រនៃសាធារណរដ្ឋចិន
ចលនាបួនឧសភា
ចលនាបួនឧសភានេះបានវិវត្តបន្តពីចលនាវប្បធម៌ថ្មីដែលកើតមានឡើងនៅរវាងឆ្នាំ១៩១៧ ដល់ឆ្នាំ១៩២៣។ បាតុកម្មរបស់និស្សិតនៅថ្ងៃទី៤ ខែឧសភា ឆ្នាំ១៩១៩ គឺជាចំណុចកំពូលនៃចលនាវប្បធម៌ថ្មី ហើយពាក្យនេះត្រូវបានគេប្រើជាញឹកញាប់ដោយមានអត្ថន័យស្រដៀងៗគ្នា។ អ្នកតំណាងចិនបានបដិសេធមិនហ៊ានចុះហត្ថលេខាលើសន្ធិសញ្ញាវែសៃ ដោយសារតែសម្ពាធដ៏តានតឹងពីក្រុមបាតុករនិស្សិតនៅក្នុងប្រទេស និងមតិសាធារណៈ។
ការប្រឆាំងនឹងស្តេចត្រាញ់និយម និងរណសិរ្សរួបរួមទីមួយ
នៅឆ្នាំ១៩១៧ លោកស៊ុន យ៉ាតសេនបានក្លាយជាអគ្គមេបញ្ជាការនៃរដ្ឋាភិបាលយោធាមួយនៅក្វាងទុងដោយចាប់ដៃសហការជាមួយមេដឹកនាំខេត្តភាគខាងត្បូង។ នៅខែតុលា ឆ្នាំ១៩១៩ លោកបានបង្កើតបក្សគួមីនតាងឡើងវិញ ដើម្បីប្រឆាំងនឹងរដ្ឋាភិបាលក្រុងប៉េកាំង។
នៅឆ្នាំ១៩២១ ស៊ុនបានក្លាយជាប្រធាននៃរដ្ឋាភិបាលខាងត្បូង។ បន្ទាប់ពីមិនបានទទួលសំឡេងគាំទ្រអ្វីពីបស្ចិមលោក ស៊ុនក៏បានបង្វែរខ្លួនទៅសុំជំនួយពីសហភាពសូវៀតនៅក្នុងឆ្នាំ១៩២០។ សូវៀតបានយល់ព្រមផ្តល់ជំនួយហើយបានចេញគោលការណ៍គាំទ្រទាំងរដ្ឋាភិបាលរបស់ស៊ុន និងគណបក្សកុម្មុយនីស្តចិនដែលទើបបង្កើតឡើងថ្មីៗ។
នៅ​ឆ្នាំ១៩២២ សម្ព័ន្ធ​ភាពរវាង​គួមីនតាង​និងស្ដេចត្រាញ់នៅ​ក្វាងចូវ​បាន​បែកបាក់ ហើយ​ស៊ុនក៏​បាន​រត់ភៀស​ខ្លួន​ទៅ​ទីក្រុង​សៀងហៃ។ ពេលទៅដល់ក្រុងសៀងហៃ ស៊ុនក៏យល់ឃើញថា ដើម្បីបំពេញតម្រូវការរបស់ខ្លួនបានទាន់តែត្រូវមានជំនួយពីសហភាពសូវៀត។  ក្នុងឆ្នាំ១៩២៣ សេចក្តីថ្លែងការណ៍រួមមួយបានប្រកាសដោយស៊ុន និងតំណាងសូវៀតនៅទីក្រុងសៀងហៃដោយក្នុងនោះ បក្សទាំងពីរបានសន្យាទទួលយកជំនួយសូវៀតដើម្បីបង្រួបបង្រួមប្រជាជាតិចិន។ នៅឆ្នាំដដែរ ទីប្រឹក្សាសូវៀតបានចាប់ផ្តើមចុះមកប្រទេសចិនដើម្បីជួយរៀបចំរចនាសម្ព័ន្ធឡើងវិញ និងបង្រួបបង្រួមបក្សគួមីនតាង តាមមាគ៌ារបស់បក្សកុម្មុយនីស្តនៃសហភាពសូវៀត និងបង្កើតរណសិរ្សរួបរួមទីមួយឡើង។
បក្សកុម្មុយនីស្តចិនគឺនៅមានទំហំតូចនៅឡើយ (សមាជិកចំនួន ៣០០ នាក់នៅឆ្នាំ១៩២១ និងត្រឹម ១,៥០០ នាក់នៅឆ្នាំ១៩២៥ ប៉ុណ្ណោះ) ដូច្នេះ ទីប្រឹក្សាសូវៀតក៏បានណែនាំឱ្យចងសម្ព័ន្ធភាពជាមួយបក្សគួមីនតាងដែលមានសមាជិករហូតដល់ទៅ ១៥០,០០០ នាក់ឯណោះក្នុងឆ្នាំ១៩២២។ មិនតែប៉ុណ្ណោះ ទីប្រឹក្សាសូវៀតបានក៏​បាន​ជួយបង្កើត​វិទ្យាស្ថាន​នយោបាយ​គួមីនតាងដើម្បី​បណ្តុះបណ្តាល​អ្នក​ឃោសនា​នយោបាយឱ្យចេះពីបច្ចេកទេស​ប្រមូលចលនាមហាជន ហើយនៅឆ្នាំ១៩២៣ ពួកគេបានបញ្ជូនលោកឈៀង កៃសេក ដែលត្រូវជាអតីតអនុសេនីយ៍ម្នាក់របស់ស៊ុន ទៅសិក្សាផ្នែកយោធា និងនយោបាយនៅទីក្រុងម៉ូស្គូរយៈពេលបីទៅបួនខែ។ បន្ទាប់ពីបានវិលត្រឡប់មកវិញនៅចុងឆ្នាំ១៩២៣ ឈៀងបានចូលរួមបង្កើតបណ្ឌិរសភាយោធាវាំប៉ូអានៅក្រៅទីក្រុងក្វាងចូវ ដែលជាទីអាសនៈរបស់រដ្ឋាភិបាលក្រោមសម្ព័ន្ធភាពគួមីនតាង–បក្សកុម្មុយនីស្តចិន។ នៅឆ្នាំ១៩២៤ ឈៀងបានក្លាយជាប្រមុខនៃបណ្ឌិតសភានោះ ហើយប្រជាប្រិយភាពរបស់លោកក៏បានលេចឡើងដែលជាហេតុនាំឱ្យឈៀងអាចឡើងជាអ្នកស្នងតំណែងរបស់ស៊ុនក្នុងនាមជាប្រមុខនៃបក្សគួមីនតាង និងអ្នកបង្រួបបង្រួមប្រទេសចិនទាំងមូលឱ្យស្ថិតនៅក្រោមរដ្ឋាភិបាលជាតិនិយម។
ការបង្រួបបង្រួមអំណាចរបស់ឈៀង
ស៊ុន យ៉ាតសេន បានទទួលមរណៈភាពដោយជំងឺមហារីកនៅទីក្រុងប៉េកាំងក្នុងខែមីនា ឆ្នាំ១៩២៥ ខណៈដែលចលនាជាតិនិយមរបស់លោកកំពុងបន្តរំលេចខ្លួនជាកម្លាំងដ៏ខ្លាំងក្លាមួយនៅចិន។ នៅអំឡុងនិទាឃរដូវនៃឆ្នាំ១៩២៥ ឈៀងក្នុងនាមជាអគ្គមេបញ្ជាការនៃកងទ័ពបដិវត្តន៍ជាតិ បានលើកទ័ពផ្ដើមបេសកកម្មភាគខាងជើងប្រឆាំងនឹងពួកស្ដេចត្រាញ់ដែលមានទីមូលដ្ឋាននៅភាគខាងជើងប្រទេសចិន។ ត្រឹមរយៈប្រាំមួយខែប៉ុណ្ណោះ ទឹកដីប្រទេសចិនជាងពាក់កណ្ដាលបានស្ថិតនៅក្រោមការកាន់កាប់របស់គួមីនតាង។ ប៉ុន្តែនៅក្នុងឆ្នាំ១៩២៦ គួមីនតាងបានបាត់បង់សាមគ្គីភាពផ្ទៃក្នុង ហើយត្រូវបានបែងចែកជាពីរបក្សពួក ពោលគឺក្រុមឆ្វេងនិយម និងស្ដាំនិយម ខណៈដែលប្លុកកុម្មុយនីស្ដកំពុងកើនប្រជាប្រិយភាព។
នៅខែមីនា ឆ្នាំ១៩២៦ ឈៀងបានបណ្តេញទីប្រឹក្សាសូវៀតភ្លាមៗ និងថែមទាំងដាក់កំហិតលើសមាជិកបក្សកុម្មុយនីស្តចិនក្នុងគោលបំណងមិនចង់ឱ្យពួកគេក្លាយជាសមាជិកនៃថ្នាក់ដឹកនាំកំពូលគួមីនតាង។ សហភាពសូវៀតនៅតែសង្ឃឹមថាខ្លួននឹងអាចការពារសម្ព័ន្ធភាពគួមីនតាង-កុម្មុយនីស្តមិនឱ្យបែកបាក់បាន ដូច្នេះក៏បានបញ្ជាឱ្យក្រុមកុម្មុយនីស្តសម្ងាត់ចេញមុខជួយគាំទ្រដល់បេសកកម្មភាគខាងជើង។
នៅដើមឆ្នាំ១៩២៧ ស្ថានភាពនៅក្នុងសម្ព័ន្ធភាពគួមីនតាង-កុម្មុយនីស្តកាន់តែមានសភាពធ្ងន់ធ្ងរឡើងៗ។ បក្សកុម្មុយនីស្តចិន និង​ក្រុម​ឆ្វេង​និយម​នៃ​បក្ស​គួមីនតាង​បាន​សម្រេច​ចិត្ត​ផ្លាស់ប្តូរទី​អាសនៈ​នៃ​រដ្ឋាភិបាល​ជាតិនិយម​ខ្លួនពី​ទីក្រុង​ក្វាងចូវ​ទៅ​ក្រុងអ៊ូហាន។ ដោយឃើញថា​បេសកកម្ម​ភាគ​ខាងជើង​របស់ខ្លួនបាន​កំពុងទទួលបានផ្លែផ្កាល្អ​ ឈៀងក៏បាន​លើកកង​កម្លាំងគួមីនតាងទៅ​កម្ទេចក្រុមកុម្មុយនីស្តនៅឯទីក្រុង​ស៊ាងហៃ និង​​បង្កើត​រដ្ឋាភិបាល​ប្រឆាំង​កុម្មុយនីស្ត​នៅក្រុង​ណានជីង។ នៅវេលានោះ រដ្ឋធានីក្នុងប្រទេសចិនក៏បានកើនឡើងរហូតដល់ទៅបី៖ ទីមួយគឺរបបស្ដេចត្រាញ់នៅប៉េកាំងដែលត្រូវបានទទួលស្គាល់ជាអន្តរជាតិ ឯទីពីរគឺ របបកុម្មុយនីស្តនិងឆ្វេងនិយមនៅអ៊ូហាន និងទីបីគឺរបបស៊ីវិល-យោធាស្តាំនិយមនៅណានជីង។
គោលនយោបាយថ្មីមួយដែលប្រកាសដោយអង្គការកូមីនទើនបានអំពាវនាវដល់បក្សកុម្មុយនីស្តចិនឱ្យជួយជំរុញចលនាបះបោរទាំងក្នុងទីក្រុង និងទីជនបទ។ ជាលទ្ធផល សកម្មភាពបះបោរជាច្រើនបានកើតមានឡើងនៅតាមទីក្រុងមួយចំនួន និងតាមជនបទ ប៉ុន្តែសុទ្ធតែទទួលបរាជ័យ។
នៅឆ្នាំ១៩២៨ ប្រទេសចិនទាំងមូលត្រូវបានប្រកាសក្រោមការគ្រប់គ្រងរបស់ឈៀង ហើយរដ្ឋាភិបាលក្រុងណានជីងបានត្រូវបានអន្តរជាតិទទួលស្គាល់ជារដ្ឋាភិបាលស្របច្បាប់តែមួយនៃប្រទេសចិន។ មិនតែប៉ុណ្ណោះ រដ្ឋាភិបាលគួមីនតាងបានប្រកាសថា ដោយអនុលោមតាមរូបមន្តរបស់ស៊ុន យ៉ាតសេន សម្រាប់ដំណាក់កាលបដិវត្តន៍ចំនួនបី (គឺការបង្រួបបង្រួមដោយប្រើអំណាចយោធា ការបង្រួបបង្រួមនយោបាយ និងស្ថាបនាសង្គមប្រជាធិបតេយ្យអាស្រ័យរដ្ឋធម្មនុញ្ញ) ប្រទេសចិនបានឈានដល់ដំណាក់កាលទីមួយ ហើយនឹងចាប់ផ្តើមដំណាក់កាលទីពីរ ដែលនឹងស្ថិតនៅក្រោមការដឹកនាំរបស់គួមីនតាងសុទ្ធសាទ។
ទសវត្សរ៍ណានជីង (១៩២៨–១៩៣៧)
"ទសវត្សរ៍ណានជីង" នៃឆ្នាំ១៩២៨-៣៧ គឺជាដំណើរបង្រួបបង្រួម និងជាសមិទ្ធិផលមួយក្រោមការដឹកនាំរបស់ក្រុមជាតិនិយម ដោយក្នុងទសវត្សរ៍នេះ ប្រទេសចិនបានខិតខំប្រឹងអភិវឌ្ឍវិស័យសេដ្ឋកិច្ច សង្គម លទ្ធិប្រជាធិបតេយ្យ និងការច្នៃប្រឌិតវប្បធម៌របស់ខ្លួន។ ទិដ្ឋភាពដ៏អាក្រក់មួយចំនួននៃសម្បទាន និងឯកសិទ្ធិបរទេសនៅក្នុងប្រទេសចិន ត្រូវបានសម្របសម្រួលតាមរយៈការទូត។
មិនតែប៉ុណ្ណោះ រដ្ឋាភិបាលជាតិនិយមថែមទាំងបានធ្វើទំនើបកម្មប្រព័ន្ធច្បាប់ និងព្រហ្មទណ្ឌ ស្ថិរភាពតម្លៃ រំលោះបំណុល កែទម្រង់ប្រព័ន្ធធនាគារ និងរូបិយប័ណ្ណ សាងសង់ផ្លូវដែក និងមហាវិថីនានា កែលម្អសុខូបត្ថម្ភវត្ថុសុខភាពសាធារណៈ ច្បាប់ប្រឆាំងចរាចរណ៍គ្រឿងញៀន និងបង្កើនផលិតកម្មឧស្សាហកម្ម និងកសិកម្ម។ល។ នៅថ្ងៃទី៣ ខែវិច្ឆិកា ឆ្នាំ១៩៣៥ កំណែទម្រង់រូបិយវត្ថុហ្វីអាតបានធ្វើឱ្យតម្លៃផលិតផលក្នុងស្រុកនានាមានស្ថិរភាពភ្លាមៗ និងថែមទាំងបង្កើនប្រាក់ចំណូលសម្រាប់រដ្ឋាភិបាលផងដែរ។ លើសពីនេះ រដ្ឋាភិបាលជាតិនិយមឈៀងក៏បានធ្វើកំណែទម្រង់លើវិស័យអប់រំទៀងផង ហើយដើម្បីជួយបង្រួបបង្រួមសង្គមចិនទាំងមូល អាជ្ញាធរបានប្រកាសពីកម្មវិធីផ្សព្វផ្សាយភាសាចិនបែបទំនើបទៅទូទាំងគ្រប់ផ្ទៃប្រទេស។
ច្បាប់​មួយចំនួនត្រូវ​បាន​អនុម័តដើម្បីលើក​កម្ពស់​សិទ្ធិ​នារី ហើយភាព​ងាយ​ស្រួល​និង​ល្បឿន​នៃ​ការ​ទំនាក់​ទំនង​បានជួយឱ្យរដ្ឋាភិបាលផ្តោត​លើ​បញ្ហា​សង្គមនានា ​រួម​ទាំង​នៅតាមតំបន់ជនបទ​ផង​ដែរ​។ ក្រៅពីនេះ សេរីភាពនយោបាយត្រូវបានរឹតបន្តឹងយ៉ាងខ្លាំងដោយសារតែគោលនយោបាយរបស់គួមីនតាង ហើយជារឿយៗ រដ្ឋអំណាចតែងប្រើអំពើហិង្សាដើម្បីបង្ក្រាបចលនាតវ៉ាប្រឆាំងរដ្ឋាភិបាល។
នៅសម័យនេះ ជម្លោះប្រដាប់អាវុធមួយចំនួនបានកើតឡើងនៅប៉ែកខាងលិចប្រទេសចិនដូចជា៖ ការបះបោរគូមូល សង្រ្គាមចិន-ទីបេ និងការឈ្លានពានរបស់សូវៀតលើស៊ីនជាំង។ ទោះបីជារដ្ឋាភិបាលកណ្តាលត្រូវបានប្រកាសជាអ្នកគ្រប់គ្រងដឹកនាំប្រទេសទាំងមូលក្ដី ប៉ុន្តែតំបន់ជាច្រើននៃប្រទេសចិននៅតែស្ថិតក្រោមអំណាចស្វយ័តរបស់ស្ដេចត្រាញ់ក្នុងតំបន់ មេដឹកនាំយោធាថ្នាក់ខេត្ត ឬសម្ព័ន្ធភាពស្ដេចត្រាញ់ផ្សេងៗ។ រដ្ឋាភិបាលជាតិនិយមចិនមានអំណាចគ្រប់គ្រងក្នុងតំបន់ភាគខាងកើតនៅជុំវិញរដ្ឋធានីណានជីងខ្លាំងបំផុត ប៉ុន្តែមេយោធាដូចជា ហ្វឹង យូស៊ាំង និងយិន ស៊ីសានបានបន្តរក្សាសិទ្ធិអំណាចក្នុងតំបន់រៀងៗខ្លួន។
សង្គ្រាមចិន-ជប៉ុនលើកទីពីរ (១៩៣៧–១៩៤៥)
ដោយត្រូវការវត្ថុធាតុដើមជាចាំបាច់ និងសម្ពាធនៃកំណើនប្រជាជន ចក្រភពជប៉ុនបានប្រកាសចូលវាយកាន់កាប់តំបន់ម៉ាន់ជូរីនៅថ្ងៃទី១៨ ខែកញ្ញា ឆ្នាំ១៩៣១ ហើយបានតម្លើងអតីតព្រះអធិរាជនៃរាជវង្សឈីងព្រះនាមភូយីជាព្រះប្រមុខរដ្ឋនៃរដ្ឋអាយ៉ងម៉ាន់ជូគួនៅក្នុងឆ្នាំ១៩៣២។ ការបាត់បង់ទឹកដីម៉ាន់ជូរី និងផលប្រយោជន៍ឧស្សាហកម្មរបស់វា បានប៉ះពាល់ដល់សេដ្ឋកិច្ចគួមីនតាងយ៉ាងធ្ងន់ធ្ងរ។
កងទ័ពជប៉ុនបានចាប់ផ្តើមវាយចេញពីភាគខាងត្បូងនៃមហាកំផែងចិនចូលក្នុងតំបន់ភាគខាងជើងប្រទេសចិន និងបណ្ដាខេត្តជាប់មាត់សមុទ្រ។ ក្រោយពីបានទ្រាំទ្រនឹងជម្លោះសង្គ្រាមអស់ជាច្រើនទសវត្សរ៍មកនេះ កំហឹងរបស់ប្រជាជនចិនបានរុលឆេះកាន់តែសន្ធោសន្ធៅដោយពួកគេមិនត្រឹមតែសម្តែងការមិនពេញចិត្តស្អប់ខ្ពឹមចំពោះប្រទេសជប៉ុនតែមួយនោះទេតែថែមទាំងដល់រដ្ឋាភិបាលក្រុងណានជីងទៀតដែរ ព្រោះរដ្ឋាភិបាលឈៀងបានផ្តោតលើការបង្ក្រាបក្រុមបះបោរកុម្មុយនីស្តក្នុងស្រុកច្រើនជាជាងទប់ទល់ប្រឆាំងនឹងការឈ្លានពានពីបរទេស។ ឧប្បត្តិហេតុស៊ីអានក្នុងឆ្នាំ១៩៣៦ បានបង្ខំឱ្យឈៀងចងសម្ព័ន្ធភាពជាមួយបក្សពួកកុម្មុយនីស្តក្នុងស្រុកដើម្បីប្រឆាំងនឹងការចូលឈ្លានពានរបស់ជប៉ុន។
ទីបំផុតនៅក្រោយថ្ងៃទី៧ ខែកក្កដា ឆ្នាំ១៩៣៧ ចិនបានពង្រឹងការតបទល់ប្រឆាំងនឹងជប៉ុនបន្ទាប់ពីមានការប៉ះទង្គិចគ្នារវាងកងកម្លាំងចិន និងជប៉ុននៅខាងក្រៅទីក្រុងប៉េកាំង ពោលគឺនៅក្បែរស្ពានម៉ាកូប៉ូឡូ។ ចំណែកឯទីក្រុងស៊ាងហៃវិញបានដួលរលំបន្ទាប់ពីការប្រយុទ្ធគ្នាអស់រយៈពេលបីខែដោយខាងភាគីជប៉ុនបានទទួលរងនូវការខាតបង់យ៉ាងធ្ងន់ធ្ងរទាំងនៅក្នុងជួរកងទ័ពដីគោកនិងទ័ពជើងទឹក។ រដ្ឋធានីណានជីងបានដួលរលំនៅក្នុងខែធ្នូ ឆ្នាំ១៩៣៧ ហើយជាលទ្ធផល ទាហានជប៉ុនបានប្រើយុទ្ធសាស្ត្រសម្លាប់រង្គាលើប្រជាជនក្នុងក្រុង ដែលគេច្រើនស្គាល់ថា វិនាសការណានជីង។ រដ្ឋធានី​ជាតិក៏បានផ្លាស់​ប្តូរទៅ​ក្រុង​អ៊ូ​ហាន​មួយ​រយៈពេល​ខ្លី បន្ទាប់​មក​​ទៅ​ទីក្រុង​ឆុងឈីង​រហូត​ដល់​ឆ្នាំ១៩៤៥។ នៅឆ្នាំ១៩៤០ របបថ្មីមួយត្រូវបានប្រកាសបង្កើតនៅទីក្រុងណានជីងដោយបានអះអាងថាខ្លួនជាអាជ្ញាធរស្របច្បាប់នៃសាធារណរដ្ឋចិន ប៉ុន្តែទោះជាយ៉ាងណាក្ដី រដ្ឋាភិបាលជីងវៃមិនត្រូវបានគេទទួលស្គាល់ឡើយព្រោះដោយសារសាមីខ្លួនជារដ្ឋអាយ៉ងរបស់ជប៉ុន។
រណសិរ្សរួបរួមជាតិបានផ្តល់ផលប្រយោជន៍ជាច្រើនដល់បក្សកុម្មុយនីស្តចិន។ នៅក្រោយឆ្នាំ១៩៤០ ជម្លោះរវាងបក្សសម្ព័ន្ធទាំងពីរបានកើតឡើងជាញឹកញាប់នៅក្នុងតំបន់ដែលមិនស្ថិតនៅក្រោមការគ្រប់គ្រងរបស់ជប៉ុន។ ការចូលរួមរបស់សហរដ្ឋអាមេរិកនៅក្នុងសង្រ្គាមប៉ាស៊ីហ្វិកក្រោយឆ្នាំ១៩៤១ បានផ្លាស់ប្តូរទំនាក់ទំនងរបស់គូបក្សសម្ព័ន្ធនេះទាំងស្រុង។ ក្រុមកុម្មុយនីស្តបានខិតខំពង្រីកឥទ្ធិពលរបស់ពួកគេនៅរាល់ទីកន្លែងណាដែលខ្លួនគិតថាអាចមានឱកាសផ្សព្វផ្សាយពីលទ្ធិកុម្មុយនីស្តតាមរយៈអង្គការមហាជន កំណែទម្រង់រដ្ឋបាលនិងដីធ្លី និងពន្ធអនុគ្រោះដល់កសិករ ខណៈដែលបក្សគួមីនតាងវិញបានព្យាយាមទប់ទល់នឹងការរីករាលដាលនៃឥទ្ធិពលកុម្មុយនីស្តក្នុងស្រុក។
នៅឆ្នាំ១៩៤៥ សាធារណរដ្ឋចិនបានងើបខ្លួនចេញពីសង្រ្គាមក្នុងនាមជាមហាអំណាចយោធាមួយ ប៉ុន្តែតាមការពិត ចិនកាលនុះជារដ្ឋដែលមានសេដ្ឋកិច្ចខ្សោយដុនដាប និងនិងកំពុងស្ថិតក្នុងកាលបុរេសង្រ្គាមស៊ីវិល។ សេដ្ឋកិច្ចបន្តដាំក្បាលចុះដោយតម្រូវការផ្នែកយោធានៃសង្គ្រាមនៅបរទេស វិវាទផ្ទៃក្នុង កំណើនអតិផរណា និងដោយការកេងប្រវ័ញ្ចផ្សេងៗរបស់អ្នកនយោបាយជាតិនិយម។ ភាពអត់ឃ្លានបានកើតមានឡើងបន្ទាប់ពីសង្គ្រាម ហើយមនុស្សរាប់លាននាក់បានបាត់បង់ផ្ទះសម្បែងដោយគ្រោះទឹកជំនន់ និងស្ថានភាពផ្សេងៗដែលពិបាកដោះស្រាយនៅក្នុងផ្នែកជាច្រើននៃប្រជាជាតិចិន។ ស្ថានការណ៍ក្នុងស្រុកកាន់តែមានភាពស្មុគស្មាញជាមុន នៅពេលដែលសន្និសិទទីក្រុងយ៉ាល់តាបានចុះនៅខែកុម្ភៈ ឆ្នាំ១៩៤៥ ដែលបានអនុញ្ញាតឱ្យកងទ័ពសូវៀតបម្លាស់ចូលមកក្នុងតំបន់ម៉ាន់ជូរីដើម្បីពន្លឿនការបញ្ចប់សង្គ្រាមជាមួយជប៉ុន។ ថ្វីត្បិតតែមិនមានវត្តមាននៃគណៈប្រតិភូចិននៅទីក្រុងយ៉ាល់តាក្ដី ក៏ថ្នាក់ដឹកនាំចិនបានទទួលការប្រឹក្សា និងបានយល់ព្រមជាមុនឱ្យសូវៀតចូលប្រឡូកក្នុងសង្រ្គាមដោយជឿថាសហភាពសូវៀតនឹងដោះស្រាយបញ្ហាតែជាមួយរដ្ឋាភិបាលគួមីនតាងប៉ុណ្ណោះ។
ក្រោយ​​សង្គ្រាមបានបញ្ចប់​នៅ​ខែសីហា ឆ្នាំ​១៩៤៥ រដ្ឋាភិបាល​ជាតិនិយម​បាន​ផ្លាស់​រដ្ឋធានីត្រឡប់មក​ទីក្រុង​ណាន​ជីង​វិញ​។ ដោយមានជំនួយពីសហរដ្ឋអាមេរិក កងទ័ពជាតិនិយមបានចល័តទៅទទួលស្គាល់ការចុះចាញ់របស់ជប៉ុននៅប៉ែកខាងជើងប្រទេសចិន។ ដោយជាប់ជាមួយកិច្ចព្រមព្រៀងក្រុងយ៉ាល់តា សហភាពសូវៀតបានរុះរើ និងរឹបអូសឧបករណ៍ឧស្សាហកម្មដែលបន្សល់ទុកដោយជប៉ុនជាងពាក់កណ្តាល។ មិនតែប៉ុណ្ណោះ វត្តមានរបស់សូវៀតនៅភាគឦសាននៃប្រទេសចិនបានអនុញ្ញាតឱ្យយុទ្ធជនកុម្មុយនីស្តចិនចូលទៅតំបន់ម៉ាន់ជូរីដើម្បីប្រមូលគ្រឿងសឹកដែលនៅសេសសល់ពីកងទ័ពជប៉ុន។ ក្រៅពីនេះទៀតនោះ រដ្ឋាភិបាលគួមីនតាងបានព្យាយាមស្តារស្ថេរភាពនៅរាល់តំបន់ដែលធ្លាប់ស្ថិតក្រោមការកាន់កាប់របស់ជប៉ុន និងកសាងប្រទេសជាតិឡើងវិញពីមហន្តរាយនៃសង្រ្គាមដែលបានអូសបន្លាយក្នុងរយៈពេលយ៉ាងយូរកន្លងមក។
សង្គ្រាមស៊ីវិល (១៩៤៦–១៩៤៩)
នៅក្នុងអំឡុងសង្គ្រាមលោកលើកទី២ សហរដ្ឋអាមេរិកបានលេចខ្លួនឡើងជាតួអង្គដ៏សំខាន់នៅក្នុងកិច្ចការប្រទេសចិន។ ក្នុងនាមជាសម្ព័ន្ធមិត្តមួយ នៅចុងឆ្នាំ១៩៤១ អាមេរិកបានចេញប្រតិបត្តិកម្មវិធីជំនួយផ្នែកយោធា និងហិរញ្ញវត្ថុដល់រដ្ឋាភិបាលជាតិនិយមចិនដែលកំពុងរងសម្ពាធដ៏ធ្ងន់ធ្ងរពីសង្គ្រាម។ នៅខែមករា ឆ្នាំ១៩៤៣ សហរដ្ឋអាមេរិក និងអង់គ្លេសបានរួមគ្នាត្រួតពិនិត្យរាល់សន្ធិសញ្ញាជាមួយប្រទេសចិនក្នុងគោលបំណងបញ្ចប់នូវសន្ធិសញ្ញាវិសមភាពកន្លងមករវាងលោកខាងលិច និងប្រជាជាតិចិន។ ក្នុងរយៈពេលពីរបីខែក្រោយមក កិច្ចព្រមព្រៀងថ្មីមួយត្រូវបានចុះរវាងសហរដ្ឋអាមេរិក និងសាធារណរដ្ឋចិនដើម្បីបញ្ឈរជើងកងទ័ពអាមេរិកនៅក្នុងទឹកដីប្រទេសចិនតបទល់នឹងជប៉ុន។ នៅខែធ្នូ ឆ្នាំ១៩៤៣ ច្បាប់បណ្ដេញជនជាតិចិននៃទសវត្សរ៍ឆ្នាំ១៨៨០ និងរាល់ច្បាប់ដែលរឹតបន្តឹងជនអន្តោប្រវេសន៍ចិនចូលមករស់នៅសហរដ្ឋអាមេរិកត្រូវបានលុបចោលទាំងស្រុង។
គោល​នយោបាយ​សម័យ​សង្គ្រាម​របស់​សហរដ្ឋ​អាមេរិក​ដំបូង​គឺ​ការ​ជួយ​ប្រទេសចិន​ឱ្យ​ក្លាយ​ជា​សម្ព័ន្ធមិត្ត​ដ៏​រឹងមាំ និង​ជា​កម្លាំង​ស្ថិរភាពមួយ​នៅ​អាស៊ីបូព៌ាក្រោយពេល​សង្រ្គាមបានបញ្ចប់។ ក៏ប៉ុន្តែនៅពេលជម្លោះរវាងបក្សគួមីនតាង និងក្រុមកុម្មុយនីស្តផ្ទុះឡើង សហរដ្ឋអាមេរិកបានទទួលបរាជ័យក្នុងការសម្របសម្រួលភាគីទាំងពីរឱ្យផ្តោតលើការតបទល់នឹងជប៉ុន។ នៅចុងសង្រ្គាម កងកម្លាំងជើងទឹកអាមេរិកបានទទួលបញ្ជាឱ្យការពារទីក្រុងប៉េកាំង និងធានជីនដោយខ្លាចថាកងទ័ពសូវៀតអាចនឹងជ្រុលវាយមកដល់រដ្ឋធានីជាតិចិន ហើយការសម្រួលដឹកជញ្ជូនយោធាផ្សេងៗដល់កងកម្លាំងគួមីនតាងនៅភាគខាងជើង និងភាគឦសាននៃប្រទេសចិន។
ដោយទទួល​ឥទ្ធិពល​ពី​សហរដ្ឋ​អាមេរិក យុទ្ធវិស្រម​យោធា​មួយ​ត្រូវ​បាន​ចុះ​នៅ​ខែ​មករា ឆ្នាំ១៩៤៦ ប៉ុន្តែទោះជាយ៉ាងណា ​ការ​ប្រយុទ្ធ​គ្នា​នូវតែ​បន្ត​ទៅមុខដដែរ។ អសមត្ថភាពរដ្ឋបាលរបស់រដ្ឋាភិបាលសាធារណរដ្ឋចិនត្រូវបានលើកយកមកពិភាក្សាជាច្រើនដងដោយប្រជារាស្ដ្រចិន និងដោយមានការញុះញង់ពីបក្សកុម្មុយនីស្តបន្ថែមទៀតនោះ និស្សិតទូទាំងប្រទេសក៏បានចេញធ្វើបដិវាទកម្មប្រឆាំងនឹងគួមីនតាង។ ដោយយល់ដឹងថាខ្លួនមិនអាចបញ្ឈប់សង្រ្គាមប្រដាប់អាវុធស៊ីវិលចិនបាន សហរដ្ឋអាមេរិកក៏សម្រេចដកបេសកកម្មដែលដឹកនាំដោយឧត្តមសេនីយ៍ចច ម៉ាសាល់ចោលនៅដើមឆ្នាំ១៩៤៧។ សង្គ្រាមស៊ីវិលកាន់តែរីករាលដាលធំៗឡើង ហើយការ​ប្រយុទ្ធ​គ្នានេះមិន​ត្រឹម​តែ​សម្រាប់តែដើម្បីដណ្ដើមកាន់កាប់​ទឹកដី​តែប៉ុណ្ណោះ​ទេ ប៉ុន្តែ​ក៏​សម្រាប់​ដណ្ដើម​ភក្ដីភាព​​ប្រជាជន​ផង​ដែរ។ សហរដ្ឋ​អាមេរិក​បាន​ផ្តល់​ជំនួយ​ដល់​បក្ស​ជាតិនិយមជាថវិកាកម្ចី និង​គ្រឿងសឹក​ជា​ច្រើន​សន្ធឹកសន្ធាប់ ប៉ុន្តែ​មិន​បានផ្តល់​ជំនួយជាកម្លាំង​ប្រយុទ្ធ​អ្វីនោះឡើយ។
រដ្ឋាភិបាលនៃសាធារណរដ្ឋចិនបានខិតខំប្រឹងប្រែងទាក់ទាញការគាំទ្រតាមរយៈការធ្វើកំណែទម្រង់ផ្ទៃក្នុងផ្សេងៗ។ តែទោះជាយ៉ាងនេះក្តី ការព្យាយាមរបស់គួមីនតាងក្នុងដំណាក់កាលនេះមិនបានផ្តល់ប្រយោជន៍អ្វីនោះទេ ព្រោះដោយសារតែកំណើនអំពើពុករលួយក្នុងជួររដ្ឋាភិបាល និងភាពវឹកវរផ្នែកនយោបាយ និងសេដ្ឋកិច្ច។ នៅចុងឆ្នាំ១៩៤៨ គោលជំហរគួមីនតាងបានស្រុតចុះបន្តិចម្តងៗ។ កងទ័ព​គួមីនតាង​មិនមានចិត្តមានះ និង​​វិន័យ​ច្បាស់លាស់នោះទេ បើ​ប្រៀបទៅនឹងកងទ័ព​ក្រហមចិនដែល​មាន​ការ​ជំរុញជម្រែង និង​​វិន័យតឹងរឹង។
ថ្វីបើពួកគួមីនតាងមានគុណសម្បត្តិច្រើនដូចជា ចំនួនទាហាននិងសព្វាវុធ ការគ្រប់គ្រងលើទឹកដីនិងចំនួនប្រជាជនធំជាងសត្រូវ និងការទទួលបានការគាំទ្រពីអន្តរជាតិយ៉ាងច្រើនកុះករក៏ពិតមែន ប៉ុន្តែពួកគេបានខ្សត់កម្លាំងជាធំដោយសារតែសង្រ្គាមដ៏យូរអន្លាយជាមួយជប៉ុន និងការឈ្លោះប្រកែកគ្នាក្នុងចំណោមមេទ័ពមួយចំនួន។ ម៉្យាងវិញទៀតនោះ ពួកគេបានកំពុងតែចាញ់សង្រ្គាមឃោសនាទៅលើបក្សកុម្មុយនីស្តចិន ដោយប្រជាជនមានការនឿយហត់នឹងអំពើពុករលួយរបស់គួមីនតាង និងប្រាថ្នាចង់បានសន្តិភាព។
នៅអំឡុងខែមករា ឆ្នាំ១៩៤៩ ទីក្រុងប៉េកាំងត្រូវបានកងយោធាកុម្មុយនីស្តចូលកាន់កាប់។ នៅចន្លោះខែមេសា ដល់ខែវិច្ឆិកា ទីក្រុងធំៗជាច្រើនបានធ្លាក់ទៅក្រោមការគ្រប់គ្រងរបស់បក្សកុម្មុយនីស្ត ដោយមិនសូវមានការតបទល់បង្ហូរឈាមគ្នាច្រើន។ ទីបំផុតនៅថ្ងៃទី១ ខែតុលា ឆ្នាំ១៩៤៩ ពួកកុម្មុយនីស្តក៏បានប្រកាសបង្កើតសាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតចិនឡើង។
នៅក្រោយថ្ងៃទី១ ខែតុលា ឆ្នាំ១៩៤៩ លោកឈៀង កៃសេក រួមជាមួយកងទ័ពសាធារណរដ្ឋចិនប្រមាណពីរបីសែននាក់ និងជនភៀសខ្លួនចំនួនពីរលាននាក់ទៀតដែលពួកគេភាគច្រើនជាមន្ត្រីរដ្ឋាភិបាល និងធុរកិច្ចជន បាននាំគ្នាភៀសខ្លួនពីចិនដីគោកទៅកាន់កោះតៃវ៉ាន់។ នៅថ្ងៃទី៧ ខែធ្នូ ឆ្នាំ១៩៤៩ ឈៀងបានប្រកាសទីក្រុងតៃប៉ិជារដ្ឋធានីបណ្តោះអាសន្ននៃសាធារណរដ្ឋចិន។
ក្នុងអំឡុងសង្គ្រាមស៊ីវិល ទាំងភាគីជាតិនិយម និងកុម្មុយនីស្តបានប្រព្រឹត្តអំពើឃោរឃៅកាប់សម្លាប់មនុស្សរាប់លាននាក់ដូចៗគ្នាដោយក្នុងនោះរួមមានទាំងជនស៊ីវិលផង។ លោកបេនចាមីន វ៉ាឡិនទីណូបានប៉ាន់ប្រមាណថា សង្គ្រាមស៊ីវិលចិនបានបង្កឱ្យមានមនុស្សស្លាប់ចន្លោះពី ១.៨ លាននាក់ទៅ ៣.៥ លាននាក់នៅរវាងឆ្នាំ១៩២៧ និងឆ្នាំ១៩៤៩។ ករណីស្លាប់ទាំងនោះច្រើនកើតមានឡើងលើទាហានកេណ្ឌ និងដោយសារការសម្លាប់រង្គាលនានា។
ទំនាក់ទំនងច្រកសមុទ្រ និងគោលជំហរអន្តរជាតិឆ្នាំ១៩៤៩–១៩៧០
នៅថ្ងៃទី២៥ ខែតុលា ឆ្នាំ១៩៤៥ នៅឯសាវនដ្ឋានចុងសាន រដ្ឋាភិបាល​ជប៉ុន​នៅ​តៃវ៉ាន់​បាន​ទទួលចុះចាញ់​ចំពោះ​លោកឆិន យីដែលត្រូវជាតំណាង​នៃ​សាធារណរដ្ឋ​ចិន និង​តំណាង​នៃ​មហាអំណាច​សម្ព័ន្ធមិត្ត។ ក្រោយមក សាធារណរដ្ឋ​ចិនក៏​ដាក់​តៃវ៉ាន់ក្រោមអំណាចរដ្ឋបាលរបស់ខ្លួន​។ នៅឆ្នាំ១៩៥១ ប្រទេសជប៉ុនបានចុះហត្ថលេខាជាផ្លូវការលើសន្ធិសញ្ញាទីក្រុងសានហ្វ្រានស៊ីស្កូ ប៉ុន្តែដោយសារតែស្ថានភាពមិនច្បាស់លាស់នៃសង្រ្គាមស៊ីវិលនៅចិន សន្ធិសញ្ញាសន្តិភាពមួយនេះមិនបានចង្អុលបង្ហាញដោយលម្អិតថា អធិបតេយ្យភាពរបស់តៃវ៉ាន់ជារបស់នរណាឱ្យប្រាកដឡើយ។ នៅក្នុងមាត្រាទីពីរនៃសន្ធិសញ្ញាទីក្រុងតៃប៉ិឆ្នាំ១៩៥២ ជប៉ុនបានរំលឹកឡើងវិញនូវការបំបង់ចោលអធិបតេយ្យភាពរបស់ខ្លួនលើតៃវ៉ាន់។
នៅខែមិថុនា ឆ្នាំ១៩៤៩ សាធារណរដ្ឋចិនបានប្រកាស"បិទ"កំពង់ផែចិនដីគោកទាំងអស់ ហើយបញ្ជាឱ្យកងទ័ពជើងទឹករបស់ខ្លួនចេញស្ទាក់ចាប់រាល់នាវាបរទេសទាំងអស់ក្នុងតំបន់។ ការបិទផ្លូវទឹកនេះបានរាប់ចាប់ពីចំណុចប៉ែកខាងជើងនៃមាត់ទន្លេមីនក្នុងខេត្តហ្វូជៀនរហូតដល់មាត់ទន្លេលីអាវនៅម៉ាន់ជូរី។ ខណៈដែលបណ្តាញផ្លូវដែកនៅចិនដីគោកនៅមានកម្រិតអភិវឌ្ឍតិចតួច ដូច្នេះពាណិជ្ជកម្មខាងជើង-ត្បូងត្រូវពឹងផ្អែកលើផ្លូវសមុទ្រស្ទើរទាំងស្រុង។
បន្ទាប់ពីបាត់បង់ចិនដីគោកទៅពួកកុម្មុយនីស្ដ ក្រុមទាហានគួមីនតាងប្រមាណ ១២,០០០ នាក់បានរត់ទៅកាន់ប្រទេសភូមា ហើយនៅទីនោះ ពួកគេបានបើកការវាយប្រហារបែបទ័ពព្រៃចូលទៅក្នុងតំបន់ខាងត្បូងប្រទេសចិន។ មេដឹកនាំរបស់ក្រុមនេះគឺឧត្តមសេនីយ៍លី មី ត្រូវបានឧបត្ថម្ភដោយរដ្ឋាភិបាលសាធារណរដ្ឋចិន និងផ្តល់ងារជាអភិបាលខេត្តយូណាន។ ដំបូងឡើយ សហរដ្ឋអាមេរិកបានគាំទ្រក្រុមយុទ្ធជនទាំងនេះដោយផ្ដល់ជំនួយតាមរយៈទីភ្នាក់ងារស៊ើបការណ៍កណ្តាល (សេអ៊ីអា)។ ក៏ប៉ុន្ដែ បន្ទាប់ពីរដ្ឋាភិបាលភូមាបានអំពាវនាវពីរឿងនេះទៅកាន់អង្គការសហប្រជាជាតិក្នុងឆ្នាំ១៩៥៣ សហរដ្ឋអាមេរិកក៏ចាប់ផ្តើមដាក់សម្ពាធលើសាធារណរដ្ឋចិនឱ្យដកក្រុមកុបកម្មខ្លួនចេញពីភូមា។ នៅចុងឆ្នាំ១៩៥៤ ទាហានជិត ៦,០០០ នាក់បានលើកចេញពីប្រទេសភូមា ហើយលី មីបានប្រកាសថាកងទាហានរបស់លោកត្រូវបានរំសាយចោលទាំងស្រុង។ ទោះយ៉ាងណា ទាហានរាប់ពាន់នាក់នៅតែបន្ដមានវត្តមាននៅភូមា ហើយសាធារណរដ្ឋចិននៅតែបន្តគាំទ្រ និងឱ្យបញ្ជាពួកគេដោយសម្ងាត់។
សាធារណរដ្ឋចិនបានចាត់ទុកកោះដែលនៅសេសសល់របស់ខ្លួនទាំងប៉ុន្មានក្នុងខេត្តហ្វូជៀនជាភោគទ្រព្យដ៏សំខាន់សម្រាប់ដំណើរការយុទ្ធនាការយោធាណាមួយនាពេលអនាគតដើម្បីកម្ចាត់ សបច និងដណ្តើមយកចិនដីគោកមកវិញ។ នៅថ្ងៃទី៣ ខែកញ្ញា ឆ្នាំ១៩៥៤ វិបត្តិច្រកសមុទ្រតៃវ៉ាន់ដំបូងបានផ្ទុះឡើងនៅពេលដែលកងទ័ពរំដោះប្រជាជនចិនបានចាប់ផ្តើមបាញ់កាំភ្លើងធំផ្លោងទៅលើប្រជុំកោះគីនមិន ហើយបានគំរាមកំហែងដណ្តើមយកប្រជុំកោះដាឆិន។ នៅថ្ងៃទី២០ ខែមករា ឆ្នាំ១៩៥៥ កងទ័ពរំដោះប្រជាជនបានកាន់កាប់កោះជាំងសានក្បែរនោះ ដោយទាហានសាធារណរដ្ឋចិនប្រមាណ ៧២០ នាក់ត្រូវបានស្លាប់ ឬទទួលរងរបួស។ នៅថ្ងៃទី២៤ ខែមករា នៃឆ្នាំដដែល សភាសហរដ្ឋអាមេរិកបានអនុម័តដំណោះស្រាយហ្វរម៉ូសា ដែលបានអនុញ្ញាតឱ្យប្រធានាធិបតីអាមេរិកមានអាជ្ញាការពារបណ្ដុំកោះនៃសាធារណរដ្ឋចិន។ វិបត្តិច្រកសមុទ្រតៃវ៉ាន់ដំបូងនេះបានបញ្ចប់នៅខែមីនា ឆ្នាំ១៩៥៥ នៅពេលដែលកងទ័ពរំដោះប្រជាជនបានបិទបញ្ចប់យុទ្ធនាការទម្លាក់គ្រាប់បែកលើសាធារណរដ្ឋចិន ហើយបានបញ្ចប់ជាផ្លូវការនៅក្នុង​សន្និសីទបានឌុង។
មើលផងដែរ
ទូទៅ៖
ឯកសារយោង
ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:សាធារណរដ្ឋចិន (១៩១២–១៩៤៩) ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ប្រវត្តិសាស្ត្រចិន ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ប្រវត្តិសាស្ត្រតៃវ៉ាន់ ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ប្រវត្តិសាស្ត្រអាស៊ីតាមប្រទេស ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ចិននៅក្នុងសតវត្សទី២០
ភាគល្អិតផ្ទុកបន្ទុកអគ្គីសនី
==
អត្ថបទកូនចំណងជើង
រូប
==
ចៅហ្វាទឡ្ហៈដុង
ចៅហ្វាទឡ្ហៈដុង រឺ​ តាដុង ជាមន្ត្រីតាំងពីរាជក្សត្រចន្ទរាជា-បរមិន្ទរាជា ហើយក៏ត្រូវជាអ្នកព្រះបិតាក្មេកនៃព្រះបាទបរមិន្ទដែរ។ លោកមានជំទាវជៃជាភរិយា និងកូនស្រីត្រូវជាអគ្គមហេសីរបស់ព្រះបាទបរមិន្ទរាជា ដែលព្រះនាមថា សម្ដេចព្រះអគ្គមហេសីជា ព្រះភគវតី ស្រីទេពធីតា មហាចក្រពត្តិឧត្តមបរមរតនារាជធានីសោភីលក្ខណាមហាក្សត្រី។
ប្រវត្តិស្រុកឧដុង្គ
ឯសម្ដេចព្រះបរមិន្ទរាជា មហាឧបរាជ សម័យថ្ងៃមួយព្រះអង្គស្ដេចទៅថ្វាយបង្គំព្រះចេតិយនៅភ្នំព្រះរាជទ្រព្យ តាមរដូវទ្វារទសមាសចូលឆ្នាំលុះមកដល់ភូមិតាដុង នោះទ្រង់ទតព្រះនេត្រទៅយល់អ្នកទេព ជាបុត្រីព្រះដុង អ្នកជៃនោះមាននូវរូបល្អពន់ប្រមាណ។ ទ្រង់ពេញព្រះស្នេហាណាស់ទ្រង់ត្រាស់ឱ្យមន្ត្រីទៅសុំពីព្រះដុង្គអ្នកជៃ ប៉ុន្តែព្រះ និងអ្នកទាំងពីរនេះ មិនព្រមថ្វាយទទេថាឱ្យទ្រង់លើកជាថ្នល់ ហើយឱ្យអ្នកផ្លូវប្រុសមួយស្រីមួយដើរកាន់បណ្ណាការភ័ស្តុភារពីបន្ទាយលង្វែកទៅដល់ភូមិគាត់ទើបព្រមថ្វាយ។
ក្នុងខណៈនោះ សេនាបតី មន្ត្រីតូចធំ ខ្ញុំព្រះរាជា ក្រាបបង្គំទូលថា: ព្រះដុង អ្នកជៃនេះមានគុណបំណាច់នឹងផែនដីច្រើនណាស់។ កាលព្រះអង្គជាអម្ចាស់ផែនដីស្ដេចព្រះដំណើរទៅស្រុកសៀមនោះ ព្រះដុង អ្នកជៃនោះសទ្ធាចំណាយឱ្យទ្រព្យសម្បត្តិ ស្រូវ អង្កររបស់ខ្លួនចិញ្ចឹមអាណាប្រជានុរាស្ត្រទុកចាំល្អងធូលីព្រះបាទច្រើនណាស់។ ដល់ទ្រង់ត្រឡប់មកពីស្រុកសៀមហើយធ្វើសង្គ្រាមនឹងព្រះស្ដេចកន និងពញាអុងរាជាទៀត ក៏នាយឃ្លាំងទៅខ្ចីស្បៀងអាហារព្រះដុងអ្នកជៃច្រើនម៉ឺនថាំងណាស់ពុំទាន់បានសងគាត់ផង។ ព្រះអង្គពុំទាន់លើកគុណបំណាច់ឱ្យគាត់សោះ ហើយស្រាប់តែយកទោសនេះពុំគប្បីទេ មួយទៀតខាងយើងវិញ បន្ទាយសីមាបីបួនជាន់កសាងបាន ចុះគ្រាន់តែថ្នល់ពីរប៉ុណ្ណោះ ម្ដេចក៏ធ្វើមិនកើត គួរតែសាងទុកឱ្យមានជាព្រះកេរ្តិ៍ឱ្យចំពោះព្រះដុងអ្នកជៃដែលមានគុណបំណាច់នោះកុំបីខាន។ ព្រះបាទព្រះបរមបពិត្រ ទ្រង់ព្រះសណ្ដាប់មន្ត្រីក្រាបបង្គំទូលដូច្នេះ ទ្រង់ត្រូវព្រះរាជហឫទ័យណាស់ ទ្រង់ត្រាស់ឱ្យមន្ត្រីកេណ្ឌរាស្ត្រមកលើកជាថ្នល់ ប្រុសមួយ ស្រីមួយហើយឱ្យឧកញ៉ាមហាមន្ត្រីមហាទេពនាំបណ្ណាការភ័ស្តុភារ អ្នកផ្លូវប្រុសដើរថ្នល់មួយឱ្យជំទាវមហាមន្ត្រីមហាទេពនាំបណ្ណាការជាអ្នកផ្លូវស្រី ដើរថ្នល់មួយទៅដណ្ដឹងអ្នកទេពបុត្រីព្រះដុងអ្នកជៃថ្វាយព្រះទេពី សម្ដេចព្រះមហាឧបរាជ ហើយតាំងព្រះដុងជាសម្ដេចចៅហ្វាទឡ្ហៈ តាំងអ្នកជៃជាជំទាវទេវីសោភី លក្ខណា។ សម្ដេចព្រះមហាឧបរាជទ្រង់ព្រះស្នេហានឹងអ្នកព្រះម្នាងទេពបុប្ផានោះណាស់ ទ្រង់តាំងព្រះនាងជាសម្ដេចព្រះទេពធីតាមហាទេវីសោភីក្សត្រី។ (ដែលថាឧដុង្គកើតពីឈ្មោះគាត់ដូចជាមិនសមទេព្រោះពាក្យត្រឹមត្រូវគឺក្រុងឧត្តុង្គមានជ័យ វាដូចជាឈ្មោះកន្លែងមួយចំនួនដូចយ៉ាង បន្ទាយមានជ័យ នៅពោធិ៍សាត់ ស្ទឹងមានជ័យ)
ពុទ្ធសាសនា
ពស. ២១១០, គស. ១៥៦៦ ឆ្នាំខាល អដ្ឋស័ក សម្ដេចព្រះបរមនាថ បរមបពិត្រទ្រង់ឱ្យសាងព្រះមេរុធ្វើបុណ្យព្រះសពព្រះបិតា ៣ ខែ ជាឧឡារិក សន្ធឹកពន់ប្រមាណ រហូត ដល់ខែផល្គុន ក្នុងឆ្នាំខាល អដ្ឋស័ក។ ក្នុងឆ្នាំនោះ សម័យមួយ សម្ដេចព្រះអគ្គមហេសី ស្រីទេពធីតាមហាចក្រពត្តិ ស្ដេចភ្នកព្រះទ័យគិតចង់សាងព្រះវិហារមួយ។ យប់នោះ ទ្រង់ព្រះសុបិននិមិត្តឃើញថា : សម្ដេចអមរេន្ទ្រាធិរាជ ស្ដេចមកចង្អុលកន្លែងឱ្យសាងព្រះវិហារជាអាគ្នេយ៍ព្រះរាជវាំង។ លុះតើនឡើងសម្ដេចព្រះអគ្គមហេសីទ្រង់ចេញទៅ ទ្រង់ទតព្រះនេត្រឃើញផែនដីមួយកន្លែងក្បែរព្រះបរមរាជវាំង ផ្សាយរស្មី ៣ ពណ៌ ភ្លឺផ្លេកដូចផ្លេកបន្ទោរ ហើយឃើញទាំងចារឹកនៅទីនោះផង។ សម្ដេចព្រះអគ្គមហេសី ស្រីទេពធីតា ស្ដេចយកសេចក្ដីនេះ ក្រាបបង្គំទូលសម្ដេចព្រះបរមបពិត្រ និង ជំរាបព្រះមាតាបិតា ឱ្យទ្រង់ជ្រាប ឱ្យបានជ្រាប។ ព្រះមាតាបិតា កាលយល់ព្រមហើយ ក៏ចាត់ឱ្យកេណ្ឌ មេជាង កូនជាងបានជាច្រើននាក់ ហើយឱ្យសាងព្រះអារាម ជីកស្រះ តែងខ្លោងមឿង អ្នកតាចាស់ស្រុក ជាស្រេចហើយ នៅខ្វះ តែថ្ម ល្អិតល្អបរិសុទ្ធ ដើម្បីនឹងសាងព្រះពុទ្ធរូបមួយព្រះអង្គ សំរាប់ ព្រះអារាមនោះ។ ខណៈនោះ ព្រះបរមបពិត្រ នាំព្រះអគ្គមហេសី ស្រីទេពធីតា និង ព្រះស្នំក្រមការចេេញទៅ ជួបជុំនឹងព្រះបរមរាជវង្សានុវង្ស បុរោហិត ព្រឹទ្ធាចារ្យ អគ្គមហាសេនា សេនាបតី មន្ត្រីគ្រប់ក្រុង តាំងបួងសួងទេវតាទាំង ៨ ទិសអស់រយៈ ៣ ថ្ងៃ។ លុះដល់រាត្រីមួយនោះ មានហេតុអស្ចារ្យពន់ប្រមាណណាស់ ក្នុងព្រះនគរ អាណាប្រជានុរាស្ត្រ ឮខ្ទ័រខ្ទារបីដូចសូរសព្ទតូរ្យតន្ត្រីវាយដេញដំប្រគំ ជុំព្រះបរមរាជវាំង។ ពេលនោះព្រះចន្ទរះពេញបូណ៌មីភ្លឺច្បាស់ស្រឡះទាំងអាកាសជនទាំងឡាយក្រឡេកមើលទៅឯនភាល័យក៏ឃើញរស្មីចេញ ៧ ព័ណ៌ ដេរដាសទាំងអាកាសពុំនោះផ្លេកភ្លឺហាក់ដូចផ្លេកបន្ទោរមានសំបុរហាក់ដូចជាទេវតាទេវបុត្រហោះចាកព្រះរាជទេពវិមាន ប្រមាណជា ៨ ម៉ោង ម៉ោងបូរាណ ទើបបានសូរសព្ទអស្ចារ្យទាំងនោះ ស្ងាត់បាត់បង់ទៅវិញ។ លុះព្រឹកឡើងព្រះបាទបរមនាថ បរមបពិត្រ ជាអម្ចាស់ជីវិតលើត្បូង ព្រះអង្គ និង សម្ដេចព្រះអគ្គមហេសី ស្រីទេពធីតា នាំព្រះក្រមការចេញទៅប្រថាប់នៅព្រះពន្លាគឺទីដែលសាងព្រះវិហារនោះ។ នៅទីនោះព្រះអង្គទតព្រះនេត្រឃើញថ្មល្អិតល្អមានពណ៌ឆ្លុះឆ្លាស់ផ្សេងៗគួរជាទីអស្ចារ្យណាស់ព្រះបរមបពិត្រ និង សម្ដេចព្រះអគ្គមហេសី ស្រីទេពធីតា និង សម្ដេចចៅហ្វាទឡ្ហៈដុង ព្រមទាំងអ្នកជំទាវទេវីនារីសោភ័ណជៃ ដែលយល់ព្រមថា ហេតុជាអស្ចារ្យពីយប់មិញនោះគឺសម្ដេច អមរេន្ទ្រាធិរាជ ទ្រង់យាង​មកជួយឧបត្ថម្ភយើងឱ្យបានកសាងព្រះអារាមនេះហើយ។ ព្រះបរមបពិត្រ និងព្រះអគ្គមហេសីព្រមទាំងព្រះមាតាបិតា ទ្រង់ព្រះអំណរណាស់ ស្ដេចត្រាស់ឱ្យជាងរចនាថ្មនោះជា ព្រះពុទ្ធរូបធំទ្រង់សណ្ឋិតលើរតនបល្លង្កតាំងអង្គ ព្រះអម្រេន្ទ្រាធិរាជថ្វាយនិមិត្តនោះ។ លុះកសាងព្រះអារាមនោះរួចសព្វគ្រប់ហើយ ទ្រង់ក៏ប្រទាននាមដល់ ព្រះអារាមនោះតាមនាមព្រះអគ្គមហេសីនិងនាមសម្ដេចអម្រេន្ទ្រាធិរាជ ឱ្យនិមិត្តមកហៅថា វត្តព្រះឥន្ទទេព។
ឯកសារយោង
ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:សម័យឧដុង្គចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:សម័យលង្វែក
គំនូរបុរាណ
ពាក្យថា គំនូរបុរាណ អាចអោយយើងយល់ថាជាគំនូរដែលមានតាំងពីយូរយារណាស់មកហើយ។ តាមពិតទៅសព្វថ្ងៃ ពាក្យនេះគេហៅចំពោះប្រភេទគំនូរម្យ៉ាង ទោះជាគូរយូរមកហើយក្តី ឬទើបនឹងគូឬក្តី(ឈ្មោះនេះប្រហែលសិល្បករក្នុងសាលារចនាកំណត់ហៅ)។ គំនូរបុរាណអាចសម្គាល់ដោយមើលទៅលើបច្ចេកទេសគូរ គឺតួអង្គគេផាត់អោយស្មើសាច់តែមួយ(មិនគិតពីចំណុចដែលត្រូវពន្លឺ ឬស្រមោលនោះទេ) ហើយតួអង្គភាគច្រើនគេគូរមានរាងតូចៗ គូរក្នុងព្រះវិហារ សាលាឆាន់ ឬរបស់ប្រើប្រាស់ផ្សេងៗទៀត ហើយមានភាពរស់រវើក។ បច្ចុប្បន្ន យើងឃើញគំនូរបុរាណមាននៅសេសសល់ក្នុងព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជាយើងដូចជា ថែវជុំវិញព្រះវិហារព្រះកែវមរកត និង ព្រះវិហារវត្តភទ្ទរង្សី (ភ្នំពេញ) ព្រះវិហារ(ចាស់)​ វត្តវារិន្ទ ព្រះវិហារវត្ត ស៊ីវត្ថិរតនារាម និងសាលាឆាន់វត្តកៀនស្វាយក្រៅ (ខេត្តកណ្តាល)​ ព្រះវិហារវត្តមហាលាភ និងព្រះវិហារវត្តកណ្តាល (ខេត្តក៉ពង់ចាម) ព្រះវិហារវត្តកំពង់ត្រឡាចលើ (ខេត្តកំពង់ឆ្នាំង) ព្រះវិហារវត្តបាគង ព្រះវិហារវត្តបូព៏ (ខេត្តសៀមរាប)។ បច្ចុប្បន្ន គំនូរបុរាណបានបាត់បង់បន្តិចម្តងៗទៅហើយដេាយគ្មានការអភិរក្សមើលថែទាំឡើយគួរអោយព្រួយបារម្ភ ហើយក៏មិនសូវមានអ្នកនិយមគំនូរនេះទៀតដែរ គេបែរមកនាំគ្នាគូរគំនូរបែបទំនើបទៅវិញ។ យើងសង្ឃឹមថានឹងមានបណ្តាប្រទេសជាច្រើនចូលរួមថវិកាជួសជុលគំនូរទាំងនេះ ហើយកូនខ្មែរនាំគ្នាអភិរក្ស ដេាយការគូរចម្លងបន្តទៅទៀត។
List of Khmer words of Chinese origin
Words of Chinese origin have entered the Khmer language and many Asian languages.
នីអ៊ូយ៉ាញ
នីអ៊ូយ៉ាញ (နှင်းဥရိုင်, ; រ. ទសវត្ស១២៦០ – ទសវត្ស១៣២០) ជាព្រះនាងមួយអង្គនៃនគរហង្សាវត្តី ដែលទ្រង់ជាព្រះភគិនីនៃស្ដេចពីរព្រះអង្គ គឺហ្វារ្យូ និង ឃុនល ហើយក៏ជាព្រះមាតានៃស្ដេចពីរព្រះអង្គដែរគឺ ចៅអ និង ចៅជេន។ ទ្រង់ក៏ជាព្រះមហយ្យកានៃព្រះបាទរាជាធិរាជ ដែលត្រូវបានគេចាត់ទុកថាជាក្សត្រហង្សាវត្តីដ៏មហស្ចារ្យបំផុត។ ព្រះនាង និងព្រះស្វាមីទ្រង់ មិនពល មានតួនាទីជាអ្នកជ្រោមជ្រែងក្សត្រនៅឆ្នាំ១៣១០ នៅពេលនោះទ្រង់បានផ្ដួលរំលំព្រះភាតាទ្រង់ឃុនល និងបានបន្តុបព្រះបុត្រាច្បងរបស់ពួកទ្រង់ ចៅអឱ្យឡើងសោយរាជ្យវិញ។
ព្រះរាជសាវតារ
អនាគតព្រះវររាជិនីមាតាបានប្រសូតនៅក្បែរសុធម្មដែលមានមាតាបិតាជារាស្ត្រសាមញ្ញ បិតាជាតិជាឝាន និងមាតាជាតិជាមន។ ទ្រង់មានព្រះរៀមបីអង្គគឺ ព្រះហ្វារ្យូ ព្រះឃុនល និងព្រះយ៉ាន-មហ្ល។ ជាព្រះកនិដ្ឋាភគិនីពៅនៃព្រះហ្វារ្យូ និងឃុនល ដែលព្រះរៀមរបស់ទ្រង់ទាំងពីរបានប្រសូតនៅទស្សវត្សឆ្នាំ១២៥០ ព្រះនាងទំនងជាប្រសូតនៅចុងទសវត្សឆ្នាំ១២៥០ រឺ ដើមទសវត្សឆ្នាំ១២៦០។ ព្រះនាងបានសោយទិវង្គតកំឡុងរជ្ជកាលនៃព្រះរាជបុត្ររបស់ទ្រង់ចៅអ (១៣១០-១៣២៤)។
ជួយជ្រោមជ្រែងការបះបោររបស់ព្រះហ្វារ្យូ
តាមរយៈ រឿងព្រេង នីអ៊ូយ៉ាញក្នុងភាពជាយុវតីព្រះនាងមានសំរស់ស្រស់សោភាខ្លាំងណាស់។ នៅឆ្នាំ១២៨១ ព្រះភាតារបស់ទ្រង់ហ្វារ្យូតាមដឹងមកថាបានប្រើសម្ផស្សដ៏ស្រស់ស្អាតដើម្បីដណ្ដើមយកតំណែងចៅហ្វាយស្រុកខេត្តមុំហ៍។ ព្រះហ្វារ្យូបានរាជទានឱ្យព្រះនាងនីអ៊ូយ៉ាញជ្រើសរើសកន្លែងស្រង់ព្រះវារីតាមយុទ្ធសាស្ត្រក្នុងទីទន្លេត្រង់កន្លែងដែលចៅហ្វាយស្រុកមុំហ៍អាចមើលឃើញព្រះនាង។ ចៅហ្វាយស្រុកបានលង់ស្នេហានឹងព្រះនាងនីអ៊ូយ៉ាញ ហើយសុំរាជទានព្រះនាងរៀបអភិសេកជាមួយ។ នៅក្នុងព្រះរាជពិធីអភិសេក ព្រះហ្វារ្យូបានសំលាប់ចៅហ្វាយស្រុកនោះទៅ ហើយបានក្លាយជាអម្ចាស់នៃមុំហ៍។
អនុវិទ្យាល័យ​​​​​​​​​​​​​​​សិត្បូ
=ទីតាំង និងអគារ=
ទីតាំង
មានទីតាំងស្ថិតនៅភូមិសិត្បូ ឃុំសិត្បូ ស្រុកស្អាង ខេត្តកណ្ដាល
អគារ
មាន ៥អគារ ចំនួន២៥បន្ទប់ និងទីចាត់ការ =នាយក និងគ្រូ=
គ្រូទទួលមរណភាព
=សិស្ស=
កីឡាចំរុះ
បាល់ទាត់
ប៉េតង់នារី
=កម្មវិធី និងសកម្មភាពផ្សេង=
ចៅពញា (អនុរាជ)
ចៅពញា (စောဗညား, [សប្ញា]; សុគតឆ្នាំ១៥៤១) ជាព្រះអនុរាជនៃមុំហ៍ ចាប់ពីរ.ទសវត្ស ១៥១០-១៥៣៩ និងជាអ្នកប្រកាសខ្លួនឯងជាព្រះមហាក្សត្រនៃនគរហង្សាវត្តីដែលបានរួមរួញតូចកាលពីឆ្នាំ១៥៣៩ ដល់ ឆ្នាំ១៥៤១។ ដំបូងត្រូវបានតែងតាំងជាព្រះអនុរាជនៃមុំហ៍ ជាអាណាខែត្រមួយនៃអាណាខែត្រទាំងបីនៃនគរនិយាយភាសាមននេះក្នុងរាជ្យព្រះបាទពញារាមទី២ ចៅពញាក្រោយមកក៏បានគ្រប់គ្រងអាណាខែត្រនេះដូចជាក្សត្រទ្រង់រាជ្យមួយអង្គកំឡុងរជ្ជកាលនៃព្រះបាទដ្កាយុពី ដែលជាព្រះភាតាថ្លៃរបស់ទ្រង់។ ស្ថិតក្រោមការដឹកនាំរបស់ទ្រង់ កំពង់ផែមុំហ៍បានក្លាយជាអន្តរៈផែអន្តរជាតិ ហើយមានពោរពេញទៅដោយភោគទ្រព្យយ៉ាងសំបូរបែប។ ទ្រង់អាចកសាងកងយោធពលយ៉ាងសំបើម ដែលពោរពេញទៅដោយទាហានស៊ីឈ្នួល និង កងប្រដាប់អាវុធព័រទុយហ្កាល់។ ប៉ុន្តែការបដិសេធរបស់ទ្រង់ជួយដល់ការតស៊ូរបស់ព្រះដ្កាយុក្នុងសង្គ្រាមប្រឆាំងរាជវង្សតោនងូបានជួយសំរួលដល់ការសញ្ជ័យរបស់តោនងូនៅបារគូនៅឆ្នាំ១៥៣៨-១៥៣៩ ហើយនៅទីបំផុតបានបង្កឱ្យមានការដួលរលំសក្ដិភូមិរបស់ទ្រង់ផ្ទាល់នៅឆ្នាំ១៥៤១។ ទ្រង់ក៏ត្រូវបានគេប្រហារជីវិតនៅពេលក្រោយមកទៀតដែរ។
អ្នកគ្រប់គ្រងមុំហ៍
ចៅពញាត្រូវបានតែងតាំងជាព្រះអនុរាជនៃអាណាខែត្រមុំហ៍ អាណាខែត្រមួយក្នុងចំណោមអាណាខែត្រទាំងបីរបស់ហង្សាវត្តី ក្នុងរាជ្យព្រះបាទពញារាមទី២ រ.ទសវត្សឆ្នាំ ១៥១០។ (ទ្រង់បានក្លាយជាព្រះអនុរាជរួចទៅហើយនៅឆ្នាំ១៥១៩ កាលណោះទ្រង់បានចុះសន្ធិសញ្ញាពាណិជ្ជកម្មជាមួយពួកព័រទុយហ្កាល់ ដែលពួកគេបានប្រកបគោរម្យងាររបស់ទ្រង់ថា "Chau Bainha"។ ទ្រង់ក៏ប្រហែលជាព្រះខត្តិយវង្សហង្សាវត្តីជាន់ខ្ពស់មួយអង្គដែរហើយមើលទៅ ដោយហេតុថាមានតែពួកព្រះអង្គម្ចាស់ឋានៈខ្ពស់បង្អស់ទេដែលត្រូវបានតែងតាំងជាព្រះអនុរាជ។) នៅពេលព្រះអង្គដ្កាយុពីក្លាយជាព្រះមហាក្សត្រនៅឆ្នាំ១៥២៦ តាមប្រពៃណីដែលទ្រង់មានខ្សែលោហិតជាប់នឹងក្សត្រទ្រង់រាជ្យ ចៅពញាក៏បានយកព្រះកនិដ្ឋាភគិនីធំរបស់ព្រះបាទដ្កាយុពីដែរ គឺព្រះនាងតាឡាកាមូហើយអភិសេកព្រះនាងជាព្រះអគ្គមហេសីរបស់ទ្រង់។ ទោះបីយ៉ាងណាក្នុងកាយវិការដំបូង ទ្រង់មិនបានគោរពកោតក្រែងព្រះមហាក្សត្រព្រះជន្ម ១៥ វស្សាឡើយ ដោយទ្រង់ធ្វើជាមិនចាប់អាម្មណ៍ក្នុងអភិបាលកិច្ច ហើយចំណាយពេលច្រើន ក្នុង"ការកំសាន្តល្បែងល្បាំឥតបានការជាមួយពួកគូកនខិលខូចទៅវិញ"។
យ៉ាងណាមិញ ក្នុងប៉ុន្មានឆ្នាំបន្ទាប់មក ចៅពញាបានទទួលស្គាល់អំណាចស្ដេចធំរបស់ទ្រង់នៅត្រឹមតែបារគូប៉ុណ្ណោះ ហើយទ្រង់គ្រប់គ្រង "ស្រុក ៣២ នៃមុំហ៍" (ប្រហែល រដ្ឋមនសព្វថ្ងៃនេះ និង រដ្ឋការ៉ែននៅភាគខាងត្បូង) ដូចជាក្សត្រទ្រង់រាជ្យមួយអង្គ។ ព្រះអនុរាជរង គឺពញាឧ ត្រូវជាចៅហ្វាយស្រុកខែត្រម៉ូតម្ល៉ឺម (ម៉ឡឹម្យ៉ែន) ក៏បានរៀបអភិសេកនឹងព្រះភគិនីនៃព្រះបាទដ្កាយុពីដែរ ប៉ុន្តែយ៉ាងណាក៏ដោយលោកស្មោះត្រង់ចំពោះព្រះអនុរាជ ជាងស្ដេចធំទៅទៀត។ ចៅពញាបានធ្វើពាណិជ្ជកម្ម និងទំនាក់ទំនងជាមួយបរទេសដោយផ្ទាល់ព្រះអង្គ។ ស្ថិតនៅក្រោមការដឹកនាំរបស់ទ្រង់ មុំហ៍បានក្លាយជាអន្តរៈផែ ហើយតាមរយៈការរៀបរាប់របស់អ្នករុករកព័រទុយហ្កាល់ ថាវាសំបូរដោយភោគទ្រព្យយ៉ាងច្រើនសន្ធឹកសន្ធាប់។ ដោយប្រើប្រាស់ភោគទ្រព្យខាងពាណិជ្ជកម្ម ទ្រង់អាចប្រមែប្រមូលរេហ៍ពលបានយ៉ាងក្រាស់ក្រែល នៅកៀកឆ្នាំ១៥៤០ ទ្រង់បានជួលពួកទាហានស៊ីឈ្នួលព័រទុយហ្កាល់ថ្លៃៗ កាំភ្លើង និង សំពៅចំបាំងរបស់ពួកគេ។
ព្រះអង្គបានប្រកាសឯករាជ្យពីបារគូជាសារវន្តនៅឆ្នាំ១៥៣៤ ដោយបដិសេធជួយដល់ការតស៊ូរបស់ព្រះបាទដ្កាយុពីប្រឆាំងនឹងរាជវង្សតោនងូ ដែលក្នុងនាមជាសាមន្តរដ្ឋ ព្រះអង្គត្រូវតែធ្វើ។ ដ្កាយុពី មិនមែនជាព្រះមហាក្សត្រមានសមត្ថភាពឡើយ ព្រោះទ្រង់មិនអាចរៀបចំសកម្មភាពណាមួយប្រឆាំងតបតនឹងតោនងូ រឺ មុំហ៍បានទេ។ នៅក្នុងរយៈពេលប៉ុន្មានឆ្នាំនោះ ចៅពញាពេញព្រះហឫទ័យដោយទតឃើញកងទ័ពតោនងូវាយលុកកាន់តែជ្រៅៗទៅៗចូលទៅកាន់ទឹកដីភូមាភាគខាងក្រោម។ ព្រះអង្គមិនដែលទតឃើញគ្រោះថ្នាក់ណាមួយគំរាមកំហែងដល់អាណាចក្ររបស់ទ្រង់ឡើយ ដោយ យល់ថាតោនងូគ្មានសព្វាវុធបរទេស ហើយតែងតែបរាជ័យក្នុងការដណ្ដើមយករាជធានីហង្សាវត្តី បារគូ (បាហ្គោ) ដែលការពារដោយពួកទាហានស៊ីឈ្នួលបរទេស។ នៅទីបំផុតតោនងូបានដណ្ដើមយកបានបារគូនៅចុងឆ្នាំ១៥៣៨ ដ្កាយុពីពិតជាមិនទុកព្រះទ័យនឹងចៅពញាទេ ទ្រង់ក៏បានជ្រើសយកការដកទ័ពថយទៅនគរព្យី ដែលជារដ្ឋជិតខាង ក្រៅពីអាណាខែត្រមុំហ៍។
សង្គ្រាមជាមួយតោនងូ
ដ្កាយុពីបានសោយទិវង្គតនៅដើមឆ្នាំ១៥៣៩ ដោយនិរទេស ហើយចៅពញាភ្លាមៗក៏បានប្រកាសអង្គឯងជាព្រះមហាក្សត្រ។ ទ្រង់ហាក់បីដូចជាមិនព្រួយបារម្ភការមកដល់នៃនគរតោនងូដែលនៅជិតកាំជណ្ដើរផ្ទះរបស់ទ្រង់ទាល់តែសោះ។ នៅឆ្នាំ១៥៤០ ទ្រង់បានទទួលឱសានវាទមួយពីព្រះបាទឌ្បិនឝ្វេធិនៃតោនងូឱ្យចុះចូលដោយដោះដូរនឹងការលើកលែងទោស ប៉ុន្តែព្រះអង្គមិនចាប់អារម្មណ៍ទេ។ ព្រះអង្គទ្រង់ព្រះតំរិះថា តោនងូបានបារគូតាមរយៈតែវញ្ចនោបាយទល់នឹងអ្នកដឹកនាំអសមត្ថភាពដូចដ្កាយុពី ហើយយល់ថាកាលណោះបើខ្សែការពាររបស់បារគូដឹកនាំដោយមេដឹកនាំមានសមត្ថភាព តោនងូច្បាស់ជាមិនអាចវាយយកបារគូក្នុងរយៈពេលបួនឆ្នាំបានឡើយ។ ព្រះអង្គមានជំនឿថាកងយោធពលដែលនៅពីក្រោយខ្នងសុទ្ធតែពួកព័រទុយហ្កាល់ក្រោមការដឹកនាំរបស់ទ្រង់ច្បាស់ជាអាចស៊ូបាននឹងការវាយប្រហារពីតោនងូប្រសព្វគ្នា។ ទ្រង់បានត្រៀមខ្លួនការពារទីក្រុងយ៉ាងរឹងមាំព័ទ្ធដោយកំពែងខ្ពស់ៗ ដែលអាចស៊ូសូម្បីតែកាំភ្លើងធំរបស់ព័រទុយហ្កាល់ និងបានពង្រាយសំពៅចំបាំងព័រទុយហ្កាល់ប្រាំពីរគ្រឿងដើម្បីឱ្យល្បាតការពារកំពង់ផែ ហើយនិងបញ្ចូលទាហានស៊ីឈ្នួលបរទេសដឹកនាំដោយលោកប៉ៅលនៃសេច្សឹសដឹកនាំខ្សែការពារទីក្រុងផងនោះ ទ្រង់ក៏បានច្រានចោលឱសានវាទនោះចោលទៅ។
ទំនុកចិត្តរបស់ចៅពញាពិតជាមានទាំងស្រុង។ ជាការពិត បញ្ជាការតោនងូបន្ទាប់ពីការសញ្ជ័យបារគូបានហើយ ក៏ពិគ្រោះពិភាក្សាពីការវាយប្រហារមុំហ៍ដែលអាចនឹងផ្ដើមនៅ ខែវិច្ឆិកា ១៥៣៩ ផ្ទុយទៅវិញត្រូវបានរាំងស្ទះ ដោយហេតុតែខ្សែការពារដ៏រឹងមាំរបស់ទីក្រុងនេះ។ ជំនួសមកវិញ តោនងូបានរៀបចំធ្វើសឹកប្រឆាំងនឹងមុំហ៍ពេញមួយឆ្នាំចាប់ពីឆ្នាំ១៥៣៩ ដល់ឆ្នាំ១៥៤០។ ជិតដល់ ខែវិច្ឆិកា ១៥៤០ ឌ្បិនឝ្វេធិបានកេណ្ឌរេហ៍ពលខ្លាំងចំនួន ១៣០០០ នាក់ រួមមានកងពលព័រទុយហ្កាល់ ៧០០ នាក់ដែលបានបំពាក់ជាមួយកាំភ្លើងប្រើរំសេវ និង កាំភ្លើងធំ។ នៅក្នុងខណៈពេលនោះ ផែនការការពាររបស់ចៅពញាត្រូវបានរលាយដោយសារតែការសំរេចចិត្តរបស់ចៅហ្វាយស្រុកនៃម៉ូតម៉្លឺមឈរនៅក្រៅការប្រយុទ្ធ។ (ពញាឧ ក៏ទទួលបានឱសានវាទរបស់ព្រះបាទឌ្បិនឝ្វេធិដែរ។ លោកមិនបានចុះចូលនឹងព្រះមហាក្សត្រតោនងូឡើយ ប៉ុន្តែបានឆ្លើយតបថាលោកនឹងនៅក្រៅការប្រយុទ្ធគ្នា។) ដោយត្រូវបំបោះបង់ចោលដោយបរិវាររបស់ទ្រង់ ចៅពញាកាលណោះក៏ធ្លាក់ចូលទៅក្នុងស្ថានភាពស្រដៀងនឹងភាពទ័លច្រក ដែលទ្រង់ខ្លួនឯងធ្វើដាក់ព្រះបាទដ្កាយុពីដែរ ក្នុងកំឡុងរយៈពេលពីរបីឆ្នាំមុននោះ។
នៅ ខែវិច្ឆិកា ឆ្នាំ១៥៤០ កងទ័ពតោនងូបានលុកលុយ ហើយភ្លាមៗក៏បានឡោមព័ទ្ធទីក្រុងនេះ។ ខ្សែការពាររបស់មុំហ៍បានត្រៀមខ្លួនយ៉ាងល្អ បន្តទុកអោយពួកអ្នកឡោមព័ទ្ធស្ថិតនៅលើឆកសមុទ្រអស់រយៈពេលជាច្រើនខែ។ យ៉ាងណាមិញ ការដាច់ស្បៀងយ៉ាងខ្លាំង ជាអវសានបានកើតឡើងនៅខាងក្នុងទីក្រុង។ ចៅពញានៅទីបញ្ចប់បានថ្វាយការចុះចាញ់ដោយបានសំណូមពរថា ព្រះអង្គត្រូវនៅកាន់តំណែងជាព្រះអនុរាជដដែលដោយដោះដូរមកវិញនឹងសួយសារដុំប្រាក់ ៣០០០០ វីស្ស (៤៨៩៨៧,៩ សហាតិក្រាម) ជារៀងរាល់ឆ្នាំ ហើយនិងបណ្ណាការដ៏មានតំលៃផ្សេងៗទៀតទៅអោយស្ដេចតោនងូ។ ឌ្បិនឝ្វេធិបានច្រានចោលសំណើ ដោយទាមទារឱ្យចុះចាញ់ដោយគ្មានលក្ខខណ្ឌ។ ចៅពញាក្រោយមកក៏ទូលសុំឱ្យខ្លួនមានសុវត្ថិភាពនៅក្រៅក្រុងសំរាប់ខ្លួនព្រះអង្គ និងព្រះញាតិវង្សានុវង្ស រួមជាមួយរតនសម្បត្តិរបស់ទ្រង់ តែត្រូវបានបដិសេធចោលដោយព្រះចៅតោនងូទៀត។ ដោយក្ដីអស់សង្ឃឹម ចៅពញាបានអំពាវនាវព្រះអនុរាជព័រទុយហ្កាល់នៅគោវឱ្យជួយ ដោយដោះដូរមកវិញជាចំណុះនៃគោវ បន្ថែមពីលើនោះ ទ្រង់នឹងផ្ទេរព្រះរាជទ្រព្យទាំងអស់របស់ទ្រង់ចំនួនពាក់កណ្ដាលទៅអោយអនុរាជទៀត។ ពួកព័រទុយហ្កាល់មានការចាប់អារម្មណ៍។ នាយសំពៅព័រទុយហ្កាល់មួយរូបបានចុះបញ្ជីទ្រព្យសម្បត្តិទាំងនោះរួមមានមាសនិងប្រាក់ពីរសំពៅ និងថ្មមានតំលៃ ២៦ កេះ។ លើសពីនេះ មាសត្រូវបានគេលួចពីបណ្ដាចេតិយក្នុងក្រុងអាចនឹងមានចំនួនស្មើនឹងសំពៅ ៤ ពេញៗ។ ប៉ុន្តែពួកព័រទុយហ្កាល់ក៏ខ្លាចការចងគំនុំរបស់ព្រះបាទឌ្បិនឝ្វេធិដែរ ដែលទ្រង់ជាមហាអំណាចថ្មីនៅភូមាក្រោម ហើយពួកគេបាន "រេរាចិត្តគួរជ្រើសរើសមួយណារវាងលាភសក្ការៈ និង ផលប៉ះពាល់ចំពោះខ្លួនទៅថ្ងៃក្រោយ"។ ក្នុងខណៈពេលដដែល ចៅពញាបានផ្ដល់សំណូកសូកប៉ាន់ទៅដល់លោកហ្សួ-ការអ៊ីរូ មេដឹកនាំទាហានស៊ីឈ្នួលព័រទុយហ្កាល់ដែលប្រយុទ្ធអោយខាងតោនងូ ឱ្យជួយទ្រង់និងព្រះញាតិវង្សានុវង្សឱ្យរួចខ្លួន។ លោកកាអ៊ីរូបានពិចារណាយ៉ាងម៉ត់ចត់ចំពោះគំនាប់ដ៏ច្រើនលើសលប់ ប៉ុន្តែនៅទីបំផុតបានទំលាក់ចោលសំណើរបស់ទ្រង់វិញ ខណៈពេលដែល នាយរងរបស់លោកបានដឹងនូវសំណើអស់ទាំងនោះ ហើយក៏បានគំរាមថានឹងយកទៅរាយការណ៍ទូលប្រាប់ព្រះបាទព្រះចៅឌ្បិនឝ្វេធិ។
សោយទិវង្គត
នៅ ខែឧសភា ឆ្នាំ១៥៤១ បន្ទាប់ពីការឡោមព័ទ្ធប្រាំពីរខែមក កងទ័ពជើងទឹករបស់តោនងូដឹកនាំដោយមេទ័ពជើងទឹកស្មេនព្យូបានបំបែកឆ្លងចូលតាមសំពៅព័រទុយហ្កាល់ទាំងប្រាំពីរនៅឯកំពង់ផែ ហើយខ្សែការពាររបស់ទីក្រុងនោះក៏ត្រូវបានទំលុះទំលាយ។ នៅខាងក្នុងក្រុង ចៅពញាត្រូវបានគេពិពណ៌នាថាពិតជាអង់អាច ក្លាហាន បានដឹកនាំកងទ័ពរបស់ទ្រង់នៅលើខ្នងដំរីតទល់នឹងពួកអ្នកឈ្លានពាន។ ព្រះអង្គត្រូវបានគេពោលថាបានប្រយុទ្ធប្រឆាំងតស៊ូមួយទល់នឹងមួយលើខ្នងដំរីជាច្រើនលើក។ ព្រះអង្គនៅទីបំផុតបានត្រូវចាញ់ដៃដោយមេបញ្ជាការនន្ទយោធុ ហើយត្រូវបានគេចាប់ព្រះកាយបាន។ ព្រះអនុរាជនៅតែជាកុញ្ជរឫទ្ធិដល់ទីបំផុត។ ព្រះអង្គបានសាទរដល់នន្ទយោធុនូវជ័យជំនះរបស់លោក ហើយប្រគល់បណ្ណាការជាច្រើនដល់មេបញ្ជាការតោនងូ។ ឌ្បិនឝ្វេធិមានព្រះអំណរសាទរនឹងភាពក្លាហាន និងភាពជាកុញ្ជរឫទ្ធិរបស់ព្រះអង្គណាស់ ប៉ុន្តែមិនបានអត់ឱនអោយទ្រង់ឡើយ។ ស្ដេចតោនងូបានចេញបញ្ជាប្រហារជីវិតព្រះអនុរាជ រាជវង្សានុវង្សរបស់ព្រះអង្គ និង "កងការពារអង់អាចក្លាហាន" ក្នុងទីក្រុងចោលទាំងអស់។ ការប្រហារជីវិតយ៉ាងច្រើនសន្ធឹកនេះបានធ្វើឱ្យ: បរិវារសេសសល់របស់មុំហ៍នៅខាងក្រោមព្រំដែនសៀមចុះចូលនឹងតោនងូអស់រលីង។
ឃុនល
ឃុនល (ခွန်လော, ; ១២៧៤–១៣១១) ជាក្សត្រទីពីរនៃហង្សាវត្តីចាប់ពីឆ្នាំ១៣០៧ ដល់ ១៣១១។ ទ្រង់បានឡើងសោយរាជ្យបន្ទាប់ពីព្រះរៀមរបស់ទ្រង់ ព្រះបាទហ្វារ្យូដែលត្រូវបានគេធ្វើគត់។ ព្រះឃុនលមានខ្សែស្រឡាយមកពីជនជាតិឝាន និង មន។
នគរទ្រង់ជាសាមន្តរាជ្យមួយមានតែនាមរបស់អាណាចក្រសុខោទ័យ នៅភាគខាងកើត បើទោះបីជាអញ្ជឹងក៏ដោយ ក៏មានការវាយឆ្មក់បានកើតឡើងជាច្រើនលើកច្រើនសានៅជ្រលងស៊ិតោនដោយនគរលាននា (លានស្រែ) របស់ពួកទៃ។ ព្រះភាតាទ្រង់ ព្រះយ៉ានម៏ហ្ល៏ម៉ុន ដែលជាចៅហ្វាយស្រុកខេត្តស៊ិតោន និង ដូនវុនត្រូវបានសុគតក្នុងការវាយប្រហាររបស់លានស្រែនៅដូនវុន។ កាលណោះដោយគិតតែការពារការវាយឆ្មក់របស់សត្រូវ ព្រះឃុនលក៏ត្រូវបានធ្វើឃាតនៅឆ្នាំ១៣១១ ដោយព្រះភាតាថ្លៃរបស់ទ្រង់ មិនពលហើយក៏បានលើកព្រះបុត្រារបស់ខ្លួន ចៅអឱ្យឡើងសោយរាជ្យបល្លង្កជំនួសព្រះអង្គវិញ។
គន្ថនិទេសន៍
ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ក្សត្រនៃហង្សាវត្តី (១២៨៧-១៥៥២)
សន្ធរវោហារម៉ុក
ប្រវត្តិរបស់កវីវោហារសន្ធរម៉ុក
ឧកញ៉ាសន្ធរវោហារម៉ុក (១៨៣០? - ​១៨៩០?) កវី សន្ធរ ម៉ុក ឬ ឧកញ៉ា​សន្ធរវោហារម៉ុក ឬ អម្រឹត​ក្សត្រីម៉ុក ជា​រាជកវីរបាក្សត្រ​វិទូ ដែល​គេ​ស្គាល់​ជាងគេនា​សតវត្ស​ទី​១៩ មុន​ពេល​លាចាក​លោក​នេះ​ទៅ លោកបានបន្សល់ទុក​នូវ​បុត្រ​ដ៏​ឆ្នើម ​៥ ​រូបហើយ​ក្នុងនោះ​បុត្រ​ទី​៣ ​ជា​អ្នក​ស្នង​តំណែង​របស់​លោកផ្នែក​តែង​និពន្ធ។
ជីវប្បវត្តិ
លោកត្រូវបានទំនុកបំរុងដោយព្រះ​មាតា​របស់​ព្រះបាទនរោត្តម គឺ​អ្នក​ម្នាង​រស់ ក្រោយមកត្រូវបាន​ទ្រង់​តែងតាំង​ជា សម្តេចព្រះ​វរ​រាជិនី​ខ​ត្តិ​យាវ​ង្ស​សិរី​សេដ្ឋោ​វរោត្តម​បរម​វ​រា​តុល្យ​សកល មង្គល​បរមបពិត្រ ដោយសារ​ទ្រង់មាន​គុណបំណាច់​ក្នុងកា​ទំនុកបំរុង​កវីនិពន្ធ​ទាំងឡាយ មាន​កវី​សន្ធរម៉ុកជាដើម។ ព្រះបាទអង្គដួង ទ្រង់​បាន​ចាត់ចែង​ឱ្យ​កវី​ទាំងឡាយ​តែង​និពន្ធ​នូវ​សាស្ត្រាល្បែង​ផ្សេងៗ​ជាពាក្យកាព្យ។​ លោកជា​មន្ត្រី​ក្នុង​ព្រះ​បរម​រាជវាំងខាង​ក្រុម​ព្រះ​អាល័ក្ស ហើយ​ជា​កវី​១រូប​យ៉ាង​ឯក​ខាង​កាព្យ​ឃ្លោង មាន​កិត្តិស័ព្ទ​ល្បីល្បាញ​ក្នុង​ជំនាន់​រាជ្យ​ព្រះកុរណា​សុវណ្ណកោដ្ឋ(ស្តេចនរោត្តម)។
គ្រួសារ
​នា​ទីក្រុង​ភ្នំពេញ នៅ​ថៃ្ង​ទី​១៣ ខែកក្កដា ឆ្នាំ​១៨៨០ ភរិយា​របស់ឧកញ៉ា​សន្ធរវោហារម៉ុក គឺ​លោកជំទាវសមបាន​ផ្តល់​កំណើត​ឱ្យ​ទារក​ម្នាក់ ហើយ​ឱ្យឈ្មោះ​ថា សំ​ឱក ដែលក្រោយមក​ត្រូវបាន​គេ​ស្គាល់​ថា ជា​កវីនិពន្ធ នៅ​ដើម​សតវត្ស​ទី​២០ ដែល​មាន​គោត្តនាម និង នាម​ថា ម៉ុក-សំ​ឱក។ ពួក​អ្នក​ស្រាវជ្រាវ​ទាំងឡាយជឿថាលោកមានបុត្រច្រើន តែមានតែប៉ុន្មាននាក់ ដែល​គេ​ស្គាល់​ជា​ផ្លូវការ​គឺ​៖ ទាំង​២​នាក់​នេះ បាន​ទៅ​សិក្សា​នៅ​ទីក្រុង​ប៉ារីស ​ប្រទេស​បារាំង។ លុះ​ត្រឡប់មក​ស្រុក​ខ្មែរ​វិញ ម៉ិ​ល បាន​ធ្វើ​ជា​ចៅហ្វាយស្រុក។ ចំណែកត្រ​ចាត់បាន​ទៅ​ធ្វើការ​នៅ​ប្រទេស​លាវហើយ​បាន​ទទួល​មរណភាព​នៅ​ទីនោះ​។​ * លោកម៉ុក-សំឱក មាន​ភរិយា​ឈ្មោះ អ្នក​ស្រី​ពុំបាន​កូន​ស្រី​មួយ​ឈ្មោះ សំឱក-ម៉ាលីយ៉ាន។
ឯកសារយោង
ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:កវីនិពន្ធសម័យឧដុង្គចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:កវីនិពន្ធសម័យអាណានិគមបារាំងចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ឧកញ៉ាសម័យឧដុង្គចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ឧកញ៉ាសម័យអាណានិគមបារាំងចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:សន្ធរវោហារសម័យឧដុង្គចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:អម្រឹតក្សត្រីសម័យឧដុង្គចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ក្រុមអាល័ក្សសម័យឧដុង្គចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ក្រុមអាល័ក្សសម័យអាណានិគមបារាំងចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:អ្នកសម័យឧដុង្គចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:អ្នកសម័យអាណានិគមបារាំង
ផ្សារកូនមុំ
ផ្សារកូនមុំ
ផ្សារកូនមុំមានទីតាំង ស្ថិតនៅ ភូម ៣ ឃុំត្រពាំងច្រេស ស្រុកកូនមុំ ខេត្តរតនគិរី ចម្ងាយពីទីរួមខេត្ត ប្រមាណ ៣៥ គីឡូម៉ែត្រ ។ ផ្សារកូនមុំ មានឈ្មោះដើមថា ផ្សារអូភ្លង ដោយ មានអ្នកមកទិញទំនិញច្រើនទើប គេអោយឈ្មោះថា ផ្សារ កូនមុំ ព្រោះ ងាយស្រួលកំណត់ចំណាំ ។ ផ្សារកូនមុំ ជាទីផ្សារ ដែលលក់ទំនិញ យកមកពី ទីក្រុងភ្នំពេញ និងទីរួមខេត្តនានា ដោយរក្សាតម្លៃ ធូថ្លៃ ជាង ទីផ្សារ ផ្សេងៗ (ក្រុងបានលុង ឬ បរកែវ) ។ ក្នុងនោះផងដែរ ផ្សារកូនមុំ មានលក់ទំនិញជាច្រើនដូចជា - សម្ភារៈអគ្គិសនី - ឧបករណ៍ផ្ទះបាយ - សម្ភារៈ សំណង - កាត់ដេរ - ឧបករណ៍នេសាទ (មង សំណាញ់) - ម្ហូប ត្រី សាច់ជាដើម - សម្លៀកបំពាក់ និងផ្សេងៗទៀត ។
ឱកម៉ឺនសូរិន្ទកែវ
ឱកម៉ឺនសូរិន្ទកែវ (រជ្ជកាលព្រះស្ដេចកន) លោកជាបុត្ររបស់ចៅពញាយោធាសង្គ្រាមដែលជាខ្ញុំរាជការខាងព្រះឝ្រីឝៅគន្ធបទ។ ដោយយល់ថាព្រះឝ្រីឝៅគន្ធបទបានបញ្ជាបិតាខ្លួនឱ្យទៅស្លាប់ ក៏មានចិត្តប្រែចូលខ្លួនបំរើព្រះស្ដេចកនទៅវិញ។ កាលមុនពេលចូលទៅ ធ្វើគត់ព្រះដំខត្តិយរាជា លោកបានគ្រងងារជា ឧកញ៉ាយមរាជ។ ក្រោយពីធ្វើសឹកឈ្នះព្រះចៅផែនដីមក លោកក៏បានងារជាចៅពញាក្រឡាហោមកែវវិញ។ លោកក៏ជាក្លើនឹងលោកចៈម៉ឺនចៃចុងរ័ក្សសោម។
ប្រវត្តិ និង ការងារ
មហាឧបរាជកន យល់ឃើញថាបានការហើយ ក៏លើកទ័ពទាំងពីរផ្លូវត្រូវជាបីផ្លូវនឹងទ័ពខ្លួនឯងផង ចេញទៅដល់ចុងខេត្តអាសន្ទុក ហើយឲ្យឈប់ទ័ពតាំងបន្ទាយប្រជុំនាយកងទ័ពមកប្រឹក្សាការសង្គ្រាមថា: ទ័ពយើងដែលលើកទៅនេះបានពិជ័យឫក្សល្អណាស់។ បើយើងនឹងលើកទៅវាយយកជ័យជំនះកាលណាប្រាកដជាយើងនឹងបានដោយងាយក្នុងកាលនោះ តែស្លាប់រេហ៍ពលទាំងសងខាងខ្លះពុំខានឡើយ។ បើយើងមានជ័យជំនះកាលណាប្រាកដជាហ្លួងឲ្យសំលាប់ម្ដាយយើង និង ញាតិសន្តានយើង ស្លាប់អស់ឥតប្រយោជន៍។ ​​​​​​​​​ដូច្នេះ យើងយល់ថាយើងត្រូវគិតឧបាយកល យកម្ដាយ និង ញាតិសន្តានយើងឲ្យបាន ហើយឲ្យមានជ័យជំនះផង។ ដូច្នេះតើអស់កងសេនាទាហានយើងនេះ នរណានឹងអាចទទួលអាសាយើងយកកេរ្តិ៍ឈ្មោះទុកតទៅ។ អស់នាយកងទ័ពសួរថា: ឧបាយកល មហាឧបរាជនោះ ដូចម្ដេច? មហាឧបរាជ ថ្លែងប្រាប់ថា: កាលផែនដី សម្ដេចព្រះបរមរាជាពញាយ៉ាតនោះ ព្រះអង្គតែងប្រើឧបាយ មនុស្សដប់ពីរនាក់ ឲ្យចូលទៅលុកព្រះឥន្ទកុមាររាជា (ស្ដេចសៀម)។ ឧបាយនោះ ក៏នៅជាពុំសូវជ្រៅជ្រះណាស់នៅឡើយដែរ។
ចាប់តាំងពីនោះមកមន្ត្រីសេនាទាហាន ក៏ព្រមព្រៀងគ្នាប្រឹងខំធ្វើការទ្វេមួយជាប្រាំ។ ពេលនោះសេនាទាហានដែលជាមេកំណែន កេណ្ឌរេហ៍ពលបានពីខែត្រខាងកើត ១២០០០០ នាក់ហើយនាំមកថ្វាយស្ដេចកន។ មហាឧបរាជកន ភូសំរេចរាជការ មហាក្រស័ត្រសឹកយល់ថាពលជួបជុំហើយទើបតាំងនាយកៅជាប្អូនម៉ែបានដែលត្រូវជាមាខ្លួនបង្កើតឲ្យធ្វើជាសម្ដេចចៅហ្វាទឡ្ហៈ ហើយឲ្យឃុំពលមួយម៉ឺនប្រាំពាន់លើកទៅជួយមេទ័ពរបស់ខ្លួន ដែលតាំងបន្ទាយនៅភ្នំពេញតនឹងទ័ពចៅពញាក្រឡាហោមដែលជាមេទ័ពហ្លួង តាំងពីឧកម៉ឺនកែវជាចៅពញាក្រឡាហោមឲ្យឃុំពល ១៥០០០ នាក់ឲ្យជួយមេទ័ពខ្លួនដែលតាំងបន្ទាយនៅលង្វែកតនឹងទ័ពចៅពញាសួគ៌ាលោកជាមេទ័ពហ្លួង។ ឯខ្លួនមហាឧបរាជកន ភូសំរេចរាជការ មហាក្រស័ត្រសឹក ឯងវិញឃុំពល ៤០០០០ នាក់លើកទៅជួយមេទ័ពខ្លួនដែលតាំងបន្ទាយនៅខែត្រកំពង់សៀមតនឹងទ័ពចៅពញាឧទ័យធិរាជ។ ខណៈនោះ មេទ័ព និងខ្លួនមហាឧបរាជ ភូសំរេចរាជការ មហាក្រស័ត្រសឹក លើកទៅដល់បន្ទាយទាំង ៣ ហើយក៏ចូលតនឹងមេទ័ពហ្លួង ទាំង ៣ ផ្លូវបានចូលតតាំងច្បាំងគ្នាតាំងពីអាវុធវែងរហូតដល់អាវុធខ្លីចូលប្រកាប់គ្នា កងទ័ពពីក្នុងបន្ទាយក៏បើកទ្វារបន្ទាយវាយផ្ទប់មកកងទ័ពហ្លួងនៅកណ្ដាលចំណោម។ កងទ័ពហ្លួងត្រូវនឹងអាវុធវែងខ្លីស្លាប់អស់ជាច្រើន។ មេទ័ពហ្លួងទាំង ៣ ផ្លូវក៏បែកទ័ពរត់ថយទៅក្រាបបង្គំទូលថ្វាយទោសគ្រប់ៗគ្នា។ សម្ដេចព្រះបរមបពិត្រទ្រង់ប្រោសប្រណីដល់មេទ័ពទាំង ៣ នាក់មិនឲ្យមានទោសឡើយទ្រង់ប្រោសឲ្យធ្វើរាជការរៀងរាល់ខ្លួនតទៅទៀត។
ឯកសារយោង
ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ប្រវត្តិសាស្ត្រខ្មែរ
ចក្រីកែវ
យសសក្ដិ "ចក្រី" និង ឈ្មោះ "កែវ" នេះមានច្រើនសូមមើល៖
បារាំង
ប្រទេសបារាំង (France ហ្វ្រង្សិ៍) ដោយមានឈ្មោះផ្លូវការថា សាធារណរដ្ឋបារាំង គឺជាប្រទេសឆ្លងទ្វីបមួយដែលមានទឹកដីចម្បងស្ថិតនៅតំបន់អឺរ៉ុបខាងលិច​និងមានទឹកដីក្រៅស្រុកមួយចំនួនស្ថិតនៅតាមទ្វីបអាមេរិកខាងត្បូង និងរួមទាំងមហាសមុទ្រអាត្លង់ទិក មហាសមុទ្រប៉ាស៊ីហ្វិក និងមហាសមុទ្រឥណ្ឌា។ តំបន់មាតុបុរៈរបស់ប្រទេសនេះលាតសន្ធឹងពីតំបន់រ៉ាំងនៅភាគខាងកើតទៅដល់មហាសមុទ្រអាត្លង់ទិកនៅភាគខាងលិច និងពីសមុទ្រមេឌីទែរ៉ានេនៅភាគខាងត្បូងដល់ផ្លូវទឹកអង់គ្លេស និងសមុទ្រខាងជើង។ ទឹកដីក្រៅប្រទេសរួមមាន៖ គុយយ៉ានបារាំងនៅអាមេរិកខាងត្បូង សង់ព្យែរនិងមីកូឡុងនៅសមុទ្រអាត្លង់ទិកខាងជើង ឥណ្ឌីបារាំងខាងលិច និងបណ្តុំកោះជាច្រើនទៀតនៅទ្វីបអូសេអានី និងមហាសមុទ្រឥណ្ឌា។ ដោយសារតែមានទឹកដីជាប់មាត់សមុទ្រច្រើន ប្រទេសបារាំងមានតំបន់សេដ្ឋកិច្ចផ្តាច់មុខដ៏ធំបំផុតលើពិភពលោក។ នៅប៉ែកអឺរ៉ុប បារាំងមានព្រំប្រទល់ជាប់នឹងប្រទេសបែលហ្សិក លុចសំបួ អាល្លឺម៉ង់ ស្វីស ម៉ូណាកូ អ៊ីតាលី អង់ដូរ៉ា និងប្រទេសអេស្ប៉ាញ រីឯនៅទ្វីបអាមេរិកវិញ វាមានព្រំប្រទល់ជាប់ប្រទេសហុល្លង់ ស៊ូរីណាម និងប្រទេសប្រេស៊ីល។ បារាំងមានតំបន់អាំងតេក្រាលចំនួនដប់ប្រាំបី (ប្រាំនៅក្រៅប្រទេស) ដែលលាតសន្ធឹងលើផ្ទៃដីសរុប ៦៤៣,៨០១ គីឡូម៉ែត្រក្ររ៉េ និងមានប្រជាជនជាង ៦៧ លាននាក់ (គិតត្រឹមខែឧសភា ឆ្នាំ២០២១)។ ប្រទេសបារាំងគឺជាសាធារណរដ្ឋឯកភូតប្រកាន់ប្រព័ន្ធពាក់កណ្តាលប្រធានាធិបតីនិយម ដែលមានរដ្ឋធានីឈ្មោះថាប៉ារីសដោយវាត្រូវជាទីក្រុងធំបំផុតក្នុងប្រទេស និងជាមជ្ឈមណ្ឌលវប្បធម៌ និងពាណិជ្ជកម្មដ៏សំខាន់។ តំបន់ទីក្រុងសំខាន់ៗផ្សេងទៀតរួមមាន៖ លីយ៉ុង ម៉ាសែល ធូលូស ប័រដូ លីល និងនីស។
ទឹកដីបារាំងសព្វថ្ងៃបានទទួលវត្តមានមនុស្សដំបូងៗតាំងពីស័កប៉ាលេអូលីទិកមកម្លេះ ហើយទឹកដីមាតុបុរៈបារាំងត្រូវកុលសម្ព័ន្ធសែលតិកមួយក្រុមដែលគេស្គាល់ថា"ហ្គោល"ចូលមកតាំងទីលំនៅក្នុងអំឡុងយុគដែក។ ពួករ៉ូមបានកាត់តំបន់នេះបញ្ចូលជាផ្នែកមួយនៃទឹកដីខ្លួននៅក្នុងឆ្នាំ ៥១ មុន គ.ស ដែលជាហេតុនាំឱ្យវប្បធម៌ហ្កាល់ឡូ-រ៉ូម៉ាំងលេចឡើង និងត្រូវជាមូលដ្ឋានគ្រឹះនៃភាសាបារាំង។ ពួកហ្វ្រង់ដែលជាក្រុនជនជាតិជឺម៉ាំងមួយបានបង្កើតព្រះរាជាណាចក្រហ្វ្រង់ស៊ា ហើយបានក្លាយជាមាតុបេះដូងនៃចក្រភពការអូលីនជាន។ សន្ធិសញ្ញាវ៉ែដុងនៃឆ្នាំ ៨៤៣ បានបែងចែកចក្រភពនោះដោយមានរដ្ឋហ្វ្រង់ស៊ាខាងលិចក្លាយទៅជាព្រះរាជាណាចក្របារាំងនៅក្នុងឆ្នាំ៩៨៧។ នៅយុគសម័យកណ្តាល បារាំងបានក្លាយជាអាណាចក្រសក្តិភូមិដ៏មានឥទ្ធិពលមួយ ហើយមានវិមជ្ឈការខ្ពស់។ ស្តេចហ្វីលីពទី២ បានពង្រឹងអំណាចរាជវង្សប្រកបដោយជោគជ័យ ហើយបានកម្ចាត់ចោលនូវគូប្រជែងរបស់ទ្រង់ដើម្បីបង្កើនវិសាលភាពរាជ្យទឹកដីបារាំង។ នៅចុងរជ្ជកាលរបស់ព្រះអង្គ ប្រទេសបារាំងបានក្លាយទៅជារដ្ឋដ៏មានឥទ្ធិពលបំផុតនៅទ្វីបអឺរ៉ុប។ ចាប់ពីពាក់កណ្តាលសតវត្សទី១៤ ដល់ពាក់កណ្តាលសតវត្សទី១៥ ប្រទេសបារាំងបានធ្លាក់ចូលទៅក្នុងជម្លោះរាជវង្សជាបន្តបន្ទាប់ដែលមានប្រទេសអង់គ្លេសជាប់ពាក់ព័ន្ធ គេតែងសម្តៅលើជម្លោះនេះថាសង្រ្គាមមួយរយឆ្នាំ ហើយអត្តសញ្ញាណរបស់បារាំងថ្មីបានលេចឡើងជាលទ្ធផល។ នៅក្នុងសម័យបុនវុឌ្ឍិសិល្បៈ (Renaissance) ប្រទេសបារាំងបានឆ្លងកាត់វឌ្ឍនភាពសិល្បៈនិងវប្បធម៌ ជម្លោះជាមួយរាជត្រកូលហាបស្បួក និងនិម្មិតកម្មនៃចក្រភពអាណានិគមលំដាប់ពិភពលោកដែលដល់សតវត្សទី២០ វាក៏ក្លាយជាចក្រភពមហាអំណាចធំទីពីរនៅលើភពផែនដី។ នៅពាក់កណ្តាលទីពីរនៃសតវត្សទី១៦ បារាំងត្រូវប្រឈមនឹងសង្រ្គាមស៊ីវិលសាសនារវាងអ្នកកាន់និកាយកាតូលិកនិងពួកហ៊ូហ្គូណូដែលជាហេតុនាំឱ្យប្រទេសចុះទន់ខ្សោយយ៉ាងខ្លាំង។ ប្រទេសបារាំងបានលេចចេញជាមហាអំណាចសារជាថ្មីនៅអឺរ៉ុបក្នុងសតវត្សទី១៧ ក្រោមការដឹកនាំរបស់ស្តេចនាមល្វីទី១៤ បន្ទាប់ពីទ្រង់បានបិទបញ្ចប់ឆាកសង្រ្គាមសាមសិបឆ្នាំ។ កង្វះគោលនយោបាយសេដ្ឋកិច្ច ពន្ធវិសមភាព និងសង្រ្គាមជាញឹកញាប់ (ជាពិសេសការបរាជ័យនៅក្នុងសង្គ្រាមប្រាំពីរឆ្នាំ និងការចូលធ្វើអន្តរាគមន៍នៅក្នុងសង្គ្រាមឯករាជ្យអាមេរិក) បាននាំឱ្យព្រះរាជាណាចក្រធ្លាក់ក្នុងស្ថានភាពសេដ្ឋកិច្ចមិនជាក់លាក់នៅចុងសតវត្សទី១៨។ បញ្ហាទាំងនេះបានធ្វើឱ្យបដិវត្តន៍បារាំងផ្ទុះឡើងនៅក្នុងឆ្នាំ១៧៨៩ ដែលជាលទ្ធផល របបចាស់ (Ancien Régime) ត្រូវបានគេផ្តួលរំលំ និងការបង្កើតនូវសេចក្តីប្រកាសសិទ្ធិមនុស្ស ដែលបង្ហាញពីឧត្តមគតិរបស់ប្រទេសនេះរហូតមកដល់ពេលបច្ចុប្បន្ន។
ប្រទេសបារាំងរក្សាបាននូវឋានៈជាមជ្ឈមណ្ឌលសិល្បៈ វិទ្យាសាស្ត្រ និងទស្សនវិជ្ជាសកល។ វាជាប្រទេសដែលមានចំនួនបេតិកភណ្ឌពិភពលោកច្រើនបំផុតទីប្រាំរបស់អង្គការយូណេស្កូ និងជាគោលដៅទេសចរណ៍ឈានមុខគេរបស់ពិភពលោកដោយទទួលបានភ្ញៀវទេសចរបរទេសជាង ៨៩ លាននាក់នៅក្នុងឆ្នាំ២០១៨។ ប្រទេសបារាំងគឺជាប្រទេសអភិវឌ្ឍមួយដែលមានសេដ្ឋកិច្ចធំជាងគេទី ៧ នៅលើពិភពលោកបើគិតតាមផលិតផលក្នុងស្រុកសរុបជាមធ្យម និងធំជាងគេទី ៩ បើគិតតាមយុគភាពនៃអំណាចទិញ។ បើ​និយាយ​ពី​ទ្រព្យ​សម្បត្តិ​សរុប​តាម​គ្រួសារ វា​ជាប់​ចំណាត់​ថ្នាក់​ទី​បួន​នៅលើ​ពិភពលោក។ ប្រទេសបារាំងមានកម្រិតអប់រំ ការថែទាំសុខភាព អាយុសង្ឃឹមរស់ និងការអភិវឌ្ឍមនុស្សខ្ពស់។ បារាំងនៅតែអាចរក្សាតំណែងជាមហាអំណាចមួយបាននៅក្នុងកិច្ចការពិភពលោក ដោយជាសមាជិកអចិន្ត្រៃយ៍មួយក្នុងចំណោមសមាជិកអចិន្ត្រៃយ៍ទាំងប្រាំនៃក្រុមប្រឹក្សាសន្តិសុខអង្គការសហប្រជាជាតិ និងជារដ្ឋអាវុធនុយក្លេអ៊ែរផ្លូវការមួយផងដែរ។ ប្រទេសបារាំងគឺជាសមាជិកស្ថាបនិក និងឈានមុខគេនៃសហភាពអឺរ៉ុប និងតំបន់អឺរ៉ូ ក៏ដូចជាសមាជិកសំខាន់នៃក្រុមប្រាំពីរ (G7) អង្គការសន្ធិសញ្ញាអាត្លង់ទិកខាងជើង (អូតង់ ឬណាតូ) អង្គការសម្រាប់កិច្ចសហប្រតិបត្តិការ និងអភិវឌ្ឍន៍សេដ្ឋកិច្ច (OECD) និង ហ្វ្រង់កូហ្វូនី (Francophonie)។
និរុត្តិសាស្ត្រ
The name "France" comes from the Latin Francia, which means "country of the Franks". There are various theories as to the origin of the name Franks: one is that it is derived from the Proto-Germanic word frankon which translates as javelin or lance as the throwing axe of the Franks was known as a francisca. Another proposed etymology is that in an ancient Germanic language, Frank means free as opposed to slave.
សម័យបុរេប្រវត្តិសាស្ត្រ
The oldest traces of human life (homo) in what is now France date from approximately 1.8 million years ago. Humans were then confronted by a hard and variable climate, marked by several glacial eras which led them to a nomadic hunter-gatherer life. France has a large number of decorated caves from the upper Paleolithic era, including one of the most famous and best preserved: Lascaux (approximately 18,000 BC).
At the end of the last glacial period (10,000 BC), the climate softened and from approximately 7,000 BC, this part of Western Europe entered the Neolithic era and its inhabitants became sedentary. After strong demographic and agricultural development between the 4th and 3rd millennia, metallurgy appeared at the end of the 3rd millennium, initially working gold, copper and bronze, and later iron. France has numerous megalithic sites from the Neolithic period, including the exceptionally dense Carnac stones site (approximately 3,300 BC).
ហ្គូល
In 600 BC, Ionian Greeks, originating from Phocaea, founded the colony of Massalia (present-day Marseille), on the shores of the Mediterranean Sea. This makes it France's oldest city. At the same time, some Gallic Celtic tribes penetrated parts of the current territory of France, and this occupation spread to the rest of France between the 5th and 3rd century BC.
The concept of Gaul emerged at that time; it corresponds to the territories of Celtic settlement ranging between the Rhine, the Atlantic Ocean, the Pyrenees and the Mediterranean. The borders of modern France are roughly the same as those of ancient Gaul, which was inhabited by Celtic Gauls. Gaul was then a prosperous country, of which the southernmost part was heavily subject to Greek and Roman influences. However, around 390 BC, the Gallic chieftain Brennus and his troops made their way to Italy through the Alps, defeated the Romans in the Battle of the Allia, and besieged and ransomed Rome. The Gallic invasion left Rome weakened and the Gauls continued to harass the region until 345 BC, when they entered into a formal peace treaty with Rome. But the Romans and the Gauls would maintain an adversarial relationship for the next several centuries and the Gauls would remain a threat in Italia.