cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Uumaatsulerineq
Silaannaap naqitsinera qanoq atsigaa?
Imaalerpoq: Nukik kvadratcentimeterimut 10 N ( 1 kg ) missaa. Naqitsineq tamanna aamma 1 atmosfærimik ( 1 atm. ) taaneqartarpoq. Nerriviup qaava, soorlu 1m X 1,5 m-iusoq, qaamini 15000 kvadratcentimeterimik anertussuseqassaaq. Silaannaallu tassunga tamakkiisumik naqitsinerata assigissavaa 15000 kg, 15 tons! Silaannaaq naqitsinera taama angitigisorsuaq nerriviup qaavata napinani attassinnaammagu pissutaavoq aamma nerriviup ataaniit naqitsineq taamak atsigisoq qummut sunniimmat oqimaaqatigissitsisoqartillugu.
Itissutsini assigiinngitsuni naqitsineq
Aqqartartoq 10 meterisut ititigisumiikkuni naqitsineq, silaannartap immap qaavanut naqitsineranit pisoq 1 atmosfæriusorlu, ilaannarlugu immap iluata naqitsinera naqitsisigissavaa. Erngup naqitsinera aqqartartumut sunniisoq pissuteqarpoq aqqartartumut kvadratcentimeterit tamarmik 1000 cm-imik naqitsimmata. Erngup taassuma annertussusaa tassaavoq 1000 kubikcentimeter assigiinnarpaalu 1 literi. Imeq 10 m -isut ititigisup oqimaassutsiminik kvadratcentimeterit tamaasa nukimmik 10 N-imik sunniiffigissavai, tassa naqitsineq 1 atmosfære pilersillugu. Taamaalilluta paasivarput aqqartartoq 10 m-isut itissutsimiittoq 2 atmosfæremik naqitsiffigineqartoq - silaannarmit 1 atm. imermillu 1 atm. Aqqartartoq 10 m-imik itinerusumut aqqaqqikkuni imeq nammagassaa 10 m-inik ilassaaq. Ima paasillugu, naqitsineq 1 atm.-imik ilaqqittoq. Itissutsimi 10 m-imi naqitsineq 2 atm.-uvoq 20 m-imi 3 atm. il.il.
Eqikkarlugit ilaqqillugillu: 1 atmosfære = 10 N kvadratcentimeterimut aammalu tassaavoq: 1013 millibar = 1000 hektopascal (hp)
Sumut atassuseq:Ilisimatusaatit Sumut atassuseq:Uumaatsulerineq
Ittarnisarsiorneq
Qangarnisarsiorneq tassaavoq inuup aalaakkaaneranik misissuineq, pingaarnertut inuit pisattanik qimagaanik.
Inuup aalaakkanerata annertunertaa pivoq suli allattaaserup pinngortinneqannginnerani. Taamaattumik qangarnisarsiorneq misissueriaaseq pingaarnersaavoq inuiaqatigiinnik qangarsuarneersunik missuinermi. Qangarnisarsiorneq suliat assigiinngittut ilanngunneqarput, oqaluttuarisaanermi pisattat qimatat nassuiarneri, aammattaaaq allakkat assillu piuinnarnikut. Pinngortitamik ilisimatusaatit suli ineriartorput ilanngunneqartanerilu annertuneruleraluttuinnarpoq.
Itsarsuarnisarsiornermi piffissami takisuumi pisut sammineqartarput – soorlu Kalaallit Nunaannut nunaseqqaartut ilisimaneqartut Independence, Independence-kangerluani Kalaallit Nunaata avannaanersumik atsigaalluni, qangarnisarsiornermi nassaat takutippaat piffassaliussatsinni ukiut 2500 sioqqullngu nunasinerit siulliit sinnikui. Nunasisullu piniartuusimapput, ingammik umimmannik nerisaqartuullutik, Kalaallit Nunaatalu avannaaginnaa kisiat angusimanissaa ilimagineqarluni, ukiullu 500 qaangiummata nungussimallutik.
Allanittaaq aamma nunnisoqarpoq, soorlu Saqqaq, Independence kingorna takkuttoq, piffissaliussarpullu ukiut 2000 sioqqullugu takussimallutik, Independence-imullu assigulluni. Ukiut 1000 Saqqaq piusimavoq.
Ullutsinnilu Kalaallit Nunaanni najugallit siuaavi missiliullugu ukioq 900 takkupput, tassalu Thule, nassarlugit umiaq, qamutit qajarlu.
Pissusissamisooralutuinnarporlu qangarnisarsiortut 17- aamma 1800-kkunnik soqutiginikkiartornerat. Qangaanerusunillu, soorlu Grækerit, Romamiut aammattaaq kangianeersunik qangarnisarsiorneq, sanaanillu sammisaqarneruneq piorsarsimassusermik tunngaveqarnerulluni.
Sumut atassuseq:Ilisimatusaatit
Marraq
Marriornerup oqaluttuarisanerani marriorneq isumaqarpoq: marrarnik ilusilersuineq, natermut iikkamut assingisaannut neriivimmilu atortunik marrarmik imaluunnik atortussanik aapasunik sanaartorneq. Marriat ilaat eqqumiittuliatut akisuutut isigineqarput, ilaallu kusassaatiliaannartut, suliffeqarfinni imaluunnit eqqumiittuliatut atungassiatut aammattaaq qangarnisarsiornermi nassaassat. Inuit ataasiakkaat sanaarisinnaavaat imaluunnit suliffissuaqarfiup inuit eqimattat sanarfisaat.
Marriornerit iliuseq malitaq atorlugu sanaat, marraq aatsitassanik imaluunnit atortussiat allanik akuungaq atorneqartarpoq, ilusilersungasarpoq kiammilu uninngatinneqartarluni. Nerrivimmilu assigisaannilu atorneqartartut suli taamannak ilaat sanaajusarput. Ullutsinni marriornermi, eqqumiittuliornermi marriornermilu uummassuseqarnikuunngittumik atortussiat, saffiugassaanngittullu uunnallungit sanaajusarput.
Tulugaq
Tulugaq (Corvus corax) tiŋmiaq taaqtaaq.Takissuseqarpoq 70 cm-imik, sului iserartussuseqarlutik 140 cm-imik. Ilisarnaatigilluarpai qernarinnini, siggussuani peqqortooq narlulluinnangajattoq aammalu papini takisooq nuuminut amilimaartoq. Nipituumik iggiingasumik nipeqarpoq.
Marraq
Marriornerup oqaluttuarisaanera atugartuusuni tamagajanni annertuvoq. Atugartuussuserillu tammarnikut marriat eqqumiittuliat uppernarsaatitut qimagarisarpaat. Soorlu Nok-imi Afrika-mi ukiut 2000 matuma siornatigut peqartoq. Atugartuusut marriornermi malunnartumik pikkoriffillit ukuupput: Kiinamiut, Kretamiut, Grækerit, Persiamiut, Mayat, Japanimiut, Dominicamiut, Koriiamiut Kitaamiullu ullutsinni.
Tulugaq
Timmiaq uninngaartuuvoq angalaartuullunilu Kalaallit Nunaata annersaani, taamaattoq avannaarsuaniunngitsoq.
Marraq
Marriornerup eqqumiittuliornertaa, piffissat assigiinngittut ingerlaneranni sanariaatsit soorlu isikkua, qalipannera, ilusilersornera, taninneralu piusimasut nassaassaapput ikannerni.
Napaartoq
Sumut atassuseq:Naasut
Marraq
Sumut atassuseq:Nunarsualerineq
Tulugaq
Piniagaanera
Kalaallit Nunaanni tamarmi piniaqqusaanngilaq 1.4-miit 30.6-mut., Avanersuullu Kommuneani ittoqqortoormiillu kommuneanni piniarnissaa mannissarnissaallu killiliiffigineqanngillat.thumb|Tulugaq
Ilinniartitaaneq
250px|thumb Ilinniartitaaneq taaguut arlalinnik imaqarsinnaavoq, naammassisanik ilinniarneq, ilisimasanik ilinniarneq, aamma isummersuinermik ilinniarneq. Ilinniartitaanerup iluani aamma immikkuullarinnik sammisanik ingerlatsineq naliginnaasuuvoq. Kiisalu aamma ilisimasanik naliginnarnik tigussaasinnaasunik ilisimaleriikkanillu ilinniarneq ingerlanneqartarluni.
Tulugaq
Piniagaanera
thumb|Corvus corax principalis
Ilinniartitaaneq
Ilinniarneq inunngornermiit aallartittarpoq inuunerup sinnera tamaat ingerlasarluni. Ilinniartitsineq pisarpoq inuup nammineq ilinniarsinnaasaanik aamma ilinniakkamik tigusinermik peqartarluni. Nammineq soqutigisat ilinniaruminarnerusinnaapput, kisiannili atuarfinni ilinniartitsineq tassaavoq tamanik ilinniartitsineq aamma pisussaassusermik atuartitsineq. Oqallisigineqarsinnaavoq ilinniartitsinerup qaffasinnera anneruppat ilinniakkat paasisat annertunerilersinnaasut.
Tulugaq
Piniagaanera
Sumut atassuseq:Timmiaq
Ilinniartitaaneq
Sumut atassuseq:Ilisimatusaatit
Tullerunnaq
thumb|300px|left|Tullerunnaq Ateq: Tullerunnaq, sorlak, imalt, pakalak Qaarsut innakuluttaanni, urtelini aamma naggorissaateqartuni timmissat ineqarfiisa eqqaanniittuni, sissallu ungasinngitsuini nalinginnaavoq.Siammasinnerusarporli apusineqarfinni, nunaminertani orpigalinnilu naggorissuni. Pilutai issusuujupput kutsummik saattunnguamik qallersimallutik. Nunap iluani kanaartai siluttuuvoq tattaasaqarluni,ilua sungaartoq tipigissuuvoq. Kaavequtaat kisermaakkuutaarput, arnavissat angutivissallu immikkut naasuusarlutik. Kanaartaa nunap iluaniittoq (sorlak), pilutai kaavequtaalu (tullerunnaq) qangaanilli nerineqartarput ukiumullu peqqumaasiarineqartarlutik.
Sumut atassuseq:Naasut
Qassimiut
Qassimiut nunaqarfiuvoq 30 miss. inulik (1.1.2009) nunatta kujataaniittoq, Qaqortoq kommunerigaluani ilaasoq, ullumikkut Kommune Kujalleq-mut atasoq.
Sumut atassuseq:Kalaallit Nunaat
Demokratii
thumb| Oqaaseq demokratii isumaqarpoq: Demo = Inuit aamma Krati = Aqutsineq taavami Demokratii = Inuinnaat nunamik aqutseqataanerat. Nunat demokratiskimik ingerlatsiffiusut, ukiut sisamakkaarlugit inatsisartussaminnik qinersisarput, inatsisartunilu partiit amerlanerussuteqartut naalakkersuisussanik pilersitsisarput.
Sumut atassuseq:Politik
Innaarsuit
Innaarsuit nunaqarfiuvoq 161 miss. inulik (1.1.2010), Upernavik kommunerigaluani ilaasoq, ullumikkut Qaasuitsup Kommunianiittoq.
Sumut atassuseq:Kalaallit Nunaat
Savalimmiut
Aamma takukkit
Sumut atassuseq:Europa
Kuummiut
Kuummiut tunumi nunaqarfiuvoq 361 miss. inulik (1.1.2010) Ammassalik kommunerigaluani ilaasoq ullumikkut Kommuneqarfik Sermersuumiittoq.
Sumut atassuseq:Kalaallit Nunaat
Alluitsup Paa
thumb|Alluitsup Paa Alluitsup Paa nunaqarfiuvoq nunatta kujataaniittoq 303 miss. inulik (2010), Nanortalik kommunerigaluani ilaasoq, ullumikkut Kommune Kujalleq-mi atasoq.
Sumut atassuseq:Kalaallit Nunaat
Corbin Bleu
200px|thumb|Bleu 2007-mi Corbin Bleu Reivers (in. Februaari 21-anni 1989) amerikarmiuuvoq filmiliaritsittartoq erinarsortartorlu. Nalunngilluarneqarpoq filmini ukunani Disney Channel Original Movie High School Musical Chad Danforth-itut aammalu Free Style-imi Link Larkin-itut.
Sumut atassuseq:Isiginnaartitsisartut USA-meersut
Nunavut
Sumut atassuseq:Canada Sumut atassuseq:Amerika Avannarleq
Qeqertarsuaq
Qeqertarsuaq, soorlu ateqaatini, qeqertarsuup tunuani qeqertangaatsiami inissisimavoq. Qeqertarsuup nunagineqarsimaneranut tunngasunik uk. 5-6000 matuma siornatigulli pisunik nassaartoqarsimavoq, tassa nunamik inneeqqaartut kujammukaarnerat nassaatigut uppernarsarneqarsinnaammat. Tamatuma kingorna, Kris. in. miss., Torngit takkussimapput, saaqqutinik sakkunillu kingorna aamma nassaarfigineqartut.. Taamaattorli nassaat tamakku ikittuinnaapput.
1600-1800
Ukiut 16-1700-t atuutilernerat tikillugu najugarineqarsimanera nassaat sukumiinerusumik uppernarsarpaat. Tamatuma nalaanissaaq arfanniat siulliit Qeqertarsuaq nunaliffigisalerpaat, umiarsualiviginnera pissutigalugu, tamannarpiarlu illoqarfittut 1773-imi tunngaviligaaneranut pissutaavoq. Taamani qallunaat nunatsinni kisermaassillutik oqartussaaffiisa sinerissami niuertoqarfiit arfanniartitsiffiit avannarlersarilerlugu. Ukiut tamakku siornatigut tuluit, pukkitsormiut noorlermiullu arfanniartitaat Sullorsuarmi piumasaannarminnik iliuuseqartalersimapput. Niuertoqarfimmik tunngaviliisoqanngikkallarmat 1738-mi inunnik kisitsinermi Qeqertarsuup sineriaani najugaqartut 200-t missaaniissimapput taamaattorli aasisuunerusarsimapput, ukiisuusarsimanatillu. Niuertoqarfiup tunngavilernearnera, orsiveqalernera allanillu illuliorfigineqarnera, pitsaasumik niuerneqalersinnaaneranik periarfissiivoq, tamannalu nutserfigineqalerneranik kinguneqarpoq. Tamanna ilutigalugu sulisartut, umiartortut niuertoqarfimmilu sulisussat takornartat avataanit aggersut amerliartulerput. Qeqertarsuaq ukiakkut qallunaat umiarsuinit tikinneqartalerpoq.
1800-1900
Arfanniartitsinerup iluanaarutaasinnaanera nikeraraluaqisoq taamaattoq ingerlatiinnarneqarpoq. Ukioq 1801 niuerneq annertusingaatsiarsimavoq: arferit orsui nappartat 247-t, puisit orsui nappartat 78-it, eqalussuit tingui 30-t missaanni, soqqaat 14000 ammillu assigiinngitsut. Niuernerup siuariarnerata kingunerilluinnarpaa nuisitsilluni niueqatigiittarnerup, akiitsunullu aggornersianit ilanngaavigineqartarnerup ukiuni tamakkumani aningaasanik akilersuilluni niuernermik taarserneqarnera.
1600-1800
Tamakku Qeqertarsuarmi Killerniluunniit ukiisarput upernassariartulerluni sikueriartuaarnera ilutigalugu arfannialerniassagamik. Arfanniarneq ilungersuutigereeqqaarsimallugu aasarissinerani nunaminnut pisaminnik angerlaassisarput, ukiakkullu nutaanik peqqumaasisarlutik uteqqittarlutik.
1800-1900
1807-imi Napuuliorsuup Europami uivertitsinera Qeqertarsuup Danmarkimut atassuteqarnera ajornarsisippaa. Taamaakkaluartorli Tuluit Nunaat, Russit Nunaallu aqqutigalugit peqqumaatissanik iluatsitsilluni pissarsisoqarpoq! Uivertitsinerli sivitsoriartortillugu nioqqutissat ikiligaluttuinnarput, killilersugaasariaqalerlutillu. Nioqqutissat annikitsukkuutaat niuffagiutinit nunalissunneqartaraluarput, umiarsuilli useqaratik uteqqittussaatitaapput, pajuttuinerli 1813-imi aallarteqqinneqarmat amigaateqarneq ima sualutsigilersimavoq allaat paassat nungulluinnarsimallutik.
1600-1800
Taamaalillutik umiarsuit arfanniat tallimat Qeqertarsuup eqqaani 1778-mi arfanniarput; arfiniliinnarnilli arfallutik. Ukiup tulliani sisamaannarnik pisaqarput.
1800-1900
Sorsunneq inermat naalagaaffillu aningaasaarummat, sinerissami arferit ikilartuinnarnerisa kingunerisaanik arfanniartitsineq Qeqertarsuarmi kinguariartulerpoq. Københavnimi Niuernermut Pisortaqarfiup qularutigilerpaa arfanniarfiup ingerlatiinnarnissaa. Qulalernermut patsisaalluinnarpoq Qeqertarsuarmi umiarsuarmik ataavartumik ukiisoqartitsisannginneq, arfanniartitsinerullu ingerlanneqarnera nunamit taamaallaat aallunneqarsinnaammat. Arfanniarnerup allaanerusumik ingerlanneqalernissaa anguniarlugu akissanik noqqaassuteqartarnerigaluaq kinguneqanngimmat Avannaani Naalagaq C. M. Olrik 1849/1850-imi ukiukkut aaliangertariaqalerpoq arfanniarneq unitsinneqassasoq. Qeqertarsuaq arfanniarfittut atorunnaareeraluartoq taamaattoq Avannaani Naalagaqarfittut ingerlaannarpoq, Københavnimiilli aningaasalissutigineqartartut ikileriarnerujussuat maluginngitsuugassaasimanani. Nunap inuii niuertoqarfimmut nutseraassimaqisut, sapinngisannguartik tamakkerlugu imminnut isumagisariaqalerput. Inatsisit nutaat 1862-imi qinersisinnaanermik periarfissiisut atuutsinneqalermata - Paarsisutoqqat nunatsinni pilersinneqarput. Aaqqissuussineq taanna 1863-imi Avannaani aallarnerneqarpoq, Qeqertarsuarmilu siullermeertumik ataatsimiittoqarpoq ortuupap 18-anni ukioq taana. Paarsisutoqqani ilaasortaassarsimapput naalagaq, ajoqiuneq, niuertussaq, kiisalu inunnit qinikkat pingasut. Inuit ukiut pingasukkaarlugit ilaasortassaminnik qinersisarsimapput, ilaasortanngortullu Qeqertarsuarmit, Kangerlummit Kitsissuarsunnillu qinigaasarsimapput. Paarsisut suliassaasa pingaarnersarisimavaat ikiuisarnermut tunngasunut aningaasaliinissaq, soorlu uillarnerussutisiaqartitsineq, meeqqat pilersorteqanngitsut ikiornissaat allallu perlernaveeqqutisiaqartariaqartut. Paarsisut pisussaaffiisa ilagisimavaattaaq eqqartuussineq,- soorlu tillittoqarsimagaangat. Nukappissat qajartornermut, nivissat mersornermut ilinniartinneqarnissaat, qimmillu perlerornaveersaartinnissaat akisussaaffiisa ilagisimavaat. Qeqertarsuarmi Paarsisut sukumiisumik tamatigoortumillu suliniuteqarsimanerat pisarsimasorinarpoq, qinikkallu - sinerissap sinnerani pisarsimasut assiginagit - aaliangiinerni annertungaatsiartumik oqaasissaqaqataasarsimallutik. Paarsisutoqqat allattugaataat 1863-imit 1897-imut killillit atuarneqarsinnaapput.
Eqaluk
right|thumb|Angut pisamik eqalulik Eqaluk (Salvelinus alpinus) aalisagaavoq. 90 cm angullugu angitigilersinnaavoq qaqutiguinnarli 60 cm qaangertarpaa. Kapisilinnut ilaqutariinnut marlunnut eqqartorneqareersunut eqqaanaqaaq tattakinneroqalunili. Anguutai, qutuini naavinilu, erseqqissunik siorna tungimikkut qaqortunik sinaakkuteqarput. Imaaniitilluni qillarissuulluni aappilasunnguanik kajorujuttunilluunniit mailaaraqartasrpoq. Suffinialeraangami anguutai naavilu aappillertarput, ivisaaqqisatpoq. Nunatta sineriaa tamakkerlugu kuunni imaanilu uumasuuvoq. Aammalu Manerassuup Atlantilkullu avannaanni issittortaat tamaat siammarsimaffigai.
Kakillarnaq
Sumut atassuseq:Naasut
Eqaluk
Sumut atassuseq:Aalisagaq
Qeqertarsuaq
1900-1950
Qeqertarsuarmi, Kitsissuarsunni Kangerlummilu nunaqarfimmi ataatsimiititaliat nutaat 1926-mi pilersinneqarput. Aaliangigaasa siullit ilagaat Avannaata Naalagaata pujortuleeraa nutaaliaq misiliilluni piniariarnermut piniartunit atorumaneqassasoq. Misiliineq taanna iluatsilluarpoq, piniartutullu inuuniarnerup siunissaanut isumallualersitseqaluni. Ataatsimut isigalugu pissutsit atortorissaarutillu nutaat Qeqertarsuarmut anngunnerat tamatumuuna aallarnerpoq. Ukioq 1925 Qeqertarsuarmi nalunaarasuartaat siulleq (mellembølgesender) atulersinneqarpoq, Holten Møllerilu siullertut pisortanngortinneqarluni. Danmarkimi Kalundborgimit nalunaarasuartaat 1927-mi pilersinneqarmat ajornaquteqanngitsumik Qeqertarsuarmit kunngeqarfiup sinnera taamaat aatassuteqarfigineqarsinnaalerpoq. Qallunaat Nunaata Noorlermiunit tiguagaanerata kinguneranik nunarput Qallunaat Nunaannut atassutaaruppoq. Avannaani Kujataanilu Landsrådit Qeqertarsuarmut 1940-mi majip 3-anni ataatsimiigiaqqusaapput Ataatsimiinnermi tassani aaliangiisoqarpoq nunarput perngaatasumik nammineerluni nunamut allamut naalakkersuinikkut niuernikkullu atassuteqarsinnaalissasoq. Landsrådit uppernarsarpaat Qallunaat Nunaata naalagaaffianiiginnarussuseqarneq, aammali USA-mut atassuteqarusunneq innuttaasullu sorsunnerup nalaani isumannaatsumik atugaqarnissaat pillugu. Ilisimaneqalereersutut tamanna USA-p nunatsinni timmisartunut mittarfiliorneranik kinguneqarpoq, taamaattumillu oqaatigineqarsinnaavoq, sorsunnersuup kingorna Nunarsuaq tamakkerlugu upalungaarsarnermi Qeqertarsuaq sunniuteqanngitsoorsimanngitsoq. Ataatsimiinneq taanna pisortaqarfiit Nuummut nussorneqarnerannik kinguneqarpoq; tassami pisortaqarfiit Nuummi Qeqertarsuarmilu inissisimagaluarmata. Taamaattumik oqartoqarsinnaavoq tamanna Qeqertarsuup Avannaani naalagaqarfittut atuunnera tamaanga killeqarsimasoq. Qeqertarsuarmi Avannaani Naalakkatut atorfik 1950-imi atorunnaarsinneqarpoq, Nunarput tamakkerlugu Landsrådi pilersinneqarmat. Illoqarfiup ineriartornera taamaalilluni illoqarfittut "naliginnaasutut" allatulli aalisarnermik piniarnermillu aallaaveqartillugu piorsarneqalerpoq ullutsinni illoqarfik, nutaalianik eqeersimaarnermillu angusaqarusuttunik najortiminit sulliviusoq.
Sumut atassuseq:Kalaallit Nunaat
Umimmak
250px|thumb|Umimmak Umimmak / ummik (Ovibos moschatus) uumasuuvoq itsarsuarmiilli uumasuusimasoq; uumasutoqarsuuvoq. Umimmak savap ussiullu akornanniittutut oqaatigineqarsinnaavoq. Inuussutissaqarpianngikkaluami najoruminaakkaluamilu uumaniallaqqissuuvoq pinertoorujussuullunilu. Umimmak inerilluarsimasoq qununavissunik nassussuaqarpoq 350 kiilullu missiliorlugit oqimaassuseqarluni.
Kitaani illoqarfik Kangerlussuaq nunarsuarmi umimmaqarnerpaavoq. Tamaani umimmaat 5.000 missaanniipput. Kitaani umimmaqaqqaarsimanngikkaluarpoq, 1960’ikkulli aallartilaarneranni umimmaat inuusuttut 20-t missaat Tunumiit Kangerlussuarmut nuunneqarput. Tamaani tupinnaannavissumik ingerlalluarput, umimmaallu taamanikkumiilli amerliartuinnavissimallutik.
Umimmaat ataatsimoorumatuujupput, taamaattorli utoqqartaat ilaminnit avissaartitaasimasut ilaaneeriarlutik Kangerlussuarmi illunut qanillivissinnaasarput, allaallumi ilaannikkut umimmaat tamaani mittarfimmiit peersinneqartariaqartarlutik.
Nunarsualerineq
thumb|Geologien tassaavoq nunarsuup ilusianik ilinniarneq Nunarsualerineq imalt. Nunarsuup ilusianik ilinniarneq tassaavoq nunarsuup ilusiata qanoq sananeqaataanik ilinniarneq, soorlu, nunap qaavi qanoq inneri, nunarsuup ingerlaarnerani sunniutaasinnaasut, soorlu innermik aniatitsinerit, nunap sajunnera, aamma nunarsuup oqaluttuarisaanera ilinniarneqartarpoq, misissorneqartarlutik qanga nunarsuup sikuunera aamma nunat ukiut ingerlanerani nikittarneri.
Esperanto
thumb|Esperantormiut erfalasuat thumb|Esperantop naqinneri Esperanto oqaasiupput immikkut ittut, suliarineqarsimallutik nalunanngitsunnguamik atorneqartussanngorlugit. 1800-rujukkut ingerlanneranni oqaatsit taakku sananeqarsimapput, inuit nunat allaneersut imminnut oqaloqatigiittarnissaannut siunertaqartumik.
Nunarsualerineq
Taamatut ilinniagaqartut taasarpaat geolog.
*
Esperanto
Sumut atassuseq:Oqaatsit
Issittup amarua
200px|thumb|Issittup amarua Issittup amarua (Canis lupus arctos) amaqqut ilagisaraat. Amaroq nalinginnaq assipaluttorujussuuaa, taamaallaalli qaqorujuttunik meqqoqarpoq, siunera naannerumaarluni siutaalu mikinerullutik. Issittup amarua pangalilluni qasugallartussaanngilaq, aammalu pissillaqqillunilu nallorissuuvoq.
Oqaluttuarisaaneq
Oqaluttuarisaaneq taaguutaavoq atorneqarajuttoq, qanga pereersunik pisunik eqqaaneqartartoq, soorlu "nunarsuup nunataata oqaluttuarisaanera". Oqaluttuarisaaneq ilinniaraanni, pineqarnerusarput "inuup oqaluttuassartaa", tassa ilinniarneq inuk susimanersoq piffissap siusinnerusup ingerlaarnerata iluani.
Issittup amarua
Issittup amarua 16-inik ukioqalersinnaavoq. Angiissutsimigut qimmeq schæferi angisooq missiliorpaa, taavalu 25-55 kiilunik oqimaassuseqartarluni.
Oqaluttuarisaaneq
*
Issittup amarua
Amaqqut tusaamanerlugaasarput, siornatigullu assut amerlasuut ersigalugit toqunneqartarsimallutik. Soorluli inuit amaqqut ersigisaraat, aamma amaqqut inunnut nujuartorujussuupput naak inuit isumaqarnerattut navianartiginngikkaluarlutik. Ullumikkut Kalaallit Nunaanni amaqqut amiakkui ikittuinnaapput.
Sumut atassuseq:Nersut
Illoqarfiit pingaarnersaat
Nunani tamalaani illoqarfik inuttunerpaaq illoqarfittut pingaarnertut atugarivaat, kisiannili assersuutitut peqarpoq, nunami qiterpasinnerusumiittut illoqarfittut pingaarnertut inissinneqartarlutik.
Aamma nunaqarpoq naalakkersuisui illoqarfiup pingaarnersaata avataani inissisimallutik, soorlu Hollandi illoqarfiup pingaarnersarigaa Amsterdam, naalakkersuisuilu Haag-imi inissisimallutik.
*
Kangerlussuaq
thumb thumb Kangerlussuaq (Qallunaatut: Søndre Strømfjord) Kalaallit Nunaata kitaani kangerluit qinngortunersaasa tulleraat 170 km-iulluni. Mittarfik kangerluup qinnguani Watson River-ip kangerlummut kuuffigisaani inissisimavoq. Tassani najugaqavissut 450-erpiaasut mittarfik ingerlataraat.
Sumiiffik tamanna naasoqarluarpoq uumasoqarluarlunilu, aammalu pinngortitami angalaarnissamut periarfissarpassuaqarpoq – aammattaaq junimiit septemberip saniatigut – aammattaaq aallaaniarnissamut aalisarnissamullu periarfissaqarluarpoq.
Sumut atassuseq:Kalaallit Nunaat
Qaarsut
Qaarsut nunaqarfiuvoq 197 miss inulik (1.1.2009), Uummannaq kommunerigaluani ittoq, ullumikkut Qaasuitsup Kommuniani ilaasoq.
Sumut atassuseq:Kalaallit Nunaat
Ullorsiut
thumb|250px|Ullormut ullorsiut. Ullorsiut tassaavoq, ullut ukiulluunniit ingerlaarnerini aaqqissuulluakkamik atugassiassatut sananeqartartoq. Aamma ullorsiut ilisarilluarneqarpoq ullup ingerlanerani allattuiffissatut (soorlu qaammatisiutit, ullorsiutillu kaasarfimmiugassat il.il.).
Sumut atassuseq:Ullorsiutit
Gregorianskit ullorsiutaat
Gregorianskit ullorsiutaat tassaapput ullorsiutit nunani amerlanerni naliginnaasumik atugaasut ullutsinni. Paavi Gregor XIII 1582-imi atulersitai.
Sumut atassuseq:Ullorsiutit
Aappilattoq (Nanortalik)
thumb|Aappilattoq Aappilattoq nunaqarfiuvoq nunatta kujataaniittoq, Nanortalik kommunerigaluani ilaasoq, ullumikkut Kommune Kujallermi atasoq.
Antarktis
frameless|right thumb|Antarktis sumiiffia Antarktis nunavissuit ilagivaat aamma taaneqarsinnaasoq "Qalasersuaq Kujallermip nalaa", Antarktis qeqqaniikkami Qalasersuaq Kujallermi. Arktis assigalugu Antarkis silaannaa issittuaannangajappoq, ingammik ukiuunerani juni qaammataani aamma kaperlattarluni. Aasakkut decemberip nalaani ulloq unnuarlu qaamajuarpoq.
Sumut atassuseq:Nunavissuaq Sumut atassuseq:Qalasersuaq Kujalleq‎
Aappilattoq (Nanortalik)
600px|Aappilattoq-kujalleq-population-dynamics
Sumut atassuseq:Kalaallit Nunaat
Amerika
Oqaaseq "Amerika" oqaannarniutinngortillugulu "amerikkarmioq" ilaasa paatsiveerutigisinnaasarpaat USA pineqarsoritillugu, kisianni una kukkunngilaq Amerika tassaammat nunavissuaq, USA-lu (Amerikami naalagaaffiit peqatigiit) nunavissuarmi Amerika-mi ilaammat.
Sumut atassuseq:Nunavissuaq
Simik (Nipilersoqatigiit)
Nipilersoqatigiit Simik Nuumminngaanneersuupput 1978-imi aallartittut, casette-liaqqaataat "Tusaavinga" saqqummeqqaarmat nuannarineqaatigilerpaat soorlu "Akisuasumik" aamma allat erinaannarnik (instrumental) atuisarnerat alutornaqutigivaat. Erinnamik ataatsimik attortitsinikuupput, erinaq "Iliveqarfik" saqqummerseqqaaramikku KNR-radiukkut atoqqusaajunnaarnikuugaluarmat. Ullutsinnili ajorineqarnani radiokkut atorneqartarpoq aamma nunatsinni nuannarineqalersoq Nina Kreuztmann Jørgensen erinarsorlugu immiunneqaqqinnikuummat.
Naalagaaffiit Peqatigiit
thumb|FN-ip erfalasua thumb Naalagaaffiit Peqatigiit (qallunaatut naalisagaq: Forenede Nationer, FN) tassaavoq kattuffik nunat tamalaat akornanni ingerlasoq. Pilersinneqarpoq sorsunnersuup aappaata naanerani, nunarsuarmi sorsunnersuaqaqqinnginnissaa siunniutigineqarluni. Naalagaaffiit arlallit FN-imut ilaasortaapput, aallartitaqartarpullu nunaminni immikkoortortaqarfianut ataatsimiisitsisarlutik isumaqatigiissutinik ingerlariaqqiffiusinnaasunik aalajangiisitsisarlutik apeqqutinik nunarsuarmi tamanik tunngassuteqarsinnaasunik.
FN angerlarsimaffeqarpoq (allaffeqarpoq) New York-p illoqarfiani USA-mi.
Simik (Nipilersoqatigiit)
Sumut atassuseq:Nipilersortartut
Saarullik
Saarullik Gadus morhua
150 cm-tut takitigilersinnaavoq. Ilisarnaatigai: sulussugutit qatigaani pingasut, atani marluk, kakkiviaa alleruinit siuarsimaneq umiisakkaq saneraanilu titarnera qaamasoq, najugaani immap naqqata qanoq ittuunera malillugu qalipaataa allanngorartarpoq. Sissap sinaaniit 600 m-tut ititigisoq tikilliugu - naqqa ikerinnarluuniit - najortarpaa.
Qeqertarsuarmiit Nunap Isua uiarlugu uumaffigaa; Kitaani imaq kissannerugaangat avannarparnerusarluni. Amerikap Avannarliup kangimut sineriaa, Island Hvidehavimiillu Biskayen tikillugu uumaffigaa.thumb|left|Saarullik thumb|left|Saarullik thumb|left|Saarulliup siammarsimaffia
Sumut atassuseq:Aalisagaq
Eqqumiitsuliorneq
thumb|180px|Mona Lisa, Leonardo da Vincip eqqumiitsuliaa Oqaaseq eqqumiitsuliorneq arlalinnik nassuiaaserneqarsinnaagunarpoq. Soorlu inuup suliai saqqummersitaaluunniit inummut allamut pingaaruteqarsinnaasorisamut tulluarsarlugit saqqummersitsineq, inuup isumaanut "tunniussiniarneq". Taamaattumik eqqumiitsuliat suliarineqartarput, sanasua inunnut qanoq "oqariartuuteqarneranik" pilersinneqartarlutik. Eqqumiitsuliat ilaat ulluinnarni atugassatut iluaqutaasarput, soorlu atortut tiguinnarlugit arlaannut atorneqalersinnaallutik.
Eqqumiitsuliorsinnaanermut inuit ilaat isumaqatigiinngissuteqarsinnaapput, ilaat isumaqartut eqqumiitsuliorsinnaaneq inunnguuserineqartuusoq. Eqqumiitsuliat ukuusinnaapput; titartaaneq, qalipaaneq, sanalunneq, assilialiorneq/assiliineq, saqqummersitsinermi eqqumiitsuliorneq, taparneq, nipilersorneq, taalliorneq, aamma isiginnaartitsineq.
Sumut atassuseq:Eqqumiitsuliorneq
Qallunaatut
frameless|right|border
Qallunaatut oqaasiupput danskit oqaasii. Ilaasa europamiut oqaasiinut eqqaaneqartarsinnaapput aammami naggueqatigut kititsinniittut eqqaasarpaat europamiut imalt. amerikarmiut (tuluit) oqaaserigaat.
frameless|center
Sumut atassuseq:Oqaatsit
Ulloriarsiorneq
Ulloriarsiorneq (qallunaatut: Astronomi, grækerit oqaasianeersoq: αστρονομία = άστρον + νόμος, nutsivillugu "ullorissat inatsisaat") pinngortitamik ilisimatusarneruvoq, qilammi pineqartunik ilinniagaqarneq, soorlu; ullorissanik, ulloriaq pamiulinnik, pujorujunnik, ulloriaqarneruffiit ulloriaqarfiillu ilisimatusarfiullutik. Pisartullu nunarsuatta silaannaqarfiata silataaneersunik pisunt ilisimatusarfiullutik, soorlu silaannarsuup tunuliaqutaata qinngorneranik misissuineq. Ineriartornera, pinngorsimanera, uumaattulerinertaa, silasiornertaa qilammilu pineqartut ingerlarngi sammineqarput, aammattaaq silaannarsuup ilusilersoriaasaa ineriartorneralu sammineqarlutik.
Ulloriarsiortut inuinnaat ulloriarsiornerat ikiorsiullugu kingoraakkat pingaarutillit nassaarineqartarput. Ulloriarsiornerlu ilisimatusarneruvoq suli inuinnaat toqqaannartumik suli tunniussaqafigisinnaasaat, ingammik pisut saneqqutiinnartut kingoraarnerannik.
Ulloriarsiorneq ilisimatusarnerni pisoqaanersat ilagaat. Oqaluttuarisaaneqanngikkallarmat piorsarsimasut ulloriarsiornermi atortarsimasaat nassaassaapput, soorlu Igitsinimiut sanaarsui aamma Stonehenge, aammattaaq atugartuusut siusissut soorlu Babylonermiut, Grækerit, Kiinamiut Indiamiullu tulleriaalluakkamik qilammik alapernaattarsimapput. Kisiannili ulloriarsiuutit nassaarineqarnera pisariaqarsimavoq aattaat nutaajusumik ilisimatusarnertut taaneqarsinnaalersimanera. Oqaluttuarisaanermi, ulloriarsiornermi suleriaatsit assigiinngisaartuupput soorlu ulloriarsiornermi uuttuineq, qilammi sumeersusersuineq, alapernaalluni ulloriarsiorneq, ullorsiutilerionermi allaallu ullorissat atorlugit upperisarsiorneq, kisiat suliffimmik ilinniarsimasutut ulloriarsiorneq ullutsinni pinngorsimasulerisutut ullorisarsiortutut oqaaseq isumaqatigivaa.
1900'kkut ingerlaneranni, ilinniarsimasutut ulloriarsiorneq marlunngorluni avippoq, siullertut alapernaannermik aappaattullu isumasiornermi. Alapernaalluni ulloriarsiorneq paasisanik qilammi pisunik alapernaalluni pisoqartarpoq, taakkulu paasisat misissoqqissarneqartarput pinngorsimasulerinermi tunngaviusut najoqqutaralugit. Isumasiorluni ulloriarsiorneq qarasaasiatigut aamattaaq ilusinik misissueqqisaarluni qilammi pisut issusersorneqartarput. Suleriaatsit taakku marluk imminnut tunniussaqartarput, isumasiornermi ulloriarsiornerup alapernaannermi inernerit imaluunnit paasiat nassuiarneqqarniarsarisarput, alapernaannerlu atorlugu isumasiornermi inernerit uppernarsaatigineqartarput.
Sumut atassuseq:Ullorissanik ilisimatusarneq
GM isikkamik arsarneq 2011 (angutit)
GM isikkamik arsarneq 2011 (angutit) ingerlanneqarpoq Sisimiuni ulluni ukunani: 14. august - 20. august tungaanut.
Unammisaqattaarnerit
'''Sapaat, 14. August''':
Pulje 1: G 44, Qeqertarsuaq, B 67, Nuuk, Malamuk, Uummannaq, Eqaluk 56, Ikerasak, aamma Kugsak 45, Qasigiannguit.
Odense
Sumut atassuseq:Danmarki
Odense Danmarkimi illoqarfik. Danmark-imi illoqarfiit anginerit pingajorivaat Fyn-imilu illoqarfik anginerpaalluni inuttussusigigai 158.678 (2009). Odense Å (Odense kuua) eqqannguaniippoq, Odensellu kangerlua kujammut 3 km. missaaniilluni. Danmark-imi napparsimmaviit anginerpaat tullia Odensimiippoq - Odense Universitetshospital najugaqarfigigamiuk.
GM isikkamik arsarneq 2011 (angutit)
Unammisaqattaarnerit kingullernut uku anngullutik unammisaqattaassapput (marlunnut immikkoortillugit):
Unammisaqattaarnerit
Nal. 12,00: Ammaanersiorneq.
Kurów (Puławy eqqaaniittoq)
Kurów (Puławy eqqaaniittoq) nunaqarfiuvoq Poleni-ip kujataaniittoq, Województwo lubelskie p immikkoortortaani. Kuup Kurówka p eqqaani inissisimavoq. Inuttusigivai 2782-it (30.06.2006). Illoqarfik suliassaqartitsilluarpoq suliffissui nersutit amiinik meqquinillu aamma meqqulualinnik nioqqutissanik nioqqutissiortarmat.
GM isikkamik arsarneq 2011 (angutit)
Unammisaqattaarnerit
'''Ataasinngorneq, 15. August''': '''Marlunngorneq, 16. August''': '''Pingasunngorneq, 17. August''': '''Sisamanngorneq, 18. August''': Tallimanngorneq, 19, august: '''Arfininngorneq, 20. August''':
Konfusiusi
Sumut atassuseq:Filosofi
Kurów (Puławy eqqaaniittoq)
Sumut atassuseq:Poleni
GM isikkamik arsarneq 2011 (angutit)
Pulje 2: Nagtoralik, Paamiut, K 33, Qaqortoq, SAK, Sisimiut, T 41, Aasiaat, aamma Kâgssagssuk, Maniitsoq.
Jonathan Petersen
Jonathan Petersen (maji 7-at, 1881 − augustusi 22-at, 1961) kalaaliuvoq tussiutinik erinarsuutinillu taalliortoq erinniortorlu. Kalaallit Nunaanni inuiaassutsimut erinarsuutit marluusut erinniorpai, siulleq "Nunarput utoqqarsuanngoravit" Henrik Lund-mit taalliarineqartoq, kingusittukkulli pisortatiguulersoq "Nuna asiilasooq" erinniaralugulu taalliarivaa.
GM isikkamik arsarneq 2011 (angutit)
Aallaavia
Sumut atassuseq:Timersorneq
Ukioq ilassutilik
thumb|250px|Ukiut sisamat allortarlugit 29. februaari takkuttarpoq Ukioq ilassutilik tassaavoq ukioq 366-inik ullulik, naliginnaasoq gregorianskit ullorsiutaanni 365-inik ulloqartartoq. Februaari 29-inik ulloqalertarpoq naliginnaasumik 28-inik ulloqartartoq. Ukioq ilassutilimmi ulloq ataatsimik ilaneqartarpoq tassaanerusoq 24. februar, kisiannili arlaatigut atugassatut isumaqarpallaarnani (29. februaari ilassutitut isigineqarmat).
Ukiut sisamakkaarlugit ukioq ilassutilik takkuttarpoq.
Sumut atassuseq:Ullorsiutit
Ukiuunerani OL 2010
300px|right|thumb|Ammaanersiornermi Canadap aallartai isertut Ukiuunerani OL 2010 ingerlanneqassaaq illoqarfimmi Vancouver-imi Canada-p immikkoortortaani British Columbia-mi ulloq 12. feb.-miit 28. feb. tungaanut. Sisoraatinik ammut sangioraarnerni ingerlanneqassapput illoqarfik sisorariartitsisarfik Whistler sinnerilu Vancouver-imi eqqannguanilu ingerlanneqassallutik.
Timersuutit ingerlanneqartussat
Sumut atassuseq:Timersorneq
Prinsesse Madeleine Sverige'mit
Prinsesse Madeleine (Madeleine Thérèse Amelie Josephine), inuuvoq 10. juni 1982 Drottningholm Slot-imi Sverige-mi prinsessi, hertugi arnaq Hälsingland'imut Gästrikland'imullu, qatanngutigiinni pingasuni nukarlersaavoq, Carl 16. Gustav-ip aamma dronning Silvia-llu qitornaanni. Kunngissani pingajuattut inissisimavoq, qatanngutimi kronprinsesse Victoria prins Carl Philip-illu siuleralugit. Kunngissani 193-itut inissisimavoq tuluit kunngeqarfianni.
Nittartakkat allat
Sumut atassuseq:Sverige
Kronprinsesse Victoria Sverige'mit
200px|thumb|Victoria 2010-mi Ataqqinartoq Kronprinsesse Victoria Sverige'mit (Victoria Ingrid Alice Desirée), hertugi arnaq Västergötland'imut, (inuuvoq 14. juli 1977) panigineqarpoq kunngi Carl 16. Gustav'mit dronning Silvia'millu, Sverigemi Kunngissaq. Inuusimavoq prinsessitut, kisiannili inatsisinit allanngositsinerup kingorna kunngissanngorsimavoq 1. januar 1980. Qatanngutigivai Carl Philip prinsesse Madeleine'ilu.
Kronprinsesse Victoria katissimavoq Prins Daniel'imut. Katissimapput 19. juni 2010 oqaluffimmi Storkyrkan'imi. Aappariit forloversimapput 24. februar 2009 sivisunerusumik aappariissimanikuullutik.
Ilisserutit
Sumut atassuseq:Sverige
Kuulti
Saffiugassaq erlinnartoq
Kuulti aamma saattumik pladiliarineqarsinnaavoq, allaammi 1/10000 millimeteriinnarmik issussusillit kusassaasiassat - aamma silami atorneqarsinnaasut, kuultimi nungujartorneq ajorpoq.
Pinnersaasiat allallu kuultimik sanaat allanngoratik sivisuumik nunamiissinnaaneranut pissutaavoq kuultip saffiugassat allat assiginagit silaannarmik, sialummik anorimillu sunnerneqartannginnera. Kuultip qaavata sananeqaatit allat allannguutigineq ajorpai, qillertuaannarpoq sungaartumillu qali- paateqartuaannarluni. Taamaattumik kuulti taasarparput saffiugassaq erlinnartoq.
Kuultimi manngertornissannginnami aajartortaraniluunniit imaassinnaavoq kalaallit naliginnaalluinnartut aappariinnerminni assamiutaat qanga Indiami kunngip paniata ujamerisimagaa kingorna aatseqqillugu assammiuliaasimasoq.
Taamaattumik aamma kulti pinnersaasiassaqqissuuvoq, soorlu kiaguup isugutaanit sunnerneqarnerluunniit ajorami.
Qangarsuaaniilli kuultimik pinnersaasiorneq ajornakusoortuusimanngilaq. Kuultip 1000 °C-ip missaa aaffigilertarpaa, tamannalu aamarsuup aamaarnerani pisinnaalluni. Kultilu aqilillaqqissuugami ilu- silersoruminartuuvoq. Taamaammallu kulti sannatiliassaqqissuunngilaq, soorlu saviliaralugu ulimaa- siaraluguluunniit.
Kuulti tassaagunarpoq inuup saffiugassatut ilisimaleqqaagaa. Kuultimi nunap sananeqaataanut allanut akuliunneq ajorami immikkoortikkuminartuuvoq, nassaariuminartuullunilu. Saffiugassat amerlanerit allat immikkut akuiaanikkut aatsaat piiaaqqaarluni pissarsiassaasarput.
Saffiugassat erlinnartut allat
Sølvi kuultimiit nassaassaaneruvoq, taamaattumillu kuultimiit akikinnerulluni. Sølvi aamma pinnersaasiarineqartarpoq, annertoqisorlu aamma assiliissutip imassaata qalipaateqanngitsup sanaartorneranut atorneqartarluni.
Tamani tamaani kuultiminermik seqummanilluunniit nassaartoqartarpoq. Niutsiviusaq imermik imalik atorlugu kuulti sioqqanit ujaraaqqanillu immikkoortinneqarsinnaavoq. Periuseq taanna kuultisiortartut atortarsimavaat. Kuultimi oqimaatsorsuuvoq. Imermiit 19-eriaamik oqimaanneruvoq, sioqqaniillu ujaraaqqaniillu arfineq-marloriaatip missaani oqimaannerulluni.
Ullumikkut kuultimik pinnersaatisigutta pisiarput saffiugassanik assigiinngitsunik akuugaassaaq, kuultip manngersaatigisaanik. Kuultitaata qanoq atsiginera karatinngorlugu nalunaarneqartarpoq. Kuulti akuitsoq 24 karatiuvoq. Pinnersaatit kuultiusut 14 karatiugajuttarput. thumb|left|200px|Kuulti pappialatut saatsigisumik ilusilersorneqarsinnaavoq
Sumut atassuseq:Nunarsualerineq
Tassa 14-erarterutaa kuultiusarpoq sinnerilu qulerarterutai saffiugassaasarput allat, soorlu kanngussaasinnaalluni.
Ammassalik
Kommunimut akileraarut 2003-mi 27 % -iuvoq, naatsorsuutigineqarporlu 2006 -mi 45 mio. kr.-nit missaannik isertitaqarnissaq.
Inuit 700-it missaanni kommunimiit aningaasarsisarput allatulluunniit pissasisarlutik, tunninneqartartullu angissusiat atorfinnut nalleqqiutissagaanni atorfiit 260-it naligissavaat.
Sumut atassuseq:Kalaallit Nunaat
Spania
250px|right Spanien nunaavoq Europa-miittoq, avannamut Frankrig, Andorra-lu killeqarfigivai, kangimut kujammullu Middelhavet aamma Gibraltar killeqarfigigaa, kimmullu Portugal killeqarfigalugu. Iberiske qeqertaanni Spanien nunaavoq anginerpaaq.
Ammassalik
Ulloq 6. septemberi 2006 -imi kommunip innuttai 3.067-upput, taakkunaniillu 1.883-it missaat illoqarfimmi najugaqarlutik, taavalu 1.184 -it missaat nunaqarfinni tallimani agguarsimallutik Kuummiuni, Kulusumi, Tiniteqilaami, Sermiligaami aammalu Isertumi.
Spania
Illoqarfiit Ceuta aamma Melilla Marokko killeqarfigivai. Kunngeqarfiuvoq, nunallu illoqarfiit pingaarnersarivaat Madrid. Spaniami qaqqat portunersarivaat innermik aniatitsisarsinnaasoq Teide (3718 m.), Tenerife-mi inissisimasoq. Kunngeqarfik Spanien qeqertat makku aamma ilagivai, Balearene (aamma ilaatigut uku: Menorca, Mallorca aamma Ibiza (Eivissa) Middelhavet-miittut), De Kanariske Øer (Atlanterhavet) aamma La Isla Perejil (Middelhavet). Spanien aamma oqartussaaffigivai Llívia Catalonien-imut pigineqartoq, kisianni Frankrig-mut ilaasoq, Andorra-p avannaani.
Ammassalik
thumb|left|[[Kulusuk, 2006]] Immakkut angallattoqarsinnaavoq junip aallartinneraniit oktober-ip naaneranut.
thumb|left|[[Kulusuk]] thumb|right|Ammassalik kommunea
Spania
Aamma takukkit
Sumut atassuseq:Spania Sumut atassuseq:Europa
Ammassalik
2005-imut kommunip ingerlatsinerminut aningaasaliissutigaat 197 mill.kr.-nit saniatigullu isertitaralugit 197 mill.kr.-nit
Immakkut angallaffiup avataanni nunaqarfinnut tamanut sapaatip akunneranut ataasiarluni qulimiguulimmik attaveqatarpoq, kisimi Qerneretuarsuit Ikkatseq-lu pinngagit.
Kommuni nunatamigut angissuseqarpoq 250.000 km²-inik, Danmarki tallimariarlugu angissuseqarluni.
Spania
Nioqqutissat eqqussorneqartut pingaarnerit makkuunerupput: maskiinat, olie, nunamik atuinermut atortut aamma assartuinermut atortussat. Avammut nioqqutissat pingaarnerit akusaapput maskiinanik aamma assartuinermut atortunik. Niueqatit pingaarnerit tassaapput Italien, Frankrig aamma Tyskland.
Nunat Avannarliit Killiit Siunnersuisoqatigiiffiat
Nunat Avannarliit Killiit Siunnersuisoqatigiiffiat (tuluttut: West Nordic Council, qallunaatut: Vestnordisk Råd, savalimmiusut: Útnorðurráðið, islandimiusut: Vestnorræna ráðið) naalakkersuinikkut suliniaqatigiiffiuvoq, kalaallit, savalimmiut, islandimiullu inatsisartuinit naapittarfiusoq. 1985-imi pilersinneqarpoq ateqaqqaarluni (qallunaatut): ’Vestnordens parlamentariske Samarbejdsråd', 1997-imiillu maannakkut atia taamaalerluni.
Spania
Aamma takukkit
🇪🇺
Nunat Avannarliit Killiit Siunnersuisoqatigiiffiat
18-inik inuttaqarpoq (arfinillit nunat pineqartut aallartitaqartut) ingerlanneqartarlunilu sulianut "ilassutitut" nunat avannarliit siunnersuisoqatigiiffiat-nut ataqatigiissaarisarlutik.
Sumut atassuseq:Politik
Kuulti
Saffiugassaq erlinnartoq
Sølvi platinilu kuultitulli saffiugassaapput erlinnartut, itsarsuarlissaaq ilisimaneqartut. Sølvili qillerunnaartarpoq avatangiisinit sunnerneqartarami, taamaattumillu qillersartariaqalersarluni. Sølvili qillersaraanni qallersaa katagartinneqartarpoq.
Saffiugassat erlinnartut akisoqimmata saffiugassat allat aamma atorlugit pinnersaasiortoqartarpoq. Ajoraluartumilli pinnersaasiat tamakku ilaat pitsaanngitsortaqarput. Saaffiugassiat tamakku saffiugassanut akisuunut sanilliullutik inuup amia isugutaalu sunnertiffigisinnaasarpaat, tamannalu pisarluni saffiugassap qaava sananeqaatinik allanik sunnerneqarluni allanngoraleraangat. Tamanna nammineq ajornerpaajunngikkaluarpoq, ajornerullunili inuup amiata pinnersaasiap sananeqaataa saperaangagu.
Platini kuultimit qaqutigoorneruvoq kuultimillu akisunerulluni. Manngertuuvoq, allanngujaatsorsuulluni, allallu atortussiat akornutiginagit akuliussinnaalluni. Taamaattumik kemi atorlugu suliffissuarni atorneqaqaaq.
Air Iceland
Oqaluttuarisaaneq
Timmisartortitseqatigiiffik aallarnerneqarsimavoq Akureyrimi Tryggvi Helgason'imit Nordurflug'isut, atserneqarporli Flugfelag Nordurlands 1. maj 1975. Kingusinnerusukkut aallarnerneqarnerni iluarsaassinikkut Icelandair'imit nunap iluan timmisartuussinerni Norlandair'ilu (Flugfélag Nordurlands) ulloq manna timmisartortitseqatigiiffiup aqqa taaguutigilersimavaa, 1997'imi. Suliffeqarfik tamaviaasumik Icelandair Group'imik pigineqarpoq martsimilu 2007'imi 226'inik sulisoqarsimalluni.
Ammassalik
1. jan. 2009 aallarnerfigalugu, Ammassalik kommuneqarfimmut Sermersooq-mut atalerpoq.
Ukioq tamaat sapaatip akunneranut arlaleriartumik Ammassalimmut timmisartunik tikittoqartarpoq Kangerlussuarmiit (Søndrestrømfjord), Nerlerit Inaanniit (Konstabel Pynt) aamma Keflavík/Reykjavík Islandimiit. Aaasaanerani timmisartut ullut tamaasa Reykjavikimiit Kulusumut tikerartuartarput timmisartoq ataaseq pingasulluunniit akulikitsumillu amerlanerusut.
Nunat Avannarliit Siunnersuisoqatigiit
Nunat Avannarliit Siunnersuisoqatigiit Nunat Avannarliit inatsisartuinut suleqatigiiffittut atuuppoq, taamalu qitiusutut ileqquussaavoq Nunat Avannarliit suleqatigiinneranni. Nunat Avannarliit Siunnersuisoqatigiit assinganik pissuseqatigaa Nunat Avannarliit Naalakkersuisuini Siunnersuisoqatigiit, tassaasoq nunani avannarlerni naalakkersuisut suleqatigiiffiat.
Ataatsimeersuarnerit
Ataatsimut katisimalluni naapeqatigiinnerup suliassarai:
Nunat Avannarliit Siunnersuisoqatigiit allarnerneqarpoq 1952-imi nunani avannarlerni naalagaaffiit tallimat ilangalugit: Danmark, Finland, Island, Norge, Sverige kiisalu nunap ilaani namminersorlutik oqartussat Kalaallit Nunaat, Savalimmiut og Åland'ilu. Nunat Avannarliit Siunnersuisoqatigiit sinaakkutaat aalajangersarneqarput Helsingforsimi isumaqatigiisummi 1962'imeersumi. Siunnersuisooqatigiit siunertaraa nunani avannarlerni suleqatigiinneq attatiinnarneqarnissaa ineriartortinneqarnissaalu eqqartuussisoqarnikkut, piorsarsmassutsikkut, angallannikkut, avatangiisitigut, inoqatigiinnut kiisalu aningaasaqarniarnermi pissutsinut.
Aqutsineq missingersuutillu
Siunnersuisooqatigiit siulittaasooqatigiinnit inuinnarnit isikkaneq marlunnit ilaasortaqarpoq siulittaasorlu ukiut tamaasa ataatsimut katerisimaarnermi qinerneqartartoq. Siulittaasuuffik nunat tallimat paarlakaallutik issiasuuffigisarpaat.
Atuuffik
Nunat Avannarliit Siunnersuisoqatigiit pilersitsisarpoq siunnersuisarlunilu apeqqutinut pisortatigoortumik nunani avannarlerni suleqatigiinnermut tunngasuni. Siunnersuisooqatigiit aalajagingaat nunanut ilaasortaasunut pituttorsimanngillat, minnerunngitsumillu nunani tamalaani inatsisartuni suliassatut aatsaat akuerisassanngortinneqaqqaartarlutik.
Ataatsimiitsitaliat partiillu eqimattai
Partiinilu eqimattani tallimani:
Aqutsineq missingersuutillu
Nunat Avannarliit Siunnersuisoqatigiit allattoqarfiat Københavnimi inissisimavoq Nunat Avannarliit Naalakkersuisuisa Siunnersuisoqatigivisa inisisimaffiani. Saniatigut aallartitat tamarmik allatseqarfeqarput naalagaaffiup namminersorlutillu oqartussaqarfiup inatsisartoqarfiani.
Ataatsimeersuarnerit
thumb|Olga P. Berthelsen Nunat Avannarliit Siunnersuisoqatigiit ataatsimeersuarneranni Stockholmimi pisumi 2009. Ukiut tamaasa Nunat Avannarliit Siunnersuisoqatigiit ataatsimoorlutik katisimaarlutik ataatsimeersuarnemi naapittarput. Ataatsimut katisimalluni naapeqatigiinnerit siunnersuisooqatigiinni qullerpaamik oqartussaasuunerpaavoq, 87'inik ilaasortaqarluni kiisalu nunani avannarlerni naalakkersuisunit ataatsimik sinniisoqartarluni (qinersisinnaatitaanngitsumik) Nunat avannarliit paarlakaallutik ataatsimeersuarnerit aaqqissuuttarpaat.
Nunat Avannarliit Siunnersuisoqatigiit ukiut tamaasa nersornaasiuttagai:
Avataaniit Innersuussat
Sumut atassuseq:Politik Sumut atassuseq:Europa
Aqutsineq missingersuutillu
Nunat Avannarliit Siunnersuisoqatigiit aningaasalerneqarput tapinik nunat avannarliit inatsisartoqarfiinit. Missingersorneqarpoq ukiumut 30 milliun koruunit missaani 2005'imi.
Nersornaatit 350.000 danskit koruuniinik naleqarput taakkualu agguarneqartarput Nunat Avannarliit Siunnersuisooqatigiivi ukiumoortumik ataatsimeersuarnerannut atatillugu.
Katitigaq
Nunani avannarlerni naalagaaffiit tamarmik marlunnik qulilinnik siunnersuisooqatigiinni inissaqarput, Islandili arfineq marlunnik. Namminersorlutik oqartussaqarfiit ilaasortaatitaat naalagaaffiit ilangalugit inissaqartinneqartarput. Savalimmiut Kalaallit Nunaallu tamarmik marlunnik ilaasortaatitaqarput, kunngeqarfimmi naalagaaffiup aallartitaani ilaasunik, Ålandi marlunnik ilaasortaatitaqqarpoq naalagaaffiup Finlandip aallartitaanik ilaasuni. Nunat Avannarliit Siunnersuisoqatigiit ima ataqatigiissangaavoq:
Ataatsimiitsitaliat partiillu eqimattai
Nunat Avannarliit Siunnersuisoqatigiit ukiut tamaasa sammisassaq aalajangersimasoq aaqqissuuttarpaat. Saniatigullu ataastimiitsitaliani tallimani sulineq ataatsimeersuarnerit akorngini ingerlanneqartarpoq:
Aqutsineq missingersuutillu
Siulittaasooqatigiit pingaarnertut suliassaraat:
Katitigaq
Nunat Avannarliit Siunnersuisoqatigiit 87'inik ilaasortaqarpoq. Inatsisartunut ilaasortat nunani avannarlerni naalagaaffiinni namminersorlutillu oqartussaqarfinni toqqarneqartarput.
Ataatsimiitsitaliat partiillu eqimattai
Partiini eqimattanik pilersitsinissaq minnerpaamik sisamanik nunanit marluniit ilaasortaqarnissaq piumasaqaatigaa. . Nunani Avannarlerni Siunnersuisooqatigiinni ilaasortat ilai partiini eqimattakkuutaartuni ilaasortaanngillat.
Inuit nunaanni nipilersortartut kattuffiat
Inuit Nunanaanni Nipilersortartut Kattuffiat
Inuit Nunanaanni Nipilersortartut Kattuffiat (INNK) 2007-mi Nuummi pilersinneqartoq. Tassaavoq nipilersortartut peqatigiiffiisa sinerissamiittut kattuffiat. Ullumikkut ilaasortarineqarlutik QNHP (Qaanaaq), Nipivik (Upernavik), Uummannami Nipilersortartut Peqatigiiffiat, Qasigiannguani Nipilersortartut QANIPI, Nipiaa (Aasiaat), Kangaatsiami Nipilersortartut Peqatigiiffiat, Nuummi Nipilersortartut, Narsami Nipilersortartut, Qaqortumi Nipilersortartut.
Kattuffiup siunertaraa Nunatsinni nipilersortartunut nuna tamakkerlugu kattuffiunissaq, ilanngullugit illuatungaani nipilersortartut illuatungaanilu pisortat oqartussaasuisa, kattuffiit attuumassuteqartut ingerlataqarfiillu akornanni attaveqaqatigiittarnissaq.
Kattuffimmut ilaasortaanngitsut, peqatigiiffilerinermilli tunngavissallit ataatsimeersuarnerup akuersineratigut siulersuisunut ilaasortassatut inassutigineqarsinnaapput.