cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
គ័រប៉ាន់
គ័របាន់ (អង់គ្លេស: Korban) ជាតង្វាយថ្វាយព្រះ។ វាត្រូវបានប្រើដើម្បីឲ្យមនុស្សណាម្នាក់បានរួចផុតពីការបំពេញតួនាទីជាកូន ចំពោះឳពុកម្ដាយរបស់ខ្លួន ដោយគ្មានទោសកំហុស។
នៅក្នុងសាសនាយូដា គ័របាន់( qorbān), ក៏ត្រូវបានសរសេរជា qorban ឬ corban, គឺជាប្រភេទណាមួយក្នុងចំណោមតង្វាយផ្សេងៗនៃយញ្ញបូជា ដែលត្រូវបានពិពណ៌នា និងត្រូវបានបង្គាប់ នៅក្នុងគម្ពីរតូរ៉ា។ អ្វីដែលគេប្រើជាញឹកញាប់បំផុតសម្រាប់ជាគ័របាន់ គឺយញ្ញបូជាសត្វ។
គ័របាន់គឺជាយញ្ញបូជាសត្វដែលក្រឹត្យវិន័យយូដាអនុញ្ញាតឲ្យហូប មានដូចជាគោ ចៀម ពពែ​ ឬព្រាប ដែលត្រូវបានសម្លាប់ត្រឹមត្រូវតាមក្រឹត្យវិន័យយូដា។ យញ្ញបូជាក៏អាចមានជាគ្រាប់ធញ្ញជាតិ អាហារ គ្រឿងក្រអូប។  តង្វាយជាច្រើន ជាធម្មតាត្រូវបានចម្អិន ហើយភាគច្រើនត្រូវបានហូបដោយអ្នកដែលថ្វាយ ហើយផ្នែកខ្លះត្រូវបានប្រគល់ដល់បូជាចារ្យ និងផ្នែកដែលសេសសល់ត្រូវដុតចោលនៅលើអាសនា នៃព្រះវិហារក្នុងក្រុងយេរូសាឡឹម។ មានតែក្នុងករណីពិសេសប៉ុណ្ណោះដែលតង្វាយទាំងអស់ត្រូវបានថ្វាយដល់ព្រះ ដូចជាក្នុងករណីថ្វាយចៀមជាតង្វាយលោះបាប។
នៅក្នុងព្រះគម្ពីរហេព្រើរនិយាយថា ព្រះបានបង្គាប់ប្រជាជនអ៊ីស្រាអែលឲ្យថ្វាយតង្វាយ និងយញ្ញបូជា នៅលើអាសនាផ្សេងៗ។ យញ្ញបូជាទាំងនោះត្រូវបានថ្វាយដោយដៃរបស់ពួកបូជាចារ្យកូហិន(Kohanim) ដែលពួកកូនចៅអើរ៉ុន។ មុនសាងសង់ព្រះវិហារក្នុងក្រុងយេរូសាឡឹម នៅពេលពួកអ៊ីស្រាអែលនៅទីរហោរស្ថាន យញ្ញបូជាត្រូវបានថ្វាយតែនៅក្នុងព្រះពន្លាប៉ុណ្ណោះ។ ក្រោយពីការឈ្លានពានកាណាន កន្លែងសំខាន់សម្រាប់ថ្វាយយញ្ញបូជាគឺនៅស៊ីឡូ ទោះបីជាមានការថ្វាយយញ្ញបូជានៅបេតសេមេស មីសផា រ៉ាម៉ា និងគីកាល ក៏ដោយ រីឯគ្រួសារ និងកុលសម្ពន្ធ គេថ្វាយយញ្ញបូជានៅកន្លែងធម្មតា ក្រោមការគ្រប់គ្រងរបស់ស្ដេចសូល កន្លែងថ្វាយយញ្ញបូជាសំខាន់គឺនៅណូប ទោះបីជាការថ្វាយយញ្ញបូជាជាលក្ខណៈត្រូវបានធ្វើឡើងនៅស៊ីឡូក៏ដោយ។ ស្ដេចដាវីឌបានបង្កើតមជ្ឈមណ្ឌលនៃក្រុមសាសនាថ្មីមួយនៅក្រុងយេរូសាឡឹម គឺនៅលានបោកស្រូវអារ៉ូណា ជាកន្លែងដែលស្ដេចដាវីឌបានយកហិបនៃសម្ពន្ធមេត្រី។   យោងតាមព្រះគម្ពីរហេព្រើរ ក្រោយពីការសាងសង់ព្រះវិហារសាឡូម៉ូនហើយ យញ្ញបូជាត្រូវបានថ្វាយតែនៅទីនោះប៉ុណ្ណោះ។ បន្ទាប់ពីព្រះវិហារនោះត្រូវបានបំផ្លាញ ការថ្វាយយញ្ញបូជាត្រូវបានចាប់ផ្ដើមធ្វើបន្ត នៅពេលព្រះវិហារទី២ត្រូវបានសាងសង់ រហូតដល់ព្រះវិហារនេះត្រូវបានបំផ្លាញនៅក្នុងឆ្មាំ៧០។ ក្រោយពីការបំផ្លាញព្រះវិហារទី២ ការថ្វាយយញ្ញបូជាត្រូវបានហាមឃាត់ ដោយសារតែលែងមានព្រះវិហារសម្រាប់ថ្វាយយញ្ញបូជាទៀតហើយ គឺមានតែនៅហាឡាកាប៉ុណ្ណោះដែលអនុញ្ញាតឲ្យថ្វាយតង្វាយ។
គ័របាន់ និងការ៉ាប
គ័របាន់ជាក្រុមភាសាមួយ ដែលមានភាសាអារ៉ាប់ និងហេព្រើរ (ជាភាសាហេព្រើរ មានន័យថា "ស្និទ្ធស្នាលនឹងអ្នកណាម្នាក់ ឬស្និទ្ធស្នាលនឹងអ្វីមួយ") និងពាក្យផ្សេងទៀត មកពីពាក្យដើម qarov "ស្និទ្ធស្នាល" និង qerovim "សាច់ញ្ញាតិ"។ពាក្យ «គ័របាន់»នេះ ត្រូវបានឃើញជាលើកដំបូង នៅក្នុងលឹវី១:២។ ពាក្យនេះត្រូវបានប្រើ ៤០ដង ក្នុងកណ្ឌគម្ពីរលេវី, ៣៨ដង ក្នុងកណ្ឌគម្ពីរជនគណនា និង២ដង ក្នុងកណ្ឌគម្ពីរហេសេគាល។ ទម្រង់ដែលទាក់ទងនឹងពាក្យ គ័របាន់ លេចឡើងនៅក្នុងកណ្ឌគម្ពីរនេហេមា ១០:៣៥ និង ១៣:៣១ "តង្វាយជាឈើ"។ ពាក្យនេះបានវិវឌ្ឍន៍មកពីកិរិយសព្ទ qarab ហើយវាបញ្ជាក់ពីគោលបំណងក្នុងការនាំមនុស្សឲ្យជិតស្និទ្ធនឹងព្រះ។
គោលបំណង
ផ្ទុយទៅនឹងគោលលទ្ធិដ៏សាមញ្ញ ដែលជាប់ទាក់ទងនឹងព្រះគម្ពីរសម្ពន្ធមេត្រីចាស់ ដែលត្រូវបានកាន់តាមនៅក្នុងក្រុមគ្រីស្ទានមួយចំនួន ដែលថាគ័របាន់របស់យូដាគឺសម្រាប់លោះបាប ហើយគោលលទ្ធិនេះល្បីថាជាជំនឿខុសឆ្គង និងមានភាពស្មុគស្មាញខ្លាំងនោះ គឺថាមានគ័របាន់មួយចំនួននៅក្នុងកាលៈទេសៈដ៏កម្រមួយតែប៉ុណ្ណោះ ត្រូវបានប្រើដើម្បីឲ្យថួននឹងបាបដែលបានប្រព្រឹត្តដោយអចេតនា ហើយយញ្ញបូជាទាំងនេះអមជាមួយនឹងមធ្យោបាយដ៏សំខាន់នៃតង្វាយថួននឹងបាប ដើម្បីឲ្យត្រូវបានចាត់ទុកថាស្របច្បាប់។ គ័របាន់ត្រូវបាននាំមកយ៉ាងបរិសុទ្ធ ក្នុងគោលបំណងដើម្បីមានទំនាក់ទំនងជាមួយ និងដើម្បីឲ្យកាន់តែមានភាពស្និទ្ធស្នាលជាមួយព្រះអង្គ។ គ័របាន់ក៏ត្រូវបាននាំមកក្នុងគោលបំណងសម្ដែងនូវការអរព្រះគុណ កតញ្ញុ និងសេចក្ដីស្រឡាញ់ដល់ព្រះដែរ។
ក្នុងករណីលើកលែងមួយចំនួន គ័របាន់អាចត្រូវបានប្រើតែជាមធ្យោបាយដើម្បីឲ្យថួននឹងបាបដែលបានប្រព្រឹត្តដោយចេតនាប៉ុណ្ណោះ។ លើសពីនេះទៅទៀត គ័របាន់គ្មានឥទ្ធីពលសម្រាប់លាងជម្រះបាបឡើយ លុះត្រាតែអ្នកដែលថ្វាយតង្វាយនោះកែប្រែចិត្តយ៉ាងអស់ពីចិត្តពីទង្វើរបស់ខ្លួន មុននឹងថ្វាយតង្វាយ ហើយតបសងដល់មនុស្សណាដែលត្រូវបានធ្វើឲ្យខូចខាត ដោយអំពើហិង្សាណាមួយ។
ព្រះគម្ពីរភាសាហេព្រើរ
តង្វាយជាច្រើនត្រូវបានលើកឡើងនៅក្នុងកណ្ឌគម្ពីរលោកុប្បត្តិ និងនៅក្នុងកណ្ឌគម្ពីរទាំង៤នៃគម្ពីរតូរ៉ា។
តង្វាយជាច្រើនត្រូវបានថ្វាយនៅក្នុងព្រះពន្លា និងក្នុងសម័យព្រះវិហារសាឡូម៉ូន និងសម័យព្រះវិហារទី២ក្នុងក្រុងយេរូសាឡឹម រហូតដល់សម័យនៃការបំផ្លាញទាំងស្រុង ចំពោះយូដា យេរូសាឡឹម និងព្រះវិហារទី២ ដោយចក្រភពរ៉ូម ក្នុងឆ្នាំ៧០។ រៀងរាល់ថ្ងៃនៃសប្ដាហ៍ ថ្ងៃសប្ប័ទ និងថ្ងៃសម្រាកជាច្រើនទៀតរបស់យូដា មានការថ្វាយតង្វាយពិសេសផ្ទាល់ខ្លួន។
ពួកបូជាចារ្យធ្វើពិធីថ្វាយតង្វាយជាមុន នៅក្នុងព្រះពន្លាសម័យបុរាណ រួចបន្ទាប់មកធ្វើពិធីថ្វាយតង្វាយនៅក្នុងព្រះវិហារ។
ស្ត្រី និងតង្វាយ
ស្ត្រីៗត្រូវបានតម្រូវឲ្យធ្វើពិធីថ្វាយតង្វាយជាច្រើន រួមមាន: ស្ត្រីៗក៏អាចចូលរួមដោយស្ម័គ្រចិត្តក្នុងការថ្វាយតង្វាយផ្សេង និងពិធីផ្សេងដែលពួកគេមិនចាំបាច់ត្រូវចូលរួម រួមមាន:
In the Nevi'im
Many books of the Nevi'im section of the Hebrew Bible such as the Book of Isaiah and Book of Jeremiah spoke out against those Israelites who brought forth sacrifices but did not act in accord with the precepts of the Law. The Prophets disparaged sacrifices that were offered without a regeneration of the heart, i.e., a determined turning from sin and returning to God by striving after righteousness (Book of Hosea 14:1-2, Joel 2:13, Micah 6:6-8). At the same time, prophets stressed the importance of offerings combined with justice and good even as they taught that offerings were unacceptable unless combined with heartfelt repentance and good deeds. Malachi, the last prophet in the Hebrew Bible, emphasized that the goal of repentance is not to end sacrifices, but to make the offerings fit for acceptance once again (Book of Malachi, 3:3-4). Similarly, the Book of Isaiah despite disparagement of sacrifices without justice, portrays sacrifice as having a role complementary with prayer in a universalistic eschatology (Isaiah 56:1; 6-7).
តាកស៊ីន
ថ្វីត្បិតតែរជ្ជកាលព្រះអង្គសម្បូរពោរពេញទៅដោយសឹកសង្គ្រាមមែនក៏ប៉ុន្តែតាកស៊ីនទ្រង់នូវតែយកចិត្តទុកដាក់យ៉ាងម៉ត់ចត់ទៅលើរឿងនយោបាយ រដ្ឋបាល សេដ្ឋកិច្ច និងសុខុមាលភាពរបស់ប្រទេស។ ព្រះអង្គបានលើកកម្ពស់វិស័យពាណិជ្ជកម្ម និងពង្រឹងទំនាក់ទំនងជាមួយបរទេសរួមមានចិន អង់គ្លេស និងហុល្លង់ជាដើម។ មិនតែប៉ុណ្ណោះ ព្រះអង្គទ្រង់ថែមទាំងបានបន្តសាងសង់ផ្លូវ និងជីកប្រឡាយផងដែរ។ ក្រៅពីការជួសជុលប្រាសាទនានា តាកស៊ីនបានព្យាយាមធ្វើឱ្យអក្សរសាស្ត្រថៃមានភាពរីកចម្រើនឡើងវិញបូករួមជាមួយផ្នែកផ្សេងៗនៃសិល្បៈដូចជា ល្ខោន គំនូរ ស្ថាបត្យកម្ម និងសិប្បកម្ម។ល។ ព្រះអង្គថែមទាំងបានចេញបទបញ្ញត្តិសម្រាប់ការប្រមូលនិងការរៀបចំអត្ថបទឯកសារផ្សេងៗដើម្បីលើកកម្ពស់វិស័យអប់រំនិងការសិក្សាសាសនាទៀតផង។
នៅចុងរជ្ជកាល ព្រះអង្គត្រូវបានគេធ្វើរដ្ឋប្រហារទម្លាក់ចេញពីអំណាចរួចត្រូវបានគេចាប់យកទៅប្រហារជីវិត។ តាកស៊ីនត្រូវបានមិត្តដ៏ជិតស្និទរបស់ទ្រង់ឡើងស្នងរាជ្យបន្តក្រោមព្រះនាមថាសម្តេចព្រះចៅរាមាទី១ ស្ថាបនិកនៃនគររតនកោសិន្ទ្រ៍និងរាជវង្សចក្រី។ ក្នុងការទទួលស្គាល់នូវសមិទ្ធិផលដែលទ្រង់បានធ្វើដើម្បីប្រជាជនសៀម គេបានផ្តល់គោរមងារព្រះអង្គថា"មហារាជ"។
ពូជពង្ស
តាកស៊ីនបានប្រសូតនៅថ្ងៃទី១៧ ខែមេសា ឆ្នាំ១៧៣៤ នៅក្រុងអយុធ្យា។ តាកស៊ីនមានជាប់សញ្ជាតិចិន ថៃ និងមន។ ឪពុករបស់គាត់មានឈ្មោះថាចេង យ៉ុង (ភាសាចិន៖ 鄭鏞) មានមុខរបរជាអ្នកប្រមូលពន្ធ និងមានដើមកំណើតជាជនជាតិចិនមកពីស្រុកចេងហៃ ក្រុងសានថូ ខេត្តក្វាងទុង ប្រទេសចិន។
ម្តាយតាកស៊ីនមានឈ្មោះថាណុកគាង (ភាសាថៃ៖ นกเอี้ยง) មានដើមកំណើតជាជនជាតិមន-ថៃ។ ម្តាយរបស់ណុក (ជីដូនតាកស៊ីន) គឺជាស្ត្រីអភិជនមនម្នាក់ដែលជាប្អូនស្រីបង្កើតរបស់ព្រះពិទបុរី (ឈ្មោះផ្ទាល់ខ្លួន៖ រឿន) និងព្រះរាមឆាធូរុណ (ឈ្មោះផ្ទាល់ខ្លួន៖ ឈួន)។ ព្រះពិទបុរីគឺជាអភិបាលខេត្តពេជ្របុរីដែលកាលនុះជាមជ្ឈដ្ឋានប្រជាជនមននិងជាមូលដ្ឋានកងទ័ពជើងទឹកក្នុងរជ្ជកាលព្រះបាទបរមកោដ្ឋ។ ព្រះរាមឆាធូរុណវិញបានបម្រើការជាប្រធានសហគមន៍មននៅក្នុងរជ្ជកាលព្រះបាទឯកទឝ។ ឪពុករបស់ណុកគឺជាប្រជាជនសាមញ្ញធម្មតា។
អាជីពដំបូងៗ
បន្ទាប់ពីបានធ្វើសច្ចាប្រណិធានជាព្រះសង្ឃអស់រយៈពេលបីឆ្នាំ ស៊ីនបានចូលរួមបម្រើការឱ្យព្រះបាទឯកទឝដោយមានងារជាអភិបាលរងទីមួយនៃខេត្តតាកនិងក្រោយមកជាអភិបាលខេត្តតែម្តងដោយទទួលបានព្រះនាមថា ព្រះតាក។
នៅឆ្នាំ១៧៦៥ នៅពេលដែលភូមាបានចូលវាយលុកនគរអយុធ្យា ព្រះតាកស៊ីនបានការពាររាជធានីខេត្តក្នុងតំបន់ហើយបានទទួលងារបន្ថែមថា ព្រះវជិរប្រាកាននៃខេត្តកំពែងផេត។ តែទោះយ៉ាងណា តាកស៊ីនមិនដែលបានឱកាសក្លាយជាអភិបាលខេត្តកំពែងផេតទេព្រោះថាប្រទេសសៀមពេលនោះកំពុងតែស្ថិតនៅក្នុងស្ថានភាពធ្ងន់ធ្ងរ។ អស់រយៈពេលជាងមួយឆ្នាំដែលទាហានថៃនិងភូមាបានប្រយុទ្ធគ្នាយ៉ាងសាហាវនៅជុំវិញក្រុងអយុធ្យាហើយទីបំផុតអយុធ្យាក៏ត្រូវដួលរលំនៅថ្ងៃទី៧ ខែមេសា ឆ្នាំ១៧៦៧។
ចលនាតស៊ូ និងឯករាជ្យ
នៅថ្ងៃទី៣ ខែមករា ឆ្នាំ១៧៦៧ ពោលគឺរយៈពេលបីខែមុនក្រុងអយុធ្យាត្រូវដួលរលំ, តាកស៊ីនជាមួយនឹងទាហានប្រមាណ ៥០០ នាក់បានធ្វើដំណើរចេញពីក្រុងដែលខ្លួនកំពុងឈរជើងឆ្ពោះទៅក្រុងរៈយងនៅឯតំបន់ឆ្នេរខាងកើតនៃឈូងសមុទ្រថៃ។ សកម្មភាពនេះគឺមិនដែលត្រូវបានពន្យល់ឱ្យបានដឹងច្បាស់លាស់នោះទេនិងរួមទាំងវត្តមាននៃទ្រព្យនិងបរិវេណរាជវង្សអយុធ្យានៅលើកោះក្នុងក្រុងនេះផងដែរ។ គេក៏មិនដឹងដែរថាតើតាកស៊ីននិងហ្វូងទាហានរបស់លោកបានប្រើប្រាស់យុទ្ធសាស្ត្រអ្វីដើម្បីអាចគេចផុតពីការឡោមព័ទ្ធរបស់ទ័ពភូមា។ ដំបូងឡើយ តាកស៊ីនបានមកឈប់សម្រាកនៅក្រុងជលបុរីដែលស្ថិតនៅក្នុងខេត្តជាប់រៈយងហើយបន្ទាប់មកក៏បន្តដំណើររហូតទៅដល់ក្រុងរៈយងដោយនេះគឺជាកន្លែងដែលគាត់បានកេណ្ឌយកកម្លាំងបន្ថែម។ គាត់បានរៀបចំគម្រោងវាយប្រហារនិងដណ្តើមយកខេត្តចន្ទបុរីហើយបើយោងតាមដំណើលរឿងប្រវតិ្តសាស្រ្តដ៏ពេញនិយមមួយបានឱ្យដឹងថា មុនប្រតិបត្តិគម្រោង ព្រះតាស៊ីនបានមានប្រសាសថា"យើងនឹងធ្វើការវាយប្រហារលើក្រុងចន្ទបុរីនៅរាត្រីនេះដូច្នេះចុះយើងបរិច្ចាគនិងបំផ្លាញរបស់របរនិងរួមទាំងអាហារដែលយើងមាននៅទីនេះឱ្យអស់ព្រោះថាយើងនឹងទទួលបានស្បៀងថ្មីនៅឯចន្ទបុរីនាថ្ងៃស្អែក"។
នៅថ្ងៃទី៧ ខែមេសា ឆ្នាំ១៧៦៧ ក្រុងអយុធ្យាក៏បានធ្លាក់ទៅក្រោមការកាន់កាប់របស់ភូមា។ បន្ទាប់ពីអយុធ្យាត្រូវបានបំផ្លិចបំផ្លាញនិងដំណឹងសោយទិវង្គតរបស់ស្តេចថៃបានលេចឡើង ប្រទេសសៀមក៏បានបែងចែកចេញជា ៦ ផ្នែកដោយមានព្រះតាកស៊ីនគ្រប់គ្រងតំបន់ឆ្នេរខាងកើត។ រួមគ្នាជាមួយថងឌួងដោយឥឡូវមាននាមថាចៅពញាចក្រី ទីបំផុតគាត់ក៏អាចវាយបណ្ដេញជនជាតិភូមាចេញពីស្រុកមាតុភូមិខ្លួនវិញ និងកម្ចាត់រាល់គូប្រជែងនៅក្នុងស្រុកហើយបង្រួបបង្រួមប្រទេសឡើងវិញ។
ពីរខែបន្ទាប់ក្រុងអយុធ្យាបានដួលរលំ ទាហានរបស់តាកស៊ីនបានផ្លាស់ទីចូលក្នុងខេត្តចន្ទបុរីប៉ុន្តែត្រូវបានអភិបាលក្រុងចន្ទបុរីបដិសេធមិនឱ្យចូល។ ដូចនេះ តាកស៊ីនក៏បានធ្វើការវាយឆ្មក់លើក្រុងចន្ទបុរីនាអំឡុងពេលរាត្រីហើយបានគ្រប់គ្រងក្រុងនេះដោយជោគជ័យនៅថ្ងៃទី១៥ ខែមិថុនា ឆ្នាំ១៧៦៧។ ដោយសារតែអវត្តមានទ័ពភូមានៅតំបន់ឆ្នេរខាងកើត ព្រះតាកស៊ីនអាចកេណ្ឌបានមនុស្សជាច្រើនមកចូលបម្រើក្នុងជួរទ័ពរបស់ខ្លួន។ មិនយូរប៉ុន្មាន តាកស៊ីនក៏បង្កើតមូលដ្ឋានទ័ពនៅក្នុងតំបន់នេះនិងត្រៀមចេញទៅរំដោះមាតុភូមិខ្លួនពីការកាន់កាប់របស់ភូមា។
បន្ទាប់ពីចូលកាន់កាប់ក្រុងអយុធ្យាបានដោយជោគជ័យ កងទ័ពភូមាហាក់ដូចជាមិនបង្ហាញចំណាប់អារម្មណ៍ខ្លាំងក្នុងការបន្តកាន់កាប់រាជធានីសៀមទៀតឡើយក្រោយពីបានដឹងឮថាទឹកដីប្រទេសខ្លួនកំពុងតែរងការឈ្លានពានពីសំណាក់ប្រទេសចិន។ ពួកភូមាបានប្រមូលទ័ពភាគច្រើនឆ្ពោះទៅរកប្រទេសខ្លួនវិញដោយបន្សល់ទុកតែក្រុមទ័ពតូចមួយប៉ុណ្ណោះក្រោមបញ្ជាការរបស់ឧត្តមសេនីយ៍ស៊ូគីឱ្យនៅមើលក្រុងអយុធ្យា។ នៅថ្ងៃទី៦ ខែវិច្ឆិកា ឆ្នាំ១៧៦៧ ដោយបានប្រមូលកងទ័ពជាង ៥,០០០ នាក់ តាកស៊ីនបានបន្តធ្វើដំណើរតាមដងទន្លេចៅព្រះពញា (ឬចៅប្រះយ៉ា) រួចក៏វាយដណ្តើមបានតំបន់ធនបុរីដែលមានទីតាំងទល់មុខទីក្រុងបាងកកសព្វថ្ងៃ។ គាត់បានប្រហារជីវិតអភិបាលថៃអាយ៉ងភូមាដែលមានឈ្មោះថាថងអ៊ិនដែលពួកភូមាចាត់ឱ្យគ្រប់គ្រង។ តាកស៊ីនបានទទួលជ័យជម្នះម្តងហើយម្តងទៀតហើយទីបំផុតក៏បានធ្វើការវាយលុកលើជំរុំទ័ពភូមាចម្បងនៅក្បែរក្រុងអយុធ្យា។ ពួកភូមាបានទទួលបរាជ័យហើយតាក់ស៊ីនក៏បានដណ្តើមយកក្រុងអយុធ្យាពីសត្រូវមកវិញបន្ទាប់ក្រុងនេះត្រូវធ្លាក់ក្រោមដៃពួកភូមាអស់រយៈពេលចំនួនប្រាំពីរខែ។
ការស្ថាបនារាជធានីថ្មី
តាកស៊ីនបានចាត់វិធានការសំខាន់ៗដើម្បីបង្ហាញថាគាត់គឺជាអ្នកស្នងរាជ្យដ៏សក្តិសម។ គាត់បានធានាការពារអតីតគ្រួសាររាជវង្ស បានរៀបចំពិធីបូជាសពដ៏ធំនៃអដ្ឋិធាតុដែលនៅសេសសល់របស់ព្រះបាទឯកទឝ និងដោះស្រាយបញ្ហាកសាងរាជធានីជាដើម។ តាកស៊ីនបានយល់ឃើញថាទីក្រុងអយុធ្យាបានទទួលរងនូវការបំផ្លិចបំផ្លាញយ៉ាងធ្ងន់ធ្ងរហើយនឹងត្រូវការធនធានជាច្រើនសន្ធឹកសន្ធាប់ប្រសិនបើចង់ស្តាររាជធានីអយុធ្យាឡើងវិញ។ ម្យ៉ាងវិញទៀត ពួកភូមាបានស្គាល់យ៉ាងច្បាស់នូវទីកន្លែងទន់ខ្សោយនៃក្រុងអយុធ្យាហើយក្នុងករណីមានការវាយប្រហារជាថ្មីពីភូមានោះ កងទ័ពសៀមគឺមិនមានចំនួនគ្រប់គ្រាន់ក្នុងការការពារទីក្រុងប្រកបទៅដោយប្រសិទ្ធភាពឡើយ។ បន្ទាប់ពីគិតគូរពិចារណាហើយ គាត់បានបង្កើតរាជធានីថ្មីនៅឯធនបុរីដែលមានទីតាំងនៅជិតសមុទ្រជាងអយុធ្យា។ ភូមិសាស្ត្រធនបុរីមិនត្រឹមតែពិបាកសម្រាប់សត្រូវធ្វើការឈ្លានពានតាមផ្លូវគោកប៉ុណ្ណោះទេ វាថែមទាំងជាទីរារាំងជំនួញអាវុធនិងយោធារបស់ស្តេចត្រាញ់នានានៅតាមទន្លេចៅព្រះពញាទៀផង។ ដោយសារធនបុរីជាក្រុងតូចមួយ កងកម្លាំងរបស់តាកស៊ីនមានទាំងទាហាននិងនាវិកអាចគ្រប់គ្រងបន្ទាយរបស់ខ្លួនបានដោយងាយហើយប្រសិនបើមើលឃើញថាវាមិនអាចទប់ទល់នឹងការវាយប្រហាររបស់សត្រូវបាននោះ ព្រះតាកស៊ីនអាចលើកទ័ពចេញហើយដកថយទៅចន្ទបុរីវិញបាន។
ភាពជោគជ័យរបស់តាកស៊ីនក្នុងការប្រយុទ្ធតទល់នឹងគូប្រជែងដើម្បីអំណាចគឺបានមកពីសមត្ថភាពផ្ទាល់ខ្លួនក្នុងនាមជាអ្នកចម្បាំង ភាពជាអ្នកដឹកនាំ ភាពក្លាហាន និងការរៀបចំកងកម្លាំងខ្លួនប្រកបដោយប្រសិទ្ធភាព។ ជាធម្មតា គាត់តែងចេញឈរនៅមុខជួរប្រយុទ្ធនៅពេលជួបជាមួយសត្រូវដោយនេះគឺជាសកម្មភាពដែលបណ្តុះស្មារតីកម្លាំងរបស់តាកស៊ីនឱ្យមានភាពក្លាហានមោះមុត។ ក្នុងចំណោមមន្រ្តីដែលបានកំណត់ជោគវាសនាពួកគេជាមួយតាកស៊ីននាអំឡុងពេលយុទ្ធនាការដើម្បីដណ្តើមឯករាជ្យនិងទម្លាក់បក្សពួកអនាធិបតេយ្យនៅក្នុងតំបន់នុះគឺបុគ្គលចំនួនពីររូបដែលអ្នកទាំងពីរបានដើរតួយ៉ាងសំខាន់នៅក្នុងប្រវត្តិសាស្ត្រថៃ។ ពួកគេទាំងពីរគឺជាកូនប្រុសរបស់អតីតមន្រ្តីដែលមានងារជា ព្រះអសន្តស៊ុនថនស៊ាមាត្រា (ថៃ៖ พระอักษรสุนทอนเทพธิดา)។ កូនច្បងមានឈ្មោះថាថងឌួង ប្រសូតនៅក្នុងឆ្នាំ១៧៣៧ នៅក្រុងអយុធ្យាដែលក្រោយមកនឹងក្លាយជាស្ថាបនិកនៃរាជវង្សចក្រី។ ចំណែកឯកូនពៅគឺមានឈ្មោះថាប៊ុនម៉ា ប្រសូតនៅឆ្នាំ១៧៤៣ ដោយបានបម្រើការជាភូឈួយ។
មុនពេលក្រុងអយុធ្យាត្រូវដួលរលំ ថងឌួងមានយសសក្តិជាហ្លួងយុក្របាតដែលទទួលបន្ទុកផ្នែកឃ្លាំមើលរាជវង្សនិងបម្រើការជាអភិបាលក្រុងរាជបុរី ហើយប៊ុនម៉ាវិញគឺមានងារកម្រិតតុលាការជាណៃស៊ុដជិន្ដា។ ហ្លួងយុក្របាត (ថងឌួង) គឺមិនមានវត្តមាននៅក្រុងអយុធ្យាទេនៅខណៈដែលវាកំពុងដួលរលំ រីឯណៃស៊ុនជិន្ដា (ប៊ុនម៉ា) បានរត់គេចរួចពីវិនាសកម្មនៃក្រុងអយុធ្យា។ ទោះជាយ៉ាងណា ខណៈពេលដែលតាកស៊ីនកំពុងប្រមូលកម្លាំងរបស់គាត់នៅចន្ទបុរី ណៃស៊ុដជិន្ដាបាននាំអ្នកបម្រើរបស់ខ្លួនមកចូលរួមជាមួយតាកស៊ីនដើម្បីជួយបង្កើនកម្លាំងប្រយុទ្ធ។ ក្នុងនាមជាសន្និដ្ឋិមិត្តនិងបានធ្វើជាជំនួយតាកស៊ីនក្នុងពេលប្រទេសជាតិកំពុងមានភាពវិកវរ តាកស៊ីនបានតម្លើងឋានៈ"អ្នករំដោះ"ទាំងអស់នោះទៅជា ព្រះមហាមន្ត្រី។ បន្ទាប់ពីបានធ្វើពិធីរាជាភិសេកនិងជួបជាមួយហ្លួងយុក្របាតហើយ ព្រះតាកស៊ីនបានសម្រេចតម្លើងងារថងឌួងទៅជា ព្រះរាជវរិន។ ព្រះរាជវរិនរួមជាមួយព្រះមហាមន្ត្រីបានជួយតាកស៊ីនសម្រេចយុទ្ធនាការយោធាជាច្រើនហើយដោយឃើញបែបនេះ តាកស៊ីនក៏តម្លើងតំណែងនិងឋានៈអ្នកទាំងពីរឱ្យកាន់តែខ្ពស់ជាងមុនទៅទៀតរហូតដល់ក្លាយជា"ចៅព្រះពញា"។
ការឡើងលើរាជបល្ល័ង្ក
នៅថ្ងៃទី២៨ ខែធ្នូ ឆ្នាំ១៧៦៧ ព្រះតាកស៊ីនបានឡើងគ្រងរាជ្យជាព្រះមហាក្សត្រសៀមនៅឯរាជវាំងធនបុរីនៅក្រុងធនបុរី (ឬ"ក្រុនធនបុរីស្រីមហាសាមុត") ដែលជារាជធានីថ្មីនៃប្រទេសសៀមប៉ុន្តែឯកសារផ្លូវការរបស់សៀមនូវតែប្រើឈ្មោះផ្លូវការថា"ក្រុងព្រះមហានគរស្រីអយុធ្យា"។ តាកស៊ីនបានប្រកាន់យកព្រះនាមផ្លូវការថា"បរមរាជាទី៤" និង"ព្រះស្រីសាមភិតទី១០" ប៉ុន្តែឯកសារប្រវត្តិសាស្ត្រថៃទូទៅតែងតែសម្តៅលើទ្រង់ថាស្តេចតាកស៊ីនដែលជាការបូកបញ្ចូលគ្នានៃឈ្មោះដ៏ពេញនិយមរបស់ព្រះអង្គហៅ"ព្រះតាក" និងនាមត្រកូលរបស់ព្រះអង្គគឺ"ស៊ីន" ឬអាចហៅបានដែរថាស្តេចធនបុរី។ នៅពេលឡើងគ្រងរាជ្យ តាកស៊ីនមានជន្មាយុតែ ៣៤ វស្សាប៉ុណ្ណោះ។  អ្នកការទូតអង់គ្លេសឈ្មោះវូដ (១៩២៤) បានសង្កេតឃើញថាឪពុករបស់តាកស៊ីនគឺជាជនជាតិចិនឬកាត់ចិនហើយម្តាយរបស់តាកស៊ីនជាជនជាតិសៀមហើយលោកបានបន្តទៀតថា"តាកស៊ីនជឿថាសូម្បីតែកម្លាំងធម្មជាតិក៏ស្ថិតនៅក្រោមការគ្រប់គ្រងរបស់ទ្រង់ដែរនៅពេលដែលព្រះអង្គមានជោគវាសនាទទួលបានជោគជ័យហើយជំនឿនេះបាននាំឱ្យព្រះអង្គព្យាយាមនិងសម្រេចកិច្ចការដែលមនុស្សផ្សេងទៀតហាក់ដូចជាមិនអាចធ្វើទៅបាន"។ ពោលគឺដូចព្រះចៅណាប៉ូលេអុងទី៣ អញ្ចឹងដែលទ្រង់គឺជាមនុស្សនៃជោគវាសនា។ ព្រះរាជាថ្មីនេះបានសម្រេចតាងរាជធានីរបស់ព្រះអង្គនៅធនបុរីដែលមានចម្ងាយតែ ២០ គីឡូម៉ែត្រពីសមុទ្រប៉ុណ្ណោះហើយម្យ៉ាងទៀតវាអាចធ្វើឱ្យជំនួញពាណិជ្ជកម្មតាមផ្លូវសមុទ្រមានភាពងាយស្រួលជាងមុន។ ព្រះអង្គទ្រង់មិនមានពេលវេលាគ្រប់គ្រាន់ដើម្បីកសាងរាជធានីខ្លួនឱ្យក្លាយទៅជាទីក្រុងដ៏អស្ចារ្យរុងរឿងមួយនោះទេ ព្រោះថាព្រះរាជាតែងតែវរល់បង្ក្រាបសត្រូវផ្ទៃក្នុងនិងក្រៅក៏ដូចជាការពង្រីកទឹកដីពេញមួយរជ្ជកាលរបស់ព្រះអង្គផងដែរ។
ការបង្រួបបង្រួមប្រជាជាតិសៀម
ក្រៅពីតាកស៊ីន នៅមានស្តេចត្រាញ់មួយចំនួនទៀតដែលបានប្រកាសខ្លួនថាជាស្តេចគ្រប់គ្រងប្រទេសសៀមដោយមានមូលដ្ឋាននៅក្រុងភីមៃ ពិស្ណុលោក ហ្វាង (សាវាំងខាបុរី) និងនគររាជសីមា។ ពីឆ្នាំ១៧៦៨ ដល់ឆ្នាំ១៧៧១ តាកស៊ីនបានបើកយុទ្ធនាការបង្ក្រាបគូប្រជែងរាជបល្ល័ង្កទាំងអស់នោះ ហើយទីបំផុតធនបុរីក៏បានលេចឡើងជាមជ្ឈមណ្ឌលអំណាចកណ្តាលនៃប្រទេសសៀម។
សង្គ្រាមលើលាននា
ក្រោយបង្រួបបង្រួមជាតិរួច ព្រះចៅតាកស៊ីនបានផ្តើមយុទ្ធនាការយោធាថ្មីដើម្បីរក្សាស្ថិរភាពព្រំដែនភាគខាងជើងជាមួយលាននាដែលមានរាជធានីនៅក្រុងឈៀងម៉ៃហើយកំពុងតែស្ថិតនៅក្រោមការគ្រប់គ្រងរបស់ភូមានិងក៏ជាទីមូលដ្ឋានរបស់ភូមាក្នុងការចូលលុកលុយប្រទេសសៀមផងដែរ។ សៀមគិតថាការឈ្លានពានរបស់ភូមានឹងលែងជាបញ្ហាតទៅទៀតប្រសិនបើខ្លួនអាចសម្រេចរក្សាសន្តិភាពនៅក្នុងតំបន់មួយនេះបាន។ នៅក្នុងឆ្នាំ១៧៧០ តាកស៊ីនបានផ្តើមបេសកកម្មយោធាដើម្បីកាន់កាប់ទីក្រុងឈៀងម៉ៃប៉ុន្តែត្រូវបរាជ័យ។ មួយឆ្នាំក្រោយមកគឺនៅឆ្នាំ១៧៧១ អភិបាលភូមានៅឈៀងម៉ៃបានបើកការវាយលុកមកលើទីក្រុងពិជ័យនិងទីក្រុងភាគខាងជើងដទៃៗទៀត។ ដោយទ្រាំនឹងសង្គ្រាមនិងការកាប់សម្លាប់គ្នាលែងបាន ប្រជាជនាលាននាក៏នាំគ្នាធ្វើការបះបោរប្រឆាំងនឹងភូមាដែលនាំឱ្យសៀមអាចវាយយកឈៀងម៉ៃបានដោយងាយនៅខែមករា ឆ្នាំ១៧៧៥។
បន្ទាប់ពីចរចាសន្តិភាពជាមួយចិនរួច ស្តេចភូមាបានបញ្ជូនទ័ពតូចមួយចំនួន ៥,០០០ នាក់ទៅលុកលុយប្រទេសសៀមសារជាថ្មីនៅក្នុងឆ្នាំ១៧៧៤។ ប៉ុន្តែទ័ពទាំងអស់នោះត្រូវបានសៀនឡោមព័ទ្ធនៅបាងកែវនៃក្រុងរាជបុរីហើយក៏នាំគ្នាទម្លាក់អាវុធទទួលចុះចាញ់។ ស្តេចភូមាព្រះនាមសេងផាក់យូឆេងមានមហិច្ឆតាខ្ពស់ចង់ត្រួតត្រាលើឈៀងម៉ៃ និងរដ្ឋប្រទេសសៀមទាំងមូលដូច្នេះនៅខែតុលា ឆ្នាំ១៩៧៥ ព្រះអង្គបានបញ្ជាឱ្យមានការលុកលុយដ៏ធំបំផុតនៅក្នុងសម័យធនបុរីដោយមានមហាធីហាធីរ៉ាជាអង្គមេបញ្ជាការទ័ពភូមា។
សង្គ្រាមបានប្រព្រឹត្តិទៅដោយមានកម្លាំងទ័ពភូមាវាយសម្រុកចូលទឹកដីប្រទេសសៀមដោយបានកាន់កាប់ទីក្រុងជាច្រើនដូចពិស្ណុលោកជាដើមប៉ុន្តែមិនយូរប៉ុន្មាន កងកម្លាំងសៀមក៏រុញច្រានទ័ពភូមាចេញវិញដោយបានត្រួតត្រាលើឈៀងម៉ៃម្តងទៀតនៅក្នុងឆ្នាំ១៧៧៦។ សង្គ្រាមនេះបានបំផ្លិចបំផ្លាញទីក្រុងភាគខាងជើងរបស់សៀមក៏ដូចជាទីក្រុងឈៀងម៉ៃដែរ។ ឈៀងម៉ៃក៏ត្រូវបានគេបោះបង់ចោលអស់រយៈពេលដប់ប្រាំឆ្នាំ។ ប្រជាជនដែលនៅសេសសល់ត្រូវបានប្តូរទីលំនៅទៅក្រុងឡាំប៉ាងហើយតំបន់លាននាក៏ធ្លាក់ទៅជារដ្ឋចំណុះរបស់សៀមដោយមានកាវីឡាជាមេដឹកនាំ។
តំណ​ភ្ជាប់​ក្រៅ
ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ព្រះមហាក្សត្រថៃ
កើត​ទៀត​ឬ​ទេ​?
អំពី​អ្នក​និពន្ធ
អត្ថបទ​នេះ​ជា​ស្នាដៃ​និពន្ធ​របស់​ព្រះមហាវីរិយបណ្ឌិតោ ប៉ាង ខាត់ ដែល​បាន​បោះពុម្ព​ដោយ​ទស្សនាវដ្តី​កម្ពុជសុរិយា ។
សេចក្តី​បរិយាយ
ចុះពុទ្ធសាសនានិយាយថាដូចម្ដេចខ្លះទៀតដែរឬ ចំពោះបុព្វហេតុដែលនាំឲ្យមានកម្មវិធីនៃការកើត គឺជាតិនេះ ? បើ​ពោល​ដោយ​សង្ខេបមិនមាននិយាយពីអ្វីដទៃទេ និយាយតែពីកម្មនេះប៉ុណ្ណោះ ។ ពុទ្ធសាសនាថា កម្មនេះ មាន​អវិជ្ជាជាឫសគល់ និង​ជា​បុព្វហេតុនៃជាតិ (ការកើត ) និងមរណៈ (ការស្លាប់ ) ។ ដរាបណា មានកម្មជាកម្លាំង (ពលៈ ) ឋិតនៅ ដរាប​នោះ ការកើតទៀតគឺជាតិ នឹងតែងតែកើតមានពិតប្រាកដឥតសង្ស័យឡើយ ។ ឯកម្មវិធីនៃកម្មយោនី : "​កម្ម​ជា​កំណើត" អង្គព្រះសម្ពុទ្ធបានសម្ដែងទុកហើយនៅក្នុងបដិច្ចសមុប្បាទធម៌ ។
ពាក្យថា បដិច្ច ប្រែថា "ព្រោះតែ" ឬ "អាស្រ័យដោយ" សមុប្បាទ ប្រែថា "ការកើតឡើងព្រម" ឬថា "ឫសគល់ដើម" ក៏បាន ។ ដូច្នេះ បដិច្ចសមុប្បាទ ប្រែថា "ធម៌ដែលកើតឡើងព្រមព្រោះតែ..." ឬ "ឫសគល់ធម៌ទាំងពីរ កើត​ឡើង​អាស្រ័យ​ដោយ..." ។
គួរអស់លោកសប្បុរសចាំទុកក្នុងចិត្តចុះថា បដិច្ចសមុប្បាទធម៌នេះ ជាធម៌ដែលសម្ដែងពីសង្សារ ឬ ពី​កម្មវិធី​នៃ​ការកើតស្លាប់​នោះ​ឯង ពុំមែនស្ដីពីទ្រឹស្ដី នៃការវិវឌ្ឍន៍ទៅនៃពិភពលោក ដែលកើតចេញមកពីធាតុដើមនោះទេ ។ បដិច្ចសមុប្បាទធម៌ នេះ ដោយ​ពិត ស្ដីពីបុព្វហេតុដែលនាំឲ្យមានកំណើត (ជាតិ) និង​សេចក្ដីទុក្ខ​ដែល​តែងតែ​កើត​មាន​ជា​ធម្មតា ពុំមែន​ស្ដីពី​ការបើក​បង្ហាញ​ឫស​គល់ដើមកំណើត គឺជាតិដើមបំផុតនោះទេ ។ ពុទ្ធសាសនាពោលទុកថា អវិជ្ជា ជាដើមតំណនៃខ្សែតជាបឋម ឬជាបុព្វហេតុដើមជាបឋមនៃចក្រ គឺជីវិត ។ អវិជ្ជានេះហើយ ជាធម៌បិទបាំងមិនឲ្យមានការយល់ត្រូវគឺ សម្មាទិដ្ឋិ អវិជ្ជនេះហើយ ជាធម៌ទប់រារាំងមិនឲ្យមើលយល់ធម៌ពិតគឺ ចតុរារិយសច្ច ១ព្រមទាំងជាធម៌នាំសត្វឲ្យប្រព្រឹត្តធ្វើកម្មប្រកបទៅដោយចេតនា ជាកុសលក្ដី ជាអកុសលក្ដី ហើយទីបំផុត ជាធម៌ធ្វើឲ្យកើតមានសង្ខារឡើង ។
ដោយមានសង្ខារជាបច្ច័យ ទើបកើតមានវិញ្ញាណឡើង ហើយធម៌ទាំងនេះហើយ ដែលជាធម៌ចងភ្ជាប់ឲ្យមានការតៗគ្នា តាំង​ពី​អតីតកាល​រហូតមកដល់បច្ចុប្បន្នកាលនេះ ។
ដោយការកើតមានឡើងនៃវិញ្ញាណនេះ ក៏ជាបច្ច័យនាំឲ្យមាន "នាមរូប" នេះឡើងដែរ ។ នាមរូប​នេះ កើតមានហើយ ជាបច្ច័យនាំឲ្យកើតមាន សឡាយតនៈ ដែលជាច្រកចេញទៅឱបក្រសោបយកអារម្មណ៍ពីខាងក្រៅ ។
ព្រោះតែមានអាយតនៈ ទាំងប្រាំមួយនេះ ទើបជាបច្ច័យនាំឲ្យមានផស្សៈ "ការប៉ះពាល់" កើតឡើង ។ ហើយផស្សៈ នេះឯង ជាបច្ច័យនាំឲ្យកើតមាន វេទនា ធម៌ទទួលសោយអារម្មណ៍ឡើង ។​ 	ធម៌ គឺ វិញ្ញាណ នាមរូប សទ្បាយតនៈ ផស្សៈ វេទនា ទាំង ៥ ប្រការនេះ ជាផលរបស់កម្មពីអតីត ហើយដែលលោកទុកជា "ផ្នែកអតីតកាលនៃជីវិត" ។
ដោយមានវេទនាជាបច្ច័យ ទើបតណ្ហាកើតមានឡើង ។ បើតណ្ហាកើតមានហើយ ក៏ជាច្រកនាំឲ្យកើតមានឧចាទាន "ធម៌ជាគ្រឿងកួចកាន់ឡើង" ដែរ ។ ឧចាទាននេះហើយ ជាធម៌កឲ្យកើតភព ឬ កម្មភព ។ តើភពនេះនាំឲ្យកើតមានអ្វីខ្លះ ? នាំឲ្យកើតមានកំណើតគឺជាតិតទៅទៀត ។ បើមានកំណើតគឺជាតិនេះហើយ ធម៌ជាសឹកសត្រូវទាំងឡាយ គឺ ជរា ព្យាធិ មរណៈ ដែលជាផលធម្មតា ក៏ត្រូវតែកើតមានឡើងដែរ ។ នេះជាលក្ខណៈច្បាប់ធម្មតា ។ ច្បាប់​ធម្មតា ឬច្បាប់ហេតុផលនេះ បើមានហេតុហើយ ផលក៏ត្រូវតែកើតមានឡើង ហើយបើហេតុរលត់ ផលក៏ត្រូវតែរលត់ទៅជាមួយដែរ ពោលគឺ "កើតត្រង់ណា រលត់ត្រង់នោះ" ដូចពុទ្ធភាសិតដែលអង្គព្រះសម្ពុទ្ធទ្រង់ត្រាស់ទុកថា ១ ៖
"បើនេះ មាន, នោះ ក៏មាន ។ បើនេះ កើតឡើង, នោះក៏កើតឡើង ។ បើនេះ មិនមាន, នោះក៏មិនមាន ។ បើនេះរលត់ នោះក៏រលត់ (ឥមស្មឹ សតិ ឥទំ ហោតិ) ។ ឥមស្សុប្បាទា ឥទំ ឧប្បជ្ជតិ ។ ឥម ស្មឹ អសតិ ឥទំ ន ហោតិ ។ ឥមស្ស និរោជា ឥទំ និរុជ្ឈតិ" ។
គួរសាធុជនយល់ពិតថា ជរានិងមរណៈនេះ ជាសឹកសត្រូវមានអំណាចបានចំពោះតែសរីរាង្គឥតខ្លឹមសារ ត្រូវ​ពុក​ផុយ​រលួយ​តែ​ប៉ុណ្ណោះ​ទេ ពោលគឺ បើមិនមានសរីរាង្គទេ តើជរាមរណៈកើតឡើងបានដូចម្ដេច ? យើងអាចនិយាយបានថា សរីរាង្គ​ទុក​ជា​គ្រឿង​ម៉ាស៊ីន​មួយប្រកបដោយអាយតនៈប្រាំមួយប្រការ ។ សរីរាង្គបែបនេះ បើនឹងកើតមានឡើង ត្រូវតែ​ឱបក្រសោប​ក្រសាវ​យក​កំណើត (ជាតិមកជាមួយផង) ប៉ុន្តែជាតិនេះ ជាផលរបស់កម្មពីអតីតកាល ដែលគេមិនអាចជៀសបាន កើត​មាន​ហើយ​ក៏​ផ្សំគ្នាជាមួយឧចាទាន ហើយឧចាទាន ជាធម៌កើតចេញមកពីតណ្ហា ។ រីតណ្ហានេះ ដែលនឹងកើតឡើងបាន ក៏កើតឡើង ព្រោះតែអាស្រ័យដោយវេទនា ។ វេទនាទៀតសោតក៏កើតមកពីការប៉ះពាល់ (ផស្សៈ ) ពីខាងក្រៅ ពោលគឺអាយតនៈ និងអារម្មណ៍ខាងក្រៅទើបកើតដែរ ។ ដូច្នេះ វេទនា កើតចេញពីអង្គរបស់អាយតនៈ ជាធម៌ដែលមិនអាចកើតឡើងបាន ដោយមិនមាននាមរូបនេះ ជាគ្រឿងទ្រឡើយ ។ បើមាននាមធម៌ ក៏ត្រូវមានវិញ្ញាណ ។ ធម៌នេះ សុទ្ធតែ​ជា​ផល​កើត​ចេញ​មក​ពី​សង្ខារ​ដែល​ជា​ធម៌​កើត​មាន​ហើយ ក្នុងអតីតកាល ។ ចុះសង្ខារធម៌កើតមកពីណា ? កើតមកពីការមិនដឹងពោលគឺអវិជ្ជា គឺ​ការ​មិន​ដឹង​សភាវធម៌​ទាំងឡាយ ដែលតែងតែកើតមានឡើងពិត តាមពិត ដោយពិតនោះឯង ។
បដិច្ចសមុប្បាទធម៌ នេះ ជារូបមន្តមួយដ៏វិសេស ដែលមិនធ្លាប់កើតមានមកក្នុងសម័យមុនពុទ្ធកាលទេ ។ រូបមន្តនេះ បើរួមខ្លីមកដូចតទៅ នេះ ៖
ធម៌ទាំងអស់នោះ ជាបច្ច័យនាំឲ្យកើតមានជាតួខន្ធបញ្ចកៈ ដែលនាំឲ្យកើតមានក្ដីទុក្ខប្រាកដឡើង ។ បណ្ដា បដិច្ចសមុប្បាទធម៌ ទាំង ១២ ប្រការនេះ ធម៌ ២ ប្រការខាងដើម លោកចាត់ទុកជាធម៌ក្នុងផ្នែកអតីត, ធម៌ ៨ ប្រការ​ជា​កណ្ដាល លោកចាត់ទុក្ខជាធម៌ក្នុងផ្នែកបច្ចុប្បន្ន ឯធម៌ ២ ប្រការខាងចុង លោក ចាត់ទុកជាធម៌ក្នុងផ្នែកអនាគត :
ធម៌ទាំងនេះហើយ ជារូបមន្ត ដែលជាកម្មវិធីនៃ "ហេតុផល" តគ្នាមិនចេះដាច់ ។ ខាងដើមនៃកម្មវិធីនេះ បុគ្គល​មិន​គប្បី​អាច​កំណត់​បានទេ មិនគប្បីអាចនឹងនិយាយបានថា " ការ​ហូរ​ទៅ​នៃ​ចក្រ​គឺ​ជីវិត​ដែល​ចង​រួបរឹត​សត្វ​ដោយ​អំណាច អវិជ្ជា​គឺ​ការ​មិន​ដឹង​នេះ តើកើតមានមកតាំងពីកាលណាទេ ។ ប៉ុន្តែ កាលណាបើអវិជ្ជា ការមិនដឹងនេះ ប្រែ​ត្រឡប់​ទៅ​ជាវិជ្ជា (ការដឹងវិញ) កាល​នោះហើយ ការហូរទៅនៃចក្រគឺជីវិតនេះ នឹងហូរត្រង់ទៅកាន់ការរលត់ (និព្វានធាតុ) ពិតប្រាកដឥតសង្ស័យឡើយ ។ នេះ​ហើយ ជាចុងប៉ូចនៃកម្មវិធីចក្រគឺជីវិត ឬ សង្សារ ដែលមានចែងទុកមកក្នុងគម្ពីរពុទ្ធសាសនា ។
បទទីប្រាំ
បើពណ៌នាដោយសង្ខេបពីបុព្វហេតុនៃសង្សារ ជាពាក្យដែលគេពុំអាចយល់បានងាយ និងពីប្រស្នាឆាកទីបំផុតនៃជីវិត ជាធម៌សារវន្តក្រៃលែង គួរចង់ចេះដឹង ក្នុងពុទ្ធសាសនា ឃើញលោកប្រើតែពាក្យមួយម៉ាត់ថា << ស្លាប់ មរណៈ >> តែប៉ុណ្ណេះទេ ក្នុងហេតុនៃការស្លាប់ទាំង ៤ ប្រការ ដូចសេចក្ដីតទៅនេះ :
២- ការអស់ទៅនៃអាយុ = អាយុក្ខយ "អាយុក្ស័យ" នេះ ហៅថា "ស្លាប់" ដែរ ។ ការស្លាប់ ដែលគេចាត់ទុកជាស្លាប់ដោយធម្មតា ហើយដែលតែងតែកើតមាន ព្រោះជរាធម៌ នេះក៏លោកចាត់ទុកនៅក្នុងប្រភេទការស្លាប់ ដែលហៅថា អាយុក្ខយ = អស់ទៅនៃអាយុនេះដែរ ។ ក្នុងពុទ្ធសាសនា មានការកំណត់អាយុកាល "ថិរវេលានៃការរស់នៅ" របស់សត្វនៅក្នុងភូមិមួយៗ ១។ នៅក្នុងភូមិមួយៗ សុទ្ធតែមានការកំណត់អាយុកាលនៃសត្វ ទុកជាការសម្គាល់ ។ ការកំណត់អាយុកាលនេះ លោកមិននិយាយពីកម្លាំងកម្មដែលកំពុងប្រព្រឹត្តទៅទេ ទោះម្ដេចម្ដា សត្វត្រូវតែធ្វើមរណកាលជាធម្មតា កាលណាបើដល់កាលកំណត់អតិបរមានៃអាយុកាលហើយ ។ សេចក្ដីត្រង់នេះ លោកបន្ថែមទៀតថា បើទុកជាមានកម្មណាមួយនៅមានកម្លាំងខ្លាំង ក៏ត្រូវតែធ្វើមរណកាលដែរ ហើយជនកកម្មនេះឯង ធ្វើឲ្យកើតឡើងទៀត នៅក្នុងភូមិដដែល ឬ ក្នុងភូមិណាមួយខ្ពស់ៗ ដូចជាឋានទេពតាជាដើម ។ ៣- ការអស់ទៅនៃជនកកម្ម និងការអស់ទៅនៃអាយុខ័យ ការអស់ទៅទាំងពីរ ស្មើគ្នាដូច្នេះ លោកហៅថា ឧភយក្ខយៈ = អស់ទៅនៃធម៌ទាំងពីរ ។
ប្រភេទមរណកាល ៣ ប្រការខាងដើម ហៅថា កាលមរណៈ "ស្លាប់តាមកាលគួរ" ឯប្រភេទមរណកាលទី ៤ ខាងក្រោយ ហៅថា អកាលមរណៈ "ស្លាប់ក្នុងកាលមុនអាយុខ័យ" ។ ប្រភេទនៃមរណកាលទាំងពីរខាងលើនេះ ប្រៀបដូចចង្កៀងប្រេង ចង្កៀងប្រេងអាចរលត់ទៅបានដោយហេតុណាមួយ ក្នុងហេតុទាំង ៤ ប្រការ ដូចសេចក្ដីស្លាប់ ៤ ប្រការនេះដែរគឺ :
១- ការអស់ទៅនៃប្រឆេះ
៣- ការអស់ទៅនៃប្រឆេះ និង ប្រេងទាំងពីរ
៤- ហេតុអ្វីមួយដែលមានកម្លាំងដូចខ្យល់ជាដើមមកកាត់។
សេចក្ដីស្លាប់របស់មនុស្សសត្វម្នាក់ តែងកើតមានដោយហេតុណាមួយ បណ្ដាហេតុទាំង ៤ ប្រការដូចបានពោលមកខាងលើនេះ ។
ពុទ្ធសាសនា បានសម្ដែងច្បាស់នូវហេតុនៃសេចក្ដីស្លាប់ ដូចមានលក្ខណៈដែលបានពោលមកហើយនេះ ឯវិធីនៃការកើតបានទៅជាកំណើតរបស់មនុស្សសត្វទៀត ក៏បានសម្ដែងច្បាស់លាស់ថា មាន ៤ ប្រការដូចការស្លាប់ដែរគឺ :
១- សត្វកើតក្នុងស៊ុត ដូចបក្សី ពស់ជាដើម លោកហៅថា អណ្ឌជៈ "កើតក្នុងស៊ុត" ចាត់ទុកជាផ្នែកទីមួយ ។
២- សត្វកើតក្នុងគភ៌ ដូចមនុស្ស សត្វតិរច្ឆានជាដើម លោកហៅថា ជលម្ពុជ : "កើតក្នុងគភ៌" ចាត់ទុកជាផ្នែកទីពីរ ។ ៣- សត្វកើតពីញើស ឬ ទីអាប់អួ បានដល់ពពួកសត្វបាណកជាតិ (សត្វល្អិត ដូច ដង្កូវ ចៃ សង្កើច ) ហៅថា សំសេទជ : "កើតពីញើស" ចាត់ទុកជាផ្នែកទីបី ។
៤- សត្វកើតឯកឯង បានដល់ពួកសត្វខ្លះ មានទេពតា នរក ជាដើម គឺស្រាប់តែកើតឯងឡើង មិនបាច់អាស្រ័យមាតាបិតាទេ ។ តាមធម្មតា សត្វពួកនេះ ច្រើនតែសត្វដែលមានកាយពិសេស មើលមិនឃើញដោយភ្នែកធម្មតាទេ ហៅតាមពាក្យបច្ចេកទេសពុទ្ធសាសនាថាអទិស្សមានកាយ "កាយមើលមិនឃើញ" ។ ពួកសត្វនេះ កើតឡើងដោយអាស្រ័យកម្មពីអតីត មិនចូលទៅឋិតនៅក្នុងផ្ទៃដែលមានរដូវ ដែលជាកន្លែងកើតទារកនៅក្នុងផ្ទៃនៃមាតាទេ បើកើតភ្លាមហើយ សតិនៅចងចាំនូវអ្វីៗ ដែលខ្លួនបានដឹងក្នុងអតីតជាតិទាំងអស់ គឺនឹករលឹកជាតិខ្លួនឯងបានភ្លាម ព្រោះហេតុតែខ្លួនមិនបានឋិតនៅក្នុងផ្ទៃមាតាអស់កាលយូរ ដែលជាហេតុនាំឲ្យភ្លេចសតិរលឹកនឹកមិនឃើញ នូវជាតិរបស់ខ្លួនពីអតីតកាល ។ បើសត្វណាមួយ បានទៅកើតជាកំណើតទេពតានឹងរឹតតែមានក្ដីពិសេស គឺអាចរលឹកជាតិខ្លួនបានភ្លាម អាចប្រមើលមើលអតីតជាតិរបស់ខ្លួនបានថា "ខ្លួនដែលបានមកកើតជាទេពតាប្រាកដដូច្នេះ ដោយអាស្រ័យកម្មជាកុសលណាមួយ" ។ ទេពតា ព្រហ្ម ដែលកើតក្នុងឋានសួគ៌ក្ដី ប្រេត នរក ដែលរងទុក្ខវេទនាក្នុងឋាននរកក្ដី ឬ ពួកសត្វឯទៀត ដែលកើតដោយឯកឯងក្ដី លោកហៅថា ឧបបាតិកៈ "កំណើតកើតឡើងឯកឯង" ចាត់ទុកក្នុងផ្នែកទី៤ ។
(នៅមានត)
ឃុំសំរោង(ស្រុកស្វាយអន្ទរ)
ព្រំប្រទល់នៃ
=អប់រំ=
អនុវិទ្យាល័យ
=សាសនា=
វត្ត
=ផ្សារ= =រមណីដ្ឋាន=
ឯកសារពិគ្រោះ
ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ខេត្តព្រៃវែង
សម្តេចព្រះរាជនីនាថអេលីហ្សាប៊ែតទី១ នៃចក្រភពអង់គ្លេស
សម្តេចព្រះរាជនីនាថអេលីហ្សាប៊ែតទី១ នៃចក្រភពអង់គ្លេស (Elizabeth I, ៧ កញ្ញា ១៥៣៣ - ២៤ មីនា ១៦០៣) ជាមហាក្សត្រីអង់គ្លេសនិងអៀរឡង់ចាប់តាំងពីថ្ងៃទី១៧ ខែវិច្ឆិកា ឆ្នាំ១៥៥៨ រហូតដល់សុគតក្នុងឆ្នាំ១៦០៣ ជួនកាលគេហៅថា​ ម្ចាស់ក្សត្រីព្រហ្មចារី សម្តេចអេលីហ្សាប៊ែតជាស្តេចចុងក្រោយក្នុងចំណោមស្តេចទាំងប្រាំនៃរាជវង្សធូឌ័រ
បវរកញ្ញាហ្រ្គែនអន្តរជាតិ ២០១៩
បវរកញ្ញាហ្រ្គែនអន្តរជាតិ ២០១៩ (Miss Grand International 2019) គឺជាកម្មវិធីប្រកួតសម្រស់លំដាប់ទី ៧ នៃកម្មវិធីបវរកញ្ញាហ្រ្គែនអន្តរជាតិ។ ព្រឹត្តិការណ៍នេះត្រូវបានធ្វើឡើងនៅថ្ងៃទី ២៥ ខែតុលាឆ្នាំ ២០១៩ នៅឯ Poliedro de Caracas នៃប្រទេសវេណេហ្ស៊ុយអេឡាដែលមានបេក្ខជនចូលរួមសរុប ៦០ នាក់។ បាលីនទីណា ភីការ៉ា មកពីប្រទេសប្រទេសវេណេហ្ស៊ុយអេឡាបានឈ្នះការប្រកួតនៅស្រុកកំណើតរបស់នាង។
បញ្ជីនៃទសវត្សរ៍ សតវត្ស និងសហស្សវត្សរ៍
នេះគឺជា បញ្ជីនៃទសវត្សរ៍ សតវត្ស និងសហស្សវត្សរ៍ ចាប់ពីឆ្នាំ ១០,០០០ មុន គ.ស. ដល់ឆ្នាំ គ.ស. ២០៣០ រួមទាំងតំណភ្ជាប់ទៅកាន់អត្ថបទដែលត្រូវគ្នាជាមួយនឹងព័ត៌មានបន្ថែម
ឃុំស្វាយអន្ទរ
( Svay Antor Commune) ជាដែនរដ្ឋបាលស្ថិតនៅក្នុង ស្រុកស្វាយអន្ទរ ខេត្តព្រៃវែង មាន  ៧ភូមិ៖
ព្រំប្រទល់នៃ
=អប់រំ=
អនុវិទ្យាល័យ
=សាសនា=
វត្ត=ចចក
=ផ្សារ=សា្វយ
=រមណីដ្ឋាន=
ឯកសារពិគ្រោះ
ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ខេត្តព្រៃវែង
គសប ឃុំកោះអន្លង់ចិន
២. កិច្ចបដិបត្តិព្រះធម៌
ប្រវត្តិបក្ស
ប្រវត្តិ​សង្ខេប
គណ​បក្ស​សម្ព័ន្ធ​ដើម្បី​ប្រ​ជាធិប​តេយ្យ​ ត្រូវ​បាន​​ផ្តួច​ផ្តើម​បង្កើត​ទ្បើង​នៅ​ថ្ងៃ​​១៥ ខែ​កក្កដា​ ឆ្នាំ​ ២០០៥​ ដោយ​ពលរដ្ឋ​មួយ​ក្រុម​តូច​ ដែល​មាន​ចិត្ត​គំនិត​ និង​ទស្សនៈ​ប្រ​ហាក់​ប្រហែល​ គ្នា​ក្នុង​ការ​ដោះ​ស្រាយ​បញ្ហា​សង្គម​ខ្មែរ​។
ក្រុម​ស្ថាប​និក​នេះ​ បាន​បំពេញ​បែប​បទ​បង្កើត ​គណ​បក្ស​សម្ព័ន្ធ​ដើម្បី​ប្រ​ជាធិប​តេយ្យ​ទ្បើង​ ស្រប​តាម​ច្បាប់​ស្តី​ពី ​គណ​បក្ស​នយោ​បាយ​ ហើយ​ក៏​បាន​ទទួល​ស្គាល់​ចុះ​បញ្ជី​ជា​ផ្លូវ​ការ​តាម​ប្រ​កាស​ក្រ​សួង​មហា​ ផ្ទៃ ​លេខ​៧៩២​ប្រ.ក​ ចុះ​ថ្ងៃទី​២៦​ ខែ​មិថុនា​ ឆ្នាំ​២០០៦​។
គណ​បក្ស​សម្ព័ន្ធ​ដើម្បី​ប្រ​ជាធិប​តេយ្យ​​ យើង​បាន​បង្កើត​ទ្បើង​ ក្នុង​ស្ថាន​ភាព​មួយ ​ដ៏​លំបាក​ បំផុត​ដោយ​សារ​ខ្វះ​ខាត​ទាំង​ធនធាន​មនុស្ស​ដែល​ហ៊ាន​ប្រ​ឈម​រាល់​គំនិត​ ត្រួត​ត្រា អាត្មា និយម តែ​មាន​ឥទ្ធិពល​ នៅ​ក្នុង​សង្គម​ខ្មែរ​ និង​ ខ្សត់​ខ្សោយ​ប្រ​ភព​ថវិកា​ ព្រម​ជា​មួយ​នេះ ​នៅ​មាន​ការ​ឃោស​នា​មួល​បង្កាច់​ ពី​អ្នក​នយោ​បាយ​មួយ​ក្រុម​ដ៏​ល្បី​ ដែល​គេ​ប្រ​សិទ្ធ​នាម ខ្លួន​គេ​ថា​ ជា​អ្នក​ប្រ​ជា​ធិបតេយ្យ ដោយ​ចោទ​យើង​ថា ជា​ក្រុម​លក់​ខ្លួន​ជា​គណបក្ស​ អាយ៉ង​។ ក៏​ប៉ុន្តែ​ឧបសគ្គ​ទាំង​នេះ ពុំ​អាច​វាយ​បំបាក់ ឬ​ក៏​រា​រាំង​នូវ​ការ​ប្តេជ្ញា​ចិត្ត​ដ៏​មុះ​មុត របស់​ពួក​យើង​បាន​ទ្បើយ​ ព្រោះ​យើង​មាន​លក្ខណៈ​សម្បត្តិ​ពិសេស ដែល​អ្នក​ទាំង​នោះ គ្មាន​គឺ ភាព​សុចរិត​​បេះ​ដូង​បរិសុទ្ធ​ ចង់​ជួយ​ពលរដ្ឋ​របស់​យើង​ពិត​ប្រាកដ និង​មាន​ ទស្សនៈ​ច្បាស់​លាស់​ក្នុងការ​ដោះ​ស្រាយ​បញ្ហា​សង្គម​​ជាតិ​ ដែល​អ្នក​នយោ​បាយ​ទាំង​នោះ ពុំ​បាន​យក​ចិត្ត​ទុក​ដាក់ ឬ​ក៏​យល់​មិន​ដល់​។ យើង​បាន​កំណត់​យ៉ាង​ច្បាស់ នូវ​ប្រ​ភព​បញ្ហា ទាំង​អស់​ក្នុង​សង្គម​ជាតិ​ខ្មែរ តាំង​ពី​ដើម រៀង​ៗ​មក​គឺ​ អំ​ណាច​​ប្រ​មូល​ផ្តុំ​ ជា ​មូល​​ហេតុ​ ធ្វើ​ឲ្យ​បាត់​តុល្យ​ភាព​អំណាច​រវាង​អ្នក​កាន់​អំណាច​ និង​ប្រ​ជា​ពល​រដ្ឋ​ ដែល​ជា​ម្ចាស់​ប្រទេស​ ម្ចាស់​អំណាច​ នាំ​​ឲ្យ​អ្នក​កាន់​អំណាច​គ្រប់​ ជំនាន់​ប្រើ​អំណាច​ដោយ​រំលោភ​គ្មាន​កោត​ក្រែង​ គ្មាន​ការ​ទទួល​ខុស​ត្រូវ​ ហើយ​ក៏​ជា​ហេតុ​មួយ​ធ្វើ​អោយ​ពលរដ្ឋ​យើង​អស​កម្ម​ផង​ដែរ​។
ដើម្បី ​លុប​បំបាត់​នូវ​ប្រ​ព័ន្ធ​ដឹក​នាំ​ប្រើ​អំណាច​ប្រ​មូល​ផ្តុំ ​ដែល​ធ្វើ​ឲ្យ​មនុស្ស​ខ្លះ​នៅ​ក្នុង​សង្គម​អាច​រួច​ផុត​ពី​ប្រ​ព័ន្ធ​ច្បាប់​ ឬ​នៅ​លើ​ច្បាប់​ ដើម្បី​ឲ្យ​អ្នក​នយោ​បាយ​ងាក​មក​រក​ផ្លូវ​សុចរិត​ មិន​ប្រើ​នយោ​បាយ​ប្រ​ជា​ភិថុត​ និង​ ទទួល​ខុស​ត្រូវ​រាល់​សកម្ម​ភាព​របស់​ខ្លួន​ចំពោះ​មុខ ប្រ​ជាពល​រដ្ឋ​ដោយ​ផ្ទាល់​គណ​បក្ស​សម្ព័ន្ធ​ដើម្បី​ប្រ​ជា​ធិប​តេយ្យ​បាន​ដាក់​ចេញ​នូវ​យន្ត​ការ​៨​ចំណុច​ និង​ធ្វើ​ការ​ ពន្យល់​បក​ស្រាយ​ ឲ្យ​ពលរដ្ឋ​យល់​ដឹង​អត្ថ​ប្រ​យោជន៏​នៃ​ចំណុច​នីមួយៗ​នៃ​យន្ត​ការ​នេះ​ដើម្បី​ សំរេច​ចិត្ត​ចូល​រួម​ក្នុង​ចលនា​មួយ​នេះ​ ដោយ​យល់​ដឹង ​និង​ស្គាល់​ពី​ គោល​ដៅ​ច្បាស់​លាស់​។ ​គោល​ដៅ​យើង​នៅ​ឆ្ងាយ ​តែ​ជា​គោល​ដៅ​ដែល​យើង​អាច​ទៅ​ដល់​។ ទស្សនៈនយោបាយ
ទស្សនៈនយោបាយ
អត្តសញ្ញាណ គណបក្សសម្ព័ន្ធដើម្បីប្រជាធិបតេយ្យមានអត្តសញ្ញណចំនួន ៤ គឺ៖ ១. គោលដៅ ៖ សុបិនរួមរបស់ពួកយើងគឺ មាតុភូមិមួយដែលពួកយើងរស់នៅដោយស្មើភាពគ្នាក្នុងភាពជាម្ចាស់
ដែលត្រូវធ្វើអោយស្តែងឡើង ដោយយន្តការ៨ចំណុច។
២. ចំណុចចាប់ផ្តើម ៖ អ្វីៗទាំងអស់ត្រូវផ្តើមចេញពីការចូលរួមរបស់ប្រជាពលរដ្ឋ។
៣. ឥរិយាបទនយាបាយ ៖ សុទ្ធចរិតភាពជាបាតគ្រឹះដែលជាអត្តចរិកផង ដែលជាខ្លឹមសារពិតប្រាកដរបស់គណបក្សសម្ព័ន្ធដើម្បីប្រជាធិបតេយ្យ។
៤. ធនធានមនុស្ស ៖ គុណសម្បត្តិរបស់បេះដូង និងគុណសម្បត្តិខួរក្បាល ជាលក្ខណមិនអាចខ្វះបានរបស់ចលនាស្នូល។[២]
យន្ដការ៨ចំណុច
យន្តការ៨ចំណុច
យន្តការ៨ចំណុច និងការបកស្រាយខ្លឹមសារខ្លីៗពីសារប្រយោជន៍របស់ចំណុចនីមួយៗ ដើម្បីរៀបចំសង្គមប្រជាធិបតេយ្យដែលសិទ្ធិនិងអំណាចស្ថិតក្នុង កណ្តាប់ដៃរបស់ប្រជាពលរដ្ឋ ហើយសិទ្ធិនិងអំណាចត្រូវធានាដោយ ប្រព័ន្ធមួយជាអចិន្ត្រៃយ៍ ៖
១. ត្រូវកំណត់អាណត្ដិសម្រាប់នាយករដ្ឋមន្ដ្រី (២ អាណត្ដិ)
ម៉ៅ សេទុង
ម៉ៅ សេទុង (毛泽东; ២៦ ធ្នូ ១៨៩៣ - ៩ កញ្ញា ១៩៧៦) ក៏ត្រូវបានគេស្គាល់ថា ប្រធានម៉ៅ គឺជាអ្នកបដិវត្តន៍កុម្មុយនីស្តចិនម្នាក់ និងជាបិតាស្ថាបនិកនៃសាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតចិន ដែលលោកបានកាន់តំណែងជាប្រធានគណបក្សកុម្មុយនីស្តចិនតាំងពីការបង្កើតដំបូងនៃសាធារណរដ្ឋនៅឆ្នាំ១៩៤៩ រហូតដល់ពេលលោកស្លាប់នៅឆ្នាំ១៩៧៦ ។ ដោយមនោគមន៍វិជ្ជាម៉ាក្សនិយម-លេនីននិយម ទ្រឹស្តីយុទ្ធសាស្ត្រយោធា និងគោលនយោបាយរបស់លោកផ្ទាល់ គឺត្រូវបានគេស្គាល់ជារួមថាម៉ៅនិយម ។
គសប ឃុំកោះអន្លង់ចិន
យន្តការ៨ចំណុច
ការកំណត់ត្រឹមពីរអាណត្តិនេះ គឺជៀសវាងកុំឲ្យនាយករដ្ឋមន្រ្តី មានឱកាសបង្កើតជាបណ្តាញខ្សែរយៈ គ្រួសារ បក្សពួកក្នុងគ្រប់ស្ថាប័នរដ្ឋពង្រឹងអំណាចរហូតដល់បង្កើតជា របបផ្តាច់ការ បក្សពួកក្រុមគ្រួសារនិយម បំផ្លាញដល់ផលប្រយោជន៍ជាតិ និងប្រជាជន។
ម៉ៅ សេទុង
ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ប្រធានាធិបតីនៃសាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតចិន
គសប ឃុំកោះអន្លង់ចិន
យន្តការ៨ចំណុច
២. មិនអនុញ្ញាតឱ្យនាយករដ្ឋមន្ដ្រីបង្កើតក្រុមអង្គរក្សដោយខ្លួនឯង
ការ បង្កើតក្រុមអង្គរក្សដោយខ្លួនឯង ស្មើនឹងការបង្កើតក្រុមប្រដាប់អាវុធមួយអាចជាលទ្ធភាពយកទៅ បំរើមហិច្ឆិតាអ្នកគ្រប់គ្រង ធ្វើការគៀបសង្កត់ ឬគំរាមកំហែងដល់ប្រជាពលរដ្ឋ ដើម្បីរក្សា និងបន្តក្រាញក្នុងអំណាចរបស់ខ្លួន។
៣. ត្រូវរៀបចំគេហដ្ឋានឱ្យនាយករដ្ឋមន្ដ្រីរស់នៅដែលផ្ដល់ដោយរដ្ឋ
គឺជាវិធានការ ជួយដល់ការការពារសន្តិសុខ និងទំនុកបំរុងជីវភាពគ្រួសារនាយករដ្ឋមន្រ្តី ប្រកបដោយ សុខុមាលភាព និងសេចក្តីថ្លៃថ្នូរ បង្កលក្ខណៈងាយស្រួលក្នុងការបំពេញការងារ ទទួលខុសត្រូវខ្ពស់ បំរើ ប្រទេសជាតិ ហើយក៏ជាការផ្តល់ មុខមាត់ដល់ប្រទេសជាតិផងដែរ។
៤. ត្រូវបង្កើតតុលាការរដ្ឋបាល
ដើម្បីបង្កលក្ខណៈងាយស្រួលដល់ពលរដ្ឋ ប្តឹងចំពោះទង្វើមិនសមស្រប ឬរំលោភរបស់មន្រ្តីរាជការ ក្នុងការបំពេញការងារ ឬពលរដ្ឋអាចប្តឹងឲ្យស្ថាប័ននេះពិនិត្យលើភាពមិនស្របច្បាប់ នៃលិខិតស្នាម ឬសេចក្តីសម្រេច ផ្សេងៗចេញដោយអង្គភាពរដ្ឋបាលសាធារណៈគ្រប់ជាន់ថ្នាក់ ។
៥. ត្រូវសុំការទុកចិត្ដពីសភាសម្រាប់តួនាទីភារកិច្ច និងឋានន្ដរសក្ដិចាប់ពីថ្នាក់ឧត្ដមសេនីយ៍ យោធា និងនគរបាល
វិធានការនេះ គឺដើម្បីឲ្យសភាជាតំណាងរបស់ពលរដ្ឋ អាចមានឥទ្ធិពលខ្លះទៅលើនាយទាហាន និង នាយនគរបាលជាន់ខ្ពស់ ដែលជាអ្នកបញ្ជាលើកងកំលាំងប្រដាប់អាវុធ រក្សាបូរណភាពទឹកដី និងសន្តិសុខ ស្ថេរភាពសង្គម ហើយក៏អាចជួយទប់ស្កាត់ ការប្រើប្រាស់កងកំលាំងប្រដាប់ អាវុធជាឧបករណ៍ផ្តាច់ការរបស់មេគណបក្សកាន់អំណាចផងដែរ។
៦. អព្យាក្រឹត្យមន្ដ្រីរាជការ
ការដាក់ឲ្យអនុវត្តចំណុចនេះ គឺដើម្បីធានាការចាត់តាំងបែងចែកការងារដល់មន្រ្តីរាជការចំជំ នាញ ស្របតាមសមត្ថភាព បទពិសោធន៍ការងារ និងផ្តល់នូវសេចក្តីថ្លៃថ្នូរដល់មន្ត្រីរាជការដែលជាភ្នាក់ងារ របស់រដ្ឋ ។ ដូច្នេះ មន្ត្រីរាជការត្រូវមានភាពស្មោះត្រង់មិនលំអៀង។ ចៀសវាងការប្រើប្រាស់មន្ត្រីរាជការជាឧបករណ៍ឃោសនបំរើប្រយោជន៍ គណបក្ស។
៧. បោះឆ្នោតដោយផ្ទាល់ជ្រើសរើស និងទំលាក់តំណាងគ្រប់លំដាប់ថ្នាក់ដោយប្រជាពលរដ្ឋ(ថ្នាក់ឃុំ/សង្កាត់ ស្រុក/ខណ្ឌ និងខេត្ដ/ក្រុង)
គឺជាវិធានការ ធ្វើឲ្យតំណាងពលរដ្ឋគ្រប់លំដាប់ថ្នាក់ ទទួលខុសត្រូវផ្ទាល់ ចំពោះមុខប្រជាពលរដ្ឋ ដែលជាម្ចាស់ អំណាច ហើយក៏ជួយកាត់ផ្តាច់ខ្សែរយៈបក្សពួក ពីថ្នាក់ជាតិ ដល់មូលដ្ឋានដែលជាចំណុចផ្តើម នៃការកកើត នូវអំណាចផ្តាច់ការ ។
៨. ប្រើប្រព័ន្ធឯកត្ដនាមជ្រើសរើសតំណាងរាស្ដ្រ ប្រព័ន្ធឯកត្តនាមនេះ បានកាត់បន្ថយយ៉ាងខ្លាំងនូវឥទ្ធិពលរបស់មេបក្សទៅលើអ្នកតំណាង រាស្រ្ត។ ឥទ្ធិពលមេបក្សអាចធ្វើឲ្យតំណាងរាស្រ្ត បាត់ឯករាជ្យភាព ខ្វល់ខ្វាយតែផលប្រយោជន៍បក្សខ្លួន ជាជាងគិតគូរដល់ផលប្រយោជន៍ប្រជាពលរដ្ឋដែលជាម្ចាស់ប្រទេស។ តំណាងរាស្រ្តមានឯករាជ្យ និងសេរីភាពគ្រប់គ្រាន់ ដោយគ្មានរងសម្ពាធពីជនមានឥទ្ធិពលណាម្នាក់នោះ តំណាងរាស្រ្តនោះអាចបំពេញការងារជួយកែតម្រង់រដ្ឋាភិបាល យ៉ាងមានប្រសិទ្ធភាព និងរៀបចំធ្វើច្បាប់ណាដែលបំរើដល់ផលប្រយោជន៍ជាតិ និងផលប្រយោជន៍ប្រជាជនពិតៗ។
បញ្ជីបេក្ខជន និងអ្នកអង្កេតការណ៍
បេក្ខជនបម្រុង
=មើលផងដែរ=
ពុទ្ធយ៉តហ្វាចុឡាលោក
ព្រះពុទ្ធយ៉តហ្វាចុឡាលោកមហារាជ (ភាសាថៃ៖ พระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลก) (២០ មីនា ១៧៣៧ - ៧ កញ្ញា ១៨០៩), មានឈ្មោះផ្ទាល់ថាថងឌួង (ทองด้วง) ឬគេតែងនិយមស្គាល់ថាព្រះបាទរាមាទី១ ទ្រង់ជាព្រះមហាក្សត្រទីមួយនៃអាណាចក្ររតនកោសិន្ទ្រ៍ និងរាជវង្សចក្រី។ ព្រះអង្គមានគោរម្យងារពេញថា ព្រះបាទសម្តេចព្រះពររាមរុរាជាមហាចក្រីបរមនាថ ព្រះពុទ្ធយ៉តហ្វចុឡាលោក (พระบาทสมเด็จพระปรโมรุราชามหาจักรีบรมนารถ พระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลก)។ ព្រះអង្គបានឡើងសោយរាជ្យនៅក្នុងឆ្នាំ១៧៨២ បន្ទាប់ពីទម្លាក់ព្រះចៅតាកស៊ីនចេញពីរាជអំណាច។ ព្រះអង្គក៏ត្រូវជាស្ថាបនិកនៃក្រុងរតនកោសិន្ទ្រ៍ (បច្ចុប្បន្នគឺក្រុងបាងកក) និងបានតែងតាំងវាជារាជធានីថ្មីនៃនគរសៀម។
ឯកសារយោង
ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ព្រះមហាក្សត្រថៃ ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:រាជវង្សចក្រី
ជនជាតិការ៉ែន
ការ៉ែន ( /k ə ˈ r ɛ n / ( / )  ) គឺជាក្រុមជនជាតិភាគតិច នៃ និយាយភាសាភាសាចិន - ទីបេ  ។ ក្រុមទាំងមូលមានភាពខុសប្លែកគ្នា និងមានភាពខុសប្លែកគ្នា ដោយសារក្រុមជនជាតិភាគតិចការ៉ែន ជាច្រើនមិនបានភ្ជាប់ ឬកំណត់អត្តសញ្ញាណគ្នាទៅវិញទៅមកតាមវប្បធម៌ ឬភាសា។ ក្រុមការ៉ែន ទាំងនេះរស់នៅជាចម្បងនៅក្នុង រដ្ឋ កាយីន ភាគខាងត្បូង និងភាគអាគ្នេយ៍នៃ ប្រទេសមីយ៉ាន់ម៉ា ។ ជនជាតិការ៉ែន ប្រមាណជាប្រាំលាននាក់ ស្មើនឹងប្រមាណប្រាំពីរភាគរយនៃចំនួនប្រជាជនភូមា។ ជនជាតិការ៉ែន ជាច្រើនបានធ្វើចំណាកស្រុកទៅ ប្រទេសថៃ ដោយបានតាំងទីលំនៅភាគច្រើននៅ តាមព្រំដែនមីយ៉ាន់ម៉ា-ថៃ ។ ជនជាតិការ៉ែន ពីរបីនាក់បានតាំងទីលំនៅនៅ កោះ អង់ដាម៉ាន់ និង នីកូបា ប្រទេសឥណ្ឌា និងបណ្តាប្រទេសអាស៊ីអាគ្នេយ៍ និងអាស៊ីបូព៌ាផ្សេងទៀត។
ក្រុមការ៉ែន ទាំងមូលតែងតែយល់ច្រឡំជាមួយកុលសម្ព័ន្ធ ប៉ាដុង ដែលល្បីខាង ក្រវ៉ាត់ក ដែលពាក់ដោយស្ត្រីរបស់ពួកគេ ប៉ុន្តែពួកគេគ្រាន់តែជាក្រុមរងនៃ ការ៉ែនក្រហម (ការ៉ែនី) ដែលជាកុលសម្ព័ន្ធ កាយ៉ា ក្នុង រដ្ឋកាយ៉ា ។ មីយ៉ាន់ម៉ា។
ក្រុម​បះបោរ​ការ៉ែន ដែល​ដឹកនាំ​ជា​ចម្បង​ដោយ ​សម្ព័ន្ធ​ជាតិ​ការ៉ែន (KNU) បាន ​ធ្វើ​សង្រ្គាម ​ប្រឆាំង​នឹង​រដ្ឋាភិបាល​ភូមា តាំង​ពី​ដើម​ឆ្នាំ ១៩៤៩។ គោល​បំណង​ដើម​របស់ KNU គឺ​ដើម្បី​បង្កើត​មាតុភូមិ​ការ៉ែនឯករាជ្យ​មួយ​ដែល​មាន​ឈ្មោះ​ថា កាថូឡី ប៉ុន្តែ​ចាប់​តាំង​ពី​ឆ្នាំ 1976 ពួក​គេ​បាន​ងាក​ទៅ​រក​ការ​អំពាវនាវ​ឱ្យ​មាន​ប្រព័ន្ធ​សហព័ន្ធ​ក្នុង​ប្រទេស​មីយ៉ាន់ម៉ា​ជំនួស​វិញ។
ឯកសារយោង
ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:Articles containing Thai-language text
លីគកំពូលកម្ពុជា ២០២៣-២០២៤
លីគកំពូលកម្ពុជា ២០២៣-២០២៤ (អង់គ្លេស: Cambodian Premier League 2023-2024) គឺជា រដូវកាលទី 37 នៃលីគកំពូលកម្ពុជា ដែលជាលីគអាជីពកំពូលរបស់កម្ពុជាសម្រាប់ក្លឹបបាល់ទាត់សមាគម ចាប់តាំងពីការបង្កើតឡើងក្នុងឆ្នាំ 2005 ។ រដូវកាលនេះបានចាប់ផ្តើមនៅថ្ងៃទី 5 ខែសីហា ឆ្នាំ 2023 ហើយនឹងបញ្ចប់នៅថ្ងៃទី 12 ខែឧសភា ឆ្នាំ 2024 ដែលជារដូវកាលដំបូងដែលត្រូវលេងក្នុងរយៈពេល 2 ឆ្នាំ​ ។ ការប្រកួតដោយក្លឹបចំនួន 10 វាដំណើរការលើប្រព័ន្ធផ្សព្វផ្សាយ ជាមួយនិងការកាត់ក្រុមចោលធ្លាក់ទៅ លីគលំដាប់ទី២ ។
អំពីក្លឹប រដូវកាល ២០២៣-២០២៤
About Clubs 2023-2024 season
ក្លឹបសរុបចំនួន ១៦ បានលេងនៅក្នុងលីគកម្រិតខ្ពស់របស់កម្ពុជា ចាប់តាំងពីការចាប់ផ្តើមរបស់ខ្លួនក្នុងឆ្នាំ ២០០៥ ។ លោក Satoshi Saito នាយកប្រតិបត្តិក្រុមហ៊ុនខេមប៊ូឌានព្រីមៀរលីគ (CPL) ការប្រកួតពានរង្វាន់ជើងឯកលីគកំពូល ២០២៣-២០២៤ (Cambodian Premier League 2023-2024) នឹងបន្ថែម ២ក្លិប ដែលមកពី កម្ពុជាលីគ២ ។ យោងទៅលើគោលការណ៍របស់ក្រុមហ៊ុនCPL ក្លឹបនៃលីគ២ អាចត្រូវជាប់មកលេងនៅលីគកំពូល (Promote) គឺ​ ក្លឹបចំណាត់ថ្នាក់លេខ ១ដល់លេខ៣ នៃលីគ២ ប៉ុន្ដែប្រសិនជាក្លិបទាំង៣នោះ មិនមានក្លឹបណា មានគ្រប់លក្ខណៈវិនិច្ឆ័យ ស្របតាមការឆ្លើយតបរបស់ក្រុមហ៊ុន CPL ទេ ឱកាសឡើងមកលីគកំពូល ត្រូវផ្ទេរទៅក្លឹបដែលមានចំណាត់ថ្នាក់បន្ទាប់ ប្រសិនជាក្លឹបនោះ មានគ្របលក្ខណៈវិនិច្ឆ័យ ។ គួរបញ្ជាក់ផងដែរថា ការប្រកួត Cambodian Premier League រដូវកាលនេះ នឹងត្រូវចាប់ផ្ដើមពីថ្ងៃទី៥ ខែសីហា ឆ្នាំ២០២៣ ហើយនឹងបញ្ចប់ទៅវិញនៅអំឡុងខែ ឧសភា ឆ្នាំ២០២៤ ក្លឹបចំនួន ១០ ខាងក្រោមកំពុងប្រកួតប្រជែងក្នុងលីគកំពូលកម្ពុជា នារដូវកាលឆ្នាំ ២០២៣-២០២៤ នេះ ។
បុគ្គលិក និង កញ្ចប់ឧប្ថម្ភ
Personnel and kits
រ៉ាបូនី
រ៉ាបូនី (អង់គ្លេស: Rabboni, pronounce /ˈrab.bo.niː/) មានន័យថា "គ្រូ"។ ជាគោរមងារដ៏ខ្ពស់បំផុតដែលត្រូវបានផ្ដល់ឲ្យ ដល់ប្រធានក្រុមប្រឹក្សាយូដា ដែលមានន័យថា "គ្រូដ៏អស្ចារ្យ"។
= ឯកសារយោង = The Complete Word Study Dictionary, New Testament, Strong No 4462
ង្វៀន ហ៊ីវកាញ់
ង្វៀន ហ៊ីវកាញ់ (Nguyễn Hữu Cảnh ១៦៥០ - ១៧០០) ជាឈ្មោះអភិជនយួនម្នាក់នៅសតវត្សទី១៧
ជំងឺវិកលទស្សន៍
ជំងឺវិកលទស្សន៍ ឬ ឌីស៊ីលីយ៉ា គឺជា​ពិការភាព​ខាង​សិក្សា ជា​លក្ខខណ្ឌ​មួយ​ធ្វើ​ឱ្យ​មនុស្ស​ម្នាក់​ពិបាក​រៀន​និង​យល់​អំពី​រឿងផ្សេងៗ ជាង​មនុស្ស​ដទៃ​ទៀត។ វា​គឺជា​បញ្ហា​ដែល​កើតមាន​ជាទូទៅ។
វា​ប៉ះពាល់​ដល់​លទ្ធភាព​របស់​ខួរក្បាល​ក្នុង​ការ​យល់​អំពី​ពាក្យនានា។ រោគសញ្ញា​ទូទៅ​នៃជំងឺវិកលទស្សន៍ គឺ​បញ្ហា​ការ​អាន​និង​សរសេរ។ ការ​ប៉ាន់ស្មាន​នៅ​សហរដ្ឋអាមេរិក មាន​សិស្ស​សាលាចន្លោះពី ៥ ទៅ ៩% មានជំងឺវិកលទស្សន៍នេះ ទាំង​ដែល​មាន​ការ​ប៉ាន់ស្មាន​រហូតទៅដល់ ​៤០% ថែមទៀតផង។
ជំងឺ​វិកលទស្សន៍​នេះ មាន​ច្រើន​យ៉ាង។
បុគ្គលិកលក្ខណៈ
មនុស្សម្នាក់អាចមានជំងឺវិកលទស្សន៍ បើទោះបីជាពួកគេវៃឆ្លាត និង​ទទួល​បាន​ការ​អប់រំក៏ដោយ។ ការសិក្សាថ្មីៗបង្ហាញថា មានម្ចាស់អាជីវកម្មខ្នាតតូចជាច្រើនដែលមានជំងឺវិកលទស្សន៍ ហើយ​មាន ៣៥ ទៅ ៥០ ភាគរយនៃសហគ្រិនអាមេរិកនិងអង់គ្លេស​កើត​ជំងឺ​នេះ។ អ្នកស្រាវជ្រាវគិតថាសហគ្រិនដែល​កើត​ជំងឺវិកលទស្សន៍ ភាគច្រើនទទួលបានជោគជ័យ ព្រោះតែតែពួកគេ​អាច​ចាត់ចែង​ទំនួលខុសត្រូវ (នៃការសរសេរសំបុត្រ) ហើយនៅតែពូកែនិយាយ។
នៅចុងសតវត្សទី១៩ អ្នកវិទ្យាសាស្ត្របានស្រាវជ្រាវជាច្រើនអំពី​ជំងឺវិកលទស្សន៍ ហើយបានរកឃើញមូលហេតុមួយចំនួនដែលធ្វើ​ឱ្យមនុស្សមានជំងឺមួយនេះ។ សាស្ត្រាចារ្យ​ម្នាក់​ដែលបាន​ស្រាវជ្រាវ​ក្នុង​ទសវត្សរ៍​ឆ្នាំ ១៩៨០ និង ១៩៩០ បាន​មើល​ខួរក្បាល​របស់អ្នក​ស្លាប់​និង​មាន​ជំងឺវិកលទស្សន៍។ គាត់បានរកឃើញថាផ្នែកខ្លះនៃខួរក្បាលមិនទាក់ទងគ្នា​ល្អទេ ហើយរឿងនេះបានកើតឡើងក្នុងអំឡុងខែទីបួន​នៃ​ការ​មានគភ៌។ បញ្ហា​នេះ​មាន​ឥទ្ធិពល​យ៉ាង​ខ្លាំង​ដល់​ខួរក្បាល​ខាងឆ្វេង​។ ការស្រាវជ្រាវថ្មីបំផុតបង្ហាញថាមាន ហ្សែនបីគឺជាបង្ក​ឱ្យ​មាន​ជំងឺវិកលទស្សន៍ ។
រឿងមួយដែលបណ្តាលឱ្យកើត​ជំងឺវិកលទស្សន៍ គឺបញ្ហា​ពាក់ព័ន្ធ​ទៅនឹងប្រព័ន្ធប្រសាទ​សោតវិញ្ញាណ​។ គេមិន​អាច​រកឃើញ​បញ្ហា​នេះដោយ​គ្រាន់តែ​ធ្វើ​តេស្ត​ការ​ស្ដាប់​តាម​ធម្មតា​បាន​នោះ​ទេ ដូច្នេះហើយគ្រូពេទ្យ​ត្រូវតែ​ធ្វើ​តេស្ត​បែប​ពិសេស​ផ្សេងៗ​ដើម្បី​រក​មើល​វា។ នេះមាន​ន័យថាអ្នកដែលកើត​ជំងឺវិកលទស្សន៍ធ្ងន់ ពួកគេងាយប្រតិកម្ម​នឹងសំឡេងខ្លាំងៗ ហើយ​អាចមានបញ្ហាក្នុងការនិយាយ និង​​ពិបាក​ផ្ចង់​អារម្មណ៍​ដែរ។ វាក៏អាចបណ្តាលឱ្យមានបញ្ហានឹង​ការ​ស្ដាប់​ចង្វាក់​និង​ភ្លេង​តន្ត្រី​ផង​ដែរ។
មនុស្ស​ជាច្រើន​ដែល​មាន​ជំងឺវិកលទស្សន៍ ក៏​អាច​មាន​វិបត្តិ​ផ្លូវចិត្ត​ផ្សេងៗ​ទៀត​ដែរ ជា​ពិសេស​គឺ​ជំងឺពិបាកប្រុងស្មារតី (ADHD)។
រោគវិនិច្ឆ័យ
បើ​គេ​ចង់​ដឹង​ថា​កុមារ​ម្នាក់​មាន​ជំងឺ​វិកលទស្សន៍​ឬអត់​នោះ ពួកគេ​ត្រូវ​ឱ្យ​គ្រូពេទ្យ​ពិនិត្យមើល។ កុមារ​ម្នាក់​អាច​មាន​ជំងឺ​វិកលទស្សន៍​បាន ប្រសិនបើ​ពួកគេ​មិន​អាច​អាន​ឬ​សរសេរ​បាន​ល្អ ហើយ​វាមិនមាន​មូលហេតុណា​លើស​ពីនេះ​ទេ។ គ្រូពេទ្យ​កំពុង​ព្យាយាម​បង្កើត​ការ​ធ្វើ​តេស្ត​ដំបូងៗ ដើម្បី​កំណត់​ឱ្យ​បាន​ថា​កុមារ​ម្នាក់​មាន​ជំងឺ​វិកលទស្សន៍​ឬអត់ មុន​ពួកគេ​ធំ​ល្មម​ចូលរៀន​បាន។ ប្រសិនបើ​ពួកគេ​មាន​ជំងឺ​នេះ កុមារ​អាច​ទទួល​​ការ​ព្យាបាល​បាន​យ៉ាង​ឆាប់រហ័ស នោះ​ពួកគេ​នឹង​មាន​បញ្ហា​ប្រឈម​តិច​តួច​ពេល​ចូល​សាលា។ មាន​បុគ្គល​ល្បីៗ​ជាច្រើន​រូប​ដែល​កើត​ជំងឺ​វិកលទស្សន៍​នេះ ដូចជា៖ ស្ទីហ្វិន ហកឃីង, ចេមី អូលីវឺរ, វូពី ហ្គូលបឺគ, អូស្ស៊ី អូសបូន, ចេយ ឡេណូ, ចន ដឺ លែនស៊ី, ខីរ៉ា ណៃថ៍លីយ៍, ស៊ូសាន ហេមភ៍សៀរ, អ័រលែនដូ ប្លូម, និង ថម គ្រូស ជាដើម។ យ៉ាងណា​ក្ដី ពួកគេ​នៅ​តែ​អាច​បន្ត​ធ្វើការងារ​របស់​ពួកគេ​បាន។
ការព្យាបាល
គេ​អាច​ជួយ​កុមារ​ដែល​កើត​មាន​ជំងឺវិកលទស្សន៍​បាន។ វិធីមួយដែលគ្រូអាចជួយសិស្ស​មាន​ជំងឺ​វិកលទស្សន៍ គឺបំបែកពាក្យ​ឱ្យទៅ​ជា​សំឡេង​ផ្សេង​គ្នា។ សិស្សត្រូវរៀនពីរបៀបសរសេរសំឡេងខុសៗគ្នា និងបង្កើតពាក្យផ្សេងៗ។ របៀប​នេះ អាច​ជួយ​ដល់​ការ​អាន​និង​សរសេរ​របស់​ពួកគេ​បាន។ មនុស្សមួយចំនួនគិតថា កុមារដែលមានជំងឺវិកលទស្សន៍អាចអាននិងសរសេរបានល្អ ប្រសិនបើពួកគេដាក់ក្រដាសពណ៌នៅលើអ្វីដែលពួកគេកំពុងអាន។
ឯកសារយោង
ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ភាពមិនប្រក្រតី ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ពិការភាព
រណសិរ្សសាមគ្គីដើម្បីរំដោះជាតិសាសន៍ក្រោមការគាបសង្កត់
រណសិរ្សសាមគ្គីដើម្បីរំដោះជាតិសាសន៍ក្រោមការគាបសង្កត់ (FULRO, Front Unifié de Lutte des Races Opprimées Mặt trận Thống nhất Đấu tranh của các Sắc tộc bị Áp bức) គឺជាអង្គការយួន
មើលផងដែរ
ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ប្រវត្តិសាស្ត្រខ្មែរ ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ប្រទេសវៀតណាម
ស៊ីប៊មីន
ស៊ីប៊មីន (သီပေါ‌မင်း ១ ខែមករា ១៨៥៩ - ១៩ ខែធ្នូ ១៩១៦)ជា​ក្សត្រទី១១ របស់មីយ៉ាន់ម៉ានៅក្រោមរាជវង្សកូនបោន​ពីគ.ស. ១៨៧៨ ដល់ គ.ស. ១៨៨៥
មិនដូនមិន
មិនដូនមិន (မင်းတုန်းမင်း ៨ ខែកក្កដា ១៨០៨ - ១ ខែតុលា ១៨៧៨)ជា​ក្សត្រទី១០ របស់មីយ៉ាន់ម៉ានៅក្រោមរាជវង្សកូនបោន​ពីគ.ស. ១៨៥៣ ដល់ គ.ស. ១៨៧៨
បុឌផឹយ៉ា
បុឌផឹយ៉ា (ဘိုးတော်ဘုရား ១១ ខែមីនា ១៧៤៥ - ៥ ខែមិថុនា ១៨១៩)ជា​ក្សត្រទី៦ របស់មីយ៉ាន់ម៉ានៅក្រោមរាជវង្សកូនបោន​ពីគ.ស. ១៧៨២ ដល់ គ.ស. ១៨១៩
បាដ់ហ៊្សីឌ
បាដ់ហ៊្សីឌ (ဘကြီးတော် ២៣ ខែកក្កដា ១៧៨៤ - ១៥ ខែតុលា ១៨៤៦)ជា​ក្សត្រទី៧ របស់មីយ៉ាន់ម៉ានៅក្រោមរាជវង្សកូនបោន​ពីគ.ស. ១៨១៩ ដល់ គ.ស. ១៨៣៧
វជិវុណ្ហិស
<templatestyles src="Module:Infobox/styles.css"> សម្តេចព្រះបរមឱរសាធិរាជ ចៅហ្វាមហាវជិរុណ្ហិស ស្យាមមកុដរាជកុមារ (มหาวชิรุณหิศ ; ប្រសូតថ្ងៃទី ២៧ ខែមិថុនា ឆ្នាំ ១៨៧៨ សុគតថ្ងៃទី ៤ ខែមករា ឆ្នាំ ១៨៩៥) គឺជាព្រះរាជបុត្រទីមួយនៃ រាជវង្សចក្រី ។ ព្រះអង្គ​ជា​ព្រះរាជ​បុត្រ​ទី​មួយ​របស់ ​​ព្រះបាទចុល្លាង្ករណ៍ និង ​​ព្រះនាងស្វាងវឌ្ឍនា រួម​គ្នា​ជា​ព្រះជេដ្ឋានិងព្រះកនិដ្ឋា​បង្កើត។
វប្បធម៌
សេចក្តីផ្តើម
វប្បធម៌សំដៅយកធាតុទាំងឡាយ ដែលទ្រទ្រង់នូវការសាបព្រោះ បណ្ដុះពូជចេញជាផ្លែផ្កា។ តាមន័យវិចនានុក្រុមខ្មែរ វប្បធម៌សំគាល់នូវការផ្សុាំ ការបណ្តុះវិជ្ជា និប្រាជ្ញាស្មារតីឱ្យរីកចម្រើនលូតលាស់ដោយវិទ្យាសាស្រ្ត ឬសិល្បៈផ្សេងៗ ។ វប្បធម៌ គឺមានន័យច្រើនបែបយ៉ាងដែលឋិតនៅលើទស្សននិយមផ្សេងៗគ្នា ។ ឯទស្សនៈខ្លះយល់ថា វប្បធម៌គឺ ជាការផ្សាំបណ្ដុះចំណេះវិជ្ជា និងស្មារតីឲ្យលូតលាស់ចំរុងចម្រើន ដោយវិទ្យាសាស្ត្រ សិល្បៈ អក្សរសាស្ត្រ ជាដើម ។ និយាយរួមវប្បធម៌របស់និស្សិតគី ជាចំណេះដឹង ការសិក្សា ការអប់រំ និងការសិក្សាផ្តោតលើការសប្បាយរីករាយនឹងទំនាក់ទំនង ឬអ្វីៗដែលធ្វើអោយមានការរីកចម្រើនគ្រប់វិស័យ ។ ដូច្នេះតាមទស្សនៈខាងលើនេះ វប្បធម៌សំដៅទៅលើ ការសិក្សា ការអប់រំ ចំណេះវិជ្ជា ការបណ្តុះបណ្តាលប្រាជ្ញាស្មារតី ។ ប៉ុន្តែ​បើ​តាម​វចនានុក្រម​សម្ដេច​សង្ឃ ជួន ណាត ពាក្យ​នេះ​ចេញ​មក​ពី​បន្សំ វប្ប + ធម៌ មាន​ន័យ​ថា ការ​ផ្សាំ​​បណ្ដុះ​ចំណេះ​វិជ្ជា​និង​ប្រាជ្ញា​ស្មារតី​ឲ្យ​បាន​លូត​លាស់​ចម្រើន ដោយ​វិទ្យាសាស្ត្រ ឬ​ដោយ​សិល្បៈ​ផ្សេងៗ​ជា​ដើម ។ ទស្សនៈខ្លះយល់ថា វប្បធម៌គីនាំអោយកើតសេចក្តីសុខចម្រើន ឬ អរិយធម៌ គឺបែបបទសណ្តាប់ធ្លាប់រៀបរយល្អត្រឹមត្រូវ (តាមវចនានុក្រមខ្មែរភាគពី)។ ទស្សនៈខ្លះយល់ថា អរិយធម៌ នឹងវប្បធម៌ គីរបៀបរបបផ្សេងៗនៃការរីកចម្រើន ដុះដាលខាងសតិបញ្ញា ចំណេះដឹង សីលធម៌ ឧស្សាហកម្ម ។ តាមន័យខាងលើនេះ អរិយធម៌ សម្គាល់ នូវគំនិតដែលកើតមានឡើងជាមួយនឹងទម្លាប់ផ្សេងៗរបស់មនុស្សដែលរួមរស់នៅជាក្រុម ជាពួក ជាបក្ស ជាសង្គមហើយដែលមានទំនាក់ទំនងគ្នាទៅវិញទៅមក ។ មនុស្សដែលរួបរួមជាសង្គម រួមរស់នៅស្របស្រួល សុខសប្បាយដោយសារមានច្បាប់ជាគោល ជាមូលដ្ឋាន ដែលរៀបចំមនុស្ស សង្គមមនុស្សឲ្យមានយុត្តិធម៌ មានចិត្តគំនិតថ្លៃថ្នូរ មានឋាន:ខ្ពង់ខ្ពស់ជាងសត្វ ហើយមានសមត្ថភាពអាចកែប្រែច្នៃធម្មជាតិ យកមកប្រើប្រាស់ជាការចងចាំក្នុងជិវភាពរាល់ថ្ងៃ ។ វប្បធម៌គឺជាទ្រឹស្តី ឬធម៌ភាពទាំងឡាយណា ដែលបណ្តុះបណ្តាលសេចក្តីចម្រើន ប្រាជ្ញា និងឧត្តមគតិដ៏ប្រសើរខ្ពង់ខ្ពស់មនុស្សធ្វើឱ្យមានរីកចម្រើនលូតលាស់ក្នុងសង្គមនុស្សដោយវិជ្ជា សីលធម៌ ការសិក្សា ការអប់រំច្បាប់ ទំនៀមទម្លាប់ សិល្បៈ អក្សរសាស្រ្ត ភាសាជាដើម ដើម្បរចនាឆ្នៃខ្លួនមនុស្សម្នាក់ឱ្យខ្ពង់ខ្ពស់ ។​ ហើយ​តម្លៃ​វប្បធម៌​ខ្មែរ​ដែល​មាន​តម្លៃ​ថ្លៃ​បំផុត​ក្នុង​លោក​បច្ចុប្បន្ន​
វជិវុណ្ហិស
ព្រះមហាក្សត្រ​បាន​សាងសង់​ព្រះរាជវាំង​មួយ​សម្រាប់​ព្រះអង្គម្ចាស់ ដែល​មាន​រហស្សនាម​ថាវិមានវីនស័រ ។ រាជវាំង​បែប​អឺរ៉ុប​ត្រូវ​បាន​វាយ​កម្ទេច​ចោល​បន្ទាប់​ពី​ការ​សោយ​ទិវង្គត​របស់​ព្រះអង្គ។ ទីតាំង​នេះ​ឥឡូវ​ត្រូវ​បាន​កាន់​កាប់​ដោយ ​ពហុកីឡដ្ឋាន​ជាតិ​នៃ​ប្រទេស​ថៃ ។
វប្បធម៌
ប្រវត្តិសាស្រ្ត
យុគសម័យមាសនៃប្រទេសកម្ពុជាគឺនៅចន្លោះសតវត្សទី ៩ និងទី ១៤ ក្នុងអំឡុងពេលសម័យអង្គរដែលក្នុងនោះវាជាអាណាចក្រដែលមានអំណាចនិងរុងរឿងដែលលូតលាស់និងគ្របដណ្តប់ស្ទើរតែគ្រប់តំបន់អាស៊ីអាគ្នេយ៍ ។ យ៉ាងណាក៏ដោយអង្គរនៅទីបំផុតនឹង ដួលរលំក្រោយពីមានការប្រយុទ្ធគ្នាយ៉ាងខ្លាំងក្លារវាងព្រះមហាក្សត្រនិងសង្រ្គាមថេរជាមួយប្រទេសជិតខាងដែលមានអំណាចកាន់តែខ្លាំងឡើងរបស់ខ្លួនជាពិសេសសៀមនិងដាយវៀត ។ ប្រាសាទជាច្រើនពីសម័យនេះដូចជាបាយ័ននិងអង្គរវត្តនៅតែមានសព្វថ្ងៃនេះទូទាំងប្រទេសថៃឡាវនិងវៀតណាមជាការរំឭកពីភាពសម្បូរបែបនៃសិល្បៈខ្មែរនិងវប្បធម៌ ។ ស្នាដៃសិល្បៈស្ថាបត្យកម្មតន្ត្រីនិងរបាំដែលមិនធ្លាប់មានពីមុនមករបស់ប្រទេសកម្ពុជាក្នុងអំឡុងពេលនេះមានឥទិ្ធពលយ៉ាងខ្លាំងទៅលើនគរជិតខាងជាច្រើនដូចជាប្រទេសថៃនិងឡាវ ។ ឥទ្ធិពលនៃវប្បធម៌សម័យអង្គរនៅតែអាចឃើញនៅសព្វថ្ងៃក្នុងប្រទេសទាំងនោះពីព្រោះពួកគេមានចរិតលក្ខណៈស្និទ្ធស្នាលជាច្រើនជាមួយកម្ពុជាសព្វថ្ងៃនេះ ។ រូបភាពតូច|ស្តាំ|ប្រាសាទអង្គរវត្ត
ស្ថាបត្យកម្មនិងលំនៅដ្ឋាន
ស្ថាបត្យករនិងជាងចម្លាក់ប្រាសាទអង្គរបានបង្កើតប្រាសាទដែលរៀបរាប់អំពីលោហធាតុទូទាំងពិភពលោក ។ ការតុបតែងខ្មែរបានទាក់ទាញការបំផុសគំនិតពីសាសនាហើយសត្វនិទានមកពីសាសនាហិណ្ឌូនិងព្រះពុទ្ធសាសនាត្រូវបានឆ្លាក់នៅលើជញ្ជាំង ។ ប្រាសាទត្រូវបានកសាងឡើងស្របតាមក្បួននៃស្ថាបត្យកម្មខ្មែរបុរាណដែលបានសរសេរថាប្លង់ប្រាសាទមូលដ្ឋានរួមមានទីសក្ការបូជាកណ្តាលទីធ្លាជញ្ជាំងព័ទ្ធជុំវិញនិងគូរទឹក ។ រចនាបទខ្មែរប្រើសត្វជាច្រើនពីទេវកថាព្រះពុទ្ធសាសនានិងសាសនាហិណ្ឌូដូចជាព្រះបរមរាជវាំងក្នុងរាជធានីភ្នំពេញប្រើគំនូរដូចជាហ្គូរ៉ាដូជាសត្វស្លាបទេវកថានៅក្នុងសាសនាហិណ្ឌូ ។ ស្ថាបត្យកម្មនៃប្រទេសកម្ពុជាបានអភិវឌ្ឍជាដំណាក់កាលក្រោមអំណាចចក្រភពខ្មែរពីសតវត្សទី ៩ ដល់ទី ១៥ ដែលបានថែរក្សានៅក្នុងអគារជាច្រើននៃប្រាសាទអង្គរវត្ត ។ សំណល់នៃសំណង់ស្ថាបត្យកម្មនៅសម័យនេះគឺកម្រណាស់ដោយសារអគារសាសនាគ្រាន់តែធ្វើពីថ្មប៉ុណ្ណោះ ។ ស្ថាបត្យកម្មនៃសម័យអង្គរបានប្រើប្រាស់លក្ខណៈពិសេសរចនាបទនិងរចនាសម្ព័ន្ធដែលជាវិធីសាស្រ្តដ៏សំខាន់មួយត្រូវបានប្រើដើម្បីកាលបរិច្ឆេទប្រាសាទជាមួយនឹងសិលាចារឹក ។ នៅតំបន់ជនបទសម័យទំនើបប្រទេសកម្ពុជាគ្រួសារនុយក្លេអ៊ែរជាធម្មតារស់នៅក្នុងផ្ទះចតុកោណមួយដែលមានទំហំខុសៗគ្នាពី ៤ ទៅ ៦ ម៉ែត្រទៅ ៦ ទៅ ១០ ម៉ែត្រ ។ វាត្រូវបានសាងសង់ដោយស៊ុមឈើជាមួយនឹងដំបូលប្រក់ដែលមានរាងទ្រវែងនិងជញ្ជាំងធ្វើពីឫស្សី ។ ផ្ទះខ្មែរត្រូវបានគេលើកឡើងជាបីម៉ែត្រដើម្បីការពារពីទឹកជំនន់ប្រចាំឆ្នាំ ។ ជណ្តើរពីរឬជណ្តើរឈើអាចផ្តល់លទ្ធភាពដល់ផ្ទះ ។ ដំបូលប្រក់ស្បូវហៀរលើជញ្ជាំងផ្ទះការពារផ្ទៃខាងក្នុងពីភ្លៀង ។ ជាទូទៅផ្ទះមួយមានបន្ទប់បីដែលត្រូវបានបំបែកដោយភាគឫសឬស្សី ។ បន្ទប់ខាងមុខដើរតួជាបន្ទប់ទទួលភ្ញៀវដែលប្រើដើម្បីទទួលភ្ញៀវ ។ បន្ទប់បន្ទាប់គឺបន្ទប់គេងរបស់ឪពុកម្ដាយហើយទីបីគឺសម្រាប់កូនស្រីមិនទាន់រៀបការ ។ កូនៗដេកលក់គ្រប់ទីកន្លែងដែលពួកគេអាចស្វែងរកកន្លែងទំនេរ ។ សមាជិកគ្រួសារនិងអ្នកជិតខាងធ្វើការជាមួយគ្នាដើម្បីសាងសង់ផ្ទះហើយពិធីជប់លៀងផ្ទះសម្បែងត្រូវបានធ្វើឡើងនៅពេលបញ្ចប់ ។ ផ្ទះរបស់មនុស្សក្រខ្សត់អាចមានបន្ទប់ធំតែមួយប៉ុណ្ណោះ ។ អាហារត្រូវបានរៀបចំនៅក្នុងផ្ទះបាយដាច់ដោយឡែកមួយដែលមានទីតាំងនៅជិតផ្ទះប៉ុន្តែជាធម្មតានៅពីក្រោយវា ។ បង្គន់អនាម័យមានរណ្តៅដ៏សាមញ្ញនៅក្នុងដីដែលមានទីតាំងស្ថិតនៅឆ្ងាយពីផ្ទះដែលត្រូវបានគ្របដណ្តប់នៅពេលដែលបានបំពេញ ។ បសុសត្វណាមួយត្រូវបានទុកនៅក្រោមផ្ទះ។ ផ្ទះចិននិងវៀតណាមនៅតាមទីប្រជុំជននិងភូមិកម្ពុជាជាធម្មតាត្រូវបានសាងសង់ដោយផ្ទាល់នៅលើដីហើយមានក្បឿងដីស៊ីម៉ងត៍ឬក្បឿងដែលអាស្រ័យលើឋានៈសេដ្ឋកិច្ចរបស់ម្ចាស់ ។ អាគារទីក្រុងនិងអាគារពាណិជ្ជកម្មអាចជាឥដ្ឋ, ផ្ទាំងគំនូរ, ឬឈើ ។ រូបភាពតូច|ស្តាំ|ផ្ទះឈើ
វជិវុណ្ហិស
រាជ្យទាយាទ
ក្នុងឆ្នាំ១៨៨៦, បន្ទាប់ពីការទិវង្គតរបស់ក្រមព្រះរាជវាំងបវរវិជ័យជាញ ក្សត្ររង ព្រះបាទចុល្លាលង្ករណ៍ជ្រើសរើស​មិន​តែង​តាំង​បង​ប្អូន​ណា​ម្នាក់​ជា​ស្ដេច​រង​ថ្មី ​តែជំនួស​វិញ​ដោយ​តែងតាំង​បុត្រច្បងជាមកុដរាជកុមារនៃសៀម នៅថ្ងៃទី ១៤ ខែមករា ឆ្នាំ១៨៨៦ ទ្រង់ត្រូវបានណែនាំជាផ្លូវការចំពោះមុខតំណែងរបស់គាត់ជាមួយនឹងព្រះនាមនៃ ស្យាមមកុដរាជកុមារ ឬ មកុដរាជកុមារនៃសៀម ពីការតែងតាំងនេះរបស់លោកអឺរណេស ម៉ាសុន សាតូវ ឯកអគ្គរាជទូតអង់គ្លេសប្រចាំប្រទេសថៃ បាននាំយកតេឡេក្រាហ្វអបអរសាទរពីសម្តេចព្រះរាជិនីនាថវិចតូរីយ៉ានៃចក្រភពអង់គ្លេស
វប្បធម៌
រង្វាស់ចំណុះ ( ស្រូវ )
១ កន្តាំង	=	២ កូនល្អី,
១ តៅ	=	២ កន្តាំង,
១ ថាំង	=	២ តៅ,
រង្វាស់ទម្ងន់
១ ហ៊ុន	=	 ( ០.៣៧៥ ក្រ ),
១ ជី	=	១០ ហ៊ុន	( ៣.៧៥ ក្រ ),
១ ដំឡឹង	=	១០ ជី	( ៣៧.៥ ក្រ ),
១ នាលិ	=	១៦ ដំឡឹង	( ៦០០ ក្រ ),
១ ចុង	=	៥០ នាលិ	( ៣០ គក្រ ),
១ ហាប	=	២​ ចុង	( ៦0 គក្រ ),
រង្វាស់ប្រវែង
១ ចំអាម 	=	១២ ធ្នាប់,
១ ហត្ថ	=	២ ចំអាម ,
១ ព្យាម	=	៤ ហត្ថ( ២ ម ),
១ សិន	=	២០ ព្យាម	( ៤០ ម ),
១ យោជន៍	=	៤០០ សិន	( ១៦ គម ),
រង្វាស់ផ្លែឈើ
១​ គូ = ២ ផ្លែ