cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
គម្ពីរវិមុត្តិមគ្គ
ឥទ្ធិវិធា ៧ជំពូក
បុ        តើអរិយាឥទ្ធិ ដូចម្តេច?
ទុក្ខនិរោធគាមិនីបដិបទាអរិយសច្ច:
កតមោ ច ភិក្ខវេ សម្មាវាយាមោ? ឥធ ភិក្ខវេ ភិក្ខុ អនុប្បន្នានំ បាបកានំ អកុសលានំ ធម្មានំ អនុប្បាទាយ ឆន្ទំ ជនេតិ វាយមតិ វិរិយំ ឤរភតិ ចិត្តំ បគ្គណ្ហាតិ បទហតិ។ ឧប្បន្នានំ បាបកានំ អកុសលានំ ធម្មានំ បហានាយ ឆន្ទំ ជនេតិ វាយមតិ វិរិយំ ឤរភតិ ចិត្តំ បគ្គណ្ហាតិ បទហតិ។ អនុប្បន្នានំ កុសលានំ ធម្មានំ ឧប្បាទាយ ឆន្ទំ ជនេតិ វាយមតិ វិរិយំ ឤរភតិ ចិត្តំ បគ្គណ្ហាតិ បទហតិ។ ឧប្បន្នានំ បាបកានំ អកុសលានំ ធម្មានំ បហានាយ ឆន្ទំ ជនេតិ វាយមតិ វិរិយំ ឤរភតិ ចិត្តំ បគ្គណ្ហាតិ បទហតិ។ អនុប្បន្នានំ កុសលានំ ធម្មានំ ឧប្បាទាយ ឆន្ទំ ជនេតិ វាយមតិ វិរិយំ ឤរភតិ ចិត្តំ បគ្គណ្ហាតិ បទហតិ។ ឧប្បន្នានំ កុសលានំ ធម្មានំ ឋិតិយា អសម្មោសាយ ភិយ្យោភាវាយ វេបុល្លាយ ភាវនាយ បារិបូរិយា ឆន្ទំ ជនេតិ វាយមតិ វិរិយំ ឤរភតិ ចិត្តំ បគ្គណ្ហាតិ បទហតិ អយំ វុច្ចតិ ភិក្ខវេ សម្មាវាយាមោ។
កតមោ ច ភិក្ខវេ សម្មាកម្មន្តោ? បាណាតិបាតា វេរមណី អទិន្នាទានា វេរមណី កាមេសុមិច្ឆាចារា វេរមណី អយំ វុច្ចតិ ភិក្ខវេ សម្មាកម្មន្តោ។
ករុណាភាវនា
ដោយឤស្រ័យឧបាយវិធី និងសកម្មភាពទាំងអស់នេះហើយ យោគីនោះក៏ចំរើនករុណាចិត្ដចំពោះ បុគ្គលទាំងនោះ ហើយក៏ចំរើនហើយចំរើនទៀត។ យោគីនោះកាលបើចំរើនករុណាចិត្ដដោយឧបាយវិធី និង សកម្មភាពទាំងអស់នេះ ដោយការចំរើនហើយចំរើនទៀតនោះ ក៏ធ្វើឲ្យចិត្ដរបស់ខ្លួនឲ្យមានភាពទន់ភ្លន់ និងឤច មានសមត្ថភាពទទួលនូវឤរម្មណ៍បាន។ បន្ទាប់មក យោគីនោះក៏ផ្សាយនូវករុណាចិត្ដចំពោះបុគ្គលដែលមិនមែន ជាមិត្ដមិនមែនជាសត្រូវ និងចំពោះសត្រូវតាមលំដាប់។ សំរាប់សេចក្ដីពណ៌នាលំអិតដែលនៅសល់ពីនេះ បាន សំដែងទុកដោយពិស្ដារហើយក្នុងវគ្គខាងដើម។ យោគីនោះផ្សាយករុណាចិត្ដទៅក្នុងទិសទាំង៤ យ៉ាងនេះឯង។
ធាតុ៤
ពាក្យថា“វិញ្ញាណ” គឺធាតុទាំង៤ដែលកើតឡើងពីវិញ្ញាណ ត្រូវធ្វើឲ្យបច្ច័យ៦បរិបូណ៌ឡើងគឺ ជនក បច្ច័យ សហជាតិបច្ច័យ(បច្ច័យដែលកើតរួមគ្នា) និស្សយបច្ច័យ(បច្ច័យជាទីឤស្រ័យ) ឤហារបច្ច័យ(បច្ច័យ ដែលចិញ្ចឹម) ឥន្ទ្រីយបច្ច័យ(បច្ច័យគឺឥន្ទ្រីយ៍) និងអត្ថិបិច្ច័យ(បច្ច័យដែលប្រាកដ)។ ឯធាតុដទៃទៀត ត្រូវធ្វើបច្ច័យទាំងឡាយឲ្យ បរិបូណ៌គឺ និស្សយបច្ច័យនិងអត្ថិបច្ច័យ។
បដិច្ចសមុប្បាទឧបាយ
សម្មាទិដ្ឋិសមាទានា សព្វទុក្ខំ ឧបច្ចគុន្តិ។
បកិណ្ណកកថា
អ្វីជាបកិណ្ណកកថា ទាក់ទងទៅនឹងអប្បមញ្ញា៤[xxix]?
បដិច្ចសមុប្បាទឧបាយ
យេន ចក្ខុប្បសាទេន រូបានិ សមនុបស្សតិ
ទុក្ខនិរោធគាមិនីបដិបទាអរិយសច្ច:
... តំខោ បនិទំ ទុក្ខនិរោធំ អរិយសច្ចំ សច្ឆិកាតព្វន្តិ មេ ភិក្ខវេ បុព្វេ... សច្ឆិកតន្តិ មេ ភិក្ខវេ បុព្វេ...ឤលោកោ ឧទបាទិ។
ម៉្យាងទៀត លើកលែងតែតណ្ហាចេញ កិលេសធម៌ដទៃទៀតនិងកុសលធម៌ អកុសលធម៌ និងអព្យាគត ធម៌ទាំងអស់របស់ភូមិទាំង៣ សុទ្ធតែបង្កទៅជាទុក្ខសច្ច:។ តណ្ហានិងកិលេសទាំងឡាយ(ដែលប្រកបជាមួយ តណ្ហា) បង្កទៅជាសមុទយសច្ច:។ ការអស់ទៅនូវតណ្ហានិងកិលេសទាំងអស់នេះ គឺជានិរោធសច្ច:។ មគ្គ គឺជា មគ្គសច្ច:។ ម៉្យាងទៀត លើកលែងតែតណ្ហាចេញ កិលេសនិងកុសលធម៌ទាំងអស់ អកុសលធម៌ និងអព្យាគតធម៌ របស់ភូមិ ទាំង៣ សុទ្ធតែបង្កទៅជាទុក្ខសច្ច:។ ការអស់ទៅនូវតណ្ហានិងកិលេសទាំងអស់នេះ គឺជានិរោធសច្ច:។ តណ្ហានិង កិលេសទាំងឡាយ ហើយនិងអកុសលធម៌ទាំងឡាយ បង្កទៅជាសមុទយសច្ច:។ មគ្គ គឺជាមគ្គសច្ច:។ ម៉្យាងទៀត លើកលែងតែតណ្ហានិងកិលេសទាំងឡាយនិងអកុសលធម៌ទាំងអស់(ដែលប្រកបជាមួយតណ្ហា) អកុសលធម៌ដទៃ ទៀតរបស់ភូមិទាំង៣ ហើយនិងអព្យាគតធម៌របស់ភូមិទាំង៣ សុទ្ធតែបង្កទៅជាទុក្ខសច្ច:។ តណ្ហាកិលេសទាំងឡាយ ដែលនៅសេសសល់ អកុសលធម៌និងកុសលធម៌របស់ភូមិទាំង៣សុទ្ធតែបង្កជាសមុទយអរិយសច្ច:។ ការអស់ទៅនូវ ធម៌ទាំងនេះ គឺជានិរោធសច្ច:។ មគ្គ គឺជាមគ្គសច្ច:។ ក្នុងទីនេះ សេចក្តីប្រាថ្នាក្នុងការ ត្រេក ត្រឤល គឺជាតណ្ហា។ សមុទយ:មានន័យថា“ប្រកបដោយតណ្ហា” និង“ប្រកបដោយអនុស័យ”។ កិលេស ដទៃទៀតគឺជាសមុទយ: ក្នុងន័យ ការដកចេញ និងនៅក្នុងន័យការប្រាកដឡើងនៃភព។ អកុសលធម៌ទាំងអស់ សុទ្ធតែជាសមុទយ:ក្នុងន័យជាហេតុ ដែលនាំឲ្យកើតមាន។ កុសលធម៌របស់ភូមិទាំង៣ គឺជាសមុទយ:។ ក្នុងទីនេះ តណ្ហា និងកិលេសដទៃទៀត គឺជា សមុទយសច្ច:។
គាថាជាបទពាក្យ៧[8]
សម្បូរនូវបុណ្យនិងបដិបត្តិ                         សច្ច:លោកថ្វាត់បង្គំថ្វាយ។
ការឤស្រ័យនៅរបស់អនាគារិក
Cp. (a) S. IV, 360: កតមោ ច ភិក្ខវេ អសង្ខតគាមិ មគ្គោ សវិតក្កោ សវិចារោ សមាធិ អវិតក្កោ វិចារមត្តោ សមាធិ អវិតក្កោ អវិចារោ សមាធិ។ អយំ វុច្ចតិ ភិក្ខវេ អសង្ខតគាមិ មគ្គោ។
ឧបាទាយរូប
ឃានបសាទ
ការបន្ធូរបន្ថយក្នុងការសមាទានធុតង្គ
វិ        គឺចីវរដែលធ្វើពីសំបកឈើ ធ្វើពីកប្បាស ធ្វើពីសូត្រ និងធ្វើពីរោមចៀម[i] និងចីវរដទៃៗ[ii] ទៀត ដែល គ្រហស្ថប្រគេន។ បើសិនជាភិក្ខុនោះទទួលនូវចីវរទាំងនេះដើម្បីជាការសមគួរ ភិក្ខុនោះនឹងមិនដាច់ចាក “ការសមាទានសំពត់បង្សុកូល”ទេ។
អធិដ្ឋាន៤
ក្នុងទីនេះ សច្ចាធិដ្ឋាន ចាគាធិដ្ឋាន និងឧបសមាធិដ្ឋាន ធ្វើឲ្យសមថ:បរិបូណ៌ឡើង។ បញ្ញាធិដ្ឋាន ធ្វើឲ្យ វិបស្សនាបរិបូណ៌ឡើង។ ព្រោះតែភាពបរិបូណ៌នៃសមថ: ទើបព្រះពោធិសត្វនិងព្រះមហាសត្វទាំងនោះបានដល់ នូវឈានទាំងឡាយ និងប្រកាន់ខ្ជាប់នូវការវៀរចាកកាម និងមានសមាធិចិត្ដតាំងមាំ។ លោកធ្វើឲ្យកើតឡើងនូវ យមកបាដិហារិយ៍សមាធិ និងមហាករុណាសមាបត្ដិសមាធិ។ ព្រះពោធិសត្វនិងព្រះមហាសត្វទាំងនោះ បានដល់ នូវ វិបស្សនាប្រកបដោយអភិញ្ញា បដិសម្ភិទា ពល: និងវេសារជ្ផ:។ បន្ទាប់មកព្រះអង្គទាំងអស់នោះក៏ធ្វើបកតិ ញាណ និងសព្វញ្ញុតញាណឲ្យកើតឡើង។ ព្រះពោធិសត្វនិងព្រះមហាសត្វទាំងនោះ លោកផ្សាយនូវមេត្ដា យ៉ាងដូច្នេះ ហើយជាបន្ដបន្ទាប់ ក៏បានសម្រេចនូវពុទ្ធភាវ:ហោង។
សេចក្ដីឧបមាទៅនឹងស្រះទឹក
ដូចនេះ បន្ទាប់ពីយោគីបានយល់ពីឧបាយដើម្បីកំចាត់សេចក្ដីក្រោធច្បាស់លាស់ហើយ បានកំណត់ថា នរណាខ្លះជាមិត្ដហើយ បានកំណត់ថានរណាខ្លះដែលមិនមែនជាមិត្ដមិនមែនជាសត្រូវហើយ និងបានកំណត់ថា នរណាខ្លះជាសត្រូវនឹងខ្លួនហើយ ព្រមទាំងបានទទួលនូវភាពងាយស្រួលក្នុងការបដិបត្ដិហើយនោះ យោគីនោះ គប្បីធ្វើចិត្ដដែលប្រកបដោយមេត្ដាឲ្យកើតឡើងជាលំដាប់ និងផ្សាយមេត្ដាចិត្ដនោះចំពោះភិក្ខុដទៃដែលឤស្រ័យ នៅក្នុងឤវាសជាមួយខ្លួន។  បន្ទាប់មកគប្បីផ្សាយមេត្ដាចិត្ដចំពោះភិក្ខុសង្ឃដែលឤស្រ័យនៅក្នុងឤវាសជាមួយ ខ្លួន។ បន្ទាប់មកទៀតគប្បីផ្សាយមេត្ដាចិត្ដចំពោះពួកទេវតាដែលឤស្រ័យនៅក្នុងឤវាសរបស់ខ្លួន។ រួចមកទៀត គប្បីផ្សាយមេត្ដាចិត្ដចំពោះសព្វសត្វទាំងឡាយនៅក្នុងភូមិស្រុកដែលនៅខាងក្រៅឤវាសរបស់ខ្លួន។ យោគីនោះ ផ្សាយមេត្ដាចិត្ដចំពោះសព្វសត្វទាំងឡាយពីភូមិមួយទៅភូមិមួយ ពីប្រទេសមួយទៅប្រទេសមួយ ដូច្នេះឯង។ បន្ទាប់មក យោគីគប្បីផ្សាយមេត្ដាចិត្ដចំពោះសត្វទាំងឡាយដែលស្ថិតក្នុងុទិសតែមួយ។ យោគីនោះផ្សាយមេត្ដា ចិត្ដ ទៅពាសពេញក្នុងទិសទី១ បន្ទាប់មកផ្សាយទៅពាសពេញក្នុងទិសទី២ បន្ទាប់មកទិសទី៣ ហើយបន្ទាប់មក ក៏ទិស ទី៤។ យោគីនោះផ្សាយមេត្ដាទៅកាន់សព្វសត្វក្នុងុទិសទាំង៤ ទាំងខាងលើ ទាំងខាងក្រោម និងផ្សាយទៅ គ្រប ដណ្ដប់ពេញលោកទាំងមូលដោយចិត្ដដែលប្រកបទៅដោយមេត្ដាមិនឤចប្រមាណបាន ដោយពុំមានការចងពៀរ ពុំមានសេចក្ដីព្យាបាទ[xiii]ដោយប្រការដូច្នេះ។ យោគីនោះផ្សាយមេត្ដាចិត្ដ និងបានដល់នូវអប្បនាឈាន ដោយវិធី ៣យ៉ាងគឺ: ដោយការយល់ច្បាស់ពីសព្វសត្វទាំងឡាយ; ដោយការយល់ច្បាស់ពីព្រំដែននៃភូមិស្រុក ទាំងអស់ (គាមក្ខេត្ដ) និងដោយការយល់ច្បាស់ពីទិសទាំងពួង។ យោគីនោះបានដល់នូវអប្បនាឈានដោយការ ផ្សាយមេត្ដា ចំពោះសត្វ(បុគ្គល)មួយ ហើយដូចគ្នានេះដែរ ក៏ផ្សាយមេត្ដាចំពោះសត្វចំនួនពីរ សត្វចំនួនបី និង សព្វសត្វទាំង អស់។ យោគីនោះបានដល់នូវអប្បនាឈាន ដោយការផ្សាយមេត្ដាចំពោះសត្វទាំងឡាយដែលនៅ ក្នុងគាមក្ខេត្ដ មួយ ហើយដូចគ្នានេះដែរ ក៏ផ្សាយមេត្ដាចំពោះសត្វទាំងឡាយដែលនៅក្នុងុគាមក្ខេត្ដដ៏ច្រើន។ យោគីនោះបាន ដល់នូវអប្បនាឈាន ដោយការផ្សាយមេត្ដាចំពោះសត្វមួយដែលនៅក្នុងទិសមួយ ហើយដូចគ្នានេះដែរ ក៏ផ្សាយ មេត្ដា ចំពោះសត្វទាំងឡាយដែលនៅក្នុងទិសទាំងបួន។ ក្នុងទីនេះ កាលបើយោគីនោះផ្សាយ មេត្ដាចំពោះសត្វមួយ ហើយបើសិនជាសត្វនោះស្លាប់ទៅ ឤរម្មណ៍នោះក៏បាត់ទៅដែរ។ បើបាត់បង់ឤរម្មណ៍ នោះហើយ យោគីនោះមិន ឤចធ្វើមេត្ដាឲ្យកើតឡើងបានទេ។ ព្រោះហេតុនេះ យោគីគប្បីផ្សាយមេត្ដាចិត្ដឲ្យបាន ទូលំទូលាយ។ ដោយការបដិបត្ដិយ៉ាងនេះ យោគីនោះឤចបាននូវផលនិងឤនិសង្សដ៏ច្រើន។
បុ       អ្វីខ្លះដែលជាឫស ជាការប្រាកដឡើង ជាការបំពេញ ជាការមិនបានបំពេញ និងជាឤរម្មណ៍របស់មេត្ដា[xiv]?
បរិច្ឆេទទី ៤៖ សមាធិបរិច្ឆេទ
បុ       ឥឡូវនេះ កាលបើព្រះយោគីបានបំពេញធុតុង្គកិច្ច និងបានសំរេចដល់ឋាន:ដ៏ប្រសើរ និងជា អ្នកសំរួមនៅ ក្នុងបារិសុទ្ធិសីលហើយ តើលោកគួរនឹងធ្វើអ្វីទៀត?
សេចក្ដីឧបមាទៅនឹងស្រះទឹក
វិ        ការមិនមានការលោភលន់ ជាឫសមួយ។ ការមិនមានទោស:ជាឫសមួយ។ ការមិនមានមោហ:ជាឫស មួយ។ ចេតនា[xv] ជាឫសមួយ។ ការត្រិះរិះពិចារណាដោយត្រឹមត្រូវ(សម្មាមនសិការ:)ជាឫសមួយ[xvi] ។ អ្វីជា “ការប្រាកដឡើង” របស់មេត្ដា? ការធ្វើឫសទាំងអស់នេះឲ្យមើលឃើញបាន គឺជាការប្រាកដឡើង របស់ មេត្ដា។ អ្វីជា“ការបំពេញ”របស់មេត្ដា? កាលបើបុគ្គលប្រកបដោយមេត្ដាហើយ បុគ្គលនោះក៏ បំផ្លាញចោល នូវសេចក្ដីក្រោធ កំចាត់ចោលនូវសេចក្ដីរាប់ឤនដែលមិនបរិសុទ្ធ  និងជំរះកាយកម្ម វចីកម្ម និងមនោកម្ម ឲ្យបរិសុទ្ធបាន។ នេះហៅថាជាការបំពេញរបស់មេត្ដា។ អ្វីជា“ការមិនបាន បំពេញ”របស់មេត្ដា? យោគី បរាជ័យ ក្នុងការផ្សាយមេត្ដាព្រោះហេតុ២យ៉ាងគឺ: ព្រោះការប្រកាន់មិត្ដ ទៅជាសត្រូវ និងព្រោះសេចក្ដី រាប់ ឤនដែលពុំបរិសុទ្ធ។ “ការមិនបានបំពេញ” នឹងកើតឡើង កាលបើយោគីកើតឡើងនូវឤរម្មណ៍អមិត្ដ និង ឤរម្មណ៍ប្រកួតប្រជែងក្នុងចិត្ដ។ បណ្ឌិតគប្បីជ្រាបអំពី “ការមិនបានបំពេញ” យ៉ាងនេះចុះ។ អ្វីជា ឤរម្មណ៍របស់មេត្ដា? សត្វលោកទាំងឡាយសុទ្ធតែជា“ឤរម្មណ៍” [xvii]របស់មេត្ដា។
ធាតុ៤
អ្វីគឺសារ:របស់ខ្យល់? គឺធម្មជាតិនៃការទ្រទប់ ធម្មជាតិនៃត្រជាក់ ធម្មជាតិនៃការចូលនិងការចេញធម្មជាតិ នៃចលនាងាយស្រួល ធម្មជាតិនៃការចុះទាប និងធម្មជាតិនៃការចាប់តោង។ ទាំងអស់នេះជាសារ:របស់ខ្យល់។
ទិព្វចក្ខុ
តើទិព្វចក្ខុចម្រើនបានដោយរបៀបណា? ព្រះយោគីដែលទើបបដិបត្តិថ្មី ពេលបានចម្រើនឥទ្ធិបាទទាំង ៤ហើយ គ្រប់គ្រងចិត្តបានដោយមិនរំជើបរំជួលនិងបរិសុទ្ធិល្អហើយ ក៏កាន់យកនូវឤលោកកសិណ ហើយក៏ចូល កាន់ចតុត្ថជ្ឈាន ដោយអធិដ្ឋានទុកក្នុងចិត្តនូវសញ្ញាក្នុងពន្លឺ ហើយនិងសញ្ញានៃថ្ងៃដូច្នេះថា៖ “ពេលថ្ងៃក៏ដូចជាពេល យប់ ពេលយប់ក៏ដូចជា ពេលថ្ងៃ”[xxxiii] ។ ពេលចិត្តរបស់យោគីរួចផុតពីឧបស័គ្គ និងការប្រកាន់ខ្ជាប់ទាំងពួងហើយ យោគីក៏ឤចធ្វើចិត្តរបស់ខ្លួនឲ្យមាន កម្លាំងនិងធ្វើឲ្យពន្លឺកើនឡើង។ សម្រាប់យោគីដែលបានធ្វើចិត្តរបស់ខ្លួនឲ្យមាន កម្លាំងនិងបានធ្វើឲ្យពន្លឺកើនឡើងហើយ នោះ នឹងមិនមានអ្វីដែលជាភាពងងឹតសំរាប់យោគីនោះឡើយ មិនមាន វត្ថុណាដែលឤចបិទបាំងពីយោគីបានឡើយ ហើយ យោគីនោះមានភាពរុងរឿងជាងដួងឤទិត្យទៅទៀត។ ដោយ ការបដិបត្តិយ៉ាងនេះ យោគីនោះសាយភាយនូវពន្លឺនោះពាស ពេញរាងកាយរបស់ខ្លួន និងយកចិត្តទុកដាក់ដល់ ពណ៌និងរូប។ ដោយទិព្វចក្ខុដែលបានធ្វើឲ្យបរិសុទ្ធិខ្ពស់ផុតពីចក្ខុវិស័យ របស់មនុស្សធម្មតាហើយនោះ យោគីនោះ “ឃើញសត្វទាំងឡាយរលត់ទៅនិងកកើតឡើងមកវិញ ទាំងគ្រោតគ្រាត និងផូរ ផង់ ទាំងស្អាតនិងឤក្រក់ ទាំង ប្រព្រឹត្តទៅដោយល្អនិងមិនល្អ ឤស្រ័យទៅតាមកម្មរបស់សត្វទាំងនោះរៀងៗខ្លួន[xxxiv] ។ ក្នុងទី នេះ បើសិនជាបុគ្គល ប្រាថ្នានឹងធ្វើឲ្យទិព្វចក្ខុកើតឡើង យោគីគប្បីកំចាត់កិលេសទាំងនេះចោលចេញគឺ វិចិកិច្ឆា ការមាន សតិខុស ថីនមិទ្ធ: មាន: ការមានបីតិខុស ការពោលពាក្យប្រទូស្តរ៉ាយ ការធ្វើសេចក្តីព្យាយាមហួសប្រមាណ ការធ្វើសេចក្តី ព្យាយាមតិចពេក ការនិយាយបំផ្លើស នានត្តសញ្ញា ការពិនិត្យពិច័យលើរូបច្រើនហួសពេក។ បើសិនជាកិលេស ទាំងនេះ ណាមួយប្រាកដឡើងក្នុងពេលកំពុងចម្រើនទិព្វចក្ខុនោះ នឹងធ្វើឲ្យសមាធិបាត់បង់។ បើសមាធិបាត់បង់ ហើយ ពន្លឺក៏រមែង បាត់បង់ទៅដែរ ហើយការមើលឃើញក៏នឹងបាត់បង់ជាមិនខាន។ ព្រោះហេតុនេះ យោគីគប្បី កំចាត់កិលេសទាំងនេះឲ្យ អស់។ បើសិនជាយោគីកំចាត់កិលេសទាំងនេះបាន តែមិនបាននូវវសីក្នុងសមាធិទេនោះ
សេចក្ដីឧបមាទៅនឹងស្រះទឹក
ព្រោះហេតុនោះទើបព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់ត្រាស់នូវគាថានេះថា៖
បដិច្ចសមុប្បាទឧបាយ
(b).-M. II, 260: សេយ្យថាបិ សុនក្ខត្តា ឤបានិយកំសោ វណ្ណសម្បន្នោ គន្ធសម្បន្នោ សោ ច ខោ វិសេន សំសដ្ឋោ; អថ បុរិសោ ឤគច្ឆេយ្យ ជីវិតុកាមោ អមរិតុកាមោ ទុក្ខបដិក្កូលោ។ តំ កឹ មញ្ញសិ សុនក្ខត្ត? អបិ នុ សោ បុរិសោ អមុំ ឤបនីយកំសំ បិវេយ្យយំ ជញ្ញា:  ឥមាហំ បិត្វា មរណំ វា និគច្ឆាមិ មរណមត្តំ វា ទុក្ខន្តិ? នោ ហេតំ ភន្តេ។
បារមី១០
ប្រយោជន៍ដល់សព្វសត្វ ព្រះអង្គពិចារណានូវសេចក្ដីល្អនិងសេចក្ដីមិនល្អ។ ដោយការយល់ដឹងទៅតាមសច្ចភាព
អធិដ្ឋាន៤
- សច្ចបារមី អធិដ្ឋានបារមី និងវិរិយបារមី ធ្វើឲ្យសច្ចាធិដ្ឋាន បរិបូណ៌ឡើង
ការឤស្រ័យនៅរបស់អនាគារិក
ឥធ ភិក្ខវេ ភិក្ខុ ឧបេក្ខាសហគតំ សតិសម្ពោជ្ឈង្គំ ភាវេតិ .....បេ.... សព្វសោ វា បន វិញ្ញាណញ្ចាយតនំ សមតិក្កម្ម នត្ថិ កិញ្ចិតិ ឤកិញ្ចញ្ញាយតនំ ឧបសម្បជ្ជ វិហរតិ។  ឤកិញ្ចញ្ញាយតនបរមាហំ  ភិក្ខវេ ឧបេក្ខាចេតោវិមុត្តឹ វទាមិ។ ឥធ បញ្ញស្ស ភិក្ខុនោ ឧត្តរឹ វិមុត្តឹ អប្បដិវិជ្ឈតោ។
ទុក្ខនិរោធគាមិនីបដិបទាអរិយសច្ច:
ឤរម្មណកិរិយាយេវ និរោធំ សច្ឆិករោតិ សោ។
[10] P.V. Bapat pp.109-112:  វចនត្ថតោ លក្ខណតោ កមតោ សង្ខេបតោ ឧបមាតោ បរិច្ឆេទតោ គណនាតោ ឯកត្តតោ នានត្តតោ កមវិត្ថារតោ សង្គហតោ។
វិញ្ញាណខន្ធ
បុ        តើការយល់ពីខន្ធ៥ “ដោយការសង្គ្រោះ” យ៉ាងណា?
បដិច្ចសមុប្បាទឧបាយ
បុ        តើកម្មជាហេតុ ដូចម្តេច?
សេចក្ដីឧបមាទៅនឹងរណា
បុ        “យោគីគប្បីពិចារណាដល់ប្រយោជន៍របស់ការអត់ធន់(ខន្ដី)” មានន័យដូចម្ដេច?
ទុក្ខនិរោធគាមិនីបដិបទាអរិយសច្ច:
វិ        អរិយសច្ច:ទាំងអស់នោះមានតែមួយជំពូកគឺ: កាយដែលមានវិញ្ញាណជាទុក្ខ។ សមុទយ:គឺជាមាន: ហើយ ការកំចាត់មាន:ចេញគឺជានិរោធ។ កាយានុបស្សនាគឺជាមគ្គ។
ឧបាទាយរូប
វិ        កលាប:៩កើតឡើងដោយកម្ម។ កលាប:៩កើតឡើងដោយចិត្ត។ កលាប:៩កើតឡើងដោយឧតុ។ កលាប: ៣ កើតឡើងដោយឤហារ។
ឤនិសង្សរបស់បញ្ញា
និងដឹងពីបច្ច័យ ហេតុ ចិត្ត កាយ ទំនៀមទម្លាប់
បកិណ្ណកកថា
យោគីបានដល់គុណវិសេសក្នុងអប្បមញ្ញា៤ដោយការបំពេញធម៌ទាំងនោះ ផ្សាយទៅកាន់សត្វតិរច្ឆាន មនុស្សពុំមានសីល មនុស្សមានសីល អ្នកមិនចូលចិត្ដរាគ: ព្រះសាវ័ក ព្រះបច្ចេកពុទ្ធ និងព្រះសម្មាសម្ពុទ្ធ ដោយ ការសម្លឹងយកចិត្ដទុកដាក់ចំពោះលោកទាំងឡាយដែលបានពោលមកទាំងអស់នេះ ឲ្យដូចជាមាតាដែលសម្លឹង ដោយយកចិត្ដទុកដាក់ដល់បុត្ររបស់ខ្លួនទៅតាមតំណាក់កាលនៃជីវិត[xxx] របស់កូនយ៉ាងនោះដែរ។
ឤនិសង្សរបស់បញ្ញា
បញ្ញានេះជាសច្ចធម៌ ជាវាលនៃសេចក្តីល្អ
សេចក្ដីឧបមាទៅនឹងរណា
ក្នុងការចម្រើនមេត្ដាចំពោះសព្វសត្វទាំងអស់នោះ ជាដំបូងយោគីមិនឤចផ្សាយមេត្ដាឲ្យដល់សត្រូវ របស់ ខ្លួនមនុស្សឤក្រក់ សត្វដែលពុំមានបុណ្យ និងមនុស្សស្លាប់ទេ។ យោគីនោះគប្បីផ្សាយមេត្ដាឲ្យដល់បុគ្គលណា ដែលយោគីនោះគោរពរាប់ឤន ជាបុគ្គលដែលយោគីមិនធ្លាប់មើលងាយ ជាបុគ្គលដែលយោគីមិនបដិបិត្ដិ ចំពោះដោយឤការ:ព្រងើយកន្ដើយ ជាអ្នកដែលយោគីបានទទួលនូវឧបការ:គុណ ព្រោះថា ពេលយោគីសម្លឹង ទៅកាន់បុគ្គលនោះ យោគីនោះនឹងមិនកើតនូវចិត្ដច្រណែនឬមានបំណងឤក្រក់ឡើយ។ យោគីគួរផ្សាយមេត្ដា ដល់ បុគ្គលនោះដូច្នេះថា៖ “ឤត្មាអញគោរពបុគ្គលដែលមានលក្ខណ:យ៉ាងនេះៗ គឺបុគ្គលដែលប្រកបដោយ កិត្ដិយស ជាអ្នកសិក្សា ជាអ្នកមានសីល សមាធិ និងបញ្ញា។ ឤត្មាអញបានទទួលការអនុគ្រោះដោយឤហារ បិណ្ឌបាត្រដោយពាក្យសំដីដែលផ្អែមល្ហែម ដោយការលះបង់ និងការពេញចិត្ដក្នុងការលះបង់នោះ។ បុគ្គលទាំង នោះមាន ប្រយោជន៍ដល់ឤត្មាអញ”។ យោគីនោះរំលឹកដល់អំពើល្អដែលគេបូជា និងប្រយោជន៍ដែលគេបាន ទទួល(ព្រោះ ឤស្រ័យបុគ្គលនោះ)ហើយ ក៏ផ្សាយមេត្ដាឲ្យដល់បុគ្គលនោះ។ យោគីគួរចំរើនចិត្ដដែលប្រោសប្រណី និងគប្បីពិចារណាត្រួតពិនិត្យចិត្ដនោះជានិច្ច។ យោគីគប្បីមានចិត្ដដែលប្រាសចាកសេចក្ដីក្រោធ និងការថ្នាក់ថ្នាំង ចិត្ដ។ យោគីគប្បីប្រាថ្នាឲ្យតាំងជាប់ជាមួយនឹងសេចក្ដីស្ងប់ ឲ្យប្រាសចាកសេចក្ដីក្រោធ ឲ្យតាំងជាប់ជាមួយបុណ្យ ទាំងពួង និងឲ្យបានទទួលនូវប្រយោជន៍ទាំងពួង។ យោគីគប្បីប្រាថ្នាឲ្យបានទទួលនូវរង្វាន់ល្អ កេរ្ដិ៍ឈ្មោះល្អ មាន សទ្ធា បានទទួលនូវសេចក្ដីសុខ តាំងមាំដោយសីល វិជ្ជា ចាគ: និងបញ្ញា។ យោគីគប្បីប្រាថ្នាឲ្យដេកលក់ជាសុខ ភ្ញាក់ ឡើងក៏ជាសុខ។ យោគីគប្បីប្រាថ្នាដេកកុំឲ្យយល់សប្ដិ៍ឤក្រក់។ យោគីគប្បីប្រាថ្នាឲ្យទៅជាទីស្រឡាញ់ និងជាទីរាប់ ឤនរបស់មនុស្ស។ យោគីគប្បីប្រាថ្នាឲ្យទៅជាទីស្រឡាញ់និងជាទីរាប់ឤនរបស់អមនុស្ស។ យោគីគប្បីប្រាថ្នាឲ្យ ទេវតាទាំងឡាយឃុំគ្រង ប្រាថ្នាមិនឲ្យភ្លើង ថ្នាំពិស ដាវ ដំបងជាដើមមកប៉ះពាល់ខ្លួនឡើយ។ គប្បីប្រាថ្នាឲ្យចិត្ដ បាន សមាធិដោយឆាប់រហ័ស ឲ្យមានរាងកាយគួរឲ្យស្រឡាញ់ ឲ្យកើតក្នុងមជ្ឈឹមប្រទេស ឲ្យជួបតែមនុស្សល្អប្រាថ្នា ធ្វើ ខ្លួនឲ្យសុក្រិត្យ ប្រាថ្នាធ្វើតណ្ហាឲ្យអស់ទៅ ប្រាថ្នាឲ្យមានជីវិតវែងនិងបានដល់នូវសេចក្ដីស្ងប់ និងសេចក្ដី សុខក្នុង អម្រឹតធម៌។
ឥទ្ធិវិធា ៧ជំពូក
វិ        បើសិនជាភិក្ខុមានសេចក្តីប្រាថ្នានឹងគង់នៅ ដោយសេចក្តីសំគាល់នូវភាពមិនមែនជាបដិកូលនៅក្នុងវត្ថុ ដែលជាបដិកូលនោះ ភិក្ខអ្ខុង្គនោះក៏ឤចគង់នៅដោយក្តីសំគាល់នូវភាពមិនមែនជាបដិកូលបាន។ បើ សិនជាភិក្ខុ មានសេចក្តីប្រាថ្នានឹងគង់នៅ ដោយសេចក្តីសំគាល់នូវភាពជាបដិកូលនៅក្នុងវត្ថុដែលមិនជា បដិកូលនោះ ភិក្ខុអុង្គនោះ ក៏ឤចគង់នៅដោយសេចក្តីសំគាល់នូវភាពជាបដិកូលបាន។ បើសិនជាភិក្ខុ មានសេចក្តីប្រាថ្នា នឹងគង់នៅ ដោយ សេចក្តីសំគាល់នូវភាពមិនមែនជាបដិកូលនៅក្នុងវត្ថុដែលមិនមែន ជាបដិកូលនិងជាបដិកូលនោះ ភិក្ខអ្ខុង្គនោះ ក៏ ឤចគង់នៅដោយក្តីសំគាល់នូវភាពមិនមែនជាបដិកូល បាន។ បើសិនជាភិក្ខុមាន សេចក្តីប្រាថ្នានឹងគង់នៅ ដោយ សេចក្តីសំគាល់នូវភាពជាបដិកូលនៅក្នុងវត្ថុ ដែលជាបដិកូលនិងមិនជា បដិកូលនោះ ភិក្ខុអុង្គនោះក៏ឤចគង់នៅ ដោយសេចក្តីសំគាល់នូវភាពជា បដិកូលបាន ។
ការឤស្រ័យនៅរបស់អនាគារិក
ឯវំ ទីឃរតំ ខោ ភិក្ខវេ ទុក្ខំ បច្ចនុភូតំ តិព្វំ បច្ចនុភូតំ តិព្វំ បច្ចនុភូតំ វ្យាសនំ បច្ចនុភូតំ កដសិ វទ្ធិតា យាវញ្ចិទំ ភិក្ខវេ អលំ ឯវ សព្វសង្ខារេសុ និព្វិន្ទិតុំ អលំ វិរជ្ជិតុំ អលំ វិមុច្ចិតុន្តិ។
ទុក្ខនិរោធគាមិនីបដិបទាអរិយសច្ច:
កតមា ច ភិក្ខវេ សម្មាសតិ? ឥធ ភិក្ខវេ ភិក្ខុ កាយេ កាយានុបស្សី  វិហរតិ ឤតាបី សម្បជានោ សតិមា  វិនេយ្យ លោកេ អភិជ្ឈាទោមនស្សំ វេទនាសុ   ។បេ។   ចិត្តេ     ។បេ។     ធម្មេសុ ធម្មានុបស្សី  វិហរតិ ឤតាបី សម្បជានោ សតិមា វិនេយ្យ លោកេ អភិជ្ឈាទោមនស្សំ អយំ វុច្ចតិ ភិក្ខវេ សម្មាសតិ។
កតមោ ច ភិក្ខវេ សម្មាឤជីវោ? ឥធ ភិក្ខវេ អរិយសាវកោ មិច្ឆាឤជីវំ បហាយ សម្មាឤជីវេន ជីវិកំ កប្បេតិ អយំ វុច្ចតិ ភិក្ខវេ សម្មាឤជីវោ។
កតមោ ច ភិក្ខវេ សម្មាសមាធិ ? ឥធ ភិក្ខវេ ភិក្ខុ វិវិច្ចេវ កាមេហិ វិវិច្ច អកុសលេហិ ធម្មេហិ សវិតក្កំ សវិចារំ វិវេកជំ បីតិសុខំ បឋមជ្ឈានំ ឧបសម្បជ្ផ  វិហរតិ។ វិតក្កវិចារានំ វូបសមា អជ្ឈត្តំ សម្បសាទនំ ចេតសោ ឯកោទិភាវំ អវិតក្កំ អវិចារំ សមាធិជំ បីតិសុខំ ទុតិយជ្ឈានំ ឧបសម្បជ្ផ  វិហរតិ។ បីតិយា ច វិរាគា ឧបេក្ខកោ វិហរតិ សតោ ច សម្បជានោ សុខញ្ច កាយេន បដិសំវេទេតិ យន្តំ អរិយា ឤចិក្ខន្តិ; “ឧបេក្ខកោ សតិមា សុខវិហារី តិ” តតិយជ្ឈានំ ឧបសម្បជ្ផ វិហរតិ។ សុខស្ស ច បហានា ទុក្ខស្ស ច បហានា បុព្វេវ សោមនស្សទោមនស្សានំ អត្ថគមា អទុក្ខំ អសុខំ ឧបេក្ខាសតិបារិសុទ្ធឹ ចតុត្ថជ្ឈានំ ឧបសម្បជ្ផ វិហរតិ អយំ វុច្ចតិ ភិក្ខវេ សម្មាសមាធិ។
អធិដ្ឋាន៤
ចប់មេត្ដាភាវនា ។
ករុណាភាវនា
បុ        អ្វីគឺ “ករុណា”? អ្វីគឺការបដិបត្ដិ? អ្វីជាលក្ខណ: ជារស និងជាបទដ្ឋាន? អ្វីជាឤនិសង្ស? អ្វីជាវិធី បដិបត្ដិ?
ឧបេក្ខាភាវនា
បុ        អ្វីគឺ “ឧបេក្ខា”? អ្វីគឺការបដិបត្ដិ? អ្វីជាលក្ខណ: ជារស និងជាបទដ្ឋាន? អ្វីជាឤនិសង្ស? អ្វីជាវិធី បដិបត្ដិ?
បុគ្គល ១៤ប្រភេទ
៦-         វិតក្កចរិតបុគ្គល
គាថាជាបទពាក្យ៧[8]
គោរពបូជាដោយលំឤន              យសគុណថ្កើងបានមានដល់អង្គ។
បដិច្ចសមុប្បាទឧបាយ
[37] D. I, 75: សេយ្យថា បិ មហារាជា ឧប្បលិនិយំ បទុមិនិយំ បុណ្ឌរិកិនិយំ អប្បេកច្ចានិ ឧប្បលានិ វា បទុមានិ វា បុណ្ឌរិកានិ វា ឧទកេ ជាតានិ ឧទកេ សំវឌ្ឍានិ ឧទកានុគ្គតានិ អន្តោ និមុគ្គាបោសីនិ តានិ យាវ ចគ្គា យាវ ច មូលា សីតេន វារិនា អភិសញ្ញានិ បរិសន្នានិ បរិបូរានិ បរិប្ជុដ្ឋានិ នាស្ស កិញ្ចិ សព្វាវន្តំ ឧប្បលានំ វា បទុមានំ វា បុណ្ឌរីកានំ វា សីតេន វារិនា អប្ជុដំ អស្ស។
គាថាជាបទពាក្យ៧[8]
ជាអ្នកពោរពេញដោយបញ្ញា         ជនណាបានលោកជាបាធ្យាយ
ការឤស្រ័យនៅរបស់អនាគារិក
(b) D. III, 219: តយោ សមាធិ។ សវិតក្កោ សវិចារោ សមាធិ។ អវិតក្កោ វិចារមត្តោ សមាធិ។ អវិតក្កោ អវិចារោ សមាធិ (=សមាធិសុ បឋមជ្ឈានសមាធិ សវិតក្កសវិចារោ។ បញ្ចកនយេន ទុតិយជ្ឈានសមាធិ អវិតក្កវិចារមត្តោ សេសោ អវិតក្កោ អវិចារោ--- Sv. III, 1003)
បដិច្ចសមុប្បាទឧបាយ
(b) Netti.14: បញ្ញាយ អនុសយា បហិយ្យន្តិ អនុសយេសុ បហីនេសុ បរិយុដ្ឋានា បហីយ្យន្តិ។ កិស្ស អនុសយស្ស បហីនត្តា? តំ យថា ខន្ធវន្តស្ស រុក្ខស្ស អនវសេសមូលុទ្ធរណេ កតេ បុប្ជផលបវាឡង្កុរសន្តតិ សមុច្ឆិន្នា ភវតិ ឯវំ អនុសយេសុ បហីនេសុ បរិយុដ្ឋានសន្តតិ សមុច្ឆិន្នា ភវតិ បិទហិតា បដិច្ឆន្នា  កេន? បញ្ញាយ។
ការឤស្រ័យនៅរបស់អនាគារិក
(c) A. IV, 300: មេត្តា មេ ចេតោវិមុត្តិ ភាវិតា ភវិស្សតិ ពហុលីកតា យានីកតា វត្ថុកតា អនុដ្ឋិតា បរិចិតា សុសមារទ្ធា តិ។ ឯវំ ហិ តេ ភិក្ខុ សិក្ខិតព្វំ។ យតោ ខោ តេ ភិក្ខុ អយំ សមាធិ ឯវំ ភាវិតោ ហោតិ ពហុលិកតោ តតោ ត្វំ ភិក្ខុ ឥមំ សមាធឹ សវិតក្កំ បិ សវិចារំ ភាវេយ្យាសិ អវិតក្កំ បិ វិចារមត្តំ ភាវេយ្យាសិ អវិតក្កំ បិ អវិចារំ ភាវេយ្យាសិ សប្បីតិកំ បិ ភាវេយ្យាសិ និប្បីតិកំ បិ ភាវេយ្យាសិ សាតសហគតំ បិ ភាវេយ្យាសិ ឧបេក្ខាសហគតំ បិ ភាវេយ្យាសិ។ យតោ ខោ តេ ភិក្ខុ អយំ សមាធិ ឯវំ ភាវិតោ ហោតិ សុភាវិតោ តតោ តេ ភិក្ខុ ឯវំ សិក្ខិតព្វំ:--
ឧបាទាយរូប
បុ        ឧបាទាយរូប ដោយវិធីនៃការកើតឡើង យ៉ាងដូចម្តេច?
បកិណ្ណកកថា
អព្វុទា ជាយតេ បេសិ តិ តស្មា បិ អព្វុទា សត្ដាហច្ចយេន វិលីនតិបុសទិសា បេសិ នាម សញ្ផាយតិ។ សា មរិចផាណិតេន ទីបេតព្វា។ គាមទារិកា ហិ សុបក្ខានិ មរិចានិ គហេត្វា សាដកន្ដេ ភណ្ឌិកំ កត្វា បិលេត្វា មណ្ឌំ ឤទាយ កបាលេ បក្ខិបិត្វា ឤតបេ ថាបេន្ដិ។ តំ សុក្កមានំ សព្វភាគេហិ មុច្ចតិ។ ឯវរូបា បេសិ ហោតិ អព្វុទំ តិ នាមំ អន្ដរធាយតិ។ វុត្ដំ បិ ចេតំ:--
ទុក្ខនិរោធគាមិនីបដិបទាអរិយសច្ច:
អរិយសច្ច:នោះមាន១០ជំពូកគឺ៖ សង្ខារទាំងឡាយក្នុងទិសទាំង១០ជាទុក្ខ:[45]។ សំយោជន:១០[46]ជា សមុទយ:។ ការកំចាត់សំយោជន:ទាំងឡាយបានជានិរោធ:[47]។ សញ្ញា១០ជាមគ្គ:[48] ។ បណ្ឌិតិគប្បីយល់អរិយសច្ច: “ដោយជំពូកៗ” ដោយប្រការដូច្នេះចុះ។
បារមី១០
បុ       ចំឡើយនោះខុសហើយ។ ជាបរមត្ថន័យ ពុំមានសត្វទេ។ បើដូច្នោះ ព្រោះហេតុអ្វីទើបលោកពោលថា សត្វ ទាំងឡាយជាឤរម្មណ៍របស់មេត្ដា?
បរិច្ឆេទទី ៤៖ សមាធិបរិច្ឆេទ
វិ           លោកគួរតែបំពេញនូវសមាធិ
ទិព្វចក្ខុ
ទិព្វចក្ខុរបស់ យោគីនោះក៏រមែងមានកំណត់ ព្រោះមិនទាន់បាននូវវសី។ យោគីនោះរមែងឃើញភាពរុងរោចន៍ដែល មាន កំណត់ ដោយសារតែទិព្វចក្ខុដែលមានកំណត់។ ការមើលឃើញនូវរូបរបស់យោគីក៏រមែងមានកំណត់ ដូច្នេះ ហើយទើប បានជាព្រះដ៏មានព្រះភាគព្រះអង្គទ្រង់ត្រាស់ថា៖ “នៅសម័យដែលសមាធិរបស់តថាគតមានកំណត់ ភ្នែករបស់តថាគតក៏ មានកំណត់ដែរ ហើយដោយភ្នែកដែលមានកំណត់នោះ តថាគតដឹងនូវភាពរុងរោចន៍ ដែលមានកំណត់ និងឃើញនូវរូប ដែលមានកំណត់ដែរ។ នៅសម័យដែលសមាធិរបស់តថាគតមិនឤចវាស់ ប្រមាណបានភ្នែករបស់តថាគតក៏មាននូវទិព្វចក្ខុ ដែលប្រមាណមិនបានដែរ ហើយដោយឤស្រ័យនូវទិព្វចក្ខុដែល ប្រមាណមិនបាននោះ តថាគតក៏ដឹងនូវភាពរុងរោចន៍ ដែលប្រមាណមិនបាន និងឃើញនូវរូបដែលប្រមាណមិន បានដែរ ”[xxxv] ។
សេចក្ដីឧបមាទៅនឹងស្រះទឹក
“បុគ្គលរស់ក្នុងឱទ្យានជិតស្ថានភូមិស្រុក
តែងប្រសព្វសុខនិងទុក្ខគ្រប់វេលា
បដិច្ចសមុប្បាទឧបាយ
[39] (a) Th. v. 1138   តថា តុ កស្សាមិ យថាបី ឥស្សរោ     យំ លព្ភតិ តេនបិ ហោតុ មេ អលំ
ឧបេក្ខាភាវនា
វិ        ប្រៀបដូចជាមាតាបិតា ដែលពុំបានយកចិត្ដទុកដាក់និងកូនណាមួយហួសហេតុពេក តែយកចិត្ដទុក ដាក់ ចំពោះកូនដោយស្មើៗគ្នា ហើយរក្សានូវចិត្ដដែលស្មើៗគ្នានោះចំពោះកូនទាំងឡាយយ៉ាងណា យោគីដែល ចំរើនឧបេក្ខាក៏រក្សានូវចិត្ដដែលស្មើៗគ្នាចំពោះសព្វសត្វទាំងឡាយយ៉ាងនោះដែរ។ បណ្ឌិត គប្បីដឹងអំពី ឧបេក្ខាយ៉ាងនេះចុះ។ ការដែលចិត្ដឤស្រ័យនៅក្នុងឧបេក្ខាដោយមិនមានអ្វីមករំខានគឺជា ការបដិបត្ដិ។  ការមិនប្រកាន់ខ្ជាប់គឺជាលក្ខណ:។ ភាពស្មើគ្នា(សមភាព)គឺជារស។ ការគាបសង្កត់មិនឲ្យ ងើបឡើងនូវ សេចក្ដីចូលចិត្ដនិងសេចក្ដីមិនចូលចិត្ដគឺជាបទដ្ឋាន។ ឯឤនិសង្សរបស់ឧបេក្ខាដូចគ្នាទៅ នឹងឤនិសង្ស របស់មេត្ដាដែរ។
សេចក្ដីឧបមាទៅនឹងស្រះទឹក
បើចិត្ដបុគ្គលនោះស្អាតល្អប្រាសចាកនូវមន្ទិលនៃតណ្ហាហើយ
ការឤស្រ័យនៅរបស់អនាគារិក
1103: កទា មយូរស្ស សិក្ខណ្ឌិនោ វនេ ទិជស្ស សុត្វា គិរិគព្ភរេ រុតំ           បច្ចុត្ថហិត្វា អមតស្ស បត្តិយា សង្ចិព្តោយ តំ នុ កទា ភវិស្សតិ។
បារមី១០
ដោយការបង្កើតឡើងនូវឧបាយដ៏បរិសុទ្ធ ព្រះអង្គបដិសេធនូវអំពើឤក្រក់ ហើយប្រកាន់នូវអំពើល្អ។ ព្រះពោធិសត្វ និងព្រះមហាសត្វទាំងនោះ បំពេញនូវបារមីនៃបញ្ញា(បញ្ញាបារមី) យ៉ាងនេះ។
អធិដ្ឋាន៤
- ទានបារមី មេត្ដាបារមី និងនេក្ខមបារមី ធ្វើឲ្យចាគាធិដ្ឋាន បរិបូណ៌ឡើង
ការឤស្រ័យនៅរបស់អនាគារិក
[xxxiii] សូមមើល Comy. (Spk. III, 172-3) passage marked * included in note 1 under mettà, page 195
[xxxiv] ករុណាវិហារិស្ស ទណ្ឌាភិឃាតាទិរូបនិមិត្តំ សត្តទុក្ខំ សមនុបស្សន្តស្ស ករុណាយ បវត្តិសម្ភវតោ រូបេ ឤទីនវោ សុបរិវិទិតោ ហោតិ។ អត្ថស្ស សុបរិវិទិត រូបាទីនវត្តា បឋវី កសិណាទីសុ អញ្ញតរំ ឧគ្ឃាទេត្វា រូបានិស្សរណេ ឤកាសេ ចិត្តំ ឧបសំហរតោ អប្បកសិរេនេវ តត្ថ ចិត្តំ បក្ខន្ទតិ។ ឥតិ ករុណា ឤកាសានញ្ចាយតនស្ស ឧបនិស្សយោហោតិ ន តតោ បរំ។ តស្មា ឤកាសានញ្ចាយតនបរមា តិ វុត្តា។ Spk. III, 173
ឧបាទាយរូប
កាយបសាទ
បារមី១០
ព្រះពោធិសត្វនិងព្រះមហាសត្វទាំងឡាយ លោកផ្សាយមេត្ដាចំពោះសព្វសត្វទាំងអស់។ ដើម្បីជា ប្រយោជន៍ដល់សព្វសត្វ ព្រះអង្គទទួលយកនូវសេចក្ដីមិនលោភលន់ ហើយដើម្បីកំចាត់នូវអ្វីដែលពុំមែនជា បុណ្យ របស់សត្វទាំងឡាយនោះ ទើបព្រះអង្គបដិបត្ដិនូវឈាន[xxi] និងចូលទៅជាភាវ:អ្នកដែលពុំមានផ្ទះសម្បែង។ ព្រះ ពោធិសត្វនិងព្រះមហាសត្វទាំងនោះ បំពេញនូវបារមីនៃការចេញទៅបួស(នេក្ខមបារមី) យ៉ាងនេះ។
ឥទ្ធិវិធា ៧ជំពូក
បុ        តើបុគ្គលឤស្រ័យនៅដោយសេចក្តីសំគាល់ថាជាបដិកូលនៅក្នុងវត្ថុដែលមិនបដិកូល បានយ៉ាងណា?
បដិច្ចសមុប្បាទឧបាយ
[30]ក្នុងភាសាអង់គ្លេសប្រាប់ថាមាន៥ តែដល់រាប់ទៅឃើញបានតែ៤។ គួរតែមានមួយទៀតគឺ សញ្ញាដែលឃើញវត្ថុស្អាតថាជាមិនស្អាត ទើបបានគ្រប់៥។
បកិណ្ណកកថា
[50] Cp. (a) S. IV. 198: សេយ្យថាបិ ភិក្ខវេ បុរិសោ អរុគត្ដោ បក្កគត្ដោ សរវណ្ណំ បវិសេយ្យ តស្ស កុសកណ្ឋកា ចេវ បាទេ វិជ្ឈេយ្យុំ អរុបក្កានិ គត្ដានិ វិលិក្ខេយ្យុំ។
ឧបាទាយរូប
បុ        តើជីវ្ហាបសាទដូចម្តេច ?
ឥទ្ធិវិធា៣ប្រភេទ
បុ        តើឥទ្ធិវិធាមានប៉ុន្មានប្រភេទ? តើនរណាជាអ្នកសម្រេចបាន? អ្វីជាវិធីប្រតិបត្តិ?
ទុក្ខនិរោធគាមិនីបដិបទាអរិយសច្ច:
....តំខោ បនិទំ ទុក្ខនិរោធគាមិនី បដិបទា អរិយសច្ចំ ភាវេព្វន្តិ មេ ភិក្ខវេ បុព្វេ... ភាវិតន្តិ មេ ភិក្ខវេ បុព្វេ...ឤលោកោ ឧទបាទិ។
ទិព្វចក្ខុ
បុ        តើទិព្វចក្ខុមានប៉ុន្មានជំពូក?
ការឤស្រ័យនៅរបស់អនាគារិក
ន សោ ភិក្ខវេ សត្តោ សុលភរូបោ យោ ន ភគិនីភូតបុព្វោ......
ឧបាទាយរូប
សេចក្តីឧបមាដូចឈើ៣ដុំ
វិញ្ញាណខន្ធ
ដោយអត្ថន័យរបស់ពាក្យ
បុគ្គល ១៤ប្រភេទ
៧-        រាគទោសចរិតបុគ្គល
បកិណ្ណកកថា
តេន សោ តត្ថ យាបេតិ មាតុកុច្ឆិគតោ នរោ តិ។
គាថាជាបទពាក្យ៧[8]
លោកជាពហុសូត្រជាអ្នកប្រាជ្ញ       អ្នកមានអំណាចថែតម្រង់
ឧបាទាយរូប
បុ        តើឃានបសាទដូចម្តេច?
បដិច្ចសមុប្បាទឧបាយ
[38] (a) Dh. v. 123: វិសំ ជីវិតុកាមោ វ បាបានិ បរិវជ្ជយេ។
បុគ្គល ១៤ប្រភេទ
៥-         ពុទ្ធិចរិតបុគ្គល
ទិព្វចក្ខុ
វិ        ទិព្វចក្ខុមានពីរប្រភេទគឺ ទិព្វចក្ខុដែលកើតដោយកម្មដែលបានសន្សំមកដោយល្អហើយ[xxxi] និងទិព្វចក្ខុដែល កើតឡើង ដោយកម្លាំងនៃការចម្រើនសេចក្តីព្យាយាម[xxxii] ។ នៅក្នុងទិព្វចក្ខុទាំងពីរប្រភេទនេះ ទិព្វចក្ខុដែល ជាកម្មដែលសន្សំមក រមែងកើតមកពីវិបាក(របស់កម្ម) ហើយទិព្វចក្ខុប្រភេទនេះឯងដែលបុគ្គលឤចមើល ឃើញថាមាន កែវមណីនៅក្នុងឃ្លាំងឬអត់។ ពាក្យដែលថា “កើតឡើងដោយកម្លាំងនៃការចម្រើនសេចក្តី ព្យាយាម” បានដល់ ទិព្វចក្ខុដែលធ្វើឲ្យកើតឡើងបានដោយការចម្រើនឥទ្ធិបាទ ។
ឧបាទាយរូប
វិ        ឧបាទាយរូបកើតឡើងព្រោះហេតុបច្ច័យរបស់កម្មមាន៩គឺ ចក្ខុបសាទ សោតបសាទ ឃានបសាទ ជីវ្ហា បសាទ កាយបសាទ ឥត្ថីភាវ: ជីវិតិន្ទ្រីយ៍ និងហទយរូប។ ឧបាទាយរូបកើតឡើង ព្រោះហេតុបច្ច័យរបស់ វិញ្ញាណមាន២គឺ កាយវិញ្ញត្តិនិងវចីវិញ្ញត្តិ។ ឧបាទាយរូបកើតឡើងព្រោះហេតុបច្ច័យរបស់ឧតុ និង វិញ្ញាណ មាន១គឺសទ្ទារម្មណ៍។ ឧបាទាយរូបកើតឡើងព្រោះហេតុបច្ច័យរបស់ឧតុ វិញ្ញាណ និងឤហារ មាន៤គឺ រូបលហុតា រូបមុទុតា រូបកម្មញ្ញតា និងមិទ្ធរូប។ ឧបាទាយរូបកើតឡើងព្រោះហេតុបច្ច័យ៤ មាន ១២គឺ រូបារម្មណ៍ គន្ធារម្មណ៍ រសារម្មណ៍ បរិច្ឆេទរូប ឧបចយរូប សន្តតិរូប ជាតិរូប ឤហាររូប និងមហា ភូតរូប៤។ ឧបាទាយរូប២ គឺជរតានិងអនិច្ចតា មិនមានការកើតឡើងទេ។ ម៉្យាងទៀត ជរតាឤស្រ័យនូវ ជាតិ ហើយ ដោយឤស្រ័យជរតានេះ ទើបមាននូវអនិច្ចតា។ បុគ្គលគប្បីយល់ពីលក្ខណ:របស់ឧបាទាយ រូបទាំងនេះ ដោយវិធីនៃការកើតឡើងដូច្នេះចុះ។
មេត្ដាភាវនា
បុ        អ្វីគឺ “មេត្ដា”? អ្វីគឺការបដិបត្ដិ? អ្វីជាលក្ខណ: ជារស និងជាបទដ្ឋាន? អ្វីជាឤនិសង្ស? អ្វីជាវិធីបដិបត្ដិ?
បដិច្ចសមុប្បាទឧបាយ
បរិត្តំ សុខុមំ ចេតំ ឱកាសិរសមូបមន្តិ។
ឥទ្ធិវិធា ៧ជំពូក
បុ       តើបុគ្គលឤស្រ័យនៅដោយសេចក្តីសំគាល់ថាជាបដិកូលនៅក្នុងវត្ថុដែលមិនជាបដិកូល និងវត្ថុជាបដិកូល បានយ៉ាងណា?
បកិណ្ណកកថា
[47] Vbh.-a.96; អយំ ហិ សត្ដោ មាតុហុច្ឆិម្ហិ និព្វត្ដមានោ ន ឧប្បលបទុមបុណ្ឌរីកាទិសុ និព្វត្ដតិ។ អត្ថ ខោ ហេត្ថា ឤមាសយស្ស ឧបារិ បក្កាសយស្ស ឧទរបដលបិដ្ឋិកន្ឋកានំ វេមជ្ឈេ បរមសំពោធ តិព្វន្ធការេ នានាគុណបគន្ធបរិភាវិតេ អសុចិ បរមទុគ្គន្ធបវណវិចារិតេ អធិមត្ដជេគុច្ឆេ គុច្ឆិប្បទេសេ បូតិមច្ឆ បូតិកុម្មាសចន្ទនកាទិសុ កិមិ វិយ និព្វត្ដតិ។
បរិច្ឆេទទី៩៖ បញ្ចអភិញ្ញាបរិច្ឆេទ
កាលបើយោគីនោះបានបដិបត្តិសមាធិ និងឤស្រ័យនៅដោយងាយស្រួលក្នុងចតុត្ថជ្ឈានហើយ យោគី នោះក៏ឤច សម្រេចបានញាណជាន់ខ្ពស់៥យ៉ាង គឺឤចសម្តែងឫទ្ធិបាន(ឥទ្ធិវិធា) មានត្រចៀកទិព្វ(ទិព្វសោត) ឤច ដឹងចិត្តអ្នកដទៃបាន (ចេតោបរិយញាណ) ឤចរំលឹកជាតិពីអតីតបាន(បុព្វេនិវាសានុស្សតិញាណ) និងមានភ្នែកទិព្វ (ទិព្វចក្ខុ)។
បកិណ្ណកកថា
វិវដ្តមានំ តំ ភាវំ បេសិ នាម ច ជាយតី តិ។
បេសិ និពត្ដតិ ឃនោ តិ តតោ បេសិតោ សត្ដាហច្ចយេន កុក្កុដណ្ឌសណ្ឋានោ ឃនោ នាម មំសបិណ្ឌោ និព្វត្ដតិ។ បេសិ តិ នាមំ អន្ដរធាយតិ។  វុត្ដំ បិ ចេតំ:--
សេចក្ដីឧបមាទៅនឹងស្រះទឹក
តើនឹងមានជនណាឤចទៅប៉ះជនដែលជាអ្នកពុំមានមន្ទិលនោះ?”[xii]
បរិច្ឆេទទី ៤៖ សមាធិបរិច្ឆេទ
បុ         អ្វីជាសមាធិ? អ្វីជាលក្ខណ:របស់សមាធិ? អ្វីជាមុខងារ(រស)របស់សមាធិ? អ្វីជាការសំដែងចេញ (បច្ចុបដ្ឋាន) របស់សមាធិ? អ្វីជាហេតុជិត(បទដ្ឋាន) របស់សមាធិ? អ្នកណាជាអ្នកបំពេញសមាធិ? តើឈាន វិមោក្ខ សមាធិ និងអនុបុព្វវិហារ ខុសគ្នាដូចម្ដេច? ធម៌ដែលជាហេតុនាំឲ្យកើតសមាធិ មានប៉ុន្មាន? ធម៌ដែលជាឧបសគ្គដល់ការរីកចំរើនរបស់សមាធិមានប៉ុន្មាន? សមាធិមានឤនិសង្ស ប៉ុន្មាន? អ្វីខ្លះដែលជា បច្ច័យជួយឧបត្ថម្ភដល់សមាធិ? សមាធិមាន ប៉ុន្មានប្រភេទ? សមាធិកើត ឡើងដោយសារអ្វី?
អត្ថន័យរបស់សមាធិ
វិ        សមាធិសំដៅលើការដែលយោគីអង្គណាមួយមានចិត្តបរិសុទ្ធ មានសេចក្ដីព្យាយាមមិនប្រែប្រួល ប្រកប ដោយសច្ចធម៌ដែលមានសេចក្តីស្ងប់ជាឤនិសង្ស  និងជាអ្នកមិនរវើរវាយ។ នេះឯងហៅថា សមាធិ។
បដិច្ចសមុប្បាទឧបាយ
[2] Cp. Vis. Mag. 351-2: យោ ឥមស្មឹ កាយេ ថទ្ធភាវោ វា ខរភាវោ វា អយំ បឋវីធាតុ; យោ ឤពន្ធ នភាវោ វា ទ្រវភាវោ វា អយំ ឤបោធាតុ យោ បរិបាចនភាវោ វា ឧណ្ហភាវោ វា អយំ តេជោធាតុ យោ វិត្ថម្ភនភាវោ វា សមុទីរណភាវោ វា អយំ វាយោធាតូតិ ឯវំ សង្ខិត្តេន ធាតុយោ បរិគ្គហេត្វា បុនប្បុនំ; បឋវីធាតុ ឤបោធាតូតិ ធាតុមុត្តតោ និស្សត្តតោ និជ្ផីវតោ ឤវជ្ជិតព្វំ  មនសិកាតព្វំ បច្ចវេក្ខិតព្វំ។
អត្ថន័យរបស់សមាធិ
ម៉្យាងទៀត សមាធិមានន័យថា ការមិនព្រមឲ្យចិត្តិរបស់ខ្លួននេះងាករេទៅតាមកម្លាំងខ្យល់រាគ: ឧបមា ប្រៀបដូចជាពន្លឺប្រទីបដែលឆេះភ្លឺមិនភ្លឹបភ្លែតដោយសារខ្យល់ ព្រោះស្ថិតនៅពីក្រោយខ្នងព្រះរាជវាំង ដូច្នោះដែរ។
ការឤស្រ័យនៅរបស់អនាគារិក
ន សោ ភិក្ខវេ សត្តោ សុលភរូបោ យោ ន ភាតាភូតបុព្វោ......
ករុណា មេ ចេតោវិមុត្តិ ..... មុទិតា មេ ចេតោវិមុត្តិ ... ឧបេក្ខា មេ ចេតោវិមុត្តិ ភាវិតា.... អនុដ្ឋិតា បរិចិតា សុសមារទ្ធា តិ។
ទុក្ខនិរោធគាមិនីបដិបទាអរិយសច្ច:
កុសលធម៌ទាំងពួងនៃភូមិទាំង៣ ចាត់ចូលទៅក្នុងទុក្ខសច្ច:ឬទៅក្នុងសមុទយសច្ច:។ ពីព្រោះតែលក្ខណ: នៃការអស់សង្ឃឹម ទុរគតភាព ការរួមបញ្ចូលគ្នា និងការមានកំណត់ ទើបមានទុក្ខសច្ច:។ ពីព្រោះតែលក្ខណ: នៃ ការផ្សំ ហេតុនិងបច្ច័យ ឧបាទាននិងការរួមគ្នា ទើបទុក្ខសមុទយសច្ច:ឤចសម្រេចឡើង។ បណ្ឌិតគប្បីយល់ អរិយ សច្ច:“ដោយការរាយឈ្មោះ” ដូចបានពោលមកនេះចុះ។
អរិយសច្ច:ទាំងអស់នោះមាន៣ជំពូកគឺ: ទុក្ខទុក្ខតានៃភូមិទាំង៣ជាទុក្ខសច្ច:។ អកុសលមូលទាំង៣ជា សមុទយ:។ ការកំចាត់ចេញនូវអកុសលមូលទាំងនេះបានជានិរោធ។ សីល សមាធិ និងបញ្ញា ជាមគ្គ។
វិញ្ញាណខន្ធ
វិ        ការសង្គ្រោះមាន៣ គឺឤយតន:សង្គ្រោះ ធាតុសង្គ្រោះ និងសច្ចសង្គ្រោះ។ ក្នុងទីនេះ រូបខន្ធសង្គ្រោះចូល ក្នុងឤយតន:១១។ ខន្ធ៣សង្គ្រោះចូលក្នុងធម្មាយតន:។ វិញ្ញាណខន្ធសង្គ្រោះចូលក្នុងមនាយតន:។ រូប ខន្ធ សង្គ្រោះចូលក្នុងធាតុ១១។ ខន្ធ៣សង្គ្រោះចូលក្នុងធម្មធាតុ។ វិញ្ញាណខន្ធសង្គ្រោះចូលក្នុងធាតុ៧។ សីលខន្ធ សមាធិខន្ធ បញ្ញាខន្ធ និងវិមុត្តិញាណទស្សន: សង្គ្រោះចូលក្នុងធម្មាយតន: មនាយតន: ធម្មា ធាតុ និង មនោវិញ្ញាណធាតុ។ ខន្ធ៥សង្គ្រោះចូលក្នុងអរិយសច្ច:ក៏បាន ឬមិនសង្គ្រោះចូលក្នុងអរិយសច្ច: ក៏បាន។ បច្ចុបាទានខន្ធសង្គ្រោះចូលក្នុងទុក្ខសច្ច:និងសមុទយសច្ច:។ សីលខន្ធ សមាធិខន្ធ និងបញ្ញាខន្ធ សង្គ្រោះ ចូលក្នុងមគ្គសច្ច:។ វិមុត្តិខន្ធមិនសង្គ្រោះចូលក្នុងអរិយសច្ច:ទេ។វិមុត្តិញាណទស្សនខន្ធសង្គ្រោះ ចូលក្នុង ទុក្ខសច្ច:។ សភាវធម៌ជំពូកខ្លះសង្គ្រោះចូលក្នុងខន្ធ តែមិនសង្គ្រោះចូលក្នុងអរិយសច្ច:។ សភាវ ធម៌ជំពូក ខ្លះសង្គ្រោះចូលក្នុងខន្ធ តែមិនសង្គ្រោះចូលក្នុងអរិយសច្ច:។ សភាវធម៌ជំពូកខ្លះសង្គ្រោះចូល ក្នុងអរិយសច្ច: តែមិនសង្គ្រោះចូលក្នុងខន្ធ។ សភាវធម៌ជំពូកខ្លះសង្គ្រោះចូលទាំងក្នុងអរិយសច្ច:ទាំងក្នុង ខន្ធ។ សភាវធម៌ ជំពូកខ្លះមិនសង្គ្រោះចូលទាំងក្នុងអរិយសច្ច:ទាំងក្នុងខន្ធ។ ក្នុងទីនេះ រូបដែលសម្បយុត្ត ជាមួយឥន្ទ្រីយ៍ មិន សម្បយុត្តជាមួយមគ្គទេ(?)។ ផលនៃសន្តោសសង្គ្រោះចូលក្នុងខន្ធ តែមិនសង្គ្រោះ ចូលក្នុងអរិយសច្ច:ទេ។ និព្វានសង្គ្រោះចូលក្នុងអរិយសច្ច: តែមិនសង្គ្រោះចូលក្នុងខន្ធទេ។ អរិយសច្ច:៣ សង្គ្រោះចូលក្នុងខន្ធនិងក្នុង អរិយសច្ច:។ ការវៀរចាកមិនសង្គ្រោះចូលក្នុងខន្ធនិងក្នុងអរិយសច្ច:ទេ។ បុគ្គលគប្បីដឹងពីឧបាយនៃការ យល់ពីរឿងខន្ធ ដោយប្រការដូច្នេះចុះ។ នេះហៅថា“ខន្ធឧបាយ”។
ការឤស្រ័យនៅរបស់អនាគារិក
[xxxv] មុទិតាវិហារិស្ស បន តេន តេន បមោជ្ជ ករុណេន អប្បន្នបមោជ្ជសត្តានំ វិញ្ញាណំ សមនុបស្សន្តស្ស មុទិតាយ បវត្តិសម្ភវតោ វិញ្ញាណគ្គហនបរិចិត្តំ ចិត្តំ ហោតិ។ អត្ថស្ស អនុក្កមាធិគតំ ឤកាសានញ្ចាយតនំ អតិក្កម្ម ឤកាសានិមិត្តាគោចរេ វិញ្ញាណេ ចិត្តំ ឧបសំហរតោ អប្បកសិរេនេវ តត្ថ ចិត្តំ បក្ខន្ទតិ។ ឥតិ មុទិតា វិញ្ញាណញ្ចាយតនស្ស ឧបនិស្សយោហោតិ ន តតោ បរំ។ តស្មា វិញ្ញាណញ្ចាយតនបរមាតិ វុត្តា។
សេចក្ដីឧបមាទៅនឹងរណា
វិ        ខន្ដីគឺជាកម្លាំង[iii]ខន្ដីគឺជាខែលកំបាំង ខន្ដីរមែងឃុំគ្រងរាងកាយបានយ៉ាងល្អ និងកំចាត់នូវសេចក្ដីក្រោធ និង ការថ្នាក់ថ្នាំងចិត្ដ។ ខន្ដីជាកិត្ដិយស ខន្ដីជាធម៌ដែលវិញ្ញូជនសរសើរ ខន្ដីធ្វើឲ្យសេចក្ដីសុខមិនសាប សូន្យ។ ខន្ដីជាអ្នកថែរក្សា ដែលឃុំគ្រងសព្វសត្វទាំងអស់។ ខន្ដីធ្វើឲ្យបុគ្គុលយល់អំពីវត្ថុទាំងឡាយបាន ច្បាស់។ ខន្ដី នេះហៅថា “ធ្វើឲ្យបុគ្គលដទៃបានទទួលការអៀនខ្មាស់”។
ការឤស្រ័យនៅរបស់អនាគារិក
ឥធ ភិក្ខវេ ភិក្ខុ ករុណាសហគតំ សតិសម្ពោជ្ឈង្គំ ភាវេតិ .....បេ.... ករុណាសហគតំ ឧបេក្ខាសម្ពោជ្ឈង្គំ ភាវេតិ ...... វោស្សគ្គបរិណាមឹ។ សោ សចេ ឤកង្ខតិ អប្បដិក្កូលេ បដិក្កូលសញ្ញី វិហរេយ្យន្តិ បដិក្កូលសញ្ញី តត្ថ វិហរតិ........ ឤកាសនញ្ចាយតនបរមាហំ  ភិក្ខវេ ករុណាចេតោវិមុត្តឹ វទាមិ។ ឥធ បញ្ញស្ស ភិក្ខុនោ ឧត្តរឹ វិមុត្តឹ អប្បដិវិជ្ឈតោ។
ឧបាទាយរូប
បុ        តើកាយបសាទដូចម្តេច ?
សេចក្ដីឧបមាទៅនឹងរណា
ម៉្យាងទៀត យោគីនោះគួររំលឹកដល់ដូច្នេះថា៖ “បើឤត្មាអញនៅពុំទាន់បានសាងអំពើឤក្រក់ទេ ឤត្មា អញគប្បីប្រាថ្នានឹងមិនសាងនូវអកុសលទេ។ ហើយបើឤត្មាអញសាងអកុសលរួចហើយ ក៏គប្បីប្រាថ្នានឹងបំផ្លាញ វាចោលទៅវិញ។ បើនៅពុំទាន់បានសាងអំពើល្អទេ គប្បីប្រាថ្នានឹងសាងកុសលឡើង ហើយបើបានសាងកុសល រួចហើយ គប្បីប្រាថ្នានឹងធ្វើកុសលនោះឲ្យរឹតតែកើនឡើងថែមទៀត[vii]ចុះ។ មួយវិញទៀត យោគីនោះមិនគប្បី ប្រាថ្នាធ្វើនូវអ្វីដែលមិនគួរឲ្យប៉ងប្រាថ្នាឡើយ ហើយបើបានធ្វើនូវអ្វីដែលមិនគួរឲ្យប៉ងប្រាថ្នានោះហើយ ក៏គប្បី ប្រាថ្នានឹងកំចាត់ចោលចេញទៅវិញ។ យោគីគប្បីប្រាថ្នាធ្វើនូវអ្វីដែលគួរឲ្យប៉ងប្រាថ្នា ហើយបើបានធ្វើនូវអ្វីដែល គួរឲ្យប៉ងប្រាថ្នានោះហើយ ក៏គប្បីប្រាថ្នានឹងធ្វើឲ្យរឹតតែកើនឡើងថែមទៀតចុះ។ យោគីនោះឤចបានសទ្ធាដោយ អំណាចចិត្ដដែលប្រកបដោយមេត្ដា។ ដោយឤស្រ័យសទ្ធាដែលជាឥស្សរ: យោគីរមែងឤចធ្វើចិត្ដឲ្យជាសមាធិ។ ព្រោះសមាធិជាឥស្សរ: យោគីនោះស្ថិតនៅដោយមានសតិ។ ព្រោះសតិជាឥស្សរ: សមាធិជាឥស្សរ: និងសទ្ធា ជាឥស្សរ: យោគីនោះក៏បាននូវចិត្ដដែលមិនញាប់ញ័រ និងយល់ពីសភាពចិត្ដដែលមិនញាប់ញ័រនោះ។ ដោយ ឧបាយ និងកិច្ចទាំងនេះ យោគីនោះក៏ធ្វើនូវមេត្ដាសញ្ញាឲ្យកើតឡើងដល់ខ្លួនឯង ហើយដោយការធ្វើហើយធ្វើ ទៀត យោគី នោះក៏បានយល់ដោយច្បាស់ដោយមិនមានការកំរើករញ្ផួយ។ ដោយឧបាយនិងកិច្ចទាំងនេះ យោគីនោះក៏ ធ្វើនូវមេត្ដាសញ្ញា(ចិត្ដដែលប្រកបដោយមេត្ដា)ឲ្យកើតឡើងដល់ខ្លួនឯង ហើយដោយការធ្វើហើយ ធ្វើទៀត យោគី នោះក៏ធ្វើចិត្ដរបស់ខ្លួនឲ្យទន់ភ្លន់ ហើយជាបន្ដិចម្ដងៗ ក៏ចំរើននូវមេត្ដាសញ្ញាឲ្យដល់បុគ្គលដែល ខ្លួនស្រឡាញ់។
ទុក្ខនិរោធគាមិនីបដិបទាអរិយសច្ច:
ដោយភាពដូចគ្នា
បុ        តើអរិយសច្ច: “ដោយភាពដូចគ្នា” ដូចម្តេច?
បារមី១០
វិ        ព្រោះការខុសប្លែកគ្នារបស់ឥន្ទ្រីយ៍ទាំងឡាយ។ ហើយដែលលោកពោលថា“មានសត្វទាំងឡាយ” នោះ គឺ ជាវោហាសាស្ដ្រររបស់មនុស្សជាតិទេ។ ព្រះពោធិសត្វនិងព្រះមហាសត្វ[xviii] លោកផ្សាយមេត្ដាចំពោះ សព្វសត្វទាំងឡាយ និងបំពេញនូវបារមីទាំង១០ប្រការ[xix] ។
បដិច្ចសមុប្បាទឧបាយ
[31] Vbh. 102, 104: រូបសញ្ញា លោកេ បិយរូបំ សាតរូបំ ឯត្ថេសា តណ្ហា បហីយមានា បហីយតិ ឯត្ថ និរុជ្ឈុមានា និរុជ្ឈតិ។ សទ្ទសញ្ញា ។បេ។ គន្ធសញ្ញា... រសសញ្ញា... ផោដ្ឋព្វសញ្ញា ... ធម្មសញ្ញា លោកេ បិយរូបំ ឯត្ថេសា តណ្ហា បហីយមានា បហីយតិ ឯត្ថ និរុជ្ឈុមានា និរុជ្ឈតិ។
បកិណ្ណកកថា
(b) M. I., 506: សេយ្យថាបិ មាគន្ទិយ កុដ្ឋី បុរិសោ អរុគត្ដោ បក្កគត្ដោ កិមីហិ ខជ្ជមានោ នខេហិ វណមុខានិ វិប្បតច្ឆមានោ………
បដិច្ចសមុប្បាទឧបាយ
[32] Cp. Vbh.-a. 19 ចក្ខុសម្ជស្សជា សញ្ញា តិ ឤទីនិ អតីតា ទិវសេន និទ្ទិដ្ឋសញ្ញំ សភាវតោ ទស្សេតុំ វុត្តានិ។ តត្ថ ចក្ខុសម្ជស្សតោ ចុក្ខុសម្ជស្សស្មឹ វា ជាតា ចក្ខុសម្ជស្សជា នាម។ សេសេសុ បិ ឯសេវ នយោ។ ឯត្ថ ច បុរិមា បញ្ច ចក្ខុប្បសាទាទិវត្ថុកា វ។ មនោសម្ជស្សជា ហទយវត្ថុកា បិ អវត្ថុកា បិ។ សព្វាចតុ ភូមិកា សញ្ញា។
ទុក្ខនិរោធគាមិនីបដិបទាអរិយសច្ច:
អរិយសច្ច:ទាំងអស់នោះមាន២ជំពូកគឺ: នាមនិងរូបជាទុក្ខ: អវិជ្ផានិងតណ្ហាជាសមុទយ: ការកំចាត់ចេញ នូវអវិជ្ផានិងតណ្ហាជានិរោធ: សមថ:និងវិបស្សនាជាមគ្គ។
ឤនិសង្សរបស់បញ្ញា
ព្រោះបញ្ញា ទើបបុគ្គលបានសម្រេចនូវធម៌ដ៏ប្រសើរ
ឥទ្ធិវិធា ៧ជំពូក
បុ       តើបុគ្គលឤស្រ័យនៅដោយសេចក្តីសំគាល់ថាជាភាពមិនបដិកូលនៅក្នុងវត្ថុដែលជាបដិកូល និងនៅក្នុងវត្ថុ ដែល មិនជាបដិកូល យ៉ាងណា?
ការឤស្រ័យនៅរបស់អនាគារិក
ន សោ ភិក្ខវេ សត្តោ សុលភរូបោ យោ ន បិតាភូតបុព្វោ......
ឥទ្ធិវិធា ៧ជំពូក
វិ        បុគ្គលផ្សព្វផ្សាយមេត្តាចិត្តទៅក្នុងវត្ថុ ដែលជាបដិកូល និងវត្ថុដែលមិនជាបដិកូល និងសំគាល់នូវវត្ថុ ទាំងនោះ ថា គឺជាធាតុទាំងឡាយ។
បកិណ្ណកកថា
ឧបេក្ខា គឺជាការបន្សុទ្ធនូវមេត្ដា ករុណា និងមុទិតា ព្រោះថា យោគីបំផ្លាញសេចក្ដីក្រោធនិងសេចក្ដី លោភបានដោយការបដិបត្ដិឧបេក្ខា ។
មេត្ដាភាវនា
ទោសរបស់សេចក្ដីក្រោធ(ទោស:) និងការថ្នាក់ថ្នាំងចិត្ដ(បដិឃ:)
អ្វីជាវិធីបដិបត្ដិ? យោគីទើបបដិបត្ដិថ្មីដែលមានសេចក្ដីប្រាថ្នានឹងបដិបត្ដិមេត្ដាភាវនា ជាដំបូងគប្បី ពិចារណាដល់ទោសរបស់សេចក្ដីក្រោធនិងការថ្នាក់ថ្នាំងចិត្ដ ព្រមទាំងប្រយោជន៍របស់ការអត់ធន់(ខន្ដី) ហើយ ទុក នូវការអត់ធន់នោះក្នុងចិត្ដជានិច្ច។ “ជាដំបូងគប្បីពិចារណាដល់ទោសរបស់សេចក្ដីក្រោធ និងការថ្នាក់ថ្នាំង ចិត្ដ” មានន័យដូចម្ដេច? បើបុគ្គលកើតសេចក្ដីក្រោធនិងការថ្នាក់ថ្នាំងចិត្ដហើយ ការគិតដែលប្រកបដោយមេត្ដា របស់ បុគ្គលនោះក៏នឹងត្រូវដុតបំផ្លាញចោល ហើយចិត្ដរបស់គេនឹងមិនបរិសុទ្ធ។ បន្ទាប់មក បុគ្គលនោះនឹងមាន មុខក្រញ៉ូវ ចងចិញ្ចើមជាប់ជានិច្ច។ បន្ទាប់មក ក៏នឹងពោលនូវពាក្យអសុរស។ បន្ទាប់មក ក៏នឹងសម្លឹងមើលក្នុងទិស ទាំង៤។ បន្ទាប់មក ក៏នឹងឆក់យកឈើនិងដាវ។ បន្ទាប់មកក៏នឹងញ័រជើងដោយសេចក្ដីក្រោធ រួចឈាមក៏កញ្ជ្រោល ខ្លាំង។ បន្ទាប់មក ក៏នឹងគ្រវែងវត្ថុដែលមានតម្លៃទៅខាងនេះខ្លះទៅខាងនោះខ្លះ។ បន្ទាប់មក ក៏នឹងបំផ្លាញវត្ថុអស់ច្រើន។ បន្ទាប់មក ក៏នឹងសម្លាប់អ្នកដទៃឬក៏សម្លាប់ខ្លួនឯង។ ម៉្យាងទៀត បើសិនជាបុគ្គលមានសេចក្ដីក្រោធ និងការថ្នាក់ ថ្នាំងចិត្តជាញឹកញាប់ព្រោះចិត្ដដែលឤក្រក់នោះ បុគ្គលនោះឤចសម្លាប់សូម្បីតែមាតាបិតា ឬសម្លាប់ព្រះអរហន្ដ ឬ ធ្វើឲ្យភិក្ខុសង្ឃបែកសាមគ្គីគ្នា ឬសូម្បីតែឈាមរបស់ព្រះពុទ្ធជាម្ចាស់ ក៏ឤចធ្វើឲ្យហូរចេញមកបានដែរ។ បុគ្គល នោះឤចធ្វើកម្មដែលគួរឲ្យខ្លាចយ៉ាងនោះបាន។ យោគីគប្បីពិចារណាយ៉ាងដូច្នេះ។
សេចក្ដីឧបមាទៅនឹងរណា
ម៉្យាងទៀតយោគីគួរពិចារណាដូចនេះថា៖ “ឤត្មាអញនេះត្រូវគេហៅថាជាសាវ័ក ឤត្មាអញប្រាកដជាត្រូវ គេទិតៀនជាមិនខាន បើមិនកំចាត់សេចក្ដីក្រោធនិងការថ្នាក់ថ្នាំងចិត្ដនេះចោលទេ។ ឤត្មាអញបានចាំនូវសេចក្ដី ឧបមាទៅនឹងផ្លែរណា[ii] ។ ឤត្មាអញចូលចិត្ដសភាវ:ចិត្ដដែលល្អ ហើយបើឥឡូវនេះអញកើតនូវសេចក្ដី ក្រោធនិង ការថ្នាក់ថ្នាំងចិត្ដនោះ ឤត្មាអញនេះក៏ដូចជាបុគ្គលដែលចង់មុជទឹក តែបែរជាដើរទៅកាន់អន្លង់លាមកទៅវិញ ដូច្នោះដែរ។ ឤត្មាអញនេះជាពហុសូត្រ បើមិនគ្របសង្កត់សេចក្ដីក្រោធនិងការថ្នាក់ថ្នាំងចិត្ដទេ ឤត្មាអញ នឹង ត្រូវគេបោះបង់ចោលដូចជាគ្រូពេទ្យដែលត្រូវរោគក្អួតនិងរោគរាករូសធ្វើឲ្យកើតទុក្ខក្ដៅក្រហាយ ដូច្នោះដែរ។ ឤត្មា អញជាអ្នកដែលជនទាំងឡាយគោរពរាប់ឤន បើមិនកំចាត់សេចក្ដីក្រោធនិងការថ្នាក់ថ្នាំងចិត្ដទេ ក៏នឹងត្រូវជន ទាំងឡាយបោះបង់ចោល ប្រៀបដូចជាថូផ្កាដែលលាបពណ៌តែដាក់វត្ថុមិនស្អាតហើយគ្មានគំរបដូច្នោះដែរ។ (ជា បន្ដទៅទៀត បុគ្គលគប្បីពិចារណាដូច្នេះ:) កាលបើបុគ្គលឆ្លាតមានសេចក្ដីក្រោធ និងការថ្នាក់ថ្នាំងចិត្ដកើតឡើង បុគ្គលនោះឈ្មោះថានាំទុក្ខមកដាក់ខ្លួនដ៏ធ្ងន់ធ្ងរ ចិត្តបុគ្គលនោះដូចជាត្រូវថ្នាំពុលអញ្ចឹង ព្រោះតែសេចក្ដីខ្លាចត្រូវ គេ ដាក់ទោសយ៉ាងធ្ងន់។ បើបុគ្គលណាត្រូវពស់ចឹក មានថ្នាំបន្សាបពិសហើយតែមិនផឹកថ្នាំបន្សាបពិស នោះទេ បុគ្គលនោះដូចជាអ្នកដែលរីករាយតែនឹងសេចក្ដីទុក្ខ តែពុំរីករាយនឹងសេចក្ដីសុខឡើយ។ ក្នុងទំនង ដូចគ្នានេះដែរ ភិក្ខុដែលកើតសេចក្ដីក្រោធនិងការថ្នាក់ថ្នាំងចិត្ដហើយមិនកំចាត់ចោលភ្លាមនោះ ក៏ឤចនិយាយ បានថាជាបុគ្គល ដែលរីករាយនឹងសេចក្ដីទុក្ខ តែមិនរីករាយនឹងសេចក្ដីសុខដែរ ពីព្រោះភិក្ខុនោះសន្សំកម្មដែលគួរ ឲ្យភ័យខ្លាចជាង សេចក្ដីក្រោធនិងការថ្នាក់ថ្នាំងចិត្ដនោះទៅទៀត។
ឤយតនឧបាយ
សមាធិគឺការដម្កល់ចិត្តចំពោះឤរម្មណ៍ ប្រៀបដូចជាពន្លឺដូច្នោះដែរ។ មនសិការ:គឺមនោទ្វារាវជ្ជន:។ វិញ្ញាណគឺជវន:។ ក្នុងទីនេះ មនោ ជានិស្សយបច្ច័យដល់មនោវិញ្ញាណ។ ធម្មារម្មណ៍ ជាឤរម្មណបច្ច័យ។ ភវង្គ: ជានិស្សយបច្ច័យ។ មនសិការមានបច្ច័យ២គឺ អនន្តរបច្ច័យ និងអត្ថិបច្ច័យ។ បុគ្គលគប្បីយល់ដឹងពីឤយតន: ដោយបច្ច័យ” ដូច្នេះចុះ។
ឧបាទាយរូប
ឧបាទាយរូបដោយវិធីនៃការកើតឡើង
ឧបាទាយរូបដោយការរួមជាក្រុម(កលាប:)
បដិច្ចសមុប្បាទឧបាយ
កណ្ឌទី១០ ចប់
ឧបាទាយរូប
វិ        ឧបាទាយរូបទាំងអស់ជាតែមួយទេ ព្រោះថាជាអហេតុក: ជាសហេតុក: ជាវិប្បយុត្តអំពីបច្ច័យ ប្រព្រឹត្ត ទៅ ដោយបច្ច័យ ជាសង្ខត: ជាលោកិយ: ជាឤរម្មណ៍របស់ឤសវ: ជាឤរម្មណ៍របស់សំយោជន: ជា ឤរម្មណ៍ របស់គន្ថ: ជាឤរម្មណ៍របស់ឱឃ: ជាឤរម្មណ៍របស់យោគ: ជាឤរម្មណ៍របស់នីវរណ: ជា ឤរម្មណ៍របស់ បរាមាស: ជាឤរម្មណ៍របស់ឧបាទាន ជាឤរម្មណ៍របស់សង្កិលេស ជាអព្យាកតធម៌ មិន មានឤរម្មណ៍ មិនមែនចេតសិក វិប្បយុត្តអំពីចិត្ត មិនមែនជាសហគតដោយសុខ មិនមែនជាសហគត ដោយទុក្ខ ជា សហគតដោយមិនសុខមិនទុក្ខ ជាក្រុមក៏មិនមែន-–មិនមែនជាក្រុមក៏មិនមែនជានេវសេក្ខានាសេក្ខ: ជាមិន ឤចបាក់បែកបានដោយទិដ្ឋិ ឬក៏ដោយសមាធិ។ បុគ្គលគប្បីឈ្វេងយល់ពី លក្ខណ:របស់រូប ដោយការ ឯកភាព ដូច្នេះចុះ។ នេះហៅថា“រូបខន្ធ”។
បដិច្ចសមុប្បាទឧបាយ
[9] Cp. Ibid. ឃាយតីតិ ឃានំ, តំ សសម្ភារឃានពិលស្ស អន្តោ អជបទសណ្ឋានេ បទេសេ យថាវុត្តប្បការំ ហុត្វា តិដ្ឋតិ។
ធាតុ៤
បុ        យោគីគួរកំណត់ធាតុទាំងឡាយដោយ “ឤរម្មណ៍” យ៉ាងដូចម្ដេច?
បដិច្ចសមុប្បាទឧបាយ
[10] A sort of ebony, Bauhinia VariegataP.T.S. Dict (ប្រហែលជាក្រុមឈើប្រណីត មានដើមបេងជាដើម)
[11] (a) Uppala, CP. J, V, 37: ប្រភេទឈូកទាំង៧គឺ: នីលរត្តសេតុប្បល រត្តសេតបទុម សេតកុមុទ កល្លហារ
(b) Abhmv. 66: សាយតីតិ ជិវ្ហា; ជីវិតំ អវហាយតីតិ វា ជិវ្ហា; សា សសម្ភារជិវ្ហាមជ្ឈស្ស ឧបរិ ឧប្បលទលគ្គសណ្ឋានេ បទេសេ យថាវុត្តប្បការា ហុត្វា តិដ្ឋតិ។
[12] tam Abhmv. 71    រូបទាំងអស់មា់នតែ ២៨ ប៉ុ់ណ្នោះ គាថាទី ៦៩៥ ពោលថា
ភូតា រូបានិ ចត្តារិ ឧបាទា ចតុវីសតិ
អដ្ឋវីសតិ រូបានិ សព្វោនវ ភវន្តិ ហិ។
ឥទ្ធិវិធា ៧ជំពូក
វិ        ទេវតាទាំងឡាយ បក្សីទាំងឡាយ មនុស្សភាគខ្លះ សត្វដែលកើតនៅក្នុងទុគតិភពជំពូកខ្លះ រមែងមាន ឥទ្ធិឫទ្ធិ ឤចហោះហើរលើឤកាសបាន។ នេះហៅថាកម្មវិបាកជាឥទ្ធិ [vii]។
ទិព្វចក្ខុ
យោគីដែលទើបបដិបត្តិថ្មី មិនគួរប្រកាន់ខ្ជាប់នឹងរូបឬខ្លាចនូវរូបទេ។ កំហុសទាំងនេះគួរគប្បីយល់ដូច បានពណ៌នា ទុករួចមកហើយពីដំបូង។
ការឤស្រ័យនៅរបស់អនាគារិក
កថំ ភាវិតា ច ភិក្ខវេ មុទិតាចេតោវិមុត្តឹ កឹគតិកា ហោតិ កឹបរមា កឹផលា កឹ បរិយោសានា?
[xxxii] S.V.119-21: កថំ ភាវិតា ច ភិក្ខវេ មេត្តាចេតោវិមុត្តិ កឹគតិកា ហោតិ កឹបរមា កឹផលា កឹបរិយោសានា?
ឤយតនឧបាយ
ដោយអត្ថន័យរបស់ពាក្យ
វិញ្ញាណខន្ធ
ចប់ ខន្ធឧបាយ
ការឤស្រ័យនៅរបស់អនាគារិក
[xxxvi] តាមន័យគឺ ឤកិញ្ចញ្ញាយតន:
ឧបាទាយរូប
វិ        ដោយសារកាយបសាទនេះ ភាពឤចស្ទាបបានត្រូវបានដឹង។ ឤស្រ័យដោយការប៉ះទង្គិចរវាងភាព ដែល ឤចស្ទាបបានជាមួយនឹងកាយបសាទនេះ កាយវិញ្ញាណក៏កើតឡើង។ នេះហៅថា“កាយ បសាទ”។ ម៉្យាង ទៀត កាយបសាទនេះឋិតនៅទូទាំងរាងកាយ លើកលែងតែសក់ រោម ក្រចក ធ្មេញ និង កន្លែងដទៃៗទៀត ដែលមិនទទួលនូវការដឹងនេះ កើតឡើងដោយមហាភូតរូបទាំង៤ ឤស្រ័យទៅតាម អតីតកម្ម ហើយដែល នៅក្នុងទីនោះមានបឋវីធាតុជាភាគផ្សំច្រើនជាង ហៅថា“កាយបសាទ”។ រូបារម្មណ៍ជាប្រតិកិរិយានៃវត្ថុ ដែលឤចមើលឃើញ។ សទ្ទារម្មណ៍ជាប្រតិកិរិយា នៃសម្លេង។ គន្ធារម្មណ៍ជាប្រតិកិរិយា នៃក្លិន។ រសារម្មណ៍ជាប្រតិកិរិយានៃរស។ ឥត្ថីភាវ:គឺលក្ខណ:នៃធម្មជាតិដែលជាភេទ ស្រី។ បុរិសភាវ:គឺលក្ខណ:នៃ ធម្មជាតិដែលជាភេទប្រុស ជីវិតិន្ទ្រីយ៍គឺសភាវ:ដែលរក្សាកាយដោយកម្ម។ កាយវិញ្ញត្តិគឺជាកិរិយាផ្លូវ កាយ។ វចីវិញ្ញត្តិគឺជា កិរិយាផ្លូវវាចា។ បរិច្ឆេទរូបគឺជាចន្លោះប្រហោងរវាងរូប។ រូបលហុតាគឺសភាព ស្រាលរបស់រូប។ រូបមុទុតា គឺ សភាពទន់របស់រូប។ រូបកម្មញ្ញតាគឺសភាវ:ដែល គួរ ដល់ការងាររបស់រូប។ សភាវធម៌ទាំងបីនេះ ជាសេចក្តី មិនស្ពឹកស្រពន់របស់រូប។ សភាវ:ធំធាត់កើនឡើង របស់រូបហៅថាឧបចយ: សន្តតិគឺសភាវ:ជាតំណរបស់រូប។ ជាតិរូបគឺការកើតឡើងរបស់ឤរម្មណ៍ដែលជារូប។ ជរតាគឺសភាពចាស់ របស់រូប។ អនិច្ចតាគឺសភាព មិនទៀងរបស់រូប។ ឤហាររូបគឺជីវជាតិសំខាន់ របស់ឤហារ ដែលសត្វបាន ទទួល។ ការលូតលាស់ដែល ឤស្រ័យដោយមហាភូតរូប៤ និងវិញ្ញាណធាតុ ហៅថាហទយរូប។ មហាភូតរូបទាំង៤សម្តែងលក្ខណ: ដោយមិទ្ធរូប។ ឧបាទាយរូបទាំង២៦នេះ និង មហាភូតរូបទាំង៤ បង្កើតបានជារូប៣០[12]។
ធាតុឧបាយ
ចប់ ធាតុឧបាយ
បដិច្ចសមុប្បាទឧបាយ
[75] Mil. 71: រាជា ឤហ ភន្តេ នាគសេន នច សង្កមតិ បដិសន្ទហតិ ចាតិ។ ឤម មហារាជ ន ច សង្កមតិ បដិសន្ទហតិ ចាតិ។ កថំ ភន្តេ នាគសេន ច សង្កមតិ បដិសន្ទហតិ ច ឱបម្មំ ករោហីតិ។ យថា មហារាជ កោចិទេវ បុរិសោ បទីបតោ បទីបំ បទីបេយ្យ កឹ នុខោ សោ មហារាជ បទីបោ បទីបម្ហា សង្កនត្តោ តិ។--- ន ហិ ភន្តេតិ។ ឯវមេវ ខោ មហារាជ ន ច សង្កមតិ បដិសន្ទហតិ ចាតិ។
ទុក្ខនិរោធគាមិនីបដិបទាអរិយសច្ច:
[11] បទដ្ឋ
បដិច្ចសមុប្បាទឧបាយ
[77] The text is very confused here= អត្ថបទនៅត្រង់នេះ ពិបាកាយល់ណាស់។
ករុណាភាវនា
បុ       ពុំមែនសត្វទាំងអស់សុទ្ធតែមានទុក្ខទេ។ សេចក្ដីទុក្ខមិនមែនគ្របដណ្ដប់ជាប្រចាំទេ។ កាលបើដូច្នេះ តើ បុគ្គលនឹងមានករុណាដល់សត្វទាំងអស់បានយ៉ាងដូចម្ដេចទៅ?
វិ        ពីព្រោះថា សព្វសត្វទាំងអស់សុទ្ធតែធ្លាប់បានទទួលសេចក្ដីទុក្ខក្នុងជាតិខ្លះពីអតីតកាល ទើបពួកគេឤច កំណត់និមិត្ដបានល្អនិងបំពេញករុណាបាននៅគ្រប់ទីកន្លែង។ ម៉្យាងទៀត សេចក្ដីសោកដែលកើតឡើង ពី ការកើតនិងការស្លាប់ គឺជាសម្បត្ដិប្រចាំខ្លួនរបស់សព្វសត្វទាំងអស់។  ព្រោះហេតុនេះ ទើបសព្វសត្វ ទាំង អស់ឤចបំពេញករុណាបាននៅគ្រប់ទីកន្លែង។
បកិណ្ណកកថា
(c) Mil 357: អរុគត្ដបក្កគត្ដោ បុឡុវាកិណ្ណសព្វកាយោ។
ឤនិសង្សរបស់បញ្ញា
ដែលមិនមាននរណាឤចធ្វើបានពីមុនមក។
ឧបាទាយរូប
សេចក្តីផ្សេងគ្នារវាងមហាភូតរូប៤ នឹងឧបាទាយរូប
ឥទ្ធិវិធា៣ប្រភេទ
វិ        ឥទ្ធិវិធាមាន៣ប្រភេទគឺ អធិដ្ឋានឥទ្ធិ វិកុព្វនាឥទ្ធិ និងមនោមយាឥទ្ធិ។ តើអធិដ្ឋានឥទ្ធិ ដូចម្តេច? យោគី នោះឤច បែងកាយខ្លួនឲ្យទៅជាមនុស្សច្រើនគ្នាបាន ហើយឤចបង្រួមកាយដែលច្រើននោះឲ្យមកជា មនុស្ស ម្នាក់វិញបាន ឤចធ្វើខ្លួនឲ្យខ្ពស់ឡើងៗរហូតដល់ឋានព្រហ្មបាន។ នេះហៅថា “អធិដ្ឋានឥទ្ធិ [i]”។ តើវិកុព្វនាឥទ្ធិដូចម្តេច? យោគី នោះឤចប្រែក្រឡារូបរាងកាយរបស់ខ្លួនឯងពីធម្មជាតិ ឲ្យទៅជាកូន ក្មេងប្រុសបាន ឲ្យទៅជាពស់ ឲ្យទៅជាព្រះរាជា ឬឲ្យទៅជាព្រហ្មក៏បាន។ នេះហៅថា “វិកុព្វនាឥទ្ធិ [ii] ”។ តើមនោមយាឥទ្ធិ ដូចម្តេច? យោគីនោះនិមិត្តនូវកាយ នេះឲ្យកើតឡើងនូវកាយមួយផ្សេងទៀត ប្រកបដោយអវយវ:តូចធំ និង ឥន្ទ្រីយ៍ទាំងឡាយបានដោយងាយស្រួល ទៅតាមសេចក្តីប្រាថ្នារបស់ខ្លួន។ នេះហៅថា“មនោមយាឥទ្ធិ”[iii] ។
ឧបាទាយរូប
បុ        តើមហាភូតរូប៤ និងឧបាទាយរូប ខុសគ្នាដូចម្តេច?
ទុក្ខនិរោធគាមិនីបដិបទាអរិយសច្ច:
វិ        សច្ច:ទាំង៤នេះគឺជាតែមួយប៉ុណ្ណោះ តាមរយ:វិធី៤យ៉ាងគឺ តាមរយ:អត្ថន័យរបស់សច្ច:តាមរយ:អត្ថន័យ នៃតថតា តាមរយ:អត្ថន័យនៃពាក្យប្រៀនប្រដៅ និងតាមរយ:អត្ថន័យនៃសុញ្ញតា។ បណ្ឌិតគប្បីយល់ អរិយសច្ច:“ដោយភាពដូចគ្នា[20]”  ដូចបានពោលមកនេះចុះ។
ឧបាទាយរូប
មហាភូតរូប៤មានសេចក្តីដែលគួរដឹងឧបមាទៅនឹងព្រនង់៣ដើមដែលឈរជ្រោងគ្នាទៅវិញទៅមក។ ឧបាទាយរូបទាំងឡាយដែលកើតពីមហាភូតរូបទាំង៤ មានសេចក្តីដែលគួរឧបមាទៅនឹងស្រមោលដែលជះពី ព្រនង់ ទាំង៣ដើម ដែលឈរជ្រោងគ្នាទៅវិញទៅមកនោះ។ នេះជាសភាវ:ផ្សេងគ្នារវាងរូបទាំង២។ ក្នុងទីនេះ យោគីគប្បី ដឹងថា ឧបាទាយរូបទាំង៣០នេះ ចំណែកចេញជា៥ជំពូកគឺ ដោយវិធីនៃការកើតឡើង ដោយ ការរួមជាក្រុម ដោយជាតិ ដោយភាពទីទៃពីគ្នា និងដោយការឯកភាព[13] ។
ឤនិសង្សរបស់បញ្ញា
ព្រោះបញ្ញា បុគ្គលឤចដកនូវឫសកែវរបស់សេចក្តីឤក្រក់
ពោលគឺលោភ: ទោស: មោហ: កំណើត មរណ: និងសភាវ:ឤក្រក់ដទៃទៀត
បារមី១០
ព្រះពោធិសត្វនិងព្រះមហាសត្វទាំងឡាយ លោកផ្សាយមេត្ដាចំពោះសព្វសត្វទាំងអស់។ ដើម្បីជា ប្រយោជន៍ដល់សព្វសត្វ ព្រះអង្គប្រឹងប្រែងគ្រប់ពេលវេលាដោយគ្មានសំចៃព្រះកាយពល។ ព្រះពោធិសត្វនិង ព្រះមហាសត្វទាំងនោះ បំពេញបារមីនៃសេចក្ដីព្យាយាម(វិរិយបារមី) យ៉ាងនេះ។
វិញ្ញាណខន្ធ
បុ        តើការយល់ពីខន្ធ ៥ “ដោយអត្ថន័យរបស់ពាក្យ” ដូចម្តេច?
បដិច្ចសមុប្បាទឧបាយ
វិ        សង្គ្រោះមាន៤យ៉ាងគឺ ខន្ធសង្គ្រោះ ឤយតន:សង្គ្រោះ ធាតុសង្គ្រោះ និងសច្ច:សង្គ្រោះ។
ឥទ្ធិវិធា ៧ជំពូក
វិ        បុគ្គលបំពេញនូវការគិតទៅលើវត្ថុដែលមិនជាបដិកូលនោះថាសុទ្ធតែជាវត្ថុមិនបរិសុទ្ធិ ឬសំគាល់វត្ថុទាំង អស់នោះ ថាសុទ្ធតែជារបស់មិនទៀង។
ឤយតនឧបាយ
ដោយការកើតឡើងនៃវិថីចិត្តផ្សេងៗ
បដិច្ចសមុប្បាទឧបាយ
ន័យលក្ខណ:តាមលេខយោង
ការឤស្រ័យនៅរបស់អនាគារិក
1136:សុនីលគីវា សុសិខា សុបេក្ខុនា សុចិត្តបត្តច្ឆទនា វិហង្គមា               សុមញ្ជុឃោសត្ថនិតាភិគជ្ជិនោ តេ តំ រមិស្សន្តិ វនម្ហិ ឈាយិនំ។
ធាតុ៤
នៅក្នុងវិញ្ញាណ ក្នុងខណ:ដែលចូលទៅកាន់គភ៌ រូបត្រូវធ្វើឲ្យបច្ច័យ៧យ៉ាងកើតឡើងបរិបូណ៌ គឺ សហជាតិបច្ច័យ អញ្ញមញ្ញបច្ច័យ និស្សយបច្ច័យ ឤហារបច្ច័យ ឥន្ទ្រីយបច្ច័យ វិបាកបច្ច័យ និងអត្ថិបច្ច័យ។
វេទនាខន្ធ
បុ        តើអ្វីជា វេទនាខន្ធ?
បកិណ្ណកកថា
សត្ដាហំ បេសិ ភវតិ បរិបក្កំ សមូហតំ
បដិច្ចសមុប្បាទឧបាយ
[13] សមុដ្ឋានតោ កលាបតោ យោនិតោ នានត្តតោ ឯកត្តតោ
(b) រូបារូប ១: ចក្ខុធាតុ សោតធាតុ...កាយាធាតុ រូបធាតុ សទ្ទធាតុ...ផោដ្ឋព្វធាតុ ឥត្ថិន្ទ្រិយំ បុរិសិន្ទ្រិយំ ជីវិតិន្ទ្រិយំ ហទយវត្ថុ ឤកាសធាតុ កាយវិញ្ញត្តិ វចីវិញ្ញត្តិ រូបស្ស លហុតា រូបស្ស មុទុតា រូបស្ស កម្មញ្ញតា រូបស្ស ឧបចយោ រូបស្ស សន្តតិ រូបស្ស ជរតា រូបស្ស អនិច្ចតា កពលិង្ការោ ឤហារោ ចេតិ ឯវំ អដ្ឋវីសតិវិធេសុ រូបេសុ ឤទិតោ(បដ្ឋាយ?) ចតុព្វិធំ រូបំ ភូតរូបំ នាម សេសំ ឧបាទាយរូប នាម។
ឥទ្ធិវិធា ៧ជំពូក
វិ        ភិក្ខុនៅក្នុងសាសនានេះ ពេលឃើញរូបដោយភ្នែករមែងមិនត្រេកអរ មិនរសាប់រសល់ ឤស្រ័យនៅដោយ ព្រងើយៗ មានសតិ មានសម្បជញ្ញ:។ ឯឤរម្មណ៍ដែលប្រាកដតាមឤយតន:ដទៃៗទៀត(ត្រចៀក ច្រមុះ អណ្តាត កាយ ចិត្ត)នោះ ក៏មានសេចក្តីដូចគ្នានេះដែរ។ នេះហៅថាអរិយាឥទ្ធិ[vi] ។
បុ        តើបុញ្ញវតោឥទ្ធិ  ដូចម្តេច?
បដិច្ចសមុប្បាទឧបាយ
(b) Abhmv. 72: តត្ថ “សមោធានន្តិ សព្វមេវ ឥទំ រូបំ សមោធានតោ បឋវីធាតុ ឤបោធាតុ តេជោធាតុ វាយោធាតុ ចក្ខាយតនំ ។បេ។ ជរតា អនិច្ចតា តិ អដ្ឋវីសតិវិធំ ហោតិ; ឥតោ អញ្ញំ រូបំ នាម នត្ថិ កេចិ បន មិទ្ធវាទិនោ មិទ្ធរូបំ នាម អត្ថីតិ វទន្តិ តេ “អទ្ធា មុនីសិ សម្ពុទ្ធោ នត្ថិ នីវរណា តវា តិ ច។ ថីនមិទ្ធនីវរណំ នីវរណញ្ចេវ អវិជ្ជានីវរណេន នីវរណសម្បយុត្តន្តិ សម្បយុត្តវចនតោ ច; មហាបករណេ បដ្ឋានេ នីវរណំ ធម្មំ បដិច្ច នីវរណោ ធម្មោ ឧប្បជ្ជតិ ន បុរេជាតបច្ចចយា តិ ច; “អរូបេបិ កាមច្ឆន្ទនីវរណំ បដិច្ច ថិនមិទ្ធឧទ្ទច្ចកុក្កុច្ចាវិជ្ជានីវរណានិ តិ ឯវំ ឤធីហិ វិរុជ្ឈនតោ អរូបមេវ មិទ្ធន្តិ បដិក្ខិបិតព្វា
ចប់ បដិច្ចសមុប្បាទឧបាយ
បរិច្ឆេទទី៩៖ បញ្ចអភិញ្ញាបរិច្ឆេទ
ពាក្យថាឥទ្ធិវិធា បានដល់“ការផ្លាស់ប្តូររូបរាង”។ ទិព្វសោត បានដល់“ការស្តាប់នូវអ្វីដែលមនុស្ស ធម្មតា មិនឤច ស្តាប់បាន”។ ចេតោបរិយញាណ បានដល់“ការដឹងពីចិត្តរបស់អ្នកដទៃ”។ បុព្វេនិវាសានុស្សតិ ញាណ បាន ដល់“ការចងចាំនូវ អតីតជាតិទាំងឡាយបាន”។ ទិព្វចក្ខុ បានដល់“ការឃើញនូវអ្វីដែលមនុស្សធម្មតា មិនឤច ឃើញបាន”។
សង្ខារខន្ធ
សេចក្តីឧបមា ៣១ចំណុច
ឧបាទាយរូប
បុ        តើកលាប:៩ ដែលកើតឡើងដោយកម្ម មានអ្វីខ្លះ?
ការឤស្រ័យនៅរបស់អនាគារិក
ឥធ ភិក្ខវេ ភិក្ខុ មុទិតាសហគតំ សតិសម្ពោជ្ឈង្គំ ភាវេតិ .....បេ.... មុទិតាសហគតំ ឧបេក្ខាសម្ពោជ្ឈង្គំ ភាវេតិ ...... សព្វសោ វា បន ឤកាសានញ្ចាយតនំ សមតិក្កម្ម អនន្តំ វិញ្ញានំ តិ វិញ្ញាណញ្ចាយតនំ ឧបសម្បជ្ជ វិហរតិ។ វិញ្ញាណញ្ចាយតនបរមាហំ  ភិក្ខវេ មុទិតាចេតោវិមុត្តឹ វទាមិ។ ឥធ បញ្ញស្ស ភិក្ខុនោ ឧត្តរឹ វិមុត្តឹ អប្បដិវិជ្ឈតោ។
ឤយតនឧបាយ
បុ        ឤយតន:១២ “ដោយអត្ថន័យរបស់ពាក្យ” ដូចម្តេច?
បដិច្ចសមុប្បាទឧបាយ
វិ        គឺមានសេចក្តីឧបមា ដូចជាការផ្លាស់ប្តូររបស់ឧបាទាយរូប។
ករុណាភាវនា
បុ        អ្វីជាការបានសំរេច និងការមិនបានសំរេចរបស់ករុណា?
ការឤស្រ័យនៅរបស់អនាគារិក
[xxxvii] ឧបេក្ខាវិហារិស្ស បន សត្តា សុខិតា វា ហោន្តុ ទុក្ខតោ វា វិមុច្ចន្តុ សម្បត្តសុខតោ វា មា វិគច្ឆន្តូ តិ អភោគាភាវតោ សុខទុក្ខាទីហិ បរមត្ថគ្គាហវិមុខសម្ភវតោ អវិជ្ជមានគ្គហណទុក្ខំ ចិត្តំ ហោតិ។ អត្ថស្ស បរមត្ថគ្គាហតោ វិមុខភាវបរិចិតចិត្តស្ស បរមត្ថតោ អវិជ្ជមានគ្គហណទុក្ខចិត្តស្ស ច អនុក្កមាធិគតំ វិញ្ញាណាណញ្ចាយតនំ សមតិក្កមសភាវតោ អវិជ្ជមានេ បរមត្ថភូតស្ស វិញ្ញាណស្ស អភាវេ ចិត្តំ ឧបសំហរតោ អប្បកសិរេនេវ តត្ថ ចិត្តំ បក្ខន្ទតិ។ ឥតិ ឧបេក្ខា ឤកិញ្ចញ្ញាយតនស្ស ឧបនិស្សយោហោតិ ន តតោ បរំ។ តស្មា ឤកិញ្ចញ្ញាយតនបរមា តិ វុត្តា តិ។ Spk. III, 173-4
បកិណ្ណកកថា
វិវដ្តមានំ តំ ភាវំ ឃនោ នាម ច ជាយតី តិ។
បដិច្ចសមុប្បាទឧបាយ
(ក) អនុលោមទេសនា
ឧបាទាយរូប
វិ        ដោយសារជីវ្ហាបសាទនេះ រសជាតិត្រូវបានដឹង។ពេលរសជាតិមកប៉ះជាមួយជីវ្ហាបសាទនេះជីវ្ហាវិញ្ញាណ ក៏កើតឡើង។ នេះហៅថា“ជីវ្ហាបសាទ”។ ម៉្យាងទៀត ជីវ្ហាបសាទនេះមានប្រវែងប្រមាណ២ថ្នាំងដៃមានរូប លក្ខណ:ដូចជាផ្កាឧប្បល[11] ឋិតនៅក្នុងសាច់អណ្តាត កើតឡើងដោយមហាភូតរូបទាំង៤ ឤស្រ័យទៅ តាម អតីតកម្ម ហើយដែលនៅក្នុងនោះមានឤបោធាតុជាភាគផ្សំច្រើនជាង ហៅថា“ជីវ្ហាបសាទ”។