Қырғыз_Кеңестік_Социалистік_Республикасы
Тарихы
Археологиялық ескерткіштер Қырғыз жерін адам баласы бұдан 300 мың жыл бұрын, ертедегі тас дәуірі (палеолит) кезінен мекендегендігін анықтайды. Ертедегі тас дәуірінің құралдары Орталық Тянь-Шань, Ыстықкөл, Ферғана маңынан,Неолит дәуірінің ескерткіштері Фрунзе, Тоқмақ қалалары мен Ыстықкөл аймағынан, Алтай даласынан табылды. Сарыжаз өзені маңындағы 2 үңгірде (Ақ шұңқыр қаласы) қызыл бояумен қабырғаға салынған хайуанаттар суреті сақталған. Неолит кезіндегі тайпалар тас өңдеудің жетілген техникасын (тегістеу, қашау техникасы) игерген, садақ пен жебені қолданған, балшықтан ыдыстар жасаған. Сол кезеңде (б. з. б. 5-3 мың ж. ) мал шаруашылығы мен егіншілік пайда болған. Б. з. б. 3 мың жылдықтың аяғында әуелі мыстан, кейін қоладан жасалған қарулар тарады. Қола дәуірінде ( б. з. б. 1- мың жылдықтың басы) Қырғыз жеріндегі адамдар 2 топқа - егіншілік және мал шаруашылығы тобына бөлінгендігін археологиялық материалдан байқауға болады. Б. з. б. 7-6 ғасырда темірден соғылған құралдар мен қарулар пайда болды, көшпелі мал шаруашылығы шешуші шаруашылыққа айналды, мүліктік жіктелу күшейді. Таптық қатынас шыға бастады. Көшпелілер арасында рулық одақ, ал егіншілік құл иеленуші мемлекет пайда болды. Солтүстік Қырғызда сақтар (б. з. б. 7-3 ғасыр), кейін үйсіндер (б. з. б. 2 ғасыр – б. з. 5 ғасыры) өмір сүрді. Оңтүстік аудандар (б. з. б. 2 – 1 ғасыр) Паркан мемлекетіне, кейін (1-4 ғасыр) Кушан патшылығына қарады. Қырғыздың оңтүстік аудандарында  4 – 5 ғасыр тоған тоспа техникасы қолданылды, су диірмені пайда болды, канал жүйесі көбейді,  ауыл шаруашылығы дақылдарының жаңа түрлері (мақта) егілді. Экономикалық өмірдің және қоғамдық қатынастардың өзгеруіне байланысты егіншілік аймағында құл иеленуші мемлекетті феодалдық мемлекеттік бірлестіктер ауыстырды, көшпелі тайпаларда да ерте феодалдық мемлекет пайда болды. 5 ғасырда Солтүстік Қырғыз көшпенділері отырықшылана бастады. 6-7 ғасырда Қырғыз Батыс түрік қағандығының орталығына айналды. Астанасы – Суяб. Қалалар, қоғамдық еңбек бөлінісі пайда болды. 6-8 ғасырда Батыс түрік қағандығына қараған тайпалармен бірге көшпелілері Орхон, отырықшылары соғда жазуын қолданды. 10 ғасырдан бастап қырғыздардың Тянь-Шаньды мекендегені жайлы жазба деректерде баяндалады. Ол кезде Шу, Талас далаларында, Ыстықкөл жағалауында қалалар мен отырықшылар көбейе бастады. Олар Орта Азияның басқа аймақтарымен қарым-қатынас жасады. 10 ғасырдың орта шенінен 12 ғасырдың орта кезіне дейін Қырғыз жеріне Қарахан мемлекетінің негізгі бөлігі қоныс тепті. Оның астанасы Шу бойындағы – Баласағұн болды. Бұл кезде феодалдық қатынас едәуір дамыды. 10 – 12 ғасырдаөндіргіш күштер сол кездегі жамудың жоғарысатысына жетті. Талас даласы күміс және басқа металл шығарудың орталығына айналды, біраз қалаларда (Баласағұн,Үзген) қол өнер, сауда және мәдениет дамыды. 13 ғасырдың 1-ширегінде басталған монғол-татар шапқыншылығы даму процесін ұзақ уақытқа тоқыратты. Монғолдар Орта Азияны жаулап алып, оған көшпелі тайпаларды қоныстандырды. Тянь-Шаньның бір бөлігі және Шығыс Түркістан Шағатай ұлысының құрамына кірді.оның тұрғындары – Жетісу, Қашқар көшпелілері өздерін ерекше Моғол ұлымыз деп атады. 15 ғасырдың 2-жартысында Солтүстік Қырғыз жерінде қырғыз тайпалары бірігіп, жеке хандық құрды. 16 ғасырдың 1-жартысында Қырғыздар ойрат шапқыншылығына қарсы табанды күрес жүргізді. 17 ғасыр мен 18 ғасырдың басында қырғыздардың Шығыс Түркістанның мемлекет-саяси өміріне араласуы күшейді. 18 ғасырдың аяғы мен 19 ғасырдың бас кезінде сыртқы саяси жағдайының қиындауына және сауда мен ішкі жағдайының тұрақты болмауына байланысты қырғыздар Ресей патшалығынан қамқорлық сұрауға мәжбүр болды. 1814 жылы және 1824 жылы Ыстықкөл қырғыздарының өкілдері орыстың батыс сібір өкіметтеріне барды. 19 ғасырдың 1-ширегінде Қоқан хандығы Қырғызды жаулап алды. Осыған байланысты орыс-қырғыз қарым-қатынасы тоқтатылды. Бұл кезеңде қырғыздар негізінен көшпелі және жартылай көшпелі мал шаруашылығымен шұғылданды. Қырғыздың қоғамдық-экономикалық құрылысында патриархалдық-феодалдық қатынас үстемдік алды. 19 ғасырдың орта кезінде Қырғыздың Ресеймен жақындасуына қолайлы жағдай туды. Алғаш Ыстықкөл қырғыздары Ресейге қосылуға келісті. Кейін Тянь-Шань тауының және Шу, Талас даласы қырғыздары Ресей империясының құрамына өз еріктерімен қосылды. Солтүстік Қырғыз 1863 жылы қарсаңында, ал Оңтүстік аудандар Қоқан хандығы жойылысымен (1876) Ресейге қосылды. Сөйтіп, Қырғыз әуелі Түркістан облысының (1865-67), кейін Түркістан генерал-губернаторлығының (1867-1967) құрамында болды. Қырғыздың Ресей құрамына өз еркімен қосылуы орыс және қырғыз халықтарын жақындастырды. Олардың патша өкіметі мен жергілікті қанаушыларға қарсы бірлесіп күрес жүргізуі, экономикалық, саяси, мәдени байланыстарының нығаюы орыс және Ресейдің басқа халықтарымен ынтымағын күшейтті. Қырғыз еңбекшілері Қоқан феодалдарының бұғауынан, Шығыстың басқа да мешеу дамыған мемлекеттері сияқты ағылшын ықпалында болудан құтылды. Құл иеленушілікке тыйым салынды, феодалдар арасындағы тартыс жойылды; натуралды шаруашылықтың ыдырап, капиталдық элементтері дами бастады. Орталық Ресейден өндіріс товарлары Қырғызға әкеленіп, олар малға, астыққа айырбасталды. Қырғыздың біраз жеріне Ресейдің орталық және оңтүстік губернияларынан казак-орыстар мен қоныс аударушы шарулар келіп орналасты. Бұл көшпеліліктен отырықшылық жағдайда көшуге, шаруашылыққа құрал-саймандардың, дөңгелекті транспортттың енуіне және ауыл шаруашылығын мамандандыруға ёкөкөніс өсіру, пішен шабу т. б.) ықпал жасады.кулактар мен ауқатты қоныс аударушылар өз өнімдерін Қырғыз бен мақта өсіретін Орта Азия аудандарына салатын товарлы егіншілікпен айналысты. Ресейде капитализмнің дамуы, товарлы-ақша қатынастарының күшеюі, орыс базарларымен байланыстың дамуы, өлкеде кейбір аудандардың экономикалық мамандану процесін тездетті: өңдеу өнеркәсібі, мақта тазалау, май айыру, тері өңдеуші, сыра қайнату зауыттары және басқа ұсақ кэсіпорындар жұмыс істеді. 19 ғасырдың аяғында тау-кен өнеркәсібі, әсіресе көмір шығару өндірісі пайда болды. Капитталистік дамуына байланысты Қырғызда кредит мекемелері, акционерлік серіктестіктер және қарыз-жинақ кассалары пайда болды. Жұмысшы табы мен ұлттық буржуазия қалыптаса бастады. Алайда Қырғызда өнеркәсіп капитализмі дамымады. Екінші жағынан, Ресейге қосылуға байланысты өлкеде отарлық қанау күшейе түсті, салық мөлшері артты, көпшілік жері отарлау қорына берілді. Сонымен қатар орыс халқының өкілдері қырғыздар арасына озық орыс мәдениетін және халықтар достығы таратты. Мәдени-ағарту мекемелері, діни мектептер ашылды, алғашқы емханалар ұйымдастырылды. Ресей пролетариаты революциялық қозғалысының ықпалымен Қырғыз еңбекшілері ұлттық және әлеуметтік азаттық күресіне көтерілді. 20 ғасырдың басында Қырғызда марксизм-ленинизм ойлары, революциялық әдебиет тарай бастады. Тұңғыш социал-демократиялық ұйымдар пайда болды. 1905-07 жылы Ресейдегі революциялық басталысымен 1905 жылы көктемде Қызылқия және Сүлікті шахталарында толқулар басталды. Жұмысшылар экономикалық және саяси талаптар (8 сағат жұмыс күнін, жалақыны көбейту, штрафты жою, жұмыстан тыс жұмыстарды қысқарту, жиналыс, одақ құру бостандығы) қойды. Революциялық қозғалыста қырғыз және орыс еңбекшілері бірігіп әрекет жасады. Социал-демократ 1905 жылы 6 тамызда, 22 қазанда, 8 қарашада Пішпекте саяси митинг ұйымдастырды. Қарашада Пішпек, Тоқмақ, Пржевальск (Қарақол) поштателеграф қызметкерлері Бүкіл ресейлық қазан саяси стачкасында (1905) үн қосты.