Салбурын
Толығырақ
Бүркіт мәлін, қарсақ, күзен тектес аңдардың бәрін алып жейді. Солардың ішінде -қауіптісі - мәлін. Оның тұлыбы кең, майы қалың. Терісі көлкілдеп бос жатады. Оны бүркіт сыртынан ұстағанда, әсіресе мойны, басы терісінің ішінен айналып кетіп, бүркіттің кез-келген жерін талап, шайнап тастайды. Тістеген жері, салған жарақаты көзге білінбей тұрады да, соңынан бітеу жара болып, ісіп, бара-бара уыттанып, асқынып бүркітті өлімге де соқтырады. Біздей өткір тістерінің уыты күшті болады. Бүркіт сондықтан аузын бүре ұстап, өлтіреді. Осы сияқты саятшылықта кезігетін сан-қилы аң-құстардың әрекет қимылдарының ерекшеліктерінің ең қызықтысы да, құндысы - бүркіттің түлкі алуы. Қазақ құсбегілері қара үйек, қылшықтары күмістей жылтыраған, пұшпақтары қолтығына дейін қара, сыртқы қызылдығы өрттей орманның түлкісі; жолы үлкен, бағасы қымбат, кезі келсе "қара түгілі, ханға да байламайтын" аса сирек кездесетіні қара түлкі, өте қымбат, қырдың қырмызы түлкісі, қара түлкі - қырдың қызыл түлкісі деген түрлерін ажыратады. Орман түлкісі туралы оны қар үстіне тастағанда қызыл ніл қалады, ондай түлкіні ұстаған кезде жарық көрсетпей жасырып, аз уақыт сақтамаса, өңі үсіп кетеді деген аңыз бар. 300px|right Алыстан келген дыбыс, иіс, дүбір-сарынды сезген түлкі дереу жасырынады. Түлкі шамасы келсе, ылғи да қыранның тасасын сығалау, қараған мен бұтаны аралай қашу, бойын жасыратын жықпыл-жықпылға тығылу сияқты әдістің бәрін пайдаланады. Тас пен жарды жағалап, көбелеп, іргелеп бой тасалап қашу әдіс-айласының ұсақ-түйегіне дейін ағаттық жібермей түлкінің қашудағы әдіс қойлығына орай, оның осы шеберлігін аңшылар "жабыттап қашу" деп атаған. Жасырынып қаша алмаған түлкі қарауылдамайды да, қашпайды да, оның жатқан үстіне қағушы ит барып қалмаса, ол жатқан жерінен тыпыр етпей жатып алады. Кейде бүркітті байқап солай бүғады. Ал, оны көзі шалған бүркіт сол маңның бір тұрғысына қонып, түлкінің бүққан жерінен шығуын ұзақ күтеді. Бірақ түлкі оның аңдып отырғанын, жалықпай аңдитынын жақсы біледі де, бұққан жерінен әсте шықпайды. Аңшылар түлкінің осылай бұғып жатып алуын "қорып қалу" дейді де, бүркіттің аңдып отырғанын "қорытып отыр" деп атайды. Ал бөгде жақтан қашып келіп, тас-бұтаға кіріп, паналап бүркітке алғызбаса, оны "қорғалады" деп атайды. Қорғалауға, қашуға мұршасы келмей, сасқанда түлкі дереу тұра қалады. Бүркітке қарай арсылдап үреді. Тісін қайрап ырылдайды, айбар шегеді. Көктен сорғалап, тақап қалған бүркітке құйрығын көлденең тартып, алдағысы келеді. Мұндайда өзіне- өзі сенген бүркіт болмаса, көп ретте сәтсіздікке ұшырайды да, түлкі құтылады. Өз жауына түлкінің көрсеткен осы қарсылық айласын құсбегілер "кергені" деп атайды. Өте айлалы, әдісқой бүркіт болмаса, керген түлкіні ала қою оңайға түспейді. Өйткені жоғарылап барып, қайта шүйілген құстың екпіні әте қатты болады да, жерге жақындап қалғанда, өзін тежеу мүмкіндігі де азая түседі. Қыранның екпінін мұқият байқап, керіп түрған түлкі бүркіт аяғы өзіне тие бергенде ыршып кетеді де, қыран өз екпінімен барып жерге, тасқа, ағашқа соғылады. Егер құс жерге қатты соғылса, мертігеді, өледі. Керген түлкінің айласынан болған осы сәтсіздікті құсбегілер "жер соғу,жер соқтыру" деп атайды. Жер соғып қалу кебінесе әдіс-айласы аз, әлсіз бүркітте немесе табиғи тәрбие кермеген қолбала бүркітте көбірек кездеседі. Ал, өз әлін алдын ала шамалаған.қорқақ, әлсіз құстар керген түлкіге түспейді. Әлді құстар оның кергеніне қарамастан түлкіні сыпыра іледі де, басып қалады немесе сол ілген бойы көтеріп алып, басқа жерге апарып басады. Кейбір қыран керген түлкіге түспестен, үстінен сыпырып өте шығады. Мұндай сәтте аман қалған түлкі жалма-жан тұра қашады. Түлкінің қашу сәтін әдейі өзі тудырған қыран жарқ етіп қайта айналады да, түлкіні басып қалады. Бұл, әрине, өте әдісқой қырандардың керген түлкінің өзін алдап түсірген бір сәттері. Түлкі мен қыран арасындағы қимақ үшін және жан үшін арпалыста мұндай- мұндай сәттер өте көп кезігеді. Бүркіт қашқан түлкіні ұстағанда бір аяғымен (тегеурінімен) таңынан іліп түсіп (қабырғасына жете алмай қабырғасын қақыратып үлгермесе), жығып алғанда түлкі де қайырыла қарманып, ауыз салады. Сол кезде бүркіттің екінші аяғы көз ілеспес шапшандықпен аузын аштырмай ноқталап ұстап, таңындағы екінші аяғын ауыстырып, өкпесінен шершеулей салып, тырп еткізбей қояды. Бүркіттің жыртқыш аң ұстаудағы көбірек қолданатын тәсілі осы. Тағы бір тәсілі қырандардың ұзақтан қашқан түлкіні тілеп алуы. Ондайда түлкі бүркіттің өзіне түсетін, түспейтінін қанат қағысынан суылдаған айбынды екпінінен біледі.300px|left Саят кезінде қансоқтаны мөлшерлеп бермесе тойып жеген бүркіттің жемсауы майланады да, аңға ұшпай қояды. Ең жақсысы ұстаған түлкінің тілін жылыдай кесіп берсе, құс дәнігіп түлкі ұстағыш болады. Жемсауы майланып кеткен бүркіт болса оған бөртпе беріп, ішін майдан арылтады. Саятта бір-екі кесек тоят (ет) кесіп берсе, құстың көңілі көтеріліп тағы да аң ілуге шабыттанады. Қыран бүркіт қолға үйретіліп, оны саятқа алып шыққанда алғаш алған аңын: "Үйіріңмен үш тоғыз!"- деп айтып, жерге үш рет ұрады да, жасы үлкен қағушының қанжығасына байлайды. Қанжығаға тұңғыш аң байлау да құсбегілік өнердің бір жақсы ырымы. Құсбегі қанжығаға аң байлағанда: "Қанжыға майлансын!"- деп айтуы керек. Қанжығасына аң байлаған адам құсбегіге алғыс, рахмет айтып, бата беріп, жолын жасаған. Ал егер, ұстаған аңды қанжығаға байлап үлгірмесе "көлденең өткен көк атты" аңшы олжасын қалап сұраса, сол жерде қолқасын орындауға міндетті. Жалпы аңшылықтың қай түрі болмасын кеңпейілділік пен жомарттықты, әділдік пен ақиқаттықты, ғибратты қажет етеді. Құсбегілік өнерде де осындай қағида бар. Сондай-ақ саятта құсбегінің ниеті ешқашанда тарылмау керек. Құс алған аңды сураған, қалаған адамға еш тосылмай қанжығасына байлау құсбегілік өнердің жомарттығын, асылдығын, құсбегінің мәрттігін паш етеді. Бірақ құстың ең алғаш алған аңын ("тырнақалдысын") құсбегі ешкімге бермейді, бірақ оған қасындағы нөкерлері де өкпелемейді. Себебі алғаш алған аңның терісін үйдің төріне іліп қойса, құс қыран болып ол теріге тері қосылып олжа көбейе түседі деп сенген. Ал саятшылықтан оралғанда қанжығадағы олжасы болса ешкім оны сұрамайды. Қыран бүркіт алғаш қолдан ұшып аң алғанда құсбегі бүркіті алған аңынан тойдыра жегізіп, өлген аңның қанын саусақпен іліп алып құстың тұмсығына жағады. Осы әрекетті қайталап: "Көзің көргіш қырағы болсын!"- деп айтып, көзіне де жағады. "Талмас қанат, ұшқыр қыран бол!"- деп, қанат- құйрық қауырсындарына да қан жағылады. Бұл "рәсім қандау" деп аталады. Бұл әрекеттер жай ғана ұсақ-түйек емес, ата-бабаларымыздан келе жатқан құсбегілік өнердің наным-сенімдері, салт-дәстүрі, әдет-ғұрпының жалғасы.