cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
ហែម ចៀវ
ព្រះបាលាត់ ហែមចៀវ ត្រូវបារាំងចាប់ផ្សឹក
តែខ្មែរឈាមអង្គរវត្ត ធ្លាប់ធ្វើជាមហាអំនាចមួយនឹងគេដែរ ក៏ក្រោកឈរទាញដៃបងប្អូនឈាមខ្លួនអោយតស៊ូប្រយុទ្ធ ឡើង ។ ក្រុមបដិវត្តន៍បានតស៊ូធ្វើសកម្មភាពរបស់ខ្លួនយ៉ាងមមាញឹក ដើម្បីអោយទាន់ស្ថានការណ៍ សកលលោកដែលកំពុងច្បាំង គ្នា ។ ពេលនោះព្រះងាចារ្យ ហែមចៀវ តែងនិមន្តទៅអប់រំខ្មែរស្រុកស្រែចំការជាញឹកញយ ដើម្បីសុំការឧបត្ថម្ភពីប្រជា រាស្ត្រ គ្រប់មធ្យោបាយ និង គ្រប់សំភារ ។ ចំនែកប្រជារាស្ត្រ និង ព្រះសង្ឃ បានគាំទ្រក្រុមបដិវត្តន៍ ទាំងផ្លូវចិត្ត ផ្លូវកាយឥតសង្ស័យឡើយ ។ ផែនការសំងាត់របស់ខ្មែរបដិវត្តន៍ បានដឹងដល់ក្រសួងស៊ើបអង្កេតនៃពួកបរទេស។ ការនេះ ដឹងដោយសារទាហានខ្មែរ យើងដែលនៅស្រលាញ់បារាំង ហើយយកការណ៍ទៅអោយបារាំងដើម្បីខ្លួនបានបុណ្យស័កិ្ត (១)។ តាម «សៀវភៅគុកនយោបាយរបស់លោកប៊ុណ្ណ ចន្ទម៉ុល» ដែលជាសមាជិកម្នាក់ដ៏សំខាន់ នៃក្រុមបដិវត្តន៍ បានសរ សេរយ៉ាងច្បាស់លាស់ថា ដោយពួកទាហានខ្មែរដែលបានមកទាក់ទងជាមួយលោកគ្រូអាចារ្យ ហែម ចៀវ និងលោក នួន ឌួងនោះ មានទាហានខ្លះដែលស្រលាញ់បារាំងដុះស្លែក្នុងខួរដុះមិនជ្រះនោះ វានាំរឿងសំលាប់នេះទៅប្រាប់បារាំងថា លោក អាចារ្យ ហែម ចៀវ និងលោក នួន ឌួង ជាមេដឹកនាំពួកទាហានខ្មែរអោយបះបោរប្រឆាំង នឹងបារាំង។ ទាហានខ្មែរចំនួន១៥ នាក់ ត្រូវចាប់ស្ងាត់ៗដើម្បីកុំអោយបែកការណ៍ ។
នៅថ្ងៃ១៧ កក្កដា ១៩៤២ ស្រាប់ តែឃើញចាងហ្វាងគិញបារាំងម្នាក់ និងលេខាធិការខ្មែរពីរនាក់ទៀត មានកាន់សំនុំ លិខិតមួយដុំផង បានទៅជួបលោក អ៊ឹង អ៊ី នាយករដ្ឋមន្ត្រី ព្រមទាំងលោក ទា សាន រដ្ឋមន្ត្រីក្រសួងមហាផ្ទៃ និង ធម្មការ និង មន្ត្រីឯទៀត ។ គ្រានោះ លោក ទា សាន បានបញ្ជាលោក ជុំ មួង (កាលណោះធ្វើជាលេខាធិការក្រោមបង្គាប់លោក)អោយទៅនិមន្តលោកគ្រូអាចារ្យ ហែម ចៀវ មក។ លោក ជុំ មួង នឹកប្រហែលជាមានការធំហើយ ក្នុងរឿងសំងាត់ជាមួយគ្នា តែចាប់លោកគ្រូអាចារ្យ ហែម ចៀវទៅ នឹងរាលដាលដល់អាត្មាអញមិនខាន ប៉ុន្តែពុំទាន់ដឹងច្បាស់ជារឿងអ្វីដែរ ? ដោយ ពុំហ៊ានសួរគេ ។
លោក ជុំ មួង កាន់តែភ័យខ្លាំងថា អញច្បាស់ជាបារាំងវាចាប់ខ្លួនទៀតជាពុំខាន។ លុះដល់ពេលចេញពីធ្វើការ ក៏ទៅជំរាប លោក សឺង ង៉ុកថាញ់ តាមដំនើរ ។ លោកក៏ប្រាប់ថា អោយប្រយ័ត្នខ្លួនអោយមែនទែន បារាំងប្រាកដជាចាប់យើងហើយ ។ រឿងចាប់លោកគ្រូអាចារ្យ ហែម ចៀវ ក៏ផ្អើលឆោឡោឡើង ក្នុងបន្តាពួកលោកសង្ឃជានិស្សិតនៃសាលាបាលីជាន់ខ្ពស់ និង វត្តនានា ក្នុងក្រុងភ្នំពេញ ដែលច្រើនតែជាមិត្តភ័ក្តិ និងជាសិស្សរបស់លោក ។
ក្នុងពេលជាមួយគ្នានោះ លោក នួន ឌួង ក៏ត្រូវគិញបារាំងទៅចាប់ឯផ្ទះដែរ ។ នៅពេលដែលបារាំងចាប់ផ្សឹក លោក គ្រូអាចារ្យ ហែម ចៀវ មានការឈឺចាប់ឥតឧបមា ធ្វើអោយទឹកនេត្រាលោកហូរដោយមិនដឹងខ្លួន ។ លោកនឹកតូចចិត្ត នឹង ខ្មែរគ្នាឯង ដែលធ្វើធំហើយ មិនជួយឈឺឆ្អាលការពារកិត្តិយសព្រះសង្ឃ បែរជាបន្ដោយអោយជនបរទេស ញាំញីតាមអំពើចិត្តរបស់គេ ។ លោកគ្មាននឹកខ្លាចថា បារាំងធ្វើទារុណកម្មអ្វីទេ តែលោកនឹកស្តាយគំរោងការណ៍ដែល នឹងជិតបានសំរេច ផល ផ្តល់ទៅអោយប្រជារាស្ត្រខ្មែរ ដែលរស់ក្នុងអន្លង់ទុក្ខ ក្រោមក្រញាំបិសាចបារាំង និងស្តេចយង់ឃ្នងជាច្រើនឆ្នាំមកហើយ ។
នៅក្នុងទីឃុំឃាំង លោកអាចារ្យ ហែម ចៀវ អង្គុយសំលឹងតាមរន្ធតូចមួយ មើលទៅមេឃា ដែលមានដុំពពករសាត់ គ្រឿនៗ ប្រៀបដូចជាដុំទុក្ខផុសចេញពីក្រអៅបេះដូង នៃប្រជាជនរួមជាតិ ។ ព្រះអាចារ្យពោលតែម្នាក់ឯង ទាំងទឹកភ្នែក សស្រាក់៖ - អោ! ប្រទេសអញអើយ! តើកាលណាទៅ នឹងបានឯករាជ្យ សម្បូសប្បាយដូចសម័យមហានគរវិញ! បើមន្ត្រី ធំៗសុទ្ធសឹងលក់ក្បាលយ៉ាងដាច់ថ្លៃអោយបារាំងទៅហើយ...។ - តើថ្ងៃណា ទើបខ្មែរយើងក្រោកពីដេក ? ទើបខ្មែរស្គាល់ខ្លួនឯងជាមនុស្សដូចសាសន៍ដ៍ទៃ! - អោ! ប្រិយមិត្ត! ដែលរួមថ្លើម ស៊ូប្តូរជីវិតឥតស្តាយស្រនោះ ដើម្បីស៊ូគ្រលាស់ខ្លួន អោយរួចពីនឹមអនានិគមបារាំងសែស! មិត្តមិនដឹងជាព្រួយយ៉ាងណាទេ! ព្រោះខ្លាចបែកការណ៍ (ផែនការសំងាត់) របស់យើង! មិត្តអើយ ទោះបីអាចោរអបលក្សណ៍ទាំងនោះ យកអាវុធមកពុះទ្រូងរូងយកថ្លើមខ្ញុំក៏ដោយ ខ្ញុំមិនឆ្លើយប្រាប់នូវការណ៍ពិត ទាំងនោះឡើយ! ខ្ញុំមិនសុខចិត្តអោយប្រទេសខ្ញុំស្លាប់ជាដាច់ខាត ហើយខ្ញុំមិនសុខចិត្តរស់ ដោយឃើញប្រទេស ខ្ញុំកញ្ជោះគេដែរ ។ អោមិត្តរួមសាសនា! ខ្ញុំសូមបួងសួងដល់គុណបុណ្យព្រះរតនត្រ័យ និងវិញ្ញាណក្ខន្ធនៃវីរបុរស ខ្មែរ ដែលមានលោកក្រលាហោមគង់ជាដើម ជួយគាំពារអោយការតស៊ូ របស់យើងបានសំរេចជោគជ័យ កុំបី ខាន ដើម្បីអោយកូនចៅរបស់យើង ស្គាល់នូវសិទ្ធិ សេរីភាព យុត្តិធម៌ សុភមង្គល ដូចអារ្យប្រទេសនានា......។
ទំនួញដ៏សោកសៅនេះ បានហើរចូលទៅក្នុងបេះដូងខ្មែរអ្នកស្នេហាជាតិ អោយរឹងរឹតតែក្លាហានឡើង ជាទ្វេភាគ ។ សេចក្តីទុក្ខលំបាករបស់លោក ដែលបារាំងបានធ្វើទារុណកម្មយ៉ាងព្រៃផ្សៃ ដើម្បីសួរចំលើយនោះ មានវិសាលភាពមិនអាច ពណ៌នាបានឡើយ ។
មហាបាតុកម្មថ្ងៃ២០ កក្កដា ១៩៤២
ដំនឹងបារាំងចាប់ផ្សឹកលោកគ្រូអាចារ្យ ហែម ចៀវ បានធ្វើអោយសាមណសិស្សនៅសាលាបាលីជាន់ខ្ពស់ រំជើបរំជួល យ៉ាងខាំង ហើយផ្សាយទៅគ្រប់វត្តអារាមនិងខេត្តក្រៅដើម្បីរួមប្រជុំគ្នា ធ្វើបាតុកម្មតវ៉ាអោយបារាំងដោះលែងលោកគ្រូអា ចារ្យ ហែមចៀវ និងលោក នួន ឌួង ពីទីឃុំឃ្លាំងមកវិញ ។ មហាបាតុកម្មនេះ បំរុងធ្វើនៅថ្ងៃទី១៨ កក្កដា តែត្រូវអាក់ខាន ទៅវិញ ដោយនៅវត្តលង្កា ជាប់រវល់ធ្វើបុណ្យចំរើនព្រះជន្មវស្សាព្រះធម្មលិខិត ល្វី ឯម ជាចាងហ្វាងសាលាបាលីជាន់ខ្ពស់ ក្នុងអោកាសដែលលោកឡើងសមណស័ក្តិ ទីជាព្រះធម្មលិខិត។ ពិធីបុណ្យនេះបានបង្ហើយនៅថ្ងៃទី១៩ កក្កដា ។ ពេលនោះ លោក សឺង ង៉ុកថាញ់ បានភៀសខ្លួនទៅពួនឯការិយាល័យកងអាវុធហត្ថជប៉ុន ដើម្បីគេចខ្លួនអោយផុតពីកន្ដាប់ដៃបារាំង សែស ក្នុងគោលបំនងដឹកនាំក្រុមបដិវត្តន៍ក្នុងការរំដោះជាតិអោយបានសំរេច ។ ការទាក់ទងរវាងលោក សឺង ង៉ុកថាញ់ និង មេដឹកនាំខាងបាតុកម្ម បានប្រព្រឹត្តទៅយ៉ាងសកម្ម ដោយមានលោក ប៊ុណ្ណ ចន្ទម៉ុល ជាអ្នកនាំពាក្យទៅជំរាបលោកប៉ាច ឈឺន ដែលជាបុរសម្នាក់មានចិត្តរឹងដូចថ្ម ។ រាត្រីថ្ងៃទី១៩កក្កដា មេដឹកនាំពួកបាតុករបានរៀបចំក្បួនដោយក្រុមៗ តាមកម្មវិធីរបស់ ខ្លួនជាស្រេច ។
ថ្ងៃទី២០ កក្កដា ក៏ចូលមកដល់....
ប្រជារាស្ត្រនិងព្រះសង្ឃខ្មែរ នៅទីក្រុងភ្នំពេញ ដៃកាន់ដងបដា ដើរសំដៅទៅវិមានទេសាភិបាលបារាំង នៅខាងលិចវត្ត ភ្នំ (ទីស្តីការរដ្ឋមន្ត្រីក្រសួងផែនការសព្វថ្ងៃ) ប្រកបដោយទឹកមុខអង់អាចក្លាហាន និង ខឹងផង ។ នៅខាងលើផ្ទាំងបដានោះ មានចារិកពាក្យសោកថា «យើងខ្ញុំសូមអោយដោះលែងលោកគ្រូអាចារ្យ ហែម ចៀវ និងលោក នួន ឌួង មកវិញ »។
ពួកបាតុករ បានទៅដល់ការិយាល័យទេសាភិបាលបារាំងយ៉ាងកុះករ ដោយចំរុះដោយពណ៌លឿងផង ធ្វើអោយទិដ្ឋភាព នេះគួរគយគន់ឥតគណនា ។ នៅមុខពួកបាតុកររាប់ម៉ឺននាក់ គេក្រលេកឃើញលោក ប៉ាច ឈឺន ឈរយ៉ាងសង្ហា គ្មានព្រឺរោ មខ្លាចពួកបារាំងយង់ឃ្នងធ្វើបាបអ្វីឡើយ ។ មុនដំបូងលោកប៉ាច ឈឺនបានរ៉ាយរ៉ាប់ប្រាប់បារាំង ពីហេតុការណ៍ផ្សេងៗ និង សុំជួបទេសាភិបាលបារាំង តែបារាំងអោយចូលពីរបីនាក់ប៉ុណ្ណោះ ។ ក្រុមបាតុករមិនព្រមព្រោះខ្លាចពួកវាចាប់ទៀត ។ ពេល នោះដោយមនុស្សច្រាលចុះច្រាលឡើង ធ្វើអោយលោកប៉ាច ឈឺនជ្រុលខ្លួនចូលក្នុងរបងការិយាល័យរបស់បរទេស ហើ យបារាំងក៏បិទទ្វារ រួចវានាំមេបាតុករតាមផ្លូវក្រោយបាត់ទៅ ។
ឃើញបារាំងចាប់លោកប៉ាច ឈឺនដូច្នេះ ក្រុមបាតុករទ្រាំមិនបាន ក៏បះគិលវាយគិញបារាំង យួនបែកក្បាលហូរឈាម ឡើង ។ ព្រះសង្ឃដេញចាក់បារាំងនឹងដងឆ័ត្រ ព្រោះតែខឹងគេធ្វើបាបសាស្ត្រាចារ្យរបស់ខ្លួន ។ ចំនែកគ្រហស្ថប្រើដុំថ្ម ដំបង និងកូនតឹងជាអាវុធដែរ ។
ការបះបោរវាយដូច្នេះ ធ្វើអោយខូចគំរោងការអស់រលីង ដែលលោកសឺង ង៉ុកថាញ់បានទាក់ទងអោយជប៉ុន ជួយធ្វើអន្ត រាគមន៍ បើប្រសិនណាទេសាភិបាលបារាំងមិនដោះលែងវីរជនទាំងពីរទេ (សូមអានគុកនយោបាយរបស់លោក ប៉ុណ្ណ ចន្ទម៉ុ ល) ពេលកំពុងវាយប្រលូកគ្នានោះ ពួកបារាំងបានថតរូបបាតុករ ដើម្បីស្រួលដើរចាប់ ។ ព្រះភិក្ខុ ប៉ាង-ខាត់ និងព្រះអាចារ្យ អ៊ុក ជា លោកប៉ុណ្ណ-ចន្ទម៉ុល លោកជុំ មួង ភិក្ខុធម្មបាល ខៀវ ជុំ ៘ បានរត់គេចខ្លួនយ៉ាងរហ័ស ។ ជនណាយឺតដំនើរក៏ ត្រូវពួកបារាំងចាប់ដាក់គុកអស់ ។
ព្រះតេជព្រះគុណ ប៉ាង-ខាត់ គេចខ្លួនរួច ហើយបែរជានិមន្តទៅអោយបារាំងចាប់ដោយចិត្តក្លាហានជាទីបំផុត ។ លោក ប៉ុណ្ណ-ចន្ទម៉ុល ក៏ត្រូវបារាំងចាប់ដែរ ។ រីឯព្រះអាចារ្យ អ៊ុក ជា និងភិក្ខុធម្មបាល ខៀវ ជុំ បាននិមន្តភៀសខ្លួនទៅកាន់ប្រទេ សសៀមទាំងទឹកភ្នែក ។ (ព្រះអាចារ្យ អ៊ុក-ជា គង់នៅស្រុកសៀមរហូតមកដល់សព្វថ្ងៃ) ។
ចំនែកលោក ជុំ មួង ក៏បានគេចខ្លួនទៅបាត់ដំបងដែរ ។ ខ្មែរអ្នកស្នេហាជាតិ ទាំងព្រះសង្ឃ ទាំងគ្រហស្ថ ដែលចាប់បាន គេដាក់ក្នុងទីឃុំឃាំង រួចបញ្ជូនទៅគុកធំភ្នំពេញទុកកាត់ទោស ។
ចំនែកស្តេចសីហនុ គ្មានគិតបញ្ហាប្រទេសជាតិទេ គឺគិតតែសប្បាយ នឹងស្រីញី រាំរែក ពេញចន្ទឆាយា ពុំជួយឈឺឆ្អាល ពួកបាតុករសោះ ដែលជាចូលដៃនឹងបារាំង ជេរព្រះសង្ឃថា «អាត្រងោលបួសបំផ្លាញបាយ» ទៅវិញ ហើយថែមទាំងហាម មិនអោយសិស្សសាលាបាលីជាន់ខ្ពស់ប្រើឆ័ត្រដងដែកទៀតផង ។ (លោកតាម្នាក់មានប្រសាសន៍ថា ស្តេចសុរាម្រិតបានដឹក ប្រាក់សុទ្ធនិងមាសទៅសូកបារាំងច្រើនណាស់ ដើម្បីអោយកូនខ្លួនបានសោយរាជ្យ ។ បារាំងក៏យល់ព្រមហើយដាក់ខសន្យា កុំអោយសីហនុភ្លេចបារាំង ។ ដូច្នេះហើយបានជាស្តេចសីហនុនឹកគុណបារាំងមិនភ្លេច ។
បាតុកម្មនេះពុំបានសំរេចដូចគោលបំនងទេ គឺហាក់ដូចជាគ្រាន់តែធ្វើអោយជាការសាកល្បង អោយខ្មែរទូទៅដឹងខ្លួន ប៉ុណ្ណោះ ។ ក្រោយមកអ្នកទោសនយោបាយ ក៏ត្រូវបារាំងបញ្ជូនទៅព្រៃនគរតាមកប៉ាល់ដើម្បីកាត់ទោស ។
ការកាត់ទោសប្រហារជីវិត
នាវាស្រែកលាកំពង់ផែភ្នំពេញបីវូម ក៏ទំលាក់កន្ទុយហើយធ្វើដំនើរគ្រឿនៗទៅ ។ នៅលើនាវា លោកគ្រូអាចារ្យ ហែម ចៀវ, លោក ប៉ាច ឈឺន, លោក នួន ឌួង, និងអ្នកទោសឯទៀតជើងជាប់ច្រវាក់ សម្លឹងមើលកំពូលវត្តឧណ្ណាលោម សំដែង​នូវ​សេចក្ដី​អាឡោះអាល័យ​មាតុភូមិ មិន​ចង់​ឃ្លាត​ឆ្ងាយ​ទេ លោកស្តាយខានបាន រស់នៅជាមួយជនរួមឈាមជាទីស្នេហា! ស្តាយខានឃើញមុខឧបាសកឧបាសិកា ដែលតែងពិគ្រោះគ្នាអំពីបញ្ហាជាតិ សាស នា ។ លោកអាចារ្យ​កម្សត់​លើក​ដៃ​ទាំង​ពីរ​ប្រណម​ហើយ​ពោល​ខ្សឹបៗ ៖ ចង់រស់តទៅទៀតដើម្បីស្រោចស្រង់ប្រទេស ដែលលិចលង់ច្រើនឆ្នាំមកហើយណាស់...។ អោកន្លែងដ៏មនោរម្យ! ដែលធ្លាប់ផ្តល់នូវវិជ្ជា និង សេចក្ដីសុខគ្រប់បែបយ៉ាង! ខ្ញុំមិនភ្លេចអ្នកទេ! ទោះបីអាចោរព្រៃសម្លាប់ខ្ញុំ ក៏វិញ្ញាណក្ខន្ធ ខ្ញុំហើរមកនៅទីនេះវិញដែរ ។ សូមអ្នកអភ័យទោសដល់ខ្ញុំ ដែលមិនបានចូលលាដល់កន្លែង ព្រោះខ្ញុំជាមនុស្សមាន ទោស មិនអាចមានសេរីភាពធ្វើអ្វីកើតតាមចិត្តចង់! តែខ្ញុំមិនតូចចិត្តឡើយ នូវទោសកំហុសដែលបារាំងវាចោទដោយ សារខ្ញុំ ស្រលាញ់ជាតិ សាសនា ខ្ញុំស្លាប់ ក៏ស្លាប់ចុះ អោយតែជាតិ! សាសនារស់...។
កប៉ាល់បើកមកដល់មុខវាំង ញ៉ាំងចិន្តាលោកគ្រូអាចារ្យ ហែម ចៀវ និងមិត្តភក្តិឯទៀតអោយក្តៅឆេះឆួល ហួសប្រមា ណ លោក​ស្អប់​ខ្ពើម​ពួក​ស្តេចដែលកាចឃោរឃៅ សម្លាប់មនុស្សគ្មានពិចារណារកយុត្តិធម៌ គ្មានគិតប្រជារាស្ត្រក្រីក្រ រហេមរហាម ដែលពួកបរទេសសង្កត់សង្កិន មានចិន យួន បារាំងជាដើម ។ មើលចុះវាំងប្រាសាទរបស់គេមានរស្មីភឺរន្ទាល អស់ លុយជាតិរាប់រយលាន! ចំណែក លំនៅប្រជារាស្ត្រ រកតែស្លឹកបាំងមិនជិតទឹកភ្លៀង និង កំដៅផង! គេទុកខ្លួនគេជាអ្នកគ្រប់ គ្រងប្រជារាស្ត្រ ។ តែតាមពិតពួកគេជាបក្ស នៃប្រជារាស្ត្រទើបត្រឹមត្រូវ ទើបសមនឹងសកម្មភាពដែលគេបានប្រព្រឹត្ត ។
ការឈឺចិត្ត ការភ្ញាក់រលឹករបស់លោកអាចារ្យ ហែម ចៀវ មានតាំងពីលោកនៅជាសិស្សសាលាបាលីជាន់ខ្ពស់ម៉្លេះ ។ លោកជាមេបដិវត្តន៍ដ៏ឧត្តមម្នាក់ដែលយើងកម្រនឹងបានជួប ។
ដំណើរនាវាទៅមុខជានិច្ច ឥតគិតដល់មនុស្សដែលមានទុក្ខទោសហួសព្រំដែនសោះឡើយ។ ទេសភាពដងទន្លេ ពីភ្នំពេញ ទៅព្រៃនគរមានសភាពក្រៀមក្រំ សម្ងំស្ងៀមឈឹង ហាក់ដូចជាឈរគោរពវីរបុរសដែលបារាំងដឹកទៅកាត់ទោសនាក្រុងព្រៃ នគរក្នុងពេលខាងមុខនេះ ។ សភាពស្ងប់ស្ងាត់នេះ រឹងរឹតតែទាញព្រលឹងវីរជនយើងអោយរំភើបឥតឧបមា ។
នៅពេលដែលនាវាបើកហួសព្រំប្រទល់ដែនខ្មែរ លោកនួន-ឈួង បានបន្លឺសំឡេងទៅកាន់លោកអាចារ្យហែម ចៀវ ដោយញ័រៗ
លោក នួន ឌួង ឆ្លើយ
កំពុងសន្ទនាគ្នាជាប់មាត់ ស្រាប់តែស័ក្តិ២បារាំងដើរមកជិតហើយស្រែក
អ្នកទោសទាំងអស់ក៏ធ្វើតាមបារាំងនោះ។
តែខណនោះលោកនឹកឃើញ «នេះជាការធម្មតារបស់អ្នកទោសទេ! នេះហើយជាស្ថាននរកលោកិយ! អញមិនត្រូវរុញរា ឡើយ...» បន្ទាប់ពីពួកយួនវាធ្វើបាប លោកអាចារ្យ នួន ឌួង អស់ចិត្តហើយ ជនអប្រិយនោះក៏មកហៅ អាចារ្យ ហែម ចៀវ ទៅសួរម្តង ។ លោកអាចារ្យក៏ចូលទៅជិតតាមទម្លាប់គេនិយមអនុវត្តនោះ ដោយមិនហ៊ានងើបមើលមុខគេផង ។ មេត្រួត ត្រាក៏បោះសម្ដីទាំងកម្រោលទៅកាន់អាចារ្យហែម ចៀវថា៖ លោកអាចារ្យក៏​ឆ្លើយ​ទៅវាវិញ
គេនិមន្តខ្ញុំ អោយដើរទេសនាពន្យល់អ្នកស្រុកទាហានកុំអោយទាស់គ្នា ។ លុះឃើញពួកទាំងនោះចូលចិត្តខ្ញុំបាទ ច្រើន បារាំងភ័យខ្លាចខ្ញុំបំបះបំបោរ គេក៏ចាប់ខ្ញុំបាទមក!
ចាប់តាំងពីចូលមកនៅក្នុងគុកព្រៃនគរ លោកអាចារ្យ ហែម ចៀវ មិនដែលប្រើអាកាប្បកិរិយាច្រឡើសបើសទ្បើយ លោកតែងនិយាយណែនាំអប់រំអ្នកទោសខ្មែរអោយស្រលាញ់អ្នកទោសខ្មែរ កុំអោយភ្លេចជាតិខ្លួន។ មិនត្រឹមតែខ្មែរយើង ទេដែលស្រឡាញ់លោកអាចារ្យ សូម្បីតែពួកជាប់ពន្ធធនាគារជាមួយក៏ស្រលាញ់គោរពដល់លោកជារឿយៗដែរ ។ កិរិយា សុភាពរាបសា សម្ដីពិរោះ ចិត្តល្អមិនចេះឈ្នានីសជនណាមួយដូចលោកអាចារ្យ ហែម ចៀវ តែងបានទទួលនូវសេចក្តីអាណិត អាសូរពីអ្នកផងជានិច្ច ។ គេបានដាក់លោកទាំងពីរនៅលើអាគារជាន់ទី៤ បន្ទប់លេខ៣ ។ គុកនៅព្រៃនគរមានសភាពស្អាត ស្អំធំទូលាយជាងគុកនៅភ្នំពេញច្រើន ហើយសំលៀកបំពាក់សោតក៏លើភ្នំពេញដែរ ។ តើបញ្ហានេះមកពីអ្វី បើយើងទាំងពីរ កញ្ជះបារាំងដូចគ្នា ?
ឯលោកហែម ចៀវ ក៏មានទោសប្រហារជីវិតដែរ! លោក នួន ឌួង ក៏មានទោសប្រហារជីវិតដែរ! ចំណែកលោកប៉ុណ្ណ ចន្ទម៉ុល មានទោសគុក៥ឆ្នាំ និងនិរទេសមិនអោយចូលស្រុក១៥ឆ្នាំទៀត ៘
ដរាបណាខ្មែរលែងមានគំនិតក្តិចខ្មែរ ដរាបនោះជាតិយើងនឹងបានរុងរឿងមិនខាន។ (ពាក្យពេចន៍​ខ្លះ​គ្រាន់តែ​ជា​សម្ដី​អ្នក​និពន្ធ​ដែល​ស្អប់​រាជានិយម​តែ​ប៉ុណ្ណោះ)
ឯកសារ​យោង​
ចំនាត់ថ្នាក់ក្រុម:អ្នកល្បីឈ្មោះរបស់ខ្មែរ ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ព្រះសង្ឃខ្មែរ
ជីវប្រត្តរបស់សូក្រាត
ជីវប្រវត្ត
សូក្រាត ជាជនជាតិក្រិក កើតនៅទីក្រុង អាថែន ក្នុងឆ្នាំ ៤៧០ មុនគ្រិស្តសករាជ ។ ឪពុករបស់សូក្រាតជាជាងគំនូ ហើយម្តាយរបស់លោក ជាឆ្មប ។ កាលនៅកុមារភាព និង យុភាពរបស់គាត់ ពុំទាន់មាននណាដឹងឆ្បាស់លាស់ទេ ពីព្រោះគេពុំទាន់មានឯកសារដែលពាក់ព័ន្តនិងលោកឡើយ ។ ប៉ុន្តែបើតាមកាស្រាវជ្រាវ និងតាមសេចក្តីសន្និដ្ឋានរបស់ទស្សនវិទូធំៗខ្លះសក្រាតប្រហែលជាប្រកបរបរជាជាងចម្លាក់ដូចឪពុករបស់គាត់ដែរ ។ ពីព្រោះកាលសម័យដើម កាលណាឪពុកម្តាយ ចេះធ្វើអី ពួកគាត់និងបង្ហាត់បង្រៀនមុខវិជ្ជានោះដល់កូនរបស់ពួកគេដើម្បីបន្តដំនែង ។ ម្រាងវិញទៀត ក្នុងផ្នែកទស្សនវិជ្ចាវិញ គេពុំបានដឹងថា តើសូក្រាតបានចាប់បំរើឧត្តមគតិនេះក្នុងឆ្នាំណាឡើយ ។ ចំពោះរូបសម្បត្តិរបស់គាត់វិញ គាត់ជាមនុស្សម្នាក់ដែលមានរៀងកាយអាក្រក់អាក្រីមិនគួមើលឡើយ។ មុខមាត់របស់គាត់មើលទៅពុំមានកន្លែងណាដែលគួអោយចូលចិត្តសោះឡើយ ។ ព្រោះគាត់មានមុខធំ ច្រមុះធំហើយស្រប៉ែត បបូរមាត់ក្រាស់ឃ្មឹក ភ្នែកធំៗស្ទើរលៀនមកក្រៅ ។ ហើយគាត់ចូលចិត្តស្លាក់ពាក់ខោអាវរខេករខាករញេរញៃហើយដើរទទេតាមទីក្រុង។ ប្រសិនបើយើងប្រៀបធៀប សូក្រាតទៅនិងពួកទស្សនវិទូជំនាន់មុនវិញ គេឃើញមានសភាពខុសផ្លែកខ្លះដែរ ពីព្រោះទស្សនវិទូទាំងនោះតហរូគេចាត់ទុកជាជនដ៏សំខាន់ ឬ ជាអ្នកមុខរការក្នុងស្រុក ។ ដូចនេះទើបគេហៅលោកថាសូក្រាតជាបុរស់នៃទីក្រុងអាថែន ដែលមានរូអាក្រក់ ហើយមានចិត្រល្ធជាងគេ. សូក្រាតជាមនុស្សថ្មីដ៏ចំឡែកមួយរូប ដែលបានខ្លាយទៅជា​ ទស្សនវិទូគំរូមួយរូប សម្រាប់ជំនាន់ក្រោយ ។គាត់មិនមែនជាអ្នកនយោបាយទេ ប៉ុន្តែគាត់ជាមនុស្សដែលចេះគោរពច្បាប់រដ្ឋដោយឥតមានប្រឆាំងឡើយ ។ មួយផ្នែកទៀតតាមធម្មតាសូក្រាតជាមនុស្សដែលពុំសូវនៅផ្ទះឡើយ ។ បើគេចង់រកគាត់ គេគ្រាន់តែដើរសំដៅទៅម្តុំណាដែលមានមនុស្សជួបជំគ្នាអ៊ូអរ នោះសូក្រាតនៅកន្លែងនិងហើយ។ សូក្រាតជាមនុស្សដែលចូលចិត្តទៅអង្គុយទីសាធារណះ នៅតាមសួនច្បារ នៅតាមច្រកចូលតូចៗ មុខផ្ទះលក់ទីនិញ ឬតាមដន្លែងដែលបារព្ធពិធីបុណ្យ ដើម្បីរកមនុស្សមកជជែកគ្នាកំសាន្ត ។ ហើយគាត់តែងតែចាត់ទុកគូសន្ទនារបស់គាត់ទាំងប៉ុន្នានជាមិត្ត ។ ហើយគាត់តែងប្រកាសប្រាប់គេឯងថារគាត់គឺជាមនុស្សដែលមិនចេះអ្វីសោះ ។ ម្យាងវិញទៀតគាត់ពុំដែលនិយាយអោយគេស្គាល់ ដើម្បីយកកម្រៃឡើយ គាត់បង្ហាត់បង្រៀនគេដោយឥតគិតថ្លៃឡើយ ។ ដោយសារតែកាចូលចិត្តជជែកគ្នាជាហូហែរនៅតាមផ្លូវនិងកន្លែងសាធារណនេះហើយ ទើបសូក្រាតត្រូវបានអ្នកកាន់អំណា​ចនៅទីក្រុងអាថែនចោទប្រកាន់ថា ក្បត់សាសនា នាំបញ្ជូនផ្សាយនូវសាសនាបរទេសនិង ជាអ្នកដឹកនាំបំពុលយុវជនអោយពុករលួយ ។ដោយសាមូលហេតុនេះហើយ ទើបសូក្រាតត្រូវបានគេកាត់ទោសប្រហារជីវិតក្នុងជន្មាយុ ៧១ ឆ្នាំ ។តាមធម្មតាអ្នកប្រហារជីវិតត្រូវប្រហារជីវិតនៅពេលក្រោយពេលជំនំរះ ២៤ ម៉ោង តែសូក្រាតផ្ទុយទៅវិញត្រូវបានរស់នៅ ៣០ ថ្ងៃ ទៀត ។
ច្បាប់ធម្មតា
ច្បាប់ធម្មតា(គឺត្រូវបានគេស្គាល់ថាគឺជាការវិនិច្ឆ៍យតាមច្បាប់ឬក៍ជាច្បាប់ដែលធ្លាប់មានពីមុនមក)គឺជាច្បាប់ដែលធ្វើការវិនិច្ឆ៍យដោយការសំរេចចិត្តដោយតុលាកាហើយវាស្រដៀងនិង សាលាក្ដីច្រើនជាតាមមាត្រានីតិបញ្ញត្តិនៃច្បាប់ ឬក៍ការប្រតិបត្តិខាងនីតិប្រតិបត្តិ។៉ប្រព័ន្ធនៃច្បាប់ទូទៅមួយ៉​៉គឺជាប្រព័ន្ធនីត្យានុកូលមួយ ដែលផ្ដល់នូវទំងន់ច្បាប់មូយដ៍អស្ចារ្យនៃច្បាប់ទូទៅ [១]នៅលើគោលសិលធម៍វាមិនមានភាពយុត្តិធម៍ទេក្នុងការដោះស្រាយនូវការពិតដែលមានភាពប្រហាក់ប្រហែលគ្នា ខុសគ្នា​ នៅក្នងហេតុការណ៍ខុសៗគ្នា។[២]រូបរាងនិងទ្រង់ទ្រាយនៃច្បាប់ដែលធ្លាប់មានពីមុននោះគេហៅថា"ច្បាប់ធម្មតា"ហើយវាអាចចងភ្ជាប់ការវិនិច្ឆ័យទៅថ្ងៃអនាគត់ផងដែរនៅក្នុងករណ័នេះវាជាកន្លែងដែលអ្នកចូលរួមអាចធ្វើ ការបដិសេធឬមិនយល់ស្របបាន ថានៅលើច្បាប់នោះគឺជាអ្វី ច្បាប់ធម្មតា សភាកាត់ក្ដីគឺមើលទៅអតីតកាលនៃការវិនិច្ឆ័យមុនៗដែលទាក់ទងទៅនឹងសភាកាត់ក្ដី។ប្រសិនបើការជំទាស់ឈ្លោះប្រកែកគ្នាមានភាពប្រហាក់ប្រហែលគ្នាវាគឺត្រូវបានធ្វើការដោះស្រាយនៅក្នុងអតីតកាលរួចមកហើយសភាកាត់ក្ដីគឺជាដំណើរនៃការលោតចុះឡើងដើម្បីធ្វើតាមមូល ហេតុដែលបានយកមកប្រើប្រាស់នៅក្នុងការវិនិច្ឆ័យពីមុនមក(គោសីលធម៍នេះគឺត្រូវបានគេស្គាល់ថាជាការវិនិច្ឆ័យដែលបានសំឡឹងមើលទុកមុន)។ប្រសិនបើ ទោះបីជាយ៉ាងណាក៍ដោយ សភាកាត់ក្ដីយល់ឃើញថាការជជែកឈ្លោះប្រកែកគ្នាថ្មីៗនេះដែលជាមូលដ្ឋានគ្រឹះដ៍ច្បាស់ពីគ្រប់នៅករណីជាច្រើនពីមុនៗមក(ដែលហៅថា"ជារឿងរ៉ាវមួយនៃការផ្ដិតយកនៃរឿងរ៉ាវនោះ") ការវិនិច្ឆ័យគឺមានសិទ្ធិអំណាចហើយនិង​ ជាកិច្ចការដើម្បីបង្កើតច្បាប់ដោយការបង្កើតនូវច្បាប់ដែលមានពីមុនៗមក។[៣]ក្រោយមក ការវិនិច្ឆ័យថ្មីបានក្លាយជាច្បាប់ឬអ្វីៗដែលធ្លាប់មានពីមុន ហើយនិងចងក្រងទៅជាសភាកាត់ក្ដីទៅថ្ងៃអនាគត. នៅក្នុងការអនុវត្តន៍ ប្រព័ន្ធនៃច្បាប់ធម្មតាគឺមានភាពស្មុគស្មាញជាច្រើនជាងប្រព័ន្ធច្បាប់់សាមញ្ញទៅទៀតដែលបានពិព័ណនាខាងលើ។ការវិនិច្ឆ័យនៃសភាកាត់ក្ដីគឺជាការចងបញ្ចូលគ្នាតែក្នុងយុត្ថិការផ្ទាល់តែប៉ុណ្ណោះ ហើយវាថែមទាំងនៅក្នុងនៃការផ្ដល់ជូននៃយុត្ថិការ សភាកាត់ក្ដីមួយចំនួនមានអំណាចច្រើនជាងសភាកាត់ក្ដីផ្សេងទៀត។ ឧទាហណ៍៖នៅក្នុងយុត្ដិាធិកាភាគច្រើនការវិនិច្ឆ័យដោយសភាកាត់ក្ដីសាមញ្ញគឺជាការចងសភាកាត់ក្ដីអោយមានភាពទាបនៅក្នុងយុត្តាធិកាដូចគ្នាហើយនិងនៅលើការវិនិច្ឆ័យទៅអនាគត នៃភាពដូចគ្នានៃសភាកាត់ក្ដីសាមញ្ញ ប៉ុន្ដែការវិនិច្ឆ័យនេះនៃសភាកាត់ក្ដីកំរិតទាបគឺមិនត្រឹមតែចងនូវការរួបរួមនូវអំណាចប៉ុណ្ណោះទេ។ឥទ្ធីពលទៅវិញទៅមករវាងនិងច្បាប់ធម្មតា ច្បាប់នៃរដ្ឋធម្មនុញ្ញ ច្បាប់ខបញ្ញត្តិ និង ច្បាប់និយតករហើយថែមទាំងបង្ហាញនូវគំនិតដ៍មានភាពស្មុគស្មាញផងដែរ។ ទោះបីជាយ៉ាងណាក៍ដោយ ការមើលដោយការវិនិច្ឆ័យ គោលសីលធម៍ដែលស្រដៀងនឹងករណីដែលគួរវិនិច្ឆ័យឬសំរេចចិត្តយោងទៅលើភាពមាំមួននៃគោសីលធម៍ច្បាប់ដូច្នេះពួកគេនឹងអាចឈានដល់ នូវលទ្ធផលស្រដៀងគ្នា ទទួលយកនូវប្រព័ន្ធច្បាប់ធម្មតាទាំងអស់។ ប្រព័ន្ធនីត្យានុកូលច្បាប់ច្បាប់ធម្មតាគឺមានការប្រើប្រាស់ពាសពេញសកលលោក ជាពិសេសគឺនៅក្នុងប្រទេសអង់គ្លេសដែលជាកន្លែងដើមកំណើតនៅក្នុងពាក់ណ្ដាលអាយុ [៤]ហើយក្នុងប្រទេសជាតិ ឬក៍ភូមិភាគដែលតាមនីត្យានុកូលទទួលមរតករបស់ពួកគេនៅក្នុងប្រទេសអង់គ្លេសដូចជាអាណានិគមនៃចក្រភពអង់គ្លេស រួមបញ្ចូលទាំងសហរដ្ឋអាមេរិច បាបាដូស [៥]ម៉ាលេស៊ី សិង្ហបុរី បង់ក្លាដែស ប៉ាគីសស្ថាន សិរីលង្កា ឥណ្ឌា ហ្គាណា កាមឺរ៉ូន អៀកឡង់ អ៊ីស្រាអែល ញ៉ូវហ្សេឡេន អាហ្រ្វិកខាងត្បូង ស៊ីមបាវ៉េ ហុងកុង ហើយនិង អូស្រ្ដាលី។
ពាក្យដែលមានន័យលាក់កំបាំងទីមួយ
ស័ព្ទឬពាក្យ"ច្បាប់ធម្មតា"មានពាក្យស័ព្ទដែលលាក់កំបាំងបីហើយនិងមានអត្ថន័ជាច្រើននៅក្នុងប្រវត្តិសាស្រ្ដដែលបានសរសេរទុកនិងមានតម្លៃៈ
១.ច្បាប់ធម្មតាគឺដូចជាប្រឆាំងនឹងច្បាប់ឧបញ្ញត្តិហើយនិងនិយតករច្បាប់
ពាក្យដែលមានន័យលាក់កំបាំងទីមួយគឺមានភាពប៉ិនប្រសព្វទៅនឹងអំណាចដែលបានប្រកាស់អោយប្រើជាច្បាប់មួយ។ឧទាហរណ៍ៈតំបន់ច្បាប់ភាគច្រើនគឺនៅក្នុងសាលាក្ដីនៅប្រទេសអង់គ្លេសដែលជាជនជាតិ អាមេរិចកាំងរួមមាន"ច្បាប់ឧបញ្ញត្ដិ"អនុម័តដោយអង្គនីតិបញ្ញត្តិ"ច្បាប់និយតករ"ប្រកាស់អោយប្រើដោយប្រតិបត្ដិដោយការអនុលោមរបស់បណ្ដាញទីភ្នាក់ងារដើម្បីបែងចែកនូវសិទ្ធិអំណាចនៃច្បាប់ដែលបង្កើតឡើងពីអង្គនីតិបញ្ញត្តិ ហើយនិងច្បាប់ធម្មតាឬក៍"ករណីនៃច្បាប់" ឧទាហរណ៍ ការវិនិច្ឆ័យក្នុងរឿងហេតុដោយសភាកាត់ក្ដី(ឬក៍ជាការវិនិច្ឆ័យល្អរបស់តុលាកាជាមួយនិងទីភ្នាក់ងារជាច្រើន)។ [៨][៩]ពាក្យស័ព្ទដែលមានន័យលាក់កំបាំងទីមួយនេះអាចមានភាពឆ្ងាយជាងនែបំលាស់ប្ដូរនៅក្នុងច្បាប់ធម្មតាសាមញ្ញមួយដែលកើតឡើងពីប្រពៃណីនិង​ដំភ្ជាប់នូវសិទ្ធិអំណាចនៃសភាកាត់ក្ដិ ដើម្បីឧ្យអត្ថន័យអោយអ្វីទៅគឺជាច្បាប់ សូម្បីតែការអវត្ដន៍មានដែលនៅក្រោមឧបញ្ញត្ដិ ឧទាហរណ៍ ភាគច្រើនច្បាប់នៃឭឧក្រិដជនហើយនិងច្បាប់នីតិក្រមមុនសតវត្សេទី២០ ហើយសូម្បីមកដល់សព្វថ្ងៃនេះ ភាគច្រើននៃច្បាប់កិច្ចសន្យានិង​ច្បាប់នៃការធ្វើខុស ហើយនិងការវិនិច្ឆ័យនៃសភាកាត់ក្ដីដែលបានបកស្រាយនិងធ្វើការសំរេចក្នុងព្រំដែមច្បាប់និងការវែកញែកនៅក្នុងច្បាប់ដែលប្រកាស់ឲប្រើដោយជនផ្សេង ទៀត។រូបរាងនៃច្បាប់ធម្មតាជួនកាលគេហៅថា"ច្បាប់ធម្មតាដែលមានចន្លោះប្រហោង"ដែលរួមបញ្ចូលទាំងការបកប្រែដែលមានការវិនិច្ឆ័យល្អនៃរដ្ឋធម្មនុញ្ញ នៃឧបញ្ញត្ដិនិងនិយតកម្ម ឧទាហរណ៍ ការអនុវត្តន៍ច្បាប់គឺជាការពត។
២. ប្រព័ន្ធស្របច្បាប់នៃច្បាប់ធម្មតាគឺបានប្រឆាំងនិងប្រព័ន្ធស្របច្បាប់ប្រជាពលរដ្ឋ
ពាក្យដែលមានន័យលាក់កំបាំងទីពីរ"ច្បាប់ធម្មតា" សាលាក្ដីនិងប្រព័ន្ធស្របច្បាប់ពី"ច្បាប់ប្រជាពលរដ្ឋ"ឬក៍"ក្បួនច្បាប់"របស់សាលាក្ដី។[១០]ប្រព័ន្ធនៃច្បាប់ធម្មតាគឺអាចបង្កើតនូវទំងន់ច្បាប់ដល់ការ វិនិច្ឆ័យរបស់សភាកាត់ក្ដី ដែលត្រួតពិនិត្យទៅលើ"ច្បាប់"​ ជាមួយនិងឥទ្ធិពលដូចគ្នានៃច្បាប់ដូចឧបញ្ញត្តិដែលផ្ដល់អោយ ជិតមួយសហស្សវត្ស សភាកាត់ក្ដីនៃច្បាប់ធម្មតាគឺមានអំណាចដើម្បីបង្កើត ដែលជាកន្លែងដែលគ្មាននីតិបញ្ញត្តិឧបញ្ញត្តិ ហើយឧបញ្ញត្ដិមាន័យថាគឺត្រូវបានបកស្រាយពួកវាអោយមានន័យ។ ដោយភាពផ្ទុយគ្នា នៅក្នុងយុត្ថាធិការច្បាប់ពលរដ្ឋ(ច្បាប់ប្រពៃណីដែលសំអាងនៅក្នុង ឬក៍រូមបញ្ចូលគ្នាជាមួយនឹងច្បាប់ធម្មតានៅ អ៊ីរុបភាគច្រើនដែលមិនមែនជាសាសនាអ៊ីស្លាម គឺមិនមែនជាប្រទេស ដែលកាន់ច្បាប់ធម្មតានោះទេ) សភាកាត់ក្ដីដែលខ្វះសិទ្ធិអំណាចហើយអនុវត្ដន៍នូវសិទ្ធិអំណាចនោះជាកន្លែងដែលគ្មានឧបញ្ញត្តិ​ ហើយនិងអ្វីដែលមានការវិនិច្ឆ័យត្យិតត្បៀតគឺវាផ្ដល់នូវការបកស្រាយ ដែលមានទំងន់តិច(អត្ថន័យមួយណាដែលវិនិច្ឆ័យហើយផ្ដល់នូវអោយករណីដែលមានសេរីភាពច្រើនដើម្បីបកស្រាយនូវអត្ថបទឧបញ្ញត្ដិដែលមិនមានភាពទាក់ទងគ្នាហើយដែលអាចព្យាករទុកបានតិច) ហើយអ្នកប្រាជ្ញអក្សរសាស្រ្ដគឺអាចផ្កល់ជូនច្រើនជាង។ឧទាហរណ៍ អក្សរសំងាត់របស់កាក់ណាប៉ូលេអុងដែលបង្ហាញអំពីភាសាបារាំងដែលមកពីការបញ្ចាញសំលេងតាមគោលសីលធម៍នៃច្បាប់។ [១១]ដូចឥទ្ធិពលច្បាប់ដូចជាមេដៃនោះ ប្រព័ន្ធនៃច្បាប់ធម្មតាបានតាមដាននូប្រវត្តិសាស្រ្ដនៅក្នុងប្រទេសអងគ្លេស កំឡុងនៃប្រព័ន្ធច្បាប់ពលរដ្ឋបានតាមនូវប្រវត្ដិសាស្ត្ររបស់ពួកគេនៅច្បាប់របស់ ប្រទេសរ៉ូម៉ង់ហើយនិងភាសាសំងាត់របសកាក់ណាប៉ូលេងអុង។ ភាពផ្ទុយគ្នារវាងច្បាប់ធម្មតាហើយនិងប្រព័ន្ធច្បាប់នៃពលរដ្ឋគឺបានបរិយាយយ៉ាង់ល្អិតល្អន់នៅក្នុង"ភាពខុសគ្នារវាងច្បាប់ធម្មតានិង ប្រព័ន្ធច្បាប់នៃពលរដ្ឋ"ហើយនិង"ភាពផ្លាស់គ្នារបស់ប្រព័ន្ធច្បាប់ធម្មតា" ខាងក្រោម។
៣.ច្បាប់ដែលប្រឆាំងនិងភាពយុត្ដិធម៍
ពាក្យដែលមានន័យអាថកំបាំងទីបីគឺមានភាពខុសប្លែកគ្នា"ច្បាប់ធម្មតា" មកពី"ភាពស្មើគ្នាភាពយុត្ថិធម៍"។[៨][៩]មុនឆ្នាំ ១៨៧៣ ប្រទេសអងគ្លេសមានប្រព័ន្ធសភាកាត់ក្ដីស្របគ្នាពីរគឺ សភាកាត់ក្ដីនៃ "ច្បាប់"ដែលអាចត្រឹមតែអាចផ្ដល់ជូននូវការសងប្រាក់ទៅវិញដែលសំរាប់តែការខូចខាតឬបាត់បង់និងរៀបចំនូវតែច្បាប់តែមួយគត់គឺទ្រព្យផ្ទាល់ខ្លួន ហើយសភាកាត់ក្ដីនៃ"ភាពយុត្តិធម៍"(សភាកាត់ក្ដីរបស់ តុលាកា)ដែលអាចបង្កើតចេញនូវការបង្គាប់បញ្ជាដែលមានភាពធូស្បើយ(នោះគឺជា សភាកាត់ក្ដីដែលធ្វើតាមការបង្គាប់បញ្ជារបស់បក្សមួយដើម្បីធ្វើអ្វីមួយនិងផ្ដល់អ្វីមួយទៅនណារម្នាក់ ឬក៍ឈប់ធ្វើអ្វីមួយ) ហើយរៀបចំនូវទ្រព្យសម្បត្ដិអោយមានការទុកចិត្ត។ការបែងចែកនេះគឺត្រូវបានដុះដាលទៅកាន់រដ្ឋជាច្រើន រួមបញ្ចូល សហរដ្ឋអាមេរិច(មើល"លក្ខ័ណធិកៈ"ខាងក្រោម)។ សំរាប់គោលបំណងភាគច្រើន សាលាក្ដីភាគច្រើន រួមបញ្ចួលទាំងរព័ន្ធសហព័ន្ធនៃសហរដ្ឋអាមេរិចនិងរដ្ឋភាគច្រើនក្នុងសហរដ្ឋអាមេរិច ដែលមានការបញ្ចូលគ្នានៃសភាកាត់ក្ដីពីរ។[១២][១៣] ការបូកបន្ថែមនៃសភាកាត់ក្ដីដែលបូកបញ្ចូលជាមួយគ្នា សភាកាត់ក្ដីភាគច្រើនគឺត្រូវបានអនុញ្ញាតអោយទទួលយកនូវច្បាប់ទាំងពីរហើយនិង យុត្តិធម៍ សូប្បីតែសក្ដានុភាពដែលស្ថិតនៅក្រោមនីតិក្រមច្បាប់។ យ៉ាងណាក៍ដោយ ភាពខុសគ្នារវាង"ច្បាប់"និង"ភាពយុត្ដិធម៍"គឺវាមានសារៈសំខាន់ណាស់នៅបច្ចុប្បន្ននេះនៅពេលដេលករណីនេះជាប់ទាក់ទងនឹងរឿងក្ដីនេះដូចជានៅខាងក្រោមនេះ៖ ការចាត់ជាពួកឬផ្នែក និងការធ្វើអាទិភាពសិទ្ធិនៃទ្រព្យសម្បត្ដិសំរាប់ឧទាហរណ៍ អត្ថបទដួចៗគ្នានៃទ្រព្យសម្បត្ដិជាញឹកញាប់គឺមាន"ចំណងជើងច្បាប់មួយ" ហើយនិង"សមធម៍ច្បាប់មួយ"ហើយក្រុមទាំងពីរ របស់សិទ្ធិនៃភាពជាម្ចាស់ប្រហែលជាត្រូវបានកាន់កាប់ដោយមនុស្សខុសគ្នា។ នៅក្នុងសហរដ្ឋអាមេរិចទោះបីជាសិទ្ធិមាត្រាច្បាប់ទី៧មានភាពរ៉ឹងប៉ឹងដើម្បីធ្វើការវិនិច្ឆ័យអនុវត្តន៍កាត់ទោស(សេចក្ដីសំរេចចិត្តមួយនូវកាតពិតមួយគឺវាមានភាពចាំបាច់ដើម្បីធ្វើការរកដំណោះស្រាយ នៃ"ច្បាប់ធម្មតា"ដើម្បីប្ដឹងតវ៉ា)[១៤]ឬក៍ថាតើបញ្ហានោះនឹងធ្វើការសំរេចចិត្តដោយការវិនិច្ឆ័យ(បញ្ហាអ្វីគឺដោះស្រាយដោយច្បាប់ ហើយនិងបញ្ហាអ្វីទាំងអស់ដែលទាក់ទងទៅនឹងភាពយុត្ដិធម៍។ ស្ដង់ដានៃការរំលឹកឡើងវិញនិងភាពយល់ស្របនៃសេចក្ដីគោរពដែលបានផ្ដល់ដោយរឿងសាលាក្ដីឧទ្ធរណ៍មួយដើម្បីសំរេចចិត្តរបស់សាលាក្ដីថ្នាក់ទាបក្រោមការបង្កាញឡើងវិញ(រឿងហេតុនៃច្បាប់គឺត្រូវបាន រំលឹកឡើងវិញ នោះគឺ"ប្រសិនបើថ្មី"នៃសេចក្ដីគោពដោយសាលាឧទ្ធណ៍ នៅក្នុងរៀងក្ដីភាគច្រើននៃភាពយុត្ដិធម៍គឺត្រូវបានរំលឹកឡើងវីញសំរាប់"ការបោកបញ្ឆោតអោយមានការប្រុងប្រយ័ត្ន"នេះគឺជា សេចក្ដីគោរពមួយដ៍ល្អរបស់តុលាការ)។ នេះជាថ្នាំកែរោគដែលមានប្រសិទ្ធភាពហើយនិង​ជាច្បាប់នៃនីតិក្រមដើម្បីអនុវត្ដន៍ផងដែរ។
៤.តាមប្រវត្តិសាស្រ្ដ
នៅក្នុងការបូកបន្ថែម មានការប្រើប្រាស់ច្រើននៅតាមប្រវត្តិសាស្រ្ដជាច្រើននៃការកំណត់មួយចំនួនដែលផ្គត់ផ្គង់ទៅលើផ្ទៃខាងក្រោយមួយចំនួនដូចន័យរបស់វាផងដែរ។សភាកាត់ក្ដីប្រទេសអង់គ្លេសនៃរឿង ក្ដីធម្មតាដែលជាប់ទាក់ទងជាមួយនឹងរឿងក្ដីឬបណ្ដឹងតវ៉ាដែលនៅក្នុងប្រទេសដែលមានព្រះមហាក្ស្តត្រប៉ុន្ដែគ្មានអំណាច ឧទាហរណ៍នៅចន្លោះមនុស្សសាមញ្ញ។ដោយបូកបញ្ចូលបន្ថែមយ៉ាងហោចណាស់ នៅក្រោយសតវត្សទី១១គឺបានបន្ដទៅដល់ប្រទេសជាច្រើន ដែលមានភាពខុសប្លែកជាច្រើននូវមណ្ឌលតុលាការនៅក្នុងប្រព័ន្ធនៃសភាកាត់ក្ដី ដែលបំរើអោយគោរចដោយការវិនិច្ឆ័យសំរាប់អ្នកដែលអាច ធ្វើដំណើរពីរជនបទទៅកាន់ទីក្រុងដើម្បីចែកចាយនូវភាពយុត្ដិធម៍របស់ព្រះមហាក្សត្រ។ពាក្យថា"ច្បាប់ធម្មតា"គឺត្រូវបានប្រើប្រាស់ដើម្បីពិពណ៍នាច្បាប់ទោះបីនៅក្នុងលក្ខណៈធម្មតាដែលនៅចន្លោះ បរិបទនិងការបញ្ឈប់នៃបរិបទនីមួយៗដែលមានភាពខុសប្លែកគ្នា។ភាគច្រើនជាវិសេសគឺច្បាប់ជាទូទៅគឺត្រូវបានទទួលស្គាល់ ទោះបីជាវាមានទំងន់ច្រើន ដោយហេតុតែនៅតំបន់មួយចំនួនដែលមានភាព បរិសុទ្ធជាទូទៅគឺស្ថិតនៅក្រោមបង្គាប់ច្បាប់ដែលទទួលស្គាល់នៅក្នុងពហុភាពនៃសាលាក្ដី។និយមន័យនេះគឺត្រូវបានហូសសម័យហើយ ភាពទាក់ទងរបស់ពួកគេគឺត្រូវបានមានភាពភ្លើតភ្លើនជាមួយនឹងការ អភិវឌន៍នៃប្រព័ន្ធច្បាប់នៃប្រទេសអង់គ្លេសដែលមានរាប់រយសតវត្សមកហើយ ប៉ុន្ដែពួកគេធ្វើការពន្យល់នូវដើមកំណើតរបស់ពាក្យស័ព្ទនោះ។
មួលដ្ឋាបគ្រឹះនៃគោលសីលធម៍របស់ច្បាប់ធម្មតា
ការវិនិច្ឆ័យច្បាប់ទួទៅ
ច្បាប់ធម្មតាគឺធ្វើចលនាទៅជួបនូវការផ្លាស់ប្ដូរតំរូវការសង្គម ហើយនិងធ្វើអោយរីកចំរើននូវការយល់ដឹង
ច្បាប់ធម្មតាគឺជាមានភាពទន់ល្មមជាងច្បាប់ឧបញ្ញត្តិ។ទីមួយសភាកាត់ក្ដីនៃច្បាបធម្មតាគឺមិនធ្វើការលោតទៅមកឬក៍ប្ដូរទៅមកនូវអ្វីដែល ធ្លាប់កើតមានពីមុនប៉ុន្ដែអាច(នៅពេលដែលវាមានភាពខុសប្លែកគឺជាហេតុផលដ៍ល្អដែលបង្ហាញ)ត្រូវបានបកប្រែរឡើងវិញហើយនិងកែឬ បន្ថែមបន្ថយច្បាប់ ដោយគ្មានការអន្ដរាគម៍ពីនីតិបញ្ញត្តិ ដើម្បីអោយមានការប្រែប្រួលទៅតាមនិន្នាការថ្មីនៅក្នុងនយ្យោបាយច្បាប់ហើយ និងសង្គមនៃទស្សនវិជ្ជា។ទពីរនោះច្បាប់ធម្មតាគឺធ្វើសមយុត្តិទៅតាមសឺរីតាមជំហ៊ានម្ដងបន្ដិចៗការធ្វើការតាមជំហ៊ានម្ដងបន្ដិចៗគឺបង្ហាញ ពីភាពលំអិតផងដែរ។ដូច្នេះគឺឆ្លងកាតទសវត្សន៍ឬក៍ច្បាប់ជាច្រើនដែលអាចផ្លាស់ប្ដូរខ្លឹមសាបានប៉ន្ដែគ្មាភាពមុតស្រួចដោយហេតុនោះការបញ្ចុះ បន្ថយគឺវាបានបង្អាក់នូវការជះឥទ្ធិពលផងដែរ។នៅក្នុងភាពផ្ទុយគ្នារបស់ភាពលំដាប់និយមនៃច្បាប់ធម្មតា
ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ច្បាប់នៃព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ច្បាប់​អាពាហ៍ពិពាហ៍ និង​គ្រួសារ ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ច្បាប់​ហ៊ូក ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ច្បាប់​ភូមិបាល
ទូរស័ព្ទ
thumb|right|222px|Touch Tone® ទូស័ព្ទខ្សែ១ thumb|222px|ទូរស័ព្ទឆ្នាំ ១៨៩៦ ([[ស៊ុយអែត)]] ទូរស័ព្ទ ជាឧបករណ៍ទូរគមនាគមន៍​ដែលត្រូវបានប្រើសំរាប់​បញ្ជូន​និងទទួលសំលេង​នៃការសន្ទនារវាងមនុស្ស២នាក់​រឺច្រើនជាងនោះ។ ទូរស័ព្ទបានក្លាយជា​ឧបករណ៍សាមញ្ញដែល​មនុស្សលើ​ពិភពលោក​មិនអាចខ្វះបាន​នាពេលបច្ចុប្បន្ននេះ។ ទូរស័ព្ទភាគច្រើន​ប្រតិបត្តិការ​ក្នុងរូបភាពជា​ការបញ្ជូនស៊ីញ៉ាល់អគ្គីសនី តាមរយៈបណ្តាញទូរស័ព្ទ។
គោលការណ៍គ្រឹះ
ទូរស័ព្ទ​ធ្វើ​ការ​លើ​ព័ត៌មាន​២​ប្រភេទ​ផ្សេង​គ្នា (ស៊ីញ៉ាល់ និង សំឡេង) នៅ​ពេល​ផ្សេង​គ្នា លើ​ខ្សែ​រមួល​មួយ​គូ ។ ឧបករណ៍​ធ្វើ​ការ​លើ​ស៊ីញ៉ាល់​ចែក​ចេញ​ជា កណ្ដឹង (សម្រាប់​រំឮក​ដល់​អ្នក​ប្រើ​ពេល​មាន​​ការ​ហៅ​ចូល) និង ផ្ទាំង​ប៊ូតុង (សម្រាប់​បញ្ចូល​លេខ​ទូរស័ព្ទ​ពេល​ធ្វើ​ការ​ហៅ​ចេញ) ។ អ្នក​ទទួល​ទូរស័ព្ទ​នៅ​ចុង​ម្ខាង​ទៀត នឹង​លើក​ឧបករណ៍​ទទួល​សំឡេងង ដែល​ដូច​ជា​ការ​បើក​កុងតាក់​​អោយ​ដំនើរ​ការ។ ...(មិន​អាច​រក​ពាក្យ​បក​ប្រែ​ពី​ភាសា​អង់គ្លេស​ត​ទៅ​ទៀត)
ប្រវត្តិទូរស័ព្ទ
នៅតែមិនមានភាពច្បាស់លាស់ថាតើនរណាជាអ្នកបង្កើតទូរស័ព្ទអគ្គីសនីមុនគេនោះ។ ដូចជារបកគំហើញធំៗដូចជា វិទ្យុ ទូរទស្សន៍ អំពូលភ្លើង និង កុំព្យូទ័រ ដែរ។ មានអ្នកប្រាជ្ញជាច្រើនដែលបាន​ផ្តួចផ្ដើមធ្វើការពិសោធន៍អំពីការបញ្ជូនសំលេងតាមខ្សែ ហើយពួកគេបានជួយគ្នាក្នុងការធ្វើអោយគំនិតកាន់តែល្អឡើង។ លោក អង់តូនីញ៉ូ មើស៊ី (Antonio Meucci) លោក ចូហាន ហ្វីលីព រ៉េស ( Johann Philip Reis) លោក អេលីស្សា ហ្គ្រេយ (Elisha Gray) លោក អាឡិចសេនដឺរ ហ្គ្រាហាម បែល (Alexander Graham Bell) លោក ថូម៉ាស់ អេឌីសុន Thomas Edison)​ គឺជាបុគ្គល​ក្នុងចំនោម​អ្នកដែលបានផ្តួចផ្ដើមការបង្កើតទូរស័ព្ទ។
ឧបករណ៍សំរាប់លក់ដំបូង
ទូរស័ព្ទដំបូងមានច្រើនប្រភេទតាមបច្ចេកទេសផ្សេងគ្នា។ ខ្លះប្រើឧបករណ៍បញ្ជូនធ្វើពីសន្ទនីយ៍។ ខ្លះប្រើបន្ទះលោហៈស្ដើងដែលបង្កើតចរន្តអាំងឌ្វីនៅក្នុងរបុំអេឡិចត្រូម៉ាញ៉េទិចដែលរុំជុំវិញ​មេដែក​អចិន្ត្រៃយ៍មួយ។ ហើយខ្លះទៀតប្រើគោលការណ៍ឌីណាមិច​ បន្ទះស្ដើងដែលយោលរបុំខ្សែក្នុងដែនម៉ាញ៉េទិចអចិន្ត្រៃយ៍ ឬច្រាស់មកវិញ។ តែគោលការណ័ដែលគេប្រើ​ច្រើនជាងគេ គឺគោលការណ៍​ឧបករណ័បញ្ជូនធ្វើពីកាបូនរបស់​Edison/Berliner ដែលផ្ដល់នូវសំលេងខ្លាំងជាងគេ។
ទូរស័ព្ទនៅសម័យដំបូងឡើយ ត្រូវការផ្គត់ផ្គល់ថាមពលអគ្គីសនីដោយខ្លួនឯង។ នៅពេលនោះត្រូវការមានអ្នកមកត្រួតពិនិត្យនិងប្តូរថ្មជាទៀងទាត់។ នៅសតវត្សរ៍ទី២០ ថ្មរួមត្រូវបានដាក់អោយប្រើ ដោយក្រុមហ៊ុនផ្តល់សេវាទូរស័ព្ទផ្គត់ផ្គង់ថាមពលអោយ តាមរយៈខ្សែតែមួយជាមួយនឹងខ្សែដែលបញ្ជូនស៊ីញ៉ាល់សំលេង។ នៅចុងសតវត្សរ៍ទី២០ ការបង្កើតទូរស័ព្ទឥតខ្សែ​ធ្វើអោយរស់ឡើងវិញ​នូវការផ្គត់ផ្គង់ថាមពលដោយប្រើថ្ម។
ទូរស័ព្ទនៅសម័យដំបូងដូចទូរសារដែរគឺមានខ្សែ២៖ ១សំរាប់ទទួលនិងបញ្ជូនស៊ីញ៉ាល់សំលេង និង១ទៀតជាខ្សែដី។ ទូរស័ព្ទប្រើគោលការណ៍ឌីណាមិច ដំបូងឡើយមានតែប្រហោង១ ហើយ​អ្នកសន្ទនាឆ្លាស់គ្នាស្តាប់និងនិយាយម្ដងម្នាក់។ ក្រោយមកក៏មានការបង្កើតអោយមានប្រហោង២នៅចុងម្ខាងៗ ដើម្បីងាយស្រួលក្នុងការសន្ទនា តែវាមានតំលៃថ្លៃ។
ដំបូងឡើយ ការប្រើទូរស័ព្ទមិនត្រូវគេយកកំរៃទេ។ ជាធម្មតាទូរស័ព្ទ១គូតែងតែមានភ្ជាប់ស្រាប់ដល់​អ្នកណាដែលបានចុះកុងត្រាប្រើទូរសារ។ ក្រុមហ៊ុននឹងតខ្សែរវាងកន្លែង២អោយ ឧទាហរណ៍ រវាងគេហដ្ឋាននិងកន្លែងធ្វើការ។ បើអ្នកណាចង់និយាយទាក់ទងទៅច្រើនកន្លែង ត្រូវតែតំលើងទូរស័ព្ទច្រើនគូទៅតាមនោះដែរ។
ទីក្រុងកាបូល
ស្តាំ|250px
សណ្ឋាគារនៅក្រុងព្រះសីហនុ
ក្រុងព្រះសីហនុ​ ទីក្រុងព្រះសីហនុ​ គឺជាទីក្រុងមួយដែលស្ថិតនៅភាគខាងលិចនៃប្រទេស ហើយក៏ជាកន្លែងដែលមានឆ្នេរសមុទ្រដ៏ស្រស់ស្អាត ព្រមទាំងមានរោមនីដ្ឋានផ្សេងៗទៀត ​ជាពិសេសនៅតាមបណ្តោយឆ្នេរសមុទ្រមានសណ្ឋាគារនិងបឹងហ្គាឡូជាច្រើនផងដែរ។ ជារៀងរាល់ថ្ងៃ ឈប់ សំរាកតែងមានមនុស្សជាច្រើនទាំងភ្ញៀវជាតិទាំងភ្ញៀវអន្តរជាតិមកដើរលេងកំសាន្តនិងថ្ងៃសំរាកកាយរបស់ពួកគេ។ លើកលែងតែថ្ងៃឈប់សំរាករាល់ចុងសប្តាហ៍ប៉ុណ្នោះគឺមានបន្ទប់មិន គ្រប់គ្រាន់ទេនៅ ក្រុងព្រះសីហនុយើង។  តំលៃជាមធ្យមចំពោះបន្ទប់ ដែល មានកង្ហារគឺមាន តំលៃចាប់ពី 5$-10$ ហើយចំពោះបន្ទប់ដែលមាន មាស៊ីន ត្រជាក់មានតំលៃ ចាប់ពី 10$-25$ ។ ភាគច្រើនមានផ្ទះ សំណាក់ ដែលមាន តំលៃ(2$-8$) ដោយមានការកើនឡើងនៃសមាជិកដែលមកជួលកន្លែងជា ច្រើនដែលមាន តំលៃពី (30$-60$) ចំពោះសណ្ឋាគារដែល មានលំដាប់ខ្ពស់ ដូចជា សណ្ឋាគារ ឆ្នេរ សុខា ជាដើម។ សណ្ឋាគារស្ទើរតែទាំងអស់ត្រូវបានទំនាក់ទំនងគ្នានៅ តំបន់ជាច្រើនដូជា ឆ្នេរអូឈើទាល និងតំបន់ដែលមានអាកាសធាតុនិងទេសភាពស្រស់ស្អាត។ តាមរយៈធ្វើជា តារាងបញ្ជីរដែលមិនទូលំទូលាយ ហើយក៏ដូចជាសញ្ញាមួយ ផ្នែកផងដែរ ដើម្បីជាការសំរុះសំរួលដែលអាចទៅបាន ។
តំបន់ទីក្រុងគឺចំនាយរយៈពេល 5នាទី សំរាប់ម៉ូតូ រឺក៏ 30 នាទីសំរាបការ ដើរមកពីឆ្នេរសមុទ្រ។ គុណប្រយោជន៍សំរាបការស្នាក់ នៅតំបន់ទីក្រុង គឺមានការ ងាយស្រួលសំរាប់ទៅកាន់ ភោជនីដ្ឋាន តៀមស្រា កន្លែងដឹកជញ្ជូននិងផ្សារជាដើម។ សណ្ឋាគារជាច្រើននៅក្នុងក្រុងមានការ ទោរទន់ទៅរកលក្ខណៈឯកសណ្ឋានហើយនិងតំលៃ (8$-15$) សំរាប់បន្ទប់មានគ្រែមួយជាមួយនិង មាស៊ីនត្រជាក់ទូរទស្សន៍និងម៉ាស៊ីន មូជទឹកក្តៅ។ ជាទូទៅនិយាយពីតំលៃ ដែលទាប់បំផុតគឺមានន័យថា មានបន្ទប់ផ្សេងៗច្រើនទៀត។ មានការប្រមូលផ្តុំសណ្ឋាគារ ជាច្រើននៅ កណ្តាលក្រុងតាមបណ្តោយវិថីឯករាជ្យ។
ឆ្នេរសមុទ្រជាមួយសណ្ឋាគារស្ទើរតែទាំងអស់ហើយនិងភាពងាយ ស្រួលសំរាប់ភោជនីអាហារគឺ ឆ្នេរអូឈើទាលហើយនិងឆ្នេរផ្សេងៗទៀត។ កន្លែងដ៏ស្រស់ស្អាតដទៃៗដែលមានសណ្ឋាគារហើយនិងបឹងហ្គាឡូគឺទៅតាម បណ្តោយវិថីអូឈើទាលចំងាយប្រហែលជា50 ម៉ែត ប៉ុណ្នោះដើម្បីទៅកាន់ សមុទ្រ។ តំបន់ដែលជាផ្លូវទៅកាន់ឆ្នេរសមុទ្រដូចជា វិថីTOLA23 ដែលនៅម្តុំ នោះដូចជា សណ្ឋាគារខ្សាច់មាស សណ្ឋាគារហូលីដេ ផ្ទះសំណាក់អឆិឌី ក៏ដូចជាកន្លែងសំរាប់ធ្វើពិធីភ្ជាប់ពាក្យនិង ពិធីផ្សេងៗទៀត។
ឆ្នេរដែលនៅភាគខាងជើងនៃឆ្នេរអូឈើទាលគឺកំពុងផ្តល់នូវ កំណើននៃភ្ញៀវ ថវិការហើយនិង តំបន់ឆ្នេរដែលមានបឹងហ្គាឡូជាច្រើន។
តំបន់ដែលបានរកឃើញនៅផ្នែកដែលនៅតាមបណ្តោយឆ្នេរអូឈើទាល ប្រហែល1,5km ពីទីក្រុង មានតំបន់កូនភ្នំជាច្រើន(a.k.a Victory Hill) ដែលស្ថិតនៅពីខាងលើឆ្នេរជ័យជំនះហើយក៏ជាកន្លែងដែលភ្ញៀវចូលចិត្តទៅកំសាន្តហើយបានផ្តល់ថវិកាដល់ផ្ទះសំណាក់ បឹងហ្គាឡូ ភោជនីដ្ឋាន នានា ហើយនិងបារ ជាច្រើន ជាពិសេសទៅទៀតនោះ គឺតំបន់ឆ្នេរសមុទ្រ តែម្តង។មានសំលេងកង រំពងជាច្រើនសំរាប់រាត្រីស្រមោលសរដែល ចេញពីកំពូលភ្នំ ដែលមានបារ ហើយនិងខ្លឹបជាច្រើនសំរាប់សំរាកកាយ។
ខេត្តនានានៅប្រទេសកម្ពុជា 1.	កំពត 2.	តាកែវ 3.	កំពង់ចាម 4.	សៀមរាប 5.	រតន:គីរី 6.	មណ្ឌលគីរី 7.	កំពង់ស្ពឺ 8.	បាត់ដំបង 9.	បន្ទាយមានជ័យ 10.	កំពង់ធំ 11.	ពោធិសាត់ 12.	កោះកុង 13.	ព្រៃវែង 14.	ព្រះវិហារ 15.	ស្វាយរៀង 16.	កណ្តាល 17.	ស្ទឹងត្រែង 18.	កំពង់ឆ្នាំង 19.	ឧត្តមានជ័យ ក្រុងមានចំនួនបួន 1.	ក្រុងភ្នំពេញ	(ជារាធានីនៃព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា) 2.	ក្រុងព្រះសីហនុ 3.	ក្រុងកែប 4.	ក្រុងប៉ៃលិន ខេត្តក្រុងដែលជាប់និងឆ្នេរសមុទ្រ •	ខេត្តកំពត •	ក្រុងព្រះសីហនុ •	ខេត្តកោះកុង •	ក្រុងកែប --Sok sipich9 ០៨:០១, ៧ ខែកក្កដា ២០០៨ (UTC) ​​​​
ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ក្រុងព្រះសីហនុ
ឃុំជ្រៃ, ព្រៃវែង
រដ្ឋបាល
ឃុំជ្រៃ ជាដែនរដ្ឋបាលចំណុះអោយ ស្រុកកំពង់ត្របែក ខេត្តព្រៃវែង។
រឿងអាកុហកស៊ី
ដំនើររឿង
អាកុហកស៊ីរត់រួចអពីនោះទៅៗជួបនឹងមនុស្សកុហកម្នាក់ ចេះកុហកដូចគ្នាកំពុងតែមុជទឹក អាកុហកស៊ីនោះ ឃើញ អាកុហកស៊ីដើរពីចម្ងាយ ក៏វាធ្វើជាមុជទឹកយូរបន្តិចទើបងើបឡើង ហើយលើកកាសឡើងថា អញមុជទឹក ទៅខាងក្រោមមានគេលេងបៀរ អញលេងឈ្នះបានកាសប្រាក់ច្រើន ប៉ុនែ្តយកមិនរួច បានតែមួយត្រណោតមក។ អាកុហកស៊ីឮដូច្នោះក៏ជឿគិតស្មានថាមែន ហើយក៏ផ្លាស់សំពត់លោតទៅក្នុងទឹក ខំមុជទៅទង្គិចក្បាលនឹងគល់ឈើ បែកឈាម ដឹងខ្លួនថាគេជាមនុស្សកុហក ក៏នឹកក្នុងចិត្តឃើញឧបាយកលកុហកវិញ ហើយងើបឡើងនិយាយទៅ អាដែលបញ្ឆោតនោះថា "អ្នកអើយ! ខ្ញុំមុជទឹកទៅតាមពាក្យអ្នកអម្បាញ់មិញ បានឃើញគេលេងបៀរប៉ាធួកំតាត់ ច្រើនណាស់ ហើយ្តលេងឈ្នះគេបានប្រាក់កាសច្រើន ខ្ញុំទារពីគេៗថាឲ្យយកពីឯង នោះខ្ញុំមិនព្រមខ្ញុំចេះតែទារ គេខឹងនឹងខ្ញុំគេវាយខ្ញុំបែកក្បាល ហើយគេថាឲ្យខ្ញុំមកយកពីអ្នកឯង បើអ្នកឯងមិនជឿមើលក្បាលខ្ញុំដែលបែក នេះចុះ"។ អាកុហកនោះដឹងថា អាកុហកស៊ីមានប្រាជ្ញាចេះកុហកទល់កុហកមិនចាញ់ខ្លួន ក៏ស្រាយកាសចែកគ្នា ពាក់កណ្តាល ហើយសុំគ្នាជាបងប្អូនរកស៊ីកុហកគេតាំងអំពីនោះតទៅ។
សូមមើលផងដែរ
ប្រជុំរឿងព្រេងខ្មែរ
ឯកសារយោង
កាសែតកោះសន្តិភាព
ឃុំកន្សោមអក
ឃុំកន្សោមអកជាឃុំមួយស្ថិតនៅក្នុងស្រុកកំពង់ត្របែក, ខេត្តព្រៃវែង។
ឃុំកន្សោមអក មានភូមិចំនួន 9 គឺ កន្សោមអក ក្រូច ជ្រួល ព្រៃខ្មៅ ព្រៃអណ្ដូង ទ័ពសៀម ត្រពាំងរុន តាទាំង
និង បល្ល័ង្ក ។
តារាងនៃស៊េរីគណិតវិទ្យា
ភាគបែងមានហ្វាក់តូរ្យែល(Factorial denominators)
ស៊េរីជាច្រើនដែលកើតឡើងពីទ្រឹស្តីបទតាយលើ(Taylor's theorem)​មានមេគុណដែលមានហ្វាក់តូរ្យែល ។
ស៊េរីទ្វេធា(Binomial series)
ស៊េរីទ្វេធា (រួមទាំងរឹសការេនៃ ហើយស៊េរីធរណីមាត្រអនន្តចំពោះ \alpha = -1):
រឹសការេ:
ស៊េរីធរណីមាត្រ:
ទំរង់ទូទៅ:
អនុគមន៍ត្រីកោណមាត្រ
ផលបូក នៃ ស៊ីនុស និងកូស៊ីនុស មានក្នុងស៊េរីហ្វូរៀរ(Fourier series)​ ។
មិនមានចំណាត់ថ្នាក់
ចំនាត់ថ្នាក់ក្រុម:គណិតវិទ្យា
សង្គ្រាមគ្រីមៀ
សង្គ្រាមគ្រីមៀ (ជា​ភាសាអង់គ្លេស​៖ Crimean War, ភាសារុស្ស៊ី​៖ Восточная война, Vostochnaya Vojna) (ខែ​មីនា ១៨៥៤ ដល់ ខែ​កុម្ភៈ ១៨៥៦) ជា​សង្គ្រាម​រវាង​ចក្រភពរុស្ស៊ី​ជាមួយនឹង​សំព័ន្ឋមិត្ត ដែល​មាន​បារាំង រាជាណាចក្ររួម រាជាណាចក្រសារឌីនៀ និង​ចក្រភពអូតូម៉ង់​។ ការវាយប្រយុទ្ឋ​ធ្វើឡើង​ជាចំបង​នៅឧបទ្វីបគ្រីមៀ និង​ជាបន្ទាប់បន្សំ​នៅ​តួរគីខាងលិច និង​តំបន់សមុទ្របាល់ទិក​។ សង្គ្រាមគ្រីមៀ​ត្រូវបានគេ​ចាត់ទុកថា​ជា សង្គ្រាម​ទំនើប ដែល​បាន​បណ្ដុះអោយ​មានការផ្លាស់ប្ដូរ​បច្ចេកទេស និង​សព្វាវុធធ្វើសង្គ្រាម​នាពេលអនាគត​។
បុព្វហេតុនៃសង្គ្រាម
ការធ្វើរដ្ឋប្រហារ​ឆ្នាំ​១៨៥១ នៅ​បារាំង​គឺជា​ឫសគល់ដើមដំបូង​គេ ដែលនាំទៅដល់​ការប្រកាសសង្គ្រាម​ទៅលើ​រុស្ស៊ី​ពីសំនាក់​ពួក​បារាំង និង​អង់គ្លេស​​នៅថ្ងៃទី​២៨ មិនា ១៨៥៤​។ ណាប៉ូលេអុងទី៣ បាន​បញ្ជូន​ទូត​ទៅកាន់​ចក្រភពអូតូម៉ង់ ដើម្បី​បង្ខំអោយ​ចក្រភព​នេះ​ទទួលស្គាល់​បារាំង​ថា​ជា​អាជ្ញាធរ​គ្រប់គ្រង​​នៅ​ដែនដីពិសិទ្ឋ​។
រំពេចនោះ រុស្ស៊ី​បាន​ប្រកាស​ប្រឆាំងនឹង​ការផ្លាស់ប្ដូរ​ថ្មីនេះ​អំពី​អាជ្ញាធរ​របស់​ដែនដីពិសិទ្ឋ​នេះ​។ ដោយ​សំអាងលើ​សន្ឋិសញ្ញា​ឆ្នាំ​១៧៥៧ និង១៧៥៩ អុតតូម៉ាន់​បាន​ប្រកាស​លុបចោល​ការសំរេចចិត្ត​មុននេះ ហើយ​ច្រានចោល​សន្ឋិសញ្ញា​ជាមួយ​បារាំង និង​អះអាងថា​រុស្ស៊ី​ជា​អាណាព្យាបាល​គ្រិស្ដបរិស័ទអរតូដុក​​នៅ​ចក្រភពអូតូម៉ង់​។ ណាប៉ូលេអុងទី៣ បាន​ឆ្លើយតប​ភ្លាមៗ​ជាមួយនឹង​ទង្វើ​នេះ ដោយ​បញ្ជូន​កងកំលាំងទ័ព​តាម​នាវា​ស្សាលឡឺម៉ាញ​ទៅកាន់​សមុទ្រខ្មៅ ដែល​នេះ​ជា​ទង្វើរំលោភ​លើ​កត្តិកាសញ្ញាឡុងដ្រ៍​អំពី​ច្រកសមុទ្រ​។ ការបង្ហាញកំលាំង​របស់​បារាំង​រួមមាន​ផងដែរ​នូវ​ការប្រើប្រាស់​ឥទ្ឋិពល​ការទូត និង​ទឹកលុយ​ដើម្បី​ទាក់ទាញ​ព្រះចៅស៊ុលតង់អាប់ឌុលមេស៊ីដទី១ អោយ​យល់ស្រប​ចំពោះ​សន្ឋិសញ្ញា​ថ្មី ដោយ​ប្រកាស​ទទួលស្គាល់​បារាំង និង​វិហាររ៉ូម៉ាំងកាតូលិក​ថា​ជាអជ្ញាធរ​កំពូល​លើ​ដែនដីពិសិទ្ឋ គ្រប់គ្រង​លើ​ទីសក្ការៈ​គ្រិស្ត​សាសនា​ និង​កូនសោរ​ចូលទៅកាន់​វិហារគ្រិស្ត​សាសនា​ដើម ដែល​មុននេះ​ត្រូវបាន​កាន់កាប់​ដោយ​វិហារអរតូដុកក្រិច​។
សេចក្ដីរំលឹកដាស់តឿន
សេចក្ដីរំលឹកដាស់តឿន ជាបទពាក្យ៧ និពន្ធឡើងនៅឆ្នាំ១៩៣១ ដោយកវីក្រមង៉ុយ​ ។
ខ្លឹមសារ
សេចក្ដីរំលឹកដាស់តឿន មានខ្លឹមសារទាំងស្រុង ដូចតទៅ៖
សូមមើលផងដែរ
ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:កំនាព្យខ្មែរ ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:កំនាព្យខ្មែរ ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:អក្សរសាស្ត្រខ្មែរ ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ប្រទេសកម្ពុជា
អង្គប៉ែន
សម្តេចរាជបុត្រី អង្គប៉ែន (Her Royal Highness Samdech Reach Botrei Preah Ang Ben) គឺសម្តេចរាជបុត្រីនៃព្រះបាទព្រះឧទ័យរាជាអង្គចន្ទនិង អ្នកម្នាងទេព ធីតាចៅពញាអភ័យធីបែសបែន។. , ព្រះនាង គឺ បងស្រីរបស់ ក្សត្រីអង្គម៉ីអង្គដួង។. ព្រះនាមរបស់ព្រះនាងនៃភាសាវៀតណាម គឺ ព្រះនាងង៉ុក បៀន (Ngọc Biện:玉卞:เจ้าหญิงหง็อก เบี่ยน)។.ព្រះនាងបុកឈឺចាប់ឃាតកម្មដោយព្រះចៅអធិរាជ មិញ ម៉ាង  នៃសង្គ្រាមសៀម-យួន (១៨៤១-១៨៤៥). ៚
ប្រវត្តិភាសាខ្មែរយើង​និង​ ការប្រើប្រាស់
ភា សាខ្មែរ
ភាសាខ្មែរ ឬ ខ្មែរ គឺជាភាសាមួយនៃជនជាតិខ្មែរ និង ជាភាសាជាផ្លូវការនៃប្រទេសកម្ពុជា ។ ភាសាខ្មែរជាភាសាសំខាន់ទីពីរត្រូវបាននិយាយយ៉ាងទូលំទូលាយ ដែលមានមនុស្សនិយាយភាសាខ្មែររហូតដល់ ១០ លាននាក់ ។  ភាសាខ្មែរទទួលឥទ្ធិពលយ៉ាងខ្លំាងពីភាសាបាលីសស្រ្កឹត និង ភាសាបាលី ជាពិសេសនៅក្នុងវង្សត្រកូលស្តេច និង នៅក្នុងសាសនាហិណ្ឌូ និង ព្រះពុទ្ធសាសនា ។ ភាសាខ្មែរ ត្រូវបាននិយាយឡើង ចងចាំ និង សសេរដោយពួកក្រុមគ្រួសារខ្មែរមន  ។  ដូចជាលទ្ធផលនៃភូមិសាស្ត្រ ជាញ្ញាតិសន្តាន ភាសាខ្មែរ បានមានឥទ្ធិពល ហើយនឹង ផងដែរ បានមានឥទ្ធិពលដោយ ភាសាមួយចំនួនដូចជា ថៃ ឡាវ វៀតណាម និង ចាម ដែលរួមបញ្ជូលទាំងអស់ នៅក្នុងឧបទ្វីប អាស៊ីខាងត្បូងភាគខាងកើត ដែលតាំងពីមានការផ្ទុកនូវគុណភាពខ្ពស់នៃភាសាសំស្រ្កឹត និង Facebook បាលីឲ្យមានអនុភាពឡើង ។
ខ្មែរជាអ្នកនិពន្ធសសេរអក្សរដោយផ្ទាល់ ត្រូវបានស្គាល់ថាខ្មែរ ។ ភាសាខ្មែរខុសប្លែកពីភាសានៅជិតខាង ដូចជា ភាសាថៃ ឡាវ និង ភាសាវៀតណាម  ព្រោះតែ វាមិនមែនជាសំនៀងភាសា ។
គ្រាមភាសាសំខាន់ៗ អញ្ញមញ្ញអាចស្តាប់បាន ងាយយល់ គឺ ៖
បាត់ដំបង៖   និយាយជាភាសាភាគខាងជើងនៃប្រទេស ។ ភ្នំពេញ៖       ជារាជធានីគ្រាមភាសា  និង គឹផងដែរ ត្រូវបាននិយាយនៅជុំវិញខេត្ត  ។
ភាសាភាគខាងជើង ត្រូវបានស្គាល់ថា ជាភាសាខ្មែរសុរិន្ទរ៍ ត្រូវបាននិយាយដោយ ជាតិពន្ធភាសាដើម ខ្មែរទៅភាគខាងជើងទឹកដីថៃ ។ ខ្មែរក្រុម ឬ ខ្មែរភាគខាងត្បូង ត្រូវបាននិយាយដោយ អន្តោគ្រាមខ្មែរ(ក្នុងស្រុក) ប្រជាជន នៃដែនដីសណ្តរទន្លេមេគង្គ ។ ខ្មែរក្រវាញ ជាភាសាដែលគេលែងប្រើ ដោយសារតែមានមនុស្សនិយាយតិចតូចនៅក្នុងភ្នំក្រវាញ នៃភាគលិចនៃប្រទេសកម្ពុជា ។
សិក្សានៃភាសាវិទ្យានៃភាសាខ្មែរ បែងចែកនៅក្នុងប្រវត្តិសាស្ត្រ៤ ។ មុនខ្មែរអង្គរ ភាសា បន្ទាប់ មានការក្លាយពី បុរាណខ្មែរមន រហូតដល់ សតវត្សរ៍ទី ៩ គឺត្រូវបានស្គាល់តែមួយមកពីពាក្យជាច្រើន និង ឃ្លាជាច្រើន នៅក្នុងអក្សរសស្រ្កឹតនៃសករាជ ។  ភាសាខែ្មរពីដើម (ឬ ខ្មែរសម័យអង្គរ) គឺជាភាសាដែលត្រូវបានគេនិយាយនៅក្នុងចក្រភពខ្មែរ ពី សតវត្សរ៍ទី ៩ រហូតដល់ សវត្សរ៍ទី ១៣ដែលជាពេលវេលាមានការអន់ថយនែចក្រភព ។  ភាសាខ្មែរដើម គឺត្រូវបានពិសោធដោយប្រភពដើម និង ត្រូវបានសិក្សាយ៉ាងស៊ីជម្រៅដោយអ្នកប្រាជ្ញមួយចំនួន ។  តាមរយះចុងបញ្ចប់នៃចក្រភពខ្មែរ ភាសាបានបាត់ធ្វើឲ្យមានអនុភាពបមាណីយកម្មនៃការបង្កើត  ជាភាសារដ្ឋ និង ដូច្នោះទទួលក្នុងសម័យផ្លាស់ប្តូរជា រូបសាស្ត្រ សទ្ទវិទ្យា និង សន្ទានុក្រម ។  ភាសានេះ ជាស្ពាននៃសម័យកាល ប្រហែលពីសតវត្សរ៍ទី ១៤ ទៅ សតវត្សរ៍ទី ១៨ ត្រូវបានសំដៅទៅលើ ខ្មែរពាក់កណ្តាល និង តាមការសង្ខេតឃើញដែលមានការខ្ចីមកពីប្រទេសថៃ ឡាវ និង អាណាខេត្តតិច តួច ប្រទេសវៀតណាម ។  ការផ្លាស់ប្តូរអំឡុងពេលសម័យកាលនេះ គឺតាមច្បាប់គម្ពីរ នៃខ្មែរសម័យនេះ មិនអាចកំណត់ថាត្រឹមត្រូវយល់ ខ្មែរបុរាណ ។  ភាសា បានមកពី ការទទួលស្គាល់ដូចខ្មែរសម័យនេះ ត្រូវបាននិយាយពីសតវត្សរ៍ទី ១៩ រហូតមកដល់បច្ចុប្បន្ន ។ ខ្មែរត្រូវបានធ្វើជាវគ្គីករណ៍ ដូចជាសមាជិកនៃសាខាពីទិសខាងកើត នៃក្រុមពួកភាសាខ្មែរមន ពួកគេផ្ទាល់ បានបែងចែកជាផ្នែកតូចៗ នៃក្រុមភាសាធំៗ ដែលមានជាតំណាងជាតែភ្លែតប៉ុណ្ណោះ នៃទឹកដីពី ទិសខាងជើងភាគខាងកើតប្រទេសឥណ្ឌា តាមរយះទិសខាងត្បូងភាគខាងកើត អាស៊ី ទៅ ឧបទ្វីបមាឡេ និង កោះ ។  ដូចជា សាច់ញ្ញាតិជិតៗ គឺភាសាត្រូវបាននិយាយដោយ ពួកកុលសម្ពន្ធ័នៅ តាមតំបន់ភ្នំ ។ភាសាខ្មែរទាំងអស់កម្មវិធីទាំងអស់ភាសាខ្មែរទាំងអស់
សទ្ទវិទ្យាខ្មែរ
ប្រពន្ធ័សទ្ទវិទ្យា បានពិពណ៍នាទាំងនេះគឺ បញ្ជីសារពើភ័ណ្ឌនៃសំឡេង នៃភាសានិយាយ មិនមែនពួកគេ ត្រូវបានសសេរជា ភាសាអក្សរក្រមខ្មែរ ។
សម្លេង និង បន្លឺសទ្ទកម្ម
គ្រាមភាសាប្រជាជនកម្ពុជាគឺមិនជាសំនៀងទេ ។ ទោះបីជាយ៉ាងណាក៏ដោយ ការសន្ទនាគ្នាជាគ្រាម ភាសានៅភ្នំពេញ បានអភិវឍ្ឍន៏ សំនៀងខុសប្លែកពីគ្នា (កម្រិត គឺ សំនៀងក្នុងការនិយាយ) ដើម្បីទូទាត់ សម្រាប់ការកាត់សម្លេងចំពោះពាក្យខ្លះ ។
ពាក្យខ្មែរមួយមាន សទ្ទកម្ម សំគាល់ទៅលើ ជា ស្រះ ដែលត្រូវបានចង្អុលបង្ហាញនៅក្នុងការសសេរ ដោយការជ្រើសរើស រវាង ដាក់អត្ថបទពីរ ដោយយោងទៅលើ ប្រវត្តិសាស្ត្រ ប្រភពនៃ សទ្ទកម្ម ។ ជាយ៉ាងណាក្តី សទ្ទកម្ម បានបាត់បង់ទាំងអស់ប៉ុន្តែ គ្រាមភាសាហួសសម័យនៃ ភាសាខ្មែរ ។  សម្រាប់ជា ឧទាហរណ៍ ខ្មែរបុរាណ មានឈ្មោះបោះសម្លេង ល្បីឈ្មោះ និង មិនល្បីឈ្មោះ ដោយមានពាក្យមួយគូរ គឺ *kaa vs *qaa ។  ស្រះជាច្រើន ដែលបន្ទាប់ពីបញ្ចេញសម្លេងព្យញ្ជនៈ បានក្លាយជា សូរដង្ហើម និង បំបែកជាសំយុត្តស្រះ *kaa, *qea  ។  នៅពេលដែលព្យញ្ជនៈគ្មានសម្លេង សំគាល់ទៅលើសារះសំខាន់ ដោយស្រះ *kaa, *kea និង សទ្ទកម្មត្រូវបានមិនលេចចេញសម្លេងដូចគ្នានោះទេ ដូចជា [ka:], [kiə] ។
ខ្មែរ គឺជារឿយៗរៀបរាប់អំពីបំណងប្រាថ្នា ។ ទោះបីជាយ៉ាងណាក៏ដោយ ប្រហែលជាការធ្វើ វិភាគដូច ព្យញ្ជនៈ “ ភ ធ ឆ ខ “ ធ្វើអន្តរាបទដែលអាចកើតឡើងរវាង ពាក្យបញ្ចប់ និង ខ្យល់ចូល (phem,  p<an>hem) ឬ មិនសំគាល់ទៅលើ សម្លេងឲ្យប្រាកដនៅក្នុងព្យញ្ជនៈ ដទៃទៀត ដូចជា “ ខ “ ជា “ ខ្មែរ “ ។  “ ប “ និង “ ដ “ គឺ សូរសម្លេងនៃ ដូចគ្នា ។
ក្នុងការបូកនូវ ព្យញ្ជនៈ “ /f/, /ʃ/, /z/ និង/ɡ/ អាចជួន កើតឡើងនៅក្នុង ពាក្យកម្ចីថ្មីៗ ក្នុងការ និយាយនៃប្រជាជនកម្ពុជាដែលមានការស្និលស្នាលជាមួយ ភាសាបារំាង និង ភាសាដទៃទៀត ។ សម្លេងមិនពីកំនើតគឺ មិនជាសញ្ញាក្នុងការនិពន្ធខ្មែរ ផងដែលនោះ បន្សំនៃ អក្សរផ្សេងពីនេះមិនអាចអានបាន មិនអាចថាបាន គឺធ្លាប់សំគាល់អក្សរនោះនៅពេលមាន សារះសំខាន់ ។  ក្នុងការនិយាយ គឺមិនទ្វិភាសា សម្លេងទាំងនេះត្រូវបានមានសម្លេងប្រហែលគ្នា ជាមួយនឹងពីកំណើតការកើតឡើងមូលសទ្ទ:
សម្លេងបរទេស	អនុទស្សន៏ខ្មែរ	ពាក្យប្រហែលស្រដៀងខ្មែរ
ស្រះ
មានប្រតិស្រពណ៍តិចតួចដូចជាស្រះខ្មែរ ។ ប្រហែលជាមួយផ្នែកដោយសារមជ្ឈការ នយោបាយដែលមិនបានបំពេញ ពាក្យត្រឹមត្រូវ គឺមិនផ្សព្វផ្សាយពាសពេញប្រទេសកម្ពុជា ទាំងស្រុងនោះទេ ។ ដូចជាអ្នកនិយាយមួយចំនួន ដូចសង្គមអាចមានសូរសទ្ទវិទ្យាខុសៗគ្នាក្នុង បញ្ជីសារពើភ័ណ្ឌ ។
វេយ្យាករណ៍
វេយ្យាករណ៍ខ្មែរ
ជាទូទៅ ភាសាខ្មែរគឺមាន ប្រធានបទ កិរិយាសព្ទ និង កម្មបទ ជាមួយអាយតនិបាត ។ ផងដែល នោះជាដំបូង ជាការបំបែកចេញជាភាសា នៃសទ្ទានុក្រម តទ្ធិតកម្ម(ការបំបែរ ការក្លាយមកពី) មានន័យថា ការដាក់បុព្វបទ(ការបន្ថែមដើម) និង អន្តរាបទ(ការបន្ថែមចុង) គឺជាសាធារណនាម ។ គុណនាម និទស្សសព្ទ និង តូលេខ តាមរយះនាម : ដូចជា
ស្រីស្អាតនោះ “srəj sʔaːt nuh” ( girl pretty that ) មានន័យថា that pretty girl នាមមិនមានភេទត្រឹមត្រូវតាមវេយ្យាករណ៍ ឬ ភាពខុសគ្នា ចំពោះឯកវចនះ និងពហុវចនះ ។  ពហុវចនះអាចត្រូវបានកើតឡើងដោយសារ បរិវារសព្ទ តួលេខ ឬ ដោយគុណនាមទ្វេភាព ដែលអាចប្រើលក្ខណះគុណនាម :
ឧទាហរណ៍:
គ្រាមភាសា
គ្រាមភាសា គឺពេលខ្លះលិចចេញច្បាស់យ៉ាងពេញលេញ ។ គួឲ្យកត់សំគាល់វិបរិណាម(ការ ផ្លាស់ប្តូរ) ត្រូវបានសំអាងទៅលើអ្នកនិយាយមកពី ទីក្រុងភ្នំពេញ(ដែលជាទីក្រុងរាជធានី) ទឹកដីជនបទខេត្តបាត់ដំបង តំបន់ខាងជើងភាគខាងកើតប្រទេសថៃ នៅជិតប្រទេសកម្ពុជា ដូចជាខេត្ត សុរិន្ទរ៍ ភ្នំក្រវាញ និង ភាគខាងត្បូងប្រទេសវៀតណាម ។  គ្រាមភាសាមកពីភាសា មានដំណើរការរដិបរដុបដែលមិនអាចវែកញែកឲ្យដាច់ចេញពីគ្នាបានពីខាងជើងទៅ ខាង ត្បូង ។  ការនិយាយនៃ ប្រជាជននៅ ទីក្រុងភ្នំពេញ ជឿទុកចិត្តត្រឹមត្រូវ គឺជាអាចស្តាប់បាន អាចងាយបានទៅវិញទៅមក(អញ្ញមញ្ញ) ជាមួយភាសាដទៃ ប៉ុន្តែអ្នកនិយាយខ្មែរក្រុម មកពី វៀតណាម ឧបមាដូចជា អាចមានការពិបាកការទំនាក់ទំនងជាមួយខ្មែរដើម ទៅខេត្ត ស៊ីសាកេត នៅក្នុងប្រទេសថៃ ។
ខ្មែរភាគខាងជើង គ្រាមភាសាត្រូវបាននិយាយនៅក្នុងប្រទេសថៃ ត្រូវបានសំដៅទៅលើ ខ្មែរ ដូច ខ្មែរសុរិន្ទរ៍ និង ផងដែលនោះ ខ្មែរ ចាប់ផ្តើមឃ្លាតចេញពីគ្នាពី ពាក្យខ្មែរត្រឹមត្រូវនៅក្នុង ២០០ឆ្នាំមុន ត្រូវបានជឿជាក់ថាដោយអ្នកប្រាជ្ញខាងភាសា ដែលអាចជាភាសាផ្សេងៗ ។ នេះដោយហេតុតែមានការសង្កត់សម្លេងផ្សេងៗគ្នាត្រូវបានមានអនុភាពដោយជុំវិញសំនៀង ភាសា ថៃ នៃសទ្ទានុក្រម មានលក្ខណះខុសគ្នា និង សូរសព្ទ ខុសគ្នានៅក្នុងស្រះទាំងពីរ និង ការចែកព្យញ្ជនៈ ។ ពាក្យបញ្ចប់ដោយអក្សរ “ រ” ដែលក្លាយមកជាពាក្យគ្មានសម្លេង នៅក្នុងគ្រាមភាសាដទៃនៃភាសាខ្មែរ ត្រូវបានអាននៅខ្មែររស់នៅតំបន់ភាគខាងជើង ។
ខ្មែររស់នៅភាគខាងលិច យើងអាចហៅបានថា ខ្មែររស់នៅលើភ្នំក្រវាញ ត្រូវបាននិយាយ ដោយតិចតួចណាស់ ការបែងចែញប្រជាជននៅជួរភ្នំក្រវាញ ដោយពង្រីកពីប្រទេសកម្ពុជាទៅ ប្រទេសថៃ កម្រិតការអប់រំតិចតួច គឺមានតែមួយ ដែលត្រូវតែរក្សាទូក ត្រូវការពារប្រពន្ធ័ឲ្យ បានច្បាស់លាស់នៃ ការបញ្ចេញសម្លេងដែលមានទាំងអស់ ប៉ុន្តែមិនអាចកើតមានឡើង នៅក្នុងគ្រាមភាសាផ្សេងទៀត នៃអ្នកប្រាជ្ញខ្មែរ ។
ការកំណត់សំគាល់ទៅលើចរិកលក្ខណះនៃជាធម្មតានិយាយគឺ លាយឡំ រួបបញ្ចូលគ្នា ឬ កាត់ សម្លេងចេញពាក្យខ្លះត្រូវបំពេញ នៃព្យាង្គ ដែលត្រូវបានត្រួតពិនិត្យដោយអ្នកនិយាយមកពី តំបន់ផ្សេងៗគ្នា ដូចការអានធូរ ឬ ស្រាក ។ ឧបមាដូចជា ទីក្រុងភ្នំពេញ ពេលខ្លះនិងអាច និយាយបានខ្លីទៅជា “ អ៊ំពេញ “  ។  ចរិកលក្ខណះផ្សេងទៀតនៃទីក្រុងភ្នំពេញនិយាយគឺ ត្រូវ បានប្រតិបត្តិតាមពាក្យជាច្រើនជាមួយ អក្សរ “ រ “ ថែមទាំងព្យញ្ជនៈខាងដើម ដូចអង្គទីពីរនៃ ក្រុមព្យញ្ជនៈ ។  ព្យញ្ជនៈ “ រ “ មានសូររលាក់ ឬ សូរទទះក្នុងគ្រាមភាសាដទៃ គឺថែមទាំងការ បញេ្ចញសម្លេង ដូចសូររលាក់ដោយសូរបន្លឺឡើងដោយយកអណ្តាតទល់កន្លើត ឬ មិនបញេ្ចញសម្លេងទាំងអស់ទេ ។  នេះជាការផ្លាស់ប្តូរគុណសម្បត្តិនៃព្យញ្ជនៈនៅខាងដើម  សង្កត់ពាក្យអាន ។  លទ្ធផលមួយផេ្សងទៀតគឺ ព្យាង្គត្រូវបាននិយាយជាមួយ សម្លេងឡើង ចុះ ដូច សម្លេងជនជាតិវៀតណាម ។  ជាឧទាហរណ៍ មនុស្សខ្លះនិយាយថា “ ថ្រី “ មានន័យថា “ត្រី” គឺដូច “ថី” ព្យញ្ជនៈ “រ” មិនមានសម្លេង គឺត្រូវបានទម្លាក់សម្លេងនិងស្រះ មានសម្លេងតិចជាង នៅក្នុងសម្លេងនិយាយត្រឹមត្រូវ និង ខាំ្លងជាង  ។  មួយផ្សេងទៀត គឺពាក្យ “ រៀន “ (សិក្សា និង រៀន) ។  វាគឺមានសម្លេង “រៀន” បញ្ចេញសម្លេងឲ្យធំដោយយកអណ្តាតទល់កន្លើត “រ” និង សម្លេងនិយាយខាងលើ ។កម្មវិធីទាំងអស់ត្រូវមាន ភាសាខ្មែរទាំងអស់ភាសាខ្មែរ
កំពស់នៃសូរសម្លេង
ខ្មែរប្រើប្រពន្ធ័លើកដាក់សម្លេង ដែលអ្នកនិយាយត្រូវតែមានមនសិការ មានស្មារតីនៅក្នុង សង្គមនៃសង្គមមនុស្សត្រូវនិយាយ ។ ការលើកដាក់សម្លេងខុសៗគ្នា ដែលរួមមានការប្រើ ប្រាស់សម្រាប់ការនិយាយជាធម្មតា ការនិយាយឲ្យមានគួរសម មានសុជីវធម៌ ការនិយាយ រៀបចំពាក្យពេចន៍ ឬ ការនិយាយជាមួយស្តេច ឬ ភិក្ខុ ប្រើប្រាស់កិរិយាសព្ទខុសគ្នា ឈ្មោះ នៃជាផ្នែកមួយនៃខ្លួនមនុស្ស និង សព្វនាម ។  លទ្ធផលដែលមានឡើង ជនបរទេសអាចបំបែក ភាសា និង ព្រឹត្តន័យ អ្នកភូមិដែលរស់នៅឆ្ងាយៗ ជារឿយៗគឺមិនទុកចិត្តរបៀបការនិយាយជា មួយស្តេច និង មិនហ៊ាននិយាយជាមួយតែម្តងដោយខ្លាច និង មិនមានអារម្មណ៍ល្អនិយាយ ក្នុងការលើកដាក់សម្លេងជាធម្មតា ។  លទ្ធផលផ្សេងទៀត គឺសព្វនាមគឺស្មុគស្មាញ និង ការផ្លាស់ប្តូរគោត្តនាមទាំងស្រុង ។ ជាឧទាហរណ៍ សម្រាប់ពាក្យ “ ពិសា “ត្រូវបានប្រើរវាងភាពស្និតស្នាល ឬ ចំពោះសត្វសំអាង ទៅលើ គឺ ស៊ី ។ ត្រូវបានប្រើជាលក្ខណះគួរសមបំផុត ទៅមនុស្សសាមញ្ញ  ជានាម ។  នៅពេល ដែលប្រើប្រាស់ជាមួយមនុស្សខ្ពង់ខ្ពស់ យើងប្រើពាក្យ ពិសា ឬ ទទួលទាន  ។ សម្រាប់ភិក្ខុ គួរប្រើពាក្យ ឆាន់ និង សម្រាប់ស្តេច គួរប្រើពាក្យ សោយ ។
ប្រពន្ធ័ការសសេរ
ខ្មែរត្រូវបានសសេរជាមួយអ្នកនិពន្ធខ្មែរ ។ អ្នកនិពន្ធខ្មែរមានលក្ខណះស្រដៀងដែលធ្លាបបាន ប្រើទាំងពីរ គឺថៃ និង ឡាវ ដែលជាមួលដ្ឋាននៃប្រពន្ធ័ខ្មែរ និង មានទំនាក់ទំនងជាមួយអ្នក និពន្ធភូមា ។ តួលេខខ្មែរ ។ អ្នកនិពន្ធខ្មែរគឺ បានប្រើនៅក្នុងប្រទេសកម្ពុជាដើម្បីចម្លង ប្រែភាសា ពួកកុលសម្ពន្ធ័ដែលមិនមានប្រព័ន្ធការសសេរត្រឹមត្រូវ ។
រៀនអានលេខ
0	០	សូន្យ 1	១	មួយ 2	២	ពីរ 3	៣	បី 4	៤	បួន 5	៥	ប្រាំ 6	៦	ប្រាំមូយ 7	៧	ប្រាំពីរ 8	៨	ប្រាំបី 9	៩	ប្រាំបួន 10	១០	ដប់ 100	១០០	មួយរយ 1,000	១០០០	មួយពាន់ 10,000	១០០០០	មួយម៉ឺន 100,000	១០០០០០	មួយសែន 1,000,000	១០០០០០០	មួយលាន
ឃុំជ្រៃស្រុក
ឃំុជ្រៃ ស្ថិត នាស្រុកថ្មគេាល សព្វថ្ងៃ ។ គឹមហីុង
រឿងសត្វចាបសម្លាប់ដំរីស្ដរ
ដំនើររឿង
មាន​ដំរី​ស្ដរ ១ ដើរ​រក​ស៊ី​ក្នុង​ព្រៃ​ដាច់​ចេញ​ពី​ហ្វូង​តែ​ម្នាក់​ឯង ថ្ងៃ ១ បាន​ដើរ​ទៅ​ជួប​ប្រទះ​នឹង​មេ​ចាប កំពុង​តែ​ក្រាប​ក្រុង​កូន​នៅ​កណ្ដាល​ផ្លូវ​ដែល​ខ្លួន​ដើរ មេ​ចាប​និយាយ​អង្វរ​ដំរី​ថា « សូម​លោក​អាណិត​មេត្តា​កុំ​ដើរ​ជាន់​កូន​ខ្ញុំ » ដំរី​មិន​ព្រម​ទទួល​យក​ពាក្យ​អង្វរ​ក៏​ឆ្លើយ​ត​ទៅ​វិញ​ថា អញ​មិន​ដឹង​មិន​ស្គាល់​អាណា​ទេ​អញ​ចេះ​តែ​ដើរ​ជាន់ ស្លាប់​អាណា​ក៏​ដោយ ចាប​ឯង​ខ្លួន​តូច​ប៉ុណ្ណេះ​នឹង​ធ្វើ​អ្វី​អញ​បាន បើ​ទុក​ជា​ចាប​ឯង​មាន​ចំនួន​ច្រើន​ដល់​ទៅ ១ ម៉ឺន ក៏​អញ​ជាន់​ឈ្លី​នឹង​ជើង​ឆ្វេង​អញ​តែ​ម្ខាង​ឲ្យ​ស្លាប់​ល្អិត​ល្អោច​អស់​ឥត​សល់​មួយ​ដែរ ដំរី​ថា​តែ​ប៉ុណ្ណេះ​ហើយ​ក៏​ដើរ​ជាន់​កូន​ចាប​ខ្ទេច​ខ្ទី​ស្លាប់​អស់​ទៅ មេ​ចាប​ឃើញ​កូន​ស្លាប់​ដូច្នោះ​ហើយ ក៏​កើត​ទុក្ខ​ក្ដៅ​ក្រហាយ​សោក​ស្ដាយ​កូន​ណាស់ ទើប​ហើរ​ទៅ​ទំ​លើ​មែក​ឈើ​ហើយ​និយាយ​ប្រាប់​ដំរី​ថា « ដំរី​ឯង​ហ៊ាន​មើល​ងាយ​អញ ដ្បិត​តែ​ឃើញ​អញ​ខ្លួន​តូច កំឡាំង​តិច ប៉ុន្តែ​ឯង​មិន​ទាន់​ដឹង​កំឡាំង​បញ្ញា​អញ​ទេ ចាំ​មើល​អញ​នឹង​ធ្វើ​សង​សឹក​ដល់​ឯង​វិញ » មេ​ចាប​និយាយ​រួច​ហើយ​ក៏​ហើរ​ទៅ​រក​ពឹង​សត្វ​ក្អែក​ឲ្យ​ទៅ​ចឹក​ចោះ​ភ្នែក​ដំរី​ឲ្យ​បែក​ជា​ដំបៅ​ទាំង​សង​ខាង ក្អែក​ក៏​ទទួល​យក​អាសាទើប​មេ​ចាប​ទៅ​ពឹង​សត្វ​រុយ​ទៀត ឲ្យ​រុយ​ពង​ដាក់​ភ្នែក​ដំរី ឲ្យ​កើត​ជា​ដង្កូវ​ចុះ​ក្នុង​ភ្នែក​ទាល់​តែ​ខ្វាក់​ទាំង​ពីរ កាល​ដំរី​នោះ​ឈឺ​ភ្នែក​បែក​ខ្វាក់​ទាំង​ពីរ​ងងឹត​មើល​ផ្លូវ​មិន​ឃើញ​ហើយ ក៏​កើត​ទុក្ខ​វេទនា លំបាក​នឹង​រក​ស្មៅ​ស៊ី នឹង​រក​ផឹក​ទឹក​ក៏​ពុំ​បាន មេ​ចាប​ឃើញ​ដំរី​ខ្វាក់​ភ្នែក​ដូច្នោះ​ហើយ​ក៏​ទៅ​ពឹង​សត្វ​កង្កែប ឲ្យ​ឡើង​ទៅ​យំ​លើ​កំពូល​ភ្នំ ដំរី​ឮ​កង្កែប​យំ មាន​ចិត្ត​ត្រេកអរ​ដោយ​សំគាល់​ថា​មាន​ត្រពាំង​ទឹក ទើប​ដើរ​ឡើង​ទៅ​លើ​កំពូល​ភ្នំ កាល​ដំរី​ទៅ​ដល់​កំពូល​ភ្នំ​ហើយ កង្កែប​លោត​ចុះ​ទៅ​យំ​ក្នុង​ជ្រោះ​វិញ ដំរី​ដើរ​តាម​សំឡេង​កង្កែប​ទៅ​ទៀត លុះ​ដល់​មាត់​ជ្រោះ​ក៏​រអិល​ជើង​រមៀល​ធ្លាក់​ទៅ​ក្នុង​ជ្រោះ​ស្លាប់​ទៅ ឯ​មេ​ចាប​បាន​ដឹង​ថា​ដំរី​ស្លាប់​ហើយ ក៏​មាន​ចិត្ត​ត្រេក​អរ​ណាស់ ។
ឯកសារយោង
ប្រជុំរឿងព្រេងខ្មែរភាគទី២
តំនភ្ជាប់ក្រៅ
វិទ្យាស្ថានពុទ្ធសាសនបណ្ឌិត
សូមមើលផងដែរ
ប្រជុំរឿងព្រេងខ្មែរ
ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ប្រជុំរឿងព្រេងខ្មែរ
ថាច់ ងោស
ព្រះតេជព្រះគុណ ថាច់ ងោស ហៅ កែវ ស្មែរសង្ឃាធិបតីពុទ្ធសាសនាគណៈខេមរនិកាយ ប្រសូតិ ឆ្នាំ ថោះ គ.ស.១៩០៦ សុគត គ.ស.១៩៧៩ ត្រូវ សង្ឃាភិបាលតំណាងយួនយៀកកុងចាប់ផ្សឹកកាលពីថ្ងៃទី ១៣ ខែឧសភា ឆ្នាំ ១៩៧៥ រួចដាក់គុករហូត ដល់អាពាធធ្ងន់ ហើយអាណានិគមយួនដោះលែងឲ្យមានសេរីបានមួយសប្តាហ៍ក៏បានសុគតទៅ ។
ប្រវត្តិ
ព្រះតេជព្រះគុណ ថាច់ ងោស (ភាសាឡា តាំងៈThach Ngos)ប្រសូតិ គ.ស.១៩០៦ នៅភូមិ ព្រែកអម្ពូ (Prek Ampu) ឃុំក្នុងស្រុក ( Ấp Qui Nông) ស្រុក កំពង់ធំ (huyện Châu Thành) ខេត្តព្រះត្រពាំងកម្ពុជាក្រោម (កូសាំងស៊ីន) ។
ការសាងផ្នួស
គ.ស.១៩២៤ ព្រះអង្គបានបួសជាសាមណេរនៅវត្តបិតកកត្យារាមហៅ វត្តក្នុង ស្រុក (ភាសាបាលីៈVatta Pittakakyãrãma) ។គ.ស.១៩២៧បានបំពេញឧបសម្បទាជាភិក្ខុ​នៅក្នុងវត្តខាងលើដដែល ។
ការសិក្សា
ក្រោយពីបានបំពេញឧបសម្បាទាជាភិក្ខុ ព្រះអង្គបាននិមន្តទៅសិក្សា គម្ពីរព្រះ ពុទ្ធសាសនានៅសាលាធម្មវិន័យ ក្នុងខេត្តកំពង់ចាមប្រទេសកម្ពុជា ។
ការទទួលឋានៈជាព្រះចៅអធិការវត្ត
គ.ស.១៩៣៩ព្រះអង្គត្រូវបានពលរដ្ឋខ្មែរក្រោមចំណុះវត្តសិលាជលធី (Vatta Silãjaladhĩ) ហៅវត្តគគីរឋិតក្នុងភូមិគគីរ(Kỳ La) ឃុំគគីរ (Hòa Thuận) ស្រុកកំពង់ធំ (Châu Thành)ខេត្តព្រះត្រពាំង ។
ការទទួលឋានៈជាអនុគណ (Anugana) ស្រុក កំពង់ធំ
គ.ស.១៩៤៧ ព្រះអង្គត្រូវបានប្រជាពលរដ្ឋ ខ្មែរក្រោមនៅស្រុកកំពង់ធំតែងតាំង ឲ្យធ្វើជាអនុគណស្រុកកំពង់ធំ ។