cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
គម្ពីរវិមុត្តិមគ្គ
បកិណ្ណកកថា
វិ        កសិណពណ៌ទាំង៤ជំពូក(វណ្ណកសិណ៤) ជាកសិណល្អជាងគេ ព្រោះថា ដោយអំណាចកសិណពណ៌ ទាំងនេះ យោគីរមែងបានដល់នូវការរួចចាកផុត(វិមោក្ខ) និងឋាន:ជាធំ(អភិភាយតន:)។ កសិណពណ៌ ស (ឱទាតកសិណ) ជាកសិណដ៏លើស ព្រោះវាធ្វើឲ្យមានពន្លឺភ្លឺ និងដោយអំណាចនៃឱទាតកសិណនេះ យោគីរមែងបានសំរេចនូវសភាពមិនរាំងស្ទះនៃចិត្ត។
វិធីទាំង១០យ៉ាង
ចិត្តដែលមិនសកម្ម កើតឡើងព្រោះហេតុ៣យ៉ាងគឺ ព្រោះគ្មានជំនាញគ្រប់គ្រាន់ ព្រោះភាពល្ងង់ខ្លៅ និង ព្រោះពុំមានទីស្ងាត់ស្រួល។ បើចិត្តរបស់យោគីមិនសកម្ម លោកឤចធ្វើចិត្ដឲ្យសកម្មវិញបាន ដោយវិធី២យ៉ាង គឺ៖ ដោយសេចក្តីខ្លាច និងដោយការរីករាយ។
ឈានដែលមានចំណែកនៃការអន់ថយ ការរឹងមាំ គុណវិសេស និងការដឹងច្បាស់
[lvii] Sp. I. 146: យថា បន សរថា សបត្ដិសេនា តិ វុត្ដេ សេនង្គេសុ ឯវ សេនា ឯវ សមុត្ដិ ឯវំ ឥធ បញ្ចសុ អង្គេសុ យេវ ឈានសម្មុតិ វេទិតព្វា។
បកិណ្ណកកថា
បកិណ្ណកកថាដែលទាក់ទងទៅនឹងអនុស្សតិទាំង១០នេះ មានដូចតទៅ៖  យោគីដែលរំលឹកដល់គុណ របស់ព្រះសម្មាសម្ពុទ្ធទាំងឡាយ ដែលមានក្នុងអតីតកាលនិងអនាគតកាល ហៅថាការបំពេញពុទ្ធានុស្សតិ។ ការរំលឹក ដល់ព្រះបច្ចេកពុទ្ធទាំងឡាយ ក៏មានន័យដូចគ្នានេះដែរ។
៩. រុក្ខមូលិកង្គធុតង្គ
វិ        ភិក្ខុរមែងជៀសវាងសេនាសន:ដែលមានដំបូល មិនមានការថែទាំសត្វចិញ្ចឹម មិនសាងសង់ឬមិនមាន បំណងក្នុងសេនាសន:ដែលមានដំបូល មិនស្វែងរកសេនាសន:ដែលបិទបាំង។ ភិក្ខុបានឃើញនូវទោសនៃ ការឤស្រ័យនៅក្នុងសេនាសន:ដែលមានដំបូល និងឤនិសង្សនៃការសមាទានឤស្រ័យនៅក្រោមដើម ឈើហើយ ក៏សមាទានដូច្នេះថា “ឤត្មាអញលះបង់សេនាសន:មានដំបូលចាប់តាំងពីថ្ងៃនេះតទៅ ហើយ
៦-ទេវតានុស្សតិ
[xxiii] សត្ដលោក សង្ខារលោក  –Cp. Sn.-a. II, 442: សព្វត្ថា បិ វិទិតលោកត្ដា លោកវិទូ សោ ហិ សភាវតោ សមុទយតោ និរោធតោ និរោធូបាយតោ តិ សព្វថា ខន្ធាយតនាទិភេទំ សង្ខារលោកំ អវេទិ ឯកោ លោកោ សព្វេ សត្ដា ឤហារដ្ឋិតិកា ទ្វេ លោកា នាមញ្ច រូបញ្ច តយោ លោកា តិស្សោ វេទនា ចត្ដារោ លោកា ចត្ដារោ ឤហារា បញ្ច លោកា បញ្ចុប្បាទានក្ខន្ធា ឆ លោកា ឆ អជ្ឈត្ដិកានិ ឤយតនានិ សត្ដ លោកា សត្ដ វិញ្ញាណដ្ឋិតិយោ អដ្ឋ លោកា អដ្ឋ លោកធម្មា នវ លោកា នវ សត្ដាវាសា ទស លោកា ទស ឤយតនានិ ទ្វាទស លោកា ទ្វាទសាយតនានិ អដ្ឋារស លោកា អដ្ឋារសធាតុយោ តិ ឯវំ បិ សព្វត្ថា សង្ខារលោកំ អវេទិ; សត្ដានំ ឤសយំ ជានាតិ អនុសាយំ ជានាតិ ចារិតំ ជានាតិ អធិមុត្ដឹ ជានាតិ អប្បរជក្ខេ មហារជក្ខេ តិក្ខិន្ទ្រិយេ ស្វាការេ ទ្វាការេ សុវិញ្ញាបាយេ ទុវិញ្ញាបាយេ ភព្វេ អភព្វេ សត្ដេ ជានាតិ តិ សព្វថា សត្ដលោកំ អវេទិ។
ទុក្ខនិរោធគាមិនីបដិបទាអរិយសច្ច:
បុ        តើអ្វីជាផល(និងជាហេតុ)របស់លោកិយសច្ច:?
ការចូលកាន់ទុតិយជ្ឈាន
ពាក្យថា “សំរេចនិងឤស្រ័យក្នុងទុតិយជ្ឈាន” អធិប្បាយថា យោគីនោះបានសំរេចនូវទុតិយជ្ឈាន ដែលរួចផុតពីអង្គ២ ប្រកបដោយអង្គ២ មានសេចក្ដីល្អ៣យ៉ាង ប្រកបដោយលក្ខណ:១០ប្រការ ព្រមទាំងប្រកប ដោយឤនិសង្ស២៣[ix] ។ នេះជាទិព្វភូមិ ជាបុណ្យ ជាការកើតក្នុងជាន់អភស្សរព្រហ្ម[x] ។ សេចក្ដីនេះ បានអធិប្បាយយ៉ាងពិស្តាររួចមកហើយក្នុងវគ្គពីដំបូង។
អានិសង្សរបស់សីល
[xi] មិនមាននៅក្នុងវិសុ.ទេ
ឤកិញ្ចញ្ញាយតនឈាន
ម៉្យាងវិញទៀត យោគីនោះគិតថា៖ “វិញ្ញាណញ្ចាយតនឈាន ជាឈានមានសភាពគ្រោតគ្រាត ឯ ឤកិញ្ចញ្ញាយតនឈាន មានសភាពផូរផង់”។ យោគីនោះបានឃើញនូវទោសរបស់វិញ្ញាណញ្ចាយតនឈាន និង ឤនិសង្សរបស់អាកិញ្ចញ្ញាយតនឈានហើយ។ អ្វីជាទោសរបស់វិញ្ញាណញ្ចាយតនឈាន? ឈាននេះមានឤកាស ជាសត្រូវជិត។ វិញ្ញាណារម្មណ៍ជាធម៌គ្រោតគ្រាត។ ព្រោះនៅមានឧបាទាន ទើបយោគីនោះពុំឤចបានចំណែក នៃគុណវិសេសបាន។ ឯឤនិសង្សរបស់អាកិញ្ចញ្ញាយតន: គឺស្ថិតនៅលើការយកឈ្នះនូវទោសទាំងអស់នេះបាន។ យោគីនោះកាលបើឃើញទោសរបស់វិញ្ញាណញ្ចាយតន: និងឤនិសង្សរបស់អាកិញ្ចញ្ញាយតន:ហើយ ក៏ឆ្លងផុតពី វិញ្ញាណញ្ចាយតន:យ៉ាងស្ងប់ មិនដើរទៅតាមវិញ្ញាណញ្ចាយតន:នោះទៀតទេ មិនពិចារណាទៀតទេ និងបោះបង់ ចោលនូវវិញ្ញាណញ្ចាយតន:នោះ។ បានឃើញនូវការរួចផុតរបស់អាកិញ្ចញ្ញាយតន:ដូច្នេះហើយ យោគីនោះក៏ ប្រាថ្នានឹងធ្វើឲ្យសំរេចនូវឤកិញ្ចញ្ញាយតន:នោះ និងកាលបើពិចារណារួចហើយ ក៏ឈានផុតវិញ្ញាណសញ្ញាភ្លាម។ ព្រោះឤស្រ័យឤកិញ្ចញ្ញាយតនសញ្ញា ក៏បានសំរេចនូវអប្បនាសមាធិ(ឈាន)។ យោគីនោះបានឈានផុតពី វិញ្ញាណញ្ចាយតន:ដោយអស់រលីងហើយ ក៏គិតថា “ពុំមានអ្វីឡើយ” ហើយក៏ចូលទៅដល់និងឤស្រ័យនៅក្នុង    ឤកិញ្ចញ្ញាយតន: នោះទៅ។
វិធីហ្វឹកហាត់
បុគ្គលមានមោហចរិត មិនងាយហ្វឹកហាត់បានព្រោះលំបាកក្នុងការណែនាំ សម្បូរទៅដោយមោហ:និង វិតក្ក: ព្រមទាំងមិនសូវមានសទ្ធានិងបញ្ញា។
វិធីបដិបត្តិ
១៤-  ឤត្មាអញនឹងជាអ្នកឃើញរឿយៗនូវធម៌ដែលប្រាសចាករាគ: ទើបដកដង្ហើមចូល; ឤត្មាអញនឹង ជាអ្នកឃើញរឿយៗនូវធម៌ដែលប្រាសចាករាគ: ទើបដកដង្ហើមចេញ;
បុគ្គល ១៤ប្រភេទ
ដូច្នេះ បុគ្គលដែលជាអ្នកមានរាគចរិត  បុគ្គលដែលជាអ្នកមានរាគមោហចរិត និងបុគ្គលដែលជាអ្នក មានរាគទោសមោហចរិត ហៅថាបុគ្គលមានរាគចរិត។
កម្មដ្ឋាន៣៨ប្រការ
វិ          - កសិណ១០ បានដល់បឋវីកសីណ, ឤបោកសីណ, តេជោកសីណ, វាយោកសីណ, នីលកសីណ,
បីតកសីណ, លោហិតកសីណ, ឱទាតកសីណ, ឤកាសកសីណ, និងវិញ្ញាណកសីណ[2] ។
បុគ្គល ១៤ប្រភេទ
បុគ្គលដែលមានរាគចរិយាជាប្រចាំហើយដែលរាគ:នោះចេះតែកើនឡើងៗ  ហៅថារាគចរិយា។ ចរិយា ដទៃទៀតក៏គប្បីវែកញែកដោយវិធីនេះផងដែរចុះ។
កម្មដ្ឋាន៣៨ប្រការ
-  អនុស្សតិ១០ បានដល់ពុទ្ធានុស្សតិ ធម្មានុស្សតិ, សង្ឃានុស្សតិ, សីលានុស្សតិ, ចាគានុស្សតិ, ទេវតា នុស្សតិ, មរណនុស្សតិ, កាយគតានុស្សតិ, ឤនាបាណស្សតិ, និងឧបសមានុស្សតិ។
នីលកសិណ
ចប់ នីលកសិណ
បីតកសិណ
បុ       អ្វីគឺ បីតកសិណ? អ្វីគឺការបដិបត្ដិ? អ្វីជាលក្ខណ: ជារស និងជាបទដ្ឋាន? អ្វីជាឤនិសង្ស? យោគីកំណត់ និមិត្ដបានដូចម្តេច?
វិ        ការគិតដែលកើតឡើងព្រោះឤស្រ័យពណ៌លឿងជានិមិត្ដ ហៅថា“បីតកសិណ”។ ការហ្វឹកហាត់ និងការ ស្ងប់នៃចិត្តដោយពុំមានអ្វីមករំខានហៅថាការបដិបត្ដិ។ ការបញ្ជូនចិត្ដទៅរកបីតនិមិត្ដគឺជាលក្ខណ:។ ការ មិនលះបង់ចោលនូវបីតសញ្ញាគឺជារស។ ការគិតដែលមិនរវើរវាយគឺជាបទដ្ឋាន។
អ្វីជាឤនិសង្សរបស់បីតកសិណ? ឤនិសង្សពិសេសដែលកើតពីការបដិបត្ដិបីតកសិណ មាន៥យ៉ាងគឺ៖ យោគីរមែងបានសំរេចនូវការរួចចាកផុតពីវត្ថុដែលស្អាតឆើតឆាយ(សុភវិមោក្ខ) បានទទួលនូវឋាន:ជាធំលើពណ៌ លឿង។ ពិចារណានូវពណ៌លឿងគ្រប់ជំពូកដូចជាពណ៌នៃផ្កាកណិការ[l]ដូច្នោះដែរ។ ដោយការបដិបត្តិបីតកសិណ លោករមែងសម្លឹងឃើញពណ៌លឿងគ្រប់ទីកន្លែង។
លក្ខណ:ផ្សេងៗ នៃសមាធិ
វិ           បានដល់បុគ្គលដែលទទួលបាននូវសមាធិចិត្ត ហើយបានរួចផុតពីបាបធម៌ទាំងពួង។ ចិត្តរបស់បុគ្គលនោះ រីករាយ មានបីតិនៅក្នុងលោកុត្តរសុខ ហើយរស់នៅដោយរីករាយក្នុងធម្មសុខនាជីវិតបច្ចុប្បន្ន។ ដូចនេះ ហើយ ទើបបានជាព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់ត្រាស់សំដែងទុកថា៖ “បុគ្គលធ្វើបីតិឲ្យកើតឡើងអំពីវិវេក ទទួល បាននូវសេចក្តីស្ងប់ ព្រមទាំងសំរេចមគ្គផលបានតាមលំដាប់”។ ព្រះសម្មាសម្ពុទ្ធទ្រង់បានត្រាស់ ចំពោះ​ភិក្ខុ ទាំងឡាយថា៖ “ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ កាលពីដំបូងតថាគតជាអ្នកបួសដែលឤក្រាតកាយ[vi]។ តថាគតធ្លាប់ មិនកំរើកកាយ មិនបើកមាត់ អស់រយ:កាល៧យប់៧ថ្ងៃ។ តថាគតអង្គុយដោយស្ងប់ស្ងាត់ និងប្រកបទៅ ដោយសេចក្ដីសុខ”[vii]។ នេះគឺជាន័យរបស់ “ការរស់នៅយ៉ាងរីករាយក្នុងសេចក្តីសុខ នៃធម៌ក្នុងជីវិតបច្ចុប្បន្ន” តាមគន្លងនៃអរិយសច្ចធម៌។
ឤបោកសិណ
វិ        ការគិតដែលកើតឡើង ព្រោះឤស្រ័យទឹកជានិមិត្ដ ហៅថា“ឤបោកសិណ”។ ការស្ងប់ឈឹ់ងនៃចិត្តដោយ ពុំមានអ្វីមករំខានហៅថាការបដិបត្ដិ។ ការជក់ចិត្ដទៅនឹងឤបោកសិណគឺជាលក្ខណ:។ ការមិនលះបង់ ចោលនូវឤបោសញ្ញាគឺជារស ការគិតដែលមិនរវើរវាយគឺជាបទដ្ឋាន[xlv] ។
លក្ខណ:ផ្សេងៗ នៃសមាធិ
ពាក្យថា “រីករាយក្នុងការសោយនូវឤរម្មណ៍ទាំងឡាយដោយការត្រិះរិះពិចារណា[viii]” មានន័យថា យោគី ដែលបានបំពេញសមាធិ មិនបានទទួលការរុកកួនប៉ះទង្គិចពីឤរម្មណ៍ទាំងឡាយទេ។ យោគីរូបនោះឤច បំពេញ សមាធិបានដោយចិត្តដែលមានសភាពទន់ភ្លន់។  យោគីរូបនោះឤចពិចារណានូវខ័ន្ធ នូវឤយតន: នូវធាតុ ជាដើម បាន។ លោកឤស្រ័យនៅជាសុខ ព្រោះហេតុនេះ ទើបព្រះមានព្រះភាគទ្រង់ត្រាស់ចំពោះភិក្ខុទាំងឡាយថា៖
“ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ អ្នកគប្បីសិក្សាដូច្នេះថា  អ្វីៗទាំងអស់់(ធម៌ទាំងឡាយទាំងពួង) គឺស្ថិតនៅលើចិត្ត[ix]”  អ្នកទាំង ឡាយគប្បីដឹងយ៉ាងដូច្នេះចុះ។
ពាក្យថា “បានទទួលនូវអភិញ្ញាជាលោកិយ:”[x] មានន័យថា យោគីកាលបានសមាធិហើយ ឤចធ្វើឲ្យ ចំរើនឡើងបាននូវឥទ្ធិវិធី(សំដែងរិទ្ធិបាន) ទិព្វសោត(ត្រចៀកទិព្វ) ចេតោបរិយញាណ(កំណត់ដឹ់ងចិត្ដអ្នកដទៃ បាន) បុព្វេនិវាសានុស្សតិញាណ(ដឹងជាតិបាន) និងទិព្វចក្ខុ(ភ្នែកទិព្វ)។ ព្រោះហេតុនេះហើយទើបបានជាព្រះដ៏ មានព្រះភាគទ្រង់ត្រាស់សំដែងថា៖ “បុគ្គលអ្នកមានចិត្ដប្រកបដោយសមាធិ រមែងឤចប្រែរូបកាយរបស់ខ្លួនបាន តាមចិត្ដប្រាថ្នា។ បុគ្គលនោះឤចសម្ដែងឫទ្ធិបានជារូបភាពផ្សេងៗដោយប្រការដូច្នេះឯង[xi] ”។
ឈានដែលមានចំណែកនៃការអន់ថយ ការរឹងមាំ គុណវិសេស និងការដឹងច្បាស់
[lxi] Cp. Ibid. 147. ff
បកិណ្ណកកថា
៤-    “បំពេញឈានដោយប្រាសចាកនីវរណធម៌” គឺយោគីនោះឤចតាំងមាំក្នុងឈានបានគ្រប់ពេល។
[31] Cp. Vis. Mag. 229: យំ បនេតំ អរហន្ដានំ វដ្តទុក្ខសមុច្ឆេទសង្ខាតំ សមុច្ឆេទមរណំ សង្ខារានំ ខណភង្គសង្ខាតំ ខណិកមរណំ រុក្ខោ មតោ លោហំ មតំ តិ ឤទិសុ សម្មុតិមរណញ្ច ន តំ ឥធ អធិប្បេតំ។
៩-កាយគតាសតិ
វិ        កាយនេះប្រៀបដូចជាបាវស្បែកដែលមានប្រហោងជាច្រើន សំរាប់បញ្ចេញវត្ថុមិនស្អាត និងទឹកមូត្រ។ រាង កាយនេះពោរពេញទៅដោយវត្ថុមិនស្អាត និងទឹកមូត្រ។  រាងកាយនេះគឺជាទីប្រមូលផ្ដុំនៃទឹក និង ឤហារ ដែលលេបចូលទៅ ជាទីរួមរបស់សំបោរ ទឹកមាត់ វត្ថុមិនស្អាត និងទឹកមូត្រ។ របស់មិនស្អាត ផ្សេងៗទាំង នេះជ្រាបលេចចេញពីមុខរបួសទាំង៩[48] ។ យោគីគួរលំឤេននឹកដល់លក្ខណ:របស់កាយ ដោយវិធី(ប្រៀប ធៀបទៅនឹង) “ការជ្រាបលេចចេញ” យ៉ាងនេះចុះ។
១០-ឧបសមានុស្សតិ
ចប់ ឧបសមានុស្សតិ
បរិច្ឆេទទី ៣ ធុតានិបរិច្ឆេទ
បុ      ឥឡូវនេះ បើសិនជាយោគី ដែលមានសីលបរិសុទ្ធ ហើយប្រាថ្នានឹងធ្វើកុសលដែលវិសេសឲ្យសម្រេច ហើយប្រាថ្នាចង់បានឤនិសង្សនៃការបដិបត្តិដ៏តឹងតែង ក៏គប្បីពិចារណាដូច្នេះថា “ព្រោះ ហេតុអ្វី ទើបបុគ្គល គួរបានទទួលឤនិសង្សនៃការបដិបត្តិដ៏តឹងតែងទាំងឡាយ”?
ពោជ្ឈង្គ:៧
វិ        យោគីដែលបដិបត្តិពោជ្ឈង្គ:៧បានច្រើន រមែងបានក្នុងខណ:តែមួយនោះនូវបញ្ញាក្នុងមគ្គនិងផលក្នុង វិមុត្តិ។ ដូច្នេះព្រោះការបដិបត្តិពោជ្ឈង្គ:៧បញ្ញានិងវិមុត្តិឈ្មោះថាបុគ្គលបានបំពេញដោយប្រការ ដូច្នេះ[27]។
វិធីទាំង១០យ៉ាង
បើយោគីនោះពិចារណាជាតិ ជរា មរណ: និងអបាយទាំង៤ហើយ សេចក្ដីខ្វាយខ្វល់និងសេចក្ដីចង្អៀត ចង្អល់ក្នុងចិត្តដែលកើតមកពីសេចក្តីខ្លាច រមែងកើតឡើងក្នុងចិត្តរបស់យោគី [xxv]។ បើយោគីចំរើនពុទ្ធានុស្សតិ ធម្មានុស្សតិ សង្ឃានុស្សតិ សីលានុស្សតិ ចាគានុស្សតិ និងទេវតានុស្សតិ យោគីនឹងបានឃើញឤនិសង្សដែល កើតពីឤរម្មណ៍ទាំងនោះ ហើយរមែងរីករាយ។
បកិណ្ណកកថា
នៅក្នុងទីនេះ ដោយឤស្រ័យកសិណ៨ យោគីបានសម្រេចនូវសមាបត្តិ៨ ប្រកបដោយឤការ:១៦ យ៉ាងដូចតទៅ: ១)ប្រាថ្នានឹងស្នាក់នៅកន្លែងណាក៏នៅបានតាមដែលចិត្ដចង់; ២)បំពេញឈានបានតាមប្រាថ្នា;  ៣)បំពេញឈានបានគ្រប់ពេលដែលចង់; ៤)បំពេញឈានដោយប្រាសចាកនីវរណធម៌; ៥)បំពេញឈានឡើង ទៅតាមលំដាប់;   ៦)បំពេញឈានចុះទៅតាមលំដាប់; ៧)បំពេញឈានឡើងនិងចុះទៅតាមលំដាប់; ៨)បំពេញ ឈានដោយឡែកៗពីគ្នា; ៩)បំពេញឈានដោយព្រមៗគ្នា; ១០)បំពេញឈានដោយរំលងឈានដែលជា កណ្តាល; ១១)បំពេញឈានដោយកំរិតនូវអង្គឈ្គាន; ១២)បំពេញឈានដោយកំរិតនូវឤរម្មណ៍; ១៣)បំពេញឈានដោយ កំរិតទាំងអង្គឈាននិងទាំងឤរម្មណ៍; ១៤)បំពេញឈានដោយកំណត់នូវអង្គឈាន; ១៥)បំពេញ ឈានដោយ កំណត់នូវឤរម្មណ៍; ១៦)បំពេញឈានដោយកំណត់ទាំងអង្គនិងទាំងឤរម្មណ៍។
៩-កាយគតាសតិ
ចប់ កាយគតាសតិ
ការចូលកាន់ទុតិយជ្ឈាន
ម៉្យាងទៀត ក្រោយពីការចេញចាកឈានដែលគ្រោតគ្រាតថ្នាក់ទាបហើយ យោគីរមែងបានសំរេច នូវឈាន ដែលហ្មត់ហ្មងនិងខ្ពស់ជាង ហើយនិងធ្វើឲ្យឈានថ្នាក់ទាបនោះរលត់បាត់ទៅ។
ឈានដែលមានចំណែកនៃការអន់ថយ ការរឹងមាំ គុណវិសេស និងការដឹងច្បាស់
[lviii] Vis. Mag,141: តថា ហិ សមាធិ កាមច្ឆន្ទស្ស បដិបក្ខោ បីតិ ព្យាបាទស្ស វិតក្កោ ថីនមិទ្ធស្ស សុខំ ឧទ្ធច្ចកុក្កុច្ចស្ស វិចារោ វិចិកិច្ឆាយា តិ បេដកេ វុត្ដំ (ប៉ុន្ដែមិនមាននៅក្នុងព្រះត្រៃបិដកទេ)
ចតុត្ថជ្ឈាន
ឥឡូវនេះឤចក្តីនឹងពិចារណាពីទោសរបស់តតិយជ្ឈាន ដូចតទៅ៖
លក្ខណ:៧ប្រការរបស់ចរិយា
បុគ្គលទោសចរិត គួរគ្រងចីវរដោយការប្រុងប្រយ័ត្ន ចីវរគួរតែបោកគក់ឲ្យស្អាត  និងប្រើពណ៌ដែល ឆើតបន្តិច។ គប្បីគ្រងចីវរជាបរិមណ្ឌល។
សរុបចតុក្ក: ន័យទី៥
[xxxvi] J. V, 253: ក្នុងវិសុទ្ធិមគ្គពុំបាននិយាយថាការបរិភោគទាំង៤នេះ យោងទៅតាមបូរាណាចារ្យ ដូចក្នុងវិមុត្តិមគ្គនេះទេ។ [i]មិនមានក្នុងវិសុទ្ធិមគ្គ
៤-សីលានុស្សតិ
វិ        ឤស្រ័យដោយគុណ បុគ្គលរំលឹកដល់សីលបរិសុទ្ធ។ អនុស្សតិនេះ គឺការដែលមានសតិចូលទៅតាំងមាំ និងជា សម្មាសតិ។ បណ្ឌិតគប្បីយល់ពីសីលានុស្សតិដោយប្រការដូចពោលមកនេះចុះ។ ការស្ងប់នៃចិត្ត ក្នុង (សីលានុស្សតិ)នោះដោយពុំមានអ្វីមករំខានគឺការបដិបត្ដិ។ ការមានសតិនៅជាប់ជាមួយនឹង គុណូបការ: របស់សីលគឺជាលក្ខណ:។ ការគោរពគឺជារស។ ការកោតសរសើរដល់បរមសុខ ដែលកើតអំពី សីលគឺជាបទដ្ឋាន។
តតិយជ្ឈាន
បុ       ព្រោះហេតុអ្វី ទើបលោកសំដែងសតិនិងសម្បជញ្ញ:ទុកក្នុងតតិយជ្ឈាន តែមិនសំដែងទុកក្នុងទុតិយជ្ឈាន និងបឋមជ្ឈាន?
សេចក្តីពន្យល់ (អត្ថៈ) របស់សីល
បុ        សីលមានន័យដូចម្ដេច?
កិច្ចរបស់អ្នកដែលទើបនឹងចាប់ផ្ដើមសិក្សា
យោគីគប្បីពឹងពាក់ឤស្រ័យលើគ្រូឤចារ្យគ្រប់រឿងទាំងអស់ មិនគប្បីមើលងាយលោក និងត្រូវស្តាប់ បង្គាប់លោក ឲ្យដូចជាកូនប្រសារស្រីដែលទើបរៀបការថ្មីៗត្រូវគោរពឱនលំទោនចំពោះម្ដាយក្មេកដូច្នោះដែរ។ បើបុគ្គលឃើញភិក្ខុដទៃខ្វះខាតនូវចីវរឬគិលានភេសជ្ជៈ បុគ្គលក៏គប្បីចាត់រកវត្ថុដែលខ្វះខាតនោះប្រគេនទៅលោក តាមការគួរ។
៧-ឤនាបាណស្សតិ
វិ        “ឤន:” គឺខ្យល់ដង្ហើមដែលចូលមក។ “ឤបាណ:” គឺខ្យល់ដង្ហើមដែលចេញទៅ។ ការទទួលដឹងនូវខ្យល់ ដង្ហើមចូលនិងខ្យល់ដង្ហើមចេញនេះ គឺជាការកំពុងមានសតិ ជាសតិ និងជាសម្មាសតិ។ ការស្ងប់នៃ់ចិត្តក្នុង (សតិ)នោះដោយពុំមានអ្វីមករំខានគឺជាការបដិបត្ដិ។ ការធ្វើឲ្យសញ្ញាដែលទាក់ទងទៅនឹងខ្យល់ដង្ហើមកើត ឡើងគឺជាលក្ខណ:។ ការយកចិត្ដទុកដាក់ទៅនឹងកន្លែង(ដែលខ្យល់ប៉ះ) គឺជារស។ ការបណ្ដេញចេញនូវ វិតក្ក:គឺជាបទដ្ឋាន។
៦-ទេវតានុស្សតិ
សោ ឥទំ ទុក្ខន្ដិ យថាភូតំ អព្ភញ្ញាសឹ អយំ ទុក្ខសមុទយោតិ យថាភូតំ អព្ភញ្ញាសឹ អយំ ទុក្ខនិរោធោតិ យថាភូតំ អព្ភញ្ញាសឹ អយំ ទុក្ខនិរោធគាមិនី បដិបទាតិ យថាភូតំ អព្ភញ្ញាសឹ; ខីណា ជាតិ នាបរំ ឥត្ថត្ដាយាតិ អព្ភញ្ញាសឹ។ អយំ ខោ មេ អគ្គិវេស្សន រត្ដិយា បច្ឆិមេ យាមេ តតិយា វិជ្ជា អធិគតា អវិជ្ជា វិហតា វិជ្ជា ឧប្បន្នា តមោ វិហតោ ឤលោកោ ឧប្បន្នោ យថា តំ អប្បមត្ដស្ស ឤតាបិនោ បហិតត្ដស្ស វិហរតោ។
១. បង្សុកុលិកង្គធុតង្គ
បុ​           សំពត់បង្សុកូលមានប៉ុន្មានប្រភេទ? អ្នកណាជាអ្នកសមាទាន[iii]? អ្នកសមាទានដាច់ធុតង្គនេះ របៀបណា?
អធិប្បាយធុតង្គ១៣ ដោយសង្ខេប
បុ            តើអ្វីទៅជាគុណរបស់បង្សុកុលិកង្គ:?
ឤលោកសិណ
[xxx] Vbh. 425:  ចតុត្ថំ ឈានំ ភាវេតា……អប្បេកច្ចេ អសញ្ញសត្ដានំ ទេវានំ សហវ្យតំ ឧប្បជ្ជន្ដិ… អសញ្ញសត្ដានំ ច វេហប្ជលានញ្ច ទេវានំ កិត្ដកំ ឤយុប្បមាណំ? បញ្ច កប្បសតានិ (តាមបាលីនេះ គប្បីឤនថា ៥០០ កប្ប ដូច្នេះ មានកំហុសនៅក្នុងច្បាប់ ភាសាចិន)។
បដិច្ចសមុប្បាទឧបាយ
វិ        បុគ្គលឤចនឹងដឹងវិធីនិងលក្ខណ:ដែលមានអវិជ្ជាជាបច្ច័យឲ្យកើតសង្ខារជាដើមបាន តែបុគ្គលអ្នកដែល រួចផុតហើយ រមែងឤចយល់ច្បាស់បាននូវនាទី លក្ខណ: និងធម្មជាតិរបស់បដិច្ចសមុប្បាទបាន ដោយ មិនបាច់ឤស្រ័យអ្នកដទៃប្រាប់ឡើយ។ សភាវ:ទាំងនេះហើយដែលធ្វើឲ្យបដិច្ចសមុប្បាទនេះជាធម្មជាតិ ដែលមានអត្ថ:ដ៏ជ្រៅទូលាយ[73]។
បកិណ្ណកកថា
វិ        គឺ សទ្ទនិរោធ: វិបល្លាសសញ្ញា វុដ្ឋានំ សមតិក្កម: ឧបចារ: វិតក្ក: វេទនា វិចិកិច្ឆា។
៩-បុឡុវកសញ្ញា
“យោគីកំណត់និមិត្តបានយ៉ាងដូចម្តេច”? នេះ គឺដូចគ្នាទៅនឹងអត្ថន័យដែលបានសំដែងទុកដោយ ពិស្តារ ពីខាងដើមរួចមកហើយ។
៨-មរណនុស្សតិ
ការបាត់បង់បុត្រដែលជាទីស្រឡាញ់របស់ខ្លួន ឈ្មោះថាមរណនុស្សតិដែលពាក់ពន្ធ័ទៅដោយទុក្ខ កង្វល់។ សេចក្តីស្លាប់យ៉ាងទាន់ហន់របស់បុត្រដែលជាទីស្រឡាញ់របស់ខ្លួន ឈ្មោះថាមរណនុស្សតិដែលពាក់ពន្ធ័ ទៅនឹង សេចក្តីខ្លាច។ ការដែលអ្នកដុតខ្មោចរំលឹកដល់សេចក្តីស្លាប់ ឈ្មោះថាមរណនុស្សតិដែលពាក់ពន្ធ័ទៅ ដោយ ឧបេក្ខា។ បុគ្គលកាលបើរំលឹកដល់ធម្មជាតិរបស់ពិភពលោក ហើយក៏កើតនូវសេចក្តីធុញទ្រាន់ ឈ្មោះថាមរណ នុស្សតិដែលពាក់ពន្ធ័ទៅដោយបញ្ញា។ ក្នុងទីនេះ យោគីមិនគួរបដិបត្តិមរណនុស្សតិដែលពាក់ពន្ធ័ទៅដោយទុក្ខ កង្វល់ សេចក្តីខ្លាច ឬឧបេក្ខាទេ ព្រោះការចំរើននូវមរណនុស្សតិទាំងអស់នេះ មិនឤចកំចាត់នូវទុក្ខបានឡើយ។ សេចក្ដីទុក្ខជាវត្ថុដែលឤចកំចាត់បានព្រោះឤស្រ័យតែការបដិបត្តិ មរណនុស្សតិដែលពាក់ពន្ធ័ ដោយបញ្ញាតែ ប៉ុណ្ណោះ។
ចតុក្ក: ន័យទី៥
បុ          “ការពិចារណានូវអ្វីដែលគួរលះបង់” ដូចម្ដេច?
ឤកិញ្ចញ្ញាយតនឈាន
ពាក្យថា “ដោយអស់រលីង” គឺពុំមាននៅសល់អ្វី។ ពាក្យថា “ឈានផុតពីវិញ្ញាណញ្ចាយតន:” បានដល់ ការ ទៅផុតពីវិញ្ញាណនេះ។ នេះហៅថា “ឈានផុតដោយអស់រលីងពីវិញ្ញាណញ្ចាយតន:”។ ពាក្យថា “ពុំមានអ្វី ឡើយ” មានន័យថា យោគីនោះមិនបដិបត្តិ(វិញ្ញាណញ្ចាយតនឈាន)ទៀតទេ។ មិនបានកំណត់ដល់(វិញ្ញាណញ្ចាយតន ឈាន) ទៀតទេ ចេញផុតពីនិងឈានផុតពីវិញ្ញាណញ្ចាយតន:នោះហើយ និងឃើញតែ “ពុំមានអ្វីឡើយ” តែប៉ុណ្ណោះ។ បណ្ឌិតគប្បីជ្រាបពី “ពុំមានអ្វីឡើយ” (ឤកិញ្ចញ្ញាយតន:) ដូច្នេះចុះ។ ពាក្យថា “ឤយតន:” មាន វិនិច្ឆ័យថា ចិត្តនិងចេតសិកដែលចូលទៅដល់ភាព “ពុំមានអ្វីឡើយ” នេះឯង ហៅថាឤកិញ្ចញ្ញាយតន:។ អ្វីទៅគឺ ភាព “ពុំមានអ្វីឡើយ”? គឺសភាវ:ដែលពុំមានធម្មជាតិនៃវិញ្ញាណ និងជាសភាវ:ទទេ(សុញ្ញ:)។ ឤកិញ្ចញ្ញាយតន: នេះ លោកប្រាប់ថា “ពុំមានកាន់ឬជាប់នូវអ្វីឡើយ”។ ពាក្យថា “ចូលដល់អាយតន:” បានដល់ការបានសំរេចនូវ ឤកិញ្ចញ្ញាយតនឈាន។ ពាក្យថា “ចូលដល់និងឤស្រ័យនៅ” គឺយោគីនោះបានសំរេចនូវឤកិញ្ចញ្ញាយតន ឈាន ឆ្លងផុតពីវិញ្ញាណារម្មណ៍ ធ្វើអង្គ៣ អំពើជាកុសល៣ លក្ខណ:១០ ឲ្យបរិបូណ៌ឡើង និងប្រកបដោយ ឤនិសង្ស២២ ហើយក៏ឤស្រ័យនៅដោយស្ងប់ សោយផលដែលកើតចេញពីការបំពេញឈាន។ ព្រោះគុណសម្បត្តិ ទាំងនេះ យោគី នោះនឹងទៅកើតក្នុងឤកិញ្ចញ្ញាយតនភូមិ។  ប្រការនេះ លោកបានសំដែងទុកយ៉ាងបរិបូណ៌រួច ហើយពីខាងដើម។ ឤនិសង្សរបស់ការបំពេញឤកិញ្ចញ្ញាយតនឈាន មានដោយប្រការដូចនេះ៖ បុគ្គលអ្នកបាន បំពេញ ឤកិញ្ចញ្ញាយតនឈាន ក្រោយពីមរណ:ទៅនឹងទៅកើតក្នុងឤកិញ្ចញ្ញាយតនភូមិ មានឤយុប្រមាណ ៦០០០កប្ប[xxxviii]។
ចប់ ឤកិញ្ចញ្ញាយតន:
នេវសញ្ញានាសញ្ញាយតនឈាន
ឤចក្តីនឹងពិចារណានូវទោសរបស់ ឤកិញ្ចញ្ញាយតន: ដូចតទៅ៖
យោគីនោះ កាលបើបាននូវភាពស្ទាត់ជំនាញក្នុងការបំពេញឤកិញ្ចញ្ញាយតនឈានហើយ ក៏ប្រាថ្នានឹង ធ្វើឲ្យនេវសញ្ញានាសញ្ញាយតនឈានកើតឡើង នឹងកន្លងផុតពីឤកិញ្ចញ្ញាយតន:នោះ។ យោគីនោះគិតថា៖ “ឤកិញ្ចញ្ញាយតនឈាន ជាឈានមានសភាពគ្រោតគ្រាត ឯនេវសញ្ញានាសញ្ញាយតនឈាន ជាឈានមានសភាព ផូរផង់”។ ហើយយោគីនោះ ក៏បានឃើញនូវទោសរបស់អាកិញ្ចញ្ញាយតនឈាន និងឤនិសង្សរបស់នេវសញ្ញានា សញ្ញាយតនឈានហើយ។ អ្វីជាទោសរបស់ឤកិញ្ចញ្ញាយតនឈាន? ឈាននេះមានវិញ្ញាណជាសត្រូវជិត ប្រកប ដោយសញ្ញាដ៏គ្រោតគ្រាត ដូច្នេះហើយទើបគួរឲ្យខ្ពើមរអើម។ ព្រោះនៅមានឧបាទាន ទើបយោគីនោះពុំឤចបាន ចំណែកនៃគុណវិសេសបាន។ ឯឤនិសង្សរបស់នេវសញ្ញានាសញ្ញាយតន: គឺស្ថិតនៅលើការយកឈ្នះនូវទោស ទាំង អស់នេះបាន។ ម៉្យាងទៀត សញ្ញា គឺជាជំងឺ ជាបូស ជាបន្លា។ ការមិនមានសញ្ញា ជាធម៌ល្អ ធម៌ស្ងប់ និងជាធម៌ ប្រណីត។ យោគីឃើញនូវនេវសញ្ញានាសញ្ញាយតន:យ៉ាងនេះឯង។ បានឃើញនូវឤកិញ្ចញ្ញាយតន: បានចូល ដល់និងពិចារណានូវឤកិញ្ចញ្ញាយតន:នោះហើយ យោគីនោះក៏បដិបត្តិនូវឈានផ្សេងទៀត ដោយធ្វើំឲ្យការស្ងប់ កើតឡើង ដោយប្រាសចាកឤកិញ្ចញ្ញាយតន:។ ដោយចំរើនកម្មដ្ឋានយ៉ាងនេះ យោគីនោះក៏ឆ្លងផុតពីឤកិញ្ចញ្ញា យតនសញ្ញា ហើយមិនយូរប៉ុន្មាន ក៏បានដល់នូវអប្បនាសមាធិនៅក្នុងនេវសញ្ញានាសញ្ញាយតន:។
លក្ខណ:ផ្សេងៗ នៃសមាធិ
ពាក្យថា “បានសំរេចនូវមគ្គផល[xii]”  មានន័យថា ព្រះយោគីដែលជាអ្នកមានចិត្ដជាសមាធិ ទោះបីជាមិន ទាន់បានសំរេចឋាន:ជាព្រះអសេក្ខបុគ្គល(បានដល់ព្រះអរហន្ដ)ក្តី ក៏មិនធ្លាក់ទៅរកឋាន:ថោកទាបជាដាច់ខាត(អវីនិ បាតិក:) បុគ្គលរមែងបានទទួលផលដែលជាសុខព្រោះឤស្រ័យសមាធិ រមែងបានសំរេចរូបឈាន អរូបឈាន និងមគ្គផល ក៏ព្រោះសមាធិ។ ព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់ត្រាស់សំដែងថា៖ “បុគ្គលអ្នកបានចំរើនបឋមជ្ឈាន សូម្បីតែ បន្ដិចបន្ដួចក្ដី ក៏រមែងឤចចូលបានទៅដល់ឋាន:ជាបរិវារនៃព្រហ្មបាន។ អ្នកដែលបានសំរេចរូបឈាន និងអរូប ឈានទាំងអស់នេះ រមែងទៅកើតនៅក្នុងព្រហ្មលោកទាំងនោះបាន”[xiii] ។ ឤនិសង្សទាំង៤ប្រការនេះ កើតឡើង បានដោយសារសមាធិ ដូចដែលបានពោលមកដូច្នេះឯង។
ឤបោកសិណ
ឤនិសង្សពិសេសដែលកើតចេញពីការបដិបត្ដិឤបោកសិណមាន៥យ៉ាងគឺ៖  យោគីនោះឤចជ្រែកចុះ ទៅ ក្នុងដី និងចេញពីដីមកវិញបានដោយស្រួល; ឤចអង្រន់ប្រាសាទ ភ្នំ ឬផែនដីឲ្យរញ្ផួយបាន; ឤចធ្វើឲ្យភ្លៀង ធ្លាក់ក៏​បាន; ឤចធ្វើឲ្យទឹកហូរចេញពីរាងកាយរបស់ខ្លួ់នបាន និងឤចធ្វើឲ្យទឹកនោះប្រាកដឡើងដូចជាមហា សមុទ្រក៏បាន។ ឤនិសង្សដទៃទៀតរបស់អាបោកសិណ ដូចគ្នាទៅនឹងឤនិសង្សរបស់បឋវីកសិណដែរ។ បុគ្គល ដែលបដិបត្តិឤបោ កសិណដោយល្អ រមែងមើលឃើញទឹកគ្រប់ទីកន្លែង។
នេវសញ្ញានាសញ្ញាយតនឈាន
ឥឡូវនេះ ឤចក្តីនឹងបង្ហាញអំពីនេវសញ្ញានាសញ្ញាយតន ដូចតទៅ៖
ឤបោកសិណ
“យោគីកំណត់និមិត្ដបានដូចម្តេច”? យោគីដែលយកឤបោកសិណមកបដិបត្ដិ ប្រកាន់យកនិមិត្ដក្នុងទឹក មានដូចជាទឹកដែលនៅតាមធម្មជាតិ ឬទឹកដែលបានចាត់ត្រៀ់មទុកជាដើម។ ក្នុងទីនេះ យោគីដែលមានបទ ពិសោធន៍ ក្នុងការបដិបត្តិឤបោកសិណ ឤចប្រកាន់យកឤបោនិមិត្ដក្នុងកន្លែងដែលពុំមានទឹកក៏បាន ឬកន្លែង ដែលឤចសម្លឹង ឃើញទឹកក្នុងទីផ្សេងៗក៏បាន ដូចជាក្នុងអណ្តូង ក្នុងឆ្នាំង ក្នុងស្រះ ក្នុងស្ទឹង ក្នុងបឹង ឬត្រពាំង ជាដើម។ យោគីឤច មើលនិមិត្ដនោះក្នុងទីដែលខ្លួនប្រាថ្នា និងឤចធ្វើឲ្យឧទកបដិភាគនិមិត្ដកើតឡើងបាន។ យោគីដែលមានបទពិសោធន៍ ក្នុងការបដិបត្តិ មិនដូចជាយោគីដែលទើបតែបដិបត្ដិ ដែលត្រូវកំណត់និមិត្ដក្នុងទី ដែលចាត់ត្រៀមទុកជាមុន គឺលោកមិនឤចបដិបត្តិឤបោកសិណឲ្យបានស្ទាត់ក្នុងកន្លែងដែលពុំបានចាត់ត្រៀម ទុកទេ។  ដូចនេះ យោគីដែលថ្មីក្នុងការ បដិបត្ដិ ជាគ្រាដំបូងគប្បីរកទីដែលស្ងាត់ដូចជានៅក្នុងវត្ត ឬក្នុងល្អាងភ្នំ ឬក្រោមដើម ឈើដែលមិនងងឹតហួសពេក និងជាទីដែលព្រះឤទិត្យមិនចាំងចូលភ្លឺពេក។ ស្ថានទីនោះ គួរជាទី ដែលពុំមានល្អង ធូលី ឬខ្យល់ និងជាទីដែលពុំមាន មូស របោម និងឧបសគ្គផ្សេងៗទៀត។ ក្នុងទីស្ថានដូច្នេះ យោគី គប្បីបង្កប់បាត្រ ឬភាជន៍ទឹកក្នុងដីដែលស្អាតឲ្យស្មើ នឹងគែមបាត្រ ឬភាជន៍ទឹកនោះ។ ចម្ងាយទៅកាន់ភាជន៍ នោះគួរមានប្រវែងប្រមាណមួយជួរនឹម ហើយទឹកនោះគួរតែ ជាទឹកភ្លៀង ដែលស្អាតនិងពុំមានពណ៌ផ្សេងទៀតមក លាយឡំឡើយ។ គប្បីដាក់ទឹកឲ្យពេញមាត់ភាជន៍។ ក្នុងទីនេះ យោគីគប្បីកំណត់អាបោសញ្ញា និងកំណត់នូវនិមិត្ដ ដោយវិធី៣យ៉ាង គឺដោយការសម្លឹងមើលដោយស្មើៗ ដោយឈ្លាសវៃ និងដោយការកំចាត់នូវអ្វីដែលមករំខាន។ ក្រៅពីនេះ បាន ពិពណ៌នារួចមកហើយនៅក្នុងុបឋវីកសិណ និងនេវសញ្ញានាសញ្ញាយតន:។
សេចក្ដីឧបមាទៅនឹងស្រះទឹក
ពាក្យថា“ទិព្វភូមិ” មានន័យថា យោគីនោះនៅក្នុងភូមិដែលហួសពីភូមិរបស់មនុស្ស ព្រោះបីតិនិងសុខ: ដែលកើតពីសមាធិ។ ដូច្នេះឯងទើបបានជាហៅថាទិព្វភូមិ។ ព្រោះហេតុនេះ ទើបព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់ត្រាស់ទៅ កាន់ភិក្ខុទាំងឡាយថា៖ “ឧបមាដូចជាទឹកស្រះដែលមានទឹកផុស ស្រះនោះពុំដែលមានទឹកហូរចូលមកពីទិសទាំង៤ ទេ ពុំដែលមានភ្លៀងបង្អុរចុះមកទេ មានតែទឹកថ្លាឆ្វង់ដ៏ត្រជាក់ដែលផុសឡើងពីក្នុងស្រះមកពេញប្រៀប និងហៀរ ចេញទៅក្រៅស្រះដ៏ឆ្ងាយយ៉ាងណាម៉ិញ  បីតិនិងសុខ:ដ៏ត្រជាក់និងបរិសុទ្ធដែលផុសឡើងចេញពីសមាធិនោះ ក៏ ជ្រួតជ្រាបពោរពេញទៅទាំងរាងកាយនិងចិត្តរបស់ភិក្ខុ[xi]យ៉ាងនោះដែរ។ បីតិដែលកើតចេញពីសមាធិ ហើយជ្រួត ជ្រាបពោរពេញទាំងរាងកាយនិងចិត្ដ មានសេចក្ដីឧបមាយ៉ាងនេះឯង។
បកិណ្ណកកថា
៥-    “បំពេញឈានឡើងទៅតាមលំដាប់” គឺយោគីនោះចូលទៅកាន់បឋមជ្ឈានជាដំបូង ហើយចូលទៅកាន់ ឈានដែលនៅលើជាបន្ដបន្ទាប់ រហូតដល់នេវសញ្ញានាសញ្ញាយតនឈាន។
៦-វិក្ខិត្តកសញ្ញា
“យោគីកំណត់និមិត្តបានយ៉ាងដូចម្តេច”? គឺយោគីប្រមូលអវយវ:ដែលរាយប៉ាយនោះ យកមករួបរួម ទុកជា មួយគ្នា ដោយដាក់ឲ្យនៅឆ្ងាយពីមួយទៅមួយប្រហែលជា២ធ្នាប់។ ដោយការរួបរួមអវយវ:ទាំងអស់យ៉ាង នេះ យោគីក៏ កំណត់នូវវិក្ខិត្តកនិមិត្ដបាន។ នេះជាវិធីកំណត់និមិត្ត ឯពាក្យដែលសល់ពីនោះ បានសំដែងទុកក្នុងវគ្គ ខាងដើមដោយ ពិស្តារហើយ។
ការចូលកាន់ទុតិយជ្ឈាន
បុ         ការរម្ងាប់ទៅនៃវិតក្ក:និងវិចារ: គឺសភាពដែលប្រាសចាកនូវវិតក្ក:និងវិចារ:។ ការរម្ងាប់ទៅនៃវិតក្ក:និង វិចារ: មាន២ប្រភេទមែនឬទេ? ចុះព្រោះហេតុអ្វី ទើបលោកសំដែងទុកជា២ប្រភេទ?
២-វិនីលកសញ្ញា
វិ        ក្រោយពីស្លាប់ទៅបាន១យប់ ២យប់ ៣យប់ក្ដី រាងកាយតែងតែហើរពណ៌ និងមានពណ៌ផ្សេងលេចចេញ មកដូចជាពណ៌ខៀវចាស់ នេះជានិមិត្ដដែលមានពណ៌ហើរ។ និមិត្ដដែលមានពណ៌ហើរនេះ ហៅថានិមិត្ដ ខៀវ។ ការយល់អំពីរឿងនេះដោយបញ្ញាដ៏ត្រឹមត្រូវ ហៅថាវិនីលកសញ្ញា[vi] ។ ការស្ងប់នៃចិត្តក្នុងនិមិត្ដនោះ ដោយពុំមានអ្វីមករំខានហៅថាការបដិបត្ដិ។ ការពិចារណានិមិត្ដខៀវគឺជាលក្ខណ:។ ការសំគាល់ថាជាវត្ថុ មិនគួរឲ្យពេញចិត្តជារស។ ការគិតដែលទាក់ទងទៅនឹងការមិនស្ថិតស្ថេរជាបទដ្ឋាន។ ឯឤនិសង្សរបស់ វិនីលកសញ្ញា ដូចុគ្នាទៅនឹងឤនិសង្សរបស់ឧទ្ធុមាតកសញ្ញាដែរ។ ឯវិធីកំណត់និមិត្ត ក៏បានសំដែងទុក យ៉ាង ពិស្តារក្នុងវគ្គខាងដើមហើយ។
បកិណ្ណកកថា
១-    “ប្រាថ្នានឹងស្នាក់នៅកន្លែងណា ក៏នៅបានតាមដែលចិត្ដចង់” បានន័យថា យោគីនោះទោះជានៅក្នុងភូមិ ឬនៅក្នុងព្រៃក្ដី ក៏នៅបានតាមតែការចូលចិត្ត ហើយក៏ចូលទៅកាន់ឈាន។
វិធីទាំង១០យ៉ាង
៨) ដោយធ្វើចិត្តឲ្យរឹងមាំនិងស្ងប់ស្ងាត់: ឧបចារសមាធិបរិបូណ៌បានដោយកម្ម២យ៉ាងគឺ៖  ដោយកំចាត់នូវ នីវរណ:ទាំងឡាយ ចិត្ដក៏រឹងមាំ។ ឬព្រោះចំរើនសមាធិដោយពិចារណាបឋវីកសិណដែលរៀបចំទុកហើយ ចិត្តក៏ រឹងមាំ។ ក្រោយយោគីបានដល់នូវភាពស្ងប់ហើ់យ មានធម៌២យ៉ាងដែលត្រូវលះបង់ចោលគឺ ធម៌ដែលជាហេតុនាំ ឲ្យកើតការមិនយកចិត្តទុកដាក់ និងធម៌ដែលធ្វើឲ្យកើតជំនាញត្រឹមតែថ្នាក់កណ្តាល។
៦-ទេវតានុស្សតិ
[xxv] Cp. Sn.-a. II, 443: វិចិត្រេហិ វិនយនូបាយេហិ បុរិសទម្មេ សារេតិ តិ បុរិសទម្មសារថិ
បកិណ្ណកកថា
[2] S. V, 316: ឤនាបានសតិសមាធិស្ស ភិក្ខវេ ភាវិតត្ដា ពហុលីកតត្ដា នេវ កាយស្ស ឥញ្ផិតត្ដំ វា ហោតិ ផន្ទិតត្ដំ វា ន ចិត្ដស្ស ឥញ្ផិតត្ដំ វា ហោតិ ផន្ទិតត្ដំ វា។
ចរិតទាំង១៤ បំព្រួញមកនៅត្រឹមតែ៧
បុគ្គល១៤ ឤចបំព្រួញចុះមកនៅតែ៧ប្រភេទដូចតទៅ៖
ឈានដែលមានចំណែកនៃការអន់ថយ ការរឹងមាំ គុណវិសេស និងការដឹងច្បាស់
[lix] Cp. Vis. Mag. 147: បឋមស្ស ឈានស្ស បដិបទា វិសុទ្ធិ ឤទិ ឧបេក្ខានុព្រូហណា មជ្ឈេ សម្បហំសនា បរិយោសានំ។
អធិប្បាយធុតង្គ១៣ ដោយសង្ខេប
វិ        គឺការលះបង់មិនគង់នៅក្នុងទីដែលមានការបិទបាំង។
១០-ឧបសមានុស្សតិ
បុ       អ្វីគឺ “ឧបសមានុស្សតិ”? អ្វីគឺការបដិបត្ដិ? អ្វីជាលក្ខណ: ជារស និងជាបទដ្ឋាន? អ្វីជាឤនិសង្ស? អ្វីជា វិធីបដិបត្ដិ?
ចតុត្ថជ្ឈាន
ឥឡូវនេះ កាលបើយោគីបដិបត្តិក្នុងតតិយជ្ឈាន ហើយបានទទួលនូវភាពស្ទាត់ជំនាញក្នុងឈាននោះ ហើយ ក៏មានសេចក្ដីប្រាថ្នានឹងធ្វើចតុត្ថជ្ឈានឲ្យកើតឡើង និងឈានឲ្យផុតពីតតិយជ្ឈាននោះ លោកក៏គិតថា៖ “តតិយជ្ឈាន នេះមានសភាពគ្រោតគ្រាត ឯចតុត្ថជ្ឈាន(ឈានទី៤)ទើបល្អហ្មត់ហ្មង”។ យោគីនោះសម្លឹងឃើញនូវ ទោសរបស់ តតិយជ្ឈាន និងឤនិសង្សរបស់ចតុត្ថជ្ឈាន។ អ្វីខ្លះដែលជាទោសរបស់តតិយជ្ឈាន? បីតិគឺជាសត្រូវ ដែលនៅជិត។ សម្មាសមាធិដែលមានសុខ: គឺជាសភាពគ្រោតគ្រាត។ ដូច្នេះយោគីនោះមិនឤចសំរេចបាននូវ អភិញ្ញាទេ។ តតិយជ្ឈាននេះមិនមានចំណែកនៃគុណវិសេសទេ។ យោគីសម្លឹងមើលឃើញនូវទោសរបស់ តតិយជ្ឈាននោះដោយ ឤការ:ដូចបានពោលមកនេះ។ ឯឤនិសង្សរបស់ចតុត្ថជ្ឈាន គឺប្រកបដោយការកន្លងផុតនូវ ទោសទាំងឡាយនេះ។
៩-កាយគតាសតិ
-         ក្នុងសប្ដាហ៍ទី៦ ចំណែកប្រកបទាំង៤ កកើតឡើង
សរុបចតុក្ក: ន័យទី៥
[ii] បាបនិម្មូលនេន អវិតិក្កមោ: រហូតមកដល់ពេលនេះ លោកមិនទាន់បានទទួលសីលក្តី ក៏លោកគិតថាលោកបានទទួលរួចហើយ ក៏ចិត្តរបស់លោក មិនមាន ប្រាថ្នានឹងប្រព្រឹត្ដល្មើសឡើយ។
បីតកសិណ
“យោគីកំណត់និមិត្ដបានយ៉ាងដូចម្តេច”? យោគីដែលយកបីតកសិណមកបដិបត្ដិ ឤចកំណត់នូវនិមិត្ដក្នុង ពណ៌លឿងដែលបានចាត់ត្រៀមទុកឬដែលមាននៅតាមធម្មជាតិជាដើម។ យោគី(ដែលមានពិសោធន៍)ឤចកំណត់ មិត្ដបានក្នុងទីដែលមិនចាំបាច់ចាត់ត្រៀមទុកទេ។ យោគីនោះសម្លឹងឃើញពណ៌លឿងរបស់ផ្កាពណ៌លឿង ឬសំពត់ ណ៌លឿងក្នុងគ្រប់ទីកន្លែង មិនថាខ្លួនឯងពេញចិត្តឬមិនពេញចិត្តឡើយ ដូច្នេះហើយទើបបីតបដិភាគ និមិត្ដ កើត ឡើងដល់យោគីនោះ។ រីឯយោគីទើបបដិបត្ដិថ្មីវិញ មានលក្ខណ:ផ្សេងពីនេះ គឺលោកឤចកំណត់និមិត្តបានក្នុង កន្លែងដែលបានកំណត់ទុកទេ មិនឤចកំណត់និមិត្ដក្នុងកន្លែងដែលមិនបានត្រៀមទុកឡើយ។ យោគី តែងធ្វើទៅ តាមអ្វីដែលនឹងនាំឲ្យមានភាពងាយស្រួលដល់ការបដិបត្ដិបីតកសិណ។ យោគីនោះ សាងមណ្ឌល:ទុក លើសំពត់ លើក្ដារបន្ទះ ឬលើជញ្ជាំង ដោយពណ៌លឿងដែលមានលក្ខណ:ដូចជាពណ៌នៃផ្កាកណិការ ជារូប ត្រីកោណឬ ចតុកោណ រួចហើយរុំជុំវិញមណ្ឌលនោះដោយពណ៌មួយផ្សេងទៀត។ យោគីនោះចាត់ត្រៀមបីតនិមិត្ដ ដោយ ប្រការដូច្នេះ។ យោគីកំណត់និមិត្ដដោយវិធី៣យ៉ាងគឺ៖ ដោយការសម្លឹងមើលដោយស្មើៗ ដោយឈ្លាសវៃ និង ដោយការកំចាត់នូវអ្វីដែលមករំខាន។ ក្រៅពីនេះ បានពណ៌នាល្អិតល្អន់រួចហើយ នៅក្នុងុវគ្គមុន។
ប្រភេទរបស់បឋវី (ដី)
ការកសាងមណ្ឌល:កសិណ
បុ          តើ មណ្ឌល: បង្កើតឡើងដោយរបៀបណា?
វិ          បើយោគីប្រាថ្នានឹងបង្កើតកសិណលើផ្ទៃដី ជាដំបូងត្រូវជ្រើសរើសយកកន្លែងណាដែលស្ងាត់ ដូចជាក្នុងវត្ត្ត ក្នុងល្អាង ក្រោមដើមឈើ កន្លែងដែលគេឈប់នៅ កន្លែងដែលប្រក់បាំងគ្មានពន្លឺថ្ងៃជ្រាបចូល ឬនៅលើផ្លូវ ដែលគ្មានមនុស្សដើរ។ នៅគ្រប់ទីកន្លែងដូចដែលបានពោលមកខាងលើនេះ យោគីត្រូវបោសទីកន្លែងនោះ ឲ្យបានស្អាត ពង្រាបឲ្យរាបស្មើ ហើយអង្គុយចំងាយប្រហែលមួយនឹមនង្គ័លពីមណ្ឌល:។ ក្នុងទីកន្លែងទាំង នោះ និងដោយមានដីឥដ្ឋពណ៌អរុណនោះនឹងដៃ យោគីគប្បីរៀបចំកន្លែងឲ្យបានល្អ ដើម្បីនឹងឲ្យនិមិត្ដ កើតឡើង។ យោគីដួសទឹកនិងយកដីនោះមកលាយគ្នាក្នុងភាជន:ក្នុងបរិមាណមួយដ៏ល្មម ហើយរើសស្មៅ ឫសឈើ និងកំទេចកំទីចេញពីដីនោះឲ្យអស់។ គប្បីយកកំណាត់សំពត់មកបោសកន្លែងដែលសំឤត ហើយនោះ ឲ្យរឹតតែស្អាតឡើងថែមទៀត ដោយកុំឲ្យមានធូលីនៅសេសសល់។ គប្បីបិទបាំងកន្លែងអង្គុយ ឲ្យល្អ និងកំចាត់ពន្លឺដែលឤចមករុកកួនចេញឲ្យអស់ និងសាងឤសន:សំរាប់អង្គុយបំពេញកម្មដ្ឋាន។ គប្បី គូររង្វង់មូលឲ្យទៅតាមរបៀប គឺមិនជិតពេកមិនឆ្ងាយពេក ធ្វើរង្វង់មូលនោះឲ្យរាបស្មើ ដោយពុំឲ្យ មានវត្ថុអ្វី ដែលឤចចាត់ទុកថាជាគ្រឿងសំគាល់នៅលើនោះឡើយ។ រួចហើយយកដីល្បាយទឹកដែល គ្មានលាយ ពណ៌អ្វីទាំងអស់ ឬក៏គ្មានលាយពណ៌ជាពិសេសណាមួយនោះ ចេញពីភាជន:មកដាក់ក្នុង រង្វង់នោះ។ គួរយកអ្វីមកឃ្លុំដីល្បាយនោះឲ្យជិត និងថែដោយប្រុងប្រយ័ត្ន រហូតដល់ស្ងួត។ កាលបើដី ល្បាយនោះស្ងួត ហើយក៏ឤចធ្វើការតុបតែងជ្រុងដោយពណ៌ផ្សេងៗទៀតបាន។ រង្វង់មូ់លនោះឤចមាន ទំហំប៉ុនវែក ត្រឡោកដួសបាយ ឬប៉ុនផ្លែគងលោហ: ឤចមានរូបរាងមូលក៏បាន រាងត្រីកោណក៏បាន បួនជ្រុងស្មើក៏បាន ឬបួនជ្រុងទ្រវែងក៏បាន។ ការអធិប្បាយអំពីមណ្ឌល:  គប្បីយល់ដូចដែលបានពោល មកនេះចុះ។
បកិណ្ណកកថា
បើយោគីរំលឹកដល់ធម៌ណាមួយក្នុងបណ្ដាធម៌ទាំងឡាយដែលព្រះពុទ្ធអង្គទ្រង់បានសំដែងទុកនោះហៅ ថាការបំពេញធម្មានុស្សតិ។
កិច្ចរបស់អ្នកដែលទើបនឹងចាប់ផ្ដើមសិក្សា
ពេលកំពុងស្នាក់នៅទីនោះ យោគីនឹងបានទទួលការណែនាំដោយការបង្ហាញនូវខបដិបត្តិ ដែលទាក់ទង ទៅនឹងសីលនិងឤចារ:ដែលមាននៅក្នុងព្រះវិន័យ ដូចជាបុគ្គលគប្បីគ្រងចីវរស្បង់ឲ្យបានរៀបរយល្អ ក្រាបថ្វាយ បង្គំចុះជិតបាទាឤចារ្យ ហើយដើរប្រទក្សិណជុំវិញលោកជាដើម។ បើសិនជានៅក្បែរមាត់ទឹ់ក ទោះជាទឹកនោះ នៅ ក្បែរថ្នល់ឬនៅក្រៅភូមិក្តី បុគ្គលគប្បីចូលទៅរកទីខ្ពស់ណាមួយដែលសមរម្យដើម្បីដំកល់បាត្រ ចីវរ ស្បែកជើង កំសៀវទឹក និងសំពត់ទ្រនាប់(និសីទន:) សំរាប់អង្គុយបដិបត្ដិកិម្មដ្ឋាន។ បុគ្គលមិនគប្បីប្រើទឹកដែលនៅជិតកន្លែង ដែលស្នាក់នោះទេ ហើយបើសិនជាស្រង់ទឹក ក៏មិនគប្បីឲ្យឮសម្លេងឡើយ។ បន្ទាប់ពីស្រង់ទឹកហើយ បុគ្គលគប្បី ស្លៀកស្បង់និងដណ្តប់ចីវរឲ្យបានរៀបរយ ហើយស្ពាយបាត្រនិងសំពត់និសីទន:សំរាប់អង្គុយបដិបត្ដិកិម្មដ្ឋាននៅ លើស្មាខាងស្តាំ មូរសង្ឃាដីឬក៏ពាក់សង្ឃាដីនោះនៅលើស្មា។
សេចក្តីពន្យល់ (អត្ថៈ) របស់សីល
វិ         សីលមានន័យថាត្រជាក់ ប្រសើរបំផុត ទង្វើ ប្រក្រតី និងប្រក្រតីភាពតាមធម្មជាតិរបស់ទុក្ខនិងសុខ។ ម៉្យាង ទៀត សីលមានន័យថាក្បាល ត្រជាក់[vi] និងសន្ដិភាព។
កិច្ចរបស់អ្នកដែលទើបនឹងចាប់ផ្ដើមសិក្សា
ពេលកំពុងដើរចូលទៅក្នុងវត្តណាមួយ បុគ្គលគប្បីតម្លោះឆ័ត្រចុះ ហើយដើរប្រទក្សិណចំពោះព្រះស្ដូប ព្រះធាតុ។ បើសិនជាឃើញភិក្ខុអង្គណាមួយ គប្បីចូលទៅរកលោកហើយសួរលោកថា៖ “តើនៅទីនេះមានយោគី ឬទេ? មានលោកធុតង្គដែលប្រើសំពត់បង្សុកូលជាវត្តប្រចាំ គង់នៅទីនេះឬទេ? មានលោកធុតង្គដែលបិណ្ឌបាត្រ ជាវត្តប្រចាំ គង់នៅទីនេះឬទេ? មានឤចារ្យដែលបង្ហាត់ព្រះវិន័យ គង់នៅទីនេះឬទេ? តើលោកគង់នៅកុដិណា? ផ្លូវណាដែលតម្រង់ទៅកុដិរបស់លោក? បើសិនជាមានលោកជាឤចារ្យនៅទីនេះ ខ្ញុំព្រះករុណាមានបំណងចង់ជួប លោក។ បើសិនជាមិនមានលោកជាឤចារ្យដែលបង្ហាត់ព្រះវិន័យទេ តើមានអង្គណាជាឤចារ្យរងបង្ហាត់ព្រះវិន័យ គង់នៅទីនេះទេ ខ្ញុំព្រះករុណាមានបំណងចង់ជួបលោក”។
ប្រភេទរបស់បឋវី (ដី)
វិធីបំពេញកម្មដ្ឋានដោយមានបឋវីកសិណជាឤរម្មណ៍
កិច្ចរបស់អ្នកដែលទើបនឹងចាប់ផ្ដើមសិក្សា
បើសិនជាភិក្ខុអង្គនោះមានវស្សាចាស់ជាង ឬជាទីរាប់ឤន បុគ្គលមិនគប្បីហុចបាត្រនិងចីវរទៅលោកទេ តែបើលោកមានវស្សាខ្ចីជាង ក៏គួរឲ្យទៅចុះ។ បើសិនជាមិនមាននរណានៅទីនោះទេ យោគីក៏គប្បីដាក់បាត្រ និង ចីវររបស់ខ្លួនទៅលើដីចុះ។  កាលបើយោគីបានជួបនឹងព្រះថេរ:ហើយ យោគីនោះគួរគប្បីក្រាបថ្វាយបង្គំជិតបាទា លោក ហើយថយមកអង្តុយនៅកន្លែងក្បែរណាមួយដែលសមគួរ។
ប្រភេទរបស់បឋវី (ដី)
បុ          យោគីគួរចំរើនកម្មដ្ឋានដោយយកបឋវីកសិណជាឤរម្មណ៍ ដូចម្តេច?
កិច្ចរបស់អ្នកដែលទើបនឹងចាប់ផ្ដើមសិក្សា
ភិក្ខុដែលឤស្រ័យនៅទីនោះ នឹងរៀបកន្លែងឤសន:ឲ្យ និងប្រគេនទឹក ប្រាប់ពីកន្លែងលាងសំឤត ទទួលបំរើ ផ្តល់ពត៌មាន ទទួលភារ:ពីរឿងទុកដាក់បាត្រចីវរ នឹងប្រាប់ពីទីកន្លែងសំរាប់ធ្វើភត្តកិច្ច។
ប្រភេទរបស់បឋវី (ដី)
វិ          យោគីអ្នកដែលប្រាថ្នានឹងចំរើនកម្មដ្ឋានដោយបឋវីកសិណ ជាដំបូងគួរពិចារណាអំពីទោសរបស់កាម និង ពិចារណាអំពីឤនិសង្សរបស់ការវៀរចាកកាម។
ការចូលកាន់ទុតិយជ្ឈាន
គប្បីជ្រាបនូវពាក្យថា“ខាងក្នុង” ដូចតទៅ។ អ្វីដែលជារបស់ផ្ទាល់ខ្លួនដែលមានឈ្មោះថា “ខាងក្នុង”? “ខាងក្នុង” មាន៣ប្រការគឺ ទី១ “ខាងក្នុង” ក្នុងន័យជាបុគ្គល; ទី២ សមាធិខាងក្នុង និងទី៣ ឤរម្មណ៍ខាងក្នុង។
៤. សបទានចារិកង្គធុតង្គ
វិ        ពេលដែលភិក្ខុបានទទួលឤហារដែលមានរសឆ្ងាញ់អំពីផ្ទះណាមួយ ដោយការសមាទានការបិណ្ឌបាត្រ តាមលំដាប់ផ្ទះនោះ លោកនឹងមិនធ្វើដំណើរទៅតាមទិសនោះទៀតឡើយ តែបើសិនជាលោកទៅកាន់ទី នោះទៀត ការបិណ្ឌបាត្រនោះ(មិនមែនជាសបទានចារិកង្គធុតង្គទេ) គឺជាការបិណ្ឌបាត្រតាមធម្មតា។ បើ សិនជាមានកន្លែងបិណ្ឌបាត្រដែលគួរសង្ស័យ លោកក៏ជៀសវាងកន្លែងនោះភ្លាម។ ភិក្ខុមើលឃើញនូវ ទោសនៃការដែលទៅបិណ្ឌបាត្រនៅផ្ទះដដែលនោះទៀត និងឃើញនូវឤនិសង្សនៃការដើរបិណ្ឌបាត្រ តាមលំដាប់ផ្ទះ ក៏សមាទានដូច្នេះថា “ឤត្មាអញលះបង់នូវការបិណ្ឌបាត្រដោយឆ្លោះផ្ទះចាប់តាំងពី ថ្ងៃនេះតទៅ ហើយសមាទាន(ដោយតឹងតែង)នូវការបិណ្ឌបាត្រតាមលំដាប់ផ្ទះ”។
កិច្ចរបស់អ្នកដែលទើបនឹងចាប់ផ្ដើមសិក្សា
បើយោគីបានជួបលោកជាឤចារ្យបង្រៀនវិន័យ គប្បីសាកសួរលោកពីចំណុចខ្វះខាតដែលទាក់ទងទៅ នឹងឤបត្តិទាំងឡាយណាមួយដែលខ្លួននៅមានការសង្ស័យ ឬដែលខ្លួនមិនទាន់បានធ្វើឲ្យខុសនៅឡើយ។ ឬបើ បានជួបនឹងលោកជាឤចារ្យបង្រៀនអភិធម្ម យោគីគួរគប្បីសាកសួរលោកអំពីបដិបទាដែលនឹងធ្វើឲ្យកើតបញ្ញា អំពី រឿងខន្ធ ឤយតន: ធាតុ និងកម្ម ជាដើម។ បើយោគីបានជួបនឹងអង្គដែលកំពុងបំពេញធុតង្គ ក៏គប្បីសាកសួរ លោកពីរឿងឤនិសង្សរបស់ធុតង្គដែលទាក់ទងទៅនឹងបញ្ញា។ បើយោគីនឹងស្នាក់ឤស្រ័យនៅទីនោះ គប្បីចូលទៅ សាកសួរលោកឲ្យបានជាញឹកញាប់និងជារៀងរាល់ថ្ងៃ។ ប្រសិនបើយោគីមានបំណងនឹងចាកចេញពីវត្តនោះ ត្រូវ រៀបចំទុកដាក់ទីកន្លែងសំរាកនិងបាត្ររបស់ខ្លួនហើយទៅក្រាបបង្គំទៀបបាទាព្រះថេរ: ជំរាបលោកឲ្យបានជ្រាប ហើយចាកចេញចុះ។ នេះជារបៀបវិន័យសំរាប់ភិក្ខុជាឤគន្ដុក:(ភ្ញៀវ)។
បុ          តើយោគីនឹងស្នាក់ឤស្រ័យនៅក្នុងវត្ដយ៉ាងដូចម្ដេច ?
ឤបោកសិណ
ចប់ ឤបោកសិណ
សេចក្ដីឧបមាទៅនឹងស្រះទឹក
យោគីដែលជាអ្នកចូលកាន់ទុតិយជ្ឈាន គួរពិចារណានូវកាយរបស់ខ្លួនដោយប្រើការឧបមាទៅនឹងស្រះ ទឹកដែលមានទឹកផុសឡើងមកពីខាងក្នុងុ។ ការបាត់ទៅនៃក្រសែឤរម្មណ៍ផ្សេងៗដែលហូរមកពីទិសណាមួយនៃ ទិសទាំង៤ បណ្ឌិតគប្បីយល់ថាជាការរម្ងាប់ទៅនៃវិតក្ក:និងវិចារ:។ ទឹកដែលផុសឡើងពីខាងក្នុងុរហូតដល់ពេញ ស្រះ ដោយមិនធ្វើឲ្យមានរលកក្នុងស្រះទឹកនោះយ៉ាងណា បីតិនិងសុខ:ដែលផុសឡើងពីសមាធិក៏ដូចគ្នាយ៉ាង នោះដែរ គឺធ្វើឲ្យចិត្តនិងកាយឆ្អែតឆ្អន់ និងគ្មានការរវើរវាយក្នុងចិត្ត។ ទឹកត្រជាក់រមែងធ្វើឲ្យកាយត្រជាក់យ៉ាងណា បីតិនិងសុខ:ដែលកើតពីសមាធិក៏ដូចគ្នាយ៉ាងនោះដែរ គឺធ្វើឲ្យអង្គនៃចិត្តនិងកាយទាំងអស់មានសេចក្ដីសុខស្រួល។
បកិណ្ណកកថា
៦-    “បំពេញឈានចុះទៅតាមលំដាប់” គឺយោគីនោះចូលទៅកាន់នេវសញ្ញានាសញ្ញាយតនឈានជាដំបូង ហើយ ចុះទៅកាន់ឈានខាងក្រោមៗជាបន្ដបន្ទាប់រហូតដល់បឋមជ្ឈាន។
[32] វធកបច្ចុបដ្ឋានតោ សម្បត្ដិវិបត្ដិតោ (?) ឧបសំហរណតោ កាយពហុសាធារណតោ ឤយុទុព្វលតោ អទ្ធានបរិច្ឆេទតោ អនិមិត្ដតោ ខណបរិត្ដតោ Cp. Vis. Mag. 230
២-វិនីលកសញ្ញា
ចប់ វិនីលកសញ្ញា
៩-កាយគតាសតិ
បុ        យោគីគួរលំឤេននឹកដល់លក្ខណ:របស់កាយដោយវិធី“ការកកើតឡើងតាមលំដាប់” ដូចម្ដេច?
ឈាន៤ និងឈាន៥
ឤរម្មណ៍នៃឈានទាំងនេះ ទាំងដែលជាបច្ច័យផ្ចុងផ្ដើម ទាំងជាបរិត្ដារម្មណ៍ ទាំងជាមជ្ឈិមារម្មណ៍ និង មហគ្គតារម្មណ៍ ក៏បានពណ៌នាដូចន័យដែលបានពោលមកខាងលើរួចហើយ។ ដូច្នេះ សមាធិមានច្រើនប្រភេទ ណាស់។ ទោះជាយ៉ាងណាក្ដី បណ្ឌិតគប្បីដឹងថា សមាធិទាំងអស់ឤចចាត់បញ្ចូលទៅក្នុងក្រុមទាំងបួននេះឯង[xi] ។
៦-ទេវតានុស្សតិ
[xxix] D. II, 230-251, C. Pit. 76
ពោជ្ឈង្គ:៧
វិ        ព្រោះនៅក្នុងទីនេះ វិតក្ក:ត្រូវប្រើនៅក្នុងន័យផ្សេង។ “ការឃ្លាតចេញពីគន្លង[28] ”ជាឧបសគ្គដល់សមាធិ (ឈាន) គឺវិតក្ក:នៅក្នុងន័យនេះឯង ដែលត្រូវកំចាត់ទៅ។
ចរិតទាំង១៤ បំព្រួញមកនៅត្រឹមតែ៧
១-         រាគចរិត និងសទ្ធាចរិត រួមមកនៅតែមួយ
បកិណ្ណកកថា
៣-   “បំពេញឈានគ្រប់ពេលដែលចង់” គឺចូលឈានបានភ្លាមក្នុងខណ:ដែលចង់។
១-ពុទ្ធានុស្សតិ
បុគ្គលគួររំលឹកដល់គុណនៃការលះបង់របស់ព្រះដ៏មានព្រះភាគយ៉ាងដូចម្តេច?
នេវសញ្ញានាសញ្ញាយតនឈាន
“ឆ្លងផុតដោយបរិបូណ៌ពីឤកិញ្ចញ្ញាយតន:” គឺយោគីនោះចូលដល់ និងឤស្រ័យនៅក្នុងនេវសញ្ញា នាសញ្ញាយតន:។ ពាក្យថា “ដោយបរិបូណ៌” គឺដោយពុំមានសេសសល់។ ប្រការដែលថា “ឆ្លងផុតដោយបរិបូណ៌ ពីឤកិញ្ចញ្ញាយតន:” បានដល់ការកន្លងហួស និងផុតពី“ឤកិញ្ចញ្ញាយតន:”។ នេះហៅថា “ឆ្លងផុតដោយបរិបូណ៌ ពីឤកិញ្ចញ្ញាយតន:” ។ ពាក្យថា “នេវសញ្ញានាសញ្ញាយតន:” បានដល់យោគីបដិបត្តិនូវឈានផ្សេងទៀត ដោយ ធ្វើឲ្យីការស្ងប់កើតឡើង ដោយប្រាសចាកឤកិញ្ចញ្ញាយតន:។ នេះហៅថា “នេវសញ្ញានាសញ្ញាយតន:”។ ពាក្យថា “នេវសញ្ញានាសញ្ញាយតន:” បានដល់ចិត្តនិងចេតសិកដែលចូលដល់អាយតន:នៃ“ការមានសញ្ញាក៏ពុំមែន ការមិន មានសញ្ញាក៏ពុំមែន” ហៅថានេវសញ្ញានាសញ្ញាយតន:។ អ្វីជាអត្ថន័យរបស់ “ឤយតន:នៃការមានសញ្ញាក៏ពុំមែន ការមិនមានសញ្ញាក៏ពុំមែន”? ព្រោះការកំចាត់ចោលនូវសញ្ញាដែលគ្រោតគ្រាត យោគីនោះឈ្មោះថាមិនមាន សញ្ញា។ ព្រោះនៅមានសញ្ញាដែលប្រណីតសេសសល់នៅឡើយ យោគីនោះចូលដល់ដែននៃ“ការមានសញ្ញាក៏ពុំ មែន ការមិន មានសញ្ញាក៏ពុំមែន”។ បុគ្គលគប្បីយល់ពី“ឤយតន:” និង“នេវសញ្ញានាសញ្ញា” ដោយប្រការដូច្នេះ។ ពាក្យថា“ចូល ដល់និងឤស្រ័យនៅ” គឺយោគីនោះបានសំរេចនូវនេវសញ្ញានាសញ្ញាយតនឈាន ឆ្លងផុតពី ឤកិញ្ចញ្ញាយតន: ធ្វើអង្គ៣ កុសល៣ លក្ខណ:១០ ឲ្យបរិបូណ៌ឡើង និងប្រកបដោយឤនិសង្ស២២ ហើយក៏ ឤស្រ័យនៅដោយស្ងប់ សោយផលដែលកើតចេញពីការបំពេញឈាន។ ព្រោះគុណសម្បត្តិទាំងនេះ យោគីនោះ នឹងទៅកើតក្នុងនេវសញ្ញា នាសញ្ញាយតនភូមិ។ ប្រការនេះ លោកបានសំដែងទុកយ៉ាង៉បរិបូណ៌រួចហើយពីខាង ដើម។ ឤនិសង្សនៃការបំពេញ នេវសញ្ញានាសញ្ញាយតនឈានមានដោយប្រការដូចនេះ៖ បុគ្គលអ្នកបានបំពេញ នេវសញ្ញានាសញ្ញាយតនឈាន ក្រោយពីមរណ:ទៅ នឹងកើតក្នុងនេវសញ្ញានាសញ្ញាយតនភូមិ មានឤយុប្រមាណ ៨៤០០០កប្ប[xxxix] ។
វិធី៣យ៉ាងដើម្បីចាប់យកនិម្មិត
វិ        យោគីគប្បីរៀបចំមណ្ឌល: ដោយវិធី៤ប្រការគឺ: ទី១ គឺការកំចាត់ភា់ពខ្វះខ្វាតរបស់មណ្ឌល:។ ទី២ គឺការ សម្លឹងមើលមណ្ឌល:ដោយគ្រប់សព្វ។ ទី៣ គឺការបំពេញឲ្យដល់និមិត្ដនូវចំណែកដែលមិនគ្រប់ឲ្យពេញ ឡើង បើសិនជានិមិត្ដនោះប្រាកដឡើងតែមួយចំណិត ឬតែពាក់កណ្តាលរបស់មណ្ឌល:។ ទី៤ គឺក្នុង ខណ: នោះ បើចិត្តរបស់យោគីនោះនៅតែរវើរវាយនិងមានសេចក្ដីប្រមាទ យោគីគួរតែព្យាយាមតទៅ ទៀត ឲ្យដូចជានាយស្មូនឆ្នាំងដែលជាប់ដៃជាមួយនឹងកង់ក្រឡឹងដូច្នោះដែរ[xiii] ។ កាលបើចិត្តរបស់យោគី បានដល់នូវភាពនឹងល្អហើយ ក៏គួរសម្លឹងមណ្ឌល:និងបណ្តោយឲ្យកសិណចូលជ្រួតជ្រាបទៅក្នុងចិត្ត និង ពិចារណាភាពស្ងប់ ដោយប្រាសចាកអំពីវិបត្ដិចុះ។ បណ្ឌិតគប្បីជ្រាបអំពីការកំណត់និមិត្ដដោយឧបាយ យ៉ាងដូច្នេះចុះ។
បុ        យោគីបាននិមិត្ដដោយការកំចាត់ភាពរវើរវាយ យ៉ាងដូចម្តេច?
១០-ឧបសមានុស្សតិ
វិ        សេចក្ដីស្ងប់ គឺជាការឈប់នៅនឹងថ្កល់នៃចលនារបស់ចិត្ដនិងកាយ។ ការឈប់នៅនឹងថ្កល់យ៉ាងពេញ លេញដូច្នេះ ហៅថាសេចក្ដីស្ងប់។ បុគ្គលនឹកដល់សេចក្ដីស្ងប់ដោយល្អ។ នេះគឺជាការដែលមានសតិ តាំងមាំ ជាអនុស្សតិ និងជាសម្មាសតិ។ នេះហៅថាការរលឹកដល់សេចក្ដីស្ងប់។ ការស្ងប់របស់ចិត្ដនៅក្នុង ឧបសមា នុស្សតិនេះគឺជាការបដិបត្ដិ។ ការប្រាកដឡើងនៃបុណ្យដ៏ជាប់លាប់គឺជាលក្ខណ:។ ការមិន រវើរវាយគឺជា រស។ ការរួចផុតខ្ពស់ដ៏ឧត្តមគឺជាបទដ្ឋាន។
៩-កាយគតាសតិ
-         ក្នុងសប្ដាហ៍ទី៧ ចំណែកប្រកប៤ទៀត កកើតឡើង
-         ក្នុងសប្ដាហ៍ទី៨ ចំណែកប្រកប២៨ កកើតឡើង
បកិណ្ណកកថា
១០-  “បំពេញឈានដោយរំលងឈានដែលជាកណ្តាល” គឺយោគីនោះចូលទៅកាន់បឋមជ្ឈានសិន បន្ទាប់ មកក៏ ផ្លោះទៅកាន់នេវសញ្ញានាសញ្ញាយតនឈាន និងបន្ទាប់មកក៏ផ្លោះចូលទៅកាន់ទុតិយជ្ឈាន ហើយ ចេញពី ទុតិយជ្ឈាននេះ ក៏បានដល់នូវឤកិញ្ចញ្ញាយតនឈាន។ យោគីនោះស្ថិតនៅក្នុងសមាបត្ដិ និង យល់ច្បាស់ អំពីឤកាសានញ្ចាយតន:នោះ ដោយប្រការដូច្នេះ។
៦-ទេវតានុស្សតិ
[xliv] Cp. Pts. II, 175-6; S. V, 304-6: ឋានាឋានញាណ កម្មវិបាកញាណ នានាធិមុត្តិញាណ នានាធាតុញាណ សព្វត្ថគាមិនី បដិបទាញាណ ឥន្ទ្រិយបរោបរិយត្តិញាណ ឈានវិមោក្ខសមាធិសមាបត្តិសង្កិលេសវោទានវុដ្ឋានញាណ បុព្វេនិវាសនុស្សតិ ញាណ ចុតូបបាតញាណ ឤសវក្ខយញាណ។
អធិប្បាយធុតង្គ១៣ ដោយសង្ខេប
វិ              គឺគុណនៃការដែលឤចយកមកបដិបត្ដិ។ នេះគឺគុណរបស់បង្សុកុលិកង្គ:។ គុណរបស់ធុតង្គផ្សេងៗទៀត ក៏ មានន័យដូចគ្នានេះដែរ។
ឤនិសង្ស
“អ្វីជាឤនិសង្សរបស់ឤនាបាណស្សតិ” មានសេចក្ដីថា៖ បើបុគ្គលបដិបត្ដិនូវឤនាបាណស្សតិ បុគ្គល នោះរមែងមានជីវិតដែលស្ងប់ ដែលប្រណីត ដែលគួរឲ្យស្រឡាញ់ និងដែលមានសេចក្ដីសុខ។ បុគ្គលនោះឤច ធ្វើឲ្យបាបនិងអកុសលធម៌បាត់ទៅ និងឤចកំចាត់ចោលបានភ្លាមនៅពេលដែលបាបនិងអកុសលធម៌នោះកើត ឡើង[1] ។ បុគ្គលនោះមិនធ្វេសប្រហែសក្នុងរាងកាយនិងចក្ខុទ្វាររបស់គេឡើយ។ កាយនិងចិត្តរបស់បុគ្គលមិន យោលយោក និងមិនរញ្ជួយទេ[2] ។ បុគ្គលនឹងបំពេញសតិបដ្ឋាន៤ ពោជ្ឈង្គ៧ និងវិមុត្តិឲ្យបរិបូណ៌។ ព្រះដ៏មានព្រះ ភាគទ្រង់ត្រាស់សរសើរថា ឤនាបាណស្សតិនេះជា “អរិយវិហារ” ជា “ព្រហ្មវិហារ” និងជា “តថាគតវិហារ[3]” ។
វិធីបដិបត្តិ
១៥-  ឤត្មាអញនឹងជាអ្នកឃើញរឿយៗនូវធម៌ដែលរលត់បង់នូវកងទុក្ខ ទើបដកដង្ហើមចូល; ឤត្មាអញ នឹងជា អ្នកឃើញរឿយៗនូវធម៌ដែលរលត់បង់នូវកងទុក្ខ ទើបដកដង្ហើមចេញ;
លក្ខណ:៧ប្រការរបស់ចរិយា
បុ          តើយើងឤច “ស្គាល់ចរិយាដោយលក្ខណ:នៃការបរិភោគ” យ៉ាងដូចម្ដេច?
ដោយបុគ្គល
បុគ្គលទោសចរិតគួរគប្បីបដិបត្តិអប្បមញ្ញា៤ ព្រោះកម្មដ្ឋាននេះធ្វើឲ្យគេឤចយកឈ្នះទោស:បានឬ គួរគប្បី  បដិបត្តិវណ្ណកសិណ ព្រោះចិត្តរបស់បុគ្គលនោះមានទំនោរទៅក្នុងកម្មដ្ឋាននោះ។
បដិច្ចសមុប្បាទឧបាយ
បដិច្ចសមុប្បាទឤចយល់បានដោយ ៧វិធី
៦-ទេវតានុស្សតិ
កណ្ឌទី៦ ចប់
ការចូលកាន់ទុតិយជ្ឈាន
វិ          ការរម្ងាប់ទៅនៃវិតក្ក:និងវិចារ:ធ្វើឲ្យកើតសេចក្ដីស្ងប់ខាងក្នុង។ សភាវ:ចិត្តដែលជាអធិកភាពនេះ បាន ក្លាយទៅជាហេតុនៃសភាវ:ដែលប្រាសចាកវិតក្ក:និងវិចារ: ព្រោះមកពីការលេចឡើងនៃលក្ខណ:ពិសេស របស់បីតិនិងសុខ: ដែលកើតមកពីវិវេក។
អធិដ្ឋានឥទ្ធិ
ពាក្យថា “បំបាំងខ្លួនមិនឲ្យគេមើលឃើញ ឬបង្ហាញខ្លួនឲ្យមើលឃើញក៏បាន ឬដើរឆ្លងកាត់(ទម្លុះ) ជញ្ជាំងផ្ទះ ដើរ ឆ្លងកាត់(ទម្លុះ)របាំង ដើរឆ្លងកាត់(ទម្លុះ)ភ្នំ ទៅណាមកណាបានដោយមិនមានអ្វីឤចរារាំងបាន ឧបមាដូចជា ស្ថិតនៅក្នុង ឤកាស” នោះ បានសេចក្តីថា យោគីនោះបានចម្រើនឤកាសកសិណហើយ ក៏ចូល កាន់ចតុត្ថជ្ឈាន ហើយក៏ចេញពី ចតុត្ថជ្ឈាននោះយ៉ាងស្ងប់ ហើយក៏ដើរទម្លុះកំផែង ដើរឆ្លងនូវវត្ថុដែលរារាំង ដើរទម្លុះភ្នំ បាន។ នៅខណ:កំពុងធ្វើដំណើរនោះ យោគីត្រូវអធិដ្ឋានញាណថា “ចូរទីនោះជាទីឤកាសចុះ”។ ពេលចូលដល់ កន្លែងឤកាសនោះ យោគីនោះក៏ធ្វើដំណើរទម្លុះ ជញ្ជាំង ដើរឆ្លងទម្លុះវត្ថុដែលរារាំង ដើរឆ្លងទម្លុះ ភ្នំបាន។ ដើរឆ្លង ទម្លុះទៅបានដោយមិនជាប់ជំពាក់អ្វី ដូចជានៅក្នុងឤកាស អញ្ចឹង។
៤-សីលានុស្សតិ
ឤនិសង្សរបស់សីលានុស្សតិមាន១២យ៉ាងគឺ: បុគ្គលនោះមានសេចក្តីគោរពក្នុងព្រះពុទ្ធ ក្នុងព្រះធម៌ ក្នុងព្រះសង្ឃ គោរពសីលសិក្ខា គោរពទាន មានសតិ សម្លឹងឃើញភ័យនិងខ្លាចក្នុងកំហុសសូម្បីតែបន្តិចបន្តួចក្តី[lv]  រក្សាខ្លួនឯង ការពារអ្នកដទៃ ពុំមានភ័យក្នុងលោកនេះ ពុំមានភ័យក្នុងលោកខាងមុខ ហើយរីករាយនឹងឤនិសង្ស ច្រើនយ៉ាងដែល កើតពីការរក្សាសីលទាំងអស់។ ទាំងនេះជាឤនិសង្សរបស់សីលានុស្សតិ។
បកិណ្ណកកថា
ពាក្យថា “សទ្ទនិរោធ:” មានន័យថា នៅក្នុងបឋមជ្ឈាន សម្តីត្រូវបានបញ្ឈប់ហើយ ព្រោះថាពេល ចូលកាន់ ចតុត្ថជ្ឈាន យោគីឈប់ដកដង្ហើមចេញចូលហើយ[xl] ។ ការបញ្ឈប់សម្លេងតាមលំដាប់គឺ់: កាលបើចូល
អធិប្បាយធុតង្គ១៣ ដោយសង្ខេប
វិ        គឺការលះបង់មិនគង់ក្នុងទីដទៃ និងទីដែលល្អ។
បុ       ការសមាទានយថាសន្ថតិកង្គ: មានន័យដូចម្ដេច?
វិញ្ញាណញ្ចាយតនឈាន
ឥឡូវនេះ កាលបើយោគីនោះបានដល់នូវភាពស្ទាត់ជំនាញ ក្នុងឤកាសានញ្ចាយតនឈានហើយ ក៏មាន សេចក្តីប្រាថ្នានឹងធ្វើឈានដែលកំណត់នូវវិញ្ញាណញ្ចកសិណឲ្យកើតឡើង និងឆ្លងផុតពីឤកាសានញ្ចកសិណ។ ដោយពិចារណានូវឤកាសានញ្ចាយតនឈានថាជាឈានគ្រោតគ្រាត យោគីសម្លឹងឃើញនូវភាពល្អិតហ្មត់ហ្មង របស់វិញ្ញាណញ្ចាយតនឈាន។
ការចូលកាន់ទុតិយជ្ឈាន
អ្វីគឺ“ខាងក្នុង” ក្នុងន័យជាបុគ្គល? គឺឤយតន:ខាងក្នុង៦។ អ្វីគឺ“សមាធិខាងក្នុង”? គឺការសម្លឹងមើល សភាវ: ក្នុងរាងកាយរបស់ខ្លួន។ អ្វីគឺ“ឤរម្មណ៍ខាងក្នុង”? គឺការគិតនៅខាងក្នុង ការគិតដែលមិនលេចចេញទៅ ខាងក្រៅ និង ធម្មជាតិដែលត្រូវដឹង ហៅថាឤរម្មណ៍ខាងក្នុង។ ក្នុងគម្ពីរនេះ ពាក្យថា“ខាងក្នុង” ក្នុងន័យជាបុគ្គល មានន័យថា “នៅ ក្នុងភាវ:នៃសេចក្តីសុខ”។
សទ្ធា សម្មាសទ្ធា និងសទ្ធាដែលធ្វើឲ្យចំរើនដល់ឈានហៅថា“សេចក្ដីស្ងប់”។ ក្នុង “សមាធិខាងក្នុង” នេះជា “សេចក្ដីស្ងប់ខាងក្នុង” នេះឯង។
អ្វីជាលក្ខណ: ជារស ជាបច្ចុបដ្ឋាន និងបទដ្ឋានរបស់ “សេចក្ដីស្ងប់ខាងក្នុង”? ការមិនរវើរវាយជា លក្ខណ: របស់ “សេចក្ដីស្ងប់ខាងក្នុង”។ ការឈប់ស្ងៀមជារសរបស់“សេចក្ដីស្ងប់ខាងក្នុង”។ ការមិនមានកិលេស ជាបច្ចុបដ្ឋាន របស់“សេចក្ដីស្ងប់ខាងក្នុង”។ វិតក្ក:និងវិចារ: ជាបទដ្ឋានរបស់ “សេចក្ដីស្ងប់ខាងក្នុង”។
តតិយជ្ឈាន
បុ       ព្រោះហេតុអ្វី ទើបលោកសំដែងឧបេក្ខានោះទុកក្នុងតតិយជ្ឈាននេះ តែមិនសំដែងទុកក្នុងទុតិយជ្ឈាន និង បឋមជ្ឈាន?
៤. សបទានចារិកង្គធុតង្គ
បុ        សបទានចារិកង្គធុតង្គ មានឤនិសង្សដូចម្ដេចខ្លះ?
កិច្ចរបស់អ្នកដែលទើបនឹងចាប់ផ្ដើមសិក្សា
វិ          កាលបើលោកជាឤចារ្យកម្មដ្ឋាននិមន្តមកដល់ យោគីគប្បីទទួលបាត្រនិងចីវរពីលោក បើទោះបីជាលោក មានព្រះវស្សាតិចជាងក៏ដោយ។ តាមរបៀបរបស់លោកឤចារ្យបង្រៀនកម្មដ្ឋាន យោគីគប្បីតែបដិបត្ដិនូវ អ្វីដែលលោកឤចារ្យប្រាប់ថាគួរបដិបត្ដិ និងមិនគប្បីបដិបត្ដិនូវអ្វីដែលលោកឤចារ្យប្រាប់ថាមិនគួរបដិបត្ដិ ឡើយ និងមិនគប្បីលះបង់ការបដិបត្ដិនោះទេ(ទាំងអ្វីដែលគប្បីនិងមិនគប្បីបដិបត្ដិ)។ នេះគឺជាកិច្ចបដិបត្ដិ ដែលគប្បីយកចិត្ដទុកដាក់មុនគេ។ យោគីគប្បីបដិបត្ដិដូចដែលបានពោលមកនេះចុះ។
សេចក្ដីឧបមាទៅនឹងស្រះទឹក
ផលរបស់ការបំពេញសមាធិមានដូចតទៅនេះ៖ យោគីនោះរមែងទៅកើតនៅក្នុងអភស្សរព្រហ្ម។ សមាធិ ផលនេះមាន៣ប្រភេទ ដែលទាក់ទងទៅនឹងថ្នាក់ទាំង៣របស់ទុតិយជ្ឈានគឺ ថ្នាក់ទាប ថ្នាក់កណ្តាល និង ថ្នាក់ខ្ពស់។ យោគីអ្នកបំពេញឈានថ្នាក់ទាប ក្រោយពីចូលមរណ:ទៅ ក៏នឹងទៅកើតក្នុងព្រហ្មលោកដែលមានរស្មី តិចជាង (បរិត្តាភាព្រហ្ម) មានឤយុប្រមាណ២កប្ប[xii] ។ បើបំពេញឈានថ្នាក់កណ្តាល ក្រោយពីចូលមរណ:ទៅ ក៏ នឹងទៅ កើតក្នុងព្រហ្មលោកដែលមានរស្មីប្រមាណមិនបាន(អប្បមាណាភាព្រហ្ម) មានឤយុប្រមាណ៤កប្ប[xiii] ។ បើ បំពេញ ឈានថ្នាក់ខ្ពស់ ក្រោយពីចូលមរណ:ទៅ ក៏នឹងទៅកើតក្នុងព្រហ្មលោកដែលមានរស្មីរុងរឿង(អភស្សរា ព្រហ្ម) មាន ឤយុប្រមាណ៨កប្ប[xiv] ។
បកិណ្ណកកថា
៧-   “បំពេញឈានឡើងនិងចុះទៅតាមលំដាប់” គឺយោគីនោះជាកំពូលក្នុងការចេញ-ចូលឈាន ទាំងផ្នែក ឡើង និងផ្នែកចុះ គឺលោកឤចចេញពីបឋមជ្ឈានចូលទៅកាន់តតិយជ្ឈាន ចេញពីតតិយជ្ឈានចូលមក កាន់ ទុតិយជ្ឈាន និងចេញពីទុតិយជ្ឈានចូលទៅកាន់ចតុត្ថជ្ឈាន[ii] ។ យោគីនោះចូលកាន់នេវសញ្ញានា សញ្ញាយតន ឈានដោយឤការដូច្នេះ។
៨-    “បំពេញឈានដោយឡែកៗពីគ្នា” គឺកាលបើយោគីចូលឈានជាបន្ដបន្ទាប់រហូតដល់ចតុត្ថជ្ឈានហើយ យោគី នោះក៏ឡើងទៅឈានខាងលើទៀត ឬក៏ចុះមកកាន់ឈានខាងក្រោមវិញ។
[33] វិធីនេះខុសពីវិធីដែលមានក្នុងវិសុទ្ធិមគ្គ
[34] S. III, 142: ផេណបិណ្ឌូបមំ រូបំ វេទនា ពុព្វុលុបមា មរីចិកូបមា សញ្ញា សង្ខារា កទលូបមា មាយូបមញ្ច វិញ្ញាណំ ទីបិតាទិច្ចពន្ធុនា
៩-កាយគតាសតិ
វិ        កាយទាំងនេះកកើតឡើងខ្លួនឯងជាលំដាប់ឤស្រ័យដោយកម្មពីអតីតគឺ៖
បញ្ញា៤ប្រភេទ ពួកទី១០
(c) A. IV, 336: សតិសម្បជញ្ញោ ភិក្ខវេ អសតិ សតិសម្បជញ្ញវិបណ្ណស្ស ហតុបណិសំ ហោតិ ហិរោត្តប្បំ ហិរោត្តប្បេ អសតិ ហិរោតប្បវិបណ្ណស្ស ហតុបណិសោ ហោតិ ឥន្ទ្រិយសំវរោ ឥន្ទ្រិយសំវរេ អសតិ ឥន្ទ្រិយសំវរវិបណ្ណស្ស ហតុបណិសំ ហោតិ សីលំ សីលេ អសតិ សីលវិបណ្ណស្ស ហតុបណិសោ ហោតិ សម្មាសមាធិ សម្មាសមាធម្ហិ អសតិ សម្មាសមាធិយថាភូតញាណទស្សនវិបណ្ណស្ស ហតុបណិសោ ហោតិ និព្វិទាវិរាគោ និព្វិទាវិរាគេ អសតិ និព្វិទាវិរាគវិបណ្ណស្ស ហតុបណិសំ ហោតិ វិមុត្តិញាណទស្សនំ។
កម្មដ្ឋាន៣៨ប្រការ
-   អប្បមញ្ញា៤  បានដល់មេត្តា ករុណា មុទិតា និងឧបេក្ខា[4]
ឤលោកសិណ
[xlii] Professor Higata ប្រែផ្ទុយពីនេះថា: សញ្ញានេះមិនខុសពីសញ្ញាវិបល្លាសទាំង៤យ៉ាងទេ ព្រោះហេតុនេះហើយទើបមិនបានធ្វើ វិបល្លាសឲ្យដល់ព្រម។
ប្រភេទរបស់បឋវី (ដី)
អធិប្បាយទោសរបស់កាមដោយការប្រៀបធៀប ២០យ៉ាង
៨-មរណនុស្សតិ
ម៉្យាងទៀតសេចក្តីស្លាប់មាន២យ៉ាងទៀតគឺ: អកាលមរណ: និងកាលមរណ:។ សេចក្តីស្លាប់ព្រោះការ ធ្វើអត្ដឃាត ព្រោះត្រូវគេសម្លាប់ ឬព្រោះជំងឺ ឬការស្លាប់ទាំងជីវិតនៅក្មេងខ្ចីដោយពុំមានហេតុផល ហៅថាអកាល មរណ:។ សេចក្តីស្លាប់ព្រោះអស់ឤយុ ឬព្រោះសេចក្តីជរា ហៅថាកាលមរណ:។ យោគីគប្បីរំលឹកដល់សេចក្តី ស្លាប់ទាំង២យ៉ាងនេះចុះ។
៩. រុក្ខមូលិកង្គធុតង្គ
សមាទាន(ដោយតឹងតែង) តែការស្នាក់នៅក្រោមដើមឈើជាប្រក្រតី”។ ធ្វើដូច្នេះហៅថាភិក្ខុសមាទាន។
ឤលោកសិណ
[xxxix] នេវសញ្ញានាសញ្ញាយតនបគានំ ទេវានំ កិត្តកំ ឤយុប្បមាណំ? ចតុរាសីតិកប្បសហស្សានិ
៦-ទេវតានុស្សតិ
(b) Sv. III, 999: អដ្ឋារស ពុទ្ធធម្មា នាម: នត្ថិ តថាគតស្ស កាយទុច្ចរិតំ នត្ថិ វចីទុច្ចរិតំ នត្ថិ មនោទុច្ចរិតំ: អតីតេ ពុទ្ធស្ស អប្បដិហតំ ញាណំ អនាគតេ…… បច្ចុប្បន្នេ ពុទ្ធស្ស អប្បដិហតំ ញាណំ: សព្វំ កាយកម្មំ ពុទ្ធស្ស ភគវតោ ញាណានុបរិវត្ដិ សព្វំ វចីកម្មំ…… សព្វំ មនោកម្មំ ពុទ្ធស្ស ភគវតោ ញាណានុបរិវត្ដិ នត្ថិ ឆន្ទស្ស ហានិ នត្ថិ វិរិយស្ស ហានិ នត្ថិ សតិយា ហានិ នត្ថិ ទវា នត្ថិ រវា នត្ថិ ពលិតំ នត្ថិ សហសា នត្ថិ អវ្យាវដោមនោ នត្ថិ អកុសលចិត្ដន្ដិ។
(c) M. Vyut: អតីតេ ធ្វន្យសង្គំ អប្រតិហតំ ជញានធរស្នំ ប្រវរ្ដតេ។ អនាគតេ ប្រត្យុត្បន្នេ សរ្វកាយករ្មជញាណបូរវំគមំ ជញាណានុបរិវរតិ។ សរវវាក្ករម សរវមនស្ករម នាស្ដិ ឆន្ទស្យ ហានិហ នាស្ដិ វិរិយស្យ ហានិហ នាស្ដិ សមឫតេរ ហានិហ នាស្ដិ សមាធេរ ហានិហ នាស្ដិ បរជ្ញាយ ហានិហ នាស្ដិ វិមុក្ដេរ ហានិហ នាស្ដិ សកលិតំ នាស្ដិ នានាត្វ នាស្ដិ សជ្ញា នាស្ដិ អសមាហិតេចិត្ដំ នាស្ដិ រវិតំ នាស្ដិ មុសិតសមឫតិត នាស្ដិ អបរតិសង្ខិយាយោបេក្សា។
ចរិតទាំង១៤ បំព្រួញមកនៅត្រឹមតែ៧
២-         ទោសចរិត និងពុទ្ធិចរិត រួមមកនៅតែមួយ
ឈានដែលមានចំណែកនៃការអន់ថយ ការរឹងមាំ គុណវិសេស និងការដឹងច្បាស់
[lxii] មិនមានន័យច្បាស់លាស់ឡើយ
វិធី៣យ៉ាងដើម្បីចាប់យកនិម្មិត
វិ        ភាពរវើរវាយមាន៤ប្រភេទគឺ: ទី១ ការព្យាយាមដែលប្រញាប់ប្រញាល់ហួសពេក។ ទី២ ការព្យាយាមដែល បណ្តែតបណ្តោយហួសពេក។ ទី៣ ការកំសាន្ដរីករាយ។ ទី៤ ការធ្លាក់ទឹកចិត្ត។
បកិណ្ណកកថា
[3] S. V, 326: ឤនាបានសតិសមាធឹ សម្មាវទមានោ វទេយ្យ អរិយវិហារោ ឥតិ បិ ព្រហ្មវិហារោ ឥតិ បិ តថាគតវិហារោ ឥតិ បី តិ។
១០-ឧបសមានុស្សតិ
អ្វីជាឤនិសង្សរបស់ឧបសមានុស្សតិ? កាលបើយោគីបដិបត្ដិនូវឧបសមានុស្សតិ យោគីនោះ ពេលដេក លក់ក៏ជាសុខ ពេលភ្ញាក់ឡើងក៏ជាសុខ មានសេចក្ដីស្ងប់ មានឥន្ទ្រីយ៍ស្ងប់ និងឤចធ្វើសេចក្ដីប្រាថ្នារបស់ខ្លួនឲ្យ សំរេចបាន មានចិត្ដរីករាយ មានកិរិយារមទម្យ និងជាទីរាប់ឤនរបស់មនុស្សទាំងពួង រស់នៅជាសុខ និងចូលដល់ អមតភាព។
បកិណ្ណកកថា
១១-  “បំពេញឈានដោយកំរិតនូវអង្គឈាន” គឺយោគីចូលទៅកាន់ឈានណានីមួយ ដោយឤស្រ័យនូវកសិណ ៨យ៉ាង។
៦-ទេវតានុស្សតិ
[xlv] Cp. Pts. I, 3, 133 ទុក្ខញាណ សមុទយញាណ ទុក្ខនិរោធញាណ ទុក្ខនិរោធគាមិនីបដិបទាញាណ អត្ថបដិសម្ភិទាញាណ និរុត្តិបដិសម្ភិទាញាណ ធម្មបដិសម្ភិទាញាណ បដិភាណបដិសម្ភិទាញាណ ឥន្ទ្រិយបរោបរិយត្តិញាណ ឤសយានុសយញាណ យមកបាដិហារិយញាណ មហាករុណាសមាបត្តិញាណ សព្វញ្ញុតញាណ អនាវរណញាណ។
[xlvi]    (a) Lal. V. 183, 343: អតីតំសេ ពុទ្ធស្ស ភគវតោ អប្បដិហតំញាណំ អនាគតំសេ ពុទ្ធស្ស ភគវតោ អប្បដិហតំញាណំ បច្ចុប្បន្នំសេ ពុទ្ធស្ស ភគវតោ អប្បដិហតំញាណំ សព្វំ កាយ កម្មំ ញាណបុព្វង្គមំ ញាណានុបរិវត្ដំ សព្វំ វចី កម្មំ ញាណបុព្វង្គមំ ញាណានុបរិវត្ដំ សព្វំ មនោ កម្មំ ញាណបុព្វង្គមំ ញាណានុបរិវត្ដំ នត្ថិ ឆន្ទស្ស ហានិ នត្ថិ ធម្មទេសនាយ ហានិ នត្ថិ វិរិយស្ស ហានិ នត្ថិ សមាធិស្ស ហានិ នត្ថិ បញ្ញាយ ហានិ នត្ថិ វិមុត្ដិយា ហានិ នត្ថិ ទវា នត្ថិ រវា នត្ថិ អប្ជុដំ នត្ថិ វេគយិត្ដតំ នត្ថិ អព្យាវតមនោ នត្ថិ អប្បដិសង្ខានុបេក្ខា អដ្ឋារស្ស អសាធារណ ឤវេណិក ពុទ្ធគុណា។ see Mil. 105, 285
៣-វិបុព្វកសញ្ញា
បុ       អ្វីគឺ វិបុព្វកសញ្ញា? អ្វីគឺការបដិបត្ដិ? អ្វីជាលក្ខណ: ជារស និងជាបទដ្ឋាន? អ្វីជាឤនិសង្ស? យោគីកំណត់ និមិត្ដបានដូចម្តេច?
១- ឧទ្ធុមាតកសញ្ញា
“ដោយកន្លែង[v]”  គឺកំណត់ថា នេះគឺជាដៃ នោះគឺជាជើង នេះគឺជាក្បាល នោះគឺជាកន្លែងអង្គុយ នេះគឺជា អសុភនិមិត្ដ។
អធិប្បាយធុតង្គ១៣ ដោយសង្ខេប
បុ            ការសមាទានបង្សុកុលិកង្គ: មានន័យដូចម្ដេច?
តតិយជ្ឈាន
បុ        អ្វីជាលក្ខណ: រស បច្ចុបដ្ឋាន និងបទដ្ឋាននៃសតិ?
អធិប្បាយធុតង្គ១៣ ដោយសង្ខេប
វិ              គឺការមិនទទួលសំពត់ដែលគ្រហស្ថប្រគេន។
វិធីទាំង១០យ៉ាង
៩) ដោយការជៀសវាងពីបុគ្គលដែលមិនបានហ្វឹកហាត់សមាធិ មានន័យថា មិនគួរសេពគប់បុគ្គលដែល មិនបានសំរេចអប្បនាសមាធិ ឧបចារសមាធិ ឬខណិកសមាធិ និងបុគ្គលដែលមិនបានហាត់ពត់ខ្លួនឯងក្នុងការ បដិបត្តិទាំងនេះ ឬមិនបានបដិបត្តិសិមាធិទាំងនេះទេ។ ការសេពគប់ជាមួយតែបុគ្គលដែលបានហ្វឹកហាត់សមាធិ មានន័យថា បើបុគ្គលនោះបានដល់នូវអប្បនាឈានហើយ យោគីក៏គប្បីដើរតាមលោក គប្បីសិក្សាក្នុងសំណាក់ របស់លោក និងបំរើលោកចុះ។
បរិច្ឆេទទី ៣ ធុតានិបរិច្ឆេទ
វិ       ព្រោះថាយោគីតែងមានអធ្យាស្រ័យខុសៗគ្នា (អង្គខ្លះ)មានការប្រាថ្នាតិច ប្រាថ្នាការរីករាយតិច ប្រាថ្នារួច ផុតពីការសង្ស័យ ប្រាថ្នាកំចាត់តណ្ហា ប្រាថ្នាប្រារព្ធសេចក្ដីព្យាយាម ប្រាថ្នាប្រយោជន៍ ដល់ការប្រើប្រាស់តិច និងមិនទទួលបច្ច័យដែលគេឧទ្ទិសចំពោះបុគ្គលដទៃ ប្រាថ្នាសេចក្ដីស្ងាត់ ប្រាថ្នាលះបង់នូវការប្រកាន់ខ្ជាប់ និងប្រាថ្នារក្សានូវគុណធម៌។ ឤនិសង្សនៃការបដិបត្តិដ៏តឹងតែងទាំងនេះ ជាបច្ច័យនាំឲ្យកើតសមាធិ។ ការបដិបត្ដិទាំងអស់នេះ គឺជាប្រពៃណីរបស់ព្រះអរិយបុគ្គល ទាំងឡាយ[i]។ នេះ គឺជាការពិចារណាដ៏វិសេស។
៩-បុឡុវកសញ្ញា
ចប់ បុឡុវកសញ្ញា
វិញ្ញាណញ្ចាយតនឈាន
ម៉្យាងទៀត យោគីនោះក៏សម្លឹងឃើញនូវទោសរបស់ឤកាសានញ្ចាយតនឈាន និងឤនិសង្សរបស់ វិញ្ញាណញ្ចាយតនឈានដែរ។ អ្វីគឺទោសរបស់ឤកាសានញ្ចាយតនឈាន? ឈាននេះមានរូបជាសត្រូវនៅជិត ខ្លួន។ ឤរម្មណ៍របស់ឈាននេះគួរឲ្យខ្ពើម ហើយបដិឃសញ្ញានិងនានត្តសញ្ញា នៅពុំទាន់បំបែកចេញពីគ្នានៅ ឡើយទេក្នុង ឈាននេះ។ ព្រោះនៅមានឧបាទាន ទើបយោគីពុំឤចបានចំណែកនៃគុណវិសេសបាន។ យោគីនោះ សម្លឹងឃើញនូវ ទោសរបស់ឤកាសានញ្ចាយតនឈានដោយឤការ:យ៉ាងនេះឯង។ ឯឤនិសង្សរបស់វិញ្ញាណញ្ច កសិណ គឺស្ថិតនៅ លើការយកឈ្នះនូវទោសទាំងអស់នេះបាន។
អធិដ្ឋានឥទ្ធិ
ពាក្យថា “ប្រាកដខ្លួនឲ្យឃើញ” មានន័យដូចម្តេច? បានដល់ “គ្មានអ្វីបិទបាំង(បើកចំហរ)”។ តើពាក្យ ថា “បំបាំងខ្លួន” មានន័យដូចម្តេច? បានដល់ “មានអ្វីបិទបាំង(មិនបើកចំហរ)”។ យោគីនោះបើកវត្ថុដែលមិន ទាន់បើក ហើយក៏ដើរទម្លុះ​កំផែង ដើរឆ្លងវត្ថុរារាំង ដើរទម្លុះភ្នំ។
ចតុត្ថជ្ឈាន
កាលបើសម្លឹងឃើញនូវទោសរបស់តតិយជ្ឈាន និងឤនិសង្សរបស់ចតុត្ថជ្ឈាន ដោយឤការ:ដូចដែល បានពោលរួចមកហើយនេះ ព្រះយោគីក៏ចំរើននូវកសិណនិមិត្ដ ហើយក៏ឤចកំចាត់បា់ននូវសុខ: ក្នុងពេលភ្លាមៗ នោះ។ ក្រោយពីកំចាត់សុ់ខ:បានហើយ លោកក៏ឤចឤស្រ័យនៅដោយចិត្តដែលប្រកបទៅដោយឧបេក្ខា។ ដោយ ការបំពេញឈានដូច្នេះ ចិត្តយោគីក៏សម្រេចបានអប្បនាសមាធិដោយរហ័ស ព្រោះឤស្រ័យដោយឧបេក្ខា។
បីតកសិណ
ចប់ បីតកសិណ
ការចូលកាន់ទុតិយជ្ឈាន
ម៉្យាងវិញទៀត ការរម្ងាប់ទៅនៃវិតក្ក:និងវិចារនោះ នៅមានអត្ថាធិប្បាយតទៅទៀតដូចនេះ៖ យោគី កាលបើ ពិចារណាឃើញវិតក្ក:និងវិចារ: ឃើញទោសរបស់វិតក្ក:និងវិចារ:ហើយ ក៏លះបង់ធម៌ទាំងពីរនេះចេញ។ សភាវ:ដែល ប្រាសចាកវិតក្ក:និងវិចារ: ក៏គឺការរម្ងាប់ទៅនៃវិតក្ក:និងវិចារ: នៃរូបធាតុនោះឯង។