Қамшы_концептісі
Қамшы туралы тілдік мәліметтер
Қамшыға байланысты наным-сенімдер Халқымыздың байырғы кездегі тұрмыс салтында қамшымен, өзге де ат әбзелдерімен байланысты әр түрлі ырымдар болғанын байқаймыз. Шаруа адамы жүген, өмілдірік, құйысқан тәрізді ер әбзелдерін күтімелдеп, ара-тұра майлап ұстаған. Алайда «’’жүген майласа, ырыс», «қамшы майласа, ұрыс’’» деп,  қамшы майлағанда жақсы ырымға баламаған. Бұдан мифологиялық ұғыммен байланысты мәдени семантикалық ақпараттың кодқа салынғанын байқаймыз. Сондай-ақ ежелгі қазақ салтында жас бала түнде оянып, мазасы кетіп жылай берсе, алыс сапарда жүрген әкесінің (әжесі атасы, ағасының) "қамшысы тиді, жакын арада келіп калар" деп жориды. Қамшымен байланысты айтылатын тұрақты сөз орамдарының бірсыпырасы мифологиялық санамен байланысты. Солардың бірі өрімшілердің "бәйге алатын жүйріктің сауырына ти, ұл табатын әйелдің жауырынына ти" дейтін сөзі. Бұдан, мифологиялық сана бойынша, қамшының сертке өрілетінін байқаймыз. Қамшы - өте көне заманнан бері қолданылып келе жатқан құрал. Сондықтан қамшы төңірегінде айтылатын әртүрлі әдет-ғүрып, салттық ерекшеліктер (мысалы, "келіннің бетін үкілі қамшымен ашу" "камшы тастар " тәрізді) жиі кездесіп отырған. Жаңа түскен келіннің бетін үкілі, қоңыраулы қамшымен ашады. Қамшымен бетін ашқан келін ағайын-жұртқа әділ болады «ал одан туған ұл ел билейді, әділ билік иесі болады», ел-жұртқа беделді болады деп ырымдайды. Бұл жерде ‘’қамшыны’’ биліктің  символы деп  түсінуге болады. ‘’Үкілі қамшы’’, мифологиялық сана бойынша әуелде көзге көрінбейтін зиянды күштерден сақтайды. Қамшыға тағылатын ‘’үкі, қоңырау’’, бір жағынан, көркемдік эстетикалық  қызмет   атқарса,    екінші       жағынан,    келіннің әлеуметтік мәртебесінің жоғары болуын, түзу билік айтатын бедел иесі болуы керек дегенге меңзейді. Сөйтіп, беташар кезінде қолданылатын үкілі қамшының таңбалық семантикасы көпмәнді болып келеді: ‘’Үкілі қамшы’’’- заттық мәдениеттің  таңбасы; -эстетикалық мәнділіктің таңбасы; -әлеуметтік  мәртебенің таңбасы; -мифологиялық  сенімнің таңбасы. Ақиқат өмірдегі стеротипті ситуациялар санада орныға келіп, екінші бір реттегі номинацияға негіз болады. Бір нәрсені қамшымен салыстыру, атқа қамшы ұратын жақтан міну т.б. ‘’камшы бойы, камшылар жақ’’ тәрізді бағыт-бағдар, өлшем атауларының жасалуына яғни екінші реттегі номинацияға ұйтқы болған. Қамшыға байланысты айтылатын мақал-мәтелдер мен тұрақты сөз орамдары да жиі кездеседі: ‘’ағаш қамшы көп болар, аттанарда жоқ болар’’, "жайшылықта көп, іздегенде жоқ" деген мағынаны білдіреді. Акад. Ш.Ш.Сарыбаев, профессор О.Нақысбеков, Ғ.Қалиев сынды диалектолог ғалымдарының жинап, жариялаған еңбектерінде  ‘’камшы’’ және оның түрлеріне катысты сөздер, мысалы ‘’еспе, сапалық’’ тәрізділер, сондай-ақ қамшының ‘’ат жүргіш, салт қамшы, атсоғар, шыбыртқы’’ секілді жергілікті атаулары молынан кездеседі. Сондай-ақ проф. Ш.Ш.Сарыбаевтің ғылыми басқаруымен баспаға дайындалған «Қазақ тілінің аймақтық сөздігі» (2005 ж.) деген көлемді ұжымдық еңбекте қамшымен байланысты  едәуір  этномәдени  деректер  кездесетінін атап айтуға болады. Біз бұл жерде жергілікті атауларға тоқталып жатпаймыз. Біздің мақсатымыз «қамшы» концептіндегі тілдік, тілдік емес білімдер жүйесін саралай отырып, дәстүрлі мәдениеттегі бірте-бірте көмескіленіп бара жатқан лингво-этномәдени компоненттерді біршама айқындай түсу.