cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Skizofrenii
Skizofrenii, isumakkut nappaatigalugu avissimasutut ilineq. Ass. eqqarsaatitigut, attaveqartigiinnikkut.
Sumut atassuseq:Peqqinneq
Kigutilissuaq
Kigutilissuaq (Physeter catodon = Physeter macrocephalus). Naggasiullugu oqaluttuarisinnaavara naalakkersuisut tikaagulliusaarniarnerup ammaqqinneqarnissaa aalajangersimammassuk.
Nutaamik pisassiissutit arfinillit angallatinut tikaagulliusaarniarsinnaanermut piumasaqaatinik naammassinnittunut tikaagulliusaarniarsinnaanermullu akuersissummik pigisaqartunut tamanut paggatassiissutigineqarput.
Sumut atassuseq:Arferit
Qaqortoq
Qaqortup kommunea aalisarneq piniarnerlu inuutissarsiutini pingaarnersarai. Ammerivilli Great Greenland inuutissarsiuni aamma pingaaruteqartorujussuuvoq, soorlu aamma illoqarfik amutsiveqarnikuungaluartoq. Qaqortup illoqarfia ilinniarfeqarfittut aamma tusaamasaavoq, Kujataani Ilinniarnertuunngorniarfik, Niuernermik Ilinniarfik illoqarfimmi ilinniarneqarsinnaammata. Sulisartut Højskoleat illoqarfimmi aammattaaq inissisimavoq.
Qaqortup oqaluttuarisaanera eqqaassagaanni taaneqanngittoorsinnaanngilaq Erik aappalaartoq, qallunaatsiaat kujataani 900-p naalernerani 1400-p aallartilaarnerata tungaanut kujataani inuusimasut. Taamaammat aamma Hvalsø oqaluffik oqaluttuarisaanermut pingaaruteqarluinnartoq taaneqassaaq, Qaqortullu eqqaanut takornariarneqarsinnaalluni. Qaqortup kommunea pinngortitamigut aamma alianaalluinnarpoq, naasorpassuaqarmat. Sikorsuit imaannaanngitsumik misigisassaapput, soorlu tissaluttoq nunatsinni kisiartaasoq.
Kimmernaq Kjeldsen
Kimmernaq Kjeldsen (in. Aasiaat) erinarsortartuuvoq kalaallit.
Erinarsortartoq, isiginnaartitsisartoq, aallakaatitassiortoq nunatta TViatigut, klummiliortartoq, timmisartumi saqisoq.
Siullermik saqqummersitsivoq 2006-imi Pilu Lyngep taalliai erinniailu atorlugit, taanna ateqarpoq “Tunissut”. Taanna tigulluarneqarpoq guldpladennallunilu CD-it 7000-it tunineqarnerisa kingorna.
Taassuma kingorna 2007-imi DVDimik saqqummiivoq Nuummi tusarnaartitsinerminik immiussaanik imalimmik.
Nunatta Isiginnaartitsisarfia peqatigalugu 2012-imi saqummeeqqippoq tassani qullissarmiut Jens Hendriksen aamma Jens Leibhardt allallu taalliaat erinniaallu atorlugit immiussipput Qullissat matuneraniit ukiut 40-nngornerat malunnartinniarlugu. Makkak Kleistip ilitsersuisuuffigaa Christian Søgaard nipilersornermik aaqqissuisuulluni.
2013-imi Frederik Elsner taalliortoralugu erinniortoralugulu saqqummeeqqippoq taannalu ateqarpoq “Uani”.
2020-imi Kimmernaq saqqummersitseqqippoq erinnamik paasititsiniummik Angajo Lennert-Sandgreen »Hinnarik« aamma Josef Tarrak peqatigalugit. Taanna ateqarpoq “Eqitaaqqikuttoorumaarpugut.”
Kimmernaq isiginnaagassiami nipilersornertalimmi “Akunnerit”-mi aamma erinarsoqataavoq. Taanna isiginnaagassiaq Laarseeraq Svendsen nersorniarlugu isiginnaagassiaavoq CD-tullu saqqummerluni kingusinnerusukkut. Jim Milnep nipilersorneri aaqqissuuppai pattattuullunilu.
Kimmernaq aamma Nunatta Isiginnaartitsisarfianit allagartaqarpoq.
Danmarks Radiop aallakaatitassiarsuani 2020-imi inuttaavoq Qetura Lyngetut (Augo Lyngep nulia).
Aamma Cmorep isiginnaagassiarsuani inuttaavoq 2022-imi saqqummersumi naalakkersuisut siulittaasuatut Pipaluk Møller (fiktiv karakter).
Nittartakkat
Sumut atassuseq:Nipilersortartut Sumut atassuseq:Kalaallit Nunaat
Qeqertarsuatsiaat
Qeqertarsuatsiaat nunaqarfiuvoq 250 miss. inulik (1.1.2009), Nuuk kommunerigaluani ilaasoq, ullumikkut Kommuneqarfik Sermersooq ilaaniittoq.
Aamma takuuk
Sumut atassuseq:Kalaallit Nunaat
Kapisillit
Kapisillit nunaqarfiuvoq 80 miss. inulik (1.1.2009) Nuuk kommunerigaluani atasoq, ullumikkut Kommuneqarfik Sermersooq ataaniittoq.
Ammasunik imalik
Ammasunik imalik tassani pineqarput suliat suulluunniit pilersitat (soorlu allatat, assilisat, nipi (erinnat, immiussat) videot il.il.) ammasorujussuarmik atorneqarsinnaatillugit saqqummersinneqartut, allaallu akeqanngitsumik assilineqarsinnaatillugit. (Assersuutaasinnaavoq GNU Free Documentation License, Wikipediamit atorneqartoq.)
Ammasumik imalik aamma ilaanni atorneqartarpoq allatap suulluunnit imarisai kikkunnilluunniit aaqqissuunneqarsinnaatillugit, imaappoq iluanaarniutigalugu saqqummersitsisumiit, imarisaanut tamanut akisussaasumiit allaanerusumik.
Sumut atassuseq:Ilisimatusaatit
Narsaq
Narsap illoqarfia kujataani inissisimavoq, 1830-milu tunngavilerneqarluni. Narsap kommunea ullumikkut nunaqarfii ilanngukkaanni 2.050-t missaanni inoqarpoq. 1740-t Narsami najugaqarlutik, nunaqarfinnilu pingasuni inuttussuseq ima isikkoqarpoq. Qassiarsummi (102-t), Igaliko (55), kiisalu kujataani angallannermi qitiusoq, mittarfeqarfik Narsarsuaq (153). Narsaq 20-nik aamma savaateqarfeqarpoq.
Narsap komuneani inuutissarsiutit pingaarnersat tassaapput aalisarneq savaateqarnerlu. Savat saniatigut hest-eqarpoq, kukkukooqarpoq, nersussuaqarlunilu. Royal Greenland-ip fabrikkiutaa saniatigut, Neqi A/S savanik toqoraavik suliffeqarfittut pingaarutilittut aamma illoqarfimmi inissisimavoq.
Narsap eqqangisaa pingortitaalu aamma alianaatsorsuvoq, aasakkullu 22-t tikillugu kiattarsinnaalluni. Ukiukkut 17-t tikillugu issittarsinnaallunittaaq.
Katekismus
Katekismus atuagaaraapput kristumiunut tunngasut, biibilimit tigulaakkat. Aallarneqqaarput kuisittussanut ilinniutitut atugassatut.
Arsuk
Arsuk nunaqarfiuvoq 156 miss. inulik, Kalaallit Nunaata kujataani inissisimasoq, Paamiut kommunerisimasaani ilaagaluartoq, ullumikkut Kommuneqarfik Sermersuup ilaaniittoq.
Sumut atassuseq:Kalaallit Nunaat
Maamorilik
Maamorilik, Zink-imik piiaaffik ukiamiit 1973, aasaaneranut 1990-p tungaanut ingerlanneqarpoq. (TEMA-rapport DMU-miit, 38/2001). Aasarli 2006 tusagassiutini nalunaarutigineqarpoq tuluit aatsitassanut suliffeqarfik, Angus & Ross, soqutiginnittut Maarmorilik ammaqqissallugu.
Siorapaluk
Siorapaluk nunaqarfiuvoq 70 miss. inulik (1.1.2009), Kalaallit Nunaanni inoqarfinni avannarpasinnerpaaq, Qaasuitsup Kommunia ataaniittoq.
Ilusilersugaaneq
thumb|250px Arkitektur oqaaseq latinerimeersoq architectura (aamma griikerineersoq) isumaqartoq "sanaartornermi aqutsisoq" imalt. "siuttuusoq/naalagaq" aamma soorlu "sanasartoq, qisunnik sanasartoq". Tassaavoq suliaqartarneq ilisimatusarnerlu suliassaralugit illussanik ilusilersuineq.
Angallassissutit
*
Ilusilersugaaneq
Isumaa nassuiarnerullugu tassaanerussagunarpoq, illunik sanaartorneq illullu eqqaani ilanngullugit, soorlu illoqarfimmik pilersaarusioqataaneq, nutaanik sanaartuineq aamma nunap issusaa pilersaarusiorlugu.
Siorapaluk
Aamma takuuk
Sumut atassuseq:Kalaallit Nunaat
Ilusilersugaaneq
*
Kimmernaq
thumb Kimmernaq (qallunaatut Tyttebær, Vaccinium vitis-idaea) tassaavoq tamangajanni takusassaasoq, qorsuunerusoq naasut katitikkatut mikisutut ittoq, nunap ataanilu aamma qaavani.
Kimmernaq nunatsinni niviarsiaqqat aterisinnaasarpaat.
Nattoraliusaq
thumb|Nattoraliusaq Nattoraliusaq ilagaa tigutsisilik kimit Amerika Avannarleq kiisalu Afrika.
Dronning Margrethe II
thumb|200px|Dronning Margrethe II 2012-mi Kunngikkormiutut ataqqinassusilik Dronning Margrethe II (Margrethe Alexandrine Þórhildur Ingrid, Danmarkip kunngia arnaq) (16. april 1940-mi inuuvoq, Amalienborgip illussaarsuani). Ataatangaa Kunngi Frederik 9. anaanangalugu Dronning Ingrid. Margrethe II-ip uingingalua franskiuvoq Henrik-mik atilik, marlunnillu erneqarput Kronprins Frederik aamma Prins Joachim.
Sumut atassuseq:Politik Sumut atassuseq:Danmarki
Advent
Advent (latin-imeersoq: adventus isumaqartoq "tikiuttoq"), sisamaapput sapaatit juullip (25. december) siuliini. Juulliaraq sapaatiuguni tassaassaaq advent sisamaat. Adventit sapaataat siulleq kalaallisut ilisimaneqarluarpoq siusinnerusukkut taaneqartarmat “Sapaat anneq” kingusinnerusukkullu aamma taaneqartalerluni "Sapaassuaq". Sapaatillu tulliuttut pingasut taaneqartarput Adventit sapaasa aappaat, pingajuat sisamaallu.
tuttarsinnaasarpoq 27. november aamma 3. december (ilanngullugu) akornani.
Sumut atassuseq:Ullorsiutit
Kaniina
thumb|right|Kaniinaq nujuartaq Kaniinaq nujuartaq, ukalertulli assigiingajattuupput kigutimikkut siuani marloqiusanik kiguteqartut. Kaniinaq mikinerusunik tunuani nissoqarpoq ukalerli tannerulaartuullutik. Kaniinap siutai minnerulaarput qingaata tungaanut killillutik, ukalerli siutai tannerullutik. Kaniinaq nujuartaq 1½-2 kg.-mik oqimaatsigilersinnaasarput.
Sumut atassuseq:Miluumasoq Sumut atassuseq:Nersut
Qilalugaq qernertaq
Aatsaat tassa toqulluinnalerlugu, kapeqqaarlugu aatsaat aallaasarakkku toqulluinnalerlugu aatsaat kingullermik aallaaganni qivermat tuugaarsui marluk takulerpakka, Aron Kristiansen oqarpoq, siullermik tuugaava ataasiinnaanarsorigaluarpara, kussarmallu aatsaat takulerpara marlunnik tuugaaqartoq, paasigakku nilliaqaanga!, aatsaat uanga taamaattumik, marlunnik tuugaalimmik takuvunga, peernikunik siornatigut takunikuugaluarlunga.
Piniartup Kangersuatsiarmiup Aron Kristiansen-ip Aqqaluup qilalugaq qernertaq illugiilik pisaa, meterit sisamat sinnerlugit takissuseqarpoq tuugaavilu meterinik marlunnik centimeterinillu 20-inik takissuteqarlutik, Aron Kristiansen-illu arlaannut tuniniarlugu aalajangersimavoq.
Allaq
|thumb|250px|Allaq Allaq (nanoq kajortoq) uumasuuvoq miluumasoq, nannut ilaqutariit Ursidae akornaniittoq. Ilaqutariikkaat taamaattut nannut sisamaasut (Ursus), Allaq nunarsuaq tamakkerlugu uumasuuvoq naliginnaasoq siammasissumiilluni. Nannut kajortut taamaattut assingi arlaliupput, soorlu europami nanoq kajortoq (ursus arctos arctos), Grizzlybjørnen (Ursus arctos horribilis) aamma Kodiak nanoq (Ursus arctos middendorffi). Taamatut nannut assigiissusai ilisimatuuni isumaqatigiinngissutigineqartarpoq aamma nanoq (Qaqortoq) taakku nannut kajortut assigalugit ilanngunneqartariaqaraluartoq, ilaat isumaqarsimasut nanoq (qaqortoq) immikkut ittuusoq.
Sumut atassuseq:Miluumasoq Sumut atassuseq:Nersut
Qasigiannguit
Qasigiannguit kommunea nunatsinni illoqarfiit pisoqaanersaat tullersaraat, illutoqqallu nunatsinni aamma pisoqaanersaat suli illoqarfimmi takuneqarsinnaallutik. Qasigiannguit inuttunersaammata 1800-t missaanni inoqarsimavoq, 2006-imili kisitsisit qiviaraanni maanna 1400-t missaanni inoqarpoq. Qasigiannguit eqqaanni siorna Qeqertasussummi ittarnisat nassaat Saqqaq kulturimeersut aamma nassaarineqarput. Taakku nassaat katersugaasivimmi soqutiginaqisut aamma takuneqarsinnaapput. Qasigiannguit aamma ilisarnaatigivaa aasaanerani kiangaatsiartarnera, minnerunngitsumillu ippernaqarnera. Qasigiannguit oqaluttuarisaanera eqqarsaatigalugu, allaqqunneqarsinnaanngilaq illoqarfiup raajafabrik-erisimasaa, pilersinneqartoq 1960-mi. Inuppassuit sineriammiit taamani raajanik nassaartoqareersoq Qasigiannguanut nutserput. 1990-ikkunnili raajafabrikki matusariaqalersimavoq assigiinngitsut peqqutaallutik. Illoqarfiulli napaniutaa taarserneqarpoq 1999-mi, qaleralinnut fabrikki nutaarsuaq pilersinneqarmat. thumb|left|250px|Qasigiannguit
Ussuk
Ussuk (Taqammuaq; latiinerisut: Erignathus barbatus) kalaallit ukiuni tuusintilikkuutaani piniagaasa pingaarnersaraat, sulilu inuppassuarnut pingaaruteqarpoq.
Kalaallit Nunaanni puisit assigiinngitsut arfiniliupput: Aataaq, natseq, natsersuaq, qasigiaq, ussuk aaverlu.
Imaani puisinik takuneq ajornartanngeqaaq, tassami isumaqartoqarpoq Kalaallit Nunaata imartaani puisit 1 millionit missaanniittut. Ukiumut 100.000-it missaat pisaasarput, qassutit sikusiutit atorlugit imaluunniit aallaammik.
Puisi pisaasoq igitassartaqanngingajattarpoq. Neqqa, erlavii, tingua, orsua, amia saarngilu atorneqartarput. Amii ammerivimmi qitulisagassatut tunisaapput: Ammit meqquerneqanngitsut soorlu kavaajaliaralugit suliarineqartarput, ammillu erisaat kamiliaralugit pitsaasuullutik.
Sumut atassuseq:Miluumasoq
Aarluk
thumb|250px|Aarluk Aarluk (Orcinus orca = Orca gladiator) meterinik pingasunik takissusilik Danmarki nunami sissaanut majorassimasoq Falckip annaassiniartartuinit imaanut avalaanneqarsinnaasimasoq DR-mi allaaserineqarpoq.
Attaveqaqatigiinneq
thumb|250px Attaveqatigiinneq tassaavoq paasissutissanik nassiussineq arlaatigut atortut atortuunngitsullu sakkugalugit. Isiginikkut aamma paasissutissanik nassiussisoqarsinnaavoq, ukuusinnaappullu:
Aarluk
Oqaatigineqarporlu Danmarki aarloqajuitsuummat aarluk sissamut majorakkaluartoq tammartajaarsimassasoq.
Attaveqaqatigiinneq
Oqalunnikkut attaveqatigiittoqarsinnaavoq aamma oqaatsit atornagilluunniit (qungujunnikkut). Attaveqatigiinneq (kommunikation) arlalippassuarnik sammiveqarpoq atorneqartuujuartuullunilu. Inuit kisimik attaveqateqanngillat aamma uumasut amerlanerit taamaapput. Ilaat attaveqatigiinneq atorsinnaasarpaat eqqarsaqqaarnatik, angisoorsuartut nuutitsisinnaasarlutik.
Aarluk
Aarluup itisuumut isumannaatsumik anngunnissaa pillugu Danmarkip avannaata kangiani aqqutissarsiuunneqarpoq.
Attaveqaqatigiinneq
*
Aarluk
Aarluup neqe 250 kilo missaanniittoq ullormut nunguttarpaa.
Kuanneq
thumb|right|Kuanneq Kuanneq (Angelica archangelica L. = Archangelica officinalis Hoffm.)
Kangaatsiaq
Kangaatsiaq kommune avannaani Aasiaat eqqaanni inissisimavoq, nunaqarfiilu sisamaasut ilanngukkaanni katillugit 1482-inik inoqarpoq. Kangaatsiaq kommuneni inuusunnersaavoq 1986-mi kommune-ngormat, 600-t missaanniillu inoqarluni.
Innuttaasut sinneri 900-t missaanniittut nunaqarfinni Attu, Niaqornaarsuk, Ikerasaarsuk, Iginniarfimmilu agguataaqqapput, Niaqornaarsullu inuttunersaalluni 321-nik, minnersaallunilu Iginniarfik 97-inik inoqartoq.
Aalisarneq piniarnerlu Kangaatsiap kommuneani inuutissarsiutit pingaarnersaraat, bundgarn-imik aalisartoqartarluni, aammattaaq assagiarsunnik. Takornariaqartitsineq pilersaarusiorneqaleruttorneqarpoq. Ukiukkut upernaakkullu ullut sisamat atorlugit Kangerlussuarmut qimussertoqarsinnaasarpoq.
Kangaatsiami innuttaasut sunngiffimminni aamma timersorluarsinnaapput, Kangaatsiap 2003-mi timersortarfeerartaarneratigut. Kangaatsiaq komune-ngornikuungaluarluni napparsimaveqarnerup tungaasigut Aasianniit sullinneqarpoq.
Aarluk
Sumut atassuseq:Arferit
Puisi
Puisi (latiinerisut: Phoca vitulina) miluumasuuvoq nunani issittuni uumasoq.
Sumut atassuseq:Miluumasoq
Sanne Salomonsen
thumb|300px|Salomonsen tusarnaartitsisoq Århus-imi, 2005 Sanne Salomonsen (inuusoq 30. dec. 1955, ukiui ) qallunaavoq erinarsortartoq.
Sanne Salomonsen qallunaanit (aamma kalaallinit) isigineqarunarpoq rock-imik nipilersortartumik ingerlalluarnerpaaq, nuannarineqartuullunilumi, aamma taaneqartarpoq Danmark-ip Rock-Mama.
Inuusuttuaraallunili erinarsornermik peqataasalerpoq soorlu musical-inik tusarnaartitsisarluni.
17-nik ukioqarluni nuussuarmik nammineq atiminik taaguuserluni saqqummiusseqqaarpoq tamassumalu nalaani nipilersoriaatsimik jazz-imik akuulluartarluni.
Oqaatsit
thumb|Oqaatsit Oqaatsit tassaasinnaapput "ingerlaariaatsit" isummersuinermut paasinarsinnaasunik eqqarsaatinik oqaatsikkut malunniussineq. Oqaaseq amerlasuunik ikittunilluunniit imaqarsinnaavoq periaaseqarsinnaallunilu, qanoq isumaq oqaatigisaq naleqqiunneqartilluni.
Oqaatsit imalt. oqaaseq allaaserissagaanni inummiit inummut assigiinngitsigisinnaavoq, allaaserissallugu nalunarsinnaagami.
Sanne Salomonsen
Sumut atassuseq:Nunani allani nipilersortartut
Oqaatsit
Qulini oqaatsit silarsuarmi atorneqarnerpaat
* Sumut atassuseq:Attaveqaqatigiinneq
Isaac Newton
right|thumb|Newton 1689-mi Sir Isaac Newton (4. januar 1643 - 31. marts 1727, ullorsiutitoqqani: 25. december 1642 - 20. marts 1727). Tuluuvoq matematikereq, fysikereq aamma ulloriarsiooq, ilaatigut ilusilersorpai tyngdekraften, inuup aalasarneri il.il. Taamatut suliffini suliarisartagai ilisimatuussutsikkut pingaaruteqarluarnerpaannut ilaapput, soorlu ullorissat seqernullu ingerlaarneri paasisanut ilaalersinneqarnerini.
Sumut atassuseq:Ilisimatusaatit
Nanortalik
Nanortalliup kommunea illoqarfinni kujasinnerpaajuvoq, nunatta isuata nalaani. 1797-mi tunngavilerneqarpoq, Nanortalilli 1830-mi, maanna suli inissisimaffianut nuunneqarpoq. 1300-1600-it missaanni inoqarpoq, nunaqarfigalugillu Aappilattoq (160-it miss. inulik), Narsarmijit, nunaqarfik kujasinnerpaaq (125-it), Tasiusaq, Ammassivik (79-it), kiisalu Alluitsup Paa, nunaqarfik inuttunersaq (390-it).
Nunaateqarneq
thumb|right| 250px|thumb|right|Danmark-imi naatitanik katersuineq Nunaateqarneq, uani pineqarnerupput nunaateqarnermi ingerlaariaatsit nerisassanut aamma nerisassat suliareqqitassatut naatitsineq aamma uumasuuteqarneq. Ulluinnarni nerisatsinnut pingaaruteqartut (iffialiassat, immuk, il.il.)
Nanoq
Nanoq (latiin.: Ursus maritimus) Kalaallit Nunaanni nersutit qaasuttut annersaraat Kalaallit Nunaata Avannaani Tunumilu uumasuunerusoq. Taamaattorli nannut sikorsuarnut ilaallutik Tunumiit Kujataanut uiarussinnaasarput.
Nanortalik
Assagiarsunniarneq (saattussarniarneq aamma), puisinniarneq (natsersuarniarneq annerusumik), aalisarnerlu angallatiniik mikinerusuniik, inuutissarsiutini pingaarnersaapput. Inuutissarsiulli Nanortalliup kommuneanut, nunatsinnullumi oqaluttuarisaanikkut aamma pingaaruteqarluinnalersoq, tassaavoq Nalunami gultisiorfik.
Nanoq
Nanoq issittumi avannarlermi uumasuunissamut naleqqussarluarsimavoq. Meqqorsuani qaqorujuttut iluaqutigalugit avatangiisiminut ilassuuttuuvoq, amialu taama meqqulerujussuugami oqorluinnartuuvoq. Timaa oqorsaatitut poorsimavaa imermillu pitarneqarsinnanani. Isigarujussuit maakkarnaveeqqutaallutillu nalutsilluni anguartuutikkuminartuupput meqqulerujussuugamillu oqorsarluarsimallutik.
Nunaateqarneq
Sumut atassuseq:Nunaateqarneq
Nanoq
Nanoq puisinniallaqqilluinnartuuvoq. Ukiukkut nannup puisit allusiorlugit piniartarpai. Narajorluni nassaarisarpai taavalu puisi anersaarniarluni puitsiillugu tassani utaqqisarlugu. Nannup puisi siulliiminik saamimmik tassanngaannarluinnaq patillugu toquttarpaa. Aasaanerani nannup puisit sikutap qaani qassimasut taqissorlugit tikissinnaasariaqarpai.
Nannup arnavissap piaqqani apissimi iluani erniarisarpai. Piarai ernioqqaarnerminni kiilup affaannaanik oqimaassuseqartarput, kisiannili qaammatit pingasut qaangiunnerani apissiminnit anigaangamik 15 kiilunik oqimassuseqalereersimasarlutik.
Sumut atassuseq:Miluumasoq Sumut atassuseq:Nersut
Matematikki
thumb|300px|Trekanti Matematikki tassaavoq misissuineq/ilinniarneq atortuaqqanut tunngasut; annertussuserineq, sanariaatsimik ilusilersuineq, allanngortitserineq aamma qanoq initussutsimut uuttuisarneq.
Assersuutit
Pythagoras-ip pingasunik teqeqqulinnut ataatsimik 90˚-iusumik teqeqqulinnut oqaasia tassaavoq
c^2=a^2+b^2
pingasunik teqiqqullip iluatungaani qivernerit katinnerat 180˚-iuvoq.
* Sumut atassuseq:Ilisimatusaatit Matimatikkimik ilinniarluni soorlu filmit paasisassaanngitsunik oqaluttut
EU
thumbnail|250px|Den Europæiske Union EU (qallunaatut naalisagaq; Den Europæiske Union; Europami nunat kattusimaffiat) tassaavoq politikkikkut aamma aningaasarsiornikkut suleqatigiiffik, 2013-imiilli 28-inik nunanik ilaasortalik.
EU-mik pilersitsineq aallarniutitut kissaatigineqarsimavoq, sorsunnersuup aappaani aserortiterinersuarmik Europami pinngitsoorteqqikkumallutik. Ullumikkut EU-mi najugaqartut inuit 494,5 mio.-iupput, bruttonationalprodukt 12.0 euro-lluni taamaalilluni suleqatigiiffiuvoq aningaasarsiornikkut aamma politikkikkut nunarsuarmi anginerpaaq.
Aamma takukkit
🇪🇺
Sumut atassuseq:Europa Sumut atassuseq:Politik
Encyklopædii
300px|right|thumb|Encyclopedia Britannica Encyklopædii tassaavoq allatanik, titarnilersukkanik, assinik, nipinik, filminillu katersuiffik, inuup ilisimariigaanik allaaserinniffik. (Atuagarsuit ilisimajumasanik ujarlerfissiat) Oqaaseq grækerineersuuvoq: enkyklios paideia, isumaqarsinnaasoq "naliginnaasumik ineriartorneq".
Sumut atassuseq:Ilisimatusaatit
Danmarki
Danmarki (qallunaatut: Danmark) tassa Europami nunaavoq. Nuna pukkitsuuvoq, agguaqatigiisillugu immamiit 35 m portussuseqarluni, taamaalilluni Danmark Europami pukkinnerpaani ilaavoq. Nunavittaa arlalinnik qeqertakujoqarpoq, Jylland nunavimmut atasoq, sinneri pingasorarterutai qeqertaallutik. Aasami silaannaa nunavittut kiatsigilersinnaasarpoq aamma siallerajuttarsinnaalluni. Nunataa naatitsivigilluarneqartarpoq naak ukiumi aamma issittaraluartoq. Nuna pingaarnertut neqinik tunisassiortuuvoq aamma imarsiorneq aallunneqartaqaluni. Ernup aqqutaani mingutsitsisoqarnera assut malunnarpoq, tamani kitaanit aamma kangianit. København tassa illoqarfiit pingaarnersaraat.
🇪🇺
* Sumut atassuseq:Europa
Taoisme
thumb|dao Taoisme imalt. Daoisme upperisanut ilaannut ilaasuuvoq.
Minnerpaamik 2500-rujunik ukiunik utoqqaassuseqarpoq Kiinameersuullunilu. Ilaasa upperisarsiornertut taarusuttarpaat ilaasalu eqqarsarluarsaatitut (Filosofi) taarusuttarlugu, isumaa inunnut assigiinngitsunut isumaqartinneqartarmat.
Biibili
Biibili tassaapput Testamentitoqaq Testamentitaarlu.
Paasissutissanik pingaartunik sunik Biibili imaqarpa?
250px|thumb|left|Biibili Biibili tassaavoq Guutip tunissutaa nalilerujussuaq. Ataatap asannittup meeqqaminut allagaatut ippoq. Guuti pillugu sallusuissut imaraa — kinaanera qanorlu najoqqutassiaqarnera oqaluttuarineqarlutik. Ajornartorsiutit qanoq ililluni aaqqinneqarsinnaanerat pilluarnerullu piviusup qanoq ililluni nanineqarsinnaanera nassuiarneqarput. Biibilip kisimi oqaluttuuppaatigut Guutimit iluarisaassagutta qanoq iliortariaqartugut.
Kina Biibilimik atuakkiortuua?
Biibili ukioq 1513 u.n.s. aallarnerfigalugu ukiut 1600-t ingerlaneranni inunnit assigiinngitsunit 40-t missaanniittunit allanneqarsimavoq. Atuagaaqqanit 66-init katitigaavoq. Biibilimik allattut Guutimit isumassarsisitaanermikkut allassimapput, taamaattumik namminneq eqqarsaatitik pinnagit Guutip eqqarsaatai allassimavaat. Tassa Guuti qilammiittoq, inuk nunarsuarmiittoq pinnani, Biibilimut atuakkiortuuvoq.
Sooq Biibili misissortariaqarparput?
Biibilip eqqoqqissaartumik assilillugu allanneqarnissaa atatinneqarnissaalu Guutip isumagisimavaa. Ullumikkut atuakkanit allanit tamanit Biibili naqiterneqarnerpaavoq. Biibilimik atuaqqissaartalernerit inuit ilaasa iluarinavianngilaat, tamannali unissutigeqinagu. Akerlilersorneqaraluarlutit Guuti pillugu ilinniarnerit taassumalu piumasaatut iliornerit naassaanngitsumik siunissannut aalajangiisuuvoq.
Aamma takuuk
Sumut atassuseq:Upperisarsiorneq
Teletårni Nuuk
thumb|Teletårnet Teletårnet i Nuuk illorsuaq illoqarfiup qeqqaniittoq portunerpaaq 2005-imi naammassineqarpoq. Sparbank Vest, TELE-POST, InuitCOM, Fashion aamma Hans Pavia Egede-ip niuertarfiutaa illorsuarmi inissisimapput. Teletårnet napparneratigut oqaatigineqarsinnaavoq nunatsinni illorsuit portusuut siulliit aallarniutaasumik pilersinneqartoq. Illorsuit portusuut nunatsinni siornatigut takussaasimanngillat, Nuummi Savimmilinerinermik Ilinniarfik eqqaassanngikkaanni.
Sumut atassuseq:Nuuk Sumut atassuseq:Ilusilersugaaneq
Qaammat
thumb|257px|Qaammat
Qaammat (nalunaerqut: ) imalt. Aningaaq tassaavoq nunarsuatsinni kaaviiaartuni ikumasuni anginersaq.
Sumut atassuseq:Ullorissanik ilisimatusarneq
Juutit
Juutit imalt. Juutiussuseq tassaavoq juutit upperisatoqaat aamma kultur-iannut ilaasoq, Guutimut ataasiussusermut uppernermut ilaasoq, pisoqaanerpaaq silarsuarmi upperisani tamani. Juutiussusermi qitiutinneqarpoq allakkat illernartut, juutit biibiliat Tanakh, aamma Talmud. Juutiussuseq ingerlanneqarpoq silarsuarmi tamarmi, USA-mi amerlanerpaallutik (6 mio. miss.) Israel-imilu (5 mio. miss.). Danmark-mi najugaqarput 7000 miss. Kristumiussuseq, Islam aamma upperisat allat juutiussusermit aallarnerneqarput. Juutit neqitoqqusaanngillat aamma aalisangartoqqusaanngillat.
Tasiilaq
Tasiilaq Ammassalik kommunea tunumi kangitsinni inissisimavoq, nunaqarfiilu tallimat ilanngukkaanni 3.067-inik inoqarpoq. Tasiilap kommunea 1963-mi pilersinneqarpoq, isorartussusaalu annertulluni. Oqaluttuarisaanermi tunu pingaarutilimmik tikinneqarpoq 1885-imi Gustav Holm-ip ilisimasassarsiorneranut tunngatillugu. Tunu aamma tikinniarneqartarsimavoq qallunaatsiaat kingulliit ujariaraluarlugit, iluatsinngittumilli. 1500, 1600-ikunni arfanniarneq annertuseruttormat, arfanniarpassuit Europameersut tunup eqqaani aamma arfanniartarsimapput, oqaatigiuminaapporli tunumiut naapittarsimaneraat. Tunumilu sikorsuit aamma aporfiusarsimaqaat.
Ammassalik, taaguutaata aappaa, tallimanik nunaqarfeqarpoq, ukuusullu: Kulusuk qeqertamiippoq (302)-nillu inoqarluni, nunaqarfinnilu annersaat tulleraat, mittarfeqarfiulluni. Kuummiut (402) nunaqarfinni annersaavoq, Tasiilamiillu 60 km-t avannarpasissumi kangiatungaani inissisimalluni. Eqqumiittuliortoq Karale Andreassen 1890-mi Kuummiuni inunngorpoq, tusaamaneqaatigalugulu. Tiniteqilaaq (153) Ammassalimmiit avannarpasissumi inissisimavoq.
Tunnullit
thumbnail|Tunnullit thumbnail|Map Tunnullit
Niaqornaarsuk
Sumut atassuseq:Kalaallit Nunaat
Tunnullit
Arfeq Tunnulik (Balaenoptera musculus) nunarsuarmi uumasuusarsimasut tamarmik annerpaartaraat. Kalaallit Nunaanni aasakkut Kitaata eqqaani tunnullit siumugassaasarput, qaqutiguinnarli sissamut qanillisarlutik.
Tasiilaq
Sermiligaaq (212) avannarpasissumi Sermiligaap kangerluani inissisimavoq. Ikatseq kangerlumi Sermiligaaq Kuummiullu eqqaani Amerikamiut mittarfikuat Bluie 2 aamma inissisimanikuuvoq, Kulusummilli kingusinnerusukkut nuunneqarpoq. Isortoq (110) kujasissumi qeqertami Tasiilamiit 80 km-t inisseqqavoq, Tasiilallu nunaqarfiini minnersaalluni.
Tunnullit
Tunnulik 30 meterit angullugit takitigilersinnaavoq 200 tonsillu tungaannut oqimaatsigilersinnaalluni. Uummaterujussua biilitut angitigaaq, taqarujussuilu ima silitsigaat allaat naalungiarsuk tattoqisaannani tamakku iluatigut paarmorsinnaalluni.
Tasiilaq
Tasiilap kommuneanut takornariaqarneq inuutissarsiutini immaqa annertunersaavoq, aalisarnerli piniarnerlu aamma pingaaruteqaqaat. Tasiilaq, tunumiut aamma tusaamassutigaat inngertarnertik (tivaneq), sumiorpalussusaallu tusarnersoq.
Tunnullit
Tunnulik niaqqumi qaani anersaartorfimmigut marlutsigut silaannarmik supisisarpoq. Taamaaligaangat tamanna pujuusanngortarpoq 20 meterit pallillugit portutigaluni, taamaattumillu ungasissumiit takuneqarsinnaasarluni.
Kullorsuaq
Kullorsuaq nunaqarfiuvoq 436 miss. (1.1.2010) inulik, Upernaviup kommunerigaluani ilaasoq, ullumikkut Qaasuitsup Kommuniani ilaasoq.
Sumut atassuseq:Kalaallit Nunaat
Ikerasak
Ikerasak nunaqarfiuvoq 238 sinnilaarlugit inulik (1.1.2010) Uummannap kommunerigaluani ilaasoq, ullumikkut Qaasuitsup Kommuniani atasoq.
Aamma takuuk
Sumut atassuseq:Kalaallit Nunaat
Tunnullit
Tunnullip isituuaqqat nerisarai. Taamattut 1 tons ataatsikkut oqummiussinnaavai, tassa isituuaqqat ullormut 30 millionit missaat.
Lech Wałęsa
thumb|Walesa 2009-mi
Lech Wałęsa oqariaaseq [Leh va-wen-sa], inuusoq 29. sep. 1943 Popowo-mi Polen-imi, Polen-imiuvoq elektrikeri, sulisartut kattuffianni suliniuteqataasartoq aamma politikeri.
1970-imi decemberimi Lech Wałęsa siuttuuvoq, naalakkersuisut sulisartullu aporaammata Gdańsk-mi.
1978-imi sulisartut atugaat peqataalluni aaqqissuuteqqippai, sulinermik peqatigiiffiit kiffaanngissuseqartut kommunistiunatik.
Sulinermik peqatigiiffik aallartippaa "Solidarność" (Solidaritet), nunani taamani Sovjet-imut atasuni sulinermik peqatigiiffik kiffaanngissuseqartoq siullerpaaq, Nobels fredspris-imik ataqqineqarpoq 1983-imi, aamma Polen-ip præsidenterivaa 1990 - 1995-mut.
Sumut atassuseq:Politik Sumut atassuseq:Poleni
Ingeniørilerineq
Ingeniørilerineq atorneqartarpoq ilisimatusaatit matematik-ilu sakkugalugit atortunik sananeq ilusilersuinerluunniit. Ingeniørilerisut (ingeniør-it) suliarinerusarpaat atortunik sananeq ilusilersuinerluunniit atortut inunnut tamanut pisiassanngortitassanik. Aamma atortut sanariikkat ajutoornikut suliareqqittarsinnaavaat iluarsarlugit. Ingeniør-it arlaliupput assigiinngitsut, ilaat computerinik ilusilersuisut ilaat nalunaaqqutaaqqanik il.il.
Ingeniørilerineq assigiinngitsuupput arlallit.
Tunnullit
Sumut atassuseq:Arferit
Ingeniørilerineq
Sumut atassuseq:Ilisimatusaatit
Erfalasoq
thumb|[[Tuluit Nunaata erfalasua]] Erfalasoq anneraamininnguaavoq qalipaatilersugaq nalunaarutiginnittoq, erfalasorfimmi erfalatinneqartartoq imalt. Illuni sanaartorfinni.
Aammat takuuk
Sumut atassuseq:Kulturi Sumut atassuseq:Nunalerineq
Uummannaq
Uummannap Kommunea iloqarfinni avannarpasinnerpaasuni pingajoraat, qaqqarsuanilu 1170 meterimik portussusilik kusanaqisoq uummatitut isikkulik ateqqaatigalugu. Illoqarfik nunatsinni nunasiaaneq eqqunneqareermat 1761-mi tunngavilerneqarpoq. Uummannaq nunaqarfii ilanngukkaanni 2.587 missaanni inoqarpoq. Nunaqarfiit arfineq marluusut ukuupput: Niaqornat, Qaarsut, Ikerasak, Saattut, Ukkusissat, Illorsuit, Nuugatsiarlu. Uummannaq immakkut angallanneq eqqarsaatigalugu juni-miit december-i qaammamut tikinneqarsinnaavoq, sorlu illoqarfinni allani aalisarneq piniarnerlu inuutissarsiutini pingaarnersaapput. Takornariaqarneq eqqarsaatigalugu qimussertitsisoqartarpoq, aalisarneq, piniarneq, arfernut takornariartitsinerit, allallu pinngortitami periarfissat. Juullip inuata illua, Nissebanden qallunaat nangeqattaartumi ammartakkamiit filmiliami, aamma alakkarneqarsinnaavoq. Uummannaq zink-imik, Maamorilik, piiaaffeqarsimavoq aamma. Uummannap oqaluffit annersaat, ujaqqanik sanaaq, pigivattaaq. Oqaluffik 1935-mi pilersinneqarpoq, sulilu atorneqarluni. Takornariarnikkut ukiuni kingullerni nutaatut aamma eqqaaneqarsinnaavoq sikumi golf-erneq. Uummannarlu ukiuni kingullerni nunarsuarmi sikukkut golf-erneq pissartanngorniuunnerit ingerlattarsimavai.
thumbnail|left|Uummannaq (1900)
Sumut atassuseq:Kalaallit Nunaat
Siissisoq
thumb|right|Siissisoq Siissisoq (Ceratotherium simum) nersutaavoq, immikkoortut assigiinngitsut tallimaasut.
Sumut atassuseq:Nersut Sumut atassuseq:Miluumasoq
Narsarmijit
Narsarmijit imalt. Narsarmiit, aamma nalunnginneqarpoq Narsaq-Kujalleq (qall.: Frederiksdal) nunaqarfiuvoq 97 miss. inulik (1.1.2010), Kalaallit Nunaanni inoqarfinni kujallerpaaq.
Sumut atassuseq:Kalaallit Nunaat
Francis Rossi
250px|right|thumb|Appisimaartoq 2007-imi thumb|right|Rossi, 2013 Francis Dominic Nicholas Michael Rossi (in. London, Forest Hill) tassaavoq Status Quo-kkunni guitar-ertoq, ataasiakkaarisoq erinarsortartorlu.
Status Quo-kkut avataanni mikisumik iluatsitsilluni immiussaqarnikuuvoq, marlunnik single-iliorami aamma ataatsimik nuussuaaraliorluni (saqqummernikuunanilu), suleqatitoqqani peqatigalugu Bernie Frost. Single-t saqqummersippai "Modern Romance (I Want to Fall in Love Again)" aappaa "Jealousy", 1985-mi Status Quo-kkut unillatsiarneranni. 1996-mi kisimiilluni nuussuaaraliorpaa (solo album) "King of the Doghouse" saqqummerneralu tusaamaneqarneranut iluatsitsivallaarnani.
Rossi, Francis
Paamiut
Paamiut 2000 tungaanut innuttaassuseqarpoq, 1742-milu illoqarfik tunngavilerneqarluni. Paamiut ataatsimik nunaqarfeqarpoq Arsuk. Arsuk 1805-imi tunngavilerneqarpoq, ullumikkullu 300-t missaanni inoqarpoq. 1970, 1980-ikkunni saarulleqarluarnerani, Kapisileqarluarnerani, innuttaasut Arsummi amerlanerusimangaluarput. Aalisakkalli peerummata innuttaasui nutserput. thumb|left|[[Arsuk]] Paamiut-ni aalisarneq inuutissarsiutini pingaarnersaavoq, ukioq naallugulu immakkut angallanneq eqqarsaatigalugu tikinneqarsinnaaluni. Angallannikkut Paamiut talittarfeqarpoq ukioq naallugu nioqqutissanik pajuttartunik, ilaasartaatinillu sinersortaatinik tikinneqartarluni aamma suluusalimmik mittarfeqarluni. Paamiut ilisarnaatigivaa aamma nattoralioqarfiulluarnera. Illoqarfiat oqaluffeqarpoq Kal.Nun. kusanarnersaanut ilaasoq sananeqarsimasoq 1909-mi. Qisummik sanaavoq Norge-miusulli ilusilersugaalluni titartarneqarsimallunilu Norgemi.
1. jan. 2009 aallarnerfigalugu Paamiut Kommuneqarfimmut Sermersuumut atalerpoq.
Annoraaq
thumb|right|Qanga aamma kalaallit atisarisarpaat Annoraaq Annoraaq kalaallit kavaajarivaat puisip tuttulluunniit amianik sanaaq. Nunarsuarmioqatitsinnik annoraamik sanasarneq ussatigineqartalerpoq/nuannarineqartalerpoq, annoraap ilisarnaaqqutigimmagu siuani siittarfeqannginnera aamma ataannartumik nasalertarfeqarnera, issip anorillu oqorsaatiginerusullugit. Taasarpaat "Anorak". Kalaallisuumeersoq "Annoraaq".
Sumut atassuseq:Kulturi
Nuussuaq (Upernavik)
Nuussuaq nunaqarfiuvoq 204 miss. inulik (1.1.2010) Upernaviup kommunerigaluani ilaasoq, ullumikkut Qaasuitsup Kommuniani ilaasoq.
Sumut atassuseq:Kalaallit Nunaat
Inuiattut erinarsuut
Kalaallit nunaanni
(Erinnat taakku pisortanit inuiaqatigiinni erinnatut akuerineqartuupput)
Sumut atassuseq:Nipilersorneq
Atammik
Atammik nunaqarfiuvoq 1997 miss. inulik (2010), Maniitsup kommunerigaluani ilaasoq, ullumikkut Qeqqata Kommuniani ilaasoq.
Sumut atassuseq:Kalaallit Nunaat
Kalaallit erfalasuat
Kalaallit erfalasuat siullerpaamik amuneqaqqaarpoq 21. juuni 1985. Ilusilersorneqarsimavoq Thue Christiansenimit (1940-2022), aamma siornatigut naalakkersuisuni ilaasortaasimasoq.
Ilusilersorneqarnerani nassuiaasersimavaa nunarput kaajallalluni qeqertaagami, kangerlunni ilulissat iigartartut aniasarneri, aamma sermersuup qalipaataa seqernullu qalipaataa tamakku eqqaallugit kalaallit erfalasuat ilusilersorneqarsimasoq.
Qallunaat erfalasuat qalipaataa assigivaa taaneqartartoq "Aappalaartoq", taamaattumillu kalaallit erfalasuat taamak aamma taaneqartarsinnaalluni.
Sumut atassuseq:Kalaallit Nunaat
Aasiaat
Aasiaat qangalili ilinniartoqarfiusimavoq, soorlu nivissanut ilinniartoqarfeqarnikuusoq (Pigeskolen). 1986-imilu ilinniarnertuunngorniarfiit Kalaallit Nunaannut eqqunneqarmata, HF-i taarserlugu, Avannaani ilinniarnertuunngorniarfik Aasiannut inissinneqarpoq. Ukiuni kingullerni Aasiaat aamma tusaamassutigilersimavaa Nipiaa Rock Festival, nipilersortartunik nunaniit allaniit nunatsinniillumi peqataasoqartarluni. Kulturikkullu erinarsoqatigiinnikkut eqeersimaartuuvoq.
Sumut atassuseq:Kalaallit Nunaat
Ikerasaarsuk
Ikerasaarsuk imalt. Ikerasarssuk Kalaallit Nunaanni nunaqarfiuvoq, Kangaatsiamiit 35 km missaanik kujasinnerulluni. Kangaatsiap Kommuneata ataaniippoq. Nunaqarfik 100-it ataatilaarlugit missaanik inoqarpoq (1.1.2009), piniarneq aalisarnerlu inuussutissarsiutaanerupput. Nunaqarfiup ateqaataa imaappoq: Qeqertat ikerasannguuteqqasutut isikkullip qeqqata missaani inissisimavoq taamaattumik taanna ateqaatigigunarpaa. Ikerasaarsuk allamut aamma taaguutingineqartaraluarpoq. Tassa nunaqarfiup qanittuaniittoq ikerasaarannguaq qangaanerusoq Killormuukasimmik taasartangaat sarfap kuunnerata akerlerluinnaanut kuuttuartoq aamma taama taasaramikku. Nunaqarfik marloqiusanik ateqarpoq: Ikerasaarsuk - Illukoq. Kingulleq tassani nunaqarfimmi nunaqartunut,tassanilu nunaqarsimasunut atungaanerulluni.
Wikimedia Commons
Wikimedia Commons suliniutaavoq pilersinneqartoq 7. sep. 2004. Siunertaralugu qitiusumik katersuiffittut assinik, videofilm-inik nipinillu inniminniilluni aallerfissatut wiki-ni tamani ikkunneqarsinnaasunik.
Naalakkersueriaaseq
Naalakkersueriaaseq tassaavoq nunap ingerlaarnerata qanoq issusianit aqutseriaaseq.
Wikimedia Commons
Aamma takuuk
Sumut atassuseq:Ilisimatusaatit
Naalakkersueriaaseq
Danmark-imi (nunatsinni Savalimmiunilu) nunap inatsisai tunngavigalugit kunngeqarfiuvoq (konstitutionelt monarki).
Naalakkersueriaatsini nalunaarsuutit
Sumut atassuseq:Politik
Kangaamiut
thumb Kangaamiut nunaqarfiuvoq 357 miss. inulik (1.1.2010), Maniitsup kommunerigaluani atasoq ullumikkut Qeqqata Kommuniani ilaasoq.
Sumut atassuseq:Kalaallit Nunaat
Qilalugaq qaqortaq
250px|thumb|Qilalugaq qaqortaq 250px|thumb|Map Qilalugaq qaqortaq
Qilalugaq qaqortaq (Delphinapterus leucas).
Aapakaaq
thumb|Aapakaaq Aapakaaq tassaavoq orpinni uumasoq. Inunnut assingusinnaapput taleqarlutillu nioqarmata. Nunarsuarmi aapakaat assigiinngitsut arlaqangaatsiarput, taakkununnga ilaallutik orangutango, chimpanse, gorilla allarpassuillu.
Qilalugaq qaqortaq
Pillugu paasissutissat
Sumi qaqugukkullu Kalaallit Nunaata imartaani Ukiukkut Kitaani
Aapakaaq
Sumut atassuseq:Miluumasoq Sumut atassuseq:Nersut
Qilalugaq qaqortaq
Pillugu paasissutissat
Nunat allat imartaanni naammattuugassaasarnerat Canada
Qilalugaqatigiit qanoq innerat Ikiliartorput
Qilalugaqatigiit allannguuteqarnerinut patsisaasut Piniarneqarnerat
Naliliinerup pitsaassusia Ajunngilaq
Apeqqutit pingaarutillit akineqanngitsut Kitaani qaqortaqatigiiaat immikkoortut arlaqarnersut Canadallu avannaani sumi aasisarnersut ilisimaneqanngilaq.
Annaasat pisallu nalunaarutigineqanngitsut 28% miss. (missiliuussineq).
Ilisimatuussutsikkut suleqatigiiffik JCNB-p aamma NAMMCO-p ilisimatuunut suleqatigiiffii.
Siunnersuineq Pisat ukiumut 100-nut ikilisinneqarnissaat.
Ukkusissat
Ukkusissat nunaqarfiuvoq 160 miss. inulik (1.1.2009), Uummannap kommunerigaluani ilaasoq, ullumikkut Qaasuitsup Kommunianut atasoq.
Qilalugaq qaqortaq
Pillugu paasissutissat
Oqaatigiumasat Qilalukkat qaqortat Tunumi aamma ikittuinnaallutik akuttusuunillu naammattuugassaasarput.
Ukkusissat
Aamma takuuk
Sumut atassuseq:Kalaallit Nunaat
Qilalugaq qaqortaq
Pillugu paasissutissat
Sumut atassuseq:Arferit
Nunavissuaq
thumb|right|300px|Nunavissuit takuneqarsinnaasut: Amerika avannarleq  Amerika kujalleq  Antarktis  Afrika  Europa  Asia  Oceania Nunavissuaq tassaavoq nunarsuarmi nunatarujussuaq nunanut arlalinnut atasoq. Inuit isumaqatigiinneq ajorput nunavissuit qassiunersut tamakkiisumilli ilisimaneqarput nunavissuit arfineq marluusut uku:
Qeqertaq (Nunaqarfik)
Aamma takuuk
Sumut atassuseq:Kalaallit Nunaat
Illoqqortoormiut
thumb|Ittoqqortoormiit (2007) Illoqqortoormiut tunumi illoqarfiit aapparaat avannarpasinnersaalluni, pinngortitarsuarlu eqqissisimatitaasoq (nationalpark) qanillugu. Illoqqortoormiut, imaluunnit Illoqqortoormiut kitaamiusut taaneqartartoq, nunaqarfii marluk ilanngukkaanni 496-nik innuttaasoqarpoq, inuillu Tasiilamiit nuutsinneqareernerisa kingornatigut 1925-mi tunngavilerneqarluni. Itterajivit Illoqqortoormiut kitaatungaani inissisimavoq, 10-nillu inoqarluni. Silasiorfiunikuusoq Uunarteq kujasissumi inissisimasoq 1980-imi matuneqarpoq, ilaqutariillu kingulliit piniarnermik inuussuteqarsimasut nunaqarfik 2004-mi qimappaat. Illulli Illoqqortoormiut pigineqarput, aasarsiorfittullu atorneqartarlutik. Uunarteq eqqaaniippoq aamma puilasoq kissartoq.
1. jan. 2009 aallarnerfigalugu Illoqqortoormiut kommuneqarfimmut Sermersooqmut atalerput.
Kinguaariit ingerlaneranni Illoqqortoormiuni arfanniarneq, nannunniarneq aallunneqartarsimasoq, ullumittaaq. Naak illoqarfiup eqqaa raajaqarfiulluarluni qaleraliffiulluartoq, ukioq naallugu aalisarnissai sikorsuarnik akornuserneqarpoq. Taamaammat aalisarneq Illoqqortoormiuni ineriartortinneqarsimanngilaq. Takornariaqartitsinerli ineriartorpoq ingerlalluarluni. Illoqqortoormiut tikissagaanni akikinnersaavoq Island-ikkoorluni.
Sumut atassuseq:Kalaallit Nunaat
Kulturi
Piorsarsimassuseq, oqaaseq isumaqarpoq, ineriartortitsiniarluni passussineq. Latin-erisut isumaqartinneqarpoq "assammik passussat", akerlianik Natur isumaqartinneqartoq "Pinngoreersut".
*
Mount Everest
300px|thumb|Nepalimiit isikkua Mount Everest nunarsuarmi qaqqaq portunerpaavoq, uuttorneqarsimalluni immap qaavaniit nuuanut 8.848 m. Qaqqaq Himalayap ilagivaa Asia-mi portunersaani, inissisimalluni killeqarfinni ukunani Sagarmatha Zone, Nepal, Tibet (Kina).
Sumut atassuseq:Asia Sumut atassuseq:Nunalerineq
Ilulissat
Ilulissat (siusinnerusukkut atia: Jakobshavn) Qaasuitsup kommunia-ta illoqarfittut pingaarnersaraa. Ilulissat Kalaalit Nunaata illoqarfiit anginersaata pingajoraat, Nuuk Sisimiullu tulleralungit. Ilulissat Kalaallit Nunaata kitaani inissisimavoq, Sermeq Kujalliup avannaata tungaaniilluni. Qaasuitsullu killeqarfiata 350 kilometer-inik avammut ungasissuaniilluni. Ukioq 2015 ilanngullungu 4491-nik inuttussuseqarpoq.
Ilulissat Sermeq Kujalliup eqqaaniinnera, UNESCO-llu nunarsuarmioqatigiittut eriangisassatut kingornussassanngortitaasimaneranut, sermillu iigartartup eqqaaniinneranut Ilulissat avataa iluliarpassuaqartarneranut ilisarnaatigaa. Kalaallit Nunaanni illoqarfik qimminik qimuttunik inuit amerlaqatingajaanik peqarnera, aalisakkanik kinguppannillu tunisassiornera aammattaaq takornariaqarfiunera Ilulissat ilisarnaatingaa.
Oqaluttuassartaa
Umiarsualiviup oqaluffiullu nutaanngitsup eqqaani illut 1700-kunni 1800-kunnilu sanaat takuneqarsinnaapput. Oqaluffiup ungasinngisaani inissisimasoq Ilulissani Katersugaasivik iserneqarsinnaavoq, ataavartumik angalatooq Knud Rasmussen-i pillugu takusassaqartitsisoq, taanna Ilulissani inuuvoq peroriartorluni.
Sermeq Kujalleq, 40 km-imik isorartutingisoq, nunarsuup avannarpiarsuani kaanngartitsinerpaat ilagaat sukkanerpaartaralugulu. Kangerluk sikorsuarnik immeqqasarpoq, kangerluullu anillariaani illoqarfiup avataani unittarlutik immap 2-300 meter-inik ikkannera peqqutaalluni.
Ilulissat kangerlua (qallunaatut atia: Ilulissat Isfjord) 2004-mi UNESCO-p allattugaasiviani nunarsuarmioqatigiittut eriangisassatut kingornussassanngortitanngorneqarpoq, taamaammallu eqqissisimatitaaffiulluni.
Kalaallit Nunaata avannaani ukiukkut qimusserneq piniartumut aalisartumulu sakkuuvoq pingaarutilik, tamannalu ingerlanneqarsimalluni ukiuni hundredeni arlaqartuni.
1. jan. 2009 aallarnerfigalugu Ilulissat Qaasuitsup kommunianut atalerpoq. Nunaqarfii qanittut ukuupput:
Naleqqiussat
Sumut atassuseq:Kalaallit Nunaat
Mariah Carey
Mariah Carey (taaneqartarnera [maraija carey] ) in. 27. marts 1969, amerikkarmiuuvoq erinarsortartoq aamma isiginnaartitsisartoq.
Lars-Emil Johansen
Lars Emil Johansen, kalaaliuvoq politikkeri kammassuaraa Hans Enoksen
Mariah Carey
Inunngorpoq Huntington-imi Long Island, New York. Inuusuttuaraareerluni erinarsoqattaartuni peqataasareerluni, Tommy Mottala-mit maluginiarneqalerpoq, 18-inillu ukioqalerluni immiussisarfik CBS Records immiussisarfissatut isumaqatigiiffeqarfigilerpaa.
Lars-Emil Johansen
Johansen, Lars-Emil Sumut atassuseq:Kalaallit Nunaat
Mariah Carey
1990-imi saqqumerseqqaarpaa singleq "Vision Of Love" aamma nuussuaq/cd "Mariah Carey", hitlistini nr. 1-inngortut. Sukkasuumik tusaamaneqalerpoq qataatsumik erinarsortarneranik (5 oktaver). Erinarsoriaasia Céline Dion-imit aamma Whitney Houston-imit assingutinneqartarpoq, kisianni taakku assiginagit nammineq erinnanik sanasarnera immikkuullarissuutippaa.
Paasissutissat kingoqqiviat
Carey, Mariah Carey, Mariah
Timersorneq
250px|right|thumb|Athen-imi tennis-imik unammisut (2004) Timersorneq inunnit aallunneqartuusimavoq ukiuni tusind-ilikkaani. Aallarniutigigunarpaa sakkutooqarnissamik sungiusartitsisarneq, imalt sorsunnermik tunngatinneqarsinnaalluni.
Ullumikkut timersorneq pingaarutaa tassaaneruvoq inooqatigiinnermi ataqatigiinneq, aviisini fjernsyn-ini malinnaasarneq aamma aningaasarsiornikkut pilitikkikkulluunniillumi.
Timersorneq aliikkusersuutitut nuannarilluarneqartuuvoq suut tamat timersoriaatsit tv-kkut isiginnaarneqartarmata. Annerpaagunarpoq OL-imi timersornerit.
*
Jens Fink-Jensen
alt=Jens Fink-Jensen. Ideogramma International Literature Festival, Nicosia, Cypern, 27. november 2019.|thumb|302x302px|Jens Fink-Jensen. Ideogramma International Literature Festival, Nicosia, Cypern, 27. november 2019. Jens Fink-Jensen inuuvoq 19. december 1956 København Danmarkimi. Qallunaaq atuakkiortoq, taalliortoq, assiliisoq kiisalu erinniortoq.
Status Quo
Status Quo tassaapput tuluit rock-imik nipilersortartut, nuannarineqaatigiligaat tassaasut "Down Down", "Whatever You Want" aamma "Caroline". Status Quo aallartipput 1962-imi bassertuanni Alan Lancaster aamma guitarertuat erinarsortuallu Francis Rossi. Massakkut ukuupput Francis Rossi Rick Parfitt Andrew Bown John Rhino Edwards Matthew Letley. 2011-vimi nutaamik saqqumersitissapput.
Jens Fink-Jensen
Inuunerup allaaserineqarnera
Tusarnersulianik atuakkiortutut saqqummeqqaarpoq 4.6.1975 oqaluttualiaq Juni 1995 saqqummersikkamiuk, taava aviisi Information aqqutingalugu taalliortutut saqqummerpoq majimi 1976 taallat sisamat saqqummersillugit atuagassiami Hvedekorn nr. 76/1. atuakkiortutut saqqummersitseqqaarpoq 1981-imi atuagaq Verden i et øje saqqummersillugu. 1986-imi atuakkatut ilusilimmik allaaserisaqarpoq oqaluttualiat ataatsimoortunngorlugit Bæsterne kiisalu 1994-imi meeqqanut atuakkiortutut saqqummersissimavaa Jonas og konkylien.
Jens Fink-Jensen Herlufsholm Kostskole-mi ilinniarnertuunngorpoq oqaatsit sammisarinerusimallugit. Kingornalu sakkutuujusussaaneq Den Kongelige Livgarde-mi ingerlassimallugu. Kunstakadamiets Arkitektskole København 1986-imi arkitektinngorpoq (MAA, cand.arch.) tassanilu aamma kingorna Multimediedesignerinngorluni 1997-imi.
80-kunni taalliortartut ilaasortaattut Hvedekorn aaqqissuisua Poul Borum katersuuffigisimavaat Jens Fink-Jensenilu 1980-imi aaqqissuisimavoq Huset-imi ilaatigut taalliortoqatini Michael Strunge peqatingalugu NÅ/80-imik aaqqissuussaq taallugu.
Optræden
Jens Fink-Jensen takutitsisarpoq ilinniarnertuunngorniarfinni festivalertunilu qarasaasiat atorlugit taallanik atuaariaatsinik nammineq assilisani sythesizerkompositionerillu atorlugit keyboardimik nipilersortartoq Fredrik Mellqvist aamma qallortartartoq Jens Severin peqatingalugit.
Assi
Jens Fink-Jensen ilaatigut aamma assilisanik saqqummersitsisarpoq taallugit Sydens Skibe, Beijing Ansigt, taallanik assinillu saqqummersitsineq OrdBilleder aamma lyddiasshow Øje på verden – om bøgernes råstof.
Atuakkat saqqummersissimasai makkuupput
Sumut atassuseq:Danmarki Sumut atassuseq:Eqqumiitsuliorneq‎
Naalakkersuisut siulittaasuat
Naalakkersuisut siulittaasui:
Ukiuni tulleriiaarlugit
Sumut atassuseq:Politik Sumut atassuseq:Kalaallit Nunaat
Økologi
right|thumb|300px|Ruwenzori qaqqaani naasut Økologi tassaavoq ilisimatusarnermi paasisat, uumasut najugaannilu tunngassuteqartut. Uumasuaqqat uumasullu (inuit ilanngullugit) inuuffianni imminnut attuumassuteqarnerat ilisimaniarneqartarput, ilanngullugu qanoq imminnut sunniuteqartarsut. Oqaaseq pilersinneqarpoq tyskemit biolog (uumassusilerisoq) Ernst Haeckel, aallaavigalugu græskit oqaasiat oikos (isumaqarsinnaasoq "illumi peqqiluisaarneq) aamma logos (isumaqarsinnaasoq "ilisimasat").
Uumasut najugaat (miljø) pineqarnerupput uumaatsut avatangiisii, tassa silap pissusaa, nunap pissusaa, uumasullu pineqarnerullutik naasut, uumasut tamarmik aamma uumasuaqqat (mikroorganismer). Økologi-mi ilisimatusarneq (paasiniaaneq) annerusumik sammineqartarput uumasut suussusii qanorlu amerlatiginersut paasiniarlugit, aamma qanoq sunniitigisarnersut avatangiisiminni; uumasut avatangiisiminni sunniisarmata, aamma avatangiisit uumasunut sunniisarmata.
Qajaq
thumb|300px|thouright|Qajaq piniutitut atorluarneqartaqaaq Qajaq tassaavoq immami angallatinnguaq inummik ataasiinnarmik atugassiaq. Pinngoqqaarpoq/ineriartortinneqaqqaarpoq qisummik sinaakkuserlugu amermillu poorlugu, nunani avannarlerni issittup nalaani najugaqartuni (Kalaallit Nunaannilumi) atugassiarineqarluni piniariaatsitut aamma eqalunniariaatsitut il.il. Inuiaqatigiilerinermik ilisimatuut ilisimavaat uppernarsaateqartillugulu, qajaq ukiunik 4000-inik utoqqaassuseqarsinnaasoq.
Ullutsinni sananera taamatut assilillugu, arlalinnik atortunik sananeqartarpoq, pingaartumik nunani allani (qallunaatut taasaramikku kajak, tuluttut kayak), soorlu glasfiber-inik imalt. plastic-inik atorlutik.
Sumut atassuseq:Angallassissutit
Guitari
thumb|Guitari Guitarimut assingusut oqaluttuarsartaa, ukioq 2000 f.kr. nassaassaasimapput. Titartakkani Egyptenimi takussaasimapput arnat guitarip assingusumik atugaqartut.
Oqaaseq guitar pinngoqqaarunarpoq Spaniamiunit, imalt. arabiamiut oqaasiat "Gui-Tar" isumaqartikkaat "affarmik kaavittulik noqartitalik". Imalt. pinngoqqaarsinnaasimagunarpoq arabiamiut allatulaaq oqaasiat "Qitara", taannaasoq Spaniamut eqqunneqarsimasoq ukiumi 900-mi.
Sumut atassuseq:Nipilersuutit