cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
ក្រឡាហោមគាំ
សង្គ្រាមការពារព្រះនគរ
ក្នុងគ្រា ព.ស ២១០០, គ.ស ១៥៥៦, ម.ស ១៤៧៨, ច.ស. ៩១៨ ឆ្នាំរោង អដ្ឋស័កនោះ ចៅអធិការវត្តព្រះពុទ្ធលាយល័ក្ខណ៍ លោកគង់ទូកសារាយអណ្ដែតនោះទៅបិណ្ឌបាត្រឯនគរវត្ត ព្រមដោយនូវព្រះភិក្ខុសាមណេរជាសិស្សានុសិស្ស។ លុះត្រឡប់មកវិញ លោកអុំពានទៅលើអន្លង់ឆ្លាម ឆ្លាមកាត់ទូកព្រះទីនាំចក្រពត្តិ សារាយអណ្ដែតនោះដាច់ជាពីរកំណាត់ខាងកន្សៃ ស្លាប់មនុស្ស ៤៦ នាក់ នៅខាងក្បាល និងកណ្ដាលនោះមានតែចៅអធិការ និងបរិស័ទ ៨៥ នាក់មកដល់ត្រើយឈប់ហើយ ទើបទឹកហូរចូលលិចទូក-ងព្រះទីនាំងនោះទៅ។ ព្រះបាទបរមបពិត្រទ្រង់ជ្រាប ទ្រង់រំពឹងដោយទិព្វញ្ញាណយល់ថា ទូកនេះជាសំរាប់ចំបាំងប្រាបប្រាមរាជសត្រូវ ឥឡូវតាំងពីពេលនេះតទៅអស់រាជសត្រូវហើយបានជាទេវតាឱ្យនិមិត្តដូច្នេះ។ ទ្រង់មានព្រះរាជឱង្ការតែប៉ុណ្ណេះចប់ហើយស្រាប់តែឮសូរតូរ្យតន្ត្រីទាំង ៨ ទិស បណ្ដាខ្ញុំរាជការដែលក្រាបបង្គំគាល់ទាំងប៉ុន្មានក៏សឹងសរសើរព្រះប្រាជ្ញាបារមីគ្រប់ៗគ្នា។ ទើបព្រះបរមបពិត្រ ទ្រង់ត្រាស់បង្គាប់ក្រុមមុខងារឱ្យទៅតាមយកកន្សៃ ទូកសារាយអណ្ដែត ដែលដាច់លិចនោះបានមកវិញហើយ។ ទ្រង់ឱ្យកាត់ទូកសារាយអណ្ដែតខាងក្បាលឱ្យប្រវែងខាងកន្សៃសាងរូបព្រះមហាអានន្ទ ព្រះសារីបុត្រ។ លុះសាងជាសូរេចហើយ ស្ដេចឱ្យធ្វើបុណ្យអភិសេកទេសនាឆ្លង ៧ ថ្ងៃជាសូរេចការបុណ្យនោះ។ ស្ដេចលើកព្រះរាជដំណើរមកដល់ខែត្ររលាប្អៀរ។ នៅទីនោះទ្រង់ឈប់កសាងព្រះវិហារមួយនៅទីបន្ទាយដែលកាលធ្វើទ័ពនោះ។ ទ្រង់ចេញព្រះរាជទ្រព្យជួលរេហ៍ពលឱ្យលើកដីខឿនព្រះវិហារ។ ការសាងព្រះវិហារវត្តនោះធ្វើល្អជាងព្រះវិហារវត្តក្រគរ វត្តខ្លុង វត្តត្រង។ ទ្រង់ត្រាស់ឱ្យសាងព្រះពុទ្ធរូបឈើស្នងព្រះអង្គ មួយព្រះអង្គកំពស់ស្មើព្រះអង្គ ទ្រង់សណ្ឋិតកណ្ដាល។ ទ្រង់ឱ្យសាងព្រះពុទ្ធរូបឈើមួយព្រះអង្គទៀតស្នងព្រះអង្គសំរាប់ព្រះអគ្គមហេសី ព្រះភគវតី ស្រីទាវធីតា កំពស់ស្មើព្រះអង្គ សណ្ឋិតម្ខាងទៀត។ លុះស្រេចការហើយ ទ្រង់ឱ្យនិមន្តព្រះសង្ឃមកគង់ចាំវស្សារៀបអភិសេកឆ្លងស្រេច ស្ដេចថ្វាយឈ្លើយសៀម ៥០ នាក់ជាពលរក្សាព្រះវិហារ។ រួចស្រេចហើយ ស្ដេចលើកទ័ពហ្លួងត្រឡប់ចូលមកក្រុងលង្វែក រាជធានីមហានគរវិញ។ ឯអស់ឈ្លើយសៀមដែលចាប់បានទាំងប៉ុន្មានទ្រង់ចែករំលែកឱ្យទៅនៅស្រុកធំ តូច ទីទៃៗគ្នាហើយស្ដេច សោយរាជសម្បត្តិជាសុខក្សេមក្សាន្តតរៀងមក ឥតមានអរិន្ទរាជសត្រូវនូវបច្ចាមិត្តមកបៀតបៀនក្នុងខែត្រខណ្ឌព័ទ្ធសីមាអាណាចក្រក្រុងកម្ពុជាធិបតីឡើយ។ កាលនោះ ចិន យួន ចាម ជ្វាចូលមកពឹងព្រះរាជសម្ភារបារមីព្រះអង្គជាច្រើន។
ព្រះបាទចន្ទរាជាទ្រង់កែនទ័ពហើយលើកទៅវាយតទល់គ្នាត្រង់ ‘’ស្ទងអង្គរ’’ ត្រង់ភូមិមួយដែលជាប់ឈ្មោះថា‘’សៀមរាប” រហូតដល់សព្វថ្ងៃដែលជាអនុស្សាវរីយ៍នៃជោគជ័យរបស់ខ្មែរទៅលើសត្រូវសៀម។ នៅក្នុងសង្គ្រាមនេះខ្មែរចាប់បានឈ្លើយសឹកបានជាច្រើន។ ដើម្បីសងសឹកនៅក្នុងឆ្នាំដដែលនោះដែរ ព្រះចៅសៀមទ្រង់បញ្ជាឲ្យពញាអុង (ព្រះរាជបុត្ររបស់ព្រះស្រីរាជាដែលត្រូវជាបងជីដូនមួយរបស់ព្រះអង្គចន្ទរាជា) ឲ្យលើកទ័ពជើងគោក៩០០០០នាក់ និងជើងទឹក៥០០០០នាក់ មកវាយនគរខ្មែរជាលើកទី២។ ព្រះអង្គចន្ទរាជាទ្រង់បានលើកទ័ពទៅតទល់នៅខែត្រពោធិសាត់ហើយក៏ទទួលបានជោគជ័យលើទ័ពសៀម ហើយមេទ័ពសៀមស្លាប់អស់ជាច្រើន ទ័ពសៀមស្លាប់អស់ពាក់កណ្តាល ដំរីងាប់អស់ជាច្រើន អាវុធយុទ្ធភ័ណ្ឌក៏ត្រូវរឹបអូសអស់សន្ធឹកសន្ធាប់។ ចំនែកឯពញាអុងត្រូវបានព្រះអង្គចន្ទរាជាទ្រង់កាប់នឹងសែងដាវឲ្យសុគតនៅក្នុងសង្គ្រាមនេះផងដែរ។ រីឯទ័ពជើងទឹករបស់សៀមដែលឡើងគោកត្រង់ឈូងសមុទ្រសៀមនោះក៏ត្រូវក្រឡាហោមខ្មែរវាយឲ្យបាក់ទ័ពថយទៅវិញដែរ។
ឯកសារយោង
ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ឧកញ៉ាសម័យលង្វែកចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ព្រះភីលៀងនៃក្រុងមានជ័យ ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ឧកញ៉ានៃក្រុងមានជ័យចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ហ្លួងនៃក្រុងមានជ័យចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:វិជិតនៃក្រុងមានជ័យចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ក្រឡាហោមសម័យលង្វែកចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ក្រឡាហោមនៃក្រុងមានជ័យ ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:មេទ័ពនៃក្រុងមានជ័យចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:មេទ័ពសម័យលង្វែក
ប្រាសាទបានភ្លួង
រូបភាពតូច ប្រាសាទបានភ្លួនមានទីតាំងស្ថិតនៅក្នុងស្ថិតនៅភូមិបានភ្លូង ស្រុកប្រាសាទ ខេត្តសុរិន្ទ ចម្ងាយពីព្រំដែនខ្មែរច្រកអូស្មាច់៣៥គម។ ប្រាសាទនេះសាងនៅរវាងសតវត្សរ៍ទី១១-១២ និងធ្លាប់ជួសជុលតាមបែបអាណាស្ទីឡូស្សីស (Anastylosis method ជួសជុលដោយប្រើវត្ថុធាតុដើមដែលមានស្រាប់ឡើងវិញ) នៅឆ្នាំ១៩៧២ដោយលោក Vance R. Childress។ នៅលើផ្ដែរនៃទិសខាងកើត និងខាងត្បូងផ្នែកកណ្ដាលមានបង្ហាញចម្លាក់ព្រះឥន្ទជិះដំរី ដែលអាចបញ្ជាក់ថាប្រាសាទនេះសាងឡើងដើម្បីឧទ្ទិសដល់ព្រះឥន្ទ?។ ម្យ៉ាងទៀត រហូតមកដល់សព្វថ្ងៃនៅមានទំនៀមរៀបពិធីទាក់ទងនឹងរឿងស្ដេចដំរីស និងនាងសក់ក្រអូប (នាងទន់សត្ត្រា)នាខែចែត្ររៀងរាល់ឆ្នាំ។ រឿងទាក់ទងនឹងនាងសក់ក្រអូប និងស្ដេចដំរីសមានប្រជាប្រិយណាស់នៅម្ដុំប្រាសាទនេះ ក៏ដូចជាខេត្តសុរិន្ទទាំងមូល។ រឿងព្រេងនេះមិនល្បីតែនៅស្រុកខ្មែរទេ ស្រុកលាវក៏មានដែរ។ ផ្ដែរមួយទៀតបង្ហាញអំពីព្រះគ្រឹស្ណសម្លាប់នាគកៃវល្យ (កែសម្រួលមកជា កាលិយ? )(Kaliya Krishna)។
ឯកសារយោង
ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ប្រទេសថៃ បានភ្លួង
សិក្សាព្រះអភិធម្ម
អភិធម្ម គឺការសិក្សាពី បរមត្ថធម៌។
បរមត្ថ មាន៤គឺ ចិត្ត ចេតសិក រូប និងព្រះនិព្វាន។
ចិត្ត ចេតសិក រូប ជាសង្ខារធម៌ ឬសង្ខតធម៌។ ព្រះនិព្វានជា វិសង្ខារធម៌​ ឬ អសង្ខតធម៌។
សង្ខារធម៌ជាធម៌កើតឡើងដោយមានបច្ច័យតាក់តែង។
ចិត្ត ចេតសិក ចែកជាខន្ធ៤ វេទនា សញ្ញា សង្ខារ វិញ្ញាណ ជានាមធម៌ ។ រូប ជារូបខន្ធ។ ចំណែកនិព្វានបរមត្ថ ជានាមធម៌ ជាវិសង្ខារធម៌។
ឃុំសោមធំ
=រដ្ឋបាល= ឃុំសោមធំ មាន ៣ភូមិគឺ÷
ព្រំប្រទល់
=អប់រំ=
អនុវិទ្យាល័យ
=សាសនា=
វត្ត
=ផ្សារ= =រមណីដ្ឋាន=
ឃុំទំរីង
(Tum Ring Commune) ដែនរដ្ឋបាលស្ថិតនៅក្នុង ស្រុកសណ្ដាន់ ខេត្តកំពង់ធំ មានរដ្ឋបាលចំណុះ ៨ភូមិ÷
តិប យក់
លោកតិប​ យក់ បានរួមជាមួយលោក ថាវ គន្ធ និពន្ធវចនានុក្រមបារាំង-ខ្មែរ/DICTIONNAIRE FRANÇAIS-KHMER ដែលត្រូបានបោះពុម្ពផ្សាយលើកទី១នៅឆ្នាំ១៩៦៧
ហស៌វរ្ម័នទី៣
ហស៌វរ្ម័នទី៣ (អង់គ្លេស: Harshavarman III) (Kh-pronoun: Horsvaraman III) ដែលមានន័យថាស្ដេច នៃស្នាមញញឹមទី៣ (ប្រ.ស|គ.ស ០០០-១០៨០) រជ្ជកាលគ្រងរាជ (គ.ស ១០៦៦-១០៨០) ទ្រង់គឺជា ក្សត្រដែលសោយរាជ្យបន្តពីព្រះបាទ ឧទ័យទិត្យវរ្ម័នទី២ ហើយទ្រង់ត្រូវជាប្អូនប្រុសបង្កើតផងដែរ ព្រះអង្គបានឡើងគ្រងរាជ្យក្នុងឆ្នាំ ១០៦៦ នៃគ.សករាជ ក្រោយទទួលរាជសម្បត្តិគ្រងរាជទ្រង់មានព្រះបរមនាមថា "វ្រះបាទធូលីជេងវ្រះកម្រតេងអញឝ្រីហឝ៌វម្ម៌ទេវលោក" ប្រែជាខេមរៈភាសា "ព្រះបាទដែនដីខាងជើង ព្រះកម្រតែងអញស្រីហស៌វរ្ម័នទេវលោក" ហើយព្រះអង្គបានលើកពួក ឥសី ដោយតែងតាំងជាប្រាជ្ញបណ្ឌិតផងដែរ ដែលត្រូវបានប្រសិទ្ធនាមថា សារិការបណ្ឌិត (Sarikarapandita) ឬ ត្រូវបានស្គាល់ថាជាទីប្រឹក្សារបស់ព្រះមហាក្សត្រផងដែរ ។
ទឹកជំនន់ធំ លិចក្រុង យសោធរៈបុរៈ
The Great Flood in Yashodharapura
ព.សករាជ ១៦២៣ ត្រូវនិង គ.សករាជ ១០៧៤ ក្នុងរជ្ជកាលព្រះបាទ ហស៌វរ្ម័នទី៣ ក្រុងយសោធរៈបុរៈ ត្រូវបានទឹកជំនន់លិចលង់យ៉ាងខ្លាំង ស្របពេលនោះ កងទ័ព​ចាម្ប៉ា​ (Champa Army) បានឆ្លៀតឱកាសលើកទ័ពជើងទឹកវាយចូលរាជធានី យសោធរៈបុរៈ ពេលនោះ ព្រះបាទ ហស៌វរ្ម័នទី៣ បានបញ្ជារឱ្យក្រមការ ជញ្ជូន​ព្រះរាជ្យទ្រព្យសំខាន់ៗ ព្រមទាំងបដិមា ព្រះកែវមរកត​ ដាក់ទូក ដឹកជញ្ជូនទាំងក្រុមគ្រួសាររាជ្យវង្ស បូករួមទាំងមន្ត្រីផងឱ្យ បោះជុំរុំគេចខ្លួនទៅ តំបន់ភ្នំដងរែក (Dangrek Mountaints) គ្រានោះ "ព្រះអាទិត្យវង្ស"(Atith Vong) ជាឧបរាជខ្មែរ ដែលគង់នៅក្រុង "ស្រីអាយុធ្យា" (Srei Ayuttaya) ក្នុងរដ្ឋ​ទ្វាវត្តី (State of Dvaravati) ដែលបានជ្រាបដំណឹងនេះ បាននាំកងទ័ពជើងទឹកយ៉ាងធំ មកទទួល​ព្រះបាទ ហស៌វរ្ម័នទី៣ យកទៅក្រុងស្រីអាយុធ្យា ដើម្បីឱ្យទ្រង់រួចផុតជីវិតពីពួកកងទ័ពចាម្ប៉ា ។
ស្ដេចចាម្ប៉ា កាន់កាប់យសោធរៈបុរៈ
King Champa Occupied Yasodharapura
ស្ដេចចាម្ប៉ា នាម "ហៈរិវរ្ម័នទី៤" (Harivarman IV) ដែលបានឈ្នះកងទ័ពខ្មែរ ហើយកាន់កាប់ក្រុង យសោធរៈបុរៈ បានចាត់ឱ្យប្អូនរបស់ខ្លួន នាម "បរមពុទ្ធិស័ទថ្វា" (Paramabhodisattva) (សំស្ក្រឹត: Boromputhi Satthva) វាយយក សម្ភុបបុរៈ (Shambhupura) ខេត្តក្រចេះ និងបានដុតបំផ្លាយទីសក្ការៈបូជានៅទីនោះអស់ជាច្រើន កងទ័ពខ្មែរ និង ចាម្ប៉ា បានធ្វើសង្គ្រាម រហូតដល់ក្នុងឆ្នាំ ១០៧៦ នៃគ.សករាជ ការព្រួយបារម្ភ របស់ចាម្ប៉ាបានកើតឡើង ក្រោយមានវត្តមាន កងទ័ពដាយវៀត (Dai Viet) ដែលដឹកនាំដោយ "ងុឺអាន" (Nghe An) តែងមកឈ្លានពានចាម្ប៉ា ។ ក្នុងឆ្នាំ ១០៧៦ ដដែល អធិរាជចិន បានលើកទឹកចិត្តឱ្យសម្ព័នមិត្តរបស់ខ្លួន កម្ពុជា និង ចាម្បា៉ ផ្អាកសង្គ្រាមនិងគ្នា ហើយរួមគ្នាមកជួយកំចាត់ អណ្ណាម (Annam) នៅតំបន់តុងកឹង (Tonkin) ទោះជាយ៉ាងណា កម្ពុជា និង ចាម្បា៉ មិនបានធ្វើតាម អធិរាជចិនឡើយ ហើយនៅបន្តធ្វើសង្គ្រាមនិងគ្នាអូសបណ្លាយដល់ឆ្នាំ ១០៨០ នៃគ.សករាជ ។
ការធ្លាក់ចុះនៃអំណាច
Decline of power
សេចក្ដីជំរាប
មានមតិរបស់លោកបណ្ឌិតផ្នែកសិលាចរិកមួយ លើកឡើងថា «វម៌្ម» មាននៅលើសិលាចារឹកភាសាខ្មែរយ៉ាងច្រើន អ្នកប្រាជ្ញបារាំងបានអានថា varmma ដែរ។ ប៉ុន្តែ នៅពេលគេបកប្រែ ឬពន្យល់ជា ភាសាបារាំង គេសរសេរជា varman វម៌ន/ វរ្ម័ន វិញ។ បើយើងលើកតម្កើងឯកសារក្នុងស្រុក ហេតុអ្វីបានមិនគាំទ្រ សំណេររបស់ដូនតាថា «...វម៌្ម»?
ពាក្យ (វរ្ម័ន) ត្រូវបានក្រុមសិក្សាពាក្យសំស្ក្រឹត ជាន់ខ្ពស់ នៃក្រុមបុរាណាចារ្យ យកមកប្រើ ជាឈ្មោះផ្លូវការណ៍ នៃការសិក្សាទូទៅ ដោយទទួលស្គាល់ដោយក្រុម ប្រវិត្តវិទូខ្មែរជាន់ខ្ពស់ របស់សាលាបារាំងចុងបូព៌ា (École Française d'Extrême-Orient) ដែលហៅកាត់ថា (E.F.E.O) ដែលយកលំនាំតាមឈ្មោះព្រះបាទនរោត្តម ដែលមានព្រះនាមសរសេរថា "នរោត្ដមវរ្ម័ន" ដែលសរសេរឡើងក្នុងឆ្នាំ 1903 ដោយបែបនេះហើយទើបពាក្យ (វរ្ម័ន) មានប្រើប្រាសរហូតមកដល់បច្ចុប្បន្ននេះ ដែលមានសរសេរក្នុងក្រាំងសៀវភៅនានា ក្រោយសង្គ្រាមលោកលើកទី២ ហើយពាក្យ (វរ្ម័ន) ត្រូវបានបញ្ចូលក្នុងវចនានុក្រមខ្មែរ ដោយសម្ដេចសង្ឃរាជជួនណាត មកដល់បច្ចុប្បន្ននេះ គួរបញ្ចាក់ផងដែរថា មុនការចេះអានសំស្ក្រឹតរបស់លោកបណ្ឌិត កម្ពុជាមានក្រុមសិក្សាជាន់ខ្ពស់នៃភាសាសំស្ក្រឹតរួចទៅហើយ ម៉្យាងវិញទៀត អ្នកសិក្សាជន់ខ្ពស់ពីមុនៗ មានដូចជា៖ ក្រុមជំុនំទំនៀមទម្លាប់ខ្មែរ នៃក្រុមបុរាណាចារ្យ លោក កេងវ៉ាន់សាក់, លោក ត្រឹងងា ដែលសុទ្ធតែជាអ្នកសឹក្សាជាន់ខ្ពស់ មិនដែលតិះទាន និងលើកការអនុម័ត សំរេចការយល់ឃើញណាមួយ ដោយមិនមានការបោះឆ្នោតឯកភាព ក្នុងអង្គប្រជុំនៃបណ្ឌិតសភាអក្សរសាស្ត្ររបស់កម្ពុជានោះទេ ។
ដូចនេះ ៖ ប្រហែលជាលោក បណ្ឌិតមានការយល់ច្រឡំ រវាងការប្រើតួអក្សរ សំស្ក្រឹត និង តួអក្សរខ្មែរ បញ្ចុប្បន្ន ដែលមានន័យថា បើលោកបណ្ឌិត ចង់ឱ្យមានការប្រើពាក្យ (វម្ម៌) ជាពាក្យប្រើប្រាសទូទៅផ្លូវការណ៍ លោកបណ្ឌិត ត្រូវស្នើសុំសភាអក្សរសាស្ត្រជាតិកម្ពុជា លប់អក្សរក្រមកម្ពុជា ដែលមានព្យញ្ជនៈ ៣៣តួ ពី ក ដល់ អ និង ស្រៈ ទាំងអស់ចេញ ពីកម្មវិធីសិក្សារបស់រដ្ឋជាមុនសិន បន្ទាប់មកត្រូវស្នើសុំអង្គព្រះមហាក្សត្រ និង នាយករដ្ឋមន្ត្រីកម្ពុជា ទាត់ចោលនូវស្នាដៃរបស់អ្នកចងក្រងពីមុន ជាមុនសិន ទើបលោកបណ្ឌិតអាចយក ព្យញ្ជនៈ និង ស្រៈ នៃពាក្យសំស្ក្រឹតទាំងអស់ មកជំនួស ព្យញ្ជនៈ និង ស្រៈ នៃពាក្យ ខេមរៈភាសាបាន ហើយលោកបណ្ឌិត ត្រូវពន្យល់ពីរបៀបប្រកបពាក្យចំនួនរាប់លាន ដែលបានចងក្រងដោយ សម្ដេចសង្ឃរាជជួនណាត ក្នុងទម្រង់ជាសំស្ក្រឹត បន្ទាប់មក លោកបណ្ឌិត ត្រូវបង្កើតការប្រកបទាក់ទង និង ពាក្យចំនួនរាប់លានទៀត នៃក្រុមពាក្យរបស់ជនជាតិភាគតិចកម្ពុជា ដែលមានដូចជា៖ កួយ ភ្នង ចារាយ ល-។ មានសព្វគ្រប់ដូចការរៀបរាប់ខាងលើនេះហើយ ទើបលោកបណ្ឌិតអាចធ្វើការផ្លាសប្ដូរ នូវអ្វីដែលលោកបណ្ឌិតយល់ឃើញនេះ ។
បុរាណាចារ្យ លោកតែងលើកឡើងនៃពាក្យមួយថា (ពេក) ។
ចំណារពន្យល់
សិក្សាពាក្យ (វម្ម៌) ដែលជាពាក្យដើមនៃសិលាចរឹកសំស្ក្រឹត ដែលត្រូវបានប្រែសម្រួលជាពាក្យ (វរ្ម័ន) ដោយក្រុមសិក្សាជាន់ខ្ពស់ភាសាសំស្ក្រឹត នៃក្រុមបុរាណាចារ្យ ក្នុងរាជព្រះបាទនរោត្ដម ហើយក្រុមប្រវត្តិវិទូបារាំងបានយកទៅប្រែជាភាសាបារាំងនៃពាក្យ Varman ។ ហេតុអ្វីត្រូវហៅពាក្យ វម្ម៌ នេះថា (វ-ម័ន) ពីព្រោះពាក្យនេះត្រូវបានក្រុមបេសកជនចិន ហៅស្ដេចខ្មែរ ជំនាន់នគរភ្នំ នៃកន្ទុយពាក្យ ម្ម៌ នេះហៅថា "ម័ន" តាំងពីស.វទី៣ ឬ ស.វទី៥ មកម៉្លេះ ចំណែកឯជើងព្យញ្ជនៈ ម "្ម" គ្រាន់តែរបៀបដែលគេសរសេរដើម្បីសង្កត់ពាក្យទាញសូរសម្លេងប៉ុនណោះ ដោយពាក្យថ្មីៗ កាន់តែកើតឡើងច្រើនឡើងៗ តាមរយៈការមកដល់របស់ពួកអុឺរ៉ុប ដូចនេះកម្ពុជាចាំបាច់ត្រូវធ្វើបដិវឌ្ឍន៍អក្សរខ្មែរ ដើម្បីឱ្យមានភាពងាយស្រួលក្នុងការប្រកប និង ការអាន ។ ហេតុអ្វីពាក្យ (វរ្ម័ន) ត្រូវបន្ថែម ព្យញ្ជនៈ "រ" នៅចន្លោះកណ្ដាល ពីព្រោះ ព្យញ្ជនៈ វ និងចាប់ទាញយក ព្យញ្ជនៈ ន យកមកប្រកបចូលគ្នា ហៅថា (វ៉ន) ម័ ដូចនេះហើយ ក្រុមសិក្សាអក្សរសាស្ត្រខ្មែរ ត្រូវបន្ថែម ព្យញ្ជនៈ "រ" ដើម្បីបំបែកការទាញប្រកប ។ រហូតដល់ពាក្យ (វរ្ម័ន) ត្រូវបានប្រើប្រាសជាងមួយរយឆ្នាំ រហូតមកដល់បច្ចុប្បន្ននេះ ។
ឃុំអូរម្លូ
ឃុំអូរម្លូ ស្ថិតនៅ ស្រុកស្ទឹងត្រង់ ខេត្តកំពង់ចាម។
=រដ្ឋបាល= ឃុំ មាន ភូមិគឺ÷ ភូមិខ្ទួយ ភូមិអូរប្រឡោះ ភូមិអូរកាប់មាន់ ភូមិចំបក់ ភូមិខ្នាច ភូមិអូរឫស្សី ភូមិអូរតាសេក ភូមិសំរោង ភូមិប្រទង ភូមិបិទធ្នូ
=អប់រំ=
អនុវិទ្យាល័យ
អនុវិទ្យាល័យតែមួយគត់នៅក្នុងឃុំនេះ គឺអនុវិទ្យាល័យអូរម្លូ ដែលបានបង្កើតឡើងនៅកំឡុងឆ្នាំ២០០៨។ អនុវិទ្យាល័យនេះ បានជួយដល់សិស្សានុសិស្សដែលមានជីវភាពទន់ខ្សោយឲ្យ បានបន្ដការសិក្សារបស់ខ្លួនរហូតចប់ថ្នាក់ទី៩ ក្រោយបញ្ចប់បឋមសិក្សានានានៅក្នុងឃុំអូរម្លូនេះ។ ក្រោយបញ្ចប់ការសិក្សានៅអនុវិទ្យាល័យនេះ សិស្ស​មួយ​ចំនួន​ធំ​នឹង​ត្រូវ​ទៅ​បន្ដការ​សិស្សា​នេះ​វិទ្យាល័យ នៅ​ទីរួម​ស្រុកស្ទឹងត្រង់​ និងខ្លះទៀតទៅរៀនៅវិទ្យាល័យផ្សេងទៀតនៅខេត្តកំពង់ចាមតាមលទ្ធភាព និងធនធានរបស់គេ។
=សាសនា=
វត្ត
=ផ្សារ= =រមណីដ្ឋាន=
ប៊ូសាន
ការបែងចែករដ្ឋបាល
នៅឆ្នាំ 1957 ទីក្រុងប៊ូសានបាន​អនុម័ត​ប្រព័ន្ធ​បែង​ចែក​ដោយ​បង្កើតខណ្ឌ (구, គូ) ​ចំនួន 6 បច្ចុប្បន្ននេះទីក្រុងប៊ូសាន​ត្រូវ​បាន​បែង​ចែក​ជា 15 ស្រុក និង​ស្រុក​ចំនួន 1 ស្រុក​ (군, គូ) រូបភាពតូច|400x400ភីកសែល|Administrative divisions
កំណត់ចំណាំ
<references group="lower-alpha" />
ឯកសារយោង
ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ទីក្រុងនៅកូរ៉េខាងត្បូង ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ទីក្រុងនិងមហានគរពិសេសរបស់កូរ៉េខាងត្បូង
ឃិន ឆែ
លោក ឃិន ឆែ បានរួមជាមួយលោក រ. គោវិទ រៀបរៀងវចនានុក្រមបារាំង-ខ្មែរ តូច/PETIT DICTIONNAIRE FRANCO-KHMER
ថាវ គន្ធ
លោក ថាវ គន្ធ បានរួមជាមួយលោក តិប យក់ និពន្ធវចនានុក្រមបារាំង-ខ្មែរ/DICTIONNAIRE FRANÇAIS-KHMER ដែលត្រូបានបោះពុម្ពផ្សាយលើកទី១នៅឆ្នាំ១៩៦៧
រ. គោវិទ
លោក រ. គោវិទ បានរួមជាមួយលោក ឃិន ឆែ រៀបរៀងវចនានុក្រមបារាំង-ខ្មែរ តូច/PETIT DICTIONNAIRE FRANCO-KHMER
ចុង ហូយ៉ុន
ចុង ហូយ៉ុន (정호연; HoYeon Jung កើត 23 មិថុនា 1994) ជាតារាសម្តែងតួស្រីនិង​ម៉ូដជនជាតិកូរ៉េខាងត្បូង នាង​ចាប់​ផ្ដើម​អាជីព​ជា​តារា​បង្ហាញ​ម៉ូដ​ឯករាជ្យ​ក្នុង​ឆ្នាំ​ 2010 ដើរក្នុងកម្មវិធី Seoul Fashion Week រយៈពេលពីរឆ្នាំ ក្នុងឆ្នាំ 2013 នាង​បាន​ចូល​រួម​ប្រកួត​ក្នុង​កម្មវិធី ​Korea's Next Top Model​ រដូវ​កាល​ទី 4 និងត្រូវបានដាក់ជាជើងឯករង ក្នុងឆ្នាំ 2016 នាងបានចុះហត្ថលេខាជាមួយ The Society Management និងបានចាកចេញពីប្រទេសកូរ៉េខាងត្បូងដើម្បីបន្តអាជីពនៅបរទេស​ នាងត្រូវបានគេស្គាល់ដោយសារតែសក់ក្រហមឆេះរបស់នាង បន្ទាប់​ពី​បាន​បង្ហាញ​ខ្លួន​ជា​លើក​ដំបូង​ក្នុង​កម្មវិធី Opening Ceremony អំឡុងពេលសប្តាហ៍ម៉ូតញូវយ៉ក នាងគឺជាក្រុមហ៊ុន Louis Vuitton ផ្តាច់មុខក្នុងឆ្នាំ 2016 ហើយបានក្លាយជាឯកអគ្គរដ្ឋទូតសកលសម្រាប់ម៉ាកនៅឆ្នាំ 2021
ឯកសារយោង
ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:តារាសម្តែងកូរ៉េ
ឃុំភ្នំកុង
($ Commune) ស្ថិតនៅក្នុង ស្រុកអង្គរជ័យ ខេត្តកំពត  មាន ១០ភូមិ÷ ព្រំប្រទល់នៃ
ឃុំយ៉ាទុង
=រដ្ឋបាល= ឃុំយ៉ាទុង មាន ៥ភូមិគឺ÷
អនុវិទ្យាល័យ
=សាសនា=
វត្ត
=ផ្សារ= =រមណីដ្ឋាន=
ឃុំអារក្សត្នោត
ឃុំអារក្សត្នោត ស្ថិតនៅ ស្រុកស្ទឹងត្រង់ ខេត្តកំពង់ចាម។
=រដ្ឋបាល= ឃុំអារក្សត្នោតត្រូវ​បាន​បែង​ចែក​ជា ៥ភូមិរួម​មាន ÷
=អប់រំ=
បឋមសិក្សា
ក្នុង​ឃុំមាន​សាលា​បឋម​សិក្សា​ទៅ​តាម​ភូមិនីមួយៗ សម្រាប់​កូនៗ​របស់​ប្រជា​ជនចូល​សិក្សា​រៀន​សូត្រ មាន​ដូចជា ៖
វិទ្យាល័យ
=សាសនា=
ឥស្លាម​សាសនា
=សុខាភិបាល= ក្នុងឃុំ​​មាន​មណ្ឌល​សុខភាព​មួយ ស្ថិត​នៅ​ក្នុង​ភូមិ​បែក​អន្លូង តាម​ផ្លូវ​មុខ​វត្ត​បែក​អន្លូង ទិសដៅ​ទៅ​ភូមិ​ល្វា បត់​ស្តាំ​តាម​ផ្លូវ​បេតុង ចំងាយ​ប្រមាណ​២០០ម៉ែត្រ ។ នៅ​ក្នុង​ឃុំ​ ក៏​មាន​ជា​បន្ទប់​សម្រាក​ព្យាបាល បន្ទប់​ថែទាំអ្នក​ជំងឺ ឆ្មប ទៅ​តាមភូមិនីមួយៗ​ ។
ឃុំកោះអណ្តែត
ឃុំកោះអណ្ដែត ស្ថិតនៅ ស្រុកស្រីសន្ធរ ខេត្តកំពង់ចាម។
=រដ្ឋបាល= (Kaoh Andaet) ស្ថិតនៅ ស្រុកស្រីសន្ធរ ខេត្តកំពង់ចាម មាន ៤ភូមិ÷
=អប់រំ=
បឋមសិក្សា
==អនុវិទ្យាល័យក្បាលកោះ ស្ថិតនៅភូមិក្បាលកោះ​ នាយកឈ្មោះ​ ស្រ៊ុន​ ម៉ាច បុគ្គលិកបង្រៀនមាន​ អ.ស​ សេង​ ស៊ីមណា អ.ស​ ច្រឹក​ ថាវី​
=សាសនា=
វត្ត
=ផ្សារ= =រមណីដ្ឋាន=
ស្កង់ឌីណាវី
ស្កង់ឌីណាវី (Scandinavia) ជាក្រុមប្រទេសមួយនៅតំបន់ទ្វីបអឺរ៉ុបភាគខាងជើង ដែលរួមមានដាណឺម៉ាក ន័រវែស និងស៊ុយអែត។ ពាក្យនេះត្រូវបានប្រើជាទូទៅនៅផ្លូវភាសាសាស្ត្រ មានន័យថា តំបន់ដែលនិយាយភាសានៅក្រុមភាសាស្កង់ឌីណាវី (ហៅផងដែរថា ក្រុមភាសាអាល្លឺម៉ង់ខាងជើង ដោយរួមមានភាសាដាណឺម៉ាក ភាសាន័រវែស និង ភាសាស៊ុយអែត) ដោយភាសាទាំងនេះមានភាពទាក់ទងយ៉ាងជិតស្និទ្ធ ហើយជនជាតិស្កង់ឌីណាវីជាច្រើនអាចយល់ភាសាមយចំនួនផ្សេងទៀត ដោយអាចមានការលំបាកខ្លះ។
តំណភ្ជាប់ខាងក្រៅ
ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ឧបទ្វីប ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:តំបន់នៅទ្វីបអឺរ៉ុប
ប្រាសាទភូមិផុន
រូបភាពតូច ប្រាសាទភូមិផុន (យោងតាមអ្នកចេះភាសាថៃ និងយល់ដឹងអំពីឈ្មោះនៃប្រាសាទនេះ ត្រូវសរសេរ "ប្រាសាទភូមិប៉ូន)ស្ថិតក្នុងខេត្តសុរិន្ទ សាងនៅស.វទី៧ សម្បូណ៌ព្រៃគុក សម័យមុនអង្គរ។ ប្រាសាទភូមិប៉ូនជាប្រាសាទខ្មែរដែលចាស់ជាងគេនៅក្នុងប្រទេសថៃឡងដ៍។ ភូមិផុន
ឃុំត្បែង
សំដៅទៅដល់៖
មន្ទីរពេទ្យសិរីរាជ
មន្ទីរពេទ្យសិរីរាជ ( โรงพยาบาลศิริราช  ; RTGS ៖ Rong Phayaban Sirirat ) គឺជាមន្ទីរពេទ្យចំណាស់ជាងគេ និងធំជាងគេក្នុងប្រទេសថៃ។ វា​ស្ថិត​នៅ​ក្នុង ​ទីក្រុង​បាងកក ​នៅ​ច្រាំង​ខាងលិច​នៃ ​ទន្លេ​ចៅប្រាយ៉ា ទល់មុខ ​សាកលវិទ្យាល័យ ធម្មាសាតគឺបរិវេណសាលា ឋានព្រះចន្ទ។ វាជាមន្ទីរពេទ្យបង្រៀនបឋមនៃ មហាវិទ្យាល័យវេជ្ជសាស្ត្រមន្ទីរពេទ្យសិរីរាជ សាកលវិទ្យាល័យម៉ាហីដុល ។ ធ្វេង|រូបភាពតូច|350x350ភីកសែល| មន្ទីរពេទ្យ Siriraj ពីទន្លេ Chao Phraya មន្ទីរពេទ្យនេះត្រូវបានបង្កើតឡើងដោយ ព្រះបាទ ចុល្លាង្ករណ៍ ក្នុងឆ្នាំ 1888 ពីរឆ្នាំបន្ទាប់ពីការផ្ទុះ ជំងឺអាសន្នរោគ ទូទាំងពិភពលោក។ វាត្រូវបានគេដាក់ឈ្មោះតាមកូនប្រុសអាយុ 18 ខែរបស់ស្តេចគឺព្រះអង្គម្ចាស់ សិរីរាជ កៈគោហាបាន ដែលបានស្លាប់ដោយសារ ជំងឺរាគ មួយឆ្នាំមុនការបើកមន្ទីរពេទ្យ។ សាលាពេទ្យត្រូវបានបង្កើតឡើងពីរឆ្នាំក្រោយមកនៅឆ្នាំ 1890 ។
ព្រះអង្គម្ចាស់ ទីបុ័ង្កររស្មីជោតិ ក៏ប្រសូតនៅទីនេះដែរ។
មន្ទីរពេទ្យសិរីរាជ គឺជាកន្លែងស្នាក់នៅរបស់អតីតព្រះមហាក្សត្រថៃ ភូមិពលអតុល្យតេជ ចាប់ពីខែកញ្ញា ឆ្នាំ២០០៩ ដល់ខែសីហា ឆ្នាំ២០១៣។ គាត់បានចូលមន្ទីរពេទ្យដើម្បីព្យាបាលជម្ងឺផ្លូវដង្ហើម។ នៅខែតុលា ឆ្នាំ 2014 ព្រះមហាក្សត្រ ភូមិពលអតុល្យតេជ បានវះកាត់តម្រងនោមនៅមន្ទីរពេទ្យសិរិរាជ ។ គាត់បានសោទិវង្កតនៅទីនោះនៅថ្ងៃទី 13 ខែតុលាឆ្នាំ 2016 ។
ឃុំខ្នារស
ឃុំខ្នារស ស្ថិតនៅ ស្រុកស្រីសន្ធរ ខេត្តកំពង់ចាម។
=រដ្ឋបាល= (Khnar Sa) ស្ថិតនៅ ស្រុកស្រីសន្ធរ ខេត្តកំពង់ចាម  មាន ៥ ភូមិ÷
=អប់រំ=
អនុវិទ្យាល័យ
=សាសនា=
វត្ត
=ផ្សារ= =រមណីដ្ឋាន=
បរមរាមាទី២
កំចាត់ទ័ពសៀម
Defeat the Siamese army
ក្រោយពេលសៀមវាយបែកក្រុងលង្វែក សៀមបានដកទ័ពធំត្រឡប់ទៅវិញ និង បានរក្សាកងទ័ព ៧,០០០ (៧ពាន់នាក់) ឱ្យនៅកាន់កាប់ក្រុងលង្វែក រហូតដល់ខែធ្នូ ឆ្នាំ១៥៩៣ ព្រះរាមជើងព្រៃ បានលើកទ័ពចំនួន ៣០,០០០ (៣មុឺននាក់) ចែកទ័ពជា ៤កងពល កងពលទី១ មានចំនួន ៥,០០០ (៥ពាន់នាក់) ចេញទៅបោះទ័ពនៅ ខេត្តបាត់ដំបង កងពលទី២ មានចំនួន ៥,០០០ (៥ពាន់នាក់) ចេញទៅបោះទ័ពនៅ ខេត្តទ្រាំង (បច្ចុប្បន្ន: ខេត្តតាកែវ) កងពលទី៣ មានចំនួន ១០,០០០ (១មុឺននាក់) ចេញទៅបោះទ័ពនៅ ស្រុកបរិបូរណ៍ ខេត្តកំពង់ឆ្នាំង កងទ័ពទាំងបីកងត្រៀមវាយស្ទាក់សម្លាប់កងទ័ពសៀម កងពលទី៤ មានចំនួន ១០,០០០ (១មុឺននាក់) ជាកងទ័ពរបស់ ព្រះរាមជើងព្រៃ បានចេញពីចតុមុខ បើកការវាយប្រហារ ទៅកាន់កងទ័ពសៀមនៅក្រុងលង្វែក ទ័ពសៀមដែលមានចំនួនតិចជាង មិនអាចទប់ទល់បាន បានរត់ភៀសខ្លួន ទៅដល់ស្រុកបរិបូរណ៍ ក៏ប៉ះនិងទ័ពបង្កប់ ចំនួន ១០,០០០ (១មុឺននាក់) ស្ទាក់កាប់សម្លាប់កងទ័ពសៀមបន្ថែមទៀត កងទ័ពសៀមដែលមានចំនួនតិចតួចមិនដល់ ១ពាន់នាក់ផង បានរត់ភៀសខ្លួនទៅដល់ ខេត្តបាត់ដំបង ត្រូវទ័ពបង្កប់ចំនួន ៥ពាន់នាក់ ស្ទាក់កាប់សម្លាប់កងទ័ពសៀមស្លាប់ស្ទើរគ្មានសល់ ក្រោយកំចាត់ទ័ពសៀមចេញពីកម្ពុជាហើយ ព្រះរាមជើងព្រៃ បានផ្លាសរាជធានីមកស្រីសន្ធរ និង បានប្រកាសសោយរាជជាផ្លូវការណ៍ក្នុងឆ្នាំ ១៥៩៤ នៃគ.សករាជ និងបង្កើតបានសម័យកាលថ្មីមួយហៅថា សម័យកាលស្រីសន្ធរ ។ ​
ការធ្វើឃាត ព្រះបរមរាមាទី២
The Assassination of Borom Reamea II
ចំណារពន្យល់
នេះជាអត្ថបទប្រវត្តិសាស្ត្រពិតកម្ពុជា ដែលបានរកឃើញសំណៅឯកសារ ដែលសរសេរដោយប្រវត្តិវិទូរជនជាតិហូឡង់ក្នុងឆ្នាំ (1871) អត្ថបទទាំងមូលសរសេរជាភាសាហូឡង់ផងដែរ ក្រុមបុរាណាចារ្យ បានធ្វើការផ្ទៀងផ្ទាត់និង ឯកសារ មហាបុរសខ្មែរ ឆ្នាំ (1969) ដែលផ្ដិតយកតែឆ្នាំ ដែលមានភាពពាក់ព័ន្ធទៅនិង ព្រឹត្តិការណ៍ពិតប៉ុនណោះ រាល់ខ្លឹមសារដែលទាក់ទងនិងរឿងភាគនិទាន ដែលគេសរសេរច្របល់ក្នុង ឯកសារ មហាបុរសខ្មែរ មិនត្រូវបានយកមកសរសេរនោះទេ ។
សង្ខារធម៌
សង្ខារ (អានថា: សង់ ខា)
នាមសព្ទ
អេ ភូថង
អេភូថង ( អេ ភូថង  ; ក៏សរសេរថា អេ ភូថង ; កើតឆ្នាំ 1975) គឺជាអ្នកប្រដាល់អាជីព កម្ពុជា ចូលនិវត្តន៍ និងជាអតីតពិធីករទូរទស្សន៍ពិតដែលមានដើមកំណើត ខ្មែរ និង ចិន ។ កើត​នៅ ​ស្រុក​មណ្ឌលសីមា ខេត្ត​កោះកុង ប្រទេស​កម្ពុជា អេ ភូថង បច្ចុប្បន្ន​រស់នៅ ​រាជធានី​ភ្នំពេញ ។ គាត់​មាន​ឪពុក​ឈ្មោះ  យ៉ែម លីម និង​ម្ដាយ​ឈ្មោះ អាត អ៊ុត។ គាត់ក៏មានបងប្អូនប្រុសស្រីម្នាក់ផងដែរ។
សង្ខារធម៌
( បា.; សំ. សំស្ការ ) ការតាក់តែង, គ្រឿងប្រកបឬតាក់តែង; គ្រឿងប្រុង; ភ្ជុំ, ប្រមូលផ្សំ; សព៌ាង្គកាយ; ជីវិត; គំនិត; អ្វីៗទាំងពួងក្នុងលោក;. . . ។ សង្ខារក្ខន្ធ ( –រុ័ក-ខ័ន ) គំនរឬកងនៃគំនិត ( ដែលរាប់ជាខន្ធទី ៤ ក្នុងខន្ធទាំង ៥ ) ។ សង្ខារទុក្ខ ( –រ៉ៈទុក ) សេចក្ដីព្រួយលំបាករបស់ជីវិតឬព្រោះជីវិត ។ សង្ខារធម៌ ( –រ៉ៈ ធ័រ ) ធម៌គឺសង្ខារឬសង្ខារដែលរាប់ថាធម្មតា ។ សង្ខារនិរោធ ( –រ៉ៈនិរោត ) ដំណើររលត់សង្ខារ, ដំណើរលែងមានសង្ខារតទៅទៀត ។ សង្ខារបច្ច័យ ឬ –រប្បច្ច័យ ( –រ៉ៈ ឬ រុ័ប-បុ័ច-ចៃ ) ធម៌ដែលជាបច្ច័យឲ្យកើតវិញ្ញាណ ។ សង្ខារបធាន ឬ –រប្បធាន ( –រ៉ៈឬរុ័ប-ប៉ៈ– ) ការតាំងនៅមាំរបស់សង្ខារ ។ សង្ខារលោក ( –រ៉ៈ–) លោកគឺសង្ខារ, លោកដែលទុកថាជាសង្ខារ; សេចក្ដីចម្រើននិងសេចក្ដីវិនាស ។ សង្ខារុបេក្ខា (–ប៉េក-ខា; បា. < សង្ខារ + ឧបេក្ខា ) ដំណើរជើយព្រងើយចំពោះអ្វីៗទាំងពួង ។ ល ។ កាយសង្ខារ ( –យ៉ៈ សង់ខា ) ខ្យល់ដកដង្ហើមចេញចូល ។ ចិត្តសង្ខារ ( ចិត-តៈសង់ខា ) សញ្ញានិងវេទនា ។ ជីវិតសង្ខារ ( –តៈសង់ខា ) អាយុ, ភ្លើងធាតុនិងបដិសន្ធិវិញ្ញាណ ។ វចីសង្ខារ ( វៈចីសង់ខា ) វិតក្កៈ និង វិចារៈ ( ព. ពុ. ទាំងអស់ ) ។ ល ។
អេ ភូថង
អេ ភូថង បានចាប់ផ្តើមរៀនគុនខ្មែរ ប្រដាល់ក្បាច់គុនបុរាណខ្មែរតាំងពីអាយុ១២ឆ្នាំជាមួយលោក យុត ភូថងក្នុងទសវត្សរ៍ឆ្នាំ ១៩៨០ ដែលពេលនោះកាន់តំណែងជាអភិបាល ខេត្តព្រៃវែង និងបច្ចុប្បន្នជាអភិបាល ខេត្តកោះកុង ។ អេ ភូថង បាន​ប្រកួត​ប្រដាល់​សេរី​ប្រពៃណី​ខ្មែរ​ជា​លើក​ដំបូង​នៅ​អាយុ ១៧ ឆ្នាំ។ ដំបូងគាត់ចាប់ផ្តើមប្រយុទ្ធនៅអាយុ ៤៨ ឆ្នាំ។ ថ្នាក់ទម្ងន់គីឡូក្រាម ហើយបន្ទាប់មកបានផ្លាស់ប្តូរទៅ ៦៣ ថ្នាក់ទម្ងន់គីឡូក្រាម។ បន្ទាប់មកគាត់បានឡើងដល់ថ្នាក់ទម្ងន់ ៨២ គីឡូក្រាម។ ធំឡើងគាត់មិនមានលទ្ធភាពទទួលបានការអប់រំទេ ដោយសារតែគាត់ធ្វើការដើម្បីផ្គត់ផ្គង់គ្រួសាររបស់គាត់ ឬបណ្តុះបណ្តាលលើចំណង់ចំណូលចិត្តរបស់គាត់ក្នុងកីឡាប្រដាល់គុនខ្មែរ។ គេ​ធ្លាប់​ហ្វឹកហាត់​ជាមួយ​ឈិត សារឹម នៅ​ក្លិប​ប្រដាល់​ក្រសួងការពារជាតិ​ដែរ​។ អេ ភូថង បច្ចុប្បន្ន​ជា​ម្ចាស់​ក្លឹប​ហាត់​ប្រាណ និង​ប្រដាល់​ផ្ទាល់​ខ្លួន​ឈ្មោះ អេ ភូថង ក្លឹប​ទន្លេបាសាក់។ ក្នុង​ចំណោម​អ្នក​ប្រដាល់​របស់​គេ​មាន​ប្អូន​ប្រុស​របស់​គេ​ឈ្មោះ អាត់ ភូថង។
ប៉ុន្មានឆ្នាំចុងក្រោយនេះ អេ ភូថង បានស្វែងរកឱកាសប្រព័ន្ធផ្សព្វផ្សាយនៅខាងក្រៅសង្វៀន។ លោកធ្លាប់បានសម្តែងក្នុងរឿងជាភាសាខ្មែរចំនួនពីររឿង និងជាសហពិធីករក្នុងកម្មវិធីពិតដែលមានការវាយតម្លៃខ្ពស់របស់ទូរទស្សន៍ស៊ីធីអិន (CTN) គឺ ជើងឯកគុនខ្មែរ ។ អ្នក​ប្រដាល់​ជើង​ខ្លាំង អៃ កុសល អ្នក​ប្រដាល់​មក​ពី​ក្លិប 7NG អេ​ភូថង​។
គាត់​ក៏​មាន​សមត្ថភាព​និយាយ​ភាសា​ថៃ​ក៏​ដូច​ជា​ខ្មែរ​ដែរ។ គាត់​បាន​ឈាន​ដល់​វគ្គ​ពាក់កណ្តាល​ផ្តាច់ព្រ័ត្រ​ក្នុង​ការ​ប្រកួត​ជើងឯក S1 លើក​ដំបូង​នៅ ​ប្រទេស​ថៃ ដោយ​យក​ឈ្នះ អ៊ីXរ៉ាហ្វីល Rafi មក​ពី ​ប្រទេស​អេស្ប៉ាញ និង​ចាញ់​ក្នុង​ទឹក​ទី 2 ឡើង​ទៅ​លើ​ម្ចាស់​ជើងឯក​កម្មវិធី Suriya Ploenchit ។ គាត់​បាន​បង្ហាញ​ចំណាប់​អារម្មណ៍​ក្នុង​ការ​ចង់​ប្រកួត​ជាមួយ John Wayne Parr ។ ថ្មីៗនេះគាត់បានឈ្នះមេដាយសំរឹទ្ធលើកីឡាប្រដាល់បស្ចិមប្រទេសក្នុង ព្រឹត្តិការណ៍កីឡាអាស៊ីអាគ្នេយ៍ឆ្នាំ 2009 នៅប្រទេសឡាវ។
បញ្ជីឈ្មោះមុខតំណែងមន្ត្រីសម្រាប់រដ្ឋបាលរាជធានីភ្នំពេញ
បញ្ជីរាយឈ្មោះបុខតំណែងមន្ត្រីសម្រាប់រដ្ឋបាលរាជធានីភ្នំពេញ
ភូមិត្រពាំងអង្គ(ឃុំកំពែង)
ភូមិត្រពាំងអង្គមានទីតាំងស្ថិតនៅក្នុងឃុំកំពែង ស្រុកព្រៃកប្បាស ខេត្តតាកែវ។ ភូមិត្រពាំងអង្គចែកចេញជាពីភូមិគឺភូមិត្រពាំងអង្គខាងជើង និងភូមិត្រពាំងអង្គខាងត្បូង។ ភូមិនេះមានវត្តមួយសម្រាប់ឱ្យប្រជាជនក្នុងភូមិធ្វើបុណ្យនោះគឺវត្តអង្គមានជ័យ។ ចំណែកវិស័យអប់រំវិញភូមិនេះមានសាលាបឋមសិក្សាត្រពាំងអង្គ។ ភូមិត្រពាំងអង្គមានព្រំប្រទល់ខាងកើតជាប់ភូមិចំណោម ភូមិថ្មី ភូមិតាឡូង ចំណែកខាងត្បូង ខាងលិច និងខាងជើងជាប់និងបឹងទាំងអស់់។ នៅរដូវវស្សាទឹកបឹងមានឡើងព័ន្ធជុំវិញភូមិដូចជាទីកោះមួយផងដែរ។
ទួលបុរាណ
ទួលបុរាណ ដែលមានសេសសល់មានដូចជា វត្តអង្គមានជ័យ ទួលតាឥន្ទ្រ ស្រះទឹកបុរាណខាងលិចភូមិ កន្លែងលោកតាមុឺនជាដើម។ ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ខេត្តតាកែវ ត្រពាំងអង្គ(ឃុំកំពែង)
ឃុំតាវែងលើ
($ Commune) ស្ថិតនៅក្នុង ស្រុកតាវែង ខេត្តរតនគិរី មាន ១០ភូមិ÷
ព្រំប្រទល់នៃ
អនុវិទ្យាល័យ
=សាសនា=
វត្ត
=ផ្សារ= =រមណីដ្ឋាន=
ប្រាសាទតុប
រូបភាពតូច ប្រាសាទតុបស្ថិតនៅក្នុងរាជធានីអង្គរធំ ខាងកើតប្រាសាទបាយ័ន ចន្លោះទ្វារខ្មោចនិងទ្វារជ័យ។ ប្រាសាទតូចមួយនេះមិនសូវមានអ្នកចាប់អារម្មណ៍ចូលមើលទេ ដោយសារវាតូចផង ហើយនៅក្នុងព្រៃផង ឬក៏គេមិនសូវស្គាល់ផង។ ប៉ុន្តែសម្រាប់អ្នកស្រាវជ្រាវប្រាសាទនេះសំខាន់ណាស់ ពីព្រោះវាជាប្រាសាទចុងក្រោយគេដែលសាងអំពីថ្មភក់ និងឧទ្ទិសដល់សាសនាព្រាហ្ម។ ឈ្មោះប្រាសាទដែលអ្នកស្រុកហៅថា "តុប"នេះមានច្រើនណាស់ទាំងនៅតំបន់អង្គរ និងកន្លែងផ្សេងៗទៀត។ ប្រាសាទដែលអ្នកស្រុកហៅ "តុប" ភាគច្រើនជាប្រាសាទមានតួទោល ហើយបាក់រលំនៅផ្នែកខាងលើធ្វើឲ្យមានរាងទាប។ ប្រាសាទតុបនៅក្នុងបរិវេណអង្គរធំមានពីរ មួយទៀតនៅខាងលិចប្រាសាទបាយន្ត។ ដើម្បីឲ្យងាយយល់ និងចំណាំ សព្វថ្ងៃគេហៅប្រាសាទតុបខាងកើត និងប្រាសាទតុបខាងលិច។ ប្រាសាទតុប (ខាងកើត) នេះ មានចុះបញ្ជីនៅក្នុងសៀវភៅលោក Lunet de Lajonquière "Monument 487"។ ប៉ុន្តែតាមសិលាចារឹករបស់ប្រាសាទនេះផ្ទាល់មានឈ្មោះដើម "Maṅgalārtha =មង្គលាថ៌?" ដែលជាឈ្មោះមន្ត្រីធំម្នាក់និងជាអ្នកសាងប្រាសាទនេះ។
ការជុសជុល
ដងខ្លួន និងបដិមាព្រះពុទ្ធចំនួនមួយ និងព្រះសិរបដិមាព្រះពុទ្ធចំនួនមួយត្រូវបានប្រទះឃើញក្នុងកំណាយស្រាវជ្រាវសិក្សាអំពីរចនាសម្ព័ន្ធនៅខាងមុខខឿនកណ្តាលនៃប្រាសាទតុបខាងលិច កាលពីព្រឹកថ្ងៃទី២៤ ខែតុលា ឆ្នាំ២០១៩។ ដងខ្លួន និងព្រះសិរព្រះពុទ្ធសម័យកណ្តាលមួយអង្គ ត្រូវបានប្រទះឃើញក្នុងការដ្ឋានកំណាយប្រាសាទតុបខាងលិច។ លោក សុខ កែវសុវណ្ណារ៉ា បុរាណវិទូនៃវិទ្យាស្ថានណារ៉ា ដែលកំពុងអនុវត្តគម្រោងជុសជុលប្រាសាទតុបខាងលិចបានឱ្យដឹងថា ដងខ្លួន និងព្រះសិរបដិមានេះ បានរកឃើញពីទីតាំងផ្សេងគ្នា ហើយជាបណែកពីរផ្សេងគ្នាកសាងឡើងក្នុងសម័យកណ្តាលពីឆ្នាំ១៤៣១-១៨៦៣។ លោក សុវណ្ណារ៉ា បញ្ជាក់ថា ដងខ្លួនបដិមាព្រះពុទ្ធត្រូវបានរកឃើញនៅជម្រៅជាង ក្រោមគ្រឹះបល្ល័ង្គព្រះ និងក្នុងសភាពព្រះភ្នែនផ្ងារឡើងលើ។ ចំណែគឯព្រះសិវវិញ ត្រូវបានប្រទះឃើញកប់ក្នុងជម្រៅ ៤០សងទីម៉ែត្រ ឃ្លាតពីកន្លែងរកឃើញដងខ្លួន ៣ម៉ែត្រ។ ក្នុងពេលបច្ចុប្បន្ន ដងខ្លួនបដិមាព្រះពុទ្ធរួមនឹងព្រះសិរប្រទះឃើញក្នុងការដ្ឋានកំណាយនៅពេលនេះ ត្រូវបានយកទៅរក្សាទុកនៅវិទ្យាស្ថានណារ៉ា ដើម្បីសម្អាត និងចុះបញ្ជីសារពើភណ្ឌទុកជា ឯកសារសម្រាប់ស្រាវជ្រាវ និងការជុសជុល ។
ឯកសារយោង
ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ខេត្តសៀមរាប តុប
ប្រាសាទខាវណយ
ប្រាសាទខាវណយ ស្ថិតនៅលេីភ្នំខាវណយដែលមានកំពស់១៣០ម ក្នុងប្រទេសថៃឡងដ៍សព្វថ្ងៃ។ ប្រាសាទនេះមានតួប៉មបី ប៉ុន្តែសព្វថ្ងៃនៅតែតួកណ្ដាលមួយទេ។ គេរកឃេីញផ្ដែរទ្វារ ធ្វេីពីថ្មភក់ដែលមានលំអនៅរចនាបថសម្បូណ៌ព្រៃគុក (ស.វទី៧)។ តឹតតាងនេះអាចបង្ហាញឲ្យយេីងដឹងថានៅតំបន់នេះមានទំនាក់ទនងជាមួយតំបន់នៅសម្បូណ៌ព្រៃគុក ខេត្តកំពង់ធំសព្វថ្ងៃ។ ជាប្រាសាទខ្មែរចំណាស់ជាងគេបំផុតដែលមានកាលបរិច្ឆេទតាំងពីសតវត្សទី៧ និងទី៨ បើតាមទំរង់ក្បាច់ផ្តែរទាំងពីរដែយយើងបានប្រទះឃើញនៅក្បែរប្រាសាទនេះ .សូមបញ្ជាក់ថា, ប្រាសាទនេះស្ថិតនៅក្នុងភូមិខ្លងណាមសៃ ស្រុកអារាញ់, ខេត្តស្រះកែវ, ប្រទេសថៃសព្វថ្ងៃនេះ ហើយវាស្ថិតនៅភាគនិរតីនៃទីក្រុងប៉ោយប៉ែត ប្រហែល៣០គម។ រូបភាពតូច
ខាវណយ
ឃុំទងត្រឡាច
ឃុំទងត្រឡាច ស្ថិតនៅ ស្រុកស្រីសន្ធរ ខេត្តកំពង់ចាម។
=រដ្ឋបាល= ឃុំទងត្រឡាច មាន ភូមិគឺ÷
=អប់រំ=
អនុវិទ្យាល័យ ទងត្រឡាច
=សាសនា =
ឃុំជីបាល
ឃុំជីបាល ស្ថិតនៅ ស្រុកស្រីសន្ធរ ខេត្តកំពង់ចាម។
=រដ្ឋបាល= ស្ថិតនៅ ស្រុកស្រីសន្ធរ ខេត្តកំពង់ចាម  មាន ៥ ភូមិ÷
=អប់រំ=
វត្ត
=ផ្សារ= =រមណីដ្ឋាន=
ឃុំសំរោងលើ (ស្រុកបន្ទាយមាស)
ឃុំសំរោងលើគឺជាឃុំមួយដែលស្ថិតនៅក្នុងស្រុកបន្ទាយមាស​​ខេត្តកំពត ចំពោះការគោរពប្រត្តិបត្តសាសនាវិញអ្នកឃុំនេះកាន់សាសនាព្រះពុទ្ធ។ប្រជាជនភាគច្រើនដែលកាន់ព្រះពុទ្ធសាសនាតែងតែប្រាស្រ័យទាក់ទង់ ជួយទុក្ខទុរះគ្នាទៅវិញទៅមកដូចជាក្នុងពិធីរៀបអាពាពិពាហ៌ ក្នុងពិធីបុណ្យទាននឹងពិធីបុណ្យដទៃទៀតដែលមាននៅក្នុងភូមិ(បុណ្យភូមិ បុណ្យឡើងលាន បុណ្យឆ្លងផ្លូវ បុណ្យអ្នកតា ) ​ ប្រជាជនរស់នៅក្នុងភូមិមានសន្តានចិត្តល្អ មិនចេះរករឿងគ្នាមិនច្រណែនឈ្នានីរឺបៀតបៀនអ្នកដទៃឡើយ​ ចេះគោរពសិទ្ធគ្នាទៅវិញទៅមក មិនប្រកាន់វណ្ណ:ពណ៍សប្បុលរឺអ្នកក្រឡើយ
សេដ្ធកិច្ចឃុំសំរោងកាលពីឹឆ្នាំ២០១៤ ការប្រមូលផលគឺមានការកើនឡើងខ្ពស់ជាលំដាប់ រហូតដល់ឆ្នាំ ២០១៦​ មានការធ្លាក់ជាលំដាប់ផងដែរពីព្រោះអាកាសធាតុមិនអំណោយផល មានគ្រោះទឹកជំនន់ ហើយកសិករធ្វើស្រែដោយពឹងផ្អែកលើទឹកភ្លៀង ។
អាកាសធាតុ
ប្រែប្រួលទទួលខ្យល់មូសុងក្ដៅហើយសើមពេលខ្លះក្ដៅខ្លាំងពេលខ្លះក្ដៅល្មម ។
ចំពោះការអប់រំនៅក្នុងឃុំសំរោងលើនេះពុំសូវមានការអប់រំប៉ុន្មានទេ ព្រោះគ្រួសារខ្លះមានជីវភាពខ្វះខាត់ពុំសូវអោយកូនទៅរៀននោះទេ ខ្លះបានរៀនត្រឹមថ្នាក់ទី៩ ទី១០ប៉ុនោះ ។​ ខ្លះទៀតគ្រួសារមានជីវភាពមធ្យមអាចឲ្យកូនរបស់គាត់ទៅរៀននៅវិទ្យាល័យខ្លះទៀតបន្តនៅកលកវិទ្យាល័យ។
ទេសចរណ៍
ឃុំសំរោងលើ ខេត្តកំពត ។ គ្មានកន្លែងសំរាប់ភ្ញៀវទេសចរណ៍សំរាប់ដើរទស្សនាកំសាន្តនោះទេ។
ការអភិវឌ្ឍន៏ចំពោះការអភិវឌ្ឈន៍ចំពោះវិញមានភាពរីកចំរើននិងងាយស្រួលជាងមុន ដោយមានផ្លូវលំ​ មន្ទីរពេទ្យ សាលារៀន អណ្ដូង អណ្ដូងលូ ​​ ។ ចំពោះផ្នែកសន្ដិសុខវិញមានសណ្ដាប់ធ្នាប់ល្អ​​ គ្មានអំពើលួចឆក់ប្លន់ ដែលប៉ះពាល់ដល់ការប្រកបរបរប្រជាជនឡើយ​។ ​មិនត្រឹមតែប៉ុណ្ណោះប្រព័ន្ធអគ្គីសនីវិញមានស្ទើគ្រប់ផ្ទះ។ហើយនៅក្នុងឃុំនេះមានភូមិចំនួន៦ដូចជា
ប្រវត្តិសាស្រ្ត
កាលពីដើមឡើយត្រាំសរស គ្រាន់តែភូមិមួយដែលស្ថិតនៅក្នុងវាលស្រែច្រើន ហើយក្រោយមកប្រជាជនដែលរស់នៅក្នុងភូមិនោះមានជំនឿរលើបរមី និងមានគ្រូខ្មែរច្រើន ។ការប្រកបរបរធ្វើស្រែចំការ ក៏មិនមានវិធីសាស្រ្តនិងបច្ចេកទេសគ្រប់គ្រាន់ក្នុងការដាំដុះ។ ឯការចិញ្ចឹមសត្វវិញក៏មិនមានជំនាញក្នុងការចិញ្ចឹមបានដិតដល់ដូចសព្វថ្ងៃដែរ ចំនែកផ្លូវវិញគឺ ភ្លូវ ភ្លឺស្រែ គឺមិនទាន់មានការអភិវឌ្ឍន៏នៅឡើយ កាលពីមុនផ្លូវពិបាកធ្វើដំណើរប្រជាពលរដ្ធមានភាពលំបាកច្រើន។ មិនមានទឹក​ស្អាត​ និង អគ្គីសនី គ្រប់គ្រាន់សម្រាប់ប្រើនោះទេ។ប្រជាពលរដ្ខបានពឹងផ្អែកទៅលើទឹកអណ្តូងនិង ភ្លើងទាន និង ចង្កៀងជាចំបង!ហើយរាល់ការធ្វើដំណើរគឺធ្វើតាម រទះគោ(តាមស្រែ) ឬ ថ្មើរជើង ព្រោះផ្លូវ តូចចង្អៀត ពិបាកក្នុងការធ្វើដំណើរ។
កាលពីដើមឡើយភូមិត្រាំសរស គ្រាន់តែភូមិមួយដែលស្ថិតនៅក្នុងវាលស្រែច្រើន ហើយក្រោយមកប្រជាជនដែលរស់នៅក្នុងភូមិនោះមានជំនឿរលើបរមី និងមានគ្រូខ្មែរច្រើន ។ការប្រកបរបរធ្វើស្រែចំការ ក៏មិនមានវិធីសាស្រ្តនិងបច្ចេកទេសគ្រប់គ្រាន់ក្នុងការដាំដុះ។ ឯការចិញ្ចឹមសត្វវិញក៏មិនមានជំនាញក្នុងការចិញ្ចឹមបានដិតដល់ដូចសព្វថ្ងៃដែរ ចំនែកផ្លូវវិញគឺ ភ្លូវ ភ្លឺស្រែ គឺមិនទាន់មានការអភិវឌ្ឍន៏នៅឡើយ កាលពីមុនផ្លូវពិបាកធ្វើដំណើរប្រជាពលរដ្ធមានភាពលំបាកច្រើន។ មិនមានទឹក​ស្អាត​ និង អគ្គីសនី គ្រប់គ្រាន់សម្រាប់ប្រើនោះទេ។ប្រជាពលរដ្ខបានពឹងផ្អែកទៅលើទឹកអណ្តូងនិង ភ្លើងទាន និង ចង្កៀងជាចំបង!ហើយរាល់ការធ្វើដំណើរគឺធ្វើតាម រទះគោ(តាមស្រែ) ឬ ថ្មើរជើង ព្រោះផ្លូវ តូចចង្អៀត ពិបាកក្នុងការធ្វើដំណើរ។
ឃុំតាវែងក្រោម
($ Commune) ស្ថិតនៅក្នុង ស្រុកតាវែង ខេត្តរតនគិរី មាន ភូមិ÷
ព្រំប្រទល់នៃ Boundary East	ឃុំតាវែងលើ West	ឃុំកោះប៉ង់ ស្រុកវើនសៃ South	កោះពាក្យ ស្រុកវើនសៃ North	ប្រទេសឡាវ
=រដ្ឋបាល= ឃុំតាវែងក្រោម មាន ១០ភូមិគឺ÷
ព្រំប្រទល់
=អប់រំ=
អនុវិទ្យាល័យ
=សាសនា=
វត្ត
=ផ្សារ= =រមណីដ្ឋាន=
គុយបា
ប្រទេសគុយបា (ប្រកប៖ គូ–បា) ដោយមានឈ្មោះជាផ្លូវការថា សាធារណរដ្ឋគុយបា (ភាសាអេស្ប៉ាញ៖ República de Cuba) គឺជាប្រទេសកោះមួយស្ថិតនៅលើសមុទ្រការ៉ាអ៊ីប ប៉ែកខាងកើតឧបទ្វីបយូកាតាន់ (ប្រទេសម៉ិកស៊ិក) ភាគខាងត្បូងសហរដ្ឋអាមេរិកនិងបាហាម៉ា ភាគខាងលិចកោះហៃទី និងភាគខាងជើងនៃប្រទេសសាម៉ាអ៊ិកនិងកោះកៃម៉ង់។ ទីក្រុងហាវ៉ាណាគឺជារដ្ឋធានីនិងជាទីក្រុងធំបំផុតនៅក្នុងប្រទេស ហើយទីក្រុងធំៗបន្ទាប់មានសានឌីអាកូដេគុយបា និងកាម៉ាគ្វី។ល។ សាធារណរដ្ឋគុយបាមានទំហំផ្ទៃដីសរុប ១១០,៨៦០ គីឡូម៉ែត្រការ៉េ (បើមិនគិតទាំងផ្ទៃទឹកគឺមានចំនួនសរុប ១០៩,៨៨៤ គីឡូម៉ែត្រការ៉េ)។ កោះគុយបាគឺជាកោះធំបំផុតនៅសមុទ្រការ៉ាអ៊ីបដោយមានទំហំ ១០៥,០០៦ គីឡូម៉ែត្រការ៉េ និងជាកោះដែលមានប្រជាជនច្រើនជាងគេទីពីរផងដែរដោយនៅពីក្រោយតែកោះហ៊ីស្ប៉ានីអូឡាប៉ុណ្ណោះដែលមានប្រជាជនជាង ១១ លាននាក់។
ទឹកដីបច្ចុប្បន្ននៃប្រទេសគុយបាគឺជាទឹកដីរបស់ជនជាតិស៊ីបូនី តៃណូ (Ciboney Taíno) តាំងពីសហវត្សទី៤ មុនគ.ស. មកម្លេះ, នៅសតវត្សទី១៥ គុយបាក៏ត្រូវអេស្ប៉ាញដាក់អាណានិគមពីលើ។ ចាប់ពីសតវត្សទី១៥ មក គុយបាគឺត្រូវស្ថិតនៅក្រោមនឹមអាណានិគមអេស្ប៉ាញរហូតដល់សង្គ្រាមអាមេរិក-អេស្ប៉ាញក្នុងឆ្នាំ១៨៩៨។ ជាលទ្ធផល គុយបាត្រូវបានកាន់កាប់ដោយសហរដ្ឋអាមេរិកហើយអាមេរិកក៏បានក្លាយជាអាណាព្យាបាលថ្មីរបស់គុយបានៅក្នុងឆ្នាំ១៩០២។ ក្នុងនាមជាសាធារណរដ្ឋដ៏ផុយស្រួយមួយ, នៅឆ្នាំ១៩៤០ គុយបាក៏បានព្យាយាមពង្រឹងប្រព័ន្ធប្រជាធិបតេយ្យរបស់ខ្លួន ប៉ុន្តែដោយសារគំនិតមូលវិវត្តជ្រាតចូលក្នុងនយោបាយនិងជម្លោះក្នុងសង្គមបានបង្កឱ្យមានរដ្ឋប្រហារមួយហើយអំណាចក៏ត្រូវបានធ្លាក់មកក្រោមមេផ្តាច់ការម្នាក់ឈ្មោះហ្វលជេនស៊ីអូ បាទីស្តា។ កំណើននៃអំពើពុករលួយនិងការគាបសង្កត់បានបង្កឱ្យមានចលនាតស៊ូប្រឆាំងនឹងរបបផ្តាច់ការថ្មីនេះ លោកបាទីស្តាក៏ត្រូវបានទម្លាក់ចេញពីអំណាចនៅខែមករា ឆ្នាំ១៩៥៩ ដោយចលនា ២៦ កក្កដាហើយក្រោយមកចលនានេះក៏បានបង្កើតចេញជារបបកុម្មុយនីស្តនៅគុយបាដោយស្ថិតក្រោមការដឹកនាំរបស់លោកហ្វីដែល កាស្ត្រូ។  ចាប់ពីឆ្នាំ១៩៦៥ មក រដ្ឋនេះត្រូវបានគ្រប់គ្រងដោយបក្សកុម្មុយនីស្តគុយបា។ គុយបាគឺជាចំណុចមួយដែលបង្កឱ្យមានជម្លោះរវាងសហរដ្ឋអាមេរិកនឹងសហភាពសូវៀតក្នុងសង្គ្រាមត្រជាក់និងការជិតផ្ទុះឡើងនៃសង្គ្រាមនុយក្លេអ៊ែរក្នុងព្រឹត្តិការណ៍វិបត្តិមីស៊ីលគុយបានៃឆ្នាំ១៩៦២។ គុយបាគឺជារដ្ឋមួយក្នុងចំណោមរដ្ឋម៉ាក្ស-លេនីននិយមទាំងប៉ុន្មានដែលតួនាទីរបស់បក្សកុម្មុយនីស្តត្រូវបានចែងនៅក្នុងរដ្ឋធម្មនុញ្ញ។ អ្នកសង្កេតការណ៍មួយចំនួនបានចោទប្រកាន់រដ្ឋាភិបាលគុយបាពីបទរំលោភសិទ្ធិមនុស្សដែលមានដូចជាការចាប់មនុស្សដាក់ពន្ធនាគារតាមអំពើចិត្តជាដើម។ល។
តាមវប្បធម៌ គុយបាត្រូវបានគេចាត់ទុកថាជាផ្នែកមួយនៃអាមេរិកឡាទីន។ គុយបាជាប្រទេសជាតិចម្រុះ៖ វប្បធម៌ ជនជាតិ និងទំនៀមទម្លាប់សុទ្ធតែមានប្រភពនិងលក្ខណៈខុសផ្លែកពីគ្នា។ ជនជាតិដែលរស់នៅលើទឹកដីគុយបាដំបូងគឺជនជាតិតៃណូនិងស៊ីបូនី បន្ទាប់មកគឺពួកអាណានិគមអេស្ប៉ាញដោយមានការនាំចូលនូវទាសករមកពីអាហ្រ្វិក ហើយនិងការភ្ជាប់ទំនាក់ទំនងជាមួយសហភាពសូវៀតក្នុងអំឡុងសង្គ្រាមត្រជាក់។
ប្រទេសគុយបាគឺជាសមាជិកស្ថាបនិកនៃអង្គការសហប្រជាជាតិ ហ្សេ ៧៧ ចលនាមិនចូលបក្សសម្ព័ន្ធ អង្គការបណ្តុំរដ្ឋអាហ្រ្វិក ការ៉ាអ៊ីប និងប៉ាស៊ីហ្វិក អាអិលបេអា និងអង្គការរដ្ឋអាមេរិកាំង...។ល។ បច្ចុប្បន្ននេះ គុយបាគឺជាប្រទេសដែលមានគម្រោងសេដ្ឋកិច្ចតែមួយគត់ប៉ុណ្ណោះនៅលើពិភពលោកហើយសេដ្ឋកិច្ចប្រទេសគុយបាភាគច្រើនគឺពឹងផ្អែកលើឧស្សាហកម្មទេសចរណ៍ និងការនាំចេញនូវស្ករ តូបាកូ និងកាហ្វេជាដើម។ យោងទៅតាមលិបិក្រមអភិវឌ្ឍន៍មនុស្ស គុយបាមានការអភិវឌ្ឍន៍មនុស្សខ្ពស់ហើយជាប់ចំណាត់ថ្នាក់ទីប្រាំបីនៅទ្វីបអាមេរិកប៉ុន្តែស្ថិតនៅលំដាប់ទី៧២ នៅលើពិភពលោកក្នុងឆ្នាំ២០១៩។ គុយបាក៏ជាប់ចំណាត់ថ្នាក់ខ្ពស់ផងដែរខាងផ្នែកសុខាភិបាលនិងការអប់រំ។
អំពីឈ្មោះ
ប្រវិត្តវិទូបានជឿថាឈ្មោះគុយបាគឺមានប្រភពមកពីភាសាតៃណូ ក៏ប៉ុន្តែគេមិនបានស្គាល់នូវពាក្យក្លាយរបស់ឈ្មោះនេះទេ។ អត្ថន័យពិតប្រាកដនៃឈ្មោះប្រទេសនេះគឺគេមិនសូវបានយល់ដឹងច្រើនឡើយ ប៉ុន្តែវាអាចបកប្រែបានថា"កន្លែងដែលដីមានជីជាតិច្រើន" (គូបាវ–Cubao) ឬ"ទីកន្លែងដ៏ប្រសើរ" (កូបាណា–Coabana)។
អ្នកនិពន្ធទ្រឹស្តីជាយដែលជឿថាលោកគ្រីស្តុប កូឡុំជាជនជាតិព័រទុយហ្គាល់បានបញ្ចេញមតិថា គុយបាគឺជាឈ្មោះដាក់ឱ្យដោយលោកកូឡុំផ្ទាល់តាមស្រុកតូចមួយនៅប្រទេសព័រទុយហ្គាល់ដែលមានឈ្មោះថា"គុយបា"ដូចគ្នា។
សម័យបុរិ (មុន) កូឡុំ
មុនពេលការមកដល់នៃពួកអេស្ប៉ាញ កុលសម្ព័ន្ធជនជាតិដើមផ្សេងៗគ្នាចំនួនបីបានរស់នៅលើកោះគុយបា។ ជនជាតិទាំងបីនោះរួមមាន៖ ពួកតៃណូ ក្វាណាហាតាបេ និងក្រុមស៊ីបូនី។
បុព្វបុរសរបស់ក្រុមស៊ីបូនីបានធ្វើចំណាកស្រុកមកលើកោះគុយបាពីទ្វីបអាមេរិកខាងត្បូងតាំងពី ៥,០០០ ឆ្នាំ"មុនបច្ចុប្បន្ន" (Before Present (BP)) ឯណោះ។
ពួកតៃណូវិញគឺមានដើមកំណើតមកពីកោះហ៊ីស្ប៉ានីអូឡា ហើយបានមកបោះទីលំនៅលើកោះគុយបានៅក្នុងអំឡុងសតវត្សទី៣។ នៅពេលពួកអេស្ប៉ាញបានមកដល់ ជនជាតិតៃណូគឺជាជនជាតិដែលមានវប្បធម៌លិចធ្លោជាងគេនៅគុយបា ហើយមានប្រជាជនប្រមាណ ១៥០,០០០ នាក់។
ជនជាតិតៃណូភាគច្រើនបានប្រកបរបរកសិកម្ម រីឯជនជាតិស៊ីបូនីវិញបានប្រកបទាំងរបរកសិកម្ម នេសាទ និងការដើរប្រមាញ់ជាក្រុម។
អាណានិគមអេស្ប៉ាញ (១៤៩២–១៨៩៨)
នៅឆ្នាំ១៥១១ ការតាំងទីលំនៅរបស់ពួកអេស្ប៉ាញដំបូងបានប្រព្រឹត្តិឡើងដោយមានការដឹកនាំពីលោកឌីអេហ្គោ វ៉ាឡាកេស៍ ឌេ គ័រឡា។ មិនយូរប៉ុន្មាន ទីប្រជុំជនតូចៗក៏លេចចេញឡើងដោយមានក្រុងសានគ្រីស្តូបាលដេឡាហាបាណាជារាជធានីនៅឆ្នាំ១៥១៥។ ជនជាតិម្ចាស់ស្រុកកោះគុយបាគឺពួកតៃណូត្រូវបានពួកអេស្ប៉ាញបង្ខំឱ្យធ្វើការពលកម្មធ្ងន់ៗដែលគេច្រើនហៅវាថាប្រព័ន្ធអេកូមានដា (encomienda) ដែលមានលក្ខណៈដូចនឹងប្រព័ន្ធសក្តិភូមិនៅមជ្ឈឹមសម័យដែរ។ ត្រឹមតែរយៈពេលមួយសតវត្សប៉ុណ្ណោះ ជនជាតិម្ចាស់ស្រុកស្ទើរទាំងអស់ត្រូវបានបាត់បង់ជីវិតដោយសារតែកត្តាមួយចំនួនមានដូចជា៖ ជនជាតិដើមត្រូវទទួលឆ្លងជំងឺថ្មីៗដែលខ្លួនមិនដែលជួបប្រទះពីមុនមកពីពួកអឺរ៉ុប យ៉ាងណាមួយទៀតគឺពួកគេមានប្រព័ន្ធស៊ាំខ្សោយ កត្តាមួយទៀតគឺដោយសារតែការគាបសង្កត់ឱ្យធ្វើការពលកម្មធ្ងន់ៗពីពួកអាណានិគម។ នៅឆ្នាំ១៥២៩ ជំងឺកញ្រ្ជិលដែលរីករាលដាលដល់គុយបាបានសម្លាប់ជនជាតិដើមប្រមាណ ២/៣។
នៅថ្ងៃទី១៨ ខែមីនា ឆ្នាំ១៥៣៩ អ្នកកាន់កាប់កោះគុយបាម្នាក់ឈ្មោះហឺណានដូ ឌេ សូតូ ជាមួយនឹងមនុស្សចំនួន ៦០០ នាក់ទៀតបាននាំគ្នាចាកចេញពីក្រុងហាវ៉ាណារួចធ្វើដំណើរទៅដល់ទឹកដីភាគអាគ្នេយន៍នៃសហរដ្ឋអាមេរិកសព្វថ្ងៃក្នុងបេសកកម្មស្វែងរកមាសនិងកំណប់ដែលមានតម្លៃដើម្បីទទួលនូវកិត្តិនាមនិងអំណាច។ នៅថ្ងៃទី១ ខែកញ្ញា ឆ្នាំ១៥៤៨ លោកបណ្ឌិតឈ្មោះហ្គុនសាឡូ បេរ៉េស ឌេ អង់ហ្គូឡូត្រូវបានតែងតាំងជាអភិបាលនៃកោះគុយបា។ លោកបានធ្វើដំណើរមកដល់ក្រុងសានឌីអាកូនៅថ្ងៃទី៤ ខែវិច្ឆិកា ឆ្នាំ១៥៤៩ ហើយភ្លាមៗនោះក៏បានប្រកាសផ្តល់សេរីភាពមកឱ្យជនជាតិម្ចាស់ស្រុកទាំងអស់ដែលនៅមានវត្តមានលើកោះ។ លោកបានក្លាយជាអភិបាលកោះគុយបាអចិន្ត្រៃយ៍ដំបូងបង្អស់ដែលមានទីលំនៅនៅក្រុងហាវ៉ាណាជាជាងនៅក្រុងសានឌីអាកូ ហើយលោកបានកសាងវិហារសាសនាគ្រិស្តដំបូងគេបង្អស់នៅក្រុងហាវ៉ាណាដែលធ្វើអំពីថ្មកំបោរ។ ក្រោយពីបារាំងបានដណ្តើមយកក្រុងហាវ៉ាណាបាននៅឆ្នាំ១៥៥៥ កូនប្រុសរបស់លោកអភិបាលឈ្មោះហ្រ្វានស៊ីស្កូ ឌេ អង់ហ្គូឡូក៏បានរត់គេចទៅម៉ិកស៊ិក (ដែលកាលនុះ ម៉ិកស៊ិកត្រូវជាផ្នែកមួយនៃចក្រភពអេស្ប៉ាញ)។
កោះគុយបាបានចាប់អភិវឌ្ឍន៍បន្តិចម្តងៗខាងផ្នែកកសិកម្ម ហើយវាមានដំណាំចម្ការកសិកម្មចម្រុះមិនដូចកោះដទៃៗនៅក្នុងតំបន់ការ៉ាប៊ីននោះទេ។ ប៉ុន្តែអ្វីដែលសំខាន់បំផុតនោះគឺថា កោះអាណានិគមមួយនេះបានចាប់អភិវឌ្ឍន៍ខាងសង្គមនគររូបនីយកម្មដែលតែងគាំទ្រចក្រភពអាណានិគមអេស្ប៉ាញជាចម្បង។ នៅពាក់កណ្តាលសតវត្សទី១៨ អាណានិគមកោះគុយបាមានចំនួនទាសករត្រឹមតែ ៥០,០០០ នាក់ប៉ុណ្ណោះ បើប្រៀបទៅនឹងទាសករចំនួន ៦០,០០០ នាក់នៅបាបាដ និង ៣០០,០០០ នាក់នៅវឺជីញ៉ាដែលស្ថិតក្រោមអាណានិគមអង់គ្លេស ឬ ៤៥០,០០០ នាក់នៅហ្សង់-ដំមីគដែលស្ថិតនៅក្រោមអាណានិគមបារាំង។
សង្គ្រាមប្រាំពីរឆ្នាំដែលបានផ្ទុះឡើងនៅឆ្នាំ១៧៥៤ នៅលើទ្វីបចំនួនបី ក៏បានរាលដាលមកដល់តំបន់ការ៉ាប៊ីនរបស់អេស្ប៉ាញ។ ក្នុងសង្គ្រាមនេះ អេស្ប៉ាញបានចងសម្ព័ន្ធភាពជាមួយបារាំងដើម្បីប្រឆាំងនឹងចក្រភពអង់គ្លេស ហើយនៅក្នុងឆ្នាំ១៧៦២ នាវាចម្បាំងអង់គ្លេសចំនួន ៥ គ្រឿងជាមួយនឹងកងទ័ពចំនួន ៥,០០០ នាក់បានចេញដំណើរពីក្រុងផតស៍ម៉ៅថ៍ត្រៀមទៅកាន់កាប់កោះគុយបា។ ពួកអង់គ្លេសបានមកដល់ក្បែរកោះគុយបានៅថ្ងៃទី៦ ខែមិថុនា ហើយក៏ដណ្តើមកាន់កាប់បានក្រុងហាវ៉ាណានៅខែសីហា។ នៅពេលមនុស្សនៅហាវ៉ាណាបានសូមទទួលចុះចាញ់ ឧត្តមនារីឯកលោកចច ផូខក់និងមេបញ្ជាការកងទ័ពជើងគោកអង់គ្លេសលោកចច ខេបផលបានបោះជំហានចូលក្នុងក្រុងហាវ៉ាណាក្នុងរូបជាអភិបាលថ្មី ហើយបានឡើងកាន់កាប់ភាគខាងលិចកោះគុយបាទាំងមូល។ ពេលកាន់កាប់ហើយ ពួកអង់គ្លេសបានបើកធ្វើពាណិជ្ជកម្មជាមួយនឹងអាណានិគមរបស់ខ្លួននៅអាមេរិកខាងជើងនិងជុំវិញតំបន់ការ៉ាប៊ីនភ្លាម ដែលជាហេតុបណ្តាលឱ្យបរិយាកាសសង្គមនៅគុយបាមានការប្លាស់ប្តូរយ៉ាងខ្លាំង។ ពួកអង់គ្លេសបាននាំចូលនូវស្បៀងអាហារ សត្វសេះ និងផលិតកម្មផ្សេងៗទៀតចូលមកក្រុងហាវ៉ាណា ហើយព្រមទាំងនាំចូលនូវទាសករមកពីអាហ្រ្វិចខាងលិចរាប់ពាន់នាក់បន្ថែមទៀតផងដើម្បីឱ្យមកធ្វើការលើចម្ការអំពៅ។
ក្រុងហាវ៉ាណាដែលត្រូវជាទីក្រុងធំបំផុតទីបីនៅអាមេរិកនាពេលនោះ បានជួបនូវការអភិវឌ្ឍន៍ប្រកបដោយចីរភាពហើយចំណងជាមួយនឹងបណ្តារដ្ឋផ្សេងៗទៀតនៅអាមេរិកក៏កាន់តែរឹតតឹងបន្ថែមទៀតដែរ។ ប៉ុន្តែដោយសារតែមានការដាក់សម្ពាធពីឈ្មួញស្ករនៅទីក្រុងឡុងដ៍ ការចរចាជាមួយអេស្ប៉ាញលើទឹកដីអាណានិគមនៅអាមេរិក (រួមទាំងកោះគុយបា) ក៏ត្រូវបានប្រព្រឹត្តិឡើងជាមួយនឹងពួកអង់គ្លេស។ ទីបំផុត អេស្ប៉ាញនិងអង់គ្លេសក៏យល់ព្រមចុះលើសន្ធិសញ្ញាទីក្រុងប៉ារីស ដើម្បីបញ្ចប់សង្គ្រាមប្រាំពីរឆ្នាំ។ ក្នុងសន្ធិសញ្ញានុះ ចក្រភពអេស្ប៉ាញបានប្រគល់តំបន់ផ្លរីដាទៅឱ្យអង់គ្លេសកាន់កាប់ ចំណែកឯពួកអង់គ្លេសក៏បានប្រគល់កោះគុយបាមកឱ្យអេស្ប៉ាញវិញ។ ពួកបារាំងបានណែនាំអេស្ប៉ាញថា បើហ៊ានតែមិនប្រគល់តំបន់ផ្លរីដាទៅឱ្យអង់គ្លេសទេនុះ អេស្ប៉ាញនឹងអាចបាត់បង់ទឹកដីអាណានិគមម៉ិកស៊ិកនិងអាមេរិកខាងត្បូងទៅអង់គ្លេសបន្ថែមជាមិនខាន។
បដិវត្តន៍ហៃទីគឺជាមូលហេតុចម្បងមួយដែលធ្វើឱ្យកើតមានកំណើនពាណិជ្ជកម្មរបស់គុយបានៅចុងសតវត្សទី១៨ និងដើមសតវត្សទី១៩។ ហៃទីគឺជាកោះសម្បូរសម្បើមបំផុតនៅក្នុងតំបន់ការ៉ាប៊ីនហើយនៅពេលដែលទាសករនៅលើកោះនេះបាននាំគ្នាធ្វើការបះបោរដោយប្រើអំពើហិង្សា ម្ចាស់ចម្ការនិងដីធ្លីជាច្រើនលើកោះគុយបាបានកើតមានការព្រួយបារម្ភជាខ្លាំងដោយពួកគេខ្លាចថាទាសកររបស់ខ្លួននឹងងើបបះបោរដូចនឹងទាសករនៅលើកោះហៃទីដែរ។ ហេតុដូចនេះ នៅអំឡុងទស្សវត្ត ១៧៩០ គុយបាបានបិតការជួញដូរទាសករដោយនឹងមិនព្រមលក់ទាសកររបស់ខ្លួនទៅឱ្យរដ្ឋប្រទេសខាងក្រៅឡើយ។
ទាសករតិចតួចណាស់នៅគុយបាដែលត្រូវរួចខ្លួនពីទាសភាពចំណែកឯការបះបោរក៏នូវតែជាបញ្ហាមួយនៅលើកោះដដែរ។ នៅឆ្នាំ១៨១២ ការបះបោរអាប៉ង់តេបានកើតឡើងប៉ុន្តែវាត្រូវបានបង្ក្រាបទៅវិញដោយរដ្ឋាភិបាល។
ក្នុងឆ្នាំ១៨១៧ ប្រជាជនសរុបលើកោះគុយបាគឺមានចំនួនប្រមាណ ៦៣០,៩៨០ នាក់ ដែលក្នុងនោះមាន ២៩១,០២១ នាក់ជាជនជាតិស្បែកស; ១១៥,៦៩១ នាក់ជាជនជាតិចម្រុះ និង ២២៤,២៦៨ នាក់ជាទាសករស្បែកខ្មៅ។
នៅអំឡុងទស្សវត្ត ១៨២០ ការបះបោរជាច្រើនបានរីករាលដាលនៅក្នុងចក្រភពអេស្ប៉ាញនៃអាមេរិកឡាទីនហើយជាលទ្ធផល រដ្ឋឯករាជ្យមួយចំនួនបានបង្កើតឡើង។ មានតែកោះគុយបាប៉ុណ្ណោះដែលនៅស្មោះត្រង់ជាមួយអេស្ប៉ាញដោយសារតែសេដ្ឋកិច្ចរបស់កោះនេះកាលនុះគឺពឹងផ្អែកលើចក្រភពអេស្ប៉ាញស្ទើរទាំងស្រុង។ គិតត្រឹមឆ្នាំ១៨៦០ ទាសករគុយបាដែលរួចខ្លួនពីទាសភាពមានចំនួនប្រមាណ ២១៣,១៦៧ នាក់ដែលត្រូវនឹង ៣៩% នៃអ្នកមិនមែនជាជនជាតិស្បែកសសរុបចំនួន ៥៥០,០០០ នាក់។
ចលនាឯករាជ្យ
នៅឆ្នាំ១៨៦៨ មានការបះបោរមួយបានផ្ទុះឡើងដែលដឹកនាំដោយម្ចាស់ចម្ការអំពៅម្នាក់ឈ្មោះកាឡូស ម៉ានូអែល ឌេ កេស្ពេដេស គោលបំណងនៃការបះបោររបស់លោកគឺចង់ឱ្យកោះគុយបាទទួលបាននូវឯករាជ្យពេញលេញពីអេស្ប៉ាញ។ នៅថ្ងៃទី២៨ ខែធ្នូ ឆ្នាំ១៨៦៨ គាត់បានចេញក្រឹត្យលុបបំបាត់ចោលនូវទេសភាពក្នុងរូបរាងជាទ្រឹស្តីប៉ុន្តែនូវបន្តការអនុវត្តវាដដែរ ហើយគាត់បានប្រកាសដោះលែងរាល់ទាសករទាំងឡាយណាដែលចង់ចូលបម្រើក្នុងជួរយោធា (ក្នុងលក្ខខណ្ឌមួយលុះត្រាតែមានការអនុញ្ញាតពីចៅហ្វាយពួកគេសិន)។ ការបះបោរឆ្នាំ១៨៦៨ នេះបានប្រែក្លាយជាទៅជាសង្គ្រាមបង្ហូរឈាមមួយដែលគេតែងសម្តៅលើថាសង្គ្រាមដប់ឆ្នាំ។ ក្រុមអ្នកបះបោរមួយចំនួនធំគឺសុទ្ធតែជាអ្នកស្ម័គ្រចិត្តមកពីប្រទេសព័រតូរីកូ សាធារណរដ្ឋដូមីនីកេន ម៉ិកស៊ិក សហរដ្ឋអាមេរិក និងព្រមទាំងពួកសេវិកចិនមួយចំនួនទៀតផង។ កងវរសេនាតូចមួយដែលមានជនជាតិចិនចំនួន ៥០០ នាក់បានចូលប្រយុទ្ធក្រោមបញ្ជាការរបស់លោកឧត្តមសេនីយ៍ម៉ាហ្ស៊ីម៉ូ កូមេសនៅក្នុងសមរភូមិឡាសក្វាស៊ីម៉ាសនៅឆ្នាំ១៨៧៤។ ដោយហេតុនេះហើយបានជាមានបូជនីយស្ថានមួយនៅក្រុងហាវ៉ាណាសព្វថ្ងៃទុកសម្រាប់រំលឹកពីភាពក្លាហាននិងការពលីជីវិតរបស់ជនជាតិចិនកាត់គុយបាទាំងប៉ុន្មានដែលបានបាត់បង់ជីវិតនៅក្នុងសង្គ្រាមនោះ។
ក្រុមបក្សពួកដូមីនីកេនដែលដឹកនាំដោយលោកម៉ាហ្ស៊ីម៉ូ កូមេស ល្វី ម៉ាកាណូ និងម៉ូដេស្តូ ឌីសបានប្រើប្រាស់បទពិសោធន៍របស់ពួកគេដែលបានមកពីសង្គ្រាមស្តារដូមីនីកេន ដើម្បីបង្ហាត់បង្រៀនយុទ្ធសាស្ត្រចម្បាំងដល់កងទាហានគុយបា។ ដោយទទួលជំនួយពីពួកដូមីនីកេន ក្រុមបះបោរគុយបាបានកាត់បណ្តាញខ្សែផ្លូវដែករបស់ពួកអេស្ប៉ាញហើយបានកាន់កាប់តំបន់មួយភាគធំនៃភាគខាងកើតកោះគុយបា។ នៅថ្ងៃទី១៩ ខែកុម្ភៈ ឆ្នាំ១៨៧៤ លោកកូមេសជាមួយនិងទ័ពបះបោរប្រមាណ ៥០០ នាក់ទៀតបាននាំគ្នាធ្វើដំណើរទៅទិសខាងលិចហើយជាការគួរឱ្យភ្ញាក់ផ្អាល ពួកគេទាំងនោះបានយកឈ្នះលើទាហានរបស់អេស្ប៉ាញចំនួន ២,០០០ នាក់នៅឯអែលណារ៉ានហូ។ ខាងអេស្ប៉ាញបានបាត់បង់ទ័ពប្រមាណ ១០០ នាក់និងរងរបួសចំនួន ២០០ នាក់ទៀត ចំណែកឯខាងក្រុមបះបោរវិញបានបាត់បង់និងរបួសទ័ពសរុបតែ ១៥០ នាក់ប៉ុណ្ណោះ។ ជ័យជម្នះដ៏សំខាន់បំផុតរបស់ក្រុមបះបោរគឺបានមកពីសមរភូមិឡាសក្វាស៊ីម៉ាដែលដឹកនាំដោយលោកឧត្តមសេនីយ៍អានតូនី ម៉ាស៊ីអូនិងលោកកូមេសហើយវាប្រព្រឹត្តិទៅពីថ្ងៃទី១៦–២០ ខែមីនា។ ក្រុមបះបោរគុយបាដែលមានកម្លាំងចំនួន ២,០០០ នាក់សរុបបានចូលប្រយុទ្ធតតាំងជាមួយនឹងកងកម្លាំងអេស្ប៉ាញដែលមានកម្លាំងប្រមាណ ៥,០០០ នាក់បូកថែមទាំងកាំភ្លើងធំចំនួន ៥ គ្រឿងទៀត។ ការប្រយុទ្ធគ្នារយៈពេលប្រាំថ្ងៃនេះបានធ្វើឱ្យអេស្ប៉ាញបាត់បង់កម្លាំងទ័ពខ្លួនប្រមាណ ១,០៣៧ នាក់ ចំណែកឯក្រុមបះបោរវិញគឺបានបាត់បង់កម្លាំងតែ ១៧៤ នាក់ប៉ុណ្ណោះ។
ក្រោយពីទទួលជ័យជម្នះលើអេស្ប៉ាញ បណ្តាប្រទេសជាច្រើននៅអឺរ៉ុបនិងនៅអាមេរិកឡាទីនបានទទួលស្គាល់រដ្ឋាភិបាលថ្មីរបស់គុយបា លើកលែងតែសហរដ្ឋអាមេរិកមួយទេដែលមិនបានទទួលស្គាល់នោះ។ នៅឆ្នាំ១៨៧៨ កតិកសញ្ញាសាហ័នបានបញ្ចប់ជម្លោះសង្គ្រាមដប់ឆ្នាំរវាងអេស្ប៉ាញនិងគុយបាហើយក្នុងកតិកសញ្ញានេះ អេស្ប៉ាញបានសន្យាថាកោះគុយបានឹងទទួលបាននូវស្វ័យភាពបន្ថែមជាងមុន។ លទ្ធផលសរុបចុងក្រោយ អេស្ប៉ាញបានបាត់បង់ជីវិតមនុស្សប្រមាណ ២០០,០០០ នាក់ដែលភាគច្រើនស្លាប់ដោយសារជំងឺ ហើយចំណែកខាងពួកក្រុមបះបោរវិញបានបាត់បង់មនុស្សប្រមាណពី ១០០,០០០–១៥០,០០០ នាក់។ នៅអំឡុងឆ្នាំ១៨៧៩–៨០ អ្នកស្នេហាជាតិគុយបាម្នាក់ឈ្មោះកាឡិចសូ ហ្កាស៊ីអាបានព្យាយាមបញ្ឆេះសង្គ្រាមមួយទៀតដែលគេស្គាល់ថាកូនសង្គ្រាម ប៉ុន្តែពុំបានទទួលការគាំទ្រគ្រប់គ្រាន់ឡើយ។ ទាសភាពនៅគុយបាត្រូវបានលុបបំបាត់ចោលនៅឆ្នាំ១៨៧៥ ប៉ុន្តែដំណើរនៃការលុបបំបាត់នេះត្រូវអូសបន្លាយបន្តរហូតដល់ឆ្នាំ១៨៨៦។
លោកចូសេ ម៉ាទីដែលត្រូវនិរទេសក្រៅស្រុកបានទៅបង្កើតគណបក្សនយោបាយមួយឈ្មោះថាគណបក្សបដិវត្តន៍គុយបានៅឯទីក្រុងញូវយ៉កក្នុងឆ្នាំ១៨៩២។ គោលដៅនៃគណបក្សរបស់លោកគឺការដណ្តើមឯករាជ្យពេញលេញឱ្យគុយបា។ នៅខែកក្កដា ឆ្នាំ១៨៩៥ លោកម៉ាទីបានធ្វើដំណើរទៅទីក្រុងម៉ុងតេគ្រីស្ទីនិងសានតូដូម៉ីងកូដើម្បីចូលរួមក្នុងចលនាឯករាជ្យរបស់លោកម៉ាហ្ស៊ីម៉ូ កូមេស។ លោម៉ាទីបានកត់ត្រាទស្សនៈនយោបាយរបស់គាត់នៅក្នុងសៀវភៅមួយដែលមានចំណងជើងថានិវេទន៍ប័ណ្ណម៉ុងតេគ្រីស្ទី។ ការប្រយុទ្ធប្រឆាំងជាមួយនឹងកងកម្លាំងអេស្ប៉ាញនៅគុយបាបានផ្ទុះឡើងនៅថ្ងៃទី២៤ ខែកុម្ភៈ ឆ្នាំ១៨៩៥ ចំណែកឯលោកម៉ាទីវិញបានធ្វើដំណើរមកដល់ទឹកដីគុយបានៅថ្ងៃទី១១ ខែមេសា ឆ្នាំ១៩៨៥។ លោកបានទទួលអនិច្ចកម្មនៅក្នុងសមរភូមិដូសរីអូស៍នៅថ្ងៃទី១៩ ខែឧសភា ឆ្នាំ១៨៩៥។ ប្រទេសគុយបាបច្ចុប្បន្នបានចាត់ទុកលោកម៉ាទីជាវីរបុរសជាតិចំពោះការពលីនិងបូជាជីវិតរបស់លោកដើម្បីជាតិគុយបា។
កងទ័ពអេស្ប៉ាញចំនួន ២០០,០០០ នាក់បានត្រៀមប្រយុទ្ធនឹងកងកម្លាំងឧទ្ទាមគុយបាដែលលើកនេះមានចំនួនតូចជាងច្រើនហើយភាគច្រើនគឺពឹងលើយុទ្ធវិធីទ័ពព្រៃ។ ក្នុងអំឡុងពេលនោះ ពួកអេស្ប៉ាញបានចាប់ផ្តើម"យុទ្ធនាការដាក់សម្ពាធ"។ លោកឧត្តមសេនីយ៍វ៉ាលេរីអាណូ វែលើដែលជាអភិបាលយោធាកោះគុយបាបានចាប់ប្រមូលប្រជាជននៅតាមទីជនបទហើយបានដាក់ពួកគេនៅតាមកន្លែងមួយៗផ្តុំគ្នាដែលគាត់តែងហៅវាថា reconcentrados, អ្នកសង្កេតការណ៍អន្តរជាតិបានសម្តៅលើវាថា"ក្រុងកំពែង"។ វាត្រូវបានចាត់ទុកថាជាគំរូដើមនៃជំរុំឃុំឃាំងនីមួយៗក្នុងសតវត្សទី២០។ ប្រជាជនគុយបាប្រមាណពី ២០០,០០០ ទៅ ៤០០,០០០ នាក់បានបាត់បង់ជីវិតដោយសារភាពអត់ឃ្លាននិងការឆ្លងជំងឺផ្សេងៗនៅក្នុងជំរុំឃុំឃាំងទាំងអស់នោះ, តួលេខនេះត្រូវប៉ាន់ស្មានដោយកាកបាទក្រហមអន្តរជាតិនិងលោករិតហ្វៀល ប្រកត័រដែលជាសមាជិកព្រឹទ្ធសភាអាមេរិកនិងជាអតីតលេខាធិការនៃសង្គ្រាមនាសម័យនោះ។ ក្រោយបន្តិចមក បាតុកម្មនៅអាមេរិកនិងនៅតំបន់អឺរ៉ុបក៏បានកើតមានឡើងប្រឆាំងនឹងគោលនយោបាយរបស់អេស្ប៉ាញលើកោះគុយបា។
នាវាចម្បាំងអាមេរិកមួយគ្រឿងឈ្មោះមេនត្រូវបានបញ្ជូនមកគុយបាដើម្បីការពារផលប្រយោជន៍របស់អាមេរិកនៅកោះនេះ (មានដូចជាពាណិជ្ជកម្មជាដើម) ប៉ុន្តែក្រោយការមកដល់ភ្លាមៗ នាវាមួយនេះក៏បានផ្ទុះនៅកំពង់ផែហាវ៉ាណាហើយបានលិចចូលទៅក្នុងសមុទ្រយ៉ាងលឿនដែលបានសម្លាប់នាវិកប្រមាណ ៣/៤។ បច្ចុប្បន្ន មូលហេតុនិងការទទួលខុសត្រូវចំពោះការលិចនាវាមេននូវតែមិនទាន់ដឹងច្បាស់នៅឡើយទេ។ មតិដ៏ពេញនិយមនៅសហរដ្ឋអាមេរិកដែលជំរុញដោយសារព័ត៌មានសកម្មបានសន្និដ្ឋានថាអេស្ប៉ាញគឺជាអ្នកដែលត្រូវស្តីបន្ទោសហើយអាមេរិកបានបញ្ជាឱ្យមានការឆ្លើយតបភ្លាមៗពីអេស្ប៉ាញ។ អេស្ប៉ាញនិងសហរដ្ឋអាមេរិកបានប្រកាសសង្គ្រាមមកលើគ្នានៅចុងខែមេសានៃឆ្នាំ១៨៩៨។ ក្នុងរយៈពេលប៉ុន្មានទស្សវត្តមុនសង្គ្រាមត្រូវផ្ទុះឡើង ប្រធានាធិបតីអាមេរិកចំនួនប្រាំរូបបានធ្វើការខិតខំប្រឹងប្រែងយ៉ាងខ្លាំងដើម្បីទិញកោះគុយបាពីអេស្ប៉ាញប៉ុន្តែត្រូវបានទទួលបរាជ័យទាំងអស់។
សមរភូមិសានឌីអាកូឌេគុយបានាថ្ងៃទី៣ ខែកក្កដា ឆ្នាំ១៨៩៨ គឺជាការប្រយុទ្ធជើងទឹកដ៏ធំបំផុតនៅក្នុងសង្គ្រាមអេស្ប៉ាញ–អាមេរិកហើយជាលទ្ធផលវាបានធ្វើឱ្យនាវាចម្បាំងអេស្ប៉ាញមួយកងត្រូវវិនាស។ ការប្រយុទ្ធតតាំងនៅសានឌីអាកូឌេគុយបាគឺភាគច្រើនកើតឡើងនៅបន្ទាយកាណូសាខណៈពេលដែលការប្រយុទ្ធចម្បាំងគ្នាធំៗរវាងអាមេរិកនិងអេស្ប៉ាញបានកើតឡើងនៅឡាសក្វាស៊ីម៉ាសនៅថ្ងៃទី២៤ ខែមិថុនា និងនៅអែលកានេហើយទួលសានហ័ននៅថ្ងៃទី១ ខែកក្កដា ដែលជាលទ្ធផលអាមេរិកបានឈានចូលកាន់តែជ្រៅចូលទៅក្នុងទឹកដីគុយបា។ អាមេរិកបានបាត់បង់ទ័ពចំនួន ៨១ នាក់និងរបួស ៣៦០ នាក់នៅអែលកានេចំណែកឯអេស្ប៉ាញត្រូវបាត់បង់ទ័ព ៣៨ នាក់ របួសចំនួន ១៣៨ នាក់ និង ១៦០ នាក់ទៀតត្រូវពួកអាមេរិកចាប់បាន។ នៅសានហ័ន អាមេរិកបានបាត់បង់ទ័ពចំនួន ២១៦ នាក់និងរបួស ១,០២៤ នាក់ ចំណែកឯខាងអេស្ប៉ាញវិញបានបាត់បង់ទ័ព ៥៨ នាក់ របួសចំនួន ១៧០ នាក់ និង ៣៩ នាក់ទៀតត្រូវចាប់ខ្លួនដោយអាមេរិក។ កងទ័ពអេស្ប៉ាញនៅសានឌីអាកូឌេគុយបាបានការពារបន្ទាយកាណូសាបានយ៉ាងជោគជ័យដែលជាហេតុនាំឱ្យពួកគេមានផ្លូវចូលទៅកាន់កាប់ក្រុងនោះបានវិញ។ ពួកអាមេរិកហើយនិងគុយបាក៏បានចាប់ផ្តើមយុទ្ធនាការដណ្តើមក្រុងនោះមកវិញហើយមិនយូរប៉ុន្មាននៅថ្ងៃទី១៦ ខែកក្កដា ពួកអេស្ប៉ាញក៏សុំទទួលចុះចាញ់បន្ទាប់ពីកងនាវារបស់ខ្លួនត្រូវបានគំទេចដោយអាមេរិក។
អេស្ប៉ាញបានលះបង់ធនធានជាច្រើនដែលខ្លួនមានដើម្បីបន្តការកាន់កាប់របស់ខ្លួនលើកោះគុយបាទោះបីជាត្រូវលះបង់ទឹកដីអាណានិគមផ្សេងៗនៅអាមេរិកឡាទីនក៏ដោយ ប៉ុន្តែជាលទ្ធផលវាត្រូវបានវិនាសសាបសូន្យអស់ហើយសង្គ្រាមរវាងឆ្នាំ១៨៩៥–៩៨ បានសម្លាប់មនុស្សរបស់ខ្លួនចំនួន ៦២,០០០ នាក់សរុបថែមទៀត។
ឆ្នាំដំបូងៗ (១៩០២–១៩២៥)
ក្រោយសង្គ្រាមអេស្ប៉ាញ–អាមេរិកបានបញ្ចប់ សន្ធិសញ្ញាទីក្រុងប៉ារីសក៏ត្រូវបានចុះដោយភាគីសង្គ្រាមទាំងពីរដោយក្នុងនោះ អេស្ប៉ាញត្រូវប្រគល់កោះព័រតូរីកូ ហ្វីលីពីន និងក្វាមមកឱ្យសហរដ្ឋអាមេរិកបូករួមទាំងប្រាក់ចំនួន ២០ លានដុល្លារ សម្រាប់សងការខូតខាតនិងសហេតុភាព ចំណែកឯកោះគុយបាវិញត្រូវស្ថិតនៅក្រោមអាណាព្យាបាលភាពរបស់អាមេរិក។ ប្រទេសគុយបាទទួលឯករាជ្យជាផ្លូវការពីអាមេរិកនៅថ្ងៃ២០ ខែឧសភា ឆ្នាំ១៩០២ ដោយមានឈ្មោះថាសាធារណរដ្ឋគុយបា។ នៅក្រោមរដ្ឋធម្មនុញ្ញថ្មីរបស់គុយបា សហរដ្ឋអាមេរិកគឺនៅតែមានសិទ្ធិចូលធ្វើអន្តរាគមន៍ក្នុងកិច្ចការនយោបាយគុយបានិងត្រួតពិនិត្យផ្នែកហិរញ្ញវត្ថុនិងទំនាក់ទំនងការបរទេស។ ក្រោមការធ្វើវិសោធនកម្មច្បាប់ប្លាត ឆ្នេរក្វានតាណាម៉ូរបស់គុយបាត្រូវបានជួលមកឱ្យសហរដ្ឋអាមេរិកសម្រាប់បង្កើតមូលដ្ឋានទ័ពជើងទឹក។
ក្រោយការបោះឆ្នោតឆ្នាំ១៩០៦ លោកតូម៉ាស អេស្ត្រាដា ប៉ាលម៉ាក៏បានក្លាយជាប្រធានាធិបតីដំបូងរបស់គុយបាប៉ុន្តែមិនយូរប៉ុន្មាន ការបះបោរប្រដាប់អាវុធថ្មីបានកើតឡើងដោយមានការដឹកនាំពីអតីតយុទ្ធជននៃសង្គ្រាមឯករាជ្យហើយលោកតូម៉ាសក៏ត្រូវបង្ខំចុះចេញពីតំណែង។ ដោយឃើញបែបនេះ អាមេរិកក៏បានចូលធ្វើអន្តរាគមន៍ដោយបានតែងតាំងលោកឆាល អ៊ែដវើដ ម៉ាហ្គូនជាអភិបាលកោះសម្រាប់រយៈពេលបីឆ្នាំ។ ប្រវត្តិវិទូគុយបាជាច្រើនបានចង្អុលប្រាប់ថាអភិបាលភាពរបស់លោកម៉ាហ្គូនគឺពោរពេញទៅដោយអំពើពុករលួយទាំងនៅក្នុងសង្គមនិងនយោបាយ។ នៅឆ្នាំ១៩០៨ រដ្ឋាភិបាលឯករាជ្យក៏បានស្តារឡើងវិញដោយមានលោកចូសេ មីហ្គេល កូមេសជាប្រធានាធិបតី។ នៅឆ្នាំ១៩១២ បក្ស Partido Independiente de Color បានប៉ុនប៉ងបង្កើតរដ្ឋស្បែកខ្មៅមួយនៅខេត្តអូរេអង់តេ ប៉ុន្តែត្រូវបានបង្ក្រាបវិញដោយឧត្តមសេនីយ៍គុយបាម្នាក់ដោយមានការបង្ហូរឈាមខ្លះៗ។
រដ្ឋធម្មនុញ្ញឆ្នាំ១៩៤០
រដ្ឋធម្មនុញ្ញថ្មីត្រូវបានអនុម័តនៅឆ្នាំ១៩៤០ ហើយវាបានបង្កើតចេញនូវគំនិតមូលវិវដ្តវឌ្ឍនភាពជាច្រើនមានដូចជា សិទ្ធិទទួលការធ្វើពលកម្មនិងការថែទាំសុខភាពជាដើម។ បាទីស្តាត្រូវបានបោះឆ្នោតជ្រើសរើសជាប្រធានាធិបតីនៅឆ្នាំដដែលនោះហើយបានកាន់កាប់អំណាចរហូតដល់ឆ្នាំ១៩៤៤។ គាត់គឺជាជនជាតិមិនមែនស្បែកសរបស់គុយបាដំបូងបង្អស់ដែលបានកាន់កាប់តំណែងខ្ពស់បំផុតក្នុងប្រទេស។  រដ្ឋាភិបាលរបស់លោកបានធ្វើកំណែទម្រង់សង្គមសំខាន់ៗជាច្រើន។ សមាជិកខ្លះនៃបក្សកុម្មុយនិស្តបានចូលកាន់តំណែងក្នុងរដ្ឋាភិបាលរបស់លោកថែមទៀតផង។ សកម្មភាពរបស់កងកម្លាំងប្រដាប់អាវុធគុយបានៅក្នុងសង្គ្រាមលោកលើកទី២ គឺមានតិចតួចណាស់—តែលោកប្រធានាធិបតីបាទីស្តាបានស្នើឱ្យសហរដ្ឋអាមេរិកនិងបណ្តាប្រជាជាតិអាមេរិកឡាទីនដទៃទៀតរួមគ្នាចូលឈ្លានពានរដ្ឋអេស្ប៉ាញដើម្បីផ្តួលរលំរបបផ្តាច់ការនៅក្នុងប្រទេសនោះក៏ប៉ុន្តែសំណើរបស់គុយបាគឺមិនត្រូវបានទទួលស្របនោះឡើយ។ ក្នុងសង្គ្រាមលោកលើកទី២ គុយបាបានបាត់បង់នាវាពាណិជ្ជកម្មចំនួន ៦ សរុបហើយនាវាចម្បាំងគុយបាមួយបានបាញ់ពន្លិចដោយនាវាមុជទឹកអាល្លឺម៉ង់មួយគ្រឿង។
ដោយសារតែការគោរពលើរដ្ឋធម្មនុញ្ញនៃឆ្នាំ១៩៤០ បាទីស្តាគឺមិនអាចឈរឈ្មោះបន្តនៅការបោះឆ្នោតបន្ទាប់បានឡើយ។ ការបោះឆ្នោតឆ្នាំ១៩៤៤ ក៏បានមកដល់ហើយលោករ៉ាមន ក្រាវ សាន ម៉ាទីនបានជាប់ឆ្នោតក្លាយជាប្រធានាធិបតី។ ក្នុងឆ្នាំ១៩៤៨ លោកកាឡូស ព្រីអូ សូការ៉ាសក៏បានក្លាយជាប្រធានាធិបតីបន្ត។  ការដឹកនាំក្នុងរយៈពេល ២ អាណត្តិរបស់បក្សអូតិនទីកូបាននាំចូលបន្ថែមនូវការវិនិយោគពីបរទេសដែលបានជំរុញឱ្យសេដ្ឋកិច្ចគុយបាបន្តកើនឡើង បង្កើនកម្រិតជីវភាពនៅគ្រប់ផ្នែកនៃសង្គម និងនៅតាមទីក្រុងវិញ អ្នកវណ្ណៈកណ្តាលបានកើនកាន់តែច្រើនឡើងៗ។
ក្រោយចប់អាណត្តិ លោកបាទីស្តាបានទៅរស់នៅក្នុងរដ្ឋផ្លរីដា, សហរដ្ឋអាមេរិកហើយបានត្រឡប់មកគុយបាវិញនៅឆ្នាំ១៩៥២ ដើម្បីឈរឈ្មោះជាប្រធានាធិបតី។ ដោយប្រឈមនឹងការបរាជ័យក្នុងការបោះឆ្នោត លោកក៏បានដឹកនាំរដ្ឋប្រហារយោធាមួយចូលបញ្ឈប់ការបោះឆ្នោតនោះ។ ដោយបានឡើងកាន់កាប់អំណាចវិញ និងព្រមទាំងទទួលបានការគាំទ្រទាំងខាងហិរញ្ញវត្ថុនិងយោធាពីរដ្ឋាភិបាលសហរដ្ឋអាមេរិកផង លោកបាទីស្តាបានព្យួររដ្ឋធម្មនុញ្ញនៃឆ្នាំ១៩៤០ និងដកហូតសេរីភាពនយោបាយនិងថែមទាំងសិទ្ធិធ្វើកូដកម្មទៀតផង។ បន្ទាប់មក គាត់បានចូលបង្កើតទំនាក់ទំនងជាមួយម្ចាស់ចម្ការអំពៅណាដែលមានទ្រព្យស្តុកស្តម្ភច្រើនបំផុតហើយគ្រប់គ្រងលើសេដ្ឋកិច្ចប្រទេសទាំងមូលដែលកាលនុះកំពុងនៅជាប់គាំង សកម្មភាពទាំងនេះបានពង្រីកចន្លោះរវាងអ្នកមាននិងអ្នកក្រឱ្យកាន់តែឆ្ងាយជាងមុន ពោលគឺអ្នកមានកាន់តែមានចំណែកអ្នកក្រគឺកាន់តែក្រ។ នៅឆ្នាំ១៩៥២ នេះដដែរ បាទីស្តាបានប្រកាសថាបក្សកុម្មុយនិស្តគុយបាគឺជាគណបក្សខុសច្បាប់។ ក្រោយរដ្ឋប្រហារ គុយបាមានអត្រាទទួលទាននិងការប្រើប្រាស់សាច់ បន្លែ គ្រាប់ធញ្ញជាតិ រថយន្ត ទូរស័ព្ទ និងវិទ្យុខ្ពស់បំផុតនៅអាមេរិកឡាទីនទោះបីជាប្រជាជនប្រហែលមួយភាគបីត្រូវបានគេចាត់ទុកថាមានភាពក្រីក្រនិងមិនសូវទទួលបានការទទួលទាននិងការប្រើប្រាស់ដូចខាងលើនេះក៏ដោយ។
នៅឆ្នាំ១៩៥៨ គុយបាគឺជាប្រទេសដ៏ជឿនលឿនមួយបើយោងតាមស្តង់ដាអាមេរិកឡាទីននិងក្នុងករណីខ្លះគឺតាមស្តង់ដាពិភពលោកក៏មាន។ ចំពោះគុណវិបត្តិ គុយបាបានទទួលរងនូវផលប៉ះពាល់ដោយអភ័យឯកសិទ្ធនៃសហជីពធ្ងន់ជាងគេនៅអាមេរិកឡាទីនក្នុងនោះរួមមានការហាមឃាត់លើវិស្ថាបនកម្មនិងយន្តកម្ម។ នៅរវាងឆ្នាំ១៩៣៣ និងឆ្នាំ១៩៥៨ គុយបាបានពង្រីកនិយតកម្មសេដ្ឋកិច្ចយ៉ាងខ្លាំងដែលជាហេតុបង្កឱ្យមានវិបត្តិសេដ្ឋកិច្ច។ និកម្មភាពបានក្លាយជាបញ្ហាដ៏ធំមួយដោយនិស្សិតដែលបញ្ចប់ការសិក្សារួចមិនអាចរកការងារធ្វើបាន។ អ្នកវណ្ណៈកណ្តាលបានកើតមានការមិនពេញចិត្តកាន់តែខ្លាំងឡើងៗជាមួយនឹងនិកម្មភាពនិងការធ្វើទុក្ខបុកម្នេញផ្នែកនយោបាយ។  បាទីស្តាបានក្តោបអំណាចរហូតទាន់តែលោកត្រូវគេបង្ខំឱ្យភៀសខ្លួនទៅក្រៅស្រុកនៅខែធ្នូ ឆ្នាំ១៩៥៨។