cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
ជ័យវរ្ម័នទី២
លទ្ធិទេវរាជ នៃព្រះសិវៈនិយម
ជ័យវរ្ម័នទី២ ត្រូវបានគេចាត់ទុកយ៉ាងទូលំទូលាយថាជាស្ដេចដែលបានបង្កើតឫសគល់នៃសម័យអង្គរក្នុងប្រវត្តិសាស្ត្រខ្មែរ ចាប់ផ្ដើមឡើងជាមួយក្បួនប្រសិទ្ធីនាមយ៉ាងឱឡារិកធ្វើឡើងដោយ​ លទ្ធិទេវរាជ ក្នុងឆ្នាំ ៨០២ នៃ គ.ស លើភ្នំពិសិដ្ឋ "មហិន្ទ្របរព័ត" បច្ចុប្បន្នត្រូវគេស្គាល់ថាជាភ្នំគូលែន ដើម្បីធ្វើពិធីប្រកាសឯករាជ្យរាជា "អាណាចក្រខ្មែរ" ។ ក្នុងពិធីនេះ ព្រះបាទ ជ័យវរ្ម័នទី២ មាននាមជាស្ដេចថា ៖  វ្រះបាទធូលិជេង វ្រះកម្រតេង អញ ឝ្រិ ជយវម៌្មកេរស្វរៈ  ប្រែជាភាសាខ្មែរបច្ចុប្បន្ន  ព្រះបាទដែនដីខាងជើង ព្រះកម្រតែងអញ គឺ ជ័យវរ្ម័នទេវរាជ។ រីឯ សិលាចារឹកមួយមកពី ប្រាសាទស្ដុកកក់ធំ បានរៀបរាប់ថានៅលើកំពូលភ្នំគូលែន ជ័យវរ្ម័នទី២ បានបញ្ជាឱ្យសមណៈព្រាហ្មណ៍នាម "ហិរណ្យទាម" ធ្វើពិធីទេវរាជ ដែលតែងតាំងទ្រង់ជា "ចក្រវរ្តិន" ស្ដេចចក្រ លទ្ធិនេះបានធ្វើឱ្យព្រះអង្គក្លាយជាកំពូលក្សត្រនៅលើដែនដី ដូច្នេះហើយទ្រង់បានឡើងសោយរាជ្យដើម្បីបង្រួបបង្រួមប្រទេសនេះឡើងវិញ ក្លាយជា រាជា "អាណាចក្រកម្ពុជៈទេស" ។
ការទទួលយក សាសនាព្រះពុទ្ធ
ក្រោយមកនៅឆ្នាំ ៨១៧ នៃ គ.ស ទើបទ្រង់ផ្លាសប្ដូរមកគោរពនៅ ព្រះពុទ្ធសាសនា វិញ ដោយបានសាងនៅទីសក្ការៈបូជា ដូចជា ប្រាសាទអារាមរោងចិន និង រូបព្រះពុទ្ធបដិមាយ៉ាងធំនៅកំពូលភ្នំគូលេន ដែលពលរដ្ឋខ្មែរបច្ចុប្បន្ន ហៅថា (ព្រះធំភ្នំគូលេន) ហើយក្រោយមកទ្រង់បានផ្លាសប្ដូររាជធានី ចុងក្រោយមក (ហរិហរាល័យ) ហើយបានសាងរាជធានីឈ្មោះថា "អមរេន្ទ្របុរៈ" នៅតំបន់ ប្រាសាទកំពង់ក្ដី ក្នុង ខេត្តសៀមរាប បច្ចុប្បន្ន ហើយទ្រង់បានសាងប្រាសាទ បូជាចំពោះ ព្រះពុទ្ធសាសនា មហាយាន ដែលមានឈ្មោះថា "ប្រាសាទព្រះកែវ" ។
ជ័យវរ្ម័នទី២ ញាត្តិវង្ស
ព្រះបាទ ជ័យវរ្ម័នទី២ ទ្រង់បានរៀបអភិសេកនឹងស្ត្រីម្នាក់នាម "ហង្សអម្រិត" ហើយមានបុត្រាមួយអង្គព្រះនាម ជ័យវរ្ម័នទី៣ ក្រោយមកទ្រង់បានសោយទិវង្គតនៅឆ្នាំ ៨៥០ នៃ គ.ស និងទទួលបានបច្ឆាមរណនាមថា ៖ បរមេកេរស្វរៈ ប្រែមកថា "ព្រះបាទ បរមទេវរាជ" រាជបល័្លងទ្រង់ត្រូវបានសោយរាជ្យបន្តដោយបុត្រារបស់ទ្រង់ ព្រះបាទ ជ័យវរ្ម័នទី៣ ក្នុងឆ្នាំ ៨៣៥ នៃ គ.ស ហើយទ្រង់បាន រៀបអភិសេកនឹងស្ត្រីម្នាក់ក្នុងរាជវង្សខ្ពង់ខ្ពស់ដូចគ្នា នាម "ធរណីន្ទ្រទេវី" ។
ជំនឿប្រពៃណីក្នុងពិធីបុណ្យកាន់ បិណ្ឌ-ភ្ជុំបិណ្ឌ
បិណ្ឌមានន័យថា ជាការប្រមូល ឬពូតឱ្យទៅជាដុំ ដូចជាបិណ្ឌបាត្រ គឺអាហារដែលប្រមូលផ្ដុំដាក់ក្នុង បាត្រ។ ឯពាក្យភ្ជុំ គឺធ្វើឱ្យប្រជុំគ្នា ឬធ្វើឱ្យជួបជុំគ្នា ។ ប្រជារាស្ដ្រខ្មែរបានឱ្យតំលៃ និងសារៈសំខាន់ទៅលើបុណ្យ ធំៗពីរ គឺបុណ្យកាន់បិណ្ឌភ្ជុំបិណ្ឌនេះ និងពិធីបុណ្យចូលឆ្នាំថ្មី។ គេតែងតែនាំគ្នាទៅធ្វើបុណ្យកាន់បិណ្ឌ-ភ្ជុំបិណ្ឌក្នុង ទីវត្ដអារាម ដែលត្រូវប្រព្រឹត្ដទៅ ចាប់ពីថ្ងៃ1 រោចរហូតដល់ថ្ងៃ15 រោច ខែភទ្របទ។ ក្នុងអំឡុង១៥ថ្ងៃនេះគេ តាំងចិត្ដដាច់ខាតត្រូវតែ ទៅវត្ដឱ្យបានម្ដងយ៉ាងតិចក្នុងថ្ងៃណាមួយមិនអាចខកខានបានឡើយ ទោះជាមានការ មមាញឹក ឬក្រីក្រលំបាកយ៉ាងណាក៏ដោយ។ ពិសេសថ្ងៃ១៥ រោច ជាថ្ងៃបង្ហើយគេហៅថា “ភ្ជុំបិណ្ឌ”។ រឿងហេតុ ទាំងអស់ នោះក៏ដោយសារគេមានជំនឿយ៉ាងមុតមាំតាមសណ្ដាប់ចាស់ៗដែលពោលណែនាំ និងអនុវត្ដជារៀងរាល់ ឆ្នាំតៗគ្នាមក។ ផ្នត់ជំនឿនោះ គឺគេមានមនោសញ្ចេតនានឹកគិតនិងអាណិតចំពោះ ញាតិមិត្ដដែលបានចែក ឋានទៅហើយ មានមាតាបិតា ជីដូន ជីតា បងប្អូនកូនចៅ ដែលដល់រដូវអាចបានមកទទួលយកភោគផល។ ព្រោះអ្នកដែលចែកឋានទៅនោះ ខ្លះមានបាបកម្មត្រូវទៅសោយទុក្ខទោសនៅឋាននរក ប្រេត កើតក្នុងអបាយ ភូមិវេទនាណាស់។ ឋាននោះស្ថិតនៅជ្រៅឆ្ងាយពីឋានមនុស្ស មិនអាចងើបមកបានឃើញពន្លឺព្រះអាទិត្យទេ គ្មានសំលៀកបំពាក់ គ្មានអាហារបរិភោគឡើយ ។ លុះដល់រដូវបុណ្យនេះ គេបានដោះលែងឱ្យមកទទួលយក ផល្លានិសង្សដែលញាតិសាច់សាលោហិតធ្វើបុណ្យឧទ្ទិសឱ្យ ។ ម្យ៉ាងទៀតគេខ្លាច អ្នកទាំងអស់នោះដាក់ប្រទេច បណ្ដាសាឱ្យគេហិនហោច ប្រសិនបើដើរស្វែងរកគ្រប់៧វត្ដហើយមិនឃើញ សាច់ញាតិធ្វើបុណ្យបញ្ជូនឱ្យទេ ។ ជាមួយគ្នានេះដែរ ដែលគេមានក្ដីសង្ឃឹមមួយទៀតថា អំពើកុសល ដែលគេមានសទ្ធាបានបរិច្ចាគឧទ្ទិសនោះ នឹងងាកបែរមកឱ្យសព្វសាធុការពរ ហើយគេនឹងត្រូវបានទទួល វិញដែរនូវសេចក្ដីសុខ និងសេចក្ដីចំរើន ។
ប្រវត្ដិបុណ្យកាន់បិណ្ឌ-ភ្ជុំបិណ្ឌ ដើមកំណើតបុណ្យនេះមិនមានឯកសារណាមួយបានបរិយាយថា ចាប់ធ្វើពីសម័យណាទេ ។ ប៉ុន្ដែក្នុងគម្ពីរ តិរោកុឌ្ឌសូត្របានបរិយាយថា ព្រះបាទពិម្ពិសារមានពួកញាតិមួយក្រុមបានបំពេញទានមិនបរិសុទ្ធ គឺស៊ីបាយមុន លោក លុះចាកលោកទៅកាន់លោកខាងមុខ ក៏កើតទៅជាប្រេត ។ លុះដល់ព្រះសម្ពុទ្ធព្រះនាម កុក្កសន្ធោបាន ត្រាស់ដឹងឡើងក្នុងលោក ពួកប្រេតទាំងនោះទៅសួរព្រះអង្គថា “ចុះយើងខ្ញុំកាលណា បានអាហារបរិភោគ ?” ព្រះពុទ្ធត្រាស់ថា “ចាំសួរព្រះពុទ្ធជាន់ក្រោយចុះ ក្នុងសាសនាតថាគតអ្នកទាំង ឡាយមិនត្រូវបានអាហារបរិភោគ ទេ”។ លុះដល់ព្រះពុទ្ធព្រះនាមនាគមនោបានត្រាស់ដឹង ពួកប្រេតទាំង នោះនាំគ្នាទៅសួរទៀត ។ ព្រះពុទ្ធព្រះនាម នាគមនោក៏ត្រាស់ប្រាប់ដូចព្រះពុទ្ធមុនទៀត ។ ពេលព្រះពុទ្ធ ព្រះនាមកស្សបោបានត្រាស់ដឹងក៏មានហេតុដូចគ្នា។ ទើបមកដល់ព្រះសម្ពុទ្ធព្រះនាមសមណគោត្ដម យើងនេះ ព្រះអង្គទ្រង់ត្រាស់ថា “ចាំមើលព្រះបាទពិម្ពិសារជា ញាតិ របស់អ្នកទាំងឡាយទ្រង់ឱ្យទានដល់តថាគត នោះនឹងញាំងអាហារឱ្យសំរេចដល់អ្នកទាំងឡាយ”។ លុះព្រះ បាទពិម្ពិសារបានថ្វាយទានជាដំបូង ហើយមិនផ្សាយទៅឱ្យពួកញាតិក៏ស្រាប់តែពួកប្រេតជាញាតិទាំងឡាយនោះ យំស្រែកទ្រហឹងក្នុងពេលរាត្រីនោះ។ ព្រះបាទពិម្ពិសារស្ដេចយាងទៅកាន់វត្ដវេឡុវ័ន ហើយទូលសួរព្រះពុទ្ធ ព្រះអង្គត្រាស់ថា “ពួកប្រេតជាញាតិ របស់ព្រះអង្គនាំគ្នាយំទារអាហារ ព្រោះពួកប្រេតទាំងនោះត្រូវបានអាហារ បរិភោគក្នុងសាសនាតថាគត”។ ប៉ុន្ដែព្រះអង្គបានធ្វើបុណ្យហើយមិនបានផ្សាយផលទៅឱ្យ។ ពេលព្រះអង្គបាន ជ្រាបហើយ ក៏ចាត់ចែងធ្វើបុណ្យបញ្ជូនទៅឱ្យ ។ ពួកប្រេតទាំងនោះក៏បានទទួលផលក្នុងពេលនោះហើយ ។
ដកស្រង់ចេញពីសៀវភៅប្រជុំរឿងព្រេងខ្មែរ ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម : ប្រជុំរឿងព្រេងខ្មែរ
ជ័យវរ្ម័នទី៧
ជ័យវរ្ម័នទី៧ (អង់គ្លេស: Jeyvaraman VII) (សំស្ក្រឹត: Jayavarman VII) (ប្រ.ស|គ.ស ១១២៥-១២១៩) រជ្ជកាលគ្រងរាជ (គ.ស ១១៨១-១២១៥) ក្រោយគ្រងរាជសម្បត្តិផ្លូវការណ៍ក្នុងឆ្នាំ ១១៨១ នៃគ.សករាជ ទ្រង់មាន ព្រះបរមនាមថា "ជយវម៌្មអវតាលោកេរស្វរ" ប្រែជាខេមរៈភាសា "ជ័យវរ្ម័នអវតារលោកកេរស្វរៈ" ព្រះអង្គជាស្ដេចខ្មែរដ៏ខ្លាំងពូកែមួយព្រះអង្គដែលរើបំរាសពីការត្រួតត្រា របស់រាជវង្ស ចាម ដែលមកពីភាគកើតកម្ពុជា គឺ អាណាចក្រចាម្ប៉ា ហើយព្រះអង្គដែលជាស្ដេចសឹកខ្លាំងពូកែ ដែលត្រួតត្រាអាស៊ីអាគ្នេយ៍ដីគោកមួយភាគធំ ព្រះអង្គជាបុត្ររបស់ព្រះបាទ ធរណីន្ទ្រវរ្ម័នទី២ និងបានរៀបអភិសេក មហេសី ២អង្គ គឺ ព្រះនាង ជ័យរាជទេវី និង ព្រះនាង ឥន្ទ្រទេវី ហើយទ្រង់មានបុត្រ ៤អង្គ, បុត្រទី១ ព្រនាម សូរ្យកុមារ, បុត្រទី២ នាម ឥន្ទ្រវរ្ម័នទី២ ជាបុត្ររបស់ ជ័យរាជទេវី ដែលជាមហេសីទី១ បុត្រទី៣ នាម វីរៈកុមារ ជាបុត្ររបស់ ឥន្ទ្រទេវី ដែលជាមហេសីទី២ បុត្រទី៤ នាម ស្រីសិង្ខមហាទេវី ជាបុត្រីរបស់ស្នំឯក ហើយបុត្រដែលឡើងសោយរាជបន្តពីទ្រង់គឺព្រះបាទ ឥន្ទ្រវរ្ម័នទី២ ដែលជាបុត្រទី២របស់ទ្រង់ ។
ការរំដោះក្រុងអង្គរពីពួកចាម្ប៉ា
Liberation of Angkor city from Champa
ក្នុងឆ្នាំ ១១៧៧ នៃគ.ស កងទ័ពចម្ប៉ាបានលើកទ័ពយ៉ាងធំ តាមផ្លូវទឹកនៃដង ទន្លេមេគង្គ ក្រោម ដោយបរសំពៅចម្បាំងកាត់តាមផ្លូវទឹកទៅ បឹងទន្លេសាប រួចវាយចូលដុតបំផ្លាញក្រុងអង្គរ ដើម្បីកាន់កាប់ក្រុងអង្គរ នៅទីបំផុតកងទ័ពចម្ប៉ាក៏ទទួលបានជ័យជំនះ និងបានសម្លាប់ស្ដេច "ត្រីភូវនាទិត្យវរ្ម័ន" និងបានប្រមូលយកមាសប្រាក់ជាច្រើនក្នុងក្រុងអង្គរ រួចដឹកជញ្ជូនទៅកាន់ ប្រទេសចាម្ប៉ា ហើយការគ្រប់គ្រងរបស់ពួកចាម មកលើក្រុងអង្គរមានរយៈ ៤ឆ្នាំ ។ នៅក្នុងអំឡុងពេលនោះមាន រាជវង្សខ្មែរមួយអង្គព្រះនាម "ជ័យវរធន់" ដែលគង់នៅ រាជធានី ខេត្តតាកែវ ដែលព្រះអង្គបានកសាង បាសាទតាព្រហ្ម ឬ ហៅថា ប្រាសាទព្រហ្មមនៈ ក្នុងតំបន់ទន្លេបាទី សព្វថ្ងៃនេះ ។ ក្នុងឆ្នាំ ១១៨១ នៃគ.ស "ជ័យវរធន់" បានបើកការប្រយុទ្ធនៅស្រមោលភូមិអង្គរយ៉ាងខ្លាំងក្លានៃចម្បាំងលើបឹងទន្លេសាប នៅទីបំផុតទ្រង់ក៏យកជ័យជំនះពីពួកចាម្ប៉ាបាន និងបានប្រកាសគ្រងរាជក្នុងឆ្នាំ ១១៨២ នៃគ.ស ដែលមានព្រះនាមក្នុងរាជ្យថា "ជ័យវរ្ម័ន អវតារ លោកកេរស្វរៈ" ។
ការកសាងទីក្រុងអង្គរធំ
Construction of Angkor Thom
ទីក្រុងអង្គរធំត្រូវបានកសាងឡើងនៅចុងសតវត្សទី១២ ដោយព្រះបាទជ័យវរ្ម័នទី៧ ជាទីក្រុងដ៏ធំសំបើមនៅភូមភាគអាសុីអាគ្នេយ៍នេះ ទីក្រុងអង្គរធំត្រូវបានគេចាត់ទុកស្ថាបត្យកម្មដ៏ធំនេះ ជាស្ថាបត្យកម្មអង្គរទី៣ ដែលរាជធានីនេះគ្របដណ្តប់លើផ្ទៃដីដែលមានទំហំ ៩​គីឡូម៉ែត្រ​ក្រឡា និងមានបូជនីយដ្ឋាន ប្រាសាទបុរាណជាច្រើនបន្សល់ទុកនៅទីនេះ ដូចជា៖ ប្រាសាទបាយ័ន ជាប្រាសាទ ឧទ្ទិសរួមបញ្ចូលគ្នា នៃ ព្រហ្មញ្ញសាសនា និង ពុទ្ធសាសនា មហាយាន ដែលមានគូបរៈចំនួន ៥៤ ដោយស្មើ និង ព្រះភ័ក្ត្រព្រះបាទ ជ័យវរ្ម័នទី៧ ចំនួន ២១៦ តំំណាងឱ្យ អវតារលោកកេរស្វរៈ ។ ក្រុងអង្គរធំ មានក្លោងទ្វារចូលចំនួន៥ទិស ទិសនិមួយៗ៖ ទ្វារខ្មោច (នៅទិសខាងកើត) ទ្វារដីឆ្នាំង (នៅទិសខាងជើង) ទ្វារតាកៅ (នៅទិសខាងលិច) ទ្វារទន្លេអ៊ុំ (នៅទិសខាងត្បូង) និងទ្វារជ័យ (នៅទិសខាងកើតចំពីមុខព្រះបរមរាជវាំងក្នុងខេត្តសៀមរាប) គូបរៈនៃទ្វារនីមួយៗមានព្រហ្មមុខបួន តំណាងឱ្យ ភ្នំមន្ទ្រៈនៃខ្សែររឿង កូរសមុទ្រចក្រវាឡ ។ ទ្វារនៅទិសខាងត្បូងក្រុងអង្គរធំស្ថិតនៅចំងាយ ៧,២គីឡូម៉ែត្ រពីខាងជើងក្រុងសៀមរាប និង ១,៧គីឡូម៉ែត្ រពីខាងជើងច្រកចូលប្រាសាទអង្គរវត្ត ។ កំពែងព័ទ្ធជុំវិញនីមួយៗមានប្រវែង៣គីឡូម៉ែត្របួនជ្រុង និងមានកំពស់៨ម៉ែត្រព័ទ្ធជុំវិញដោយគូទឹក ហ៊ុំព័ទ្ធលើផ្ទៃដី៩​គីឡូម៉ែត្រ​ក្រឡា ។ ដើម្បីការពារក្រុងពីការវាយប្រហារពីគូសត្រូវ ជ័យវរ្ម័នទី៧ បាន​កសាង​កំផែង​ថ្ម​ព័ទ្ធ​ជុំវិញ​ក្រុង​ដែល​មាន​ប្រវែង​១២​គីឡូម៉ែត្រ ។ ក្នុង​វិស័យ​សំណង់ នៃសត្ថបត្យកម្ម របស់ព្រះអង្គត្រូវបានគេស្គាល់ថាជារចនាបទ បាយ័ន ដែលរាជវាំងទាំងមូល និងទីស្នាក់នៅសាងសង់ដោយសំណង់ឈើ ដែលប្រើប្រាសកម្លាំងពលកម្មប្រមាណជា ២មុឺននាក់ ជាមួយនិង ប្រព័ន្ធធារាសាស្ត្រឆ្លងកាត់នៃការរំដោះទឹក ដែលមានបួនទិសដែលចាក់បង្ហូរ ទៅកាន់គូទឹកដែលព័ទ្ធជុំវិញ ។ ព្រអង្គក៏បានកសាងដំណាក់ឃ្លាំងចំនួន២ គឺខាងត្បូង និង ខាងជើង ដែលដំណាក់ឃ្លាំងខាងត្បូងដាក់នៅជង្រុកស្រូវ ដែលប៉ានស្មានប្រមាណជា ១១.១៩២ តោន និង ដំណាក់ឃ្លាំងខាងជើងដាក់នៅក្រណាត់សូត្រសម្លៀកបំពាក់ ប្រមាណជា ៥១២កី ជាមួយនិងឆ័ត្រក្លោះ ៥២៣ ។ នៅតាមប្រាសាទ នីមួយ​ៗមានរន្ធសម្រាប់ដាក់លម្អនូវគ្រឿងត្បូងចំរុះដែលត្រូវបានគេប៉ាន់ស្មានសរុបប្រម៉ាណជា ​៤៨០០០​គ្រាប់ ។ ក្រៅពីនេះ ព្រះអង្គបានក៏សាងរាជដំណាក់ស្រីរបាំប្រចាំក្រុងអង្គរធំផងដែរ ត្រង់ប្រាសាទ សួរព្រ័ត្យ ត្រូវបានគេប៉ានស្មានថាមានអ្នករបាំប្រហែលជា ១៦០០នាក់ ។
ជំនឿលើពុទ្ធសាសនា មហាយាន
Belief in Mahayana Buddhism
ជ័យវរ្ម័នទី៧ ជាព្រះមហាក្សត្រដែលត្រូវបានគេស្គាល់ច្រើនដោយសារសំណង់ដ៏គួរឱ្យចាប់អារម្មណ៍ជាច្រើនដែលបានបញ្ចប់ក្នុងរជ្ជកាលរបស់ទ្រង់ រួមទាំងប្រាសាទឧទ្ទិសដល់មាតាបិតារបស់ព្រះអង្គផងដែរ ។ ប្រាសាទបាយ័ន ដែលជាប្រាសាទឧទ្ទិសឱ្យ ពុទ្ធសាសនា មហាយាន ដែលស្ថិតនៅចំកណ្ដាលនៃអង្គរធំ ព្រះបាទ ជ័យវរ្ម័នទី៧ ទ្រង់មានជំនឿយ៉ាងមុតមាំទៅលើពុទ្ធសាសនា មហាយាន ដែលបន្តពីបិតារបស់ទ្រង់ព្រះនាម ធរណីន្ទ្រវរ្ម័នទី២ ដែលនាំយកពុទ្ធសាសនា មហាយាន យកមកគោរពបូជានៅកម្ពុជា ។ ពុទ្ធសាសនា មហាយាន ត្រូវបានចាត់ទុកជាសាសនា របស់ព្រះរាជា ប៉ុន្តែទោះជាយ៉ាងណាក៏ព្រះអង្គមិនបោះបង់ចោលនូវ ព្រហ្មញ្ញសាសនាផងដែរ ដោយរក្សានូវ រឿងព្រេងទេវកថា ហិណ្ឌូជាច្រើននូវតាមចម្លាក់នៃជញ្ជាំងប្រាសាទជាប់ជានិច្ច ដែលទុកជាមរតករបស់ដូនតា ហើយប្រាសាទដែលទ្រង់បានកសាងឧទ្ទិសជូនមាតាបិតារបស់ព្រះអង្គផងដែរនោះ គឺ ប្រាសាទតាព្រហ្ម ។
ការកសាង ប្រាសាទតាព្រហ្ម
ប្រាសាទតាព្រហ្ម កងសាងដោយព្រះបាទជ័យវរ្ម័នទី៧ ក្នុងឆ្នាំ ១១៨៦ នៃគ.ស ទ្រង់បានកសាងដើម្បីឧទ្ទិសជូន មាតាបិតា របស់ព្រះអង្គ ដែលប្រាសាទនេះមានឈ្មោះដើមហៅថា ប្រាសាទ "រាជវិហារ" ។ ប្រសាទតាព្រហ្មមានកំពែងព័ទ្ធពីក្រៅទំហំ (១០០០មx៦០០ម) ដោយស្មើនិង ៦០០,០០០ ម៉ែតការ៉េ ។ ប្រាសាទនេះផងដែរ មានភូមិប្រជាជនរស់នៅជុំវិញប្រមាណជា ១២,៦៦០ នាក់ ក្នុងនោះរួមបញ្ចូលទាំងមន្ត្រីធំៗ ចំនួន ៤១៨ នាក់និងមានអ្នកបម្រើកាងារប្រចាំរាជដំណាក់ចំនួន ២៧៤០ នាក់ ក្នុងនោះមានជំនួយការបង្ហាត់របាំចំនួន ២៣២ នាក់ និង មានស្រីរបាំប្រចាំរាជដំណាក់ចំនួន ៦១៥នាក់ ។ រួមទាំងរតនៈវត្ថុក្នុងនោះមួយចំនួនផង ដូជា៖ មាន​ចាន​មាស​សរុប ដែល​មាន​ទម្ងន់​ជាង​ប្រាំ​រយ​គីឡូក្រាម ចាន​ប្រាក់​ចំនួន​៣៥ គ្រាប់​គជ់​ខ្យងចំនួន ៤០៦២០​គ្រាប់ ត្បូង​ចំរុះចំនួន ​៤៥៤០​គ្រាប់ រនាំងដាក់ការពារ ដែលជាតង្វាយពីប្រទេស​ចិន​ ក្នុងរាជវង្សសុង (អង់គ្លេស: Song dynasty) ចំនួន ៨៧៦ ។ ប្រាសាទនេះក៏ត្រូវបានចាត់ទុកផងដែរ ជាសាកលវិទ្យាល័យផ្នែកវិទ្យាសាស្ត្រដែលក្រោមការគ្រប់គ្រងរបស់ក្សត្រី ឥន្ទ្រទេវី ។
ការកសាង ប្រាសាទព្រះខ័ន
ប្រាសាទព្រះខ័ន កងសាងដោយព្រះបាទជ័យវរ្ម័នទី៧ ក្នុងឆ្នាំ ១១៩១ នៃគ.ស ។ ដើម្បីឧទ្ទិសថ្វាយ ព្រះពិស្ណុការអាវតារលោកកេរ្ត៍ស្វារៈ ប្រាសាទនេះមានទំហំ ៥៦ ហិចតា និងមានបរិមាត្រ (៨០០មx៧០០ម) ប្រាសាទព្រះខ័ន បានឱ្យដឹងថា បដិមានៃរូបព្រះពុទ្ធ ព្រះឥសូរ និងព្រះវិស្ណុ ដែលត្រូវបានតម្កល់នៅក្នុងប្រាសាទនេះមានចំនួនដល់ទៅ ២០,៤០០ ដែលធ្វើអំពីមាស ប្រាក់ សំរិទ្ធ និងថ្ម ចំណែកឯ បដិមាទេវៈផ្សេងៗទៀយមានចំនួន ៤៣០ និងប្រជាជនក្នុងភូមិចំនួន ១៣,៥០០ ដែលមានតួនាទីថែរក្សាផ្គត់ផ្គង់មូលនិធិសាសនាឱ្យមានដំណើរការល្អនៅប្រាសាទនេះ និងស្បៀងអាហារជាច្រើនផ្តល់ដោយឃ្លាំងព្រះរាជទ្រព្យ ឬដោយប្រជាជនក្នុងភូមិចំនួន ៥៣២៥ ដែលមានមនុស្សសរុបចំនួន៨៧,៨៤០នាក់ ។ មានបដិមាចំនួន ២៨៣ ត្រូវបានតម្កល់ជុំវិញបដិមាព្រះពោធិសត្វលោកេស្វរៈ ដែលតំណាងឱ្យដួងវិញាណខ័ន្ឌព្រះបិតារបស់ព្រះរាជា ។ មានសំណង់ប៉មចំនួន ៨៥សម្រាប់តម្កល់ព្រះបដិមាដល់ទៅ ៥២៥អង្គជាចំណុះប្រាសាទដ៏ធំនេះ។ សិលាចារឹកបានបន្តទៀតថា ប្រាសាទនេះសូមឧទ្ទិសកុសលទៅកាន់អតីតព្រះរាជាព្រះនាម ធរណិន្ទ្រវរ្ម័ន ដែលជាព្រះបិតា របស់ព្រះបាទជ័យវរ្ម័នទី៧ និងបួងសួងឱ្យព្រះមហាក្សត្រជំនាន់ក្រោយ ដែលបានជួយថែរក្សាសំណង់ព្រះពុទ្ធសានា ដែលមានទាសាទាសីចំនួន ៣០៦,៣៧២នាក់ សូមឱ្យទទួលផលបុណ្យគ្រប់ៗគ្នា ។ សិលាចារឹកនៃប្រាសាទព្រះខ័នមានការរៀបរាប់ពីទីក្រុងដ៏រីចម្រើនដ៏ជឿនលឿនមួយ ដែលផ្តោតទៅលើសកម្មភាពសាសនា និងសេចក្តិត្រូវការនៃប្រាសាទនេះ ដង្វាយត្រូវបានរៀបចំសម្រាប់អាទិទេពហើយកម្រងផ្កាត្រូវបានលម្អសម្រាប់អាទិទេពទាំងនេះទៀតផង ។ ម្ហូបអាហារត្រូវបានផ្គតផ្គង់ហើយនៅតាមខ្លោងទ្វារតែងមានអ្នកយាម និងមានក្រុមរបាំរាប់ពាន់នាក់សម្រាប់ រាំសម្តែងសម្រាប់ប្រាសាទនេះក្នុងកិច្ចពិធីសាសនាធំៗផងដែង។
ការកសាង មន្ទីពេទ្យ និង សាលាសំណាក់
Construction of hospitals and guesthouses
ព្រះបាទជ័យវរ្ម័នទី៧ ត្រូវបានគេមើលឃើញថាជាស្ដេចមានប្រាជ្ញា និងគិតគូរទៅដល់សុខមាលភាពរបស់ប្រជានុរាស្ត្ររបស់ព្រះអង្គ ដោយទ្រង់បានបង្កើត "អរោគ្យសាលា" ដែលមានន័យថាមន្ទីរព្យាបាលរោគ ឬ ហៅថាមន្ទីពេទ្យ ដែលមានចំនួន ៩៨ និង "ធម្មសាលា" ដែលមានន័យថា សាលាសំណាក់ធម៌សម្រាប់ព្រះភិក្ខុសង្ឃ ដែលមានចំនួន ១០១ នៅទូទាំងប្រទេស ។ តាមកំណត់ត្រាសិលាចារឹក K.368 នៅស្រុកសាយហ្វុង ប្រទេសឡាវ បានពិពណ៌នាថា អរោគ្យសាលានីមួយៗមានគ្រូពេទ្យចំនួន២នាក់ អមដោយស្ត្រី ចំនួន២នាក់ និងមនុស្សប្រុសម្នាក់ គ្រូថ្នាំចំនួន ២នាក់នៅឃ្លាំងសម្រាប់ចែកចាយថ្នាំ អ្នកថែរក្សាសំអាតចំនួន២នាក់ អ្នកមើលជំងឺ (គិលានុបដ្ឋាន) ចំនួន១៤នាក់ ស្រ្តីសម្រាប់ដាំថ្នាំមានចំនួន៨នាក់ ដូចនេះមន្ទីរព្យាបាលរោគក្នុងរាជរបស់ទ្រង់ ធ្វើការព្យាបាលអ្នកជំងឺគ្រប់ប្រភេទដោយមិនមានការរើសអើងនោះទេ ។ ចំណែកឯ "ធម្មសាលា" ដែលជា សាលាសំណាក់ធម៌សម្រាប់ព្រះភិក្ខុសង្ឃ ត្រូវបានដាក់ឱ្យមើលការខុសត្រូវផ្នែកព្យាបាលសុខមាលភាពរបស់ភិក្ខុសង្ឃ ដោយព្រះគ្រូ "ផៃសាញ់យៈ" ដែលមានជំនួយការជាមន្ត្រីសង្ឃចំនួន ២រូប នាមជា សូរ្យគណៈ និង ចន្ទ្រាគណៈ សម្រាប់ការព្យបាលជំងឺទៅលើព្រះសង្ឃទូទៅ នៃពុទ្ធសាសនា មហាយាន ក្រោយមកមន្ទីរព្យាបាលរោគត្រូវបានគេសាងសង់បន្ថែមនូវបរិវេណនៃ ប្រាសាទតាព្រហ្ម ដែលធ្វើឱ្យកំណត់ត្រាមន្ទីរព្យាបាលរោគរបស់ព្រះបាទ ជ័យវរ្ម័នទី៧ មានច្រើនដល់ ១០២ ក្នុងរជ្ជកាលនៃការគ្រប់គ្រងរបស់ព្រះអង្គ ។
ការវាយដណ្ដើមយកចាម្ប៉ា
The conquest of Champa
នៅក្នុងឆ្នាំ ១១៩០ នៃ គ.ស ស្ដេចចាមព្រះនាម ជ័យឥន្ត្រវរ្ម័នទី៤ បានលើកទ័ពមកវាយអាណាចក្រខ្មែរម្ដងទៀត ការលុកលុយអាណាចក្រខ្មែរមានរយៈពេលពេញ១ឆ្នាំ រហូតដល់ព្រះបាទ ជ័យវរ្ម័នទី៧ បង្ក្រាបការលុកលុយរបស់ពួកចាមបានទាំងស្រុង ក្នុងឆ្នាំ ១១៩១ នៃ គ.ស ។ យោងតាមសិលាចរឹកនៅប៉ោនគរ (ញ៉ាត្រាង) បានសរសេរទុកថា ព្រះបាទ ជ័យវរ្ម័នទី៧ វាយយកបានរាជធានីនៃប្រទេសចាម្ប៉ា ដោយទ្រង់បញ្ជាឱ្យវិទ្យានន្តៈ វាយចូលរាជធានី "វិជ័យ" (បិញឌិញ) ហើយចាប់បានស្ដេចចាម ជាឈ្លើយសឹកនិងបានយកស្ដេចអង្គនេះ មកថ្វាយព្រះបាទ ជ័យវរ្ម័នទី៧ ។ ហើយព្រះអង្គបានលើកព្រះអនុជថ្លៃ របស់ព្រះអង្គ ព្រះនាម "អុិន" ដែលត្រូវជាប្អូនប្រុសព្រះនាង "ជ័យរាជទេវី" ឱ្យឡើងសោយរាជនៅវិជ័យ ដោយមានព្រះនាមក្នុងរាជថា "សូរ្យវរ្ម័នទេវរាជ" មិនយូរបុ៉ន្មាន ពួកចាមដែលមានមេដឹកនាំឈ្មោះ "រៈសុបតិ" ក៏ងើបលើកបះបោរបណ្ដេញព្រះបាទ សូរ្យវរ្ម័នទេវរាជ ចេញពីរាជធានីវិជ័យ ហើយមាននាមក្នុងរាជថា "ជ័យឥន្ត្រវរ្ម័នទី៥" ។ ពេលនោះ "វិទ្យានន្តៈ" ក៏លើកទ័ពវាយរាជធានីវិជ័យម្ដងទៀត ហើយបានធ្វើឃាតស្ដេចចាម "ជ័យឥន្ត្រវរ្ម័នទី៥" និងបានបង្រួបបង្រួមប្រទេសចម្ប៉ាឱ្យមានឯកភាពឡើងវិញ និងបានប្រកាសសោយរាជនាពេលនោះក្នងឆ្នាំ ១១៩២ នៃគ.ស រហូតដល់ឆ្នាំ ១២០៣ នៃគ.ស ទើបព្រះបាទជ័យវរ្ម័នទី៧ លើកទ័ពធំមកកំចាត់ចាម និងបានវាយយកចាម្ប៉ាមកគ្រប់គ្រងទាំងស្រុងក្នុងឆ្នាំ ១២០៣ នៃគ.ស ។
សេចក្ដីជំរាប
មានមតិរបស់លោកបណ្ឌិតផ្នែកសិលាចរិកមួយ លើកឡើងថា «វម៌្ម» មាននៅលើសិលាចារឹកភាសាខ្មែរយ៉ាងច្រើន អ្នកប្រាជ្ញបារាំងបានអានថា varmma ដែរ។ ប៉ុន្តែ នៅពេលគេបកប្រែ ឬពន្យល់ជា ភាសាបារាំង គេសរសេរជា varman វម៌ន/ វរ្ម័ន វិញ។ បើយើងលើកតម្កើងឯកសារក្នុងស្រុក ហេតុអ្វីបានមិនគាំទ្រ សំណេររបស់ដូនតាថា «...វម៌្ម»?
ពាក្យ (វរ្ម័ន) ត្រូវបានក្រុមសិក្សាពាក្យសំស្ក្រឹត ជាន់ខ្ពស់ នៃក្រុមបុរាណាចារ្យ យកមកប្រើ ជាឈ្មោះផ្លូវការណ៍ នៃការសិក្សាទូទៅ ដោយទទួលស្គាល់ដោយក្រុម ប្រវិត្តវិទូខ្មែរជាន់ខ្ពស់ របស់សាលាបារាំងចុងបូព៌ា (École Française d'Extrême-Orient) ដែលហៅកាត់ថា (E.F.E.O) ដែលយកលំនាំតាមឈ្មោះព្រះបាទនរោត្តម ដែលមានព្រះនាមសរសេរថា "នរោត្ដមវរ្ម័ន" ដែលសរសេរឡើងក្នុងឆ្នាំ 1903 ដោយបែបនេះហើយទើបពាក្យ (វរ្ម័ន) មានប្រើប្រាសរហូតមកដល់បច្ចុប្បន្ននេះ ដែលមានសរសេរក្នុងក្រាំងសៀវភៅនានា ក្រោយសង្គ្រាមលោកលើកទី២ ហើយពាក្យ (វរ្ម័ន) ត្រូវបានបញ្ចូលក្នុងវចនានុក្រមខ្មែរ ដោយសម្ដេចសង្ឃរាជជួនណាត មកដល់បច្ចុប្បន្ននេះ គួរបញ្ចាក់ផងដែរថា មុនការចេះអានសំស្ក្រឹតរបស់លោកបណ្ឌិត កម្ពុជាមានក្រុមសិក្សាជាន់ខ្ពស់នៃភាសាសំស្ក្រឹតរួចទៅហើយ ម៉្យាងវិញទៀត អ្នកសិក្សាជន់ខ្ពស់ពីមុនៗ មានដូចជា៖ ក្រុមជំុនំទំនៀមទម្លាប់ខ្មែរ នៃក្រុមបុរាណាចារ្យ លោក កេងវ៉ាន់សាក់, លោក ត្រឹងងា ដែលសុទ្ធតែជាអ្នកសឹក្សាជាន់ខ្ពស់ មិនដែលតិះទាន និងលើកការអនុម័ត សំរេចការយល់ឃើញណាមួយ ដោយមិនមានការបោះឆ្នោតឯកភាព ក្នុងអង្គប្រជុំនៃបណ្ឌិតសភាអក្សរសាស្ត្ររបស់កម្ពុជានោះទេ ។
ដូចនេះ ៖ ប្រហែលជាលោក បណ្ឌិតមានការយល់ច្រឡំ រវាងការប្រើតួអក្សរ សំស្ក្រឹត និង តួអក្សរខ្មែរ បញ្ចុប្បន្ន ដែលមានន័យថា បើលោកបណ្ឌិត ចង់ឱ្យមានការប្រើពាក្យ (វម្ម៌) ជាពាក្យប្រើប្រាសទូទៅផ្លូវការណ៍ លោកបណ្ឌិត ត្រូវស្នើសុំសភាអក្សរសាស្ត្រជាតិកម្ពុជា លប់អក្សរក្រមកម្ពុជា ដែលមានព្យញ្ជនៈ ៣៣តួ ពី ក ដល់ អ និង ស្រៈ ទាំងអស់ចេញ ពីកម្មវិធីសិក្សារបស់រដ្ឋជាមុនសិន បន្ទាប់មកត្រូវស្នើសុំអង្គព្រះមហាក្សត្រ និង នាយករដ្ឋមន្ត្រីកម្ពុជា ទាត់ចោលនូវស្នាដៃរបស់អ្នកចងក្រងពីមុន ជាមុនសិន ទើបលោកបណ្ឌិតអាចយក ព្យញ្ជនៈ និង ស្រៈ នៃពាក្យសំស្ក្រឹតទាំងអស់ មកជំនួស ព្យញ្ជនៈ និង ស្រៈ នៃពាក្យ ខេមរៈភាសាបាន ហើយលោកបណ្ឌិត ត្រូវពន្យល់ពីរបៀបប្រកបពាក្យចំនួនរាប់លាន ដែលបានចងក្រងដោយ សម្ដេចសង្ឃរាជជួនណាត ក្នុងទម្រង់ជាសំស្ក្រឹត បន្ទាប់មក លោកបណ្ឌិត ត្រូវបង្កើតការប្រកបទាក់ទង និង ពាក្យចំនួនរាប់លានទៀត នៃក្រុមពាក្យរបស់ជនជាតិភាគតិចកម្ពុជា ដែលមានដូចជា៖ កួយ ភ្នង ចារាយ ល-។ មានសព្វគ្រប់ដូចការរៀបរាប់ខាងលើនេះហើយ ទើបលោកបណ្ឌិតអាចធ្វើការផ្លាសប្ដូរ នូវអ្វីដែលលោកបណ្ឌិតយល់ឃើញនេះ ។
បុរាណាចារ្យ លោកតែងលើកឡើងនៃពាក្យមួយថា (ពេក) ។
សង្កាត់ព្រែកឯង
ជាសង្កាត់មួយស្ថិតនៅក្នុងខណ្ឌមានជ័យ រាជធានីភ្នំពេញ។ នេះមាន ៦ភូមិ។
ជ័យវរ្ម័នទី៧
ចំណារពន្យល់
សិក្សាពាក្យ (វម្ម៌) ដែលជាពាក្យដើមនៃសិលាចរឹកសំស្ក្រឹត ដែលត្រូវបានប្រែសម្រួលជាពាក្យ (វរ្ម័ន) ដោយក្រុមសិក្សាជាន់ខ្ពស់ភាសាសំស្ក្រឹត នៃក្រុមបុរាណាចារ្យ ក្នុងរាជព្រះបាទនរោត្ដម ហើយក្រុមប្រវត្តិវិទូបារាំងបានយកទៅប្រែជាភាសាបារាំងនៃពាក្យ Varman ។ ហេតុអ្វីត្រូវហៅពាក្យ វម្ម៌ នេះថា (វ-ម័ន) ពីព្រោះពាក្យនេះត្រូវបានក្រុមបេសកជនចិន ហៅស្ដេចខ្មែរ ជំនាន់នគរភ្នំ នៃកន្ទុយពាក្យ ម្ម៌ នេះហៅថា "ម័ន" តាំងពីស.វទី៣ ឬ ស.វទី៥ មកម៉្លេះ ចំណែកឯជើងព្យញ្ជនៈ ម "្ម" គ្រាន់តែរបៀបដែលគេសរសេរដើម្បីសង្កត់ពាក្យទាញសូរសម្លេងប៉ុនណោះ ដោយពាក្យថ្មីៗ កាន់តែកើតឡើងច្រើនឡើងៗ តាមរយៈការមកដល់របស់ពួកអុឺរ៉ុប ដូចនេះកម្ពុជាចាំបាច់ត្រូវធ្វើបដិវឌ្ឍន៍អក្សរខ្មែរ ដើម្បីឱ្យមានភាពងាយស្រួលក្នុងការប្រកប និង ការអាន ។ ហេតុអ្វីពាក្យ (វរ្ម័ន) ត្រូវបន្ថែម ព្យញ្ជនៈ "រ" នៅចន្លោះកណ្ដាល ពីព្រោះ ព្យញ្ជនៈ វ និងចាប់ទាញយក ព្យញ្ជនៈ ន យកមកប្រកបចូលគ្នា ហៅថា (វ៉ន) ម័ ដូចនេះហើយ ក្រុមសិក្សាអក្សរសាស្ត្រខ្មែរ ត្រូវបន្ថែម ព្យញ្ជនៈ "រ" ដើម្បីបំបែកការទាញប្រកប ។ រហូតដល់ពាក្យ (វរ្ម័ន) ត្រូវបានប្រើប្រាសជាងមួយរយឆ្នាំ រហូតមកដល់បច្ចុប្បន្ននេះ ។
សង្កាត់ព្រែកឯង
ប្រវត្តិ
សង្កាត់នេះធ្លាប់ជាឃុំនៃ ឃុំព្រែកឯង ស្រុកកៀនស្វាយ ខេត្តកណ្ដាល។
វប្បធម៌
បទចម្រៀង៖
ផ្សារ
ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:អតីតឃុំនៃស្រុកកៀនស្វាយ ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:សង្កាត់នៃខណ្ឌមានជ័យ
ទេវង្សអស្ចារ្យ
ព្រះបាទទេវង្សអស្ចារ្យ (ម.គ.ស ៣១-គ.ស ៧៨) រជ្ជកាល (គ.ស ១-៧៨) ទ្រង់ជាស្ដេចដែលបានសោយរាជ្យពីស្ដេចប្រទេសរាជដែលជាក្សត្រចុងក្រោយនៃរាជវង្សព្រះថោង។ ទ្រង់ព្រះ​នាម​ថា​ ​ព្រះបាទ​សម្ដេច​ទេវង្សអស្ចារ្យ​ខត្ដិយធិរាជ្យ។​
ប្រវត្តិ
កាលនោះ ​ ​មាន​បុរស​កសិករ​ម្នាក់​ឈ្មោះ​អ្នក​វង្ស​ ​និង​ភរិយា​ឈ្មោះ​ទាវ​ ​តាំងទី​លំនៅ​រស់នៅ​ជិត​វាំង​ហ្លួង​ ​នៅ​មហានគរ​រាជធានី​នៃ​កម្ពុជា​ធិបតី។​ ​ប្ដី​ប្រពន្ធ​ទាំង​ពីរ​នាក់​មាន​ឫទ្ធិ​អនុភាព​ខ្លាំង​ពូកែ​អស្ចារ្យ​ ណាស់។​ ​ដៃ​អ្នក​ទាំង​ពីរ​ ​បើ​កាន់​របស់របរ​អ្វីមួយ​ហើយ​ ​របស់របរ​នោះ​ ​នឹង​អាច​ក្លាយជា​មាស ទៅ​ជា​ប្រាក់​ ​ឬ​ទៅ​ជា​ត្បូង​ពេជ្រចរណៃ។​ ប្រជាពលរដ្ឋ​មួយ​ចំនួន ​ធំ​ដែល​បាន​ឃើញ​ជាក់ស្ដែង​នឹង​ភ្នែក​ ​មហិទ្ធិឫទ្ធិ​ខ្លាំងពូកែ​អស្ចារ្យ​របស់​អ្នក​វង្ស​ ​និង​នាង​ទាវ​ ​បាន​បាក់បប​ខ្លបខ្លាច​ ​គោរព​ស្ញប់ស្ញែង​ ​ហើយ​នាំ​គ្នា​មូលមី​កុះករ​មក​ចំណុះ​ចូល​សុំ​ជ្រោក​កោន​ក្រោម​ម្លប់​ បារមី។​ កាលនោះ​ដោយ​ស្រុក​ខ្មែរ​ពុំ​ទាន់​មាន​ ព្រះមហាក្សត្រ​បន្ដ​រាជ្យ​អំពី​ព្រះបាទ​ប្រទេសរាជ នាម៉ឺន​មន្ដ្រី​សេនា​តូច​ធំ​ទាំងអស់​ក្នុង​ព្រះរាជ​អាណាចក្រ​ដែល​បាន​ដឹង​ បាន​យល់​ ​និង​មាន​ជំនឿ​ថា​ ​អ្នក​វង្ស-នាង​ទាវ​ ​ជា​មនុស្ស​មាន​សមត្ថភាព​ ​មានបុណ្យ​បារមី​ខ្ពង់ខ្ពស់​អស្ចារ្យ​ ​បាន​នាំ​គ្នា​មូលមតិ​រៀបចំ​ពល​សេនា​ជា​ក្បួន​ ​ធ្វើ​ដំណើរ​ហែ​បុស្បុក​ទៅ​សុំ​អញ្ជើញ​ប្ដី​ប្រពន្ធ​ទាំង​ពីរ​នាក់​ ​ឲ្យមក​សោយរាជសម្បត្ដិ​ ​ដឹកនាំ​ថែរក្សា​ការពារ​ប្រទេស​ជាតិខ្មែរ។​
ត្រង់​ វគ្គ​នេះ បើ​តាម​សៀវភៅ​ ​“ប្រជុំ​រឿង​ព្រេង​ខ្មែរ​ភាគ​ទី​៥” នៃ​ពុទ្ធ​សាសន​បណ្ឌិត្យ​ ​អ្នក​វង្ស​និង​នាង​ទាវ​គ្មាន​បុណ្យ​បារមី​ ​ឬ​សមត្ថភាពអ្វី​ឡើយ។​ ​អ្នក​ទាំង​ពីរ​នាក់​​បាន​ឡើង​សោយរាជ្យ​ដោយ​សារ​បាន​បរិភោគ​សាច់​មាន់​ខ្មៅ​ ត្រង់​ដើមទ្រូង​ ​និង​ភ្លៅ​តែ​ប៉ុណ្ណោះ។​ ​ការ​ឡើង​សោយរាជ​សម្បត្ដិ​នេះ​កើតឡើង​ដោយសារ​ការ​ផ្សងព្រេង​លែង​ដំរី​រក​ អ្នក​មាន​បុណ្យ ដែល​រៀបចំ​ដោយ​ក្រុម​សេនាបតី។​ ​ដំរី​នោះ​បាន​ទៅ​លុតជង្គង់​ក្រាប​នៅ​ចំពោះ​មុខ​អ្នក​វង្ស-នាង​ទាវ ​ដែល​ជា​ហេតុសំគាល់​ថា​ជា​អ្នកមាន​បុណ្យ។​
ថ្ងៃ​ ១​កើត​ ​ខែ​ពិសាខ​ ​ឆ្នាំវក​ ​ព.ស ​៥៤៤ ត្រូវជា​ គ.ស​ ទី១​ ​វេលា​ម៉ោង​៩​ព្រឹក​ ​ដែល​ជា​ថ្ងៃ​នក្ខត្តឫក្ស​ប្រជាជន​ខ្មែរ​ ​និង​នាម៉ឺន​មន្ដ្រី​សេនាបតី​តូច​ធំ​គ្រប់​ជាន់ថ្នាក់​ ​មក​ពី​គ្រប់​ទិស​តំបន់​បាន​នាំ​គ្នា​រៀបចំ​ប្រារព្ធ​ធ្វើ​ពិធី​អភិសេក​អ្នក ​វង្ស-នាង​ទាវ​ជា​ព្រះ​មហាក្សត្រី​យានី​នៃ​នគរ​ខ្មែរ​ ​កាលនោះ​អ្នក​វង្ស​មាន​អាយុ​ ​៣១​ឆ្នាំ។ បាន​ឡើង​សោយរាជ​សម្បត្ដិ​កាលណា​ ​កសិករ​វង្ស​មាន​ព្រះ​នាម​ថា​ ​ព្រះបាទ​សម្ដេច​ទេវង្សអស្ចារ្យ​ខត្ដិយធិរាជ្យ​ ​ឯ​នាង​ទាវ​វិញ​ ​បាន​ប្ដូរ​ព្រះ​នាម​ទៅ​ជា​ សម្ដេច​ព្រះ​ទេវុត្ដី​អគ្គមហេសី​ស្រី​ទ្រង់​ លក្ខណ៍​អត្ដ​នារី។​
ព្រះបាទ​ទេវង្សអស្ចារ្យ​ ​ជា​ព្រះមហាក្សត្រ​ខ្មែរ​ទី​៦។​ ​ព្រះ​អង្គ​បាន​គ្រប់គ្រង​ប្រទេស​ជាតិ​ដោយ​សុខក្សេមក្សាន្ដ នាំ​មក​នូវ​ក្ដី​ចម្រុងចម្រើន​បរិបូណ៌​ត្រជាក់ត្រជុំ​គ្រប់​បែប​យ៉ាង។ ​ក្នុង​រជ្ជកាល​ព្រះ​អង្គ​ប្រទេស​កម្ពុជា​គ្មាន​សត្រូវ​ ​ហើយ​ក៏​មិន​បាន​ជួប​ប្រទះ​នឹង​សង្គ្រាម​ដែរ។​
បុត្រ
ព្រះអង្គ​គ្មាន​បុត្រាបុត្រី​ទេ​ ​ក៏​ប៉ុន្ដែ​តាម​ពង្សាវតារ​ក្រុង​កម្ពុជា​របស់​វត្ដ​ទឹកវិល​ ​ស្រុក​ស្អាង ​ខេត្ដ​កណ្ដាល​ ​ព្រះបាទ​ទេវង្សអស្ចារ្យ​ ​មាន​បុត្រី​មួយ​អង្គ​ព្រះ​នាម​សុធាវត្ដី។​ ​ដោយ​យល់​ឃើញ​គ្មាន​បុត្រ​សម្រាប់​ស្នងរាជ្យ​បន្ដ​ ​ព្រះ​អគ្គមហេសី​ទ្រង់​សុបិន​ឃើញ​ព្រះ​ឥន្ទ្រាធិរាជ​យាងចុះ​មក​ស្ទាប​ពោះ​ ព្រះ​នាង​ ​ហើយ​បាន​ប្រទាន​កម្រង​ពេជ្រចរណៃ​ជះ​ចែងចាំង​ពន្លឺ​ភ្លឺ​ផ្លេក​ឆ្លុះ​ថ្លា​ មាន​ប្រាំពីរ​ពណ៌។​ ​ព្រះ​នាង​បាន​ទូល​ថ្វាយ​ព្រះរាជា​អំពី​សុបិន​នោះ​តាម​ដំណើរ។​ ​ក្រោយ​បាន​សណ្ដាប់​សុបិន​ ​ព្រះបាទ​ទេវង្សអស្ចារ្យ​កោះហៅ​ហោរា​ឲ្យ​ទស្សន៍​ទាយ។​ ​ហោរា​បាន​ទូល​ថ្វាយ​ថា​ ​ព្រះ​អគ្គមហេសី​នឹង​ទ្រង់​មានគភ៌​ ​មាន​បុត្រ​មួយ​ព្រះ​អង្គ​ ​មាន​ឫទ្ធិ​អំណាច​ ​តេជៈ​បារមី​ខ្លាំងពូកែ​ឈ្នះ​អស់​មារ​សត្រូវ​គ្រប់​ទិស​ទី។​ ​បន្ទាប់​មក​ព្រះ​នាង​ក៏​មានគភ៌​មែន។​ គ្រប់​ខែ​ថ្ងៃ​កាលណា​ ​ព្រះ​អគ្គមហេសី​ប្រសូត​បាន​បុត្រ​មួយ​អង្គ​ក្នុង​ឆ្នាំច ​ព.ស​ ​៦០៦ ត្រូវជា​ គ.ស​ ៦២។​ ​ព្រះរាជបុត្រ​នោះ​មាន​រូបឆោម​លោម​ពណ៌​ល្អ​ស្អាត​ណាស់​ ​ព្រះ​មាតាបិតា​បាន​ដាក់​ព្រះ​នាម​ឲ្យ​ថា​ ​“ព្រះ​កេតុមាលា” ដើម្បី​រំលឹក​ឲ្យ​សម​ទៅ​តាម​សុបិន។​
សម្ដេចទេវង្សអស្ចារ្យ​ក្សត្រ​ខ្មែរ​ទី​៦​ ​សោយរាជ​សម្បត្ដិ​នគរ​កម្ពុជា​បាន​ ៧៨ ​ឆ្នាំ​ ​ព្រះ​អង្គ​សុគត​​ក្នុង​ព្រះ​ជន្ម​​ ១០៨ ​វស្សា​ដោយ​ជំងឺជរាពាធ។​
ឯកសារយោង
ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ក្សត្រខ្មែរក្នុងរឿងនិទានចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:រាជវង្សទេវង្សអស្ចារ្យ
ព្រះសង្ឃ
ធ្វេង|រូបភាពតូច|200px| ព្រះសង្ឃ[[ព្រះពុទ្ធសាសនានិកាយថេរវាទ(ព្រះពុទ្ធសាសនា​នៅ​ថៃ).]]
ព្រះសង្ឃ (Sanghaพระสงฆ์，僧伽 ,Cambodia: ព្រះសង្ឍ) តាមព្រះពុទ្ធសាសនា ព្រះសង្ឃគឺសំដៅចំពោះភិក្ខុចាប់ពីបួនរូបឡើងទៅ។​ សូមមើលពាក្យ​ បព្វជិត។​.
មើលផងដែរ
Sangha พระสงฆ์ 僧伽
បាដិកវគ្គ
ព្រះត្រ័យបិដក > សុត្តន្តបិដក > ទីឃនិកាយ > បាដិកវគ្គ (សៀវភៅ​ភាគ១៩)
អដ្ឋង្គិកមគ្គ
អដ្ឋង្គិកមគ្គ គឺផ្លូវប្រកបដោយអង្គ ៨ ដែលនាំឲ្យយើងរស់នៅប្រកបដោយក្តីសុខ​ គឺ ៖
១. សម្មាទិដ្ឋិ = ការមានទស្សនៈត្រូវ
២. សម្មាសង្កប្បៈ = ការគិតត្រូវ
៣.​ សម្មាវាចា = ការនិយាយត្រូវ
៤. សម្មាកម្មន្តៈ = ការធ្វើអំពើត្រូវ
៧. សម្មាសតិ = ការមានសតិត្រូ​វ
៨. សម្មាសមាធិ = ការធ្វើ ឬ​ការតាំងចិត្តត្រូវ
ឡៅ ម៉ុងហៃ
បណ្ឌិត ឡៅ ម៉ុងហៃ (ជាអក្សរឡាតាំង៖ Lao Mong Hay) គឺ​ជា​អ្នក​វិភាគ​ឯករាជ្យ​មួយ​រូប​នៅ​ក្នុង​ប្រទេស​កម្ពុជា។ លោក​មាន​សេចក្ដី​ក្លាហាន​ក្នុង​ការ​បញ្ចេញ​មតិ​យោបល់ លើ​បញ្ហា​ណា​មួយ​ដែល​កើត​មាន​ឡើង​ក្នុង​សង្គម ជា​ពិសេស​បញ្ហា​នយោបាយ។ លោក​ធ្លាប់​ជា​មនុស្ស​សំខាន់​មួយ​រូប​ក្នុង​ដំណើរ​ការ​សន្តិភាព និង​ជា​ហត្ថលេខី​លើ​កិច្ច​ព្រមព្រៀង​សន្តិភាព​ផង​ដែរ ដែល​កាល​នោះ​លោក​ជា​ប្រធាន​គណៈ​ប្រតិភូ​នៃ គណបក្សរណសិរ្សរំដោះជាតិខ្មែរ ដែល​មាន​លោក សឺន សាន ជា​អ្នក​ដឹក​នាំ។
ដំណើរ​ជីវិត និង​ការសិក្សា
ខណៈ​ពេល​ដែល​កងទ័ព​ខ្មែរ​ក្រហម​បាន​កាន់កាប់​ប្រទេស​កម្ពុជា ពេល​នោះ​​លោក​កំពុង​តែ​សិក្សា​ថ្នាក់​បណ្ឌិត​ផ្នែក​សេដ្ឋកិច្ច​នៅ សាកលវិទ្យាល័យវេលស៍ (University of Wales) នៅ​ឡើយ។ លោក​បណ្ឌិត ឡៅ ម៉ុងហៃ បាន​មក​រស់​នៅ និង​ធ្វើ​ការ​ក្នុង​ជំរំជនភៀសខ្លួន សាយធូ (Site 2) ពី​ឆ្នាំ​១៩៨៨ ដល់ ១៩៩២ ។ បន្ទាប់​ពី​នោះ​មក លោក​បាន​ធ្វើ​ជា​នាយក​មជ្ឈមណ្ឌល​សកម្មភាព​កម្ចាត់​មីន​កម្ពុជា រហូត​ដល់​ចុង​ឆ្នាំ ១៩៩៤ ទើប​លោក​បាន​បង្កើត និង​ដឹកនាំ វិទ្យាស្ថានខ្មែរដើម្បីលទ្ធិប្រជាធិបតេយ្យ។
ឯកសារ​យោង
ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:អ្នកវិភាគ ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:នយោបាយ
ចម្ប៉ាក្រហម
ចម្ប៉ាក្រហម ឬ ចម្ប៉ាថោង ជារុក្ខជាតិពីអាស៊ីខាងត្បូងមួយក្នុងវង្សគ្រួសារ​ម៉ាក់ណូលា មានផ្កាពណ៌លឿងធំនិងលឿងខ្ចីក៏មាន។ ឈ្មោះភាសាឡាតាំងជា Magnolia champaca​ ពីមន់គឺ Michelia champaca។
ពាក្យ
ចម្ប៉ា ជាឈ្មោះឆ្លងមកពីពាក្យសំស្ក្រិត ចម្បក​(អានថា ចម់ប៉ៈកៈ) និងក្លាយជាចម្ប៉ា (ចំប៉ា) តែខ្មែរដាក់ពាក្យ​ចម្ប៉ាប្រើអោយផ្កា​ជា​ពណ៌ស ។ អំបូក​និះ​ក៏​សរសេរ​ ចម្ប៉ាថង និង ចំប៉ា​ថោង ផង ។
ប្រាសាទបន្ទាយស្រី
ទីតាំងភូមិសាស្រ្ត
ប្រាសាទបន្ទាយស្រី .ស្ថិតនៅក្នុងភូមិបន្ទាយស្រី ឃុំបន្ទាយស្រី ស្រុកបន្ទាយស្រី ខេត្តសៀមរាប ដែលចម្ងាយប្រមាណ ៣៩គីឡូម៉ែត្រភាគខាងជើងទីរួមខេត្តសៀមរាប ឃ្លាតពីស្រះស្រង់ ២៧គីឡូម៉ែត្រនិងមានចំងាយ៣២គីឡូម៉ែត្រពីប្រាសាទអង្គរវត្តតាមផ្លូវឆ្ពោះទៅ ភ្នំគូលេន។ ប្រាសាទបន្ទាយស្រីគឺជាប្រាង្គប្រាសាទមួយក្នុងចំណោមប្រាសាទជាច្រើននៅ ខេត្តសៀមរាប អង្គរដ៏ល្បីល្បាញនៅក្នុង ប្រទេសកម្ពុជា ក៏ដូចជានៅលើ ពិភពលោកដែរ ដែលបានទាក់ទាញភ្ញៀវទេសចរជាតិ និងអន្តរជាតិយ៉ាងច្រើនកុះករមកពីតំបន់ជាច្រើន។ ក្រុមភ្ញៀវទេសចរដែលបានទៅទស្សនាប្រាង្គ ប្រាសាទអង្គរវត្ត និងប្រាសាទដទៃទៀតនៅក្នុងទឹកដីនៃ ខេត្តសៀមរាប តែងតែឆ្លៀតចំណាយពេល ធ្វើដំណើរក្នុងរយៈចម្ងាយដ៏ឆ្ងាយពីទីរួមខេត្ត ។
ប្រវត្តិប្រាសាទ
ប្រាសាទបន្ទាយស្រីមានឈ្មោះល្បី ព្រោះវាត្រូវបានសាងសង់ឡើងពី ថ្មផ្កាឈូកជាមួយ នឹងក្បាច់ចម្លាក់ យ៉ាងល្អិតឆ្មាររស់រវើកជាងគេ ដោយមានតួប្រាង្គបី ដែលមានសភាពល្អឆើតឆាយដូចស្រីគ្រប់លក្ខណ៍។ ប្រាសាទនេះសង់លើដីរាបស្មើមានរាងតូចច្រឡឹងដោយថ្មភក់ផ្កាឈូក និង ឥដ្ឋរាង៤ជ្រុងទ្រវែង ហើយមានគូទឹកព័ទ្ធជុំវិញ ប្រាង្គទាំងបីនៃ ប្រាសាទសង់បែរមុខទៅទិសខាងកើត ហើយប្រាង្គកណ្តាលមានតម្កល់ លិង្គព្រះឥសូរ ខាងត្បូងឧទ្ទិសថ្វាយដល់ព្រហ្មញ្ញសាសនា និងខាងជើងឧទ្ទិសថ្វាយដល់ព្រះវិស្ណុ។ ប្រាសាទបន្ទាយស្រីកាលដើមឡើយមានឈ្មោះថា "ឥសូរបុរៈ" ប្រែថា "បុរីនៃឥសូរ" ប៉ុនែ្តសម័យក្រោយៗមកទៀតគេហៅថា ប្រាសាទបន្ទាយស្រី ទៅវិញដោយសារតែរាងតូចច្រឡឹង និងក្បូរក្បាច់រចនាដ៏ស្រស់ស្អាត និងរស់រវើកនៅ លើផ្ទាំងថ្មពណ៌ផ្កាឈូក។ មិនត្រឹមតែប៉ុណ្ណោះ ប្រាសាទនេះបានទទួលការកោតសរសើរពីភ្ញៀវទេសចរសឹងគ្រប់រូបថា ពិតជាស្រស់ស្អាត ទោះបីមានបរិវេណតូចចង្អៀត បន្តិចមែនតែទ្រង់ទ្រាយ ប្រាសាទលំអទៅដោយចម្លាក់ផ្កាភ្ញី នៃរឿងរ៉ាវដែលទាក់ទងទៅនឹងលទ្ធិទេវរាជ "រឿងរាមកេរ្តិ៏ខែ្មរ" មិនត្រឹមតែប៉ុណ្ណោះចម្លាក់នីមួយៗ សុទ្ធតែមានលក្ខណៈរស់រវើកបើប្រៀបធៀបទៅ នឹងប្រាសាទដទៃ។តាមឯកសារប្រវត្តិសាស្រ្តអាណាចក្រខ្មែរបានកត់ត្រាថា ប្រាសាទបន្ទាយស្រីបានកសាងឡើងក្នុងគ្រិស្តសករាជ ៩៦៧ ក្នុងរជកាលព្រះបាទរាជេន្ទ្រវរ្ម័នទី២គឺមុនការកសាងប្រាសាទអង្គរវត្តនិងអង្គរធំ  ដោយព្រហ្មណ៍ម្នាក់ឈ្មោះ យជ្ញវរាហៈ ដែលជាព្រះគូ្ររបស់ព្រះបាទជ័យវរ្ម័នទី៥ ដើម្បីឧទ្ទិសដល់ព្រហ្មញ្ញសាសនា ។ ប្រាសាទបន្ទាយស្រីធ្វើពីថ្មភក់ពណ៌ស៊ីជម្ពូ និងរំលេចដោយទេពអប្សរាចំនួន១៥០០ ''(អ្ហេ៎អ្នកអាន! ចេះតែជឿដែរឬ? ទៅមើលប្រាសាទហ្នឹងខ្លួនឯងទៅ កុំឱ្យគេបោកបាន)'' ដែលទេពអប្សរទាំងអស់សុទ្ធតែខុសគ្នា ហើយលើសពីនេះសិលាចារឹក ផ្កាភ្ញីនៅប្រាសាទបន្ទាយស្រីមានក្បាច់ល្អលើសពីក្បាច់ចម្លាក់នៅលើ ប្រាសាទអង្គរវត្តទៅទៀតគឺដូចជាក្បាច់ដែលបានឆ្លាក់លើប្រាក់លើ ស្ពាន់ដូច្នេះដែរ ។ បើតាមមគ្គុទេសក៏វិញបញ្ជាក់ថា ព្រះបាទជ័យវរ្ម័នទី៥ ទ្រង់ជាអ្នកកសាងប្រាសាទនេះដែលតាមសិលាចារឹថា "ឥសូរបុរៈ" ឈ្មោះត្រីភុវតមហេស្វរៈប្រែថា "ស្ពាននព្រះឥសូរជាធំត្រៃភព" ប្រែថា "បុរីព្រះឥសូរ" មិនមែនឈ្មោះបន្ទាយស្រីដូចយើងស្គាល់ទេ ។ ប្រាសាទនេះមានកំពែងថ្មបាយក្រៀមព័ទ្ធ៣ជាន់មានទីលានក្រាលថ្មវែងទៅ ទិសខាងកើត មានគោបុរៈប្រកបដោយក្បាច់វិចិត្រ នៅចំកណ្តាលទីលានមានរោងទងខ្វាត់ខ្វែងក្រឡាចត្រង្គចេញទៅខាង ជើងមួយ ចេញទៅខាងត្បូងបីសុទ្ធសឹងប្រកបដោយក្បាច់រចនាល្អវិចិត្រ ។ សព្វថ្ងៃនេះបាក់ធ្លាក់អស់ហើយសល់តែសរសរច្រូងច្រាងគួរអោយស្តាយ ។ ប្រាសាទបន្ទាយស្រីជាប្រាសាទមួយដែលមានក្បាច់រចនាយ៉ាងបញ្ចង់ឆើត ឆាយ មានសន្ទឹកភ្ញីវល្លិវិលវង់ល្អិតឆ្មាស្រស់រស់រវីក ដែលមើលទៅគួរអោយនឹកគិតឥតមានក្តីង្ស័យថា " ទេវតានិមិ្មត " ។ សន្លឹកក្បាច់មួយទងៗដែលវិលវង់មូលក្រឡង់អាចទាញភ្នែកគយគន់មើល ម្តងហើយម្តងទៀតនិងអោយឈរទ្រឹងភាំងភ្លេចខ្លួនជញ្ជក់មាត់ដោយ សេចក្តីស្ងើចថ្វីដៃសម្តែងអោយឃើញថា សម័យកសាងប្រាសាទបន្ទាយស្រីនេះជាសម័យនៃការចេះដឹងស្ទាត់ជំនាញ របស់បុព្វបុរស់ខ្មែរនាសម័យនោះ ។ ប្រាសាទបន្ទាយស្រីកន្លងមកត្រូវរងនូវភាពមហន្តរាយ ដោយសារតែសង្គ្រាមបានធ្វើអោយប្រាសាទបុរាណមួយនេះខូចខាតខ្ទេច ខ្ទីអស់យ៉ាងច្រើន ។ របងកំពែងការពារខាងក្រៅត្រូវបានគេធ្វើការជីកគាស់កាយរុករក វត្ថុបុរាណកាលពីអំឡុងប្រទេសស្ថិតនៅក្នុងសង្គ្រាម ។ គំនរដុំថ្មប្រាសាទត្រូវទុករាយប៉ាយនៅមុខប្រាសាទ ។ តួប្រាសាទខាងក្នុងមួយភាគត្រូវបាក់បែកស្រុតទ្រុឌដែលមើលទៅគួរអោយសង្វេគ ។
សិលាចារឹក
ប្រាសាទបន្ទាយស្រីមានឈ្មោះថាត្រីភូវនមហេស្វរៈ ដែលមានន័យថាម្ចាស់នៃលោកទាំងបី ស្ថាបនាឡើងក្នុងឆ្នាំ៩៦៧នៃគ្រិស្តសករាជក្នុងព្រះបាទរាជេន្ទ្រវរ្ម័នទី២(៩៤៤-១០០១) តាមសិលាចារឹកលេខ K-៨៤២ នាចុងសតវត្សរ៍ទី១០ ។ តាមរយៈសិលាចារឹកសេកតាទុយបានសរសេរថា ក្សត្រិយព្រាហ្មណ៍នេះឈ្មោះ យជ្ញវរាហៈ ប្រកបដោយចំនេះដឹងខ្ពស់ខាងវិទ្យាសាស្រ្ត ទទួលមុខងារជាសាស្រ្តាចារ្យខាងសិវនិយម និងជារាជគ្រូទីមួយនៃព្រះមហាក្សត្ ។
លក្ខណៈទូទៅ
សំណង់នានានៃប្រាសាទបន្ទាយស្រីរាយគ្នាសងខាងបន្ទាត់ទ្រូងមួយរត់ជួរកើតទៅលិច ហើយអាចបែកចែកជាពីរផ្នែក។ ទី១ផ្តើមចេញពីខ្លោងទ្វារចុងខាងកើត ដែលមានផ្លូវមួយប្រវែងរហូតដល់ទៅ ៦៧ម៉ែត្រចេញពីនោះមក។ ផ្លុវដើរនេះអមដោយថែវរហូតដល់ចុងខាងលិច ទើបមានអាគារលាតប្រវែងសន្ទឹងទទឹងទៅម្ខាងៗ។ នៅសង់ខាងផ្លូវដដែល តែដាច់ចេញថែវបន្តិចមានអាគារលាតទទឹងដែរគឺមួយនៅខាងជើងផ្លូវ បីទៀតនៅខាងត្បូង។ ដើរតាមនេះមកតាមខ្លោងទ្វារនៃធ្លាទី៣ភ្លាម គឺយើងចេញមកផ្នែកទីពីរនៃប្រាសាទទាំងមូលហើយ។ ផ្នែកនេះមានទំហំ៩៥ម៉ែត្រគុណនឹង១១០ម៉ែត្រ ហើយចែកចេញជារួត តៗគ្នាពីក្រៅទៅក្នុង។ ក្នុងបរិវេណទី៣នេះមានកសិណទឹកព័ទ្ធមួយជុំសិន ទើបមកដល់ធ្លាទី២ ដែលមានទំហំ៣៨ម៉ែត្រគុណ៤២មែត្រ។ ឯកំពែងទី១(រាប់ពីខាងក្នុង)រាងបួនជ្រុងស្មើមួយជ្រុងៗប្រវែង២៣.៥០ម៉ែត្រ។ កំពែងនីមួយៗមានខ្លោងទ្វារនៅចំកណ្តាល ខាងកើតនិងខាងលិច។ ធ្លាទី២មានសំណង់បន្ទាប់បន្សំជាខ្រើន ព្រមទាំងសំណង់ផ្សេងៗទៀតអំពីឈើ ដែលសព្វថ្ងៃបាត់បង់អស់ហើយ។ ធ្លាក្នុងបង្អស់ក៏ដូចគ្នាដែរ។ ក្នុងនោះមានតួប៉មកណ្តាលបីសាងនៅលើខឿនជាមួយគ្នា៩៥ម៉ែត្រ។ នៅកណ្តាលមានតួប៉មមួយកម្ពស់៩.៨០ម៉ែត្រ ដែលមានយ៉មួយជាមណ្ឌបលយចេញមកខាងមុខ និងហោត្រៃបែរទៅទិសខាងលិចនៅសងខាងមុខក្រុមប៉មទាំងបី ។
រចនាបថបន្ទាយស្រី
បន្ទាយស្រីជាឈ្មោះនៃរចនាបថប្រាសាទមួយ ដែលជួនកាលគេភ្ជាប់ទៅនឹងរចនាបថប្រែរូបផងដែរ ព្រោះរចនាបថទាំងពីរនេះស្ថិតនៅក្នុងសម័យកាលប្រហាក់ប្រហែលគ្នា តែយ៉ាងណារចនាបថបន្ទាយស្រីមានលក្ខណៈពិសេសលើសគេនៅត្រង់ក្បាច់លម្អនោះ គេសម្រេចចិត្តដាក់ឈ្មោះតែឯងនោះទៅ។ មានប្រាសាទតិចតួចណាស់ ដែលគេបញ្ចូលក្នុងរចនាបថបន្ទាយស្រី។ ទាំងអស់មានប្រាំ ហើយសុទ្ធតែនៅក្នុងខេត្តសៀមរាបមានដូចជា ប្រាសាទស្រឡៅ ប្រាសាទត្រពាំងខ្យង ប្រាសាទសេកតាទុយ និងប្រាសាទតូចមួយដែលគេចាត់ទុកក្នុងរចនាបថបន្ទាយស្រី ស្ថិតនៅខាងកើតប្រាសាទឃ្លាំងខាងជើង និងតួប៉មកណ្តាលប្រាសាទតុបខាងលិច ដែលប្រាសាទទាំងពីរស្ថិតនៅក្នុងរាជធានីអង្គរធំ។ មានតែប្រាសាទក្រោយនេះទេ ដែលសង់អំពីថ្មភក់ ប្រាសាទឯទៀតសង់អំពីឥដ្ធដោយមានផ្តែរ និងគ្រឿងលម្អឯទៀតឆ្លាក់លើថ្មភក់ជាធម្មតា ហើយដែលខ្លះទៀតគេយកមកដាក់តាំងនៅសារមន្ទីរនានា ។
ការធ្វើកំណាយ
ដើម្បីពិនិត្យឱ្យយល់អំពីស្ថានភាពក្រុមBSCPរៀបចំកម្មវិធីកំណាយជាលក្ខណៈទ្រង់ទ្រាយធំមួយតាមបុរាណវិទ្យា។ ក្រៅពីទិន្នន័យបានមកពីស្ថានភាពគ្រឹះប៉មនានា និងអំពីប្រព័ន្ធបង្ហូរទឹក ហើយដែលធ្វើឱ្យយល់មូលហេតុនៃការទ្រុឌទ្រោមនោះគេបានប្រទះឃើញវត្ថុព្រមទាំងស្លាកស្នាមបុរាណជាច្រើនទៀត។ ពេលរើកម្រាលទីធ្លាខាងក្នុងគេប្រទះឃើញរន្ធបង្គោលឬសសសរមួយចំនួន បង្ហាញថាពីមុនមកមានអាគារអំពីឈើបន្ថែមលើសំណង់ថ្មនៃប្រាសាទនេះ។ មើលទៅប្រហែលអាគារឈើនេះ សម្រាប់បម្រើការបូជា តែនេះគ្រាន់តែជាការស្មាននៅឡើយ។ កម្រាលថ្មនៅធ្លាខាងក្នុងស្រុតដោយកន្លែងធ្វើឱ្យគេឃើញវត្ថិថ្មីទៀត ដែលកាលពីពេលឆ្ការព្រៃស្តារប្រាសាទ ព្រមទាំងពេលជួសជុលក្រោយមកនោះ ពុំបានប្រទះដូចជាថ្មចម្លាក់ទាំងដុំៗ បំណែកចម្លាក់ខ្លះ ចម្លាក់សម្រាប់បញ្ចាំងប៉ម និងក្បាលរូបឆ្មាំប្រាសាទមួយផង ។
ផ្នែកដំបូល
តាំងពីដើមរៀងមក ដំបូលប៉ម និងហោត្រៃតែងតែសងដោយតម្រៀបថ្ម ឬឥដ្ធលាយគ្នាលយចេញពីមួយទៅមួយឡើងទៅលើ។ យូរបន្តិចទាល់តែមកដល់ចុងសតវត្សរ៍ទី១០ ទើបបច្ចេកទេសនេះរាលដាលយកមកសង់ជាដំបូលរោងទងនានា ដែលមានកំណើតមកពីពេលនោះមក។ បច្ចេកទេសដំបូលនេះមានលក្ខណៈងាយស្រួល តែពុំសូវសុក្រឹតទេ កាលណាដំបូលនោះធំរាងកោងរាងមូលពាក់កណ្តាល។ កាលសម័យមុនអង្គរ ដោយសារតួប៉មច្រើនតែជាឥដ្ធ ដំបូលប្រើបច្ចេកទេសនេះក៏ជាឥដ្ធ តែនៅសម័យអង្គរគេនិយមថ្មភក់ឃើញថាប្រាសាទបន្ទាយស្រី ក៏ដូចសំណង់ឯទៀតនៅក្នុងរជ្ជកាលព្រះបាទរាជេន្ទ្រវរ្ម័នដែរ បានងាកមករកឥដ្ឋវិញ។ ប្រាសាទបន្ទាយស្រីហាក់មានការដ្ឋានពិសោធន៍មួយនៅសម័យនោះ ត្បិតរបៀបធ្វើដំបូលដែលខ្មែរអនុវត្តន៍ទាំងប៉ុន្មានមាននៅទីនោះ។ អគារទ្រវែង និងថែវសុទ្ធតែមានគ្រោងឈើ និងប្រក់ក្បឿងដែលមេជាងស្គាល់ជាទូទៅធម្មតា។ បើហោត្រៃទាំងពីរ ព្រមទាំងយ៉ប៉មទាំងកណ្តាលវិញប្រក់ឥដ្ធតាមរបៀបលយចេញពីក្រោមទៅលើដូចបាននិយាយពីមុន។ រីឯក្រុមប៉មកណ្តាល ខ្លោងទ្វារខាងកើតទី១ យ៉ខ្លោងទ្វារខ្លះនៅកំពែងទី២គឺប្រក់របៀបលយលើគ្នាដែរ តែវត្ថុធាតុជាថ្មភក់។ ចាប់ពីខ្មែរចាបកាន់ព្រះពុទ្ធសាសនាថេរវាទរវាងសតវត្សរ៍ទី១៤មក របៀបប្រក់ថ្មនេះក៏ត្រូវបានបោះបង់ចោលទៅ ហើយគេក៏និយមប្រើគ្រោងដំបូលឈើប្រក់ក្បឿងវិញ ព្រោះគេអាចធ្វើដំបូលធំ គ្រប់ដណ្តប់លើអគារដែលមានលំហទូលំទូលាយសម្រាប់មនុស្សមកធ្ចើបុណ្យបូជាព្រះពុទ្ធអង្គបាន ។
សង្កាត់ព្រែកថ្មី
ជាសង្កាត់មួយស្ថិតនៅក្នុងខណ្ឌមានជ័យ រាជធានីភ្នំពេញ។ បច្ចុប្បន្នស្ថិតនៅ ខណ្ឌច្បារអំពៅ រាជធានីភ្នំពេញ នេះមាន ៣ភូមិ។
ប្រវត្តិ
ធ្លាប់ជាឃុំមួយនៃស្រុកកៀនស្វាយ ខេត្តកណ្ដាល។
ទូកង
ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:អតីតឃុំនៃស្រុកកៀនស្វាយ ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:សង្កាត់នៃខណ្ឌមានជ័យ
ម៉ាក់ណូលា
ម៉ាក់ណូលា (Magnolia) ជា​វង្ស​គ្រួសារ​រុក្ខជាតិ​មួយ ដាក់​ឈ្មោះ​តាម​អ្នក​ភូតគ្រាមសាស្ត្រ លោក ព្យែរ ម៉ាក់ណូល​ (Pierre Magnol) ។
ចម្ប៉ាខែក
ចម្ប៉ាខែក ជា​ម៉ាក់ណូលា​មួយពី​អាស៊ី​មាន​ផ្កា​ក្លិន​ក្រអូប​ដូច​ផ្លែ​ចេក​
ម៉ាក់ណូលា
លក្ខណៈ​
ពួជ​ចុះ​មួយ​ជាន់​មាន​ថា Kmeria (ក្មេរៀ) តាម​ឈ្មោះ​ជន​ជាតិ​ខ្មេរ តែ​បាន​រលាយ​ទៅ​ឈ្មោះ​ម៉ាក់ណូលា​វិញ។
ចម្ប៉ាខែក
ពាក្យ
ហៅ​ថា​ខែក​តាម​មក​ពី ម៉ាឡេស៊ី
ម៉ាក់ណូលា
ពូជយូឡានា
ពូជយូឡានា (Yulania) ជា​ពូជ​ធ្លាក់​ស្លឹក​ក្នុង​សិសិររដូវ ។
ពូជ​មិចេលា
ពួជ មិចេលា (Michelia) មាន​ផ្កា​ស្រដៀង​និង​ផ្កា​ចម្ប៉ា
ប្រាសាទបន្ទាយស្រី
ប្រភពថ្មភក់
ថ្មភក់ប្រើនៅតំបន់អង្គរ គេយកមកពីជើងភ្នំគូលែនដែលស្ថិតនៅរវាងប្រមាណ ៣០គីឡូម៉ែត្រពីឧទ្យានបុរាណ។ គេឃើញមានកន្លែងយកថ្មផ្សេងៗ ជាអាទិ៍នៅខាងជើងប្រាសាទបេងមាលា។ គេមានប្រទះឃើញខ្លះដែរ កន្លែងមានថ្មពណ៌ផ្កាឈូកនេះ តែមានសមាសភាពលម្អិតនៃថ្មនោះមិនដូចថ្មនៅបន្ទាយស្រីឡើយ។ ខ្ពង់រាបជួរភ្នំគូលែននៅមានស្រទាបផ្នែកខាងលើ មានថ្មពណ៌ផ្កាឈូកកម្រាស់ប្រមាណ ២០ម៉ែត្រ។ ថ្មនេះហើយ ដែលគេយកមកសាង់សង់ប្រាសាទបន្ទាយស្រីគឺមានទីទាំងស្ថិតនៅក្បែរភ្នំដី ដែលមានទីតាំងស្ថិតនៅក្បែរប្រាសាទបន្ទាយស្រីនេះ គេប្រទះឃើញអន្លុងជម្រៅប្រមាណ ១០មែ៉ត្រនៅក្បែរជើងភ្នំដីពោលមានចម្ងាយប្រមាណ ៣គីឡូម៉ែត្រពីប្រាសាទបន្ទាយស្រី ចំណែកថ្មបាយក្រៀមក៏បានយកពីទីតាំងក្បែរនោះផងដែរ ។
ឯសារយោង
បន្ទាយស្រី
ឃុំសំរោងធំ
ជាឃុំមួយស្ថិតនៅក្នុងស្រុកកៀនស្វាយ ខេត្តកណ្តាល។ នេះមាន ៦ភូមិ ៖
សូមមើលផងដែរ
ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ស្រុកកៀនស្វាយ ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ខេត្តកណ្តាល
កំណប់តន្ត្រីដូនតា
កំណប់​តន្ត្រី​ដូនតា ជាលទ្ធផលដែលកើតចេញពីការរកឃើញឡើងវិញនូវស្នាដៃមួយដែល​បាន​បោះ​ពុម្ព​ផ្សាយ​នៅ​ឆ្នាំ​ ១៩២១ និង​ការ​ស្រាវជ្រាវ​មួយចំនួន​។ កំណប់​តន្ត្រី​ដូនតា​គឺ​ជា​កម្រង​បទ​ចម្រៀង​ប្រពៃណី​ខ្មែរ​ដែល​ត្រូវ​បាន​ប្រគុំ​ ​និង​បក​ស្រាយ​ដោយ​អ្នក​ចម្រៀង​សម័យ​បច្ចុប្បន្ន​។ គម្រោង​ផលិត​អាល់​ប៊ុម​ស៊ី​ឌី​នេះ​ស្ថិតនៅក្រោមការឧបត្ថម្ភរបស់ស្ថានទូត​សហរដ្ឋអាមេរិក ក្នុងគោលបំណងស្វែងរក និង​ផ្ដល់​ជីវិត​ឡើង​វិញ​ដល់​កម្រង​បទ​ចម្រៀង​ និង​តន្ត្រី​ខែ្មរ​ដែល​ត្រូវ​បាន​គេ​បំភ្លេច​ចោល​ជា​យូរ​ណាស់​មក​ហើយ។ នៅ​លើ​គម្រប​អាល់​ប៊ុម​ស៊ី​ឌី​នេះ​មាន​ឈ្មោះ​ជា​ភាសាអង់គ្លេសថា "Cambodian Forgotten Songs" ។ ស៊ីឌី​នេះ​មាន​បទ​ចម្រៀង​ចំនួន​៨​បទ និង​មាន​កូន​សៀវភៅ ដែល​ដាក់បញ្ចូលទំនុកច្រៀងជាភាសាខ្មែរ និង​អង់គ្លេស ​រួម​ទាំង​រូបថត ដែលដែលត្រូវបានថតក្នុងអំឡុងពេលថតសំឡេង ​។
ប្រវត្តិ​ដើម
នៅ​ឆ្នាំ​១៩២១​ សៀវភៅ​ចម្រៀង​ច្រៀង​ជា​ភាសា​ខ្មែរ​ត្រូវ​បាន​បោះពុម្ព​ផ្សាយ​ដោយ​សមាគម​សិក្សា​ឥណ្ឌូចិន ​ក្នុង​សៀវភៅ​នេះ ​លោក​ អាល់​ប៊ែរ ទ្រីកុង​ បាន​បង្ហាញ​បទ​ចម្រៀង​ខ្មែរ​ចំនួន​៥៤​បទ​ដែល​ប្រមូល​ពី​គ្រប់​ខេត្ត​ក្រុង​ទាំង​អស់​នៅ​ក្នុង​ប្រទេសកម្ពុជា។ លោកមិនត្រឹមតែចងក្រងជាអត្ថបទទេ គឺ​មាន​ថែម​ទាំង​អក្សរ​ភ្លេង​ទៀត​ផង​។ ការងារ​របស់​លោក​គឺ​ជា​កាយ​វិការ​មួយ​ដើម្បី​ការពារ និង​ថែ​រក្សា​មរតក​តន្ត្រី​ខ្មែរ​។ នៅ​ឆ្នាំ​១៩២១ ​លោកទ្រីកុងបានធ្វើការរក្សាទុកបេតិកភណ្ឌនេះតាម​រយៈ​ការ​បោះ​ពុម្ព​សៀវ​ភៅ។
កំណប់​តន្ត្រី​ដូនតា ​វ៉ុល​ទី​១
១. កញ្ជា​វិល - Kancha Vil
២. ផុត​ចុង​ជ្រោយ - Phot Chong Chroi
៤. ពូ​ពែក - Po Pek
៦. ស្រង៉ែ - Srange
៧. កំបែប​ - Kombep
៨. លលក​ស​ខ្មែរ - Lolok Sar Khmer
អ្នក​ចូល​រួម​ផលិត
ការប្រឹក្សាផ្ដល់យោបល់ ៖
ក្រុមការងារ​​ស្រាវជ្រាវ ៖
សម្រួល និង​និងដឹកនាំតន្ត្រី ៖ យន់ ខៀន (ធារ៉ា)
វង់ភ្លេងការបុរាណខ្មែរ ៖
ក្រុម​បច្ចេក​ទេស​ ៖
អ្នកសម្របសម្រួល ៖ ជុំ ណយ និង ហ្ស៊ែរម៉ាំង ព្រី​យួរ
កំណប់​តន្ត្រី​ដូនតា ​វ៉ុល​ទី​២
១. មន - Mon
២. សង្សារ​ - Songsar
៣. បារាំង​ស្រាវ​ពួរ - Barang Srao Pua
៤. ក្លង​ - Khlong
៥. ដំបង​ដែក - Dâmbang Dèk
៦. កំរ៉ែង - Komrèng
៧. ស្វាយ​មួយ​មែក​ - Svai Muy Mek
៨. កញ្ចាញ់ចេក - Konchanh Chèk
អ្នក​ចូល​រួម​ផលិត
''ការប្រឹក្សាផ្ដល់យោបល់ ៖ ក្រុមការងារ​​ស្រាវជ្រាវ សម្រួល និង​ដឹក​នាំ​តន្ត្រី​ ៖ យន់ ខៀន (ធារ៉ា)
វង់​ភ្លេង​ការ​បុរាណ​ខ្មែរ ៖
ក្រុម​បច្ចេក​ទេស​ ៖ ការសម្របសម្រួលក្រុមការងារស្នេហា៍ជាតិ✓
រូបភាពដែលបាត់បង់
រូបភាពដែលបាត់បង់ (L'image manquante, The Missing Picture) គឺជា​ ខ្សែ​ភាពយន្ត​កម្ពុជា​-បារាំង បែបឯកសារ​ផលិត​ក្នុង​ឆ្នាំ​២០១៣​​និង​ដឹកនាំ​រឿង​ដោយ លោក ​ប៉ាន់ រិទ្ធី ដែល​រឿង​នេះនិយាយ​អំពី​របបខ្មែរក្រហម។ រឿង​នេះ​ត្រូវ​បាន​គេ​ចាក់​បញ្ចាំង​ក្នុងផ្នែក Un Certain Regard នៅឯ​ មហោស្រពភាពយន្តកាន ឆ្នាំ២០១៣ ​ដែលខ្សែ​ភាពយន្ត​នេះ​បា​ន​ឈ្នះ​ពាន​រង្វាន់លើ​គេ។ រឿង​នេះក៏​ត្រូវ​បានចាក់​បញ្ចាំង​នៅផ្នែក​រោងភាពយន្ត​ពិភបលោក នៅឯ ​មហោស្រពភាពយន្ត​ Cinemanila ឆ្នាំ​២០១៣ ហើរ​រឿង​នេះ​បាន​ឈ្នះពានរង្វាន់ Grand Jury។​
រឿង​នេះ​ក៏​ត្រូវ​បាន​ជ្រើសរើស​ជា​ខ្សែ​ភាពយន្ត​របស់​កម្ពុជា​សម្រាប់​ការប្រកួត​ ភាពយន្ត​ភាសា​បរទេស​ល្អ​បំផុត​ នៅ​ឯ Academy Awards ទី​៨៦ ហើយ​ក៏​បាន​ជ្រើស​តាំង​ផង​ដែរ។
សង្ខេប
អស់​រយៈ​ពេល​ជា​ច្រើន​ឆ្នាំ​មក​ហើយ​ ខ្ញុំបាន​រក​រូបភាព​ដែល​បាន​បាត់​បង់​ គឺ​រូបថត​ដែល​ថត​នៅ​ចន្លោះ​ឆ្នាំ​១៩៧៥​ដល់​១៩៧៩ ដោយ​ ពួកខ្មែរ​ក្រហម​នៅ​ពេល​ដែល​ពួក​គេ​គ្រប់​គ្រង់​ប្រទេស​កម្ពុជា។ ពិត​ណាស់ រូប​ថត​១​សន្លឹក​មិន​អាច​បង្ហាញ​ពី​ការ​ពិឃាត​ដ៏​ច្រើន​នោះ​ទេ ប់ន្តែ​វា​អាច ផ្តល់​ឲ្យ​យើង​នូវ​គំនិត​ សមាធិ​ដើម្បី​កត់​ត្រា​នូវ​ប្រវត្តិសាស្ត្រ។​ខ្ញុំ​បាន​ស្វែង​រក​វា​យ៉ាង​លំបានក​នៅក្នុង​បណ្ណាសារ ឯកសារ​ចាស់​ៗ​នៅក្នុង​ភូមិ​នៅ​កម្ពុជា។ថ្ងៃ​នេះ​ខ្ញុំ​ដឹង​ថា​រូបភាព​ពិត​ជា​បាន​បាត់​បង់​។ខ្ញុំ​មិនបាន​រក​រូប​ភាព​នោះ​ទេ​​ពោល​គឺ​ខ្ញុំ​បាន​បង្កើត​វា​។ អ្វី​ដែល​ខ្ញុំ​និង​ផ្តល់​ឲ្យ​អ្នក​ មិន​មែន​ជារូបភាពនោះទេ​ហើយ​ក៏​មិន​មែន​ជា​ការ​ស្វែង​រក​នូវ​រូបភាពដែលមាន​តែ​១គត់​នោះដែរ​ តែ​ជា​រូបភាព​នៃ​ដំណើរ​ការ​ស្វែងរក​ ដែល​រោង​ភាបយន្ត​អនុញ្ញាត​អោយ​។
តំណ​ភ្ជាប់​ខាង​ក្រៅ​
ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ភាពយន្តខ្មែរ
បន្សាលោហ:
បច្ចុប្បន្ននេះកិច្ចការបន្សាលោហ: ជាមធ្យោបាយបាយមួយ ដែលដើតួយ៉ាងសំខាន់ ក្នុងវិស័យឧស្សាហកម្ម ហើយវាក៏ជា មុខព្រួយមួយ សំរាប់អភិវឌ្ឍន៏ ប្រទេសជាតិផង ដែរ ។ កិច្ចការន្សានេះ បានជួយសម្រួល ដល់កាងារផ្សេង ៗ ទៀតដូចជា ការបង្កើតគំរូជាដើមក្រៅពីនេះ វាក៏ជួយ កិច្ចការ ជួសជុល​ កែច្នៃរបស់របរ ប្រើប្រាស់ ក្នុងជីវភាពប្រចាំថ្ងៃ របស់ប្រជាជនផង ដែរហើយ ជំនាញនេះ មានប្រជាជនមួយ ចំនួនបានយក ធ្វើជាមុខរបរញ្ចឹមជីវិត ។ ពាក្យថាបន្សាវា មានលក្ខណ:ខុសគ្នា ជាច្រើន ដូចជាបន្សា អគ្គីសនី បន្សាឧស្ម័ន បន្សាទិច, មិច.....។ ប៉ុន្តែយើងខ្ញុំសូមលើកយក ខ្លឹមសារ បន្សារ លោហ: ដោយអគ្គិសនី មក បង្ហាញជូន ដល់បងប្អូនអោយបាន បានយល់ជ្រាប ខ្លះៗ ពីកិច្ចការ នេះ ។ ខ្ញុំបាទសង្ឃឹមថា ទំព័រនេះប្រាកដ ជាមានប្រយោជន៏ដល់បងប្អូន ដែលមានចំណាប់អារម្មណ៏ ពីកិច្ចការនេះ ។ មុននឺងចូលដល់ ខ្លឹមសារនៃ កិច្ចការនេះ សូមបងប្អូន ជ្រាបពីច្បាប់ និរភ័យជាមុនសិន។
ច្បាប់និភ័យ
គ្រោះថ្នាក់ដែលអាចកើតឡើងបានតាមរយ:ការអនុវត្តន៏បន្សាលោហ:មានដូចជា:'''
​​​ គ្រោះថ្នាក់បណ្តាលពីផ្សែង:​
បន្សារលោហ:ប្រភេទខ្លះបង្ករអោយកើតផ្សែង ឬ ចំហាយគ្រោះថ្នាក់ ។
ដូច្នេះហើយទើបចាំបាច់ត្រូវធ្វើអោយចំហាយផ្សែង ដូចពោល​នេះ រលាយសាបរលាប​
ដោយតំឡើងប្រព័ន្ធសំរាប់ស្រូបខ្យល់ ទៅខាងក្រៅ ឬ ធ្វើការផ្សា ក្នុងបរិវេណ ស្រឡះទូលាយ ។
ប្រភេទផ្សែងដែលកើតពីបន្សាលោហ:
បន្សាលោហ:ប្រភេទណីមួយៗ ផ្សែងមានលក្ខណ:ខុសៗគ្នា ដូចជា:
ការរៀបចំប្រព័ន្ធផ្លាស់​ប្តូបរិយាកាស:
បរិវេណផ្សាលោហ:ដោយអគ្គីសនី ឬដប ឧស្ម័នគួរៀបចំប្រព័ន្ធអោយខ្យល់ចេញចូលបានសមរម្យ ដូចជា: ដោយសារមិនបានលាងសំអាតប្រេងដែលនៅសេសសល់ក្នុងធុងនោះចេញអោយអស់
។ប្រសិនណាជាត្រូវផ្សា រឺកាត់ធុងដែលផ្ទុកប្រេងឥន្ធន: ចូរប្រយ័ត្នព្រោះកំដៅតាមរយះបន្សារ​
នឹងទៅដុតចំហាយប្រេងអោយឆាបឆេះ ហើយអាចនឹងផ្ទុះឡើងបាន ។
ការផ្ទុះនេះវាអាចកើតឡើងបានលុះត្រាតែមានសមាសភាព ៣យ៉ាងគឺ:
ប្រេងឥន្ធន:
ដូច្នេះការផ្សា ដោយមិនបានបើកគំរប ធុងគឺត្រូវគ្រប់លើ សមាសភាពទាំងបីយ៉ាងនេះ កុំអោយវាកើតឡើង។ ដើម្បីជៀសវាងកុំអោយការផ្ទុះកើតឡើង យើងអាចធ្វើបានដូចជា:
ឧបករណ៏ការពារគ្រោះថ្នាក់:
ឧបករណ៏ការពារគ្រោះ សំរាប់ជាងផ្សា មានច្រើនប្រភេទដូចតទៅនេះ:
ភ្នែក
ត្រឹមតែបណ្តាល មកពីកាំរស្មី នៃ បន្សា រឺ កាត់ប៉ុនោះទេ តែវាអាចកើតមកពី កំទេចលោហ:ទៀតផង។
ដូច្នេះហើយ គួរតែពាក់វ៉ែនតាការពារសំរាប់បន្សា​ ឧស្ម័ន ហើយពាក់ ក្បាំងមុខ សំរាប់បន្សាអគ្គីសនីជានិច្ច ។
វ៉ែនតា និងក្បាំងមុខ ធ្វើពីអង្គធាតុ ដែលធន់ នឹង ភ្លើង ហើយវាក៏ជា អ៊ីសូឡង់សំរាប់ការពារចរន្ត
អគ្គីសនីផងដែរ។
គ្រោះថ្នាក់បណ្តាលមកពីកាំរស្មីផ្សា:
ការផ្សា និងកាត់លោហ:មានកាំរស្មី​កើតឡើង បី ប្រភេទគឺ:
របៀបអនុវត្តន៏ដើម្បើការពារគ្រោះថ្នាក់
ការរក្សាសុវត្ថភាព ក្នុងបន្សាអគ្គិសនី មានដូចជា:
របៀបអនុវត្តន៏ដើម្បីរក្សាសុវត្ថិភាពក្នុងបន្សាឧស្ម័ន
គ្រោះថ្នាក់ដែលកើតពីការប្រើឧបករណ៏ផ្សាឧស្ម័នមានច្រើនយ៉ាងណាស់​។
ដូច្នេះចំពោះអ្នកដែលធ្វើការផ្សាឧស្ម័នចាំបាច់ត្រូវសិក្សាអំពីគោលការ
(ការការពារ) គ្រោះថ្នាក់ដែលអាចនឹងកើតឡើងខណ:ផ្សាឧស្ម័នគួរប្រតិបត្តិដូចតទៅ:ផ្ទៃកម្រាលសំរាប់ការងារផ្សាឧស្ម័ន ត្រូវធ្វើពីអង្គធាតុដែលភ្លើមិនឆេះ ជាទូទៅគេនិយមចាក់បេតុង
ចង្រិត
​ចិញ្ចឹម​ចង្រិត​លក់ និង​ប្រើ​ជា​ចំណី​សត្វ​
​ ​ជាធម្មតា​ចង្រិត វា​ជា​សត្វល្អិត​ម្យ៉ាង​ដែល​រស់​នៅតាម​ព្រៃ តាម​ភូមិ​ស្រុក ក្នុង​ដីចំការ​ជាដើម ។ ដូច​តួយ៉ាង​នៅ​ខេត្ដ​កំពង់ធំ ឱ្យតែ​ដល់​ដើមរដូវ​វ​ស្ស​ម្ដងៗ ហ្វូង​ចង្រិត​រាប់លាន​ក្បាល ហើរ​ចេញមក​ព្រោងព្រាត បង្កើតបានជា​មុខរបរ​មួយ​ដល់​អ្នក​ដែល មាន​លទ្ធ​ធ្វើ​កន្លែង​ដើម្បី​ចាប់​វា​យកទៅលក់ នៅ​ម្ដុំ​គល់ស្ពាន​កំពង់ធំ​
​និង​នៅតាម​ទីកន្លែង​នានា ។​
​ ​តែ​រដូវវស្សា​ឆ្នាំ​កន្លងទៅនេះ គេ​មិនសូវ​ឃើញ​មាន​ចង្រិត​ចុះ​ច្រើន ដូច​ឆ្នាំមុនៗ​ឡើយ ព្រោះ​វា​ពាយ​អស់​ទៅ ដោយសារ​យើង​បាន​ចាប់​វា​ដោយ​ប្រើ​នុយ​ភ្លើង​ង​អំពូល បណ្ដាលឱ្យ​វា​ថយ​ចំនួន​បន្ដ​ពូជ ។​
​ ​សព្វថ្ងៃនេះ​តម្រូវការ​ចង្រិត​មាន​ច្រើន​គួរសម​ដែរ ព្រោះ​ចង្រិត​មានតែ​ខែវស្សា ដែល​សម្បូរ​ណ៍ ឯ​ខែប្រាំង​វិញ​វា​មិនមាន​ទេ ជាហេតុ​ធ្វើឱ្យ​អ្នក​ប្រក​បរបរ​ចិញ្ចឹម​ចង្រិត​រក​កម្រៃ​បាន​ច្រើន​គួរសម ជាពិសេស​អ្នក​ប្រក​របរ​នេះ​នៅ​បន្ទាយមានជ័យ និ​អ្នក​នៅ​ជិត​ព្រំដែន​កម្ពុជា​ថៃ ។​
​តាម​ការពិត​, មានតែ​ចង្រិត​ចំនួន​ពីរ​ប្រភេទ​ប៉ុណ្ណោះ ដែល​គេ​និយម​ចូល​ចិ​ត្ដ ទិញ​មក​បរិភោគ និង​យកមក​លក់​នៅក្នុង​ទីផ្សារ ទាំង​ក្នុងប្រទេស​និង​នាំ​ចេញទៅ​ប្រទេស​ថៃ គឺ ៖
​ ​១) ចង្រិតដូង​
​ ​២) ចង្រិត​ក្រហម​
​ ​ក្នុងចំណោម​ចង្រិត​ទាំងពីរ​ប្រភេទ​ខាងលើនេះ មានតែ​ប្រភេទ​ចង្រិតដូង មួយ​ប៉ុណ្ណោះ ដែល​គេ​និយម​បរិភោគ​និង​ឱ្យ​តម្លៃ​ច្រើនជាង​ចង្រិត​ដទៃ ។ ចំណែក​ចង្រិត​ក្រហម​វិញ វា​មាន​រូបរាង​តូច​ជាង តែ​អ្នក​បរិភោគ​ខ្លះ​យល់ថា​វា​មាន​
​រសជាតិ​ឆ្ងាញ់ និង​ងាយស្រួល​បរិភោគ​ជាង ។​
​ ​ដើម្បី​ធ្វើ​មុខរបរ​នេះ អ្នក​ចិញ្ចឹម​ត្រូវមាន​ដើមទុន​ច្រើន​គួរសម ព្រោះ​ត្រូវធ្វើ​រណ្ដៅ​ធំៗ​ពី​ស៊ីម៉ង់​ដ៍ មួយវិញទៀត​នោះ គេ​ត្រូវធ្វើ​រោង​គ្របពីលើ​រណ្ដៅ​នោះ ដើម្បី​ការពារ​កំដៅ​និង​ត្រូវមាន​ប្រាក់​សម្រាប់​ទិញ គ្រឿង​សម្ភារៈ​មួយចំនួន​ផងដែរ ។​
​ ​+ រណ្ដៅ​ចិញ្ចឹម​ចង្រិត
​ ​រណ្ដៅ​ត្រូវធ្វើ​ទទឹង ៣ ម បណ្ដោយ ៥​ម ជម្រៅ ៧០ ទៅ ១០០ សង្ទីម៉ែត្រ យើង​អាចធ្វើ​ចំនួន​រណ្ដៅ​តិច​ឬ​ច្រើន​អាស្រ័យទៅលើ​បំណង​និង​ធនធាន​ដែលមាន​ដើម្បី​ធ្វើជារ​បរបាន​យើង​ត្រូវធ្វើ​យ៉ាងហោចណាស់​ចំនួន ១ រណ្ដៅ​ដែរ ទើប​សមល្មម (​ទោះ​ចំនួន​រណ្ដៅ​តិច​ក៏​មិន​អី​ដែរ តែ វា​ខាត​ពេល​និង​អា​ចរក​កម្រៃ​បាន​តិចជាង​)
​ ​ត្រូវ​រៀប​ឥដ្ឋ​រួច​បូក​ស៊ីម៉ង​ដ៍ បើ​មិនបាន​បូក​ស៊ីម៉ង​ដ៍​ក៏​មិន​អី​ដែរ តែ​ត្រូវ​ភ្ជិត​ឬ​បៀក​ឱ្យ​ស្មើ កុំឱ្យ​មាន​សល់​ប្រហោង​សូម្បី​តូច​មួយ​ក៏ដោយ ក៏​មិនត្រូវ​ឱ្យមាន​ដែរ ។​
​ ​រោង​សម្រាប់​គ្របពីលើ​រណ្ដៅ ត្រូវមាន​កំពស់​ពី​ដី​ចំនួន​៣​ម៉ែត្រ ទៅ ៤​ម៉ែត្រ ដើម្បី​ឱ្យមាន​ខ្យល់​ចេញចូល​ល្អ​មួយទៀត​នោះ​គឺ​ដើម្បី​កាត់បន្ថយ​កំដៅ កុំឱ្យ​ក្ដៅ​ខ្លាំងពេក នៅ​កង​រដូវប្រាំង ។​
​ ​- ត្រូវ​ទៅ​ទិញ​ពូជ​ចង្រិត​នៅ ភូមិ​ប្រជា​ធម្ម សង្កាត់​ប៉ោយប៉ែត ក្រុង​ប៉ោយប៉ែត ខេត្ដ​បន្ទាយមានជ័យ ចំនួន​មួយរយ ទៅ​បី​រយ​ចាន ។​
​ ​- ពង​មួយ​ចាន​តម្លៃ ១៣០០០​រៀល ទៅ ១៥០០០​រៀល (​ជួនកាល​អាច​ថោក​ជាង​នេះ បើ​ទិញ​ច្រើន​)
​ ​- ដាក់​អេ​ប៉ុង​ថ្មី​មួយ​ផ្សើម​ដោយ​ទឹក ឬ​ចាន​សំប៉ែត (​ថាស់​ក៏បាន​) ដាក់​ទឹក​បន្ដិច រួច ចាក់ទឹក​ផ្សើម​ក្រដាស់​នោះ​ឱ្យ​ជោក​សម្រាប់​ឱ្យ​វា​បឺត​យក​សំណើម ដែល​វា​ត្រូវការ ។​
​ ​តែបើ​យើង​គ្មាន​លទ្ធភាព​អាច​ប្រើ​ត្រឹម​ស្លឹកកណ្ដប​ស្លឹកត្នោត​ក៏បាន​ដែរ ដោយ​ដាក់​ស្លឹក​នោះ​តម្រៀប​វា​បញ្ឈរ​ជាប់ៗ​គ្នា​ឱ្យ​ចុង​ស្លឹក​ធ្លាក់​ដល់​ក្រោម (​កុំ​ប្រើ​ស្បូវ​កណ្ដប​) យើង​អាច​ប្រើ​ប្រអប់​ឬ​កេះ​ក្រដាស់ កាត់​ជា​បន្ទះ​ផ្ទាំង​ធំ​ល្មម​ដាក់​តម្រៀប​គ្នា​
​ ​រ​យេៈ​ពេល​នៃ​ការចិញ្ចឹម និង​ការ​ទទួលផល ៖​ ​
​ ​បន្ទាប់ពី​បាន​ពង​ចង្រិត​ហើយ យើង​ត្រូវ ដាក់​ពង​ចង្រិត​នោះ​នៅក្នុង​ថង់​ប្លា​ស្ទិ​ក​ធំ ឬ​ប្រអប់​ក្រដាស់​ធំ​មួយ​ដែល​បិទ​ជិត​រក្សា​វា​ទុក​ក្នុង​រណ្ដៅ​នោះ​ចំនួន ៣០​ថ្ងៃ នោះ​ពង​ចង្រិត​វា​នឹង​ញាស់ ។ កាលបើ​ចង្រិត​វា​ញាស់​ហើយ​យើង​ត្រូវ​ទិញ​ចំណី​កូន​មាន់​យកមក​កិន​ឱ្យ​ម៉ដ្ឋ ដាក់​ទឹក​ក្នុង​ដប​ស្ព្រេ​យ បាញ់​ផ្សើម​ចំណី​នោះ​គ្រាន់តែ​ឱ្យ​សើមៗ រួច​ដាក់​លាត​នៅលើ​ចាន​សំប៉ែត​មួយចំនួន​
​ពង្រាយ​ឱ្យបាន​ច្រើន​កន្លែង ដើម្បីឱ្យ​កូន​ចង្រិត​វា​ស៊ី ។ ឱ្យ​វា​ស៊ី​តែ​ចំណី​នេះ ទាំង​ទើប​ញាស់​រហូតដល់​វា​ធំ​ចាប់​លក់​ឬ​ទុក​ពូជ​ក្ដី ។​
​ ​បើ​យើង​ទុក​វា​ឱ្យដល់​រយៈពេល​ពីរ​ខែ ចង្រិត​នឹងមាន​ពង យើង​ប្រមូលយក​ពង​នោះមក​ភ្ញាស់​ខ្លះ អាច​លក់​ឱ្យគេ​បាន​ខ្លះ​ដើម្បី​យក​កម្រៃ ។ ទុក​ចង្រិត​មួយចំនួន​ឱ្យ​វា​ពង​ជា​លើក​ទី​ពីរ សឹម​លក់​វា​ចេញ យើង​ទុក​តែ​ពង​វា​សម្រាប់​ភ្ញាស់​បាន​ហើយ ។​
​ ​បន្ទាប់ពី​វា​ពង​លើក​ទី​ពីរ​ហើយ​ត្រូវ​ចាប់​លក់​ចេញ​ទាំងអស់ ភ្ញាស់​សារជាថ្មី​ទៀត ។ ចង្រិត​ពង​តែ​ពីរដង​ទេ​ក្នុង​មួយជីវិត​របស់​វា ។ ចង្រិត​ញី​មាន​ស្លា​បលាត ឯ​ចង្រិត​ឈ្មោល​មាន​ស្លាប​ក្រ​ញ៉ា​ញ់ ។
​ ​យើង​អាច​ពង្រីក​មុខរបរ​នេះ ទៅតាម​លទ្ធភាព​ដែលមាន​បាន ជៅ​បណ្ដើរៗ​យើង​អាច​បង្កើន​ចំនួន​ពង​ត្រូវ​ភ្ញាស់ រហូត​យើង​
​អាច​រកចំណូលបាន​គ្រប់គ្រាន់ ។
​ ​+ អត្ថប្រយោជន៍​នៃ​ការចិញ្ចឹម​ចង្រិត ៖
​ ​- ងាយស្រួល​ចិញ្ចឹម​
​ ​- ស៊ី​ចំណី​តិច​បំផុត​
​ ​- អាច​ពង្រីក​មុខរបរ​បាន​
​ ​- មិនសូវ​មានការ​ប្រជែង​ក្នុង​ទីផ្សារ​
​ ​- អាច​លក់បាន​ក្នុង​មួយ​គីឡូ ៦០០០ ទៅ ៨០០០ រៀល​ក្នុង​មួយ​គីឡូ​
​ ​- មិនត្រូវ​ការថែទាំ​ច្រើន​
​ ​- ត្រូវការ​ទីកន្លែង​មិនធំ​ពេក​
​ ​- អាច​ធ្វើបាន​គ្រប់គ្នា​
​ ​- ការខាតបង់​មាន​តិចតួច​ណាស់ បើសិន​ជាមាន​
​ ​- អាច​រកចំណូលបាន​ច្រើន
​ ​- ប្រើពេល​វេលា​តិច ឆាប់​បាន​ទទួលផល​
​ ​- យើង​អាចយ​កវា​ធ្វើជា​ចំណី​មាន់​ទា ត្រី បើ​លក់​មិនបាន
យីហ៊ុប
យីហ៊ុប (Magnolia coco) ជា​រុក្ខជាតិ​ក្នុង​គ្រួសារ​ម៉ាក់ណូលា​មាន​ផ្កា​ស្រដៀង​ពង​មាន់​ពណ៌​ស ។ មាន​ផ្កាក្លិន​ក្រអូប​ក្នុង​វេលា​ប្រឹក ។ រុក្ខជាតិ​និះ​បាន​ឆ្លង​មក​ពី​ខេត្ត​កាតាំង (ឬ គ័ងតុង, Guangdong) ក្នុង​ប្រទេសចិន ។
ពាក្យ
ឈ្មោះ​យីហ៊ុប​តាមភាសាចិន​នៃ​ស្រុក​ខ្មែរ និង​ថៃ​ក៏​​ប្រើ​ពាក្យ​និះផង តែភាសាចិន​ប៉េកាំង​ហៅថា យឹហឹហួ (ye he hua ឬ 夜合花) មាន​ន័យ​ថា​ ផ្កា​បញ្ចេញ​ក្រអូប​​ ពេញ​ព័ត​ពេល​រាត្រី ។ អង់គ្លេស ហៅ​ថា​ 'Coconut Magnolia' ពី​ព្រោះ​​ផ្កា​ស្រដៀង​និង​​សាច់​ដូង ពាក្យ​និះ​បាន​ឆ្លង​មក​ភាសា ព័រទុយហ្គាល់ ហៅ​ថា​ 'Fula Coco' ។
ការប្រើ
នៅ​អាស៊ីអាគ្នេយ៍និង​ប្រទេស​កម្ពុជា​ យីហ៊ុប គឺ​ជា​​ផ្កាដែល​មាន​ចិត្ត​ស្រឡាញ់​​ ។ ផ្កា​​មាន​ក្លិន​ក្រអូប​​​និងដាំ​តាម​សួន​ និង​​ក្នុង​ផើង​ក្បែរ​ផ្ទះ ។
ស្រុករុក្ខគីរី
ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ខេត្តបាត់ដំបង
ឃុំបឹងប្រាំ
មាន ៨ ភូមិដូចជា ភូមិ ក្រពើសែសិប ភូមិ បឹងក្រឡ ភូមិ យុត្តិធម៌ ភូមិ អូឫស្សី ភូមិ បឹងប្រាំ ភូមិ បឹងធុង ភូមិ ជ័យជំនះ ភូមិ សំណាងព្រះស្រី
សង្កាត់វាលស្បូវ
ជាសង្កាត់មួយស្ថិតនៅក្នុងខណ្ឌមានជ័យ រាជធានីភ្នំពេញ។ នេះមាន ៤ភូមិ។
ប្រវត្តិ
ធ្លាប់ជាឃុំនៃស្រុកកៀនស្វាយ ខេត្តកណ្ដាល។
វត្ត
ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:អតីតឃុំនៃស្រុកកៀនស្វាយ ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:សង្កាត់នៃខណ្ឌមានជ័យ
ព្រះម៉ែទុយបួយតេងនៀ
​​ ព្រះម៉ែតឿនមូ  (goddess Shui Wei Sheng Niang水尾圣娘) គឺ  ទេពធីតានៃ  សាសនាអ្នកស្រុកចិន  - សាសនាតាវ - សាសនាខុងជឺ
ម៉ិកសិច
arz:ميكسيك México མེག་སི་ཀོ Méhicu Mexico ᒦᒃᓰᖂ/miiksiiquu Meksiko Mexiko Mexico مکسيکو Méksika
ត្រកៀត
ត្រកៀត ជាពួក​រុក្ខជាតិ​ដូចត្រាវ ធាង​និង​គល់​ប្រើ​ជា​បន្លែ​បាន : សម្ល​ម្ជូរ​ត្រកៀត ។ ក្នុង​ប្រទេស​កម្ពុជា​មាន Monochoria hastata និង ត្រកៀតប៉ោង (ឬ កំប្លោក; Eichhornia crassipes) ។ នាងមហោទរាទេវី ធីតាកបិលមហាព្រហ្ម ទ្រង់សៀត​ផ្កា​ត្រកៀត ។
សង្កាត់តាក្ដុល
ជាឃុំមួយស្ថិតនៅក្នុងស្រុកតាខ្មៅ ខេត្តកណ្តាល។ នេះមាន ៤ភូមិ ៖ Ta Khmau	២២៨ អនក្រ.បក កាលពីមុនជាស្រុកតាខ្មៅតាមប្រកាសលេខ ៤៩៣ ប្រ.ក ចុះថ្ងៃទី៣០ ខែមេសា ឆ្នាំ២០០១​ របស់ក្រសួងមហាផ្ទៃ បច្ចុន្បន្នប្តូរជាក្រុងតាខ្មៅតាមអនុក្រឹតលេខ ២២៤ អនក្រ.បក ចុះថ្ងៃទី៣០ ខែធ្នូ ឆ្នាំ២០០៨។