Өлең_өрнектері
«Сегіз аяқ» өлеңінің мысалы
Абайдың қазақ поэзиясына тыңнан қосқан өлең өрнектерінің ішіндегі ең күрделі және келісті жасалғаны - «Сегіз аяқ». «Алыстан сермеп, Жүректен тербеп, Шымырлап бойға жайылған, Қиуадан шауып, Қисынын тауып, Тағыны жетіп қайырған, Толғауы тоқсан, қызыл тіл, Сөйлеймін десең өзің біл...» Осы келтірілген шумақта 5 буынды тармақтар мен 8 буынды тармақтар белгілі ретпен кезектесіп келіп отыратынын көреміз. Бірақ басқа шумақтарда 8 буынды тармақтың орнына 7 буынды тармақ түсуі де ықтимал. Бунақ кестесі 3 буын + 2 буын + 3 буын болып келетін 8 буынды тармақпен бунақ ернегі 4 буын + 3 буын болып келетін 7 буынды тармақ жыр өлшемінде де, шумақты өлеңдерде де еркін алмасып түсе беретіні белгілі. Ал «Сегіз аяқтағы» 7, 8 буынды тармақтардың бунақтық кестесі де дәл осындай. Мысалы, жырда: «Атаңның аты кім болар. Атаңның аты кім болар? Айтып кеткін қарағым, Қандай жаман күн болар...» Мұнда алғашқы 2 тармақ 2 буын + 2 буын + 3 буын болып құралса, соңғы 2 тармақ 4 буын + 3 буын болып келеді. «Сегіз аяқта»: «Толғауы (тоқсан), қызыл тіл, Сөйлеймін (десең) өзің біл...» Немесе: «Бойда қайрат, ойда көз, Болмаған соң айтпа сөз...» Мұнда да бастапқы 2 тармақтың кестесі 3 буын + 2 буын + 3 буын болса, кейінгі 2тармақтың құрылысы 4 буын + 3 буын болып келеді. Енді 7, 8 буынды тармақтардың 5 буынды қысқа тармақтармен алмасуына келсек, бұл өлеңнің ырғағын түрлендіре түседі. Бұл жерде біз 2 қысқа тармақтың бір олардан ұзынырақ тармақпен қосылып, үшеуден топтасатынын ескеруіміз керек. Және 2 қысқа тармақтың өзара жанасуы, жымдасуы олардың өзінен ұзынырақ тармақпен жанасып бірігуіне қарағанда әлдеқайда күштірек болатынын түсіну киын емес. Сондықтан шумақтың ырғақтық құрылысы жағынан қарағанда 2 қысқа тармақпен 1 ұзын тармақ қатарласып (қарсы келіп) теңдесу ыңғайы да сезіледі. Оған қосымша себеп - бұл 3 тармақ шумақтың жеке 1 бөлшегін құрайтындықтан, соңғы 8 (не 7) буынды тармақтан кейін дауыс толқынында айқын кідіріс болады. Сонымен бірге, 5 буынды 2 тармақтың 8 буынды тармақпен қосылып келетін көзін алсақ, шумақтың осы бөлшегін ырғақтың ерекшелігі жағынан басқаша қарастырып, түсінудің де реті бар. Айталық: «Алыстан/ сермеп, Жүректен / тербеп, Шымырлап/ бойға жайылған...» Яғни бірыңғай келген 5 буынды ырғақтардың қатары 3 буынды қысқа тармақпен келіп тынып тұр деуге болар еді. Немесе, басқа бір қырынан қарасақ, 3 буынды тармақты 8 буынды тармақтың соңғы бунағын алып тастап, қысқартқан шолақ түрі деуге де болар еді. Әрине, 8 буынды тармақ та, 7 буынды тармақта біртұтас өлең жолы, оларды тек шартты түрде демесек, бөлшектеп қарауға болмайды. Мұндай бөлшектеп қарастыру олардың құрылыс-бітіміндегі бірлік-ұқсастықты, жалғастықты түсініп білу үшін ғана қажет. «Сегіз аяқтың» шумағындағы тармақтарды өзіндік дербестік сипаты бар 3 топқа бөлуге болады. «Ауырмай тәнім, Ауырды жаным, Қаңғыртты, қысты басымды. Тарылды көкірек, Қысылды жүрек, Ағызды сығып жасымды. Сүйеніп күлкі, тоқтықта, Тартыпты өнер жоқтыққа...» Алғашқы 3 тармақ бөлектеніп тұрғанымен, ырғағы дауыс толқынының өзгеру, тынуы жағынан алғанда толық тиянақты емес. Тек осы алғашқы 3 тармақтың құрылысын, ретін айнытпай қайталайтын келесі 3 тармақтың соңында ғана ырғақ, үйлесім тиянақты болатынын көреміз. Осы 2 топтағы үш тармақтан құралған шумақтың 2 бөлшегінің арасын ажыратып тұрған да, оларды жақындастырып тұрған да - ырғақтың құрылыс- өрнегінің толық ұқсас болып, бірін-бірі түгелдей қайталайтындығы. Соңғы 2 тармақтың шумақ өрнегін толықтырып, түрлендіруде. Мұндағы 7, 8 буынды тармақтар алдыңғы 2 топтағы соңғы тармақтардың құрылыс-өрнегін қайталап, олардан өріліп шығатыны байқалады. Бірақ бұл 2 тармақ шумаққа мүлде жаңаша сипат береді. Бұл соңғы бөлшексіз тек бірін-бірі қайталайтын 3 тармақты топтардың тізбегі қатарласып келе беретін болар еді. Ал бастапқы қос 3 тармақты топтың өзі арасы жымдасып бөлшектеніп тұрар еді. Онда оларды жалғастырып, біріктіру міндетін атқаратын ұйқас қана болар еді. Соңғы 2 тармақтың дербестік сипатын арттыратын нәрсе - олардың синтаксистік құрылысы, мағынасы жағынан бөлектеніп тұрғандығы. Мұнда көбінесе шумақтағы ойды түйіндеп, қорытындылайтын, нақыл сөз секілді, өткір, тұжырым пікір айтылып отырады. Мысалы: «Бойда қайрат, ойда көз Болмаған соң айтпа сөз...» «Еңбек қылсаң ерінбей – Тояды қарның тіленбей...» «Ойнасшыл қатын болса қар, Аңдыған ерде қала ма ар?..» «Баяғы жартас - бір жартас, Қаңқ етер, түкті байқамас...» «Моласындай бақсының Жалғыз калдым - тап шыным!» Бұлардың мағынасы жағынан дербес, тиянақтылығын олардың көбі мақал, нақыл сөз түрінде кең тарап кеткенінен де айқын байқауға болады. Жалпы алғанда «Сегіз аяқтың» өте шебер өрнектелген ырғақтық құрылысы терең ойлы лирикалық өлеңге лайықталып жасалған. Шумақтың ырғағына, дауыс толқынының өзгеру ретіне ұйқас та бірден- бір сәйкес келіп отырады. Ұйқас кестесі -а, -а, -б, -в, -в,.. -б, -г, -г. Шумақта 4 түрлі үйлесім белгілі ретпен араласып келіп отырады. Және үйлестен тыс қалатын бірде-бір тармақ жоқ. Осының өзінен-ақ ақынның ұйқасқа, оны түрлендіріп, шумақ өрнегін ұстартып, жетілдіре түсудегі аса қажет құрал етіп пайдалануға қаншалық зор мән бергенін аңғарамыз. Мұндай 1 шумақта 4 үйлесім қатар алынатын өрнек қазақ поэзиясында Абайдан бұрын болған емес. Бірақ, ұйқастың әр түрлі келіп, сан жағынан көп болуын, әрине, айтумен ғана бітпейді. Олардың шумақтағы кезектесу реті ұтымды екенін ерекше атап кету де қажет. Қатар келетін қысқа тармақтар егіз ұйқаспен үйлеседі. Бұл олардың ырғақ жағынан көбірек кірігіп, жымдасып тұруына орайлас. Екі қысқа тармақтың қосыла келіп 1 ұзынырақ тармақпен сәйкес келуіне және ыңғайлас. Бірақ қысқа тармақтардың егіз ұйқасы шумақтың алғашқы бөлшегінде бір түрлі де, екінші бөлшегінде екінші түрлі. Бұл да орынды. 3 тармақты 2 бөлшекті жанастырып, біріктіру үшін соңғы тармақтардың үйлесуі әбден жеткілікті. Қысқа тармақтардағы егіз ұйқастың екінші рет қайталанбауы ырғақ, үйлесімді барынша оралымды, икемді ету талабынан туған. Соңғы 2 тармақтың үйлесімі - егіз ұйқас, жеке алғанда, бұл - қарапайым-ақ үйлесім. Бірақ бұл шумақта ұзын тармақтар бұдан бүрын басқаша үйлесіп келген. Сондықтан бұл ұйқас та жаңаша сипат алады. Сөйтіп, шумақта әр түрлі ұйқастар қатарласып, өріліп келгендіктен ол да әсерлі болып шығады. Ұйқас туралы айтқанда оның үнділігі, сапалық жағы ескерілуі керек. «Сегіз аяқта» қысқа тармақтарда үнемі 2 буынды ұйқас, ұзын тармақтарда көбінесе 3 буынды ұйқас қолданылады. Яғни қазақ өлеңінде ұйқас тармақтағы соңғы бунақты түгелдей қамти алатын болса, ақын осы мүмкіншілікті неғұрлым толық пайдалануға ұмтылған. «Сегіз аяқтың» өлең өрнегі - ырғағы, шумағы, ұйқасы - өлеңнің мазмұнына, ондағы ой-сезім өзгешелігі мейлінше сәйкес келеді. Өлең ырғағының әуезділігі, оралымдылығы, өзгеріп, түрленіп отыруға бейімділігі көркем түрдің мазмұн байлығы, ой тереңдігін үйлестіре білу шеберлігінен туған. «Сегіз аяқтың» өлең түріне тән жарасымдылық, асқан көркемдік зор ақындық қуатты, асқан шеберлікті танытады. «Сегіз аяқ» өлеңінің өлшемін Шәкерім, Ахмет Байтұрсынұлы т. б. ақындар өз өлеңдерінде қолданып, оның қазақ поэзиясында орнығуына үлес қосты.