Хроматин
Хроматиннің негізгі белоғы - гистондар
Гистон - молекулалық массасы жоғары емес ақуыздар. Көптеген эукариотта гистон кластары бірдей. Гистон кластары бір-бірінен аминқышқылдары құрамындағы әртүрлілігімен ғана ерекшеленеді. Гистондар ДНҚ імолекуласын тығыздауға көмектеседі. Мысалы: НЗ және Н4 гистондары. Аминқышқылдарының аргинин түрі көп болғандықтан аргининге бай түрі болып есептеледі. Бұл гистондар барлық зерттелген ақуыздарға қарағанда консервативті: олардың аминқышқылдық жүйелілігі алыс түрлердің арасында да бірдей болып келеді. Мысалы сиыр мен бүршак түрлерінде (екі ғана аминқышқылдары ауыскан) ұқсас болып келеді. Ал, Н2А мен Н2В - лизинге бай ақуызға жатады. Әртүрлі түрлердің ішінде Бұл гистондардың топтары аминқышқылдық тізбегінде олардың бірінші реттік кұрылымында түраралық вариациялар байқалады. HI гистоны аминқышқылдық тізбекпен бүркелетін бірнеше жақын туыстас белоктарынан тұратын бірегей емес молекулаларынан тұрады. Бұл гистондарда айтарлықтай ұлпааралық және түраралық вариациялар табылған. Алайда, олардық ортақ касиеті - құрамында негіздік ақуыздарға тән лизиннің болуы. Ерітіндіде жоғары иондық күштің әсерінен (1-2M NaCl) барлық гистондар ДНҚ-дан ажырайды да ерітіндіге айналады. Гистонның барлық кластарында N және С соңы бар. Гистон молекуласының орталық бөліктері L- спиральды бөліктен тұрады. HI гистонында басқа гистондармен байланыс тудыратын N соңы бар, ал С соңы ДНҚ мен байланыскан лизинге бай. H1 гистоны нуклеосомдардың ирек тәрізді орналасуын камтамасыз етеді. Гистондар цитоплазмада синтезделеді, ядрода транспортталады және репликацияның S кезеңінде ДНҚмен байланысады. Нақты айтқанда ДНҚ синхрондалады. Гистондардың барлық кластарына (әсіресе Hl-ге) негізгі аминқышқылдары - лизин мен аргинин молекулаларының N және С соңына кластерлі ыдырауына тән. Гистон молекулаларының орталық бөліктері изотониялық жағдайда глобулярлы құрылымда жинақталатын бірнеше a - спиральді бөліктер түзеді. Гистондардың ақуызды молекулаларының спиральданбаған соңы оң зарядтарға бай, олар бір - бірімен және ДНҚ - мен байланысты жүзеге асырады. H1 гистонының басқа гистондармен байланысты камтамасыз ететін N - соңы біршама вариабелді, ал лизинге бай С - соңы ДНҚ - мен әрекеттеседі. Клеткалардың тіршілік ету барысында гистондардың тасымалдаудан кейінгі өзгерісі жүреді: лизиннің кейбір қалдықтарының ацетилденуі мсп метилденуі оң зарядтар санының жойылуына, ал серинді қалдықтардың фосфорлануы теріс зарядтардың пайда болуына алып келеді. Гистондардың ацетилденуі мен фосфорлануы кайтымды. Бұл өзгеріс гистондардың қасиетін, олардың ДНҚ - мен байланысу кабілетін өзгертеді. Мысалы: артық ацетилдену гендердің активациясына, ал фосфорлану мен фосфорланбау хроматиннің конденсациясы мен деконденсациясына әсер етеді. Гистондар цитоплазмада синтезделіп, ядроға тасымалданады да ДНҚ - мен байланысады, яғни гистон мен ДНҚ синтезі синхронды. ДНҚ синтезі тоқтағанда гистонды ақпараттық РНҚ бірнеше минут ішінде ыдырап, гистондардың синтезі токтайды. Хроматинге қосылған гистондар өте тұрақты және алмасу жылдамдығы төмен. Гистондар бес топка бөлінеді және олардың әр топ ішіндегі ұқсастығы жалпы эукариоттарға тән. Бірақ гистондардың құрамындағы өзгерістердің бірқатары жоғарғы және төменгі сатыдағы эукариотты ағзаларға тән. Төменгі сатыдағы омырткалыларда HI орнына аргинин мен серинге бай Н5 гистоны болады. Гистон тәрізді ақуыздар вирустар, бактериялар мен митохондриялар құрамында да табылған. Е.соң жасушасында құрамы аминқышқылды гистондарға ұқсас ақуыздар (HU және H-NS) көп мөлшерде кездескен.