cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Avicii
Tim Bergling aamma nalunnginneqarpoq Avicii-tut, Tim Berg-tut taavalu Tom Hangs-tut.
Nassuiaatit avataaneersut
Sumut atassuseq:Sverige Sumut atassuseq:Nunani allani nipilersortartut
Akunnaaq
Akunnaaq nunaqarfiit pingasut Aasiannut atasut ilagaat, illoqarfimmiit 23 km-it missiliorlugit kangisinnerusumiittoq qeqertami Akunnaap Nunaanik atilimmi. Nunaqarfik 1850-mi asimioqarfittut tunngavilerneqarpoq, tunngavilerneqarnissani sioqqulluguli inoqarfiusimalluni.
Innuttaasut amerlassusaat 1980’kkunniit affaannanngorsimavoq, ukiunili kingul-lerni 15-ni innuttaasut 100-t missiliortut allanngujaatsumik inissisimasimapput.
Illut amerlanersaat tassaapput ilaqutariit illui ataasiakkaat siammasissut qaliaqanngitsut imaluunnit aappaa avillugu qaliallit. Pissutsit aallaavigalugit illut amerlasuut pisoqaangaatsiarput 1960 sioqqullugu sanaajusimasut.
Suliffiit pioreersut pingaartumik aalisarnermik piniarnermillu inuussutissarsiutinut, ukiup qanoq ilinera apeqqutaatillugu aalisakkerivimmi tunisassiornermut aamma assassorluni inuussutissarsiutinut attuumassuteqarput. Tamakkua saniatigut kiffartuussiveqarfinni, pisiniarfimmi, atuarfimmi kommunillu nunaqarfimmi ingerlatsiviini assigiinngitsuni, allaffinnilu suliffissaqarpoq.
Akunnaaq pitsaasumik umiarsualiveqarpoq, talittarfittaqarlunilu, umiatsiaanut amusisarfittaqarlunilu umiatsiaaqqanut puttasulimmik.
Nunaqarfik meeqqanut atuarfeqarpoq (Aadap Atuarfia) 15-nit missiliorlugit atuartulik.
Paasissutsissat kingoqqiviat
Sumut atassuseq:Kalaallit Nunaat
Madrid
{{Infoboks illoqarfik |ateq              = Madrid |asseq             = 250px |billedtekst       = {{Kortpositioner |Franskit Nunaat |label             = |billedtekst       = |marksize          = 6 |bredde_ret        = N | bredde_grad=40 | bredde_min=23 | bredde_sec= |længde_ret        = E | længde_grad=3 | længde_min=40 | længde_sec= |position          = center |width             = 250 |float             = center }} |nuna              = |kommune           = |tunngavilernera   = |kisitsit          = 607 km² |inuttussuseq      = 3 266 126 (2019) |inuit eqimassusiat = 5.380 ukioq/km² |postnr            = 28001-28080 |nittartagaq       = madrid.es }} Madrid Spaniami illoqarfiit pingaarnersaralugulu anginersaraat. Illoqarfik 3,3 millionit missaani inuttussuseqarpoq, Illoqarfiup avataa ilanngukkaanni 6.369.162 (2013). Europamilu illoqarfiit inoqarnersaat pingajuulluni. Borgmestererivaa Manuela Carmena.
Madridi Katersugaasivippassuani tusaamasaassutigivai. Takuniarneqarnerpaasarpullu Prado museet, Museo Thyssen Bornemissa Centro de Arte Reinalu.
Tunu
Tunu (kalaallisut oqariartaaseq: Kalaallit Nunaata sineriaa kangianiittoq) nunataavoq nunatta immikkoortortaani sisamaasuni ilaat. Nuna eqqissisimatitaq tunup qeqqaniit avannamut inissisimavoq silarsuarmi anginerpaalluni.
Madrid
Sumut atassuseq:Spania
Tunu
Tunumi illoqarfiit
Sumut atassuseq:Kalaallit Nunaat
Tasiusaq
Tasiusaq nunaqarfiuvoq nunatta nunaqarfiisa ilaat ukunani:
Naalagaaffiup Sinniisoqarfia
Kalaallit Nunaanni Naalagaaffiup Sinniisoqarfia ( Qallunaatut : Rigsombuddet i Grønland) Naalagaaffiup Kalaallit Nunaannut attaveqaataatigaa.
Naalagaaffiup Sinniisoqarfiata sinniisuuffigai kunngiussut, Naalagaaffimmi Kunngeqarfiup Naalakkersuisui (Regeringen) Kalaallit Nunaanni. Sinniisoqarfiup isumangisarivaa Nunatsinni Namminersorlutik Oqartussaani Naalakkersuisut, Danmarkimilu Kunngeqarfiup Naalakkersuisuisa akorngini ataqatigiissaakkamik siunnersuinissaq.
Sinniisoqarfiup suliarisarivai ilaqutariit inatsiseqartitaanerannut tunngasunik Danmarkimi naalagaaffiup ingerlatsiviini periaatsit assigalugit.
Naalakkersuisut Naalagaaffimmi Sinniisoqarfik ilisimatittarpaat Inatsisartuni ileqqoreqqusat, peqqussutillu aalajangersakkat inatsisit akuersissutigineqartut pillugit aammattaaq naliginnaasumik Naalakkersuisunit inatsisissatut suliaat. Naalakkersuisut Naalagaaffiup Sinniisua inassinnaavaat Kalaallit Nunaanni pisortaqarfinni isumaqatiginninniarnerni peqataaqqullugu.
Naalagaaffiup Sinniisoqarfiata aammattaaq suliassarai:
Kalaallit Nunaanni Naalagaaffiup Sinniisua
Maannakkut sinniisu: Mikaela Engell
Kalaallit Nunaanni Naalagaaffiup Sinniisua Kalaallit Nunaanni Naalagaaffik sinnerlugu qullersaalluni sinniisuuvoq Namminersorlutillu Oqartussanut Nalagaaffimmilu oqartussanut attaveqaataalluni.
Aammattaaq Naalagaaffiup Sinniisua pinngitsoorani siulersuisuni ilaasortaassaaq uani Piorsarsimassutsikkut Aningaasaateqarfik Danmark-Kalaallit Nunaat.
Naleqq.
Sumut atassuseq:Politik Sumut atassuseq:Danmarki Sumut atassuseq:Kalaallit Nunaat
Aappilattoq
Aappilattoq nunaqarfiuvoq nunatta nunaqarfii ilaat ukunani:
Amaroq
thumb|250px thumb|250px|Amaroq
Ineriartorneq
Amaroq qasertoq (Canis lupus) naliginaanerpaavoq >Amaqqunik< taaneqaanartarnini. Amaroq Canidae-ilaqutarinni anginertarivaat. Canidae-ilaqutariit tassavoq naalisarlugu qimmertut isikkulik, sorlu amaroq, terianniaq itsaq uummasut soorlu Canis lepophagus, Honshu-amaroq il.il. Amaroq Nord-Amerikamiinerupput, kisianni toqoravataarnikuullutik pisutaanerullutik najugaqarfisaat inunnik aseroterineqarlutik, C.O2 il.il. Tassami inuk amarorlu naapiinaavinnerminnik aallartippoq amaqqunik inunnillu sorsunnersuaq, kisiannilu amaroq isigineqartuaannarluni umasutut kusanartoq nugusagassaanngitsullu. Ulloq manna ammaqqut toqoraneqaqusaangillat.
Amaqqumut qasertup siuaasaanut ilimagineqarnerpaaq tassaavoq uumasoq atilik >Canis lepophagus< taanna uumasoq mikisuaraq, amittunik tuilik Amerikkap avannaani najugaqarnikuuvoq, ilaallunilu Canidae-ilaqutariannut. Nassaartoqarnikuuvorli anginernik Canis lepophagusinik, angisuunik tuilinnik Texasip avannaani taavalu tassanngaaniik ilisimatuut isumaqalerput immaqa Texasip eqqaaninngaaniik nassarisinnaalugit sumingaanerneri ammaqquviit.
Blancan Amerka avataa S. Tassaavoq piffissaq aalajangersimasoq ukiunik 2.942-nik sivisutigisoq, aamma irvingtonian taammannak ippoq.
Timitalimmik nassuujanneq.
Amaqqup amia
Amaqqut ameqarput attuumasumik issulaartumillu, iluatsigut meqqui qituttut kissassimaarnissaanut iluaqutsilimmik, taavalu silataani mangernermik meqqoqarlutik pisutaanerutsillugu sialumut masatsipallaannginnissaq, taakkulu qitsiani, qungasiani, tuiani, uluaani aammalu siutaata eqqaani annertunerupput.
Sermiligaaq
Sermiligaaq nunaqarfiuvoq 216-nik inoqartoq (1.1.2009) tunumiittoq, Tasiilap kommunerigaluani ittoq ullumikkut Kommuneqarfik Sermersooq-mi atasoq.
Amaroq
Amaqqup amia
Ukiukkut ajornartorsiutseqarneq ajorput, tassalimi allaat -40 _ tungaanut nunaannarmi ammaanartumi uumasinaapput, niaqortik niuannuk tunorlernut innartsiinnarunikkit pamiortillu atorlugu kiinnartik asserlugu.
Sermiligaaq
Sumut atassuseq:Kalaallit Nunaat
Amaroq
Amaqqup amia
Amaqqut assigiinngitsorpassuarnik qalipaatseqartarput, soorlu qaqortoq, sungaartoq, qasertoq, kajortoq allaallulimi qennertoq. Arnaviaq angutivissallu qalipaataat assigiiginnaasapput, kisiannili arnavisssat aappalunnerulaartarlutik.
Naamassuseq
Amaroq naamasinaavoq allaat 2-3 km-terimik ungasissusilimmik, tassuunalu nassaarluartarlutik nerisassaminik.
Oqaluttuat
Itsaq indiaanarit aamma inuvit upperivaat amaqqut tarnillik kissartumik, aamma kuutseqartoq atilik ’’Anayo’’ aamma isumalik (amaroq arnaviaq naalagaq)
Naluvara qanoq kalaallit nalunngitsigineraat tamakku pillugit kisiannilili isumaqarpunga uumasut uku tupinnartuusut.
Sumut atassuseq:Nersut
Sanaartorneq
Sanaartorneq tassaavoq suliaq, suliffik sanariaaserlu. Suleriaatsit, ilisimatusarneq aammattaaq kisitseriaatsit ilisimasat atorlugit sanarfineq. Aammattaaq atortussanik, ilusinik, sanalluakkanik, atortussanik aammattaaq aaqqissuulluakkanik sulineq nassaarsiaq pisatarluunnit pilersissallungu.
Sumut atassuseq:Ilisimatusaatit
Itilleq
Itilleq nunaqarfiuvoq 73-nik inulik (1.1.2021), Sisimiut kommunerigaluani ittoq ullumikkut Qeqqata Kommuniani atasoq.
Narsarsuaq
Narsarsuaq Kommune Kujallermut atasuuvoq mittarfeqarfittullu nalunnginneqarluni. Atlantikoq qulaallugu toqqaannartumik timmisartut annerimaat miffigisinnaasarpaat.
Itilleq
Paasissutissat kingoqqiviat
Sumut atassuseq:Kalaallit Nunaat
Narsarsuaq
Aallaavik
Sumut atassuseq:Kalaallit Nunaat Sumut atassuseq:Angallassissutit
Kangersuatsiaq
Kangersuatsiaq nunaqarfiuvoq 186 miss. inulik, Upernaviup kommunerigaluani ittoq, ullumikkut Qaasuitsup Kommuniani ilaasoq.
Nunalerineq
thumb Nunalerineq tassaavoq ilinniarneq (misissuineq) nunarsuup qaavanik. Oqaaseq geografi grækerineersuuvoq geo- ("nuna") graphein ("allanneq, titartaaneq, imaluunniit ilisimatusarnermik tunngasoq").
Kangersuatsiaq
Sumut atassuseq:Kalaallit Nunaat
Nunalerineq
Nunalerineq arlalinnik imaqartarsinnaavoq, imaaginnanngilaq angalalluni allaaserinninneq nunanillu titartaaneq. Aamma misissorneqartarput nunami soqarnersoq sortaanilu susoqarnersoq, apeqqutinillu akissutissanik ujaasineqartarpoq sooq nunami ilaanni nassaassaasut ilaannut ilaanngitsut. Tamakku tamarmik ilinniarnerit/misissuinerit ingerlanneqartarput pinngortitap atugarisinnaasaani sunniutit aammalumi inummut sunniuteqarsinnaasut ilanngullugit. Taamaattut assigiinngissutit kingunerisinnaasai misissorneqartarput.
*
Eqaluk 56
Eqaluk 56 timersoqatigiiffiuvoq isikkamik arsaannermik aallussaqartuusoq. Eqaluk 56 ukioq 1956-mi atserneqarpoq angummik Peterimik atilimmik. Eqaluk 56 nunaqarfimmiik Uummannap pigisaaniik Ikerasamminngaanneersuuvoq.
Nunaqarfik Ikerasak 280 pallillugit innuttaqartuusoq, inoqarujussuanngikkaluarluni piumassuseqartoqarpoq nunaqqataasunik tapersersuiumatuunik. Nunaqqataasullu takutippaat qanoq tapersersuilluartigalutik tassa 2008-mi Kalaallit Nunaanni Isikkamik Arsaannermi Pissartanngorniuunnermi Coca Cola Cup-mik taaneqartartumi nr. 5-minngoramik S.A.K-mut ajungaanerminni 3-1'mik inerneqartumik.
Eqaluk 56 timersortarfeqanngikkaluarluni ukiukkut katersortarfimmi arsaattartut sungiusartinneqartarput kiisalu Uummannamut qamuteralannik (snescooterinik) qamutinik kalitalerlutik sungiusariartarlutik.
Ukiukkuunerusoq Ikerasammi Eqaluk-56-p aaqqissugaanik meeqqat, arnat angutillu peqataaffigisaannik unammiuaartoqartarpoq, aammali Ikerasammiunngikkaluaq Eqaluk-56 isikkamik arsarnermik aaqqissuussisarpoq, tassa Uummannami timersortarfimmi aammalu aasakkut Uummannap sulluartitsisarpoq, ukioq 2008-mi nunaqarfiit pissartanngorniuunnerat pisortatiguunngikkaluaq ingerlappaa.
Sumut atassuseq:Timersorneq
Tuluttut
thumb|upright=2|Nunat tuluttut oqaluttut. Tungujortoq taartoq pisortatigoortumik pisortatiguunngikkaluamilluunniit atorneqartut, qalipaat qaamanerusoq tuluit oqaasii tullertut pingaartinneqartut.
Tuluttut tassaapput germanskit oqaasii, oqaaserineqartut Tuluit Nunaanni, Amerika Avannarlermi, Australiami, New Zealand-imi aamma nunani arlaqartuni. Afrikap ilaanni aamma Asiap kujataata ilaanni pisortatigoortumik oqaasiupputtaaq. Oqaasiupput nunarsuarmi atorneqartuni siammasinnerpaasut (Kinamiut oqaasii amerlanerulaarlutik). Oqaatsit tuluttut inunnguuseralugu oqaatsit tullertut atorneqarnerpaapput nunarsuarmi, 480 mill. miss. inunnit oqaaserineqartuummata (2005).
Tuluttut aioa
Aasaanerani nalunaaqqutaq
Siunertaavoq ullup qaamarnga atorluarnerujumallugu, taamaalilluni sarfamik qullermillu ikimatitsisarneq annikillineruniassammat, naak ilaasa tamanna iluaqutaanera apeqqusertarsinnaagaluaraat.
Sumut atassuseq:Ullorsiutit
Tuttorpak
Tuttorpak (Alces alces) Amerikami Avannarlermi uumasuuvoq, Europamiut tuttorpaannit, tuttumiillu annerusoq.
Sumut atassuseq:Miluumasoq Sumut atassuseq:Nersut
Latiinerisut
right|thumb|Latiinerisut
Sumut atassuseq:Oqaatsit
Oqinninnguaq
Sumut atassuseq:Miluumasoq Sumut atassuseq:Nersut
KNI A/S
thumb|Qeqertarsuarmi Pilersuisup pisiniarfia. thumb|Qaqortumi Polaroilip ikummatissaasivia. KNI - Kalaallit Niuerfiat - ingerlatseqatigiiffiuvoq Namminersorlutik Oqartussat pigisaat.
KNI A/S-ip ingerlatarai niuernikkut ingerlatsiviit sisamat, tamarmik nutaaliaasumik periaaseqarluni aqunneqartut. Kalaallit Nunaat tamakkerlugu pisiniarfinni nioqqutissanik niuerneq ikummatissanillu pilersuineq isumagisarivai. Ingerlatsiviit tassaapput: Polaroil, Pilersuisoq, aamma suliffeqarfiutigisaq Neqi A/S.
Kalaallit Nunaat tamakkerlugu 1.000-it eqqaasiorlugit amerlassusilinnik sulisoqarpoq. Ukiut kingulliit tallimat ukiumut nalunaarutit uani takuneqarsinnaapput.
Pisortaaneq, CEO, Jeppe Jensen 2021-miit KNI A/S-imi atorfinippoq. KNI A/S-ip siulersuisuinut siulittaasuuvoq Inger Eriksen.
Oqaluttuassartaa
KNI 1774-mi aallartippoq, taamani pilersinneqarmat KGH - Den Kongelige Grønlandske Handel. Namminersornerullutik Oqartussat KGH 1986-mi naalagaaffimmiit tiguaat ingerlateqqillugu taaguusikkaminnik Kalaallit Niuerfiat (Kalaallit Nierfiat KNI). 1985-mi Royal Greenland ingerlatseqatigiiffittut nammineertutut pilersinneqarluni KNI-mit avissaartinneqarpoq, 1993-milu Royal Arctic Line ingerlatseqatigiiffittut nammineq ingerlalerpoq, kiisalu pisiniarfiit Pisiffik aamma Pilersuisoq pilersinneqarput.
Naleqqiussat
Sumut atassuseq:Suliffissualerineq Sumut atassuseq:Kalaallit Nunaat
Ilusilersuineq
Ilusilersuineq isumaqarsinnaavoq:
Sanarfinermi suliat uku isumarisinnaavaai, annertunierusmik suliat (illoqarfik sanarfinera, nunatap ilusilersornera) minnerusumillu suliat (sananissami ilanngutassat ataasiakkaat aamma pisattani). Ilusilersuineq ingerlarnga inerneralu, sanarfinera sananera, piffik atorfissaa, suleriaaseq, inooqatigeeriaaseq, aammattaaq malunginiutit eqqarsaatigilluarneqartarput. Nutaalioriaaseq aammattaaq sanaartugassanik suliaqarnissaq, atortorissaarutit, tarrat qaamanerillu pikkoriffigineqassapput. Ilusilersuisut aammattaaq illorsuit suliariuminassusai sannaalu ilannguttarpaat, pilersaarusiornera, nalingi sananeranilu pappiliarsornerit aammattaq suliarisarpaat. Ilusilersuisut piariigaat, titartakkat, pilersaarutit suleriaasissamillu ilitsersuutit, ilusilersuisup sanaava nassuiartarpaat sanariigaq sanaassarluunnit.
Ilusilersukkat piorsarsimasutsikkut naalakkersuinikkullu ersersitsisutut kusanartuliatullu isigikkajunneqartarput. Atugartuussuseriaat oqalutuarisaanillit ilusilersukkaminnik kinaassusaat ersersinneqartarpoq.
Ilusilersuineq aaqqissuulluakkamik suliaqarnermut unnersuussisarpoq, nunarsuarmi paasissutissanik atortorissaarfiusumi taariaaseq naliginnaavoq.
Sumut atassuseq:Ilusilersugaaneq‎
Fjalla-Eyvindur
Fjalla-Eyvindur Jónsson (in. 1714, toq. siornatigut 1783) Islandip oqaluttuarisaanerani nalineqanngilaq nunap timaani qaqqami ineqartoq (qivittoq)-tut taaneqarsinnaasoq ukiorpassuarni qaqqami najugaqarpoq 1700-kunni. Angut taanna 1714-mi inunngorpoq  Hlíðimi Hrunamannahreppimi  Árnessýslumi (Islandip kujataani) aammalu angajoqqaavi Jón Jónsson naasorissaasoq aammalu Ragnheiður Eyvindsdóttir.
Pop (Nipilersoriaaseq)
Nipilersoriaaseq Pop tassaavoq nipilersoriaatsini naliginnaanerpaaq aamma atorluarneqarnerpaaq. Naalisagaavoq populær (nalunngilluagaasoq), imalt. tuluttuumeersoq popular. Aamma oqaatigineqarsinnaassaaq nipilersoriaaseq taanna tamanit amerlanerpaanit tusarnaarumaneqarnerpaasoq. Ilusii arlaannut atasarsinnaapput, soorlu rock, hip hop, pop punk.
Ilisarnaaqqutigivaa erinarsortartut nipilersortartullu ataatsikkut erinnamik appisimaarlutik, tusarnaartitsinermi tapartitsinermiluunniit, guitar-imik, bass-imik, synth.-imik tromminillu atuillutik.
Sumut atassuseq:Nipilersorneq
Taparneq
150px|right|thumb|Meeqqat [[Schweizi|Svejsit atisatoqaannik atisalerlutik]] Taparneq - Qitinneq
Kujataamiusoorlugu taparneq, avannaamiutut, kitaamiusut, qitinneq. Tunumiutut, avanersuarmiutut ilisimanngilara qanoq oqaatigisarneraat. Ullumikkut kulturerpullu eqqarsaatigalugu, kalattoorneq nunatta ilisarnaatigilluarpaa, kalaallisoortoqartillugulu soorlu takornarissanut takutitsisoqaraangama alutorineqartarpoq. Avataaneersuullu immaqa eqqarsartarput uagut kalaallit namminneq qiteriaaseq taanna pinngortillugulu ineriartortissimagipput. Taamaanngilarli. Nunarput nunasiaataanngortinneqarnermigut 1700-ikkunnili kingornatigullu, arfanniallu soorlu Holland-imiut, Tuluit il.il., nunarput tikittalermassuk, siuligullu kalaallit niueqatigisalermagit, qiteriaaseq kalattoorneq eqqunneqarsimavoq. Periarfissaqarsimanngilanga oqaluttuanik nassaassallunga, kisianni taamatuttaaq kalattoornermi nipilersorneq aamma eqqunneqarsimavoq. Kalaallimmi itsaq nutsungiaateqanngillat, pattangissaqanngillat, qilaatersorlutilli uaajeertarsimapput. Taakku qujanartumik ullumikkumut tammatsaaliunneqarsimapput. Kalattoorneq saniatigut 1950, 60-ikkunni qitigissat nutaat nunatsinnut aamma apuullutillu atugaalerput. Soorlu Rock & Roll-ertoqartillugu twist, quick-step allallu, europamiut nunarsuarmioqatillu ilaarneqarlutik qitinnerit ilikkariartorneqalerput. Qanoq nuanneq taamani. Nipilersoriaatsit aamma aalajangiingaatsiartarput qitinnermi qanoq periaaseqarnissaq. 1970-ikkunni Disco-dance aamma tusaamasaalerpoq, nunarpullumi soorlu nunarpassuit aamma allat, qiteriiaatsimik taassuminnga aamma sunnigaavoq, nunatsinnilu aamma atugaalerluni. Soorlulu allat siulii eqqarsaatigalugit, nuannarineqalerlunittaaq. Qitigissat assigiinngitsut eqqaasakka itinerusumik oqaluttuarisinnaangaluarpakka, suminngaanniillu pinngorfeqarnersut, qangalu. Kisianni una allaaserisaq naatsumik paasissutissiinerummat, naatsumik oqaluttuaraakka. Kingusinnerusukkut Pop-nipilersornermi qiteriaaseq 1980-ikkunni aamma takkuppoq, taamatuttaaq 80-ikkut qiteqqutilernerani Breakdance, electricboogie-lu nunatsinni meeqqat inuusuttullu akornanni soqutigineqaqisumik atugaalerput. Qitigissat taakku marluk Amerikami qernertormiut, ilaatigut piittoqarfiit akornanni pinngorsimapput atugaalerlutillu, taamatullu siaruakkiartulerlutik. Nunatsinni meeqqat inuusuttullu akornanni suli atugaavoq. Ukiut ingerlammata qiteriaatsit, atortorissaarutit (teknik) pitsanngoriartorneratigut, ineriartorput, 1990-ikkunnilu teknik-i aqqutigalugu techno-dance pinngorpoq, meeqqanillu inuusuttunillu annerusumik tusarnaarneqarluni qitinneqartar
Qitigissanilli amerlasuunik assigiingitsunik peqarpoq, nunatsinnilu suli annerusumik atugaanngitsut. Soorlu latinamerikamiut qiteriaasii, ballet-sernermi qitinneq, erinniarsuit (klassisk) eqqarsaatigalugit qiteriaatsit soorlu vals allallu. Country Western-imi, kangiani qiterlermiit qiteriaatsit, ila amerlaqaat. Nunatsinni suli aamma qitinneq eqqarsaatigalugu ilinniarfeqanngilaq. Innuttaasunut, periarfissat aamma qiviassagaanni, iluaqutaasinnaassangaluarpoq. Siunissamili immaqa pinngoralerumaarput. Kalattoornerli kissaatiginarpoq siunissami ataavartuartinneqarnissaa, tammatsaaliorneqarnissaalu. Qitinneq nuanneqaaq, peqqinnarpoq, pinngitsoorneqarsinnaananilu.
Sumut atassuseq:Taparneq
Eyjafjallajökull (innermik anitsisartoq)
thumb|Eyjafjallajökull thumb|Innermik anitsisoq 17. april 2010. Eyjafjallajökull Islandimi innermik anitsisartoq. Eyjafjallajökull (isumaqarpoq qeqertaq-qaqqaq-sermeq) tassaavoq sermingaatsiaq 78 km2 angissuseqartoq portunerpaasoq qaqqat eqqaaniittuni 1.666 meter immamiit qummut. Naqqaniippoq innermik aniatitsisartoq. Ukiuni sermeqarfiusuni innermik anitsisarnera ingerlasarsimavoq kingullermillu aniatitsimmat 2010-mi arsakui avamut europap avannaanut ingerlaarmata timmisartornermik angallanneq unitsinneqartariaqalerluni.
Sumut atassuseq:Nunarsualerineq Sumut atassuseq:Islandi
Tasiusaq (Upernavik)
Tasiusaq nunaqarfiuvoq 240 sinnilaarlugit inulik, Upernaviup kommunerigaluni ittoq, ullumikkut Qaasuitsup Kommuniani ilaasoq.
Sumut atassuseq:Kalaallit Nunaat
Tasiusaq (Nanortalik)
Tasiusaq nunaqarfiuvoq Nanortallip kommunerigaluni atasoq, ullumikkut Kommune Kujalleq-mi atasoq. 60 sinnilaarlugit inoqarpoq.
Nunarsuaq
thumb|right|Nunarsuaq Nunarsuaq (nalunaerqut: ) tassaavoq seqineq manissoq pinngortitaa seqineqarfinni "ullorissani angalasut ilaat" (qall.: planet) pingasuusut ilaat, angissutsimigut anginerpaaq peqatiminni. Nunarsuaq aamma taaneqartarsinnaavoq Silarsuaq (romamiut guutiat eqqaallugu) Tellus imalt. latinerisut – Terra. Seqineq kaavippaa, aamma ingerlaarluni ullunngortarluni unnunngortarlunilu. Taamatut ingerlaarnerata sukkassuseraa 107.219 km/t (agguaqatigiissillugu).
Angerlarsimaffiuvoq uumasunik arlalikkaanik millionilikkaanik, aamma inunnit, taamaalilluni nunarsuaq silarsuit (universet) allat naleqqiullugit inuuneq tassani kisimi inuuffigineqarsorineqarluni. Pinngorsorineqarpoq ukiut 4,54 milliader siornatigut, uumasullu pinngortitersorineqarlutik ukiuni milliard-ini siullerni (pinngoqqaarfianiit).
Sumut atassuseq:Ullorissanik ilisimatusarneq
Aritmetikki
150px|right Aritmetikki tassaavoq matematikkimut ilaasoq, kisitsineq (naatsorsuineq) pingaarnermik kisitsisit atorlugit ilinniarneq. Naliginnaasuupput katitsineq (+), ilanngaaneq (-), amerlisaaneq (*), aamma agguaaneq (/); aamma imaqarnerusut ilaapput soorlu kvadratrod-ilersuineq eksponent-ilerinerlu aritmetikkimut ilaapput.
Sumut atassuseq:Matematikki
Folketingi
200px|thumbnail Folketingi tassaavoq Naalagaaffimmi Kunngeqarfiup tamarmi inatsisartui — Danmarki, Kalaallit Nunaat Savalimmiullu ilangalugit. 1849-mit 1953-ip tungaanut inatsisartut ataatsimiittartoqatigiivi marluusimapput Rigsdagimik taanaqartartumik: siullermik Folketingi, aappaattut Landstingi. 1953-imit inatsisartuni ataatsinik ataatsimiittartoqarneq eqqunneqarmat Folketingi kisimi atuutilersinneqarpoq. Folketingi Christiansborgimi, Københavnimi inissisimavoq. 179-inik Folketingimi ilaasortaasoqarpoq, taakkunanngalu kalaallit marluk, savalimmiormiullu marluk ilaasortaapput. Folketingimi ilaasortat Danmarkimi qinersivissuarni qulini qinerneqartarput. Kalaallit Nunaata Savalimmiullu ilaasortaatitassatik namminneerlutik qinersisitsinermikkut qinertarpaat. Folketingimut ilaasotaatitat ukiut sisamakkuutaarlugit qinerneqartarput. Folketingimi sulineq inatsisartuni siulittaasoqarfimmit namminermisut aqunneqartarpoq, Folketingip Siulittaasuanit, Folketingimi inatsisartunit siulittaasussaq qinerneqartarpoq, tullersortisssalu sisamat. Qinersisoqareernerata kingorna partii ataaseq amerlanerusulluunnit dronninngimit suleqatiserinninniartinneqartarput, tamassumalu kingorna Kunngeqarfimmi Naalakkersuisunngortitsisoqartarluni.
Nittartakkamit naleqq.
Sumut atassuseq:Politik Sumut atassuseq:Danmarki
Nunatsinni timmissat aqqi kalaallisut
Nunatsinni timmissat aqqi kalaallisut
Kalaallisut (Qallunaatut; Latinerisut)
Aappilattoq (Upernavik)
thumb|Aappilattoq Aappilattoq nunaqarfiuvoq Upernaviup kommunerigaluani ilaasoq, ullumikkut Qaasuitsup Kommunianut atasoq. 173 sinnilaarlugit inoqarpoq.
Sumut atassuseq:Kalaallit Nunaat
Atassut
Atassut Kalaallit Nunaanni Partiiuvoq Liberalisme tunngavigalugu ingerlatsisoq 29. April 1978-imi pilersinneqartoq. Atassut politikkikkut partiiuvoq nunatsinnut naleqqussakkamik pisortanit pituttorneqanngitsumik kiffaanngissuseqartumik kalaallit kulturitoqaannik sorlaqartumik ingerlatsinissamik anguniagaqartoq.
ATASSUT-ip Siulittaasoraa Gerhard Petersen 2009-mi Inatsisartunut qinersinerup kingorna siulittaasunngorpoq
Aamma takuuk
Sumut atassuseq:Kalaallit Nunaat Sumut atassuseq:Politik
Nikerartuusisitsineq
Nikerartuusisitsineq tassaavoq assinik sukkasuumik tulleriiaartumik ersersertitsineq, manittunik, ilusilinnik imaluunnit ilusinik inissitsiterinermi aalasuusilertitsineq. Isigineqarsinnaasoq takusorisaavoq, isgiginerup isigerusunneranik pinngorluni, pilersinneqarsinnaavoq takutinneqarsinnaallunilu amerlasuutigut.
Nikerartuusisitsinermi takuteriaatsit atorneqarnerpaat ilagaat assimik imaluunnit immiussamik iliuuserisassaqareertumik saqqummiussinermi, allamilli aamma nikerartuusisitsineq saqqummiussinerit arlaqaraluartut.
Sumut atassuseq:Film
Susan Aglukark
Susan Aglukark, in. , erinarsortartuuvoq Nunavut-inngaanneersoq, inuktitut aamma tuluttut erinarsortartoq. Inuit ileqqutoqaat malinniarlugit aamma country pop-imillu akusarlugit erinniortarnera Canada-mi nuannarineqaatigilerpaa. Erinnamik saqqummiussineranik iluatsilluarnerpaaq tassaavoq "O Siem" Canadami hit-listini #1-inngortarluni. Arfineq marlunnik nuussuaaqqanik saqqummersitsinikuuvoq, marlorialu Juno Awards-innalluni (Canadami nipilersortunik saqqummiussisuni kusagineqarluartut/pitsaagineqarluartut).
Aglukark inunngorpoq Churchill-mi, Manitoba, Canada, alliartorlunilu Arviat-mi, Nordvest Territorier, massakkut Nunavut. Atuarnini naammassereerlugu Ottawa-mi, Ontariomiittumi, sulilerpoq oqaasilerisutut, naalakkersuisoqarfinni indiaanerinut tunngasunut. Nunavut-mut uteqqippoq "Inuit tapirisat" allattoqarfiannut sulilerluni. Tassaniitilluni erinarsorneq sammisaqarfigilerpaa.
Joe Cocker
thumb|Cocker 2007-mi John Robert "Joe" Cocker (in. 20. maj 1944 - 22. dec. 2014), Tuluit Nunaanni) tuluuvoq erinarsortartoq blues/rock-inik atuisartoq, nuannarineqalerpoq 60'-ikkunni erinarsornini qummut qataannernik iggiarlulluni erinarsortarneranik, aamma erinarsoraangami talini eqqumiikajaanik aalatittarlugit, aamma erinnanik allat atugaanik nammineq piumaminik nipeqartillugit atuisarneranik (ingammik Beatles-ikkut atugaanik).
Joe Cocker single-imik saqqummersitseqqaarpoq 1964-imi atilik I cry instead, Beatles-ikkut atugaat, taanna kinguilu annikitsumik nuannarineqalerput Tuluit Nunaanni.
Meeraalluni koobunik (cowboy) nuannarisaqarpallaarnini pissutigalugu meeraqataasa kiisa taagortalerpaat "Joe" ullorlu manna tikillugu taamatut ateqarnini tusaamaneqaatigalugu.
Erinnat ilisarnartut nuannarineqalersut ilaat ukuupput, soorlu "You Are So Beautiful" 1975-imeersoq. Ilaallu makkuupput:
Tuttu
Tuttu (latiinerisut: Rangifer tarandus) miluumasuuvoq. Tuttu qangarsuaaniilli nunap uumasuinit kalaallinut pingaaruteqarnerpaasimavoq. Aammalumi qujanartumik issittumi uumasut tuttut Kitaani amerlanerpaartaraat.
Joe Cocker
Cocker, Joe
Tuttu
Tuttut sermersuup immallu akornanni sumi tamangajammi siumugassaasarput, ukiuuneranilu Kitaani takuneqarajuttarput. Ilaanni illoqarfinnut qanillivittarput, aasaaneranili sermersuup tungaanut tiffartertarlutik tamaani nillataarnerullunilu ippernaasannerummat.
Tuttut ukiukkut nassoqarneq ajorput. Pannersuit nassutik ukiuliinnartoq katattarpaat, norraat kingusinnerulaartukkut, aatsaallu upernassariartuleraangat nassuneqqilersarlutik. Kulavaat (arnavissat) aatsaat upernaassanngungajalernerani nassutik katattarpaat.
Tuttup neqaa mamarineqarluinnartuuvoq, amialu meqqulik oqorluinnartoq ilaatigut atisaliaralugu, tupermi qaaralugu (allequtaralugu) qimusserlunilu qamutini ingoraralugu atorneqartarpoq.
Sumut atassuseq:Nersut Sumut atassuseq:Miluumasoq
Nunatsinni naasut aqqi kalaallisut
Nunatsinni naasut aqqi kalaallisut
Uumassusililerineq
Uumassuseqartulerineq tassaavoq nunarsuarmi inuunermik (uumasut tamat timitallit) ilinniarneq.
Aapakaanit kingoqqivugut?
250px|right Ukiut 15 millionit (mio) miss. matuma siorna nunarsuup klimaa nillernerulerpoq panernerulerlunilu. Taamaalimmat ækvatorip nalaani kiattup orpippassuini eqimattunik ivigaasunik orperasaartunillu narsaamaneqalerpoq.
Kisitsisinik ilinniarneq
Kistsisinik ilinniarneq tassaavoq kisitsisilerinerup immikkoortortaasa pisoqaanersaat toqqammaviusuunerpaarlu. Kikkut tamagajammik atortarpaat, suliassat ulluinnarsiutiniik siuarsiamasumik ilisimasassarsiornermi, suliffeqarfinnilu kisitsinermi. Annertussutsinik ilisimasassarsiornermi, ingammik kisitsisinik ivertitsilerinermi atorneqartarpoq. Atuiinnarnemi, innersuutigineqartarpoq iliornerni ukunani: katiterinermi, ilanngaanermi, qanngerinermi agguaanermilu kisitsisinik minnerusunik suliaqarnermi. Suliamik ilinniarsimasut kisitsisilerituut ilaatigut kisitsisinik ilinniarneq annertunermik taariaaseq atortarpaat, kisitsisilerinermi inernerit annertunerungaangata, kisiat tamanna toqqammaviusumik kisitsisinik ilinniarnermut paarlaanneqasanngilaq.
Uumassusililerineq
Aapakaanit kingoqqivugut?
Orpippassuit aapakaavisa ilaat orpippassuarniit narsaamanermut pipput, orpinnullu qallorunnaarlutik nikuillutik pisuttalerlutik. Isumaqartoqarpoq inuit ullutsinnilu aapakaat siuaasaqatigiissut aapakaanit taakkunannga kingoqqisuullutik. Inuup aapakaani eqqarlerinerusaata chimpansip ukiut 6 mio. matuma siorna ineriartornini aallarnerpaa.
Kisitsisinik ilinniarneq
Sumut atassuseq:Matematikki
Uumassusililerineq
Inuit siulliit
Afrikami siuaasatta nikorfarmik pisuttuusimasut saarngi ujarannguuttut ukiunik 6 mio.-nik pisoqaa tigisut nassaarineqarsimapput. Tassaapput inuit siuaasaannik ilisimaneqartut pisoqaanersaat. Ukiut mio. marluk sisamallu akornanni matuma siorna inuit siuaasaat Afrikami Asiamilu inuusimapput. Siuaa satoqqanit taakkuninnga inuk nutaaliaq ineriartorsimavoq.
Inuit avatangiisiminut tulluarsartarput
Ukiut mio. marluk miss. matuma siorna inuit siornatigornit annerusumik qarasallit inuusimapput, ujaqqanik, qisummik saanernillu sakkuliortuusut. Sakkut ukiut ingerlaneranni pitsanngoriartor simapput, inuillu siornatigornit avatangiisitik aqunnerulersimavaat.
Eqalugaarsuit
Eqalugaarsuit nunaqarfiuvoq 144 ataatilaarlugit inulik, Qaqortup kommune-rigaluani atasoq ullumikkut Kommune Kujalleq-mut ilaasoq.
Uumassusililerineq
Inuit nunarsuaq tamaat inuuffigaat
Kinami inuit siuaasaat ukiut millionit marluk sinnerlugit matuma siorna inuusimasut takussutissar taat nassaarineqarsimapput, Europamilu nassaarineqarsimallutik inuit siuaasaata sinneri ukiunik 1,9 mio.-nik pisoqaatigisut.
Eqalugaarsuit
Sumut atassuseq:Kalaallit Nunaat
Uumassusililerineq
Inuit nunarsuaq tamaat inuuffigaat
Qangaanerusoq isumaqartoqarsimavoq inuit Afrikami pinngortuusut, ukiullu 1 mio. matuma siorna tassanngaanniit Asiamut Europamullu siaruaassimasut. Misissuinerit nutaanerusut takutippaat inuit Afrikami pinngortuusut, ilimagisaasumilli siusinnerujussuakkut.
"Inuup nutaap" sumit pineranik isumaliusersuutit
"Inuup nutaap" sumit pineranik isumaliutersuutit pingasuupput:
Ukiut 6 mio. matuma siorna
Uumasut inunnut assingusut saarnisa pisoqaanersaat ilisimaneqartut Afrikami Kenyameersuupput.
Ukiut 2 mio. matuma siorna
Inuup siuaasai Afrikami, Asiami Europallu Kujataani issimapput.
* Sumut atassuseq:Ilisimatusaatit
Igaliku
Igaliku (imalt. Igaliko) nunaqarfiuvoq Narsap kommunerigaluani ittoq ullumikkut Kommune Kujalleq-mi ilaasoq. Igaliku aamma nalunnginneqartuuvoq nunaateqarnermik savaateqarnermillu ingerlatsisaqartutut.
Sumut atassuseq:Kalaallit Nunaat
ABBA
ABBA tassaapput svenskit pop-inik nipilersortartut, nipilersoqatigiit, nipilersornerup oqaluttuarisaanerani Beatles-ikkut tullersortaat immiussaminni tunisaanerpaani.
Nalunarpoq oqaatigissallugu ABBA-kkut qanga kattunnersut, "ataasiakkaarlutik" katersuleramik. Björn Bennylu musikalskinik nipilersoqatigiittarput 1967-mili. 1969-70-imi taakkuullutik tv-ikkut nipilersorlutik saqqummeqqaarput, nipilersuusiaat naalisagaat atorlugu California, Here I Come.
Albummiat
Sumut atassuseq:Nunani allani nipilersortartut Sumut atassuseq:Sverige
Michael Jackson
Michael Joseph Jackson (29. august 1958 – 25. juni 2009),
Erinarsortartoq qitittartorlu qernertormioq qaamasumik ameqalernikoq. Tusaamasaq "King of Pop"-itut taaneqartartoq. Meeraallunili qatanngutinilu nipilersortalerput, imminnullu atsernikuupput "Jackson 5".
1979-milu siullermeerluni Michael Jackson kisimiilluni saqqummersitsivoq "Don´t Stop Till You Get Enough".
Assiigiinngittullu erinarsugai erinniai taalliaalu saqqummertalerput, "Moonwalk"-erneq ilikkarsimavaa qernertormioq rulleskjoterluni moonwalkertoq takusimavaa, rulleskjoteqanngittorlu takujumasimavaa, ilikkarsimavaalu.
Pingasunik meeraqarpoq.
2009-mi uummamminik unittoorluni toquvoq.
Sumut atassuseq:Isiginnaartitsisartut USA-meersut
Aqqartartut
Sumut atassuseq:Kulturi
Nunarput utoqqarsuanngoravit
"Nunarput utoqqarsuanngoravit" Kalaallit Nunaata inuiattut erinarsuutigaa. Henrik Lundimit taalliarineqarpoq Jonathan Petersenimiillu erinniarineqarluni. Erinarsuut 1916-imi atulersinneqarpoq. 1979-imiit aamma "Nuna asiilasooq" Kalaallit Nunaanni pisortatigoortumik inuiattut erinarsuutitut akuerineqarpoq.
Aamma takuuk
Sumut atassuseq:Kalaallit Nunaat Sumut atassuseq:Nipilersorneq
Innallangialerineq
thumb| Innallangialerineq. Innaallangialerineq atortorissaarutaavoq ilisimatusarnerullunilu innaallagissat ingerlaarnerannik atortunik soorlu innaallangissamik kalerrisaarutitalinnik, ingerlaarnerit ataqatigiinneranik, akersuunnernik imunernillu sanaajusarlutik. Innaallangiatortut qanoq ingerlavinneri pinngorsimasulerinermi akisassaavoq (atavissumik pinngorsimasulerinermi, innaallangiamillu kajungerinermi) innaallagialli igerlaarneri sananeri sannaalu sanaartornermiillutik.
Ilisimasarlu atortuni innaallangiatortuni atorneqartarpoq, innaallagissallu maleraasaannik aammattaaq innaallangissamik kajungerisumik pillit paasissutissanik ikiorsiullungu kalerrisaarutinik ingerlasut atortarlugit, immaqaluunnit innallagissamik allannguallatsitsinermi siaruartitserinermilu atortarluni. Innaallangiaq 1800-kkunnili paasissutissanik nalunaarasuartaatikkut oqarasuaatikkullu naasitsinermi atorneqalereeraluartoq, innallangiatorneq aattaat ineriartorlualersimavoq tingooraassutit nassississutillu pinngormata.
Innaallagiaq marlunnik immikkoortortanut avissinnavoq: assigiiaagaasumik innaallagiaq, sakkortulisagaq, issingertagaq arlaatigullu kalerrisaarutinik ingerlaavartumik piffissami aaliagiussami nikerartoq, taavalu qarasaasiani innallagiaq, kalerrisaarutinik passussisut amerlassutsit killillit akornni ataatsimik tigusisuartut, soorlu angissusit ersarinngitsut. Aamattaq marloqiusaasunik peqarpoq assigiiaagaasuusumik aammattaaq qarasaasiatalimmik.
Sumut atassuseq:Ilisimatusaatit
Inuunerup isumalerineq
Isumalersuineq imaluunniit filosofii tassaavoq tamatigoortunik aamma toqqammaviusunik ajornartorsiutinik misissuineq, soorlu: piuneq, ilisimasat, nali, aallavik, silaq taavalu oqaatsinik sammisaqarfiulluni. Immikkuullarissuuvoq toqqammaviusunik apeqqusiisarami, ataasiussuseqalerusunnermik, isummiutiinnakkanik kusanartuliornermillu allaanerulluini, isornartorsiunermigut aaqqissuulluakkamik qanillattornermigut aammattaaq eqqarsaatigikilluakkamik tunngavilersuisuugami. Oqaaseq filosofii grækerineersuuvoq, "philo" taaguutaasoq qanga grækerit oqaasiat asanninnermut tunngasoq - ikinngutigiinneq eqqarsaatiginerullugu, naaneralu "-sophia" isumaqartoq silassorissuseq. Oqaaseq "filosoffeq" ilaatigut imak paasisinnaavarput tunuliaqut grækereq inunnguutsimigut silassorissoq, taavalu "filosoffimik eqqarsaatersorneq" tassaanerusoq silassorissusermik nassaassarsiorneq imalt. nuannarisaqarneq, silassorinneq inunnguuserinngikkaluarlugu.
Sumut atassuseq:Filosofi
Kisitsisilerineq
thumb|300px|Trekanti Kisitsilerineq tassaavoq misissuineq/ilinniarneq atortuaqqanut tunngasut; annertussuserineq, sanariaatsimik ilusilersuineq, allanngortitserineq aamma qanoq initussutsimut uuttuisarneq.
Assersuutit
Pythagoras-ip pingasunik teqeqqulinnut ataatsimik 90˚-iusumik teqeqqulinnut oqaasia tassaavoq
c^2=a^2+b^2
pingasunik teqeqqullip iluatungaani qivernerit katinnerat 180˚-iuvoq.
* Sumut atassuseq:Ilisimatusaatit
Nerlernarnaq
Nerlernarnaq (Anser leucopsis) Takissuseqarpoq 65 cm-imik, sului iserartussuseqarlutit 140 cm-imik.
Nerleq mikisoq ilisarnartumik niaqua qaqortuuvoq, qungasia qernertoq, sakiaa qernertoq tunualu qaserluni qillertoq.
Piniagaanera
Kalaallit Nunaanni tamarmi piniaqqusaangilaq 1.5-miit 15.8-mut.
Ittoqqortoormiillu kommuneanni 1.6-miit 31.8-mut.
Eurasia
right|frameless Eurasia tassaavoq nunavissuaq europa asialu ilanngullugit nunavissuarnut ilaatinneqartartoq. Nunarsuup avannarpasinnerani ippoq. "Eur" (Europa) "asia" taamak ateqarnera ersersippaa. Nunamik misissuisartut "titartaasartut" oqartarput nunavissuaq taanna ataasiusoq immamik avissaarneqannginnerat pillugu, soorlu taamaattoq Amerika avannarleq aamma Amerika kujalleq.
Ilaatigut Eurasia marlunnik avinneqarsinnaasarpoq. Eurasia killeq aamma Eurasia kangilleq. Eurasia killermi ilaatinneqartarluni kangia qiterleq. Oqaluttuarisaanermut ilisimatuut aamma oqaatigisarsinnaasarpaat Afrika avannarleq Eurasia killermut ilaasinnaasoq, inoqajuitsorsuaq Sahara killeqarfigalugu.
Sumut atassuseq:Nunavissuaq
Namminersornerullutik oqartussat
Namminersornerullutik oqartussat (qall. hjemmestyre) taaguutaavoq politikkimut ingerlatsinermut atorneqartartoq Savalimmiuni nunatsinnilu. Taamatut politikkimut ingerlariaaseq atuutilerneqarpoq siunertaralugu pisinnaaneq (kompetence) aamma akisussaaffiit dk-miittut Savalimmiunut Kal.Nun.-nnullu oqartussaasuinut nuunneqarnissaat. Åland qeqertaannissaaq aamma hjemmestyre-qarpoq. Taaguusioriaaseq taanna Irlandi-imit pinngorpoq (home rule), 1800-jukkut ingerlaneranni taamak ingerlariaatsimik peqarusukkaluarsimagamik iluatitsinatilli.
Sumut atassuseq:Politik
Paris
{{Infoboks illoqarfik |ateq              = Paris |asseq             = 250px |billedtekst       = Eiffeltårnet, ungasianiipput illorsualiat niuerniartarfiit. {{Kortpositioner |Franskit Nunaat |label             = |billedtekst       = |marksize          = 6 |bredde_ret        = N | bredde_grad=48 | bredde_min=51 | bredde_sec=24 |længde_ret        = E | længde_grad=2 | længde_min=21 | længde_sec=07 |position          = center |width             = 250 |float             = center }} |nuna              = Franskit Nunaat |kommune           = {{Île-de-France}} |tunngavilernera   = |kisitsit          = 105,40 km² |inuttussuseq      = 12.405.426 (2013) |inuit eqimassusiat = 20.807 ukioq/km² |postnr            = 75001 - 75020 aamaa 75116 |nittartagaq       = paris.fr }} Paris Franskit Nunaanni illoqarfiit pingaarnersarivaat inissisimasoq Frankrig-ip avannarpasinnerusortaani kuuk Seinen aqqusaarlugu ittoq.
Paris nammineq allaffissornikkut inuit missingersuummik inuttarivai 2.153.600, illoqarfiullu avasinnerulaaniittuni inuit 9,93 mio. missaaniillutik, illoqarfissuartaalu tamarmik katillugit 12 mio. missaaniillutik, taamaalilluni Europami illoqarfiusuni inuttunerpaani akornaniilluni.
Sumut atassuseq:Frankrigi Sumut atassuseq:Illoqarfiit pingaarnersaat
Suliffissualerineq
Suliffissualerineq arlalinnik isumaqarpoq:
London
250px|right|thumb|Buckingham Palace London-imi London tassaavoq Tuluit Nunaanni illoqarfiit pingaarnersaat aamma tuluit nunaanni illoqarfinni inuttunerpaaq. Illoqarfiup ilua killeqarfigivai qanga ukiuni akullerni killeqarfigineqartartut, kisianni 1800-jukkut ingerlaneranni illoqarfik suli annertusiartornerulersimavoq. Ullumikkut arlalinnik immikkoortanik illoqarfik immikkoortortaqarfeqarpoq nammineq arlalinnik borgmester-eqartarluni.
Sumut atassuseq:Illoqarfiit pingaarnersaat
WHO
right|180px|thumb|WHO-p erfalasua Silarsuarmi peqqinnissamut kattuffik, WHO (The World Health Organization) FN-ip ataaniittuuvoq, nunat tamalaat akornanni suliniuteqartartuulluni, qitiusumik allaffeqarpoq Geneva-mi Svejt-imiittumi. WHO pilersinneqarpoq FN ataani Aprilip 7-iani, 1948.
Nittartagaa
Sumut atassuseq:Peqqinneq
Wikimedia
150px|thumb|Wikimedia Foundation ilisarnaataa thumb|right|250px|Wikimedia Foundation ([[San Francisco)]] Wikimedia-fonden (tuluttut: Wikimedia Foundation) tassaavoq suliniaqatigiiffik arlalinnik ingerlatsisoq ukuusuni Wikipedia, Wiktionary, Wikiquote, Wikibooks, Nupedia, allallu assingusut. Suliniaqatigiiffiuvoq aningaasanik iluanaarfiunngitsoq (fond: aningaasanik katersuiffik, akissamaatit, sillimmatit assigisaallu), ingerlasuulluni Florida, USA inatsisaata ataani. Fond-i siullerpaamik avammut nittarsaanneqaqqaarpoq Bomis direktørianit aamma Wikipedia aallarniisooqataanit Jimbo Wales-imit 20. juuni 2003. Ateq "Wikimedia" atoqqaarneqarpoq e-mail-ikkut Sheldon Rampton atortarnermigut WikiEN-1 allallugu, taamaalilluni internet-imi inissinneqarpoq wikimedia.org fond-itullu ingerlalerluni Daniel Mayer-imit, Wikipediap aallarnisaasuvisa ilaat suleqataalluartuusoq.
Qaqqaq innermik anitsisartut
Qaqqat innermik anitsisartut assigiingitsuupput imerpalasumik aammalu kinertumik anitsisarput. Soorlu hawaii-mi Hot Spot-eq, nunap iluani lavat ulikkaartooraangata Hawaii-mi innermik anitsisarpoq qeqertaliorlunilu. Qaqqat innermik anitsisartoqarfiit nunarsuup kalipaata avissaariartorfianniinnerupput. Indonesien-p eqqaani qaqqat innermik anitsisartut ikattorujuupput aamma alaska-p kitaani innermik anitsisartoqarfipput.
Wikimedia
Aningaasaateqarfiup taassuma siunertarivaa WikiWiki-tut ittut ammasumik imallit suliniutit alliartorluartinnissai aamma ineriartortinnissai taamaalilluni imarisai tamarmik takuneqartissinnaanngorlugit tamanut atuarneqarsinnaanngorlugit, akeqanngitsumik aamma reklame-qanngitsunik. Ilanngullugu isumagivaa encyklopædi assut ingerlalluarneqalersoq oqaatsinillu arlalinnik atugaasoq taaneqartartoq Wikipedia, aamma ordbogi; Wiktionary, encyklopædi oqaatsinik allatanilluunniit issuaaffik; Wikiquote aamma elektronik-ikkut atuagassat arlallit ilinniartunut saaffiginnittut; Wikibooks. Nupedia suliniut nungukkiartuaalersoq aamma isumagaa (wiki-unngilaq, kisiannili ammasumik imaqartuulluni).
Qaqqaq innermik anitsisartut
Sumut atassuseq:Nunarsualerineq
Sarfannguaq
Sarfannguaq nunaqarfiuvoq 100 sinnilaarlugit inulik (1.1.2009) Sisimiut kommunerigaluani ittoq, ullumikkut Qeqqata Kommuniani ilaasoq.
Wikimedia
Avataani nittartakkat
Sumut atassuseq:Ilisimatusaatit
Sarfannguaq
Sumut atassuseq:Kalaallit Nunaat
none|Sarfannguaq
Islam
Islam tassaavoq upperisaq Guutimut ataasiussusermut upperisaq, upperivaalli profiitit tamarmik soorlu Adam, Noah, Moses, Jesus, il.il. taava kingullerpaaq Muhammad profiititut upperalugu. Islam-imi profiitit Guutiminngaanniit nassinneqarnikuupput inunnut nunamullu aaliangersimasunut, taava Guutip Muhammad nassippaa inunnut nunarsuarmullu tamanut kingullerpaatullu. Muhammad-llu saqqummersitai Guutiminngaanneersut malillugit. Oqaaseq islam isumaqarsinnaavoq "tunniulluinnarneq", uanili iluamik paasineqassaaq Guutimut tunniulluinnarneq, oqaaserlu muslim tassaasoq islam-imut uppertoq, isumaqarsinnaasoq "taannaasoq tunniulluinnartoq", tassalu Guutimut taannaasoq tunniulluinnartoq. Nunarsuarmi tassunga uppertut 1 aamma 1,8 mia. missaanniipput, maannakkut upperisani anginerpaani tulliulluni, kristumiut amerlanerpaajullutik.
Sumut atassuseq:Upperisarsiorneq
Nerlernaq
thumb|left thumb| Branta bernicla
Nerleq siggukitsoq
Nerleq siggukitsoq (Anser brachyrhynchus)Takissuseqarpoq 70 cm-imik, sului iserartussuseqarlutit 155 cm-imik. Isigai qaamanerusut siggualu naatsoq aappalaartoq-qaquartumik qalipaatilik ilisarnarlutik. Kiisalu aamma niaqua qungasialu saavanut aammalu tunuanut qasertoq-qaamasumut naleqqiullugit taarpasillutik. Sigguimi mannguatigut qaqortortaqarsinnaasarpoq. Timmiaq aallartartuuvoq, tunup (Tuluit Nunaat, Irland, Tyskland) qiterpasissuani erniartortarluni aamma Island-imut qaqutiguinnarlu kitaanut annguttarluni.
Nerlernaq
Timmiaavoq aallartartoq. Avannaani akuttullutik ikittuinnaallutillu piaqqiortarput. Ingerlaartut Kitaani Tunumiluu, annermik tasiilap kommuneani, takusassaasarput.
Nerleq siggukitsoq
Piniagaanera
Kalaallit Nunaanni tamarmi piniaqqusaangilaq 1.5-miit 15.8-mut.
Ittoqqortoormiillu kommuneanni 1.6-miit 31.8-mut.
Nerlernaq
Kalaallit Nunaanni tamarmi piniagaanngilaq.
Eqalussuaq
thumb|Eqalussuaq Eqalussuaq (Somniosus microcephalus) aalisagaavoq. Somniosus latinerisut "uernartoq"-mik isumaqartoq - atia "Itillittoq"-mik nutserneqarsinnaavoq. Eqalussuaq arriissutsini tusaamasaassutigaa; sukkanerpaamik 2,7 km/t-mik sukkassuseqarsinnaasutut uuttorneqarsimavoq.
Nuna asiilasooq
Aamma takuuk
Sumut atassuseq:Kalaallit Nunaat Sumut atassuseq:Nipilersorneq
Peqqinneq
200px|right Peqqinneq oqaasiuvoq siammasissumik imaqartoq, inuup qanoq issusaanik imaqartoq, qanorlu angallaritsiginersoq aamma inuunerminik pitsaasumik inuuneqarnera timikkut isummakkullu. Tamakku anguniaraanni nakorsaatinik ilisimatuussutsikkut ilinniartitsinermiit saniatigut passussinikkut anguniarneqartarput.
WHO (Silarsuarmi peqqinnissamut kattuffissuaq) 1970-ikkunni peqqinneq nassuiaaserpaa, program-iliorluni "Peqqinneq tamanut ukioq 2000-imi" imak oqaasilerlugu: "Peqqinneq tassaaginnassanngilaq napparsimanermik ilaqassanngitsoq, kisiannili timikkut, isummakkut inooqatigiinnermillu pitsaasumik annerpaamik inuuneqarneq". Taanna oqaaserisaq tamanit isumaqatigineqarpallaartanngilaq, nassuiaaserneqarsorisinnaasimagami pilluarneq sunaanersoq. Taamaattumik peqqinneq tunngavittut assersuuserlugu paasiniarneqartariaqassaaq napparsimaneq sunaanersoq. Tassani takuneqalersinnaassaaq inuunermi ippinnarsinnaasut peqqilluni inuunermi aamma nappaat sunaanersoq takuneqalersinnaalluni.
*
Tarnip ilinniarnera
Tarnip ilinniarnera ilisimatusaataavoq, ilinniangartuussuseq suliarlu inuup uumasulluunnit eqqarsartariaasiata atuuffianik pissusilersuutaanillu attuumassutilerissutaalluni. Tassuunakkut, suliami ilinniarsimasoq imaluunnit ilisimatusartorlu taaneqartarpoq tarnip pissusaanik ilisimatooq. Tarnip pissusaanik ilisimatooq inissisimavoq inooqatigiinnik imalunnit pissusilersuutinik ilisimasassarsiortoq. Tarnip pissusaanik ilisimatuut paasiniartarpaat ataasiakkaani eqqarsartariaatsip atuuffiata inoqataasutullu pissusilersuutaata inissisimaffiat, tarnip sianiutillu ingerlarngat paasisassarsiorfigiutigalugu.
Tarnip pissusaanik sammineqartartut uku ilanngunneqartarput, malugisanik paasinninneq, paasinnissinnaassuseq, samminninneq, misigissutsit, kajumilersitsineq, qarattap atuuffia, kinaasuuseq, pissusilersorneq aammalu inuit ataqatigiinnerat. Ilaat, ingammik itisuumik tarnimik ilisimatuut, silaqassuserup silaqanngittortaa isumaliuutigisarpaat. Misileraanertalimmik periaaseq atorlugu pissutaasoq aalajangiunneqartarpoq aamma tarnip inooqataanerannik attuumasuutillit nikerartut eqqarsaatigineqartarlutik. Ilanngullugu imaluunnit akerlianik misileraalluni tunngavilersoqqaakkamik atuisoqartarpoq, tarnip pissusaanik ilisimasallit assersuutinik isumalioqqissaarneq allanillu isumalioriasaarnerit suleriaatsit ilaatigut tatigiffigisarpaat.
Tarnip pissusaanik ilisimatusarnermi paasisat inuit aalaakkaaneranni atorneqartarput soorlu, ilaqutariiussutsimi, ilinniartitaanermi, sulisitsinermi taavalu tarnikkut peqqinnissami ajornartorsiutaasinnaasuni. Tarnip pissusaani ilisimatusarnermi immikkoortortaqarfiit amerlapput soorlu, ineriartornermi tarnip pissusilerineq, timersornermi tarnip pissusilerineq, peqqinnissami tarnip pissusilerineq, sanaartornermi aammattaaq aaqqissuusserinermi tarnip pissusilerineq, tusagassiutitigut tarnip pissusilerineq, inatsisitigut tarnip pissusilerineq taavalu unioqqutitsisoqarsimatillugu misissueqqissaarnermi tarnip pissusilerineq. Tarnip pissusilerineq inooqatiginnermi, pinngortitami inulerinermilu ilismatusarnermi misissuineq ilanngunneqartarpoq.
Sumut atassuseq:Ilisimatusaatit
Uumaatsulerineq
thumb Uumaatsulerineq (fysik, grækerineersoq physis: "pinngortitaq") tassaavoq pinngortitamik ilaannillu siammasissumik ilinniarneq. Fysikerit ilinniartarpaat sunik annertuserineq, qanoq silaannaqarneq aamma piffissap ingerlaarnera, atortukujunnik ataqatigiissaariniartarlutik. Aamma matematik-imut suliaqartarsinnaasarput. Nassaariikkanik (ilisamaleriikkanik) ilusilersuineq atorluarneqartarpoq. Ilisimatuussutsimik isummersuutit allat assigalugit, fysik-erit uppernarsaaniartarput atortut aallaavigalugit tunngaviginerullugillu.
Silaannaap naqitsinera qanoq atsigaa?
Tupinnaqaaq: ..assersuutigalugu sakissatta silaannaap nukingata qanoq atsigisumik sunniiviginerai naatsosorutsigit.
Takorlooriartigu inuk natermi nalasoq atuakkamik 1000 kvadratcentimeterit missaani annertussusilimmik quppeqqasumillu sakissaminiititaqartoq. Anertussutsimi tassani silaannaap kvadratcentimeterit tamaasa nukimmik 10 N-imik, oqimaaluttap 1 kg-p oqimaaqataanik, ammut naqitsivigai. Nukiup naqitsisup assigivaa 1000 kvadratcentimeter x 1 kg = 1000 kg. Taamaalilluta paasivarput nukik sakissatsinni atuakkamut naqitsisoq biilitut naliginnaasutut oqimaatsigisoq.