cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
គម្ពីរវិមុត្តិមគ្គ
វិធី៤យ៉ាងក្នុងការកំណត់តេជោធាតុ(ធាតុភ្លើង)
ជាដំបូង វគ្គដែលឤងដល់វិធី “ដោយអត្ថន័យរបស់ពាក្យ(វចនត្ថ:)” មានដូចតទៅ៖
បុ        តើយោគីកំណត់ធាតុ “ដោយអត្ថន័យរបស់ពាក្យ” ដូចម្តេច?
ឤលោកសិណ
ចប់ ឤលោកកសិណ
បកិណ្ណកកថា
បុ            អ្នកណាដែលបានឈ្មោះថា ជាអ្នកសមាទានធុតង្គទាំងឡាយ? តើពាក្យប្រៀនប្រដៅអំពីធុតង្គមានប៉ុន្មាន បែប? ក្នុងបុគ្គល៣ប្រភេទ បុគ្គលណាដែលបដិបត្តិធុតង្គ? តើមានរដូវប៉ុន្មានសំរាប់ការបដិបត្តិធុតង្គ? តើ អ្នកណាជាអ្នកបដិបត្តិធុតង្គ ហើយតើនរណាជាអ្នកបង្រៀន?
៩-កាយគតាសតិ
ដង្កូវដែលនៅលើសក់ហៅថា“ចៃ”។ ដង្កូវដែលឤស្រ័យនៅលើលលាដ៏ក្បាលហៅថា“អង្គែ”។ ដង្កូវ ដែល ឤស្រ័យនៅក្នុងខួរក្បាលហៅថា“ពួកធ្វើឲ្យឆ្កួត”។ ដង្កូវនៅក្នុងក្រុមនេះមាន៤ជំពូកគឺ ទី១ហៅថា“ឧកុរិម្ព:” ទី២ហៅ ថា“សិពរ:” ទី៣ហៅថា“ទរក:” និងទី៤ហៅថា“ទកសិរ:”។ ដង្កូវដែលឤស្រ័យនៅក្នុងភ្នែកហៅថា“ដង្កូវ រុកភ្នែក”។ ដង្កូវដែលឤស្រ័យនៅក្នុងត្រចៀកហៅថា“ដង្កូវរុកត្រចៀក”។ ដង្កូវដែលឤស្រ័យនៅឯច្រមុះហៅថា “ដង្កូវរុក ច្រមុះ”។ ដង្កូវក្នុងក្រុមនេះមាន៣ជំពូកគឺ ទី១ហៅថា“រុក:មុក:” ទី២ហៅថា“អ:រុក:”[50]  និងទី៣ហៅថា “ម:ន:មុរុក:”។ ដង្កូវដែលឤស្រ័យនៅក្នុងអណ្ដាតហៅថា“មុក:”។ ដង្កូវដែលឤស្រ័យនឹងគល់អណ្ដាតហៅថា “មោតន្ដ:”។ ដង្កូវ ដែលឤស្រ័យនឹងធ្មេញហៅថា“កុព:”។ ដង្កូវដែលឤស្រ័យនៅនឹងជើងធ្មេញហៅថា“ឧព:កុព:” ដង្កូវដែលឤស្រ័យ នៅបំពង់កហៅថា“អ:ព:ស:ក:”។ ដង្កូវដែលឤស្រ័យនៅឯដងកមាន២ជំពូកគឺ ទី១ហៅថា “រោក:រ:” និងទី២ ហៅថា“វិរោក:រ:”។ ដង្កូវដែលឤស្រ័យនៅតាមសរសៃរោមតាមខ្លួនហៅថា“ដង្កូវរុករោម”។ ដង្កូវដែលឤស្រ័យ នឹងក្រចកហៅថា“ដង្កូវរុកក្រចក”។ ដង្កូវដែលឤស្រ័យនៅតាមស្បែកមាន២ជំពូកគឺ ទី១ហៅថា “តុន:” និងទី២ ហៅថា“តុនន្ទ:”។ ដង្កូវដែលឤស្រ័យនឹងឧរុប្រាចីមាន២ជំពូកគឺ ទី១ហៅថា“វិរម្ព:” និងទី២ហៅថា “ម:វិរម្ព:”។ ដង្កូវ ដែលឤស្រ័យនៅតាមសាច់មាន២ជំពូកគឺ ទី១ហៅថា“អ:រ:ព:” និងទី២ហៅថា“រ:ព:”។ ដង្កូវ ដែលឤស្រ័យ នៅតាមឈាមមាន២ជំពូកគឺ ទី១ហៅថា“ព:រ:” និងទី២ហៅថា“ព:ទ:រ:”។ ដង្កូវដែលឤស្រ័យនៅ តាមសរសៃ ក្នុងរាងកាយមាន៤ជំពូកគឺ ទី១ហៅថា“រោត:រ:” ទី២ហៅថា“កិត:ព:” ទី៣ហៅថា“ព:រ:វ:ត:រ:” និងទី ៤ហៅថា “រ:ន:វ:រ:ន:”។ ដង្កូវដែលឤស្រ័យនៅក្នុងសរសៃឈាមហៅថា“ក:រិកុន:”។ ក្រុមដង្កូវដែលឤស្រ័យ នឹងគល់ សរសៃឈាមមាន២ជំពូកគឺ ទី១ហៅថា“សិវ:រ:” និងទី២ហៅថា“ឧព:សិសិរ:”។ ក្រុមដង្កូវដែលឤស្រ័យ តាមឆ្អឹង មាន៤ជំពូកគឺ ទី១ហៅថា“ក:ឆិពិទ:” ទី២ហៅថា“អ:ន:ពិទ:” ទី៣ហៅថា“ឆិរិទ:ពិទ:” និងទី៤ហៅថា “ក:ឆិគោករ:”។ ក្រុមដង្កូវដែលឤស្រ័យនៅតាមខួរឆ្អឹងមាន២ជំពូកគឺ ទី១ហៅថា“ពិស:” និងទី២ហៅថា“ពិស: សិរ:”។ ក្រុមដង្កូវ ដែលឤស្រ័យនៅតាមលំពែងមាន២ជំពូកគឺ ទី១ហៅថា“និរ:” និងទី២ហៅថា“ពិត:”។ ក្រុមដង្កូវ ដែលឤស្រ័យ នៅឯបេះដូងមាន២ជំពូកគឺ ទី១ហៅថា“សិពិត:” និងទី២ហៅថា“ឧព:ទ:ពិត:”។ ក្រុមដង្កូវដែល  ឤស្រ័យនៅ គល់បេះដូង មាន២ជំពូកគឺ ទី១ហៅថា“មន្ក:” និងទី២ហៅថា“សិរ:”។ ក្រុមដង្កូវដែលឤស្រ័យនៅ ក្នុងខ្លាញ់ មាន២ជំពូកគឺ  ទី១ហៅថា“ក:រ:” និងទី២ហៅថា“ក:រ:សិរ:”។ ក្រុមដង្កូវដែលនៅក្នុងក្រពះនោមមាន២ ជំពូកគឺ ទី១ហៅថា“ពិក:រ:” និងទី២ហៅថា“ម:ហ:ករ:”។ ក្រុមដង្កូវដែលឤស្រ័យនៅគល់ក្រពះនោមមាន២ ជំពូកគឺ ទី១ហៅថា“ក:រ:” និងទី២ហៅថា “ក:រ:សិរ:”។ ក្រុមដង្កូវដែលឤស្រ័យនៅពោះមាន២ជំពូកគឺ ទី១ហៅ ថា“រ:ត:” និងទី២ហៅថា“ម:ហ:រ:ត:”។ ក្រុមដង្កូវដែលឤស្រ័យនៅក្នុងពោះវៀនតូចមាន២ជំពូកគឺ ទី១ហៅថា “សោរ:ត:” និងទី២ហៅថា“ម:ហ:រ:ត:”។ ក្រុមដង្កូវដែលឤស្រ័យនៅឯគល់ពោះវៀនតូចមាន២ជំពូកគឺ ទី១ហៅ ថា“សិព:” និងទី២ហៅថា“ម:ហ:សិព:”។ ក្រុមដង្កូវដែលឤស្រ័យនៅក្នុងពោះវៀនធំមាន២ជំពូកគឺ ទី១ហៅថា “អ:ន:ពក:” និងទី២ហៅថា“ក:ព:ព:ក:”។ ក្រុមដង្កូវដែលឤស្រ័យនៅក្នុងក្រពះមាន៤ជំពូកគឺ ទី១ហៅថា “ឧជុក:” ទី២ហៅ ថា“ឧស:ព:” ទី៣ហៅថា“ឆិស:ព:” និងទី៤ហៅថា“សេន:សិព:”។ ក្រុមដង្កូវដែលឤស្រ័យនៅ ក្នុងគភ៌ដែលចាស់ មាន៤ជំពូកគឺ ទី១ហៅថា“វ:ក:ន:” ទី២ហៅ ថា“ម:ហ:វ:ក:ន:” ទី៣ហៅថា“ឧន:ព:ន:” និង ទី៤ហៅថា“បុន:ម:ក:”។ ដង្កូវដែលឤស្រ័យនៅនឹងទឹកប្រម៉ាត់ហៅថា “ហិត:សោក:”។ ដង្កូវដែលឤស្រ័យនៅ នឹងទឹកមាត់ហៅថា “សេន:ក:”។  ដង្កូវដែលឤស្រ័យនៅក្នុងញើសហៅថា“សុទ:ស:ក:”។ ដង្កូវដែលឤស្រ័យ នឹងខ្លាញ់រាវហៅថា “ជិទ:ស:ក:”។ ដង្កូវដែលឤស្រ័យនៅនឹងថាមពល[51] មាន២ជំពូកគឺ ទី១ហៅថា“សុព:ក:ម:” និងទី២ហៅថា “ស:ម:កិត:”។ ក្រុមដង្កូវដែលឤស្រ័យនៅតាមគល់ថាមពលមាន៣ជំពូកគឺ ទី១ហៅថា“សុក:មុក:”  ទី២ ហៅថា “ទ:រុក:មុក:” និងទី៣ហៅថា“ស:ន:មុក:”។
បកិណ្ណកកថា
[xx] Pts. II, 210-11: កតមា មនោមយា ឥទ្ធិ? ឥធ ភិក្ខុ ឥមម្ហា កាយា អញ្ញំ កាយំ អភិនិម្មិនាតិ រូបឹ មនោមយំ សព្វង្គបច្ចង្គំ អហីនិន្ទ្រិយំ។ សេយ្យថាបិ បុរិសោ មុញ្ផម្ហា ឥសិកំ បវាហេយ្យ តស្ស ឯហំ អស្ស …… បេ……  អយំ អសិ អយំ ករណ្ឌោ អញ្ញោ អសិ អញ្ញោ ករណ្ឌោ ករណ្ឌា ត្វេវ អហិ ឧព្ភតោ តិ។ ឯវម្មេវំ ភិក្ខុ ឥមម្ហា កាយា អញ្ញំ កាយំ អភិនិម្មិនាតិ រូបឹ មនោមយំ សព្វង្គបច្ចង្គំ អហីនិន្ទ្រិយំ។ អយំ មនោមយា ឥទ្ធិ។
៩-កាយគតាសតិ
ក្រុមដង្កូវទាំងអស់មាន៥ពួក[52] គឺ: ពួកដែលឤស្រ័យនៅនឹងផ្នែកខាងមុខរបស់កាយនិងខាំទំពារផ្នែក ខាងមុខរបស់កាយ។ ពួកដែលឤស្រ័យនៅឯផ្នែកក្រោយរបស់កាយនិងខាំទំពារផ្នែកខាងក្រោយរបស់កាយ។ ពួក ដែលឤស្រ័យនៅផ្នែកខាងឆ្វេងរបស់កាយនិងខាំទំពារផ្នែកខាងឆ្វេងរបស់កា់យ។ ពួកដែលឤស្រ័យនៅផ្នែកខាង ស្ដាំរបស់កាយនិងខាំទំពារផ្នែកខាងស្ដាំរបស់កាយ។ ពួកដង្កូវទាំងអស់នេះហៅថា“ចន្ទ:សិរ:, សិន:ក:សិរ:, និង ហុចុរ: ជាដើម៘ ក្រុមដង្កូវដែលឤស្រ័យនៅឯរន្ធខាងក្រោមមាន៣ជំពូកគឺ ទី១ហៅថា“កុរុកុល:យុយុ” ទី២ ហៅថា“ស:រ:យុ” និងទី៣ហៅថា“កន្ទុព:ទ:”។ យោគីគួរលំឤេននឹកដល់លក្ខណ:របស់កាយដោយវិធី(ពិចារណា ពី) “ក្រុមដង្កូវ” ដូច្នេះចុះ។
ភាពផ្សេងគ្នារវាងកាម និងអកុសលធម៌
ម៉្យាងទៀត ការស្ងាត់ចាកកាមនេះ គឺជាសុខ:ក្នុងបច្ចុប្បន្នដែលកើតមកពីការរសាយចេញពីកាមគុណ ឯការស្ងាត់ចាកអកុសលធម៌វិញ គឺជាសុខ:ក្នុងបច្ចុប្បន្នដែលកើតមកពីការរសាយដែលមិនធ្លាក់ទៅក្នុងសេចក្ដីទុក្ខ ព្រួយខាងចិត្ដ។
៨-មរណនុស្សតិ
-ដោយការធ្វើឲ្យឃើញខុសគ្នានៃពេលវេលា(អទ្ធានបរិច្ឆេទ)
បកិណ្ណកកថា
[ii] យោងទៅតាមគម្ពីរ“សមន្តាបាសាទិកា” ច្បាប់ភាសាចិន ក្រចៅដែលគេយកទៅធ្វើជាសំពត់នេះមានពីរប្រភេទ គឺ “សាណ:” និង “ភង្គ:”
ឤលោកសិណ
បុ       អ្វីគឺ ឤលោកកសិណ? អ្វីគឺការបដិបត្ដិ? អ្វីជាលក្ខណ: ជារស និងជាបទដ្ឋាន? អ្វីជាឤនិសង្ស? យោគី កំណត់និមិត្ដបានដូចម្តេច?
១១-បកិណ្ណកថា
វិ        អ្នកដែលទើបចាប់ផ្តើមបដិបត្តិ និងដែលជាអ្នកមានរាគ:ខ្លាំង មិនគួរកំណត់និមិត្តដែលពុំស្ថិតនៅក្នុងក្រុម ជាមួយគ្នាទេ។ ពាក្យថា “ពុំស្ថិតនៅក្នុងក្រុមជាមួយគ្នា” មានន័យថា ដូចជាបុរស និងសពរបស់ស្ត្រី។
សីល ៣ប្រភេទ
តើសីលមានប៉ុន្មានប្រភេទ? សីលមាន៣ប្រភេទគឺ កុសលសីល អកុសលសីល និង អព្យាកត សីល[viii]។ កុសលសីលគឺអ្វី? គឺកុសលកម្មខាងកាយ ខាងវាចា និងសម្មាឤជីវ:។ (ក្នុងទីនេះ) ព្រោះប្រាសចាក នូវវិបត្ដិ ទើបកុសលវិបាកតាមមក។ អកុសលសីលគឺអ្វី? គឺអកុសលកម្មខាងកាយ ខាងវាចា និងមិច្ឆាជីវ:។ ព្រោះ មានវិបត្ដិ ទើបអកុសលវិបាកតាមមក។ អព្យាកតសីលគឺអ្វី? គឺកាយកម្មនិងវចីកម្មដែលប្រាសចាកឤសវ: និង ឤជីវ:ដែលមិនមានកន្លែងគួរឲ្យទិតៀន។ (ក្នុងទីនេះ) គឺមិនមានទាំងវិបត្ដិ មិនមានទាំងកុសលវិបាក។
ចតុក្ក: ន័យទី២
សីលចតុក្ក:មានម៉្យាងទៀតគឺ ភិក្ខុសីល(សីលរបស់ភិក្ខុ) ភិក្ខុនីសីល(សីលរបស់ភិក្ខុនី) អនុសម្បន្ន សីល (សីល របស់អនុសម្បន្ន) និងឱទាតវសនគហដ្ឋសីល(សីលរបស់គ្រហស្ថ) [ii] ។
លក្ខណ:៧ប្រការរបស់ចរិយា
បុគ្គលមោហចរិត ចាប់អំបោសយ៉ាងយឺតៗ ពិតមែនតែបោសគ្រប់កន្លែងតែកន្លែងខ្លះក៏បោសមិនស្អាត ឯកន្លែងដែលបោសបានស្អាតហើយ ក៏មិនស្អាតស្មើដែរ។
បញ្ញា៤ប្រភេទ ពួកទី១០
[10] ហាក់ដូចជាបាត់សេចក្តីអធិប្បាយរបស់ ឤចយគាមិនីបញ្ញា
ចរិតទាំង១៤ បំព្រួញមកនៅត្រឹមតែ៧
វិ          បុគ្គលរាគចរិត កាលបើធ្វើកុសល រមែងមានសទ្ធាខ្លាំងក្លា ព្រោះគុណសម្បត្ដិនេះទោរទន់ទៅរករាគ:។ ម៉្យាងវិញទៀតរាគ:និងសទ្ធា មានលក្ខណ:ស្រដៀងគ្នាបីប្រការគឺ: ការប្រកាន់ខ្ជាប់ ការស្វះស្វែងរកអំពើ ល្អ និងការមិនស្អប់ខ្ពើម។
ដោយបុគ្គល
[8] សភាវធម្មារម្មណានិ
[9] ឤរម្មណ៍ខាងក្នុង
[10] ឤរម្មណ៍ខាងក្រៅ
[11] យោងទៅតាម Vis.Mag. 113, មិនប្រើរូបភពទេ តែប្រើជា ព្រហ្មលោក វិញ
[12] A. I, 449:ចេតសោ វិក្ខេបស្ស បហានយ ឤនាបានសតិ ភាវេតព្វា
បរិច្ឆេទទី៨៖ កម្មដ្ឋានទ្វារបរិច្ឆេទ ភាគទី១
អ្វីគឺបឋវីកសិណ? អ្វីគឺការបដិបត្ដិ? អ្វីជាលក្ខណ:? អ្វីជារស(កិច្ច)? អ្វីជាបទដ្ឋាន(ហេតុជិត)? អ្វីជា ឤនិសង្ស? អ្វីជាអត្ថន័យរបស់បឋវីកសិណ? បឋវី(ដី) មានប៉ុន្មានបែប? អ្វីជាបឋវីនិមិត្ដ? តើមណ្ឌល កសិណ(មណ្ឌល:) សាងឡើងដូចម្តេច? អ្វីគឺវិធីចំរើនកម្មដ្ឋានដោយបឋវីកសិណ?
ឤលោកសិណ
[x] A.II, 127: បុន ច បរំ ឥធេកច្ចោ បុគ្គលោ វិតក្កវិចារាណំ វូបសមា អជ្ឈត្ដំ សម្បសាទោ ចេតសោ ឯកោទិភាវំ អវិតក្កំ អវិចារំ សមាធិជំ បីតិសុខំ ទុតិយជ្ឈានំ ឧបសម្បជ្ជ វិហរតិ សោ តទស្សាទេតិ……តព្វហុលវិហារី អបិរិហីនោ កាលំ កុរុមានោ ឤភស្សរានំ ទេវានំ សហវ្យតំ ឧប្បជ្ជតិ។
ដោយបុគ្គល
បុគ្គលទោសចរិតមាន២ពួកគឺ អ្នកមានឥន្ទ្រីយ៍ទន់ខ្សោយ និងអ្នកមានឥន្ទ្រីយ៍ខ្លាំងក្លា។ អ្នកមានឥន្ទ្រីយ៍ ទន់ខ្សោយគួរបដិបត្តិអប្បមញ្ញា៤ ដោយការបដិបត្តិយ៉ាងនេះបុគ្គលនោះរមែងឤចយកឈ្នះទោស:បាន។ រីឯអ្នក មានឥន្ទ្រីយ៍ខ្លាំងក្លាវិញ ជាអ្នកដែលប្រកបដោយបញ្ញា គួរគប្បីបដិបត្តិឤយតន:ពិសេស(អរូបកម្មដ្ឋាន)។ ដោយ ការបដិបត្តិយ៉ាងនេះ បុគ្គលនោះរមែងឤចបណ្តេញចេញនូវទោស:បាន។
បកិណ្ណកកថា
[10] Cp. Vis. Mag. 286: អថានេន តំ និមិត្ដំ នេវ វណ្ណតោ មនសិកាតព្វំ ន លក្ខណតោ បច្ចវេក្ខិតព្វំ។
ដោយឤរម្មណ៍
បុ          តើកម្មដ្ឋាន១២ដែលមានសភាវធម៌ជាឤរម្មណ៍ អ្វីខ្លះ?
នេវសញ្ញានាសញ្ញាយតនឈាន
វិ        បើយោគីនោះបញ្ចៀសខ្លួនឯងចេញពីសញ្ញាដែលគួរឲ្យខ្ពើមហើយយោគីនោះនឹងមិនឤចឃើញអរិយមគ្គ ទេ។ ម៉្យាងទៀត ឈាននេះផូរផង់ខ្លាំងណាស់ ដូច្នេះយោគីនឹងមិនឤចកំណត់ដឹងនូវធម្មជាតិនៃនេវសញ្ញា នាសញ្ញាបានទេ ព្រោះហេតុនេះទើបលោកមិនឤចបំផ្លាញនូវឤសវ:ទាំងឡាយបាន។
១- ឧទ្ធុមាតកសញ្ញា
ហេតុអ្វីទើបយោគី “ពិចារណាផ្លូវដែលធ្វើដំណើរទៅមក”?ព្រោះដើម្បីជាប្រយោជន៍ដល់ការស្ងប់នៃរាង កាយ។ ហេតុអ្វីទើបយោគីជៀសវាងមិននៅពីក្រោមខ្យល់? ព្រោះដើម្បីជាប្រយោជន៍ក្នុងការជៀសវាងពីក្លិនស្អុយ រលួយ។ ហេតុ អ្វីទើបយោគីត្រូវអង្គុយមិនជិតពេកនិងមិនឆ្ងាយពេកពីនិមិត្ដ? ព្រោះថា បើយោគីអង្គុយឆ្ងាយពេក រមែងមិនឤច កំណត់បាននូវនិមិត្ដ បើយោគីអង្គុយជិតពេក នឹងមិនឤចបាននូវការមិនចូលចិត្តនូវនិមិត្ដនោះ ឬឃើញនូវលក្ខណ:ពិត ប្រាកដរបស់និមិត្តបានទេ ហើយបើមិនដឹងពីលក្ខណ:ពិតរបស់និមិត្តនោះទេ យោគីក៏នឹង មិនឤចកំណត់នូវនិមិត្ដនោះ បានដែរ ព្រោះហេតុនោះ ទើបយោគីមិនគប្បីអង្គុយឆ្ងាយពេកឬជិតហួសពេកឡើយ។
តតិយជ្ឈាន
បុ        បុគ្គលគួរមានសតិនិងសម្បជញ្ញ:គ្រប់ទីកន្លែង មិនឥចឹងទេឬ?
បកិណ្ណកកថា
[xxxix] D, I. 83: សោ ទិព្វេន ចក្ខុនា វិសុទ្ធេន អតិក្កន្ត មានុសកេន សត្តេ បស្សតិ ចវមានេ ឧបបជ្ជមានេ ហីនេ បណីតេ សុវណ្ណេ ទុភណ្ណេ សុគតេ ទុគ្គតេ យថាកម្មូបគេ សត្តេ បជានាតិ។
៦-ទេវតានុស្សតិ
ន ឤវុសោ ឤនន្ទ ភគវា បរិនិព្វុតោ សញ្ញាវេទយិតនិរោធំ សមាបណ្ណោតិ។
បកិណ្ណកកថា
[xl] D, III, 111-12: ឥធ ភន្តេ ឯកច្ចោ សមណោ វា ព្រាហ្មណោ វា ឤតព្វំ អន្វាយ បធានំ អន្វាយ………បេ………តថារូបំ ចេតោសមាធឹ ផុសតិ យថា សមាហិតេ ចិត្តេ ទិព្វេន ចក្ខុនា វិសុទ្ធេន អតិក្កន្តមានុសកេន សត្តេ បស្សតិ ចវមានេ ឧបបជ្ជមានេ ហីនេ បណីតេ សុវណ្ណេ ទុភណ្ណេ សុគតេ ទុគ្គតេ យថាកម្មូបគេ សត្តេ បជានាតិ: “ឥមេ វត ភោន្តោ សត្តា កាយទុច្ចរិតេន សមន្នាគតា វចីទុច្ចរិតេន សមន្នាគតា មនោទុច្ចរិតេន សមន្នាគតា អរិយានំ ឧបវាទកា មិច្ឆាទិដ្ឋិកា មិច្ឆាទិដ្ឋិកម្មសមាទានា តេ កាយស្ស ភេទា បរំ មរណា អបាយំ ទុគ្គតឹ វិនិបាតំ និរយំ ឧប្បន្នា។ ឥមេ វា បន ភោន្តោ សត្តា កាយសុចរិតេន សមន្នាគតា វចី……បេ……មនោសុចរិតេន សមន្នាគតា អរិយានំ អនុបាវាទកា សម្មាទិដ្ឋិកា សម្មាទិដ្ឋិកម្មសមាទានា តេ កាយស្ស ភេទា បរំ មរណា  សុគតឹ សគ្គំ លោកំ ឧប្បន្នា តិ”។
៦-ទេវតានុស្សតិ
[iv] B. Phat: អជ្ឈត្ត កាយគតាសតិយា បដិលាភោ; អនិច្ចាសញ្ញាយ បដិលាភោ; មរណសញ្ញាយ បដិលាភោ; និព្វិទា ពហុលោ; កាមវិក្ខម្ភនំ; រូបមទប្បហានំ; អរោគមទប្បហានំ; សុគតិបរាយណតា; អមតបរាយណតា។
លក្ខណ:៧ប្រការរបស់ចរិយា
នេះហៅថា ការដឹងបុគ្គលមានចរិតដូចម្ដេចដោយ “លក្ខណ:នៃការបរិភោគ”។
បឋមជ្ឈាន
ម៉្យាងទៀត បទដែលថា “ស្ងាត់ចាកកាមទាំងឡាយ ស្ងាត់ចាកអកុសលធម៌ទាំងឡាយ” ក៏ហៅថាជា បឋមជ្ឈានដែរ ព្រោះថាបឋមជ្ឈានមានលក្ខណ:ពិសេសគឺការស្ងាត់ចាកលោកីយវិស័យ ឯទុតិយជ្ឈានមាន លក្ខណ:ពិសេសគឺស្ងាត់ចាកវិតក្ក: និងវិចារ: មានបីតិនិងសុខ:ដែលកើតពីវិវេក ព្រោះហេតុនោះទើបបីតិ និងសុខ: ត្រូវហៅថាជា លក្ខណ:ពិសេសរបស់វិវេក[liii] ។
ឤលោកសិណ
“កឹ បន ភន្ដេ សញ្ញី អហោសីតិ?
៦-ទេវតានុស្សតិ
[x] Cp. A.III, 324; M. I, 58; D. II, 296-7: បុន ច បរំ…… អដ្ឋិកានិ អបគតសម្ពន្ធានិ ទិសាវិទិសាសុ វិក្ខិត្ដានិ អញ្ញោន ហត្ថដ្ឋិកំ អញ្ញោន បាទដ្ឋិកំ អញ្ញោន ជង្ឃដ្ឋិកំ អញ្ញោន ឩរដ្ឋិកំ អញ្ញោន កដដ្ឋិកំ អញ្ញោន បិដ្ឋិកណ្ឋកំ អញ្ញោន សីសកដាហំ សោ ឥមំ ឯវ កាយំ ឧបសំហរតិ: “ អយំ បិ ខោ កាយោ ឯវំធម្មោ ឯវំភាវី ឯតំ អនតីតោ តិ”។
មូលរបស់ចរិយា
បុ          កម្មដែលធ្វើក្នុងអតីតកាល ជាហេតុរបស់ចរិយាយ៉ាងដូចម្ដេច?
បកិណ្ណកកថា
[xxi] សំនួរនិងចម្លើយត្រង់នេះ មិនមានន័យច្បាស់ទេ
៦-ទេវតានុស្សតិ
[i] គាថានេះ(រួមទាំងគាថានៅខាងមុខទៀតដែលសរសេរជាអក្សរទ្រេត) មិនមាននៅក្នុងច្បាប់រជ្ជកាលរបស់មហាស៊ុង ដែលតំកល់នៅក្នុងបណ្ណាល័យ រាជវាំង ចក្រពត្ដិជប៉ុនទេ
ចតុត្ថជ្ឈាន
អ្វីគឺភាពបរិសុទ្ធនៃសតិដែលកើតមកពីឧបេក្ខា? អព្យាក្រឹត្យ ហៅថាឧបេក្ខា។ ពាក្យថា “សតិ” គឺការ យកចិត្ត ទុកដាក់ ការរលឹកបាន និងសម្មាសតិ។ ទាំងអស់នេះលោកហៅថា“សតិ”។ សតិដែលឧបេក្ខាធ្វើឲ្យស្អាត និងបរិសុទ្ធហៅថា “ភាពបរិសុទ្ធនៃសតិ ដែលកើតពីឧបេក្ខា”។
វិធី៣យ៉ាងដើម្បីចាប់យកនិម្មិត
ការកំសាន្តរីករាយ: បើចិត្តអណ្តែតអណ្ដូងទៅជាមួយនឹងការគិតដែលគ្មានសារ:នោះ យោគីរមែងមិន មានការពេញចិត្តនឹងការបដិបត្តិកិម្មដ្ឋានទេ។ បើសិនជាពីដំបូង យោគីមិនរីករាយក្នុងគំនិតដែលរវើរវាយទេនោះ ចិត្តរបស់យោគីនោះក៏នឹងកើតការរីករាយដោយអំណាចនៃឆន្ទ:។ ម៉្យាងទៀត ចិត្ដរមែងមានសេចក្តីរីករាយ បើ យោគីធ្វើកម្មដ៏ច្រើនដោយការប្រាថ្នាសេចក្ដីសុខ និងបីតិ។
ការកំណត់ដឹងបានដោយឈាន
វិ        គឺឤកាសកសិណ វិញ្ញាណកសិណ ឤកិញ្ចញ្ញាយតន: និង នេវសញ្ញានាសញ្ញាយតន:។
វិកុព្វនាឥទ្ធិ
ឥឡូវនេះ កាលបើយោគីប្រាថ្នានឹងបាននូវវិកុព្វនាឥទ្ធិ[xviii] គប្បីចម្រើននូវឥទ្ធិបាទ៤ឲ្យកើតឡើង។ យោគី នោះឤច គ្រប់គ្រងចិត្តរបស់ខ្លួនបាន ធ្វើកាយរបស់ខ្លួនឲ្យងាយស្រួលនៅក្នុងចិត្ត និងធ្វើចិត្តរបស់ខ្លួនឲ្យងាយស្រួល នៅក្នុងកាយ។ យោគីធ្វើកាយរបស់ខ្លួនឲ្យងាយស្រួលជាមួយនឹងចិត្ត និងធ្វើចិត្តរបស់ខ្លួនឲ្យងាយស្រួលជាមួយ នឹងកាយ។ យោគីអធិដ្ឋាន លើចិត្តរបស់ខ្លួនដោយកាយ  និងអធិដ្ឋានលើកាយរបស់ខ្លួនដោយចិត្ត។ ការទទួលដឹង នូវភាវ:ជាសុខហើយ និងការទទួល ដឹងនូវភាវ:ជាស្រាល រមែងតោងជាប់ជាមួយនឹងកាយរបស់យោគី។ យោគីតាំង មាំនៅក្នុងការទទួលដឹងនោះ។ ដោយការ បដិបត្តិយ៉ាងដូច្នេះ យោគីនោះក៏ចូលដល់នូវភាវ:ស្រាលជាទីបំផុត ដែល ធ្វើឲ្យកាយមានសភាពទន់ភ្លន់បំផុត ហើយនិង សម្រេចបានដល់នូវភាវ:ដែលខ្ពស់បំផុតនៃការអធិដ្ឋានចិត្ត ឧបមា ដូច ជាដុំដែកដែលត្រូវបានដុតរហូតដល់ក្តៅក្រហម គឺឤច យកទៅដំឲ្យទៅជារូបរាងអ្វីក៏បានដោយ ងាយស្រួល ដូច្នោះ ដែរ។ ដោយការបានធ្វើចិត្តឲ្យទន់ភ្លន់ ហើយនិងឤចអធិដ្ឋាន បានដោយឤស្រ័យការអប់រំចិត្តហើយនោះ យោគី នោះក៏អធិដ្ឋានបំពេញកាយរបស់ខ្លួនឲ្យពេញដោយចិត្ត ដោយប្រការ យ៉ាងនេះ។ បើយោគីនោះប្រាថ្នា ចង់ ក្លាយខ្លួនទៅជាក្មេងប្រុស យោគីក៏លះរាងកាយរបស់ខ្លួនចោល ចូលទៅកាន់ចតុត្ថជ្ឈាន ហើយចេញពីឈាននោះ យ៉ាងស្ងប់ ដោយកាយនោះក៏ប្តូរទៅជារូបរាងដូចក្មេង បន្តិចម្តងៗជាលំដាប់។ នៅក្នុងការផ្លាស់ប្តូរ កាយរបស់ ខ្លួននេះ យោគី នោះអធិដ្ឋានដោយញាណថា៖ “សុំឲ្យឤត្មាអញក្លាយទៅជាក្មេងប្រុសដោយបរិបូណ៌”។ ដោយ ការអធិដ្ឋានដូច្នេះ យោគីនោះក៏ក្លាយទៅជាកូនក្មេងប្រុសយ៉ាងបរិបូណ៌។ ក្នុងទំរង់ដូចគ្នានេះដែរ ការផ្លាស់ប្តូររូបរាង ជាសត្វពស់ គ្រុឌ យក្ស អសូរ ឬជាព្រះឥន្ទ្រ ព្រះព្រហ្ម មហាសមុទ្រ ភ្នំ ព្រៃ សឹង្ហ ខ្លា ខ្លារខិន ដំរី សេះ ទ័ពថ្មើរជើង ទ័ពផ្សេងៗ ក៏យោគីអធិដ្ឋានដោយញាណថា៖ “សុំឲ្យឤត្មាអញក្លាយរូបរាងទៅជាទ័ពថ្មើរជើងដោយបរិបូណ៌”។ ដោយការអធិដ្ឋាន ដូច្នេះ យោគីក៏ក្លាយរូបរាងទៅជាទ័ពថ្មើរជើងបានយ៉ាងបរិបូណ៌ (ឯដទៃទៀតក៏ដូចគ្នាដែរ)[xix] ។
៥. ឯកាសនិកង្គធុតង្គ
វិ              ការឆាន់ឤហារពីរកន្លែងក្ដី ការឆាន់ជាញឹកញាប់ក្ដី ការទទួលឤហារជាញយៗក្ដី ការលាងបាត្រជាញឹក
៩-កាយគតាសតិ
វិ        ឆ្អឹងបាតជើងតភ្ជាប់ទៅនឹងឆ្អឹងស្មង ឆ្អឹងស្មងតភ្ជាប់ទៅនឹងឆ្អឹងដើមភ្លៅ ឆ្អឹងដើមភ្លៅតភ្ជាប់ទៅនឹងឆ្អឹង ត្រគាក ឆ្អឹងត្រគាកតភ្ជាប់ទៅនឹងឆ្អឹងខ្នង ឆ្អឹងខ្នងតភ្ជាប់ទៅនឹងឆ្អឹងស្មា ឆ្អឹងស្មាតភ្ជាប់ទៅនឹងឆ្អឹងដើមដៃ ឆ្អឹងដើមដៃ តភ្ជាប់ទៅនឹងឆ្អឹងក ឆ្អឹងកតភ្ជាប់ទៅនឹងឆ្អឹងលលាដ៏ក្បាល ឆ្អឹងលលាដ៏ក្បាលតភ្ជាប់ទៅនឹង ឆ្អឹងថ្ពាល់ ឆ្អឹង ថ្ពាល់តភ្ជាប់ទៅនឹងធ្មេញ។ កាយនេះមិនស្អាតទេ គឺជាទីតភ្ជាប់នៃឆ្អឹងនិងហុំព័ទ្ធដោយ ស្បែក ដើម្បីធ្វើឲ្យ កាយនេះនៅគង់វង្សនិងពេញលេញ។ កាយនេះកើតចេញពីកម្ម។ ពុំមានអ្នកណា សាងកាយនេះទេ។ យោគី គួរលំឤេននឹកដល់លក្ខណ:របស់កាយដោយវិធី(ពិចារណាអំពី) “តំណ” យ៉ាងដូច្នេះចុះ។
បុ        យោគីគួរលំឤេននឹកដល់លក្ខណ:របស់កាយដោយវិធី “ជាទីរួមប្រជុំ” យ៉ាងដូចម្ដេច?
បកិណ្ណកកថា
[iii] S. II, 281: ឯវំ ខោ តេ នន្ទយំ ត្វំ ឤរញ្ញោកា ច អស្សសិ បិណ្ឌបាតិកោ ច បង្សុកូលិកោ ច កាមេសុ ច អនបេក្ខោ វិហរេយ្យាសិ។
[iv] Cp. A. III, 219: ឥមេសំ ខោ ភិក្ខវេ បញ្ចន្នំ ឤរញ្ញាកានំ វ្យាយំ ឤរញ្ញកោ អប្បិច្ឆតំ យេវ និស្សាយ សន្តុដ្ឋឹ យេវ និស្សាយ សល្លេខំ យេវ និស្សាយ បវិវេកំ យេវ និស្សាយ ឥទំ អដ្ឋិតំ យេវ និស្សាយ ឤរញ្ញកោ ហោតិ អយំ ឥមេសំ បញ្ចន្នំ ឤរញ្ញកានំ អគ្គោ ច សេដ្ឋា ច មោក្ខោ ច ឧត្តមោ ច បវរោ ច។ [i] Cp. Vis. Mag. 66. ច្បាប់ភាសាចិនមិនច្បាស់
សមាធិ ៤ ប្រភេទ
សមាធិមាន៤ប្រភេទគឺ កាមាវចរសមាធិ រូបាវចរសមាធិ អរូបាវចរសមាធិ និង អបរិយាបណ្ណ សមាធិ។ការលះបង់នូវនីវរណធម៌ណានីមួយក្នុងនីវរណធម៌ទាំង៥ ដោយធម៌ដែលជាសត្រូវនឹងនីវរណធម៌ណា
តតិយជ្ឈាន
ពាក្យថា “កាលបើមិនមានសេចក្ដីប្រាថ្នាក្នុងបីតិ”នេះ ចំពោះពាក្យបីតិ បានអធិប្បាយទុករួចរាល់ហើយ។ ចំពោះពាក្យថា“មិនមានសេចក្ដីប្រាថ្នា” មានន័យថា បុគ្គលកំចាត់ចោលនូវបីតិនិងឤស្រ័យនៅក្នុងឧបេក្ខា។ អ្វីទៅ គឺឧបេក្ខា? គឺការមានចំណែកស្មើគ្នា(តុលយត្ត:) ការគាំពារ(ឤរក្ខា) ការមិនគេចវេស(អនបគមន:) ការមិន ឈានហួសទៅ(អនតិក្កមន:) ការស្ងប់(ឧបសម:) និងភាពរាបស្មើនៃចិត្ត ហៅថាឧបេក្ខា[xvi] ។
កិច្ចរបស់អ្នកដែលទើបនឹងចាប់ផ្ដើមសិក្សា
បុគ្គលគួរតាំងចិត្ដបដិបត្ដិធម៌ជាមួយលោកដោយសេចក្ដីព្យាយាមមិនរសាយចុះ។
តេជោកសិណ
ចប់ តេជោកសិណ
ចរិតទាំង១៤ បំព្រួញមកនៅត្រឹមតែ៧
ក្នុងទីនេះ “រាគ:” បានដល់ចេតនាក្នុងតណ្ហា។ “សទ្ធា” បានដល់ចេតនាក្នុងអំពើល្អ។ “រាគ:” បានដល់ការ​ស្វែងរកនូវអ្វីដែលល្អខាងតណ្ហា ឯ“សទ្ធា“ បានដល់ការស្វែងរកនូវអ្វីដែលល្អខាងសីលធម៌។ “រាគ:” មានលក្ខណ: មិនលះបង់នូវអ្វីដែលឤក្រក់ ឯ“សទ្ធា”មានលក្ខណ:មិនលះបង់នូវអ្វីដែលល្អ។ ដូច្នេះអ្នកដែលមានរាគចរិត ក្លាយ ទៅជាអ្នកដែលមានសទ្ធាចរិតដែរ។
បុ          ព្រោះហេតុអ្វីទើបទោសចរិតបុគ្គល ទៅនៅរួមជាមួយ ពុទ្ធិចរិតបុគ្គល?
វិធី៣យ៉ាងដើម្បីចាប់យកនិម្មិត
វិ        កាលបើយោគីកំពុងសម្លឹងមណ្ឌល:នោះ មិនគួរបើកភ្នែកធំពេក ឬបិទភ្នែកជិតពេកទេ ព្រោះថា បើបើក ភ្នែកធំពេកក៏រមែងនឹងឆាប់រោយ និងមិនឤចដឹងពីលក្ខណ:ពិតប្រាកដរបស់មណ្ឌល:នោះបានឡើយ ហើយ បដិភាគនិមិត្ដក៏នឹងមិនកើតឡើងទេ។ បើសម្លឹងមណ្ឌល:ដោយបិទភ្នែកជិតពេក យោគីនឹងមិនឤច មើល និមិត្ដឃើញទេ ព្រោះមានតែភាពងងឹត ហើយនិងឤចធ្វើឲ្យអស់នូវការជក់ចិត្ដដិតឤរម្មណ៍។ ព្រោះហេតុ នេះ យោគីមិនគួរបើកភ្នែកធំពេកទេ និងមិនគួរប្រញាប់បិទភ្នែករហ័សពេកដែរ។ យោគីមិន គប្បីមាន សេចក្ដីប្រមាទក្នុងការសម្លឹងមណ្ឌល:នោះ។ យោគីអ្នកចង់បានសំរេចនូវការតាំងមាំនៃចិត្ដ គប្បី សម្លឹង មណ្ឌល:ដូចដែលបានពោលទុកមកហើយនេះចុះ ឧបមាបីដូចជាបុគ្គលដែលសម្លឹងមើលមុខ របស់ ខ្លួនឯង នៅក្នុងកញ្ចក់ឆ្លុះមុខ រមែងឃើញមុខរបស់ខ្លួនព្រោះឤស្រ័យកញ្ចក់យ៉ាងណា កាលបើយោគី សម្លឹងមើល មណ្ឌល: ក៏រមែងឃើញសមាធិនិមិត្ដដែលកើតឡើង ព្រោះឤស្រ័យមណ្ឌល: យ៉ាងនោះដែរ។ ដូច្នេះ យោគី គប្បីប្រកាន់យកនិមិត្ដដោយការសម្លឹងតែល្មមចុះ។ ការកំណត់និមិត្ដដោយការសម្លឹងមើល តែល្មមនេះ មាន សេចក្ដីដូចបានពោលមកខាងលើនេះឯង។
ដោយបុគ្គល
បុគ្គលមោហចរិតមាន២ពួកគឺ អ្នកដែលគ្មានឥន្ទ្រីយ៍ និងអ្នកមានឥន្ទ្រីយ៍ទន់ខ្សោយ។ បុគ្គលដែលគ្មាន ឥន្ទ្រីយ៍សោះនោះ មិនគួរគប្បីបដិបត្តិកម្មដ្ឋានណាៗទាំងអស់។ រីឯអ្នកដែលមានឥន្ទ្រីយ៍ទន់ខ្សោយនោះ គួរគប្បី បដិបត្តិឤនាបាណស្សតិ ដើម្បីបណ្តេញការគិតរវើរវាយ។
កិច្ចរបស់អ្នកដែលទើបនឹងចាប់ផ្ដើមសិក្សា
“បុគ្គលគប្បីចូលទៅក្នុងពេលដែលសមគួរនិងដោយសមរម្យ
ឤលោកសិណ
ន ខោ អហំ ឤវុសោ សទ្ទំ អស្សោសិន្ដិ។
៥-ចាគានុស្សតិ
វិ        ចាគ: បានដល់បុគ្គលណាដែលឲ្យសម្បត្តិរបស់ខ្លួ់នដល់អ្ន់កដទៃ ប្រាថ្នានិងធ្វើប្រយោជន៍ដល់អ្នកដទៃ និង ដើម្បីបានទទួលនូវសេចក្តីសុខដែលកើតពីការធ្វើប្រយោជន៍ដល់អ្នកដទៃនោះ។ បណ្ឌិតគប្បីយល់ពីចាគ: ដោយប្រការដូចបានពោលមកនេះចុះ។ បុគ្គលរស់នៅដោយមិនខ្វាយខ្វល់ ដោយការរំលឹកគុណរបស់ ចាគ:។ អនុស្សតិនេះ គឺការដែលមានសតិចូលទៅតាំងមាំ និងជាសម្មាសតិ។ នេះហៅថាចាគានុស្សតិ។ ការស្ងប់នៃចិត្តក្នុងចាគានុស្សតិនោះដោយពុំមានអ្វីមករំខានគឺការបដិបត្ដិ។ ការមានសតិនៅជាប់ជាមួយ នឹង គុណូបការ:របស់ចាគ:គឺជាលក្ខណ:។ ការមិនកំណាញ់គឺជារស។ ការមិនលោភលន់គឺជាបទដ្ឋាន។
បកិណ្ណកកថា
[11] Cp. manual of a mystic (P.T.S translation) of Yogàvacara’s manual 8 ff
សេចក្ដីស្ងាត់ចាកកាមនិងអកុសលធម៌៣យ៉ាង
វិ           យោគីដកខ្លួនចេញពីកាម ធ្វើដំណើរទៅកាន់ព្រៃឬភ្នំ ហើយស្នាក់នៅទីនោះ ហៅថាកាយវិវេក។
បរិច្ឆិន្នាកាសកសិណ
ចប់ បរិច្ឆិន្នាកាសកសិណ
តតិយជ្ឈាន
វិ        បើបុគ្គលមិនមានសតិនិងសម្បជញ្ញ:ទេ បុគ្គលនោះរមែងមិនឤចធ្វើឲ្យសូម្បីតែជាន់ដ់បូំងនៃឈាន(ឧបចារ សមាធិ) កើតឡើងបានឡើយ។
បឋវីកសិណ ការបដិបត្តិ លក្ខណ:  រស និង បទដ្ឋាន
វិ        ការគិតដែលប្រកបឡើងដោយឤស្រ័យបឋវីនិមិត្ដជាឤរម្មណ៍ហៅថា“បឋវីកសិណ”។ ការនៅស្ងប់មិន កំរើកនៃចិត្តហៅថាការបដិបត្តិ។ បីតិសោមនស្សដែលជាប់ទាក់ទងទៅនឹងបឋវីនិមិត្ដជាលក្ខណ:របស់ បឋវីកសិណ។ ការមិនបោះបង់ជា់រសរបស់ប់ឋវីកសិណ។ ការមិនគិតរវើរវាយជាបទដ្ឋានរបស់ប់ឋវី កសិណ។
៦-ទេវតានុស្សតិ
អថ ខោ ភគវា សញ្ញាវេទយិតនិរោធសមាបត្ដិយា វុត្ថាហិត្វា នេវសញ្ញានាសញ្ញាយតនំ សមាបជ្ជិ។  នេវសញ្ញានាសញ្ញាយតនសមាបត្ដិយា វុត្ថាហិត្វា ឤកិញ្ចញ្ញាយតនំ សមាបជ្ជិ ។ ឤកិញ្ចញ្ញាយតនសមាបត្ដិយា វុត្ថាហិត្វា វិញ្ញាណញ្ចាយតនំ សមាបជ្ជិ។ វិញ្ញាណញ្ចាយតនសមាបត្ដិយា វុត្ថាហិត្វា ឤកាសានញ្ចាយតនំ សមាបជ្ជិ។ ឤកាសានញ្ចាយតនសមាបត្ដិយា វុត្ថាហិត្វា ចតុត្ថជ្ឈានំ សមាបជ្ជិ។ ចតុត្ថជ្ឈានា វុត្ថាហិត្វា តតិយជ្ឈានំ សមាបជ្ជិ។ តតិយជ្ឈានា វុត្ថាហិត្វា ទុតិយជ្ឈានំ សមាបជ្ជិ។ ទុតិយជ្ឈានា វុត្ថាហិត្វា បឋមជ្ឈានំ សមាបជ្ជិ។ បឋមជ្ឈានា វុត្ថាហិត្វា ទុតិយជ្ឈានំ សមាបជ្ជិ។ ទុតិយជ្ឈានា វុត្ថាហិត្វា តតិយជ្ឈានំ សមាបជ្ជិ។ តតិយជ្ឈានា វុត្ថាហិត្វា ចតុត្ថជ្ឈានំ សមាបជ្ជិ។ ចតុត្ថជ្ឈានា វុត្ថាហិត្វា សមនន្ដារា ភគវា បរិនិព្វាយិ។
ឤកាសានញ្ចាយតនឈាន
ឤចក្តីបានពិចារណាទោសរបស់ចតុត្ថជ្ឈានហើយ ឥឡូវនេះនឹងសំដែងនូវវិធីចូលដល់ ឤកាសានញ្ចា យតនឈាន តទៅទៀត៖
៦-ទេវតានុស្សតិ
(b) Vis. Mag. 374: បឋមជ្ឈានតោ បន បដ្ឋាយ បដិបាតិយា យាវ នេវសញ្ញានាសញ្ញាយតនំ តាវ បុនប្បុនំ សមាបជ្ជនំ ឈានានុលោមំ នាម។ នេវសញ្ញានាសញ្ញាយតនតោ បដ្ឋាយ យាវ បឋមជ្ឈានំ តាវ បុនប្បុនំ សមាបជ្ជនំ ឈានបដិលោមំ នាម។ បឋមជ្ឈានតោ បដ្ឋាយ យាវ  នេវសញ្ញានា សញ្ញាយតនំ នេវសញ្ញានាសញ្ញាយតនតោ បដ្ឋាយ យាវបឋមជ្ឈានំ តិ ឯវំ អនុលោមបដិលោមវសេន បុនប្បុនំ សមាបជ្ជនំ ឈានានុលោមបដិលោមំ នាម។
[v]  បានន័យថា កន្លែងនោះមានពន្លឺច្បាស់ឤចឲ្យមីលស្គាល់
[iii] Cp. (a) A. III, 323-4; M. I, 58; D. II, 295 : បុន ច បរំ ភិក្ខវេ ភិក្ខុ សេយ្យថា បិ បស្សេយ សរីរំ សីវតិកាយ ឆទ្ទិតំ…… ឧទ្ធុមាតកំ…… សោ ឥមំ ឯវ កាយំ ឧបសំហរតិ: “អយំ បិ ខោ កាយោ ឯវំធម្មោ ឯវំភាវី ឯតំ អនតីតោ តិ”។
១. បង្សុកុលិកង្គធុតង្គ
បុ         ភិក្ខុដាច់នូវការសមាទានបង្សុកុលិកង្គធុតង្គ នេះដោយរបៀបណា?
៦-ទេវតានុស្សតិ
[vii] Cp. M. III, 91: បុន ចបរំ ភិក្ខវេ ភិក្ខុ សេយ្យថា បិ បស្សេយយ សរីរំ សីវថិកាយា ឆទ្ទិតំ ឯកាហមតំ វា ទ្វីហមតំ វា តីហមតំ វា ឧទ្ធុមាតកំ វិនីលកំ វិបុព្វកជាតំ សោ ឥមំ ឯវ កាយំ ឧបសំហរតិ: “អយំ បិ ខោ កាយោ ឯវំធម្មោ ឯវំភាវិ ឯវំ អនតីតោ តិ”។ តស្ស ឯវំ អប្បមត្តស្ស ឤតាបិនោ បហិតត្តស្ស វិហរតោ យេ តេ គេហសិតា សរសង្កប្បា តេ បហីយន្តិ តេសំ បហានា អជ្ឈត្តំ ឯវ ចិត្តំ សន្តិដ្ឋតិ សន្និសីទតិ ឯកោទិហោតិ សមាធិយតិ។ ឯម្បិ ភិក្ខវេ ភិក្ខុ កាវគតំ សតឹ ភាវេតិ។.
វិធី៣យ៉ាងដើម្បីចាប់យកនិម្មិត
បុ          យោគីកំណត់និ់មិត្ដដោយឧបាយយ៉ាងដូចម្តេច?
បកិណ្ណកកថា
[xli] Dh-a, III, 65-6: តេ អត្ថេសោ ឧបាយោ តិ សព្វេ ឯកច្ឆន្ទា ហុត្វា យំ កិញ្ចិ កត្វា តំ មារេស្សាមា តិ អត្តនោ ឧបដ្ឋាកេ សមាទបេត្វាកហាបណសហស្សំ លភិត្វា បុរិសឃាតកម្មំ កត្វា ចរន្តេ ចោរេ បកោសាបេត្វា មហាមោគ្គល្លានត្ថេរោ នាម កាលសិលាយំ វសតិ តត្ថ គន្តវា តំ មារេថា តិ តេសំ គហាបណេ អទំសុ...បេ...បរិនិព្វាយិស្សាមិ មោគ្គល្លានាតិ។ ឤម ភន្តេ តិ។ កត្ថ គន្តវា តិ។ កាលសិលាបទេសំ ភន្តេ តិ។ តេន ហិ មោគ្គល្លានា មយ្ហំ ធម្មំ កថេត្វា យាហិ តាទិសស្ស ហិ មេ សាវកស្ស ឥទានិ ទស្សនំ នត្ថិ តិ។ សោ ឯវំ ករិស្សាមិ ភន្តេ តិ សត្ថារំ វន្ទិត្វា ឤកាសេ ឧប្បតិត្វា បរិនិព្វានទិវសេ សារីបុត្តត្ថេរោ វិយ នានប្បការា ឥទ្ធិយោ កត្វា ធម្មំ កថេត្វា សត្ថារំ វន្ទិត្វា កាលសិលាដវឹ គន្តវា បរិនិព្វាយិ។
៦. បត្ដបិណ្ឌិកង្គធុតង្គ
វិ              ប្រសិនជាភិក្ខុឆាន់ទឹកនិងឤហារច្រើនហួស ច្រើនតែត្រូវភាពងោកងុយគ្របដណ្ដប់ និងរឹតតែត្រូវការ ឤហារ ច្រើនឡើងៗរាល់ពេល និងមិនឤចកំណត់សេចក្ដីត្រូវការក្នុងឤហារបានឡើយ។ កាលបើឃើញ នូវទោស និងឤនិសង្សទាំងឡាយនៃការសមាទានការកំណត់ចំនួនឤហារហើយ ក៏សមាទានដូច្នេះថា “ចាប់តាំងតែពី ថ្ងៃនេះតទៅ ឤត្មាអញនឹងឆាន់ឤហារដោយមិនមានសេចក្ដីល្មោភ និងសមាទាន (ដោយតឹងតែង) នូវការ កំណត់ចំនួនឤហារ”។ នេះហៅថាការសមាទានបត្ដបិណ្ឌិកង្គធុតង្គ។
ចតុត្ថជ្ឈាន
វិ        ព្រោះថាអស់ទៅនូវបីតិ។ ព្រោះបីតិអស់ទៅ សុខដែលកើតឡើងព្រោះបីតិ ក៏អស់ទៅដែរ ព្រោះហេតុនេះ ទើបក្នុងតតិយជ្ឈាន សុខិន្ទ្រីយ៍រមែងអស់ទៅ។
ឈាន៤ និងឈាន៥
[v] D.III. 219:  តយោសមាធិ។ សាវិតក្កោ សាវិចរោ សមាធិ; អវិតក្កោ វិចារមត្តោ សមាធិ; អវិតក្កោ អវិចរោ សមាធិ
ឤលោកសិណ
“អ្វីជាឤនិសង្សរបស់ឤលោកកសិណ”? ឤនិសង្សពិសេសដែលកើតពីការបដិបត្ដិឤលោកកសិណ មាន ដូចគ្នានឹងឤនិសង្សរបស់ឱទាតកសិណដែរ។ អ្នកដែលបដិបត្តិឤលោកកសិណ រមែងសម្លឹងឃើញពន្លឺគ្រប់ទី កន្លែង។
៦-ទេវតានុស្សតិ
[xi] Cp. Vis. Mag. 179: ហតញ្ច តំ បុរិមនយេនេវ វិក្ខិត្ដកញ្ច តិ ហតវិក្ខិត្ដកំ កាកបាទាការេន អង្គបច្ចង្គេសុ សត្ថេន ហានិត្វា វុត្ដនយេន វិក្ខិត្ដស្ស ឆវសរីរស្សេតំ អធិវចនំ។
មូលរបស់ចរិយា
វិ          បុគ្គលអ្នកដែលបានសន្សំកុសលកម្មក្នុងអតីតជាតិ ដោយឧបាយវិធីដែលគួរឲ្យរាប់ឤន និងបុគ្គលដែល ចុតិកំណើតមកពីស្ថានសួគ៌ មកចាប់បដិសន្ធិក្នុងលោកនេះ នឹងកើតជាបុគ្គលដែលមានរាគចរិត។
បកិណ្ណកកថា
[xxii] D.I, 79: សេយ្យថា បិ មហារាជ បុរិសោ អទ្ធនមគ្គបដិបណ្ណោ សោ សុណេយ្យ ភេរិសទ្ទំ បិ មុតឹង្គសទ្ទំ បិ សង្ខបនវទេណ្ឌិមសទ្ទំ បិ។ តស្ស ឯវំ អស្ស: “ភេរិសទ្ទោ” ឥតិ បិ “មុតឹង្គសទ្ទោ ឥតិ បិ “សង្ខបណវទេន្ឌិមសទ្ទោ” ឥតិ បិ។ ឯវំ ឯវ ខោ មហារាជ ភិក្ខុ ឯវំ សមាហិតេ ចិត្តេ បរិសុទ្ធេ បរិយោទាតេ អនង្គនេ វិគតូបក្កិលេសេ មុទុភូតេ កម្មនិយេ ឋិតេ អនេជ្ជប្បត្តេ ទិព្វាយ សោតធាតុយា ចិត្តំ អភិនិហរតិ អភិនិន្នាមេតិ។ សោ ទិព្វាយ សោតធាតុយា វិសុទ្ធាយ អតិក្កន្តមានុសិកាយ ឧភោ សទ្ទេ សុញាតិ ទិព្វេ ច មានុសេ ច យេ ទូរេ សន្តិកេ ច។
ឤលោកសិណ
ន័យលក្ខណ:តាមលេខយោង
វិធី៣យ៉ាងដើម្បីចាប់យកនិម្មិត
ការធ្លាក់ទឹកចិត្ដ: យោគីជួបនឹងបរាជ័យព្រោះការរញ្ជួយក្នុងចិត្តដែលជាចំណែកនាំឲ្យកើតការមិនសប្បាយ ចិត្ត ហើយនិងមិនចូលចិត្តក្នុងការបដិបត្តិកិម្មដ្ឋាន។ បើសិនជាយោគីមិនចូលចិត្ដការបដិបត្ដិកម្មដ្ឋានតាំង តែពីដំបូង ហើយនោះ យោគីនោះក៏រមែងមិនពេញចិត្តនឹងកិច្ចដែលត្រូវធ្វើដែរ។ ព្រោះការមិនពេញចិត្តនោះ ចិត្តរបស់យោគី រមែងជួបនឹងភាពនឿយហត់ធ្លាក់ទឹកចិត្ដ។  ម៉្យាងទៀត ចិត្តរបស់យោគីក៏មានសេចក្តីនឿយហត់ ក្នុងវិតក្ក:និងវិចារ: ចិត្តនឹងធ្លាក់ចុះអំពីលក្ខណ:ដើមរបស់ខ្លួន ហើយចិត្តនោះក៏ធ្លាក់ចុះព្រោះតែតណ្ហា។
ចតុក្ក: ន័យទី៥
ថេយ្យបរិភោគ ដូចម្ដេច? គឺការបរិភោគ(បច្ច័យ៤)របស់អ្នកប្រព្រឹត្ដល្មើសនូវសីល។
ដោយការកន្លងផុត
បុ          លក្ខណ:“កំណត់ដឹងបានដោយការកន្លងផុត” ដូចម្តេច?
ចរិតទាំង១៤ បំព្រួញមកនៅត្រឹមតែ៧
បុគ្គលទោសចរិតមិនប្រកាន់ខ្ជាប់នឹងអ្វីដែលល្អទេ ដូចគ្នានឹងបុគ្គលពុទ្ធិចរិតដែលមិនប្រកាន់ខ្ជាប់នឹងអ្វី ដែលឤក្រក់ដែរ។ បុគ្គលទោសចរិតតែងព្យាយាមរកកំហុស រីឯបុគ្គលពុទ្ធិចរិតតែងតែព្យាយាមរកទោស[iii]នៃការ ប្រព្រឹត្ដិខុស។ បុគ្គលទោសចរិតតែងតែបដិសេធអ្នកដទៃ ដូចគ្នានឹងបុគ្គលពុទ្ធិចរិតរមែងបដិសេធអ្វីៗដែលចេះតែ ព្រមតាម។ ដូច្នេះអ្នកដែលមានទោសចរិត ក្លាយទៅជាអ្នកដែលមានពុទ្ធិចរិតដែរ ព្រោះប្រហាក់ប្រហែលគ្នា។
១១-បកិណ្ណកថា
បុគ្គលដែលមានឤរម្មណ៍សម្បយុត្ដនឹងអសុភសញ្ញា មិនគួរកំណត់អសុភនិមិត្ដទេ ព្រោះការទាក់ទង ដោយ ជិតស្និទ្ធទៅនឹងឤរម្មណ៍ទាំងនោះ នឹងមិនធ្វើឲ្យ “ភាពមិនគួរឲ្យចូលចិត្ដ” កើតឡើងក្នុងការគិតរបស់បុគ្គល នោះទេ។  បុគ្គលមិនឤចធ្វើឲ្យសញ្ញាដ៏បរិសុទ្ធកើតឡើងបាន ដោយឤស្រ័យសាកសពរបស់សត្វតិរច្ឆានបាន ទេ(?)។ បុគ្គលរមែង ធ្វើឲ្យនិមិត្ដក្នុងឆ្អឹងមួយដុំកើតឡើង និងកំណត់និមិត្តក្នុងឆ្អឹងនោះបានដោយភាពងាយស្រួល។
៥. ឯកាសនិកង្គធុតង្គ
ញាប់ក្ដី ការបដិបត្ដិដែលផ្ទុយនឹងអំពើទាំងអស់នេះហៅថាឯកាសនិកង្គ:។ នេះគឺជាការបដិបត្ដិរបស់​សប្បុរស។ ការបដិបត្ដិនេះមិនមានចំណុចដែលគួរឲ្យសង្ស័យទេ។ យោគីកាលបើឃើញនូវទោសទាំង ឡាយ(នៃការឆាន់ពីរកន្លែងក្ដី.....៘) និងឤនិសង្សនៃការសមាទានឆាន់តែមួយកន្លែងនោះ ក៏សមាទាន ដូច្នេះថា “ឤត្មាអញលះបង់ការឆាន់នៅកន្លែងពីរចាប់តាំងពីថ្ងៃនេះតទៅ និងសមាទាន(ដោយតឹងតែង) នូវការឆាន់តែនឹងមួយកន្លែង”។
៩-កាយគតាសតិ
មួយវិញទៀតលោកបានពោលទុកថា ក្នុងសប្ដាហ៍ទី៧ រាងកាយរបស់ទារកមានសភាពពេញលេញ គ្រប់ហើយ ដោយក្បាលអែនទៅក្រោយស្ថិតក្នុងលក្ខណ:កើយខ្នើយ។ ក្នុងសប្តាហ៍ទី៤២ ព្រោះឤស្រ័យខ្យល់ ដែលកើតពីកម្ម ទារកនោះក៏ត្រឡប់រាងកាយបញ្ច្រាសទិសវិញដោយបញ្ឈរជើងឡើងលើ ក្បាលសំយុងចុះក្រោម និងរំកិលទៅកាន់ទ្វារកំណើត។ ទារកនោះកើតចេញមកក្នុងពេលនោះឯង ដែលមនុស្សលោកតែងតែហៅថា សត្វ។ យោគីលំឤេននឹកដល់លក្ខណ:របស់រាងកាយដោយវិធី(ពិចារណាតាមបែបជា)“ការកកើតឡើងតាម លំដាប់”  ដូច្នេះចុះ[49]។
បុ        យោគីគួរលំឤេននឹកដល់លក្ខណ:របស់រាងកាយដោយវិធី “ក្រុមដង្កូវ”យ៉ាងដូចម្ដេច?
ភាពផ្សេងគ្នារវាងកាម និងអកុសលធម៌
ម៉្យាងទៀត ការស្ងាត់ចាកកាមនេះ គឺការឈានផុតពីអន្លង់នៃកាមទាំងមូល ឯការស្ងាត់ចាកអកុសលធម៌ វិញ គឺការឆ្លងផុតពីកិលេសទាំងអស់ដែលធ្វើឲ្យវិលវល់ក្នុងកំណើតកាមភូមិ និងរូបភូមិ។
ការបែងចែកសីលជាពួក
បុ        តើសីលមានប៉ុន្មានពួក?
វិ        ពួកដែលមាន២យ៉ាង(ទុក:) ពួកដែលមាន៣យ៉ាង(តិក:) និងពួកដែលមាន៤យ៉ាង(ចតុក្ក:)
ដោយឤរម្មណ៍
ម៉្យាងទៀត កម្មដ្ឋាន១គឺទេវតានុស្សតិ មានឤរម្មណ៍ដែលត្រៀមទុកហើយទាំងខាងក្នុងនិងខាងក្រៅ; ជាអជ្ឈត្តិការម្មណ៍។
ទុក: (សីល២ប្រភេទ) ន័យទី១
បុ        អ្វីគឺទុក:?
គាថាជាបទពាក្យ៧[8]
លោកអ្នកទ្រទ្រង់វិសេសធម៌           សោយបីតិល្អបវរស្ងប់
ចរិតទាំង១៤ បំព្រួញមកនៅត្រឹមតែ៧
វិ        ចំពោះបុគ្គលទោសចរិត កាលបើធ្វើកុសល រមែងមានពុទ្ធិ(បញ្ញា)ខ្លាំងក្លា ព្រោះគុណសម្បត្ដិនេះទោរទន់ ទៅរកទោស:។
គាថាជាបទពាក្យ៧[8]
លោករស់ក្នុងធម៌ដឹងធម៌ច្បាស់        អធិប្បាយល្អល្អះច្បាស់គ្មានសល់
ឤលោកសិណ
[xi]  Chu Agon No, 98: M.I, 276-7; D.I, 74; A.III, 25-6: សេយ្យថាបិ ភិក្ខវេ ឧទករហទោ ឧព្ភិទោទកោ តស្ស នេវស្ស បុរត្ថិមាយ ទិសាយ ឧទកស្ស ឤយុមុក្ខំ ន បច្ឆិមាយ ទិសាយ ឧទកស្ស ឤយមុក្ខំំ ន ន ឧត្ដរាយ ទិសាយ ឧទកស្ស ឤយមុក្ខំ ន ទក្ខិណាយ ទិសិយា ឧទកស្ស ឤយមុក្ខំំ ទេវោ ច ន កាលេន កាលំ សម្មាធារំ អនុប្បវេច្ឆយ្យ អថខោ តម្ហា ច ឧទករហទា សីតា វារិធារា ឧព្ភិជ្ផិត្វា តំ ឯវ ឧទករហទំ សីតេន វារិនា អភិសន្ទេយ្យ បរិសន្ទេយ្យ បរិបូរេយ្យ បរិប្ជរេយ្យ នាស្ស កិញ្ចិ សព្វាវតោ ឧទករហទស្ស សីតេន វារិនា អប្ជុដ្ឋំ អស្ស ឯវមេវ ខោ ភិក្ខវេ ភិក្ខុ ឥមំ ឯវ កាយំ សមាធិជេន បីតិសុខេន អភិសន្ទេតិ បរិសិន្ទេតិ បរិបូរេតិ បរិប្ជរតិ នាស្ស កិញ្ចិ សព្វាវតោ កាយស្ស សមាធិជេន បីតិសុខេន អប្ជុដ្ឋំ ហោតិ។
បញ្ញា៤ប្រភេទ ពួកទី១០
[11] Cp. Vbh. 326: តិសុ ភូមីសុ កុសលេ បញ្ញា ឤចយគាមិនី បញ្ញា។ ចតូសុ ភូមីសុ បញ្ញា អបចយគាមិនី បញ្ញា។ តីសុ ភូមីសុ កិរិយាវ្យាកតេ បញ្ញា នេវ ឤចយគាមិនី ន អបចយគាមិនី បញ្ញា។
ការឤស្រ័យនៅរបស់អនាគារិក
ន សោ ភិក្ខវេ សត្តោ សុលភរូបោ យោ ន បុត្តោភូតបុព្វោ......
ដោយឤរម្មណ៍
វិ           គឺវិញ្ញាណកសិណ១ នេវសញ្ញានាសញ្ញាយតន:១ និងឤរម្មណ៍១០របស់ឧបចារសមាធិ
សេចក្ដីស្ងាត់ចាកកាមនិងអកុសលធម៌៣យ៉ាង
បុ          អ្វីគឺ ចិត្តវិវេក?
១- ឧទ្ធុមាតកសញ្ញា
ព្រោះហេតុអ្វីទើបយោគីត្រូវពិចារណានិមិត្ដដោយជុំវិញ? ព្រោះដើម្បីជាប្រយោជន៍ដល់ការមិនវង្វេង ភ្លេច ឯការមិនវង្វេងភ្លេចនោះមានដូចតទៅ: កាលបើយោគីទៅកាន់កន្លែងដែលស្ងាត់ និងសម្លឹងមើលអសុភនិមិត្ដ សេចក្តីខ្លាច ក៏កើតឡើងចំពោះយោគីនោះ។ ក្នុងខណ:ពេលនោះ បើសាកសពប្រាកដឡើងដូចជាឈរចំពីមុខ យោគីនោះមិន គប្បីក្រោកឈរឡើងទេ តែគប្បីពិចារណាពីនិមិត្ដនោះ។ ដោយវិធីនេះ យោគីរមែងដឹង រមែងរលឹក បាន រមែងយល់ បានត្រឹមត្រូវ រមែងកំណត់បានដោយច្បាស់ និងរមែងសង្កេតពិនិត្យនូវនិមិត្ដនោះ។ យោគីនោះ ពិចារណានូវនិមិត្ដ ទាំងអស់ដោយវិធីដូចគ្នានេះ។ នេះគឺជា(សេចក្ដីបញ្ជាក់នៃ) ការមិនវង្វេងភ្លេច។
ទុក្ខនិរោធគាមិនីបដិបទាអរិយសច្ច:
ដោយលំដាប់
សរុបចតុក្ក: ន័យទី៥
ឤជីវបារិសុទ្ធិសីលនៅរួមជាមួយគ្នានឹងបាដិមោក្ខសំវរសីល។ ព្រោះហេតុអ្វី? ព្រោះថា នៅពេលដែល ចេញចាកពីលោកីយវិស័យ ព្រោះមិនមានការជាប់ជំពាក់ បុគ្គលមានការប្រព្រឹត្ដិស្ងប់និងសំរួមក្នុងកាយកម្ម និង វចីកម្ម។
ទុក្ខនិរោធគាមិនីបដិបទាអរិយសច្ច:
[13] ឯកវិធាទិ
ឤកាសានញ្ចាយតនឈាន
យោគីនោះកាលបើឃើញរូបនិងមហន្តទោសរបស់រូប និងឤនិសង្សរបស់ឤកាសានញ្ចាយតនឈាន ហើយ ក៏ក្រោកចេញពីរូបឈាននោះ លះបង់នូវបឋវីកសិណ បឋវីនិមិត្ដហើយ ក៏បដិបត្តិឤកាសានញ្ចាយតន សមាធិ។
បកិណ្ណកកថា
[14] Cp. S. V, 329-30: កាយញ្ញតរាហំ ឤនន្ទ ឯតំ វទាមិ យទិទំ អស្សាសបស្សាសំ។
៥. ឯកាសនិកង្គធុតង្គ
វិ        មានការកំណត់ព្រំដែន៣យ៉ាងគឺ ការកំណត់ដោយឤសន:[iii] ការកំណត់ដោយទឹក[iv] និងការកំណត់ដោយ ឤហារ[v]។
បឋមជ្ឈាន
ម៉្យាងទៀត បទដែលថា “ស្ងាត់ចាកកាមទាំងឡាយ និងស្ងាត់ចាកអកុសលធម៌ទាំងឡាយ” នេះ បាន ដល់ការកំចាត់ចោលហើយដោយល្អ និងការគ្របសង្កត់ហើយដោយល្អ។
ថ្នាក់របស់សីល
បុ          អ្វីជាថ្នាក់ដំបូង ថ្នាក់កណ្ដាល និងថ្នាក់ខ្ពស់ របស់សីល?
៦-ទេវតានុស្សតិ
[viii] Cp. S. V, 131:  វិច្ឆិទ្ទកសញ្ញា ភិក្ខវេ ភាវិតា ពហុលីកតា មហតោ ផាសុវិហារាយ សំវត្ដតិ។
ឧបសគ្គ និងហេតុរបស់សីល
បុ          ឧបសគ្គ និងហេតុរបស់សីល មានប៉ុន្មាន?
បដិច្ចសមុប្បាទឧបាយ
កម្ម កម្មនិមិត្ត គតិ គតិនិមិត្ត
បរិច្ឆេទទី១០៖ បញ្ញាបរិច្ឆេទ
វិ        ការដែលចិត្តឃើញនូវឤរម្មណ៍ទាំងឡាយទៅតាមសេចក្តីពិតនៃឤរម្មណ៍នោះ ហៅថាបញ្ញា[1]។ ម៉្យាង ទៀតការពិចារណាឃើញនូវអ្វីដែលជាប្រយោជន៍និងមិនមែនប្រយោជន៍ និងអ្វីដែលវិសេសបំផុត នោះ ហៅថា បញ្ញា។ នេះជាអត្ថន័យទៅតាមន័យរបស់ព្រះអភិធម្ម។
វិធី៤យ៉ាងក្នុងការកំណត់តេជោធាតុ(ធាតុភ្លើង)
វិ        ពាក្យមាន២ជំពូកគឺ ពាក្យទូទៅ(សាមញ្ញាវចន:) និងពាក្យពិសេស(វិសេសាវចន:)។ ក្នុងទីនេះពាក្យថា មហាភូត៤ ជាពាក្យទូទៅ។ បឋវីធាតុ ឤបោធាតុ តេជោធាតុ និងវាយោធាតុ ជាពាក្យពិសេស។
ឈាន៤ និងឈាន៥
[vi] A. II, 149: ទុក្ខាបដិបទា ទន្ធាភិញ្ញា ទុក្ខាបដិបទា ខិប្បាភិញ្ញា សុខាបដិបទា ទន្ធាភិញ្ញា សុខាបដិបទា ខិប្បាភិញ្ញា
ទុក្ខនិរោធគាមិនីបដិបទាអរិយសច្ច:
[32] A, V, 16: បញ្ចង្គវិប្បហីនោ ភិក្ខវេ ភិក្ខុ បញ្ចង្គសមន្នាគតោ ឥមស្មឹ ធម្មវិនយេ “កេវលី វុសិតវា ឧត្តមបុរិសោតិ វុច្ចតិ។
បកិណ្ណកកថា
វិ              ធុតង្គដែលប្រៀនប្រដៅដោយព្រះសម្មាសម្ពុទ្ធមានទាំងអស់១៣។ ធុតង្គទាំងអស់នេះគឺជាសីលរបស់ព្រះ សម្មាសម្ពុទ្ធ។ ទាំងអស់នេះឈ្មោះថាធុតង្គ។  ក្នុងទីនេះ មិនគួរគប្បីបង្រៀនកុសលធម៌ អកុសលធម៌ និង អព្យាកតធម៌ទេ ព្រោះថា បុគ្គលដែលប្រកបដោយអកុសលធម៌ ជាជនដែលពោរពេញទៅដោយរាគ:។ ជននោះមិនកំចាត់រាគ:ទេ គេរស់នៅដោយភាពឃោរឃៅ និងមានសេចក្តីលោភលន់ក្នុងផលប្រយោជន៍ ផ្លូវលោក។ ដូច្នេះហើយទើបអកុសលធម៌មិនមែនជាធុតង្គទេ។
ឈាន៤ និងឈាន៥
[ix]  បិតិ សុខ: សតិ ឤលោក សមាហិតចិត្ដសញ្ញា
ឤលោកសិណ
“ឯវំ ឤវុសោ តិ។
៦-ទេវតានុស្សតិ
អយំ តថាគតស្ស បច្ឆិមា វាចា
កំណើតថ្មី៣យ៉ាង
បុណ្យកុសលដែលធ្វើឲ្យកើតនៅក្នុងព្រហ្មលោកមានដូចតទៅនេះ: នៅក្នុងបឋមជ្ឈានមានកំណើត៣ យ៉ាងគឺ នៅថ្នាក់ទាប ថ្នាក់កណ្តាល និងថ្នាក់ខ្ពស់។ កាលបើបុគ្គលដាក់ចិត្តក្នុងឧបាយដែលពិសេស តែមិនបាន កំចាត់នូវនីវរណ:៥ឲ្យបានល្អ និងមិនបានដល់ការរួចផុតទេនោះ ឈ្មោះថាបាននូវឈានថ្នាក់ទាប។ កាលបើបុគ្គល ដាក់ចិត្តក្នុងឧបាយដែលពិសេសនិងកំចាត់បាននូវនីវរណ:៥ តែមិនបានដល់ការរួចផុតទេនោះ ឈ្មោះថាបាននូវ ឈានថ្នាក់ក់ណ្តាល។ កាលបើបុគ្គលដាក់ចិត្តក្នុងឧបាយដែលពិសេស និងកំចាត់បានដោយល្អនូវនីវរណ:៥ និង បានដល់ការរួចផុតនោះ ឈ្មោះថាបាននូវឈានថ្នាក់ខ្ពស់។ បើយោគីបានសំរេចបឋមជ្ឈានថ្នាក់ទាប ក្រោយពី ស្លាប់ទៅនឹងទៅកើតជាព្រហ្មបារិសជ្ជៈមានឤយុប្រមាណ១ភាគ៣នៃកប្ប។ បើបានសំរេចបឋមជ្ឈានថ្នាក់កណ្ដាល ក្រោយពីស្លាប់ទៅនឹងទៅកើតជាព្រហ្មបុរោហិត មានឤយុប្រមាណពាក់កណ្តាលកប្ប។ បើបានសំរេចបឋមជ្ឈាន ថ្នាក់ខ្ពស់ ក្រោយពីស្លាប់ទៅនឹងទៅកើតជាមហាព្រហ្ម  មានឤយុប្រមាណ១កប្ប។
អ្វីដែលធ្វើឲ្យកើតសីល
បុ          អ្វីដែលធ្វើឲ្យកើតសីល?
ឈានដែលមានចំណែកនៃការអន់ថយ ការរឹងមាំ គុណវិសេស និងការដឹងច្បាស់
[xx] ដូចគ្នានឹង ១៤ ដែរ
អ្វីដែលធ្វើឲ្យកើតសីល
វិ          សីលដែលកើតនៅក្នុងកុសលចិត្ដ ជាកុសលសីល។ សីលដែលកើតនៅក្នុងអកុសលចិត្ដ ជាអកុសល សីល។ សីលដែលកើតនៅក្នុងអព្យាកតចិត្ដ ជាអព្យាកតសីល។ [ix]
ភាពផ្សេងគ្នារវាងកាម និងអកុសលធម៌
វិតក្ក: និងវិចារ:
ឤលោកសិណ
[i] គាថានេះ(រួមទាំងគាថានៅខាងមុខទៀតដែលសរសេរជាអក្សរទ្រេត) មិនមាននៅក្នុងច្បាប់រជ្ជកាលរបស់មហាស៊ុង ដែលតំកល់នៅក្នុង​បណ្ណាល័យ នៃរាជ វាំង+ចក្រពត្ដិជប៉ុនទេ។
ដោយការកន្លងផុត
កម្មដ្ឋាន៣ គឺអរូបកសិណ២ និងឤកិញ្ចញ្ញាយតន:១ កន្លងផុតនូវឤរម្មណ៍។ កម្មដ្ឋាន៣៥ផ្សេងទៀត មិនកន្លងផុតនូវឤរម្មណ៍ទេ។ ម៉្យាងទៀត កម្មដ្ឋាន១គឺនេវសញ្ញានាសញ្ញាយតន: កន្លងផុតនូវសញ្ញានិងវេទនា រីឯ កម្មដ្ឋាន៣៧ដែលនៅសល់ មិនកន្លងផុតសញ្ញានិងវេទនាទេ ។
៨-មរណនុស្សតិ
-ដោយអវត្ដមាននៃនិមិត្ដ(អនិមិត្ដ:)
ដោយឤរម្មណ៍
ម៉្យាងទៀត កម្មដ្ឋាន១គឺឤកិញ្ចញ្ញាយតន: ចំរើនឤរម្មណ៍លូតលាស់ខាងក្នុង។ មានឤរម្មណ៍ខាងក្នុង; មានឤរម្មណ៍ខាងក្រៅ; មានឤរម្មណ៍ជាឤយតន:។
ទុក: (សីល២ប្រភេទ) ន័យទី១
វិ        គឺចារិត្តសីល និង វារិត្តសីល។ ពុទ្ធបញ្ញត្តិណាដែលបញ្ជាក់ថាកម្មនេះគួរធ្វើដោយកាយដោយវាចា ឈ្មោះ ថាចារិត្តសីល។ ពុទ្ធបញ្ញត្តិណាដែលបញ្ជាក់ថាកម្មនេះមិនគួរធ្វើដោយកាយដោយវាចា ឈ្មោះថា វារិត្តសីល។ បុគ្គលរក្សាចារិត្តសីលបានដោយសទ្ធាដែលប្រកបដោយសេចក្ដីព្យាយាម រក្សាវារិត្តសីលបាន ដោយសទ្ធា ដែលប្រកបដោយសតិ។
ដោយឤរម្មណ៍
ម៉្យាងទៀត កម្មដ្ឋាន២ស្ថិតក្នុងអតីត គឺវិញ្ញាណកសិណនិងនេវសញ្ញានាសញ្ញាយតន:។
ទុក: ន័យទី២
សីលពួកទុក: មានម៉្យាងទៀតគឺ បហានសីល និង សមាទានសីល[i]។ បហានសីលគឺអ្វី? គឺការលះ នូវរបស់ដែលមិនមែនជាសីល។ សមាទានសីលគឺអ្វី? គឺការទទួលយកកុសលសីលជាច្រើនមករក្សា។ ប្រៀបដូច ជាពន្លឺដែលកំចាត់នូវភាពងងឹតបានយ៉ាងណា បុគ្គលដែលលះបង់នូវរបស់ដែលមិនជាសីល រមែងរួចចាកផុតពី ទុគតិបានដូច្នោះដែរ។ ដោយការសមាទានរក្សាសីល បុគ្គលនោះឤចចូលទៅដល់វិថីនៃបុណ្យ។ ព្រោះលះរបស់ ដែលមិនជាសីល បុគ្គលនោះរមែងសម្រេចនូវការមិនប្រែប្រួល[ii]។.
ដោយឤរម្មណ៍
ម៉្យាងទៀត កម្មដ្ឋាន១ស្ថិតនៅក្នុងអនាគត គឺមរណានុស្សតិ។
ទុក: ន័យទី៣
សីលពួកទុក:មានម៉្យាងទៀតគឺ លោកិយសីល និង លោកុត្ដរសីល។ អ្វីជាលោកុត្ដរសីល? សីល ដែលរក្សាដោយបរិបូណ៌ព្រមដោយផលនៃអរិយមគ្គ ជាលោកុត្ដរសីល។ សីលដែលនៅសល់ ជាលោកិយសីល។ ការរក្សាលោកិយសីលឲ្យបរិបូណ៌នឹងនាំឲ្យបាននូវភពដ៏វិសេស ឯការរក្សាលោកុត្ដរសីលឲ្យបរិបូណ៌នឹងនាំឲ្យរួច ចាកផុតពីភព។
ចតុក្ក: ន័យទី២
ភិក្ខុសីលដូចម្ដេច? គឺបាដិមោក្ខសំវរ: នេះគឺភិក្ខុសីល។ ភិក្ខុនីសីលដូចម្ដេច? គឺបាដិមោក្ខសំវរ: នេះគឺ ភិក្ខុនីសីល។            សីល១០សំរាប់សាមណេរនិងសាមណេរី[iii] និងសីល៦សំរាប់សិក្ខមានា[iv]  នេះហៅថាអនុសម្បន្ន សីល។ សីល៥-សីល៨ សំរាប់ឧបាសកឧបាសិកា បុរសស្ដ្រីទាំងឡាយ នេះហៅថា ឱទាតវសនគហដ្ឋវសីល។
ដោយការកន្លងផុត
វិ          អរូបកម្មដ្ឋាន កន្លងផុតរូប។ លើកលែងតែអរូបកសិណចេញ កសិណ៨ដែលនៅសល់ និងអ្វីដែលនៅ សល់ពីកម្មដ្ឋាន៣០ មិនកន្លងផុតនូវរូបទេ។
ការឤស្រ័យនៅរបស់អនាគារិក
[xii] Ud. 12:                                គាមេ អរញ្ញោ សុខទុក្ខបុដ្ឋោ           នេវត្តតោ នោ បរតោ ទហេថា
កិច្ចរបស់អ្នកដែលទើបនឹងចាប់ផ្ដើមសិក្សា
បានជួបនឹងលោកជាអ្នកទ្រទ្រង់នូវធម៌ដ៏វិសេស។
បញ្ញា៤ប្រភេទ ពួកទី១០
[12] Vbh. 328: តត្ថ កតមំ កម្មស្សកតំ ញាណំ? អត្ថិ ទិន្នំ អត្ថិ យិត្ថំ អត្ថិ ហុតំ អត្ថិ សុកដទុក្កដានំ កម្មានំ ផលវិបាកោ អត្ថិ អយំ លោកោ អត្ថិ បរលោកោ អត្ថិ មាតា អត្ថិ បិតា អត្ថិ សត្តា ឱបបាតិកា អត្ថិ លោកេ សមណព្រាហ្មណា សម្មគ្គតា សម្មាបដិបន្នា យេ ឥមំ ច លោកំ បរញ្ច លោកំ សយំ អភិញ្ញា សច្ឆិកត្វា បវេទេន្តីតិ: យា ឯវរូបា បញ្ញា បជាននា……បេ……អមោហោ ធម្មវិចយោ សម្មាទិដ្ឋិ: ឥទំ វុច្ចតិ កម្មស្សកតំ ញាណំ។ ឋាបេត្វា សច្ចានុលោមិកំ ញាណំ សព្វា បិ សាសវា កុសលា បញ្ញា កម្មស្សកតំ ញាណំ។
តត្ថ កតមំ សច្ចានុលោមិកំ ញាណំ? រូបំ អនិច្ចន្តិ វា វេទនា អនិច្ចា តិ វា សញ្ញា អនិច្ចា តិ វា សង្ខារា អនិច្ចា តិ វា វិញ្ញាណំ អនិច្ចន្តិ វា យា ឯវរូបា អនុលោមិកា ខន្តិ ទិដ្ឋិ រុចិ មុតិ បេក្ខា ធម្មនិជ្ឈានខន្តិ: ឥទំ វុច្ចតិ សច្ចានុលោមិកំ ញាណំ។
ចតូសុ មគ្គេសុ បញ្ញា មគ្គសមង្គិស្ស ញាណ។ំ
ចតូសុ ផលេសុ បញ្ញា ផលសមង្គិស្ស ញាណំ។
ឤលោកសិណ
[iv] A. IV, 440: សោ ខោ អហំ ឤនន្ទ អបរេន សមយេន វិវិច្ចេវ កាមេហិ……បឋមំ ឈានំ ឧបសម្បជ្ជ វិហរាមិ តស្ស មយ្ហំ ឤនន្ទ ឥមិនា វិហារេន វិហរតោ កាមសហគតា សញ្ញាមនសិការា សមុទាចរន្ដិ ស្វាស្ស មេ ហោតិ ឤពោធា។
ដោយឤរម្មណ៍
បុ          តើកម្មដ្ឋាន៥ណាខ្លះ ដែលមិនមានទាំងនិមិត្តនិងសភាវធម៌ជាឤរម្មណ៍?
បកិណ្ណកកថា
[12] Vis. Mag. 278: តត្រាយំ មនសិការវិធិ:- គណនា អនុពន្ធនា ផុសនា ឋបនា ។ ត្រង់នេះគួរឲ្យចាប់ឤរម្មណ៍ក្នុងការកត់សំគាល់ថា ព្រះពុទ្ធ ឃោសថេរ: ពុំបានឤងដល់ពាក្យបង្រៀននេះ ថាជារបស់ “ឯកច្ចេ” (ឤចារ្យខ្លះ) ដូចលោកធ្លាប់បានធ្វើទេ ហើយលោក ក៏មិនបានពោលដល់ ពាក្យថា “អដ្ឋកថា” ដែរ
ឤកាសានញ្ចាយតនឈាន
យោគីគប្បីសម្លឹងឤកាសក្នុងឋាន:ជាឤរម្មណ៍ដែលរកទីបំផុតគ្មាន។ បើយោគីបំពេញកម្មដ្ឋានយ៉ាងនេះ ហើយ រមែងបំផ្លាញនូវបឋវីនិមិត្គបានយ៉ាងឆាប់រហ័ស ហើយចិត្តរបស់យោគីនោះក៏ចេញផុតពីបឋវីនិមិត្ដ និង ឈានចេញពីបឋវីនិមិត្ដទៅកាន់ទីទទេ(ឤកាស)។ តាមរយ:នៃការទទួលបាននូវឤយតន:ក្នុងការដឹងនូវការពុំមាន ទីបំផុតនៃឤកាស  យោគីនោះក៏បានដល់នូវអប្បនាសមាធិ។
នេវសញ្ញានាសញ្ញាយតនឈាន
ចប់ នេវសញ្ញានាសញ្ញាយតន:
ទុក្ខនិរោធគាមិនីបដិបទាអរិយសច្ច:
[14] Thus-isness
សេចក្ដីស្ងាត់ចាកកាមនិងអកុសលធម៌៣យ៉ាង
វិ           យោគីបានដល់គុណវិសេស មានចិត្ដបរិសុទ្ធ។ នេះហៅថា ចិត្តវិវេក។
ឧបសគ្គ និងហេតុរបស់សីល
វិ          ធម៌ជាឧបសគ្គរបស់សីលមាន៣៤ប្រការ និងធម៌ជាហេតុរបស់សីលមាន៣៤ប្រការគឺ: ១-ក្រោធ ២-ព្យាបាទ ៣-បោកបញ្ឆោត ៤-បដិឃ: ៥-លោភ: ៦-ឫស្យា ៧-មាយា ៨-សាថេយ្យ: ៩-អរតិ ១០-វិវាទ: ១១-មាន: ១២-អហំការ ១៣-អតិមាន: ១៤-បមាទ: ១៥-ខ្ផិល ១៦-រាគ:: ១៧-មិនសន្ដោស ១៨-មិនគប់បណ្ឌិត  ១៩-មិនមានសតិ ២០-និយាយឤក្រក់ ២១-គប់ជនពាល ២២-មិច្ឆាញាណ ២៣-មិច្ឆាទិដ្ឋិ ២៤-មិនមានខន្ដី ២៥-មិនមានសទ្ធា ២៦-មិនមានហិរិ ២៧-មិនមានឧតប្ប: ២៨-មិនមានប្រមាណក្នុងភោជន ២៩-ថោកទាប ៣០-ទាក់ទងស្ដ្រី(បុរស) ៣១-មិនគោរពគ្រូឤចារ្យ ៣២-មិនសំរួមឥន្ទ្រីយ៍ ៣៣-មិនបដិបត្ដសមាធិក្នុង យាម ខាងដើមនិងយាមខាងចុងនៃរាត្រី ៣៤-មិនស្វាធ្យាយធម៌ក្នុងយាមខាងដើម និងយាមខាងចុង នៃរាត្រី។ ធម៌ទាំង៣៤ប្រការនេះ គឺជាឧបសគ្គរបស់សីល។ បុគ្គលដែលត្រូវធម៌ជាឧបសគ្គណានីមួយ បៀតបៀន រមែង មិនឤចធ្វើសីលឲ្យបរិបូណ៌បានឡើយ។ បើសីលរបស់បុគ្គលនោះមិនបរិបូណ៌ហើយ បុគ្គលនោះនឹងធ្លាក់ចុះ ជាពុំខាន។ រីធម៌៣៤ប្រការ ដែលជាបដិបក្ខដល់ឧបសគ្គទាំង៣៤ប្រការនេះ ចាត់ទុកជាហេតុរបស់សីល[xi]។
មូលរបស់ចរិយា
បុគ្គលអ្នកដែលបានសន្សំកម្មក្នុងអតីតជាតិដោយការសម្លាប់ ការធ្វើទារុណកម្ម និងការចាប់ឃុំឃាំងគេ និងអ្នកដែលឡើងមកពីស្ថាននរកឬស្ថានភុជ្ជង្គ(ស្ថានពស់) ពេលមកចាប់បដិសន្ធិក្នុងលោកនេះ នឹងកើតជាបុគ្គល ដែលមានទោសចរិត។
ទុក: ន័យទី៩
សីលពួកទុក:មានម៉្យាងទៀតគឺ សីលដែលមិនឤចប្រព្រឹត្ដល្មើស និងសីលដែលមិនដាងពព្រុះ[iv]។ សីលដែលមិនឤចប្រព្រឹត្ដល្មើស គឺអ្វី? គឺសីលរបស់ព្រះសាវ័ក។ សីលដែលមិនមានដាងពព្រុះ គឺអ្វី? គឺសីល របស់ព្រះសម្មាសម្ពុទ្ធ និងព្រះបច្ចេកពុទ្ធ។
១- ឧទ្ធុមាតកសញ្ញា
ដូចនេះ យោគីនោះគប្បីត្រួតពិនិត្យហើយត្រួតពិនិត្យទៀត រហូតទាល់តែឃើញនិមិត្ដនោះហាក់ដូចជា ជាប់ នៅនឹងភ្នែក។ នេះគឺជា(ការបញ្ជាក់នៃ)ការរីកចំរើនក្នុងការបដិបត្ត្តិ។ យោគីដែលទើបបដិបត្តិថ្មីដោយយក សាកសពជា ឤរម្មណ៍ គប្បីសំគាល់សាកសពនោះថាដូចជារតនវត្ថុ មានសេចក្ដីរីករាយជាមួយ កំណត់ទុកនៅ ក្នុងចិត្ត តាំងចិត្ដនៅ រួមជាមួយសាកសពនោះជានិច្ច ក៏នឹងធ្វើឲ្យនីវរណធម៌អស់ទៅ ហើយនិងធ្វើឲ្យអង្គឈានកើត ឡើង។ យោគីនោះជា អ្នកនៅឆ្ងាយចាកកាមនិងអកុសលធម៌ ឤស្រ័យនៅក្នុងសមាបត្តិគឺបឋមជ្ឈានដែលមាន វិតក្ក:និងវិចារ: ដែលកើតឡើង ពីវិវេក និងប្រកបដោយបីតិ និងសុខ: ដោយអំណាចនៃអសុភសញ្ញា។
បកិណ្ណកកថា
ក) ៦០ ខណ: = ១ លវ:។ ៣០ លវ: = ១ ម៉ោង។ ៣០ ម៉ោង = ១ ថ្ងៃ។ ដូច្នេះ
ទុក: ន័យទី ១០
សីលពួកទុក:មានម៉្យាងទៀតគឺកាលបរិយន្ដសីល(សីលដែលមានវេលាកំណត់) និង ឤបាណកោ ដិកសីល (សីលដែលរក្សារហូតអស់មួយជីវិត)។ សីលដែលរក្សាក្នុងរយ:ពេលខ្លី ហើយមិនទាក់ទងដល់ជីវិត ហៅថាកាលបរិយន្ដសីល។ សីលដែលបុគ្គលរក្សាចាប់តាំងពីពេលដែលចូលទៅរកឤចារ្យ ហើយសមាទាន សីលរហូតដល់អស់ជីវិត ហៅថាឤបាណកោដិកសីល។ កាលបរិយន្ដសីល មានពេលវេលាកំណត់ក្នុងការឲ្យផល ចំណែកឤបាណកោដិកសីល មិនមានពេលវេលាកំណត់ក្នុងការឲ្យផលឡើយ។
បកិណ្ណកកថា
[xxiv] Cp. A. I, 225; D. I, 79-80; S, II, 121-22; V, 265: ឯវំ ភាវិតេសុ ខោ ភិក្ខុ ចតុសុ ឥទ្ធិបាទេសុ ឯវំ ពហុលិកតេសុ បរសត្តានំ ចេតសា ចេតោ បរិច្ច បជានាតិ។ សរាគំ វា ចិត្តំ សរាគំ ចិត្តន្តិ បជានាតិ វីតរាគំ វា ចិត្តំ បេសទោសំ វា ចិត្តំ បេវិតទោសំ វា ចិត្តំ…… បេ…… សមោហំ វា ចិត្តំ…… បេ……វិតមោហំ វា ចិត្តំ…… បេ…… សង្ខិត្តំ វា ចិត្តំ…… បេ…… វិក្ខិត្តំ វា ចិត្តំ…… បេ…… មហគ្គតំ វា ចិត្តំ…… បេ…… អមហាគត្តំ វា ចិត្តំ…… បេ…… សឧត្តរំ វា ចិត្តំ…… បេ…… អនុត្តរំ វា ចិត្តំ ……បេ…… អសមាហិតំ វា ចិត្តំ…… បេ…… សមាហិតំ វា ចិត្តំ…… បេ…… អវិមុត្តំ វា ចិត្តំ…… បេ…… វិមុត្តំ វា ចិត្តំ វិមុត្តំ ចិត្តន្តិ បជានាតិ។
ចតុក្ក: ន័យទី៥
ឥណបរិភោគ ដូចម្ដេច? គឺការបរិភោគ(បច្ច័យ៤) របស់អ្នកដែលគ្មានហិរិឱត្ដប្ប: និងអ្នកដែលប្រកប របរជាមិច្ឆាជីវ:។
ឤលោកសិណ
“សោ ត្វំ ភន្ដេ សញ្ញី សមានោ ជាគរោ បញ្ចមត្ដានិ សកដសតានិ និស្សាយ និស្សាយ អតិក្កម្មន្ដានិ នេវ អទ្ទស្ស ន បន សទ្ទំ អស្សោសិ អបិ ហិ តេ ភន្ដេ សង្ឃាដិ រជេន ឱកិណ្ណា តិ។
“អថខោ ភន្ដេ តស្ស បុរិសស្ស ឯតទហោសិ: “អច្ឆរិយំ វត ភោ អព្ភុតំ វត ភោ សន្ដេន វត ភោ បព្វជិតា វិហារេន វិហរន្ដិ យត្រ ហិ នាម សញ្ញី សមានោ ជាគរោ បញ្ចមត្ដានិ សកដសតានិ ន បន សទ្ទំ សោស្សតីតិ ឤឡារេ កាលាមេ ឧឡារំ បសាទំ បវេទេត្វា បក្កាមីតិ”។
៦-ទេវតានុស្សតិ
អថ ខោ ភគវា បឋមជ្ឈានំ សមាបជ្ជិ បឋមជ្ឈានា វុត្ថាហិត្វា ទុតិយជ្ឈានំ សមាបជ្ជិ ទុតិយជ្ឈានា វុត្ថាហិត្វា តតិយជ្ឈានំ សមាបជ្ជិ តតិយជ្ឈានា វុត្ថាហិត្វា ចតុត្ថជ្ឈានំ សមាបជ្ជិ ចតុត្ថជ្ឈានា វុត្ថាហិត្វា ឤកាសានញ្ចាយតនំ សមាបជ្ជិ ឤកាសានញ្ចាយតន សមាបត្ដិយា វុត្ថាហិត្វា វិញ្ញាណញ្ចាយតនំ សមាបជ្ជិ វិញ្ញាណញ្ចាយតនសមាបត្ដិយា វុត្ថាហិត្វា ឤកិញ្ចញ្ញាយតនំ សមាបជ្ជិ ឤកិញ្ចញ្ញាយតនសមាបត្ដិយា វុត្ថាហិត្វា នេវសញ្ញានាសញ្ញាយតនំ សមាបជ្ជិ នេវសញ្ញានាសញ្ញាយតនសមាបត្ដិយា វុត្ថាហិត្វា សញ្ញាវេទយិតនិរោធំ សមាបជ្ជិ។
៦. បត្ដបិណ្ឌិកង្គធុតង្គ
បុ        ការសមាទានបត្ដបិណ្ឌិកង្គធុតង្គ មានឤនិសង្សដូចម្ដេចខ្លះ?
ទុក្ខនិរោធគាមិនីបដិបទាអរិយសច្ច:
បន្នភារំ វិសំយុត្តំ           តម្ហំ ព្រូមិ ព្រាហ្មណំ ។
ឈានដែលមានចំណែកនៃការអន់ថយ ការរឹងមាំ គុណវិសេស និងការដឹងច្បាស់
មានបុគ្គល៤ប្រភេទ ដែលបានទទួលផលបុណ្យពីការកើតក្នុងព្រហ្មលោកគឺ: បុគ្គលដែលមានចំណែកនៃ ការអន់ថយ(ហានភាគិយ:) បុគ្គលដែលមានចំណែកនៃការរឹងមាំ(ថិតិភាគិយ:) បុគ្គលដែលមានចំណែកនៃ គុណ វិសេស(វិសេសភាគិយ:) និងបុគ្គលដែលមានចំណែកនៃការដឹងច្បាស់(និព្វេធភាគិយ:)[lxviii] ។ បុគ្គលអ្នកដែល មាន ឥន្ទ្រីយ៍ខ្សោយ ធ្វើឲ្យឈានកើតឡើងបាន តែគេជាមនុស្សមានសេចក្ដីប្រមាទ។ ម៉្យាងទៀត ព្រោះការបដិបត្តិ ២ យ៉ាងក្នុងឈាន ទើបធ្វើឲ្យបុគ្គលមានចំណែកនៃការអន់ថយ(ក្នុងបឋមជ្ឈាន)គឺ: (១)ព្រោះតែបុគ្គលនោះមាន បរិយុដ្ឋានកិលេសច្រើន[lxix] ធ្វើឲ្យបុគ្គលនោះពុំមានកំលាំងល្មមឤចនឹងបំផ្លាញការគិតច្របូកច្របល់ដែលគេធ្វើឲ្យ កើតមានឡើងក្នុងអតីតកាល (២)ឬក៏បុគ្គលដែលមានសេចក្ដីប្រាថ្នាឲ្យបានសំរេចនូវឈាន តែជាអ្នកនិយាយច្រើន ជាអ្នកពេញចិត្តតែនៅក្នុងការដេកលក់ និងមិនមានសេចក្ដីព្យាយាម ដែលជាហេតុធ្វើឲ្យគេអន់ថយ។
ឤលោកសិណ
[ii] គាថានេះមិនមាននៅក្នុងគម្ពីរ ឯកុត្ដរឤគម ច្បាប់ភាសាចិនទេ។ A. IV, 418: សេយ្យថា បិ ភិក្ខវេ គាវី បព្វតេយ្យា ពាលា អវ្យត្ដា អខេត្ដញ្ញូ អកុសលា វិសមេ បព្វតេ ចារិតុំ តស្សា ឯវំ អស្ស យន្នូនាហំ អគតបុព្វញ្ចោវ ទិសំ គច្ឆេយ្យំ អក្ខាទិតបុព្វានិ ច តិណានិ ខាទេយ្យំ អបីតបុព្វានិ ច បានិយានិ បិវេយ្យន្ដិ សា បុរិនំ បាទំ ន សុប្បតិដ្ឋិ តំ បតិដ្ឋាបេត្វា បច្ឆិមំ បាទំ ឧទ្ធរេយ្យ សា ន ចេវ អគតបុព្វំ ទិសំ គច្ឆេយ្យ ន ច អក្ខាធបុព្វានិ តិណានិ ខាទេយ្យ ន ច អបីតបុព្វានិ បានិយានិ បិវេយ្យ យស្មឹ ចស្សា បាទេ ឋិតាយ ឯវំ អស្ស យន្នូនាហំ អគតបុព្វញ្ចោវ ទិសំ គច្ឆេយ្យំ អក្ខាទិតបុព្វានិ ច តិណានិ ខាទេយ្យំ អបីតបុព្វានិ ច បានិយានិ បិវេយ្យន្ដិ តញ្ច បទេសំ ន ពាលា អវ្យត្ដា អខេត្ដញ្ញូ អកុសលា វិសមេ បព្វតេ ចរិតុំ។
៨-មរណនុស្សតិ
-ដោយភាពខ្លីនៃខណ:(ខណ:បរិត្ត)
បុ        យោគីគួរបដិបត្តិមរណនុស្សតិដោយវិធី “វធកបច្ចុបដ្ឋាន” ដូចម្ដេច?
ឈានដែលមានចំណែកនៃការអន់ថយ ការរឹងមាំ គុណវិសេស និងការដឹងច្បាស់
[vii] D, I. 245: កាមគុណា អរិយស្ស វិនយេ អន្ទូតិ បិ វុច្ចន្ដិ ពន្ធនន្តិ បិ វុច្ចន្តិ
ដោយឤរម្មណ៍
ម៉្យាងទៀត កម្មដ្ឋាន១ស្ថិតនៅក្នុងបច្ចុប្បន្ន គឺទេវតានុស្សតិ។
ទុក: ន័យទី៤
សីលពួកទុក:មានម៉្យាងទៀតគឺ បមាណសីល(សីលដែលប្រមាណបាន) និង អប្បមាណសីល (សីលដែលប្រមាណមិនបាន)។ តាមដែលព្រះសម្មាសម្ពុទ្ធទ្រង់សម្ដែង សីលដែលមិនគ្រប់បរិបូណ៌ហៅថា បមាណសីល។ សីលដែលគ្រប់បរិបូណ៌ហៅថាអប្បមាណសីល។
ឤលោកសិណ
[xii] Vbh. 424: ទុតិយំ ឈានំ បរិត្ដំ ភាវេត្វា បរិត្ដាភានំ ទេវានំ សហវ្យតំ ឧបជ្ជន្ដិ តេសំ កិត្ដកំ ឤយុប្បមាណំ? ទ្វេ កប្បា។
ចតុក្ក: ន័យទី៣
សីលចតុក្ក:មានម៉្យាងទៀតគឺ បកតិសីល ឤចារសីល ធម្មតាសីល[v] និងបុព្វហេតុកាសីល។          បកតិសីល ដូចម្ដេច ? គឺសីលរបស់ជនជាតិឧត្ដរកុរុទ្វីប នេះគឺបកតិសីល។ ឤចារសីល ដូចម្ដេច? គឺការប្រព្រឹត្ដទៅតាមច្បាប់ របៀប របស់វង្សត្រកូល វណ្ណ: ប្រទេស ជំនឿ ជា ដើមនេះ ហៅថាឤចារសីល។ ធម្មតាសីល ដូចម្ដេច? គឺសីលរបស់ព្រះមាតានៃព្រះពោធិសត្វ នៅពេលដែលព្រះពោធិសត្វព្រះអង្គចូលមក ចាប់បដិសន្ធិក្នុងផ្ទៃរបស់ព្រះមាតា នេះគឺធម្មតាសីល។     បុព្វហេតុកាសីល ដូចម្ដេច? គឺសីលរបស់ព្រះពោធិសត្វ និងរបស់ព្រះមហាកស្សបថេរ: នេះហៅថាបុព្វហេតុកាសីល។
ចតុក្ក: ន័យទី៤
សីលចតុក្ក:មានម៉្យាងទៀតគឺ កុសលសីល សមុដ្ឋានសីល និរោធសីល និង និរោធបដិបទា សីល[vi]។          កុសលសីល គឺអ្វី? សីល២ប្រការគឺ កុសលសីល និងអកុសលសីលនេះ រួមហៅថាកុសលសីល[vii] ។ សមុដ្ឋានសីល ដូចម្ដេច? ចិត្ដល្អរមែងជាហេតុឲ្យកើតកុសលសីល ចំណែកចិត្ដដែលឤក្រក់រមែងជាហេតុឲ្យកើត អកុសលសីល[viii] ។ និរោធសីល ដូចម្ដេច? បុគ្គលលះអកុសលសីលបានព្រោះបាននូវកុសលសីល លះកុសល សីលបាន ព្រោះបាននូវវិសុទ្ធិ[ix] ។ និរោធបដិបទាសីល ដូចម្ដេច? គឺសម្មប្បធាន៤[x]នេះហៅថានិរោធបដិបទា សីល។ គប្បីយល់ពីសម្មប្បធាន៤យ៉ាងនេះថា៖ សម្មប្បធានហៅថាព្យាយាម មិនទាន់ហៅថាជាការរក្សាសីលទេ គឺហៅត្រឹមតែសម្មាវាយាម: ប៉ុណ្ណោះ។
ចតុក្ក: ន័យទី៥
សីលចតុក្ក:មានម៉្យាងទៀតគឺបាតិមោក្ខសំវរសីល ឤជីវបារិសុទ្ធិសីល ឥទ្ទ្រីយសំវរសីល និង
វាយោកសិណ
បុ       អ្វីគឺ វាយោកសិណ? អ្វីគឺការបដិបត្ដិ? អ្វីជាលក្ខណ: ជារស និងជាបទដ្ឋាន? អ្វីជាឤនិសង្ស? យោគី កំណត់ និមិត្ដបានដូចម្តេច?
១១. សោសានិកង្គធុតង្គ
បុ             ភិក្ខុសមាទានសោសានិកង្គធុតង្គ ដូចម្ដេច?
ទុក្ខនិរោធគាមិនីបដិបទាអរិយសច្ច:
បុ        តើអរិយសច្ច:“ដោយលំដាប់” ដូចម្តេច?
ការឤស្រ័យនៅរបស់អនាគារិក
ផុស្សន្តិ ផស្សា ឧបធឹ បដិច្ច             និរុបធឹ កេន ផុស្សេយ្យុំ ផស្សា តិ។.
ដោយការកន្លងផុត
លក្ខណ: “កំណត់ដឹងបានដោយការកន្លងផុត” គប្បីដឹងដោយប្រការដូច្នេះចុះ។
ការឤស្រ័យនៅរបស់អនាគារិក
[xiv] កឹ មូលំ? កឺ បច្ចុបដ្ឋានំ? កា សម្បត្តិ? កា វិបត្តិ? កឹ ឤរម្មណំ?
១- ឧទ្ធុមាតកសញ្ញា
បុ        ហេតុអ្វី ទើបយោគីកំណត់និមិត្តនោះ ដោយវិធីដល់ទៅ១០យ៉ាង?
ដោយបុគ្គល
កម្មដ្ឋានបរិច្ឆេទ ចប់
ចរិតទាំង១៤ បំព្រួញមកនៅត្រឹមតែ៧
ម៉្យាងវិញទៀត ទោស:និងពុទ្ធិ មានលក្ខណ:ស្រដៀងគ្នាបីប្រការគឺ: ការមិនប្រកាន់ខ្ជាប់ការស្វែងរក កំហុស និងការលះបង់ចេញ។
ដោយឤរម្មណ៍
វិ           គឺអប្បមញ្ញា៤ និងឤកិញ្ចញ្ញាយតន:១។
បញ្ញា៤ប្រភេទ ពួកទី១០
មគ្គសមង្គិស្ស ញាណំ ទុក្ខេ បេតំ ញាណំ…… ទុក្ខនិរោធគាមិនិយា បដិបទាយ បេតំ ញាណំ។
បដិច្ចសមុប្បាទឧបាយ
ព្រោះមានកម្មជាបច្ច័យ ធម៌៤យ៉ាងក៏កើតឡើងគឺ កម្ម កម្មនិមិត្ត គតិ គតិនិមិត្ត[74]។
អត្ថន័យរបស់កសិណ
ដោយការចំរើននូវកម្មដ្ឋានដូច្នេះ បុគ្គលធ្វើឲ្យមណ្ឌល: នេះ ផ្សព្វផ្សាយនៅគ្រប់ទី់កន្លែងបាន។
វិធី៤យ៉ាងក្នុងការកំណត់តេជោធាតុ(ធាតុភ្លើង)
បុ        អ្វីជាអត្ថន័យរបស់ពាក្យ “មហាភូត៤”?
បកិណ្ណកកថា
[15] As. 38, Sec. 93: តស្មឹ ខោ បន សមយេ ធម្មា ហោន្ដី ធម្មេសុ ធម្មានុបស្សី វិហរតី តិ ឤទិសុ និស្សត្ដនិជ្ជីវតាយំ។ ស្វាយំ ឥធាបិ និស្សត្ដនិជ្ជីវតាយំ ឯវ វត្ដតិ។
ទុក្ខនិរោធគាមិនីបដិបទាអរិយសច្ច:
[20] Cp. (a) D. III, 273: ឥតិមេ ទស ធម្មា ភូតា តច្ឆា តថា អវិតថា អនញ្ញថា សម្មា តថាគតេន អភិសម្ពុទ្ធា។ (== ភូតា តិ សភាវតោ វិជ្ផមានា។ តច្ឆា តិ យថាវា។ តថា តិ យថា វុត្តា តថា សភាវា។ អវិតថា តិ យថា វុត្តា ន តថា ន ហោន្តិ។ អនញ្ញថា តិ វុត្តប្បការតោ ន អញ្ញថា -- Sv. III, 1057).
ឤកាសានញ្ចាយតនឈាន
ពាក្យថា “ដោយពុំមានសេសសល់” គឺពុំមានសល់អ្វី។ ឃ្លាថា “ព្រោះកន្លងផុតនូវរូបសញ្ញា” គប្បីវិនិច្ឆ័យដូច តទៅនេះ៖ អ្វីគឺរូបសញ្ញា? ការចាំបាន ការដឹង ភាវ:នៃការចាំបានសំគាល់បា់នរបស់អ្ន់កដែលឤស្រ័យ នៅក្នុងឈាន ដែលមានរូបធាតុជាឤរម្មណ៍។ ទាំងនេះហៅថារូបសញ្ញា។ ពាក្យថា “កន្លងផុត” គឺទៅផុតពីរូបសញ្ញានេះ។ “ព្រោះ ការរលត់ទៅនៃបដិឃសញ្ញា” គប្បីវិនិច្ឆ័យដូចតទៅនេះ៖ អ្វីគឺបដិឃសញ្ញា? គឺការចាំស្គាល់រូប សម្លេង ក្លិនរស និង ផោដ្ឋព្វ: ទាំងនេះហៅថាបដិឃសញ្ញា។ ពាក្យថា “ការរលត់ទៅ” គឺការអស់ទៅនៃបដិឃ សញ្ញាផ្សេងៗ ទាំងនេះ។ “ព្រោះមិនយកចិត្តទុកដាក់លើនានត្តសញ្ញា គប្បីវិនិច្ឆ័យដូចតទៅនេះ៖ អ្វីគឺនានត្តសញ្ញា? ការចាំបាន ការស្គាល់ ដឹងភាវ:នៃ ការចាំបានសម្គាល់បានរបស់បុគ្គលអ្នកដែលពុំបានសំរេចឈាន និងជាអ្នកប្រកប ដោយមនោធាតុ និង វិញ្ញាណធាតុ ទាំង នេះហៅថានានត្តសញ្ញា។ ពាក្យថា “រួចផុតពីការយកចិត្តទុកដាក់ក្នុងនានត្តសញ្ញា” មានន័យថា បុគ្គលនោះជាអ្នករួច ផុតហើយពីការធ្វើទុកក្នុងចិត្តនូវនានត្តសញ្ញាទាំងនេះ។
១- ឧទ្ធុមាតកសញ្ញា
បុ        ហេតុអ្វីទើបបឋមជ្ឈានកើតឡើងបានតែក្នុងអសុភសញ្ញា ចំណែកឈានដទៃទៀតមិនកើតឡើង?
ទុក្ខនិរោធគាមិនីបដិបទាអរិយសច្ច:
[22] Vbh.12; Dhs. par. 584-585: សព្វំ រូបំ.....លោកិយំ សាសវំ សំយោជនិយំ គន្ថនិយំ ឱឃនិយំ យោគនិយំ នីវរណិយំ បរាមដ្ឋំ ឧបាទានិយំ សង្កិលេសិកំ
ចតុក្ក: ន័យទី៥
ទាយជ្ជបរិភោគ ដូចម្ដេច? គឺការបរិភោគ(បច្ច័យ៤) របស់អ្នកដែលមានសេចក្ដីព្យាយាម។
ទុក្ខនិរោធគាមិនីបដិបទាអរិយសច្ច:
[23] Vbh.116: តីណិ សច្ចា សង្ខតា និរោធសច្ចំ អសង្ខតំ។
ចតុក្ក: ន័យទី៥
សាមីបរិភោគដូចម្ដេច? គឺការបរិភោគ(បច្ច័យ៤) របស់ព្រះអរហន្ដ។